,, door trichonomaden..................................................................................1292

Acetonaemie..............................................................................................................177

Agalactia bij paarden en zeugen, Behandeling van - - met prolan B (Kranen-
burg) ......................................................................................................................185

Aken, H. van —, Genezing van paraplegia der achterbeenen bij een jacht-
hond, na toediening van pyrifer ......................................................................780

Akker, S. van den —, Een geval van malleüs ..............................................453

paard..............................................................................597

Arnoeben-dysenterie bij de hond..........................................................................\'354

Anaestesie, De sacraal- bij het rund (Hartog) ..............................................1088

Anaphrodisiaca ........................................................................................................940

Anaplasmose..............................................................................................................518

Aneurysma................................................................................................................1242

Aphrodisiaca..............................................................................................................1093

varken (Stas en Clarf.nburg) ........................................................................660

Babesia, Babesiosis....................................................................................................488

Bacillen-uitscheiders ................................................................................................329

besmet met Trichophyton equinum ................................................................835

823, 896, 950, 1022, 1073, "35. "88, 1249, 1304, 1377, 1417
Besmettelijke Veeziekten in Nederland ... 56, 176, 295, 417, 586, 696,

Bevruchting, Kunstmatige —, (v. d. Plank)....................................................93

Black tongue ............................................................................................................807

Nederland ....................................................................964

Bloedgroepen..............................................................................................................214

Bloedonderzoek ........................................................................................................746

Bacteriologische Fleischbeschau (Standfusz)..................................................820

W. Julius) ........................................................................................................22g

Bang, Bernard —, Selected Works (Wald Adersen) .............................."29

Biologie, Bijdragen tot de — (van Rijnberk) ..............................................344

Chinin, Das — in seiner Bedeutung für die Therapie des Tierarztes (Schu-
mann) ................................................................................................................1184

Berge) ..............................................................................................................171

Destructordistrict Purmerend (v. Oijen)..........................................................290

zum Sezieren (Lund)......................................................................................290

Endoskopie, Die — beim Rinde (Liess)..........................................................1130

Erfelijkheid in praktijk ......................................................................................684

Fosforzure voederkalk (Schoorl) ...................................................................."32

Geburtshilfe bei Rind und Pferd (Benesch)..................................................684

Hufschmiede, Merk und Arbeitsblätter für — (Amedich) ........................949

Insecten in huis; levenswijze en bestrijding (Wibaut en Stork)................821

Institut international du Froid. Xe Session ................................................1410

Koeltechniek........................................................................................................141 o

Melkwinningsgebied Het — van Amsterdam (Tosseram) ..........................1184

Pflanzenzelle, Die — (Küster)..........................................................................407

Sektion der Haustiere, Richlinien für die — (Dobberstein) ....................461

Strijders voor het leven (Paul de Kruyf) ..................................................685

Tierheilkunde und Tierzucht, Ergänzungsband (Stang und Wirth) ... 1002
Tierische Parasiten Die — der Haus- und Nutztiere und des Menschen

(Fiebiger)..........................................................................................................527

Veeteelt, Algemeene — Deel 1, Fokleer (Dommerhold)............................461

Voederkalk Fosforzure — (Schoorl) ..............................................................1132

Wünschelruten-Versuche (Götze und Miesner) ..........................................821

fabriekmatige zuivelbereiding in Friesland (Dijkstra)..............................1130

Zwillingsforschung, Neue Ergebnisse der — beim Rinde (Kronacher) . . 583
Voedermiddelen. Gemengde — voor rundvee, paarden, varkens en pluim-
vee (Grashuis) ................................................................................................1410

Bos, A. W. A. Enkele gevallen van abnormale pigmentvorming bij die-
ren ....................................................... 707, 790

Bos, VV. P. C. —....................................................................................................1352

Bouillonblokjes, Bacteriologie van — (Majoewsky en Tuenter)..................1038

Brucella melitensis-infecties......................................................................................37

Buy, Mr. J. B. du —. 110, 236,418,472,587,697,826,955,1078,1192,1310 1425
Bijl, J. P. — en A. T. van der Schaaf, Inactiveerende werking van een

ontstekingsinfiltraat op virussoorten..................................................................1031

Chemisch Drachtigheid-onderzoek (Jaarsma)......................................................899

Chirurgie .. . 283, 299, 539, 564, 738, 740, 804, 809, 1178, 1241, 1244, 1279, \'35\'

Cirrhosis hepatis bij de huisdieren (Dr. H. H. Vink)......................................241

hebben gegeten....................................................................................................258

286, 326, 330, 458, 522, 569, 617, 1244
,, 13de Int. Congres voor Veeartsenijkunde, in Zwitserland, in

\'938....................................................................................................\'3°4

,, Zevende internationale Koude-congres........................................925

Coryza infectiosa gallinarum ................................................................................571

,, Dijbeenfractuur bij de hond ..........................................................539

Cysticercosis De —- bij het schaap (de Graaf) ..............................................547

Dampigheid (paard) ..............................................................................................211

Diabetes .............................................................................................805

Dieben, Dr. C. P. A. (Ingezonden) ..............................................................345

Dingemans, H. A. —, Murnil in de kleine-huisdieren-therapie....................784

salmonellosen......................................................................................................1217

Douma, Dr. Sj. Uitvoering der Vleeschkeuringswet..........................................\'013

Dijbeenfractuur bij de hond (Crezée) ..............................................................539

Echinococcosis, De — bij de huisdieren (Tenhaeff en Ff.rwerda) 847, 919
„ Een geval van — bij de heemhond (Tenhaeff en Ferwerda)

Eclampsia puerperalis..............................................................................................178

Jansen) ..................................................................................................................140

„ Vergiftiging door besmette —................................................................221

,, Toezicht op — (v. Oijen) ......................................................................1153

dieren (Roos en Koopmans) ............................................................................78

Erfelijkheidsleer, Gegevens uit de — (v. d. Plank) ......................................1104

„ „ Periodontitis chronica bij het paard ................................252

,, ,, C. Tenhaeff en —, De echinococcosis bij de huisdie-
ren ....................................... 847, 919

van de salicylzuur-methode van Moncorps (Kortman) ..............................374

Frenkel, Dr. H. S. Het kweeken der smetstof van mond- en klauwzeer op
orgaan-explantaten van runder- en schapenembryo\'s
,, ,, Mond- en klauwzeervirus in kunstmatig verwekte

333. 343. 3^6o> 4\'3. 4⁶9> 53°, 547, 578, 584, 626, 630
⁶47. 694, 743, 759, 762, 823, 864, 896, 952, 1030, 1073
1119, 1135, 1188, 1249, 1306
,, ,, — : Het toenemen van het aantal paratuberculose-ge

Graviditeits-onderzoek, Biologisch — bij onze huisdieren (van der Kaai
Jaarsma en Groothuis) .......................................

517
810
1181
986

591

1421

30
547

1181

867
302

varken..........................................................................1090

een rund ..............................................................................................................1025

Hoefnagel, K..........................................................................................................\'307

Hoffmann, J. M. — (Ingezonden)......................................................................291

Dr. D. M............................................................................................685

Hoopen, W. ten — Het miltvuur bij het vee in Nederland ......................606

Hoornvliesverwonding, Perforeerende — bij een hond (Veenendaal)............483

Immuniteit tegen wormziekten..............................................................................522

Influenza bij varkens..............................................................................................575

Inseminatie, Kunstmatige — (v. d. Plank) ......................................................93

Intersexen, Apositionele groei van testisweefsel bij —- (Krediet) ................726

Iontophorese..............................................................................................................\'349

,, ,, Onderzoekingen van uit de praktijk ingezonden ziekte-
materiaal in 1934.................................. 485

,, ,, Onderzoekingen van het uit de praktijk ingezonden ziekte-
materiaal in 1935.................................. 663

Juridische kwesties.. . . 46, 53, 294, 311 , 360, 362, 413, 417, 759, 953, 1041, 1253

Kalfziekte ..................................................................................................................285

Karimoen, Onspecifieke therapie met pyrifer....................................................18

Kate, Dr. C. G. B. ten —..................................................................................1186

Keuring, Eenige ziekten van vogels van belang bij de — (Jansen) ..........1099

Keuring van slachtdieren, lijdende aan tuberculose (v. Oijen)......................1332

Keuring van varkens (Postma)..............................................................................1381

Kopziekte, Boosaardige — ....................................................................................287

middel van de salicylzuur-methode van Moncorps......................................374

lan B......................................................................................................................185

Krediet, Prof. Dr. G. .. 344,363,444,726, 759
,, ,, Physiologische en pathologische interxseualiteit bij

sexen..................................................................................726

Onderstepoort........................................................................................................785

Laparoscopie ............................................................................................................564

Laryno-tracheïtis, Infectieuze — bij hoenders ..................................................857

,, (hond, varken)..........................................................................................816

,, Een drietal gevallen van — (L. P. de Vries)..................................718

Loodintoxicatie, Drie gevallen van — (Siebenga)............................................381

Lourens, Dr. L. F. D. E........................................................................................1129

Lymphomatose..........................................................................................................211

Lijnzaad en lijnmeel, Schadelijke gevolgen door voederen van — aan vol-
wassen paarden en runderen (de Gier) ........................................................591

Maag- en darmwormen, zie : Ziekten door maag- en darmwormen.
Maatschappij voor Diergeneeskunde :

Limburg ..............................................................................................645

Militaire paardenartsen..........................................................\'375

Zeeland ..............................................................................................412

Zuidholland........................................................................................231

Magnesiumzouten, Werking van — op het hart (Seekles) ..........................543

Majoewsky, Dr. W. Bacteriologische kwaliteit-beoordeeling van melk ... 26
,, „ en Drs. J. P. A. Tuenter — Kaasvergiftigingen 317, 382
,, ,, en Drs. J. P. A. Tuenter — Bacteriologie van bouillon-
blokjes ..................................................................................1038

Malaria......................................................................................................................1115

Malleüs, Een geval van — (v. d. Akker)........................................................453

,, Het vraagstuk der tuberkelbacillen-vrije melk in Nederland (Veen-
baas) ..............................................................................................................1280

Microbiologie, Vereeniging voor —......................................................................585

,, (Overbeek)............................................................................................603

,, Het — in Nederland (Tenhaeff) ....................................................1159

Molanus, Dr. Ii. H................................................................................................221

Murnil in de kleine huisdieren-therapie (Dingemans) ....................................784

Necrologieën: Dr. Griffith Evans 54; J. A. Klauwers 227; Prof. Nitta
533 ; Ch. Nicolle 533 ; R. Boer Hzn. 580 ; Dr. M. H. J. C. Thomassen
817; R. J. Feddema 946; Sir Arnold Theilf.r 961; Dr. Hugo Heiss 1296;

Neusslokdarmsonde ..................................................................................................1242

vervoerd (Houthuis) ........................................................................................311

Paardepest ..................................................................................................................210

Paraplegia der achterbeenen, Genezing van — bij een jachthond, na toe-
diening van pyrifer (v. Aken) ..........................................................................780

(de Graaf) ................................................................................30

,, , Isoleeren van — bij het bacteriologisch vleeschonder-
zoek (Ooms) ..........................................................................840

Paresis puerperalis ..................................................................................................177

Periodontitis chronica bij het paard (Ferwerda)..............................................252

Peristomatitis pustulosa contagiosa bij schapen (Jansen)..................................488

825, 898, 954, 1024, 1078, 1192, 1251, 1309, 1425
Pigmentvorming, Enkele gevallen van abnormale — bij dieren (A. W. A.

bij duiven ............................................................................................1102

bij hoenders..........................................................................................142

bij zilvervossen....................................................................................680

De waarde van preventieve vaccinatie bij dier — (v. Dorssen) 1217
Sant, G. Polarimetrische waarnemingen in het bloedserum van Surinaam-
sche runderen en varkens..................................................................................969

Schoon, Dr. J. G. Vleesch of vleeschwaar ......................................................1041

Schoorl, Dr. J. P. Natrium, chloor en extra-renale uraemie ....................1112

Scorbuut (Barlow\'sche ziekte) bij de hond........................................................282

Siebf.nga, J. Drie gevallen van loodintoxicatie ................................................381

Sigling, T. D............................................................................................................817

„ „ Beteekenis van het reguleeringsmechanisme 423, 490
,, ,, Recente gegevens omtrent door gebrek aan vita-
minen veroorzaakte dierziekten................................1141

granen ..........................................................................1346

met arbritage en tuchtwet ................................................................................1253

Slokdarmverstopping rund 675, 1352, hond: 1178, paard ..........................941

in verband met de levensvatbaarheid van de parasiet ..............................1102

Spek. Het keukenzoutgehalte van gezouten — (clarenburg) ......................562

door rattenkruit acuut vergiftigd varken..........................................................660

Stomatitis vesicularis ..............................................................................................168

Struma........................................................................................................................285

Trichomonas foetus. Voorkomen van —■, de oorzaak der trichomonaden
abortus bij het rund in Nederland (de Blieck en Bos) ..............

bij het rund in Nederland (de Blieck en Bos) ..........................................964

en andere stoffen, op haren besmet met — (Baudet) ..............................835

Tuberculinaties. De —- en hare beoordeeling (Beijers) ..................................1269

bij slachtdieren (Schornagel)......................................................1325

van duiven ......................................................................................665

paarden ....................................................................................1241

Tuberkelbacillenvrije melk, Het vraagstuk der — in Nederland (veenbaas) 1280
Tuchtmaatregelen. Beschouwingen over onze — in vergelijking met arbritage

en tuchtwet (Slager) ........................................................................................1253

Uraemie, Renale en extrarenale — bij onze huisdieren (Fooy) ..................649

Uraemie, natrium, chloor en extra-renale — (Schoorl) ..............................1112

Vaccine......................................................................................................................47

Varkens, Ziekten bij — (ten Thije) ..................................................................1313

Veeartsenijkundige Dienst, Jaarverslag 1934......................................................^!I37

Veeartsenijkundig Instituut Buitenzorg. Jaarverslag 1934 ..............................1116

Veenbaas, l)r. A. H. Het vraagstuk der tuberkelbacillenvrije melk in Neder-
land....................................................................................................1280

260, 278, 299, 520, 521, 557, 564, 566, 568, 629,
679, 802, 804, 805, 810, 812, 813, 814, 857, 864,

,, ,, Coccidiën-oöcysten in de faeces van honden die in-
gewanden van konijnen hebben gegeten ..................258

,, ,, Taenia serrata van groote lengte bij een hond .. . 260
,, ,. Congenitale binoculaire oogafwijking, ontbreken van

Een iets gewijzigde entropium-operatie bij de hond 299
Extirpatio bulbi bij de hond en kunstmatig ankylo-

blepharon..........................................................................481

Veenendaal. Dr. H. Orbitaalcyste en microphtalmus van het rechteroog,
chorioideaal coloboom en cataracta zonularis van

Vitaminen. Recente gegevens omtrent door gebrek aan vitaminen veroor-
zaakte dierziekten (Sjollema) ............................... 1141, 1226

360, 413, 469, 517, 530. 547, 562, 578, 584, 621, 626, 628, 630, 634, 647,
694, 743, 759. 762, 896, 952, 1041, 1044, 1073, 1102, 1119, 1135, 1188,

192, 209, 235, 251, 288, 295, 296, 330, 335, 373, 396, 414, 417. 465,
516, 520, 533, 534, 556, 566, 568, 569, 586, 648, 677, 683, 696, 702, 811,
812, 814, 825, 856, 858, 895, 897, 930, 962, 997, 1022, 1024, 1061, 1062,
1092, 1102, 1118. 1126, 1128, 1132, 1140, 1183, 1192, 1251. 1252, 1279

Waterstofiionen-concentratie, De beteekenis van de — voor de deugdelijk-
heid van vleesch (Postma) ........................................ 1209

welke overeen kwamen met die, welke optreden gedurende den oestrus
bij de muis, o.a. sterke vergrooting van den uterus en in een uitstrijkje
van het vaginaalsecretum trof men slechts kernlooze epitheelcellen
aan (schollen) (zie bij follikelhormoon). Tevens bleek hem, dat bij een
gecastreerde muis de implantatie van een stukje van de voorkwab
van den hypophyse geen veranderingen aan het overige gedeelte van
het geslachtsapparaat deed ontstaan. De hypophysis cerebri oefent een
sterken invloed uit op de ovariën en via deze o.a. door de follikelrijping
ook op het overige gedeelte van het geslachtsapparaat. De hypophysis
noemt men wel de motor van het geslachtsapparaat. Extracten uit den
hypophysis gaven dezelfde reactie bij infantiele muizen. Hierin bevond
zich ook het hormoon uit den hypophysis, dat van zoo\'n groote be-
teekenis is voor de functie van de ovariën. De veranderingen in de
ovariën van muizen en ratten zijn specifiek voor de werking van het
hypophysehormoon. Met geen andere hormonen of stoffen zijn deze
veranderingen op te wekken. De test, waarmede men dan ook het
geslachtshormoon uit de voorkwab van den hypophysis cerebri aan-
toont, bestaat daarin, dat men de vloeistof, waarin men vermoedt,
dat het aanwezig is, subcutaan inspuit bij infantiele muizen of ratten
en controleert of een der drie veranderingen in het ovarium optreedt.
De kleinste hoeveelheid, die deze veranderingen geeft bij muis of rat
noemt men een muizeneenheid (M.E.) of een ratteneenheid (R.E.).

Verschillende onderzoekers zijn van meening, dat de veranderingen
in de ovariën veroorzaakt* worden door twee hormonen n.1. H.V.H.-A.
en H.V.H.-B. Het eerste zou follikelrijping geven, het laatste de bloe-
dingen in de follikels en de corpora lutea.

Reeds geruimen tijd had men vermoed, dat in de vloeistof van rijpe
follikels van ovariën een hormoon moest voorkomen, dat verantwoor-
delijk was voor de veranderingen, die in het geslachtsapparaat op-
traden, wanneer in de ovariën een rijpende of rijpe follikel van de
Graaf (oestrus) voorkwam.

De eenvoudige test, waarover wij heden ten dage beschikken om
dit hormoon aan te toonen, danken we o.a. aan de onderzoekingen
van Allen en Doisy bij de muis. Die test staat bekend onder den
naam van Allen-Doisy test. Bij hun onderzoekingen omtrent de
veranderingen, die optreden in het geslachtsapparaat van de muis
gedurende den sexueelen cyclus konden zij vaststellen, dat tusschen de
veranderingen, die gedurende den cyclus in het ovarium optreden en
die, welke in den bouw van den vaginawand kunnen waargenomen
worden, een zeer innig verband bestond. Bovendien stelden zij vast,
dat de veranderingen, die in den vaginawand optraden, zich duidelijk
afspiegelden in de verschillende soorten cellen, welke zij vonden in
uitstrijkjes, die zij van den inhoud der vagina maakten.

geen rijpende of rijpe follikels voorkomen, vonden zij in een uitstrijkje
van den vagina-inhoud slijm, epitheelcellen en leucocyten.

In den proöestrus, wanneer rijpende follikels in de ovariën voor-
kwamen, traden er ook veranderingen in de uitstrijkjes op n.1. het
slijm en de leucocyten verdwenen en alleen kernhoudende epitheelcellen
bleven over.

Gedurende den oestrus, wanneer rijpe follikels in de ovariën voor-
kwamen, vonden zij in het uitstrijkje van den vagina-inhoud slechts
groole ksrnlooze epitheelcellen, die in den overgang naar het volgende
stadium aaneenkleefden en z.g. schollen vormden.

In het stadium van teruggang (meloeslrus), werden in het uitstrijkje
enkele kernlooze epitheelcellen (schollen), kernhoudende epitheelcellen en
leucocyten aangetroffen.

Castreert men volwassen muizen, dan vond men in het uitstrijkje
van den vagina-inhoud hetzelfde beeld als in de dioestrus, dus slijm,
epitheelcellen en leucocyten.

Zij stelden nu vast, dat door toediening van follikelvloeistof uit rijpe
follikels van een willekeurig dier aan gecastreerde muizen, deze na
enkele dagen bronstverschijnselen toonden en dat het uitstrijkje van
den vagina-inhoud volkomen veranderd was en het beeld te zien gaf
behoorende bij een niet gecastreerde muis, die in den oestrus verkeerde,
dus vonden zij kernlooze epitheelcellen (schollen).

Het bleek Allen en Doisy en na hen vele andere onderzoekers,
dat deze kernlooze epitheelcellen (schollen) in het uitstrijkje van den
vagina-inhoud van een gecastreerde muis alleen optraden bij toedie-
ning van follikelhormoon.

De Allen-Doisy test voor follikelhormoon bestaat dus daarin, dat,
wanneer men een vloeistof heeft, waarin men vermoedt, dat follikel-
hormoon voorkomt, men deze inspuit bij een gecastreerde muis. Is het
vermoeden juist, dan komt deze na 3 a 4 dagen in den oestrus, hetgeen
blijkt uit het uitsluitend voorkomen van schollen in het uitstrijkje van
den vagina-inhoud. Ook bij dit hormoon spreekt men van muizen-
eenheid (M.E.), waarmede men bedoelt de kleinste hoeveelheid hor-
moon, die in staat is een gecastreerde muis in den oestrus te brengen.
In plaats van gecastreerde muizen kan men voor het aantoonen van
follikelhormoon ook gebruik maken van infantiele muizen. Dient men
dezen muizen een M.E. hormoon subcutaan toe, dan komen zij na
enkele dagen in den oestrus. Controleert men gedurende den oestrus
het geslachtsapparaat, dan ziet men wel dat de uterus sterk vergroot
is, maar aan de ovariën is geen enkele verandering waar te nemen.

Het voorkomen van follikel- en hypophysehormoon bij het niet-gravide en
gravide vrouwelijke dier.

d. de urine van paarden plm. 300 M.E. p. L., welke hoeveelheid
gedurende de bronst kan stijgen tot 800 M.E. p. Liter. Bij het rund
worden enkel M.E. p. Liter gevonden.

a. de placenta van koeien, varkens, knaagdieren, maar vooral groote
hoeveelheden komen voor in de placenta van het paard (10.000
M.E. per K.G.),

b. het bloed van koeien, varkens, konijnen, muizen ; vooral in dat
van het paard komt het in wisselende hoeveelheden in verschillende
perioden van de graviditeit (500—-4000 M.E. per Liter) voor,

c. de urine van het rund (300—800 M.E. per Liter) en in die van het
paard; hierin neemt de hoeveelheid geweldig toe n.m. 100.000
en meer M.E. per Liter.

c. het bloed van koeien, konijnen, ratten en muizen wel, in het bloed
bij het paard treedt in de eerste maanden der graviditeit een sterke
vermeerdering op,

d. de urine van olifanten, koeien, varkens, honden, konijnen, ratten
en muizen, treedt geen vermeerderde hoeveelheid op, in de urine
van het paard treedt gedurende de eerste maanden der graviditeit
een vermeerdering op (vooral H.V.H.-A).

Uit het bovenstaande blijkt, dat vooral bij het paard gedurende de
graviditeit de hoeveelheid hypophyse- en follikelhormoon in bloed en
urine groote veranderingen ondergaat. Het is niet bekend, waarom
deze vermeerdering vrijwel uitsluitend bij het paard zoo aanzienlijk
is. Zij komt bij het paard in verschillende opzichten, overeen met die,
welke men bij de vrouw heeft gevonden. In vergelijking met het paard
is bij de vrouw vooral opvallend de zeer sterke toeneming van de
hoeveelheid H.V.H.-A en H.V.H.-B in de urine. (Tabel I).

Toen door Aschheim en Zondek bij de vrouw was waargenomen,
dat gedurende de graviditeit een sterk verhoogde uitscheiding van
H.V.H. en folliculine in de urine optrad, hebben zij verder onderzocht
in hoeverre dit te gebruiken zou zijn voor graviditeitsonderzoek. Hun
voortgezet onderzoek leerde, dat de verhoogde uitscheiding van
folliculine voor het vaststellen van graviditeit bij de vrouw ongeschikt
was, omdat de uitscheiding gedurende de eerste 8 weken der gravi-
diteit onregelmatig geschiedde, en omdat bij functioneele stoornissen
bij niet-zwangeren ook te veel folliculine werd uitgescheiden.

De verhoogde uitscheiding van H.V.H. in de urine bleek wel voor
onderzoek op zwangerschap gebruikt te kunnen worden.

Den 2 7en April 1928 maakten zij hun nieuwe reactie op zwanger-
schap, die nu algemeen bekend staat als de reactie van Aschheim en
Zondek openbaar.

Zij bestaat daarin, dat bij 5 infantiele muizen morgenurine van een
vrouw, die op zwangerschap onderzocht moet worden, ingespoten
wordt.

Men spuit de urine gefractioneerd in 6 doses gedurende 48 uur
subcutaan in, muis I, 6 X 0,2, muis II, 6 X 0,25, muis III en IV, 6 X
0,3, muis V, 6 X 0,4 c.c. en controleert nu de ovariën 100 uur na de
eerste inspuiting. Is het onderzoek positief, dan vindt men in de ovariën
de drie bekende reacties H.V.R. I, II en III. Deze zijn in den regel
macroscopisch waar te nemen. Twijfelt men, dan is microscopisch
onderzoek van de ovariën noodzakelijk.

Het bleek genoemde onderzoekers, dat H".V.H.-A, dat H.V.R. I
geeft, ook in andere gevallen dan alleen bij zwangerschap in vermeer-
derde mate wordt afgescheiden bijv. bij castraten, bij sterke functiestoor-
nissen van de ovariën, bij maligne tumoren, bij endocrine stoornissen.

Voor de zwangerschapsdiagnose zijn dan ook alleen te gebruiken
H.V.R. II en H.V.R. III. Vindt men na inspuiten van urine bij slechts
één der vijf muizen één bloedpunt of één corpus luteum, dan is de vrouw
zwanger.

Nadat bij de vrouw de Aschhcim-Zondek reactie bekend was ge-
worden en uitstekende resultaten gaf, heeft men ook getracht deze
voor zwangerschapsonderzoek bij onze huisdieren te gebruiken. Uit-
gebreide onderzoekingen vooral van Zondek en Küst hebben het
mogelijk gemaakt ook langs hormonalen weg graviditcit bij het paard
vast te stellen.

Uit tabel I blijkt duidelijk, dat in het bloed aanzienlijke vermeer-
dering van de hoeveelheid H.V.H. en folliculine gedurende de eerste
maanden der graviditeit optreedt, terwijl in de urine vooral de hoe-
veelheid folliculine geweldig toeneemt. Met anderen is ook ons
gebleken, dat in de eerste maanden der graviditeit het onderzoek van
het bloed op de aanwezigheid van H.V.H. van groot belang is voor
het vaststellen der graviditeit.

Wij nemen daartoe 100 c.c. bloed af van de te onderzoeken merrie
en laten dit tot den volgenden dag staan. Het serum scheidt zich dan
af en dit wordt verder onderzocht met behulp van een 5 tal infantiele
vrouwelijke muizen (gewicht 6—8 gram).

5 X 0,2 c.c. ( „ „ 5000 „ „ „ „)
Den eersten dag worden ze 1 maal ingespoten, den 2en dag 3 maal,
den 3en dag 1 maal. Den derden dag \'s avonds wordt een uitstrijkje van
den vagina-inhoud gemaakt, dit gebeurt den vierden dag 2 maal en den
vijfden dag 2 maal en des \'s avonds van dezen dag worden ze gedood
en worden de ovariën gecontroleerd.

Met de bovengegeven doses serum van niet drachtige paarden
hebben wij nooit eenige veranderingen in het geslachtsapparaat van
infantiele muizen zien optreden. Met serum van drachtige paarden
zien we meestal in de ovariën een der H.V.R. optreden bij een drach-
tigheidsduur van 6 a 7 weken. Korten tijd geleden vonden we bij een
paard, dat 99 dagen drachtig was, nog geen reactie\'s aan de ovariën
en eerst 119 dagen na de dekking was H.V.R. I en H.V.R. II aanwezig.
De hoeveelheid H.V.H. die eerst nog niet zoo groot is, neemt met den
duur der graviditeit toe bijv. tot 20000 M.E. p. L. tabel 2, 3, 4, 5 en 6.

Bloedonde, zoek :
Datum

5 J^uni

18 Juni
29 juni

7 Juli

19 J"¹¹

16 Aug.
14 Sept.
2 Nov.

i Sept. = 132 dagen n. d. H.V.R. I H (1 : 1000 )
7 Sept. = 139 ,, ,, ,, H.V.R. I II (1 : 5000 )
10 Oct. = 173 „ „ „

De door ons gevonden hoeveelheden H.V.H. zijn in vele gevallen
veel hooger dan die door andere in het bloed werden aangetoond.
Opgemerkt dient nog te worden, dat ook in de gevallen waarin vol-
doende hormoon aanwezig is, niet steeds alle muizen reageeren, het
is reeds voldoende als we in de ovariën van twee muizen duidelijk
H.V.R. 1 of H.V.R. II of H.V.R. III waarnemen. Wij hebben de
reactie in het ovarium steeds macroscopisch beoordeeld.

Na de derde maand der graviditeit begint in den regel de hoeveel-
heid H.V.H. in het bloed af te nemen en na verloop van ruim 4 maan-
den treedt in de meeste gevallen geen der typische reacties voor het
H.V.H. in de ovariën meer op. Een enkele maal treedt nog veel langer
een groote hoeveelheid H.V.H. in het bloed op zooals is aangegeven
in tabel 5 en in grafiek Ia, D. en E.

Wanneer men naast de controle der ovariën ook de uitstrijkjes van den
vagina-inhoud controleert, dan bemerkt men in bijna alle gevallen,
dat deze altijd positief zijn (onder positief versta ik alleen die gevallen,
waarin slechts kernlooze epitheelcellen aanwezig zijn en elke leucocyt
ontbreekt), wanneer ook de ovariën reacties te zien geven, maar in

verschillende gevallen hebben wij waargenomen, dat, terwijl aan
de ovariën macroscopisch geen enkele verandering was waar te nemen,
het uitstrijkje uit de vagina toch positief was (tab. 3). Ook blijkt het
serum vaak in een nog grootere verdunning het schollenstadium in
de vagina te geven dan veranderingen in de ovariën (tab. 3, 49 dagen
na dekking). Het is dan ook waarschijnlijk mogelijk door de controle
van de uitstrijkjes van de vagina met behulp van het serumonderzoek
over een grooter tijdperk graviditeit vast te stellen dan alleen door
te letten op de reacties in het ovarium. In tab. 3 geeft het paard
„Marie" (grafiek Ia., B. en Ib. B.), daarvan een sprekend beeld.
Controle van de ovariën doet slechts graviditeit vaststellen tot 110
dagen na de dekking terwijl de uitstrijkjes van den vagina-inhoud posi-
tief zijn tot 238 dagen na de dekking. Zoo zien we ook verschillen
optreden bij de paarden Schele (grafiek IA. tab. 2), Mazilla (grafiek
I C., Tab. 4) en paard No. 1 7 W. Jn. (Grafiek I E. Tab. 6) en paard
Lady G. (grafiek I D. tab. 5). Vooral bij Mazilla en No. 17, kan daar-
door langer door bloedonderzoek de diagnose graviditeit gesteld
worden. Er komt dan wel niet veel hormoon voor in het serum, dat
de positieve reactie geeft (soms slechts 200 M.E. p. L.) maar met serum
van niet drachtige paarden ingespoten in dezelfde hoeveelheid hebben
wij nooit een positief uitstrijkje kunnen krijgen.

Nader stellen wij ons voor nauwkeurig na te gaan, waardoor deze
positieve reactie optreedt. Zeer waarschijnlijk komt dit door folliculine,
dat in het serum, zooals bekend is, gedurende de graviditeit voorkomt
in wisselende hoeveelheden. Met absolute zekerheid zullen wij dit
vast kunnen stellen door het serum niet alleen bij infantiele muizen,
maar ook bij gecastreerde in te spuiten, omdat bij de laatste de werking
van H.V.H., uitgesloten is.

Wij hebben waargenomen, (zie tab. 2, 88 dagen na dekking, gra-
fiek Ia. en Ib. A.) dat het voorkomt, d.at H.V.H. in het serum wordt
gevonden in een hoeveelheid van bijv. 5000 M.E. p. L., terwijl ter-
zelfder tijd het uitstrijkje van de vagina nog positief is met een veel
sterkere verdunning van het serum, die wijst op een voorkomen van
40000 M.E. p. L. Bij deze sterke verdunning was in de ovariën geen
enkele reactie te zien. Wij stellen ons voor ook hier door controle-
proeven bij gecastreerde muizen uit te maken of deze positieve vagina-
reactie aan H.V.H. of aan follikelhormoon is toe te schrijven.

Eenmaal hebben wij geconstateerd, dat na toediening van serum
in de hierboven aangegeven doses van een paard, dat 39 dagen drachtig
was, het uitstrijkje uit de vagina positief was, terwijl macroscopisch
in de ovariën nog geen der genoemde reactie\'s aanwezig was.

Uit onze waarnemingen mogen we de conclusie trekken, dat een
graviditeit bij het paard met een duur van 7 weken tot ruim 3 maanden
met vrij groote zekerheid (96—98%) is vast te stellen door inspuiting
van serum bij infantiele muizen in een dosis zooals hierboven is aan-

gegeven en controle der ovariën 100 uur na de eerste toediening. Willen
wij de muizen niet opofferen, dan kan in bijna alle gevallen ook vol-
staan worden met het uitstrijkjevanden vaginainhoud. Maar de zekerste
weg is zoowel sectie te doen als de uitstrijkjes te controleeren. Bij
sommige paarden duurt de verhooging der H.V.H. hoeveelheid in
het bloed tot in de 5de maand zelfs soms tot in de 7de maand voort.

In enkele gevallen kan door onderzoek van het bloedserum nog
in lateren tijd soms tot in de 7de en de 8ste maand zwangerschap
worden vastgesteld, indien de uitstrijkjes van de vagina der ingespoten
muizen gecontroleerd worden.

Bij het paard wordt gedurende de graviditeit met de urine een
zeer groote hoeveelheid follikelhormoon uitgescheiden, die volgens
verschillende onderzoekers tot 400.000 M.E. p. L. kan stijgen.

Deze vermeerderde uitscheiding begint in de 7de tot 9de week
der graviditeit en vanaf de 9de week der graviditeit is zij met aan
zekerheidsgrenzende waarschijnlijkheid aanwezig. Bij onze onder-
zoekingen hebben wij steeds de urine, die onderzocht moest worden
gefiltreerd en daarna ingespoten. Door anderen wordt nog aangeraden
de gefiltreerde urine zuur te maken en Zondek geeft zelfs aan, dat het
nuttig is de urine uit te schudden met aether. Door beide behande-
lingen zou de urine minder toxisch werken en zouden de muizen de
toediening beter verdragen. Inderdaad kan paardenurine zeer toxisch
werken bij muizen, maar dat de toxische werking afneemt door de
urine zuur te maken of uit te schudden met aether hebben wij niet
kunnen vaststellen. Het is van groot belang, gedurende de proef de
muizen in een warme omgeving te houden. Wij hebben de urine bij
infantiele muizen in de volgende doses ingespoten :

Met urine van niet gravide paarden is de reactie met de hierboven ge-
noemde hoeveelheden steeds negatief geweest. Ook bij paarden, die
gedurende de oestrus onderzocht werden, bevatte de urine niet zooveel
follikelhormoon, dat de reactie positief werd bij de muis, die de grootste
hoeveelheid urine had gekregen.

Gedurende een gedeelte der graviditeit neemt de hoeveelheid fol-
likelhormoon toe in de urine, waarvan als voorbeeld het volgende
paard moge dienen.

Wij stelden vast, dat de grootste hoeveelheid in de urine gevonden
wordt tusschen de 6de—8ste maand van de graviditeit, terwijl Küst
van meening is dat de hoeveelheid tot aan de partus toeneemt, (zie
grafiek 2, waarin gegevens van 3 paarden).

In den regel zien we gedurende een gedeelte der graviditeit een
geregelde toeneming in de hoeveelheid uitgescheiden follikelhormoon,
totdat op een oogenblik het hoogste punt wordt bereikt en hierna min-
dert de uitscheiding weer.

20.000 M.E.

400

80.000 ,,

120.000 ,,
400

10.000 ,,

Hieruit blijkt, dat het urineonderzoek na 105 dagen, 174 dagen,
204 dagen en 272 dagen met zekerheid graviditeit aangaf, terwijl de
hoeveelheid hormoon na 163 dagen en 240 dagen slechts even boven
de normale quantiteit in de urine van het niet drachtige paard lag.
Was het nog iets minder geweest, dan was op die oogenblikken der
graviditeit veel kans geweest, dat het urineonderzoek een negatief
resultaat had opgeleverd.

Het verdient steeds aanbeveling morgenurine te onderzoeken, dus
urine, nadat het dier geruimen tijd niet gedronken heeft. Het is ons
gebleken, dat korten tijd na wateropname de hoeveelheid follikel-
hormoon in de urine aanzienlijk kan dalen.

Terwijl dus met behulp van de toename van het H.V.H. gehalte
in het bloed in den aanvang der graviditeit deze goed is vast te stellen,
is in het verdere verloop de vermeerderde uitscheiding van het follikel-
hormoon met de urine van groot belang voor het vaststellen der zwan-
gerschap. (zie grafiek 3).

Uit het besprokene is reeds gebleken, dat gedurende den laatsten tijd
der graviditeit de uitscheiding van de hoeveelheid follikelhormoon
aanzienlijk begint te dalen.

Bij merrie W. bevatte ze na 337 dagen graviditeit d.w.z. 3 dagen
voor den partus nog slechts 10000 M.E. p. L. follikelhormoon.

Toch is dit nog een groote hoeveelheid bij vele andere vergeleken.
Heel vaak wordt er enkele dagen voor den partus geen vermeerdering
meer van follikelhormoon in de urine gevonden, terwijl bij andere
slechts geringe hoeveelheden voorkomen, (bijv. 3 dagen voor partus
1000 M.E. p. L., 5 dagen voor partus 1000 M.E. p. L., 7 dagen voor
partus 2000 M.E. p. L.).

Bij enkele paarden hebben wij de daling gedurende de laatste dagen
der graviditeit zeer duidelijk kunnen vervolgen en tenslotte konden
we met de door ons ingespoten hoeveelheden urine geen follikelhormoon
meer aantoonen, waaruit dus blijkt dat de hoeveelheid niet meer was
vermeerderd.

19 dgn. voor partus meer dan 2500 M.E. minder dan 5000 M.E. f.h. p. L.
10 „ „ „ „ „ 1000 „ „ „ 2500 „ „ „
7 ,, ,, ,, minder ,, 400 M.E. p. L.
16 i uur „ „ „ „ 400 „ „ „

Na den partus hebben wij zeer geringe hoeveelheden of geen grootere
hoeveelheden dan normaal in de urine kunnen aantoonen.

Uit het bovenstaande mogen we concludeeren, dat bij onderzoek
van urine vanaf de 9de week der graviditeit tot kort voor het einde
vrijwel steeds een verhooging van de hoeveelheid follikelhormoon
in de urine wordt gevonden. Bij één paard was de reactie met de urine
negatief na 88 en 108 dagen drachtigheid, terwijl de reactie met serum
na 108 dagen wel positief was. (H.V.R. I en II).

Wij hebben alleen vermeerdering der hoeveelheid follikelhormoon
in de urine gevonden bij graviditeit. Bij nvmphomanie hebben wij ze
nooit kunnen aantoonen. Door anderen is wel eens een vermeerdering
waargenomen bij chronische endometritis van de merrie.

Wanneer abortus optreedt in een vroeg stadium der graviditeit,
kan er langen tijd een vermeerderde hoeveelheid H.V.H. in het
bloed vooikomen. Treedt abortus in een later stadium op, dan is de
vermeerdering der hoeveelheid folliculine in de urine zeer spoedig
verdwenen.

Bij een geval hebben wij waargenomen, dat de vermeerdering van
de hoeveelheid H.V.H. eerst na ongeveer 3 weken uit het bloed ver-
dwenen was. In zulke gevallen bestaat de mogelijkheid, indien de
eigenaar niets van een abortus heeft bemerkt, dat door bloedonderzoek
een verkeerde diagnose wordt gesteld.

Bij het rund vindt men een vermeerderde hoeveelheid follikelhor-
moon in de urine eerst optreden vanaf de 23ste weck der graviditeit
(Küst). Voor het vaststellen der graviditeit speelt dit geen rol, omdat
men klinisch deze dan reeds duidelijk kan vaststellen. Vermeerdering
van H.V.H. in bloed treedt niet op.

Eerst na 3 maanden drachtigheid wordt een vermeerderde hoe-
veelheid follikelhormoon met de urine uitgescheiden (Kust).

Hierbij is gedurende de graviditeit geen vermeerdering van de hoe-
veelheid follikelhormoon in bloed en urine vastgesteld kunnen worden
(Küst).

Bij het varken kan men soms 23—30 dagen na de dekking wel
folliculine in de urine vinden. Van de 5—11e week werd dit niet vast-
gesteld. Vanaf de 11e week der graviditeit vindt weer vermeerdering
der hoeveelheid folliculine in de urine plaats.

Noch in het bloed, noch in de urine van deze dieren kan bij gravi-
diteit folliculine of H.V.H. aangetoond worden. (Küst).

In deze publicatie worden eerst de tests besproken, waarmede H.V.H.
en folliculine aangetoond worden. Vervolgens wordt gewezen op de

veranderingen in het gehalte aan deze hormonen in bloed en urine
van de gravide vrouw en gravide dieren.

Het graviditeitsonderzoek met behulp der reactie van Aschheim
en Zondek bij de vrouw wordt besproken.

Daarna volgt een verhandeling over graviditeitsonderzoek bij het
paard, waarbij gebruik wordt gemaakt van de vermeerdering van
de hoeveelheid H.V.H. in het bloed en folliculine in de urine. Uit de
verrichte onderzoekingen blijkt, dat onderzoek van het bloed vanaf
de 7e week tot ruim 3 maanden goede resultaten geeft. Er komen
gevallen voor, dat de vermeerdering van de hoeveelheid H.V.H. eerst
veel later dan na 7 weken optreedt, in andere gevallen is de hoeveel-
heid tot in de 7e maand duidelijk verhoogd.

In sommige gevallen is de Allen-Doisy test bij de infantiele muizen,
die ingespoten worden met het serum, veel langer positief dan dat een
der H.V.R. in het ovarium optreedt. In latere stadia der graviditeit
is het onderzoek der urine op vermeerdering der hoeveelheid folliculine
van groote waarde voor het vaststellen der graviditeit. Meestal treedt
deze vermeerdering al op na g weken graviditeit, maar schrijvers hebben
ook gevallen waargenomen, dat deze eerst aanwezig was na meer dan
100 dagen drachtigheid. Dc sterkste vermeerdering wordt in de 6—8
maand gevonden. Tegen het einde der graviditeit neemt de hoeveelheid
folliculine in de urine af en bij sommige paarden is deze enkele dagen
voor den partus niet meer vermeerderd. Na den partus treedt in den
regel geen vermeerdering van de hoeveelheid folliculine in de urine
meer op. Bij een abortusgeval werd waargenomen, dat het gravidi-
teitsonderzoek met behulp van het bloed nog meer dan twee weken
na het einde der graviditeit positief was. Bij nymphomanie werd geen
vermeerdering der hoeveelheid folliculine in de urine gevonden.

Die Versuchsmethoden zur Auffindung und Gehaltsbestimmung der Hormone
aus der Hypophyse Vorderlappe (H. V. H.) und dem Ovarium (FoUiculin) im
Blut und Harn der graviden Frau und gravider Tiere sowie die Graviditäts Unter-
suchung bei der Frau mittels der Aschheim-Zondekschen Reaktion, werden be-
sprochen.

Beim Pferd findet die Graviditätsuntersuchung statt durch Bestimmung der
Zunahme des H. V. H. im Blut und des Follikulins im Harn. Aus den vorliegenden
Versuchen geht hervor, dasz die Blutuntersuchung zwischen der 7 Wochen bis
etwa 3 Monate gutes Resultat ergibt. Es kommen Fälle vor, in welchen eine Zu-
nahme der H. V. H. Menge lang nach der 7 Woche auftritt und andere, in welchen
die Hormonmenge bis im 7 Monat erhöht ist.

Bisweilen ist die Reaktion nach Allen-Doisy bei mit Blutserum eingespritzten
infantilen Mäusen während längerer Zeit positiv, länger als der Zeitabschnitt, in
welcher die Hypophyse Vorderlappen Reaktion im Ovarium auftritt, beträgt.
In späteren Stadien der Trächtigkeit zeigt sich die Follikulinbestimmung im Harn
von groszer Bedeutung für die Feststellung der Gravidität. Es zeigt sich meistens
schon eine Zunahme nach g Wochen, es wurden jedoch Fälle wahrgenommen in
welchen die Erhöhung der Follikulinmenge erst nach mehr als 100 Tagen auftrat.
Man findet die stärkste Zunahme im 6—8 Monat. Am Ende der Gravidität nimmt
die Follikulinmenge im Harn ab, in einigen Fällen zeigte sie sich einige Tage vor

der Geburt normal. In der Regel tritt nach der Geburt keine Zunahme des Fol-
likulins im Harn mehr auf. Bei einem Abortusfall zeigte sich die Graviditätsreaktion
mittels des Blutuntersuchung mehr als zwei Wochen nach Ablauf der Trächtigkeit
noch positiv. Bei Nyphomanie wurde keine Erhöhung der Follikulinmenge im Harn
gefunden.

The test methods for the detection quantitative determination of hormones from
anterior lobe of the pituitary gland (H. V. H.) and from the ovary (Folliculine)
in blood and urine of women and animals during gravidity and especially the
investigation of gravidity by means of the Aschheim-Zondek test in women are
mentioned in this paper.

In horses gravidity may be detected by determination the increase of the quantity
of H. V. H. in blood and folliculine in urine. Experiments show an increase of
H. V. H. in the blood between the 7the week and the third month of gravidity.
Sometimes the Allen-Doisy test in unmature mice, in which blood serum had
been injected, remained positive over a period, which exceeded the time in which
the reaction of the hormones of the anterior lob of pituitary was found in the ovary.
In the later periods of gravidity the determination of folliculine in urine is of great
importance to settle gravidity. Generally an increase is already found after 9 weeks,
in several cases it was however for the first time demonstrated after 100 days or
more. A maximum occurred in the 6th to the 8th month. At the end of gravidity
the quantity of folliculine in urine decreases, in several it proved to be normal some
days before the time of birth. At a rule no increase of folliculine occurs after delivery.
In a case of abortion the gravidity test by means of blood investigation proved
to be positive more than two weeks after the end of gravidity. In nymphomania
110 increase in the quantity of folliculine in the urine was found.

Les methodes d\'investigation et de détermination quantitative des hormones
du lobe antérieur de l\'hypophyse (H. V. H.) et de l\'ovaire (folliculine) dans le
sang et l\'urine de la femme et des animaux pendant la grossesse et la methode
d\'AscHHEiM et Zondek pour la détermination de la gravidité de la femme ont été
discuté. Quant à la jument on peut déterminer la gravidité par l\'augmentation
de la quantité de H. V. H. dans le sang et de la folliculine dans l\'urine. Les ex-
périments démontrent une augmentation de H. V. H. entre la 7 ième semaine
et le 3 ième mois. Il y en a des cas, dans lesquels on trouve l\'augmentation de H. V. H.
pour la première fois quelques semaines après la 7 ieme semaine et d\'autres dans
lesquels on la trouve jusqu\'au 7 ième mois de la grossesse. Quelquefois la réaction
d\'ALLEN-DoiSY avec des souris infantiles, qui ont été traité par une injection sous-
cutanée de serum de sang, se montre positive pendant une période plus longue
que la réaction de l\'hormone d\'hypophyse (lobe antérieur) (H. V. R.) se montre
dans l\'ovaire.

Pendant les phases avancées de la grossesse la détermination de la folliculine
dans l\'urine est une méthode très importante pour l\'investigation de la gravidité.
En général on trouve déjà une augmentation après 9 semaines, quelquefois cepen-
dant on ne la trouvé pour la premiere fois qu\'après 100 jours. Un maximum se
montre dans le 6 ième jusqu\'au 8 ième mois. A la fin de la grossesse la quantité
de folliculine dans l\'urine se diminue, parfois on la trouve normale quelques jours
avant le part. Ordinairement il n\'y a pas d\'augmentation après la délivrance. Dans
un cas d\'abortion on a trouvé la réaction positive par investigation du sang pendant
plus de deux semaines après la fin de la grossesse. En cas de nymphomanie il n\'y
a pas d\'augmentation de la quantité de folliculine dans l\'urine.

a. Grafische voorstelling van de hoeveelheid hormoon (H. V. H.) gevonden
in het bloed van 5 paarden bij macroscopische controle der ovariën op verschillende
dagen na de dekking.

Paard A. (Schele) 32, 40, 52, 88, 124, 151 dagen na dekking.
Paard 13. (Marie) 38, 49, 70, 110, 126 ,, ,, ,,

Paard C. (Mazilla) 39, 47, 59, 87, 115, 132 „ „
Paard D. (Lady G.) 104, 188, 209

b. Grafische voorstelling van de hoeveelheid hormoon gevonden in het bloed
van 5 paarden bij controle van uitstrijkjes der vagina-inhoud op verschillende
•dagen na de dekking.

Paard B. (Marie) 38, 49, 70, 110, 126, 164, 172, 203, 238,, „ ,,
Paard C. (Mazilla) 39, 47, 59, 87, 115, 164 „ „ „

Grafische voorstelling van de hoeveelheid follicelhormoon, die op verschillende
oogenblikken enkele maanden na de dekking in de urine van 3 paarden werd ge-
vonden.

Grafische voorstelling van de hoeveelheid H. V. H. in het bloed en folliculine
in de urine bij twee paarden A. en B, op verschillende dagen na de dekking.

Folliculine in urine paard A. (Marie) 139, 173, 203, 239, 329 en 337 dagen na
de dekking.

Folliculine in urine paard B. (No. 17 W. Jr.) 139, 173, 203, 239, 337, 339 dagen
na de dekking.

Uit de Kliniek voor kleine Huisdieren der Rijksuniversiteit te Utrecht.
Dir. Prof. Dr. A. KLARENBEEK.

Het normale individu reageert op ziektetoestanden op karakteristieke
wijze. De door het ziekteproces ontstane prikkels leiden via para-
sympathicus- en sympathicus-stelsel tot verhoogde reactie van het
organisme : verandering in warmtehuishouding, bloedbeeld, totale
stofwisseling, alcalireserve, bloedsuiker en cholesterinegehalte kunnen
daarbij vastgesteld worden en vinden volgens bekende regels en in
bepaalde volgorde plaats.

Hoff (i) geeft het volgende overzicht van de geregeld voorkomende
veranderingen der negatieve reguleering bij kortdurende infectieuze
koorts.

Eerste phase. Temperatuurstijging, temperatuur-maximum. Leuco-
cytcn-vermeerdering met myeloide tendenz. Acidose. Vermeerdering
der stofwisseling, van eiwit verval, van bloedsuiker. Verlaging van
bloedcholesterine. Overwegende sympathicus-werking.

Tweede phase. Temperatuur-daling. Leucocyten-vermindering met
lymphatische tendenz. Verhooging der alcalireserve. Vermindering
van de stofwisseling, van eiwitverval, van bloedsuiker. Verhooging van
bloedcholesterine. Overwegende parasympathicus-wcrking.

Waar het organisme te kort schiet, zooals in verschillende chronische
gevallen, kunnen door kunstmatig toegevoerde stoffen de uitgezonden
prikkels worden verhoogd. Dit kan geschieden op verschillende ma-
nieren : door dieetwijziging, door het opwekken van locale ontstekingen,
b.v. met brandijzer of terpentijninjectie, verder via toepassing van
physische therapie als hydro-, aero-, helio-, electrotherapie ; ook door
het verwekken van acute infecties als malaria en sodoku en door het
inspuiten van stoffen van den meest uiteenloopenden aard, zooals
gedoode bacteriën, eiwitten, zouten enz. Aangezien de reacties, welke
dus in wezen steeds dezelfde symptomen opleveren, op allerlei wijze
kunnen worden opgewekt, spreekt men van onspecifieke therapie.

Een der middelen, dat zeer veel toepassing vindt bij de behandeling
van laat optredende syphylitische processen, is pyrifer, een uit doode
bacteriën, welke verwant zijn aan de Coligroep en geïsoleerd zijn uit
de melk, bestaand preparaat. Wat de practische toepassing betreft,
bestaat in de medische geneeskunde een tamelijk uitgebreide literatuur.
Door Kumbruch (5) wordt het onvoorwaardelijk aanbevolen bij para-
lysen met overwegend neurasthenische verschijnselen, terwijl de tabes-
paralyse er niet door wordt beïnvloed. Ook Westphal en Weg-
schneider (6) deelen deze meening in hoofdzaak. Moeves (7) bericht
goede resultaten bij rheumatische aandoeningen, waarbij het central;

zenuwstelsel tevens betrokken is. Ook Grosmann (8) krijgt goede
resultaten bij chronische ziekten van het centrale zenuwstelsel, als
postencephalitis, paralysis en multipele sclerose.

Volgens Mandl en Sperling (9) is de therapeutische waarde niet
zoo groot als van de malariakuur. Laatstgenoemde meening wordt ook
gedeeld door Kanders (10). Andere onderzoekers hebben weer een
tegenovergesteld standpunt, doordat ze pyrifer beter doseerbaar achten.
Günter en Volkmann (ii) bevelen pyrifer aan bij ontsteking van
cornea en uveaaltractus. Bij tabes prefereert Dietel (12) pyrifer boven
malariabehandeling. Horn (13) beveelt het middel ook aan bij ver-
schillende vormen van arthritiden, waartoe gerekend : a. primaire
polyarthrilis rheuinatica ; b. progressief secundair chronisch gewricht-
rheumatisme, waaraan vermoedelijk een virussoort ten grondslag ligt.
Volgens Maass (14) bestaan er voor de pyrifer-behandeling geen
contra-indicaties.

Kugelmeier (15) bericht goede resultaten bij meningococcen-
meningitis en bij hydrocephalus internus sicca.

Bij de trigeminus-neuralgie heeft Bockheler (16) de pyrifer-behan-
deling met zeer gunstige resultaten toegepast. Hij is van meening, dat
neuralgieën in het algemeen daarmee kunnen worden onderdrukt.

Van de toepassing in de diergeneeskunde is voorloopig weinig bekend.
Herms (17) heeft het middel bij honden toegepast en wel:

I. bij 7 tackels met atonische paraplegia (myelitis spinalis) ; bij
6 dieren kreeg hij gunstig resultaat;

II. bij 5 honden met nerveuzen vorm van hondenziekte. Hier was
het resultaat niet zoo goed als bij de 7 tackels ; hij zegt echter, dat de
resultaten niet slechter waren dan bij een andere behandeling werden
verkregen.

Pyrifer (Ha-eR Gesellschaft, Basel) is een preparaat dat in ampullen
van i c.c. in verschillende sterkten wordt geleverd ; de geringste sterkte
bedraagt 50 eenheden (E), bevattende 50 millioen gedoode bacteriën.
De sterkte dosis bevat 5000 E. Volgens de gebruiksaanwijzing moet
pyrifer steeds intraveneus worden toegepast en wel eens om de 2 dagen,
beginnend met 50 E opklimmend tot 5000 E, totaal 12 injecties (in
één kuur). Elke injectie dosis bedraagt het dubbele van de vorige,
totdat 800 E worden bereikt. Daarna wordt de dosis met 1/4 a 1/3
van de vorige verhoogd. Bij bepaalde doseering en juiste keuze van
intervallen verwekt pyrifer het meer genoemde complex van veranderin-
gen in vegetatief verband, in de therapeutisch gewenschte verhoudingen.
Wijziging van doseering geeft anders verloopende curves van tempera-
tuur en bloedbeeld. Aan de hand van de resultaten van proeven bij
konijnen concludeert Hoff (i), dat kleine doses nauwelijks van invloed
zijn ; dat grootere doses een sterke leucocytose veroorzaken en dat nog
grootere doses eerst het aantal leucocyten doen dalen en later hyper-
leucocytose doen optreden. Bij relatief groote doses kan de vermindering

der leucocyten aanmerkelijk zijn. De aanvankelijke leucopenie na
onspecifieke prikkelingsstoffen is daarmede te verklaren.

Volgens de onderzoekingen van Hoff (i) e.a. is vast komen te staan,
dat de invloed op bloedbeeld en temperatuur, behalve van de doseering,
ook afhankelijk is van de frequentie van pyrifer-injecties en van de
lusschenpoozen (intervallen). Door bepaalde doseering, keuze van het
aantal pyriferinjecties en van den duur der intervallen gelukte het
hem, verschillende typen van temperatuurcurves en bloedbeelden
volgens bepaalde wetten (regels) experimenteel aan te toonen. Het
grootste bezwaar is nu, dat verschillende individuen reeds verschillend
op een bepaalden prikkel kunnen reageeren m. a. w. verschillend van
reactievermogen kunnen zijn, zoodat men bij een overigens rationeel
toegepaste therapie alsnog voor verrassingen kan staan.

Wat de intervallen betreft, Königer (3) heeft er op gewezen, dat
door de toepassing van elk onspecifiek middel een individu een nieuwen
reactiegrondslag krijgt, en dat daarmede, wanneer een herhaling der
behandeling na korten tijd plaats vindt, de nieuwe therapeutische
waarde op het individu met zijn nieuw reactievermogen betrekking
heeft, zoodat eenzelfde doseering een andere uitwerking geeft dan bij
de eerste behandeling. Een behandeling met korte intervallen noemt
Königer een continueerende behandeling (met intervallen van eenige
uren tot eenige dagen) ; in tegenstelling met intermitteerende behandeling,
indien de intervallen weken duren. In het laatste geval werkt elke
inspuiting zelfstandig en onafhankelijk van de vorige.

Gebruik van het middel met korte intervallen geeft dus een
toenemende resistentie-verhooging, zoodat elke herhaling van elk
onspecifiek middel in grootere dosis dan de vorige moet plaats vinden,
ten einde een even sterke reactie te krijgen. In dil verband herinnert
Hoff aan de voorschriften van doseering voor Yatren, Sanarthrit,
melk, Sufrogel en nog vele andere middelen. De continueerende behan-
deling past Hoff toe in zijn pyriferproeven en hij is tot de conclusie
gekomen, dat bij intervallen van 2 a 3 dagen (dus telkens met 1 a 2
inïectievrije dagen) de koortsbewegingen ongeveer op dezelfde sterkte
blijven, mits daarbij de doseering in geheel regelmatige progressie
plaats vindt. De onderhavige proeven werden bij den mensch verricht
bij een kuur van 12 pyriferinjecties : 50 E — 100 E — 180 E — 350 E —
700 E — 1000 E — 1500 E — 2000 E — 2500 E — 3750 E ■—
4500 E en 5000 E, gedurende 4 weken. Daarmede worden de bekende
tweephazige veranderingen regelmatig tot het laatste toe verkregen,
en bereikt men dus de optimaal therapeutische waarde. Vermeldings-
waa-d is voorts het resultaat van pyrifer-proeven door Stettner (4),
in den zin van intermitteerende behandeling bij gebruik van gelijke
dosis (bij kinderen 50 E) en met intervallen van 11 dagen ; men krijgt
op een bepaald oogenblik (in zijn proeven na de 3e dosis) een sensi-
w Seering, dus een verhoogde reactie in den vorm van een hooge koorts,
meer leucocyten enz. dan bij de vorige injecties. Nu zooals dus gebleken

is, reeds bij den mensch als één gelijksoortig behandelingsobject, de
juiste therapeutische doseering zoo moeilijk is te zoeken, is die voor
onze huisdieren begrijpelijkerwijs nog veel moeilijker te vinden. Men
mag aannemen, dat de door Hoff aangegeven continueerende behan-
deling met intervallen van 2—3 dagen (d.w.z. telkens met 1 resp.
2 injectievrije dagen) ook hier op haar plaats is, ter verkrijging van de
optimaal therapeutische waarde van pyrifer. Uiteraard zijn zeer uit-
gebreide onderzoekingen noodig, om alle bovenstaande gegevens, voor
zoover deze in de diergeneeskundige praktijk noodig zijn, te toetsen.
De resultaten van mijn inleidende proeven bij 2 bastaard-foxterriers
zijn als volgt :

Toepassing in de achtereenvolgende doses (in eenheden) : 50 — 100
200 — 400 — 1000 — 1500 •— 2000 ■— 4000 wordt zonder bezwaar
verdragen. De inspuiting wordt telkens des morgens toegediend, bij
nuchtere maag. Er ontstaat 1 £ uur a 6 uren na de injectie een kort-
durende temperatuur-verhooging tot maximum o.8°. Rillingen, ongeveer
i uur vóór de temperatuur-top, worden geregeld waargenomen. Pols
en ademhaling blijven normaal.
Proef 2. (zie tabel 2 en 3).

Toepassing in de achtereenvolgende doses van (in eenheden) 50 -—-
100 — 200 — 1000 wordt goed verdragen. 7 Uren na de 2e injectie
ontstaat een temperatuur-verhooging van i°; uur na de 3e in-
spuiting een temperatuur-stijging van o.6° en 3 uren na de 4e injectie
een temperatuurstijging van o.g° (tot 40°). Terwijl na de eerste in-
jectie (50 E) geen temperatuur-verhooging en geen stijging van het
aantal witte bloedcellen worden gezien, treedt merkbare verhooging
van het aantal neutrophiele leucocyten en daling van het aantal
lymphocyten op. Op den vierden injectiedag (1000 E), die voorafgegaan
is door 2 injectievrije dagen, zijn de bloedbeelden met korter tusschen-
poozen onderzocht. J)e resultaten van het onderzoek op den 4den
injectiedag zijn de volgende :

c. temperatuur stijgt van 39. i° (om g uur vóór dc injectie) tot 40°
tegen 12 uur. Tegen 3.30 uur is de temperatuur 39.2° om steeds gelei-
delijk te dalen tot 38.7° tegen 9 uur \'s morgens van den volgenden
dag (dus 24 uur na de injectie) ;

b. het aantal witte bloedcellen bedraagt voor de injectie 8500 ;
tegen 12 uur (dus tijdens de temperatuur-top) 8700, om dan snel te
stijgen tot 14000 tegen 3.30 uur \'s middags, derhalve op het tijdstip,
waarop de temperatuur vrijwel weer normaal is geworden, om dan
heel langzaam te dalen — feitelijk nog bijna op hetzelfde niveau —•
tot den volgenden dag 9 uur \'s morgens.

Het aantal neutrophiele leucocyten stijgt van 41% (voor de injectie)
tot 77% tegen 12 uur en \'tot 88% tegen 3.30 uur n.m. om dan weer te
dalen tot den volgenden morgen. Ongeveer op dezelfde wijze gedraagt
zich de curve der lymphocyten, echter in een omgekeerde richting.

Uit deze resultaten blijkt, dat de grootste stijging van het aantal
witte bloedcellen en neutrophiele leucocyten gelijken tred houdt met
de grootste daling van de lymphocyten en plaats vindt aanmerkelijk
later (in dit geval 31 uur later) dan het oogenblik waarop de tempera -
tuur-top wordt bereikt. Men zou immers dan zeggen, dat het stadium
van daling van de koorts nog tot de eerste phase zou behooren, terwijl
volgens Hoff de tweede phase reeds begint bij de koortsdaling. Tevens
blijkt uit deze proeven, dat bij den hond door het inspuiten van Pyrifer
een duidelijke reactie op temperatuur en bloedbeeld ontstaat, zoodat
aangenomen kan worden, dat dit middel als „onspecifiek therapeuti-
cum," naast de vele andere, dienst zal kunnen doen. De medische
literatuur geeft daarbij de richting, welke indicaties, vooral chronische
centrale zenuwstoornissen, zooals bij de ziekte van Carré, voor be-
handeling aangewezen zijn.

Schrijver geeft een beschouwing over de onspecifieke therapie in
het algemeen en die met pyrifer in het bizonder. Hij beschrijft de
reactie van twee gezonde honden, bij een serie-inspuiting met pyrifer ;
opvallend was dat daarbij het tijdstip van de grootste vermeerdering
van het aantal leucocyten en vermindering van het aantal lympho-
cyten 3 i uur later viel dan het oogenblik van de hoogste (koorts)
temperatuur. Schrijver is van oordeel dat pyrifer als onspecifiek thera-
peuticum bij den hond bruikbaar is, vooral bij chronische centrale
zenuw-stoornissen.

2. ScHiTTENHELM, Weichardt u. Grieshammer. Zeitschr. f. exper. Pathologie 10.
1911—\'12.

5. Kumbrugh. O. M. W.schr. 1930. No. 51 en Mcdiz. Ges. Göttinger Congress.
19 Dec. 1929 (rel\'. M. M. W.schr. 77¹. 1930. No. 10, blz. 423.

8. Grosmann. Vortrag „Aerzl. Verein 2. Dantzig „Winterhalbjahr". 1929—\'30.
refer. : M. M. W.schr. 77³. 1930. No. 28. blz. 1208.

14. Maass. Vortrag Arztl. Bezirksverein Zittan. Mei 1932. Refer. KI. W.schr. 11.
1932. No. 38. Blz. 1607.

Verfasser gibt einen Ueberblick der unspezifischen Therapie im allgemeinen
und erwähnte besonders die mittels Pyrifer.

Er beschreibt die Reaktion zwei gesunder Hunde bei einer Seriencinspritzung ;
bemerkenswert war dass der Zeitpunkt der grössten Zunahme der Anzahl Lcuco-
cyten und Abnahme der Anzahl Lymphocyten 3J Stunden nach der höchsten
Fiebertemperatur fiel. Verfasser ist der Meinung dass Pyrifer als unspezifisches
Therapeuticum beim Hunde brauchbar ist, besonders bei chronischen Gehirn-
störungen.

The author gives views about the unspecific therapy in general and about that
with pyrifer in particular. He describes the réaction in two healthy dogs after a
serial injection with pyrifer. It was remarkable that the moment of the largest in-
creasing of the number of leucocytes and the decreasing of the number of lympho-
cytes felt hours later than the moment of the highest (fever) temperature. The
author is of the opinion that pyrifer is usable as an unspecific therapy in dogs,
especially in chronical central nerve-disturbances.

L\'auteur nous donne un exposé de la thérapeutique non spécifique en général
et de celle par le pyrifer en particulier.

Il nous décrit la réaction de deux chiens sains soumis à des injections en série
de pyrifer. Il put constater que le moment de la plus grande augmentation du
nombre des leucocytes et de la plus grande diminution des lymphocytes ne fut
observé que 3^ heures après le moment de la plus grande élévation de température
(fièvre). L\'auteur est d\'avis que chez le chien le pyrifer peut être utilisé comme
agent thérapeutique non spécifique, surtout lors de troubles nerveux chroniques
du système central.

Het artikel „Reductasetijd van melk en haar aantal bacteriën", van
de hand van den heer Filippo, verschenen in het Chemisch Weekblad
van 19 October 1935, blz. 601, geeft mij aanleiding tot eenige be-
schouwingen met betrekking tot de beoordeeling van consumptiemelk.
Dit te meer, wijl ook de wetgever, op het voetspoor van den heer F.,
zich bij de jongste wijziging van het Melkbesluit gedrongen heeft
gevoeld, de reductaseproef voor de kwaliteit-beoordeeling officieel in
te voeren.

Aan het slot van zijn artikel zegt de heer F. dat consumptiemelk
met een groot aantal bacteriën ondeugdelijk is, en dat die ondeugdelijk-
heid een gevolg is van een onzindelijke winning, of een verkeerde
behandeling der melk. De maatstaf die voor de beoordeeling van de
grootte van het kiemcijfer, dus voor de winning en behandeling wordt aan-
gelegd, is het gedrag van een bepaalde melk bij de reductaseproef.
F. beschouwt melk, die binnen 2 uren de methvleenblauw ontkleurt
als ondeugdelijk.

Dat melk met een te groot aantal kiemen ongewcnscht is behoeft
hier geen nader betoog. Evenmin, dat de aanwezigheid van al dan
niet voor den mensch pathogene microörganismen wordt bepaald,
eenerzijds door den gezondheidstoestand van melker en veestapel,
anderzijds door de, door F. genoemde, slechte winning en/of behan-
deling.

Bij de beoordeeling van melk uit een oogpunt van hygiënische en
bacteriologische betrouwbaarheid dient men uit te gaan van de presta-
ties, waartoe goed ingerichte en beheerde bedrijven in staat zijn,
binnen dc perken van datgene, dat practisch mogelijk is, zonder dat
de productiekosten der melk hoog worden opgevoerd. Eerst als men
deze kent heeft men een betrouwbaren maatstaf gekregen, waarnaar
men de werkelijke bacteriologische kwaliteit der melk in het algemeen
kan beoordeelen.

Terloops zij hier opgemerkt, dat het met de goede zorgen voor dit
product èn bij den producent, èn bij den handel, door onkunde of
onwil dikwijls droevig is gesteld. Te veel nog wordt bij de hygiënische
kwaliteit-beoordeeling als maatstaf aangenomen datgene, dat men als
regel bij „nette" bedrijven vindt, zonder dat men door zorgvuldige
bedrijf-contröle zich er van overtuigd heeft, dat inderdaad in alle
opzichten met de vereischte zorg is te werk gegaan. Van een zoodanige
foutieve beoordeeling mag de consument echter niet de dupe worden.

Bij een aantal productiebedrijven (boerderijen), van welker bedrijfs-
voering en outilleering ik mij tot in de finesses op de hoogte hield, heb
ik gedurende ongeveer £ jaar (Aug./Dec. 1933) wekelijks nagegaan,
hoe het stond, o.a. met het totaal kiemcijfer, den colititer en den
reductasetijd der melk. Evenzoo handelde ik met een groep distributie-
bedrijven. Ik vestig er de aandacht op, dat het in geen van beide cate-
gorieën betrof z.g.n. modelbedrijven, die de melk tegen een hoogeren
dan den algemeen gangbaren prijs verkoopen. Bij geen dezer bedrijven
werden maatregelen genomen, die uitgingen boven datgene, dat
redelijkerwijze van goede consumptiemelkbedrijven mag worden ver-
wacht.

Bij mijn onderzoek is mij o.a. gebleken, dat elke veehouder door
toepassing van eenvoudige, doeltreffende maatregelen ter zake van
reinheid bij winning en behandeling, in staat is, geregeld melk af te
leveren, die niet meer dan 50.000 kiemen, en hoogstens 100 coliachtigen
per c.m.³ bevat. Bij die bedrijven, waar herhaaldelijk hoogere cijfers
worden gevonden, mag men met zekerheid besluiten tot ernstige
fouten, meer speciaal tot het gebruik van ondeugdelijk, of ondoelmatig
gereinigd melkgerei, of tot onvoldoende koeling der melk; fouten dus,
die den producent ook nu alreeds in conflict brengen met d.e bedoeling
van het — m. i. overigens onvolkomen en mild geredigeerde — art.
24 M. B. Ik ben dan ook van meening, dat het niet onredelijk is, te
verlangen desnoods met een scherpere omschrijving van de eischen,
waaraan de veehouder bij de winning en behandeling der melk heeft
te voldoen — dat men voor den handel in rauwe melk bovengenoemde
cijfers als norm vaststelt.

Ter zake van de distributie van gepasteuriseerde, z.g.n. losse melk,
is mij gebleken, dat deze bij een doelmatige behandeling voortdurend
kan worden afgeleverd met een kiemcijfer van niet meer dan 10.000
per c.m.³, en een colititer van o tot hoogstens een enkelenkeer 1 per c.m.³Tevens heb ik door vergelijkende proeven kunnen vaststellen dat de
melk in enorme mate door fouten in het distributieproces in bacteriolo-
gischen zin wordt verontreinigd.

Ik ben er mij volkomen van bewust, dat er nog heel wat melk over
de koelers zal moeten vloeien, aleer de overheid deze redeneering tot
de hare maakt. Dat neemt echter niet weg, dat zij, hygiënisch gesproken,
de eenige juiste is. Zij sleept als noodzakelijke consequentie met zich,
dat een groot deel der melk, die thans rauw verhandeld wordt, in de
toekomst dient te worden gepasteuriseerd, en dat alle gepasteuriseerde
melk in flesschen moet worden afgeleverd..

Ik vestig er de aandacht op, dat men overigens door een juiste voor-
lichting en het betalen der melk naar hare kwaliteit (bijv. £ tot 1 cent
prijsverschil per Liter) dergelijke wettelijke eischen voor de betrokkenen
heel goed aannemelijk zou kunnen maken, en binnen zeer korten tijd
zou kunnen komen tot een in alle opzichten onberispelijke melk.

Het is nu maar de vraag, of de reductaseproef in staat is ons te ont-
hullen, of de winning en behandeling der melk aan behoorlijke eischen
hebben voldaan, dat wil dus zeggen, of zij ons kan leeren, of de melk
meer dan 50.000 kiemen of 100 coliachtigen per c.m.³ bevat.

De studie der zeer uitgebreide literatuur op dit punt toont ons, dat
de opvattingen over de correlatie tusschen den ontkleuringstijd en het
kiemcijfer zeer uiteenloopen. Dit behoeft geen verwondering te baren.
Barthell, die het mechanisme der ontkleuring het meest uitvoerig
heeft onderzocht komt tot de conclusie dat ,,Der Verlauf der Entfärbung
des Methylenblaus in der Milch keineswegs so einfach ist wie man
früher angenommen hat". Er zijn ettelijke factoren, o.a. het verbruik
der in de melk opgeloste zuurstof door de bacteriën, het directe ont-
kleuren der methyleenblauw door de microörganismen, en de reductie
der kleurstof door de melk zelf (o.a. door de leucocyten), die van
invloed zijn op het verloop der reductaseproef.

In het algemeen kan men zeggen, dat er naast talrijke auteurs, die
de waarde dezer proef geheel ontkennen (vrl. Dons die bij melk, welke
hij zeer sterk met faeces bevuilde geen verkorting van den ontkleurings-
tijd zag, is in dit opzicht nogal heftig), velen zijn, die meenen, dat men
met inachtneming van een ontkleuringstijd van ongeveer 3 a 4 uren,
in staat is melk te onderkennen met meer of minder dan 500.000 ä
i.000.000 kiemen per c.m.³, met een zekerheid van 80 ä 90 %.

(Het is wel interessant te vermelden dat Barthell in 1917 bij toe-
passing van de directe methode van Breed en Skarr ter vaststelling
van het aantal kiemen in melk, in afwijking van zijn vroegere publicaties,
zegt te hebben gevonden, dat melk die binnen 5 uren ontkleurt 10—70
millioen kiemen per c.m.³ bevat).

Filippo trekt in zijn bovengenoemde publicatie de grens iets lager
dan de meeste auteurs, n.1. bij 2 uur, en vindt de betrouwbaarheid
der reductaseproef kleiner bij een ontkleuringstijd van 2—6 uur, „omdat
het aantal bacteriën in zulke melk sterk uiteen loopt".

Bij mijn proeven is mij gebleken, dat, zelfs bij het aanhouden van
een reductasetijd van 5 uur, er nog 17 k % monsters zijn, die een hooger
kiemcijfer dan 50.000/c.m.³ toonen, terwijl omgekeerd ongeveer 5 %
der monsters met een korteren ontkleuringstijd minder bacteriën
bevat, en dus bij de reductaseproef misschien ten onrechte als slechte
melk zouden zijn beoordeeld.

Ook ten aanzien van den colititer bleek mij dat de reductaseproef
in ongeveer 29 % der gevallen niet in staat was een aantal coliachtigen
van 100 per c.m³ of hooger aan te wijzen. Ter controle op dedoormij
voorgestelde normen is deze proef dus ten eenen male onbruikbaar. Zij
stelt hoogstens in staat — en dat nog, blijkens de publicaties van de
meeste auteurs, met een foutenpercentage van 10 ä 20 % — de melk
te onderscheiden in twee groepen, waarvan de eene sterk, de andere

iets minder kiemhoudend is, (met meer of minder dan 500.000
à i.000.000 kiemen per c.m.³).

Met andere woorden, een snelle ontkleuring is een vrij zekere aan-
wijzing, dat de melk sterk besmet is, een minder snelle zegt niets t.a.v.
de bacteriologische betrouwbaarheid, en evenmin iets t.a.v. de betrouw-
baarheid van winning en behandeling. De volksgezondheid is met toepassing
van de reductaseproef dan ook niet wezenlijk gediend.

Met dat al kan worden geconcludeerd, dat de proef alleen geschikt is,
om ten naasten bij iets te zeggen over de houdbaarheid der melk. Ik zie
echter niet in, waarom men dan juist de uiterst toelaatbare grens geheel
willekeurig bij een ontkleuring binnen 2 uur, en een verondersteld
bacteriecijfer van i à 1 millioen zou moeten leggen. Behalve Luxwolda
heeft bij mijn weten niemand systematisch de houdbaarheid der melk
vergeleken met haar gehalte aan microörganismen ; en alleen op grond
van dergelijke goecl gefundeerde onderzoekingen mag men zijn eischen
stellen.

Ik betreur het dan ook in hooge mate, dat men bij de jongste wijziging
van het Melkbesluit een zoo weinig wetenschappelijk gefundeerde en
bovendien aanvechtbare methode ter beoordeeling van den bacteriolo-
gischen toestand der melk heeft ingevoerd. Het wil mij voorkomen,
d,at een objectief oordeelend onderzoeker zich niet verantwoord kan
achten, indien hij een procesverbaal op grond van een onvoldoend
langen ontkleuringstijd doet opmaken.

De onvolkomenheden, die onze melkwetgeving ten aanzien van de
bescherming der volksgezondheid aankleven, neemt men helaas nu
eenmaal niet weg door invoering van kwaliteit-beoordeelingen van dit
kaliber. Daartoe zijn ingrijpender wijzigingen en aanvullingen noodig.

In diesem Artikel befürwortet der Autor die Einführung von bacteriologischen
Normen zur Beurteilung der Milchqualität, damit man einen genauen Eindruck
bekommt über die Weise, in der die Michgewinnung und -Behandlung stattgefunden
haben. Es hat sich herausgestellt, dasz die Reductaseprobe dieser letzten Anforde-
rung gegenüber versagt.

The author wants the bacteriological count to be taken as the basis of the classifi-
cation of the milk, because only by this a true impression about the collecting etc.
of this foodstuff can be obtained.

L\'auteur désire un système de classification du lait d\'après le nombre de micro-
organismes qu\'il contient, parce que seulement par cela on obtient une véritable
impression des bons soins, avec lesquels ce produit a été récolté, préservé, etc.

Il rejette la preuve de la réduction du bleu de méthylène, parcequ\'elle n\'est pas
capable de nous démontrer cela.

HET TOENEMEN VAN HET AANTAL PARATUBERCU-
LOSEGEVALLEN ONDER HET SLACHTVEE. HET NE-
MEN VAN MAATREGELEN TEGEN DEZE ZIEKTE
TEN ZEERSTE GEWENSCHT

Tot één der ziekten, welke men als keuringsveearts tegenwoordig
nogal eens bij slachtrunderen kan waarnemen, behoort zeer zeker
de paratuberculose. Het gedurende de laatste jaren in toenemende
mate voorkomen van paratuberculosegevallen te Utrecht was voor
mij aanleiding eens na te gaan, hoe dit in vroeger jaren is geweest.

Vanaf 1921 tot en met September 1935, dus over een 15-tal jaren,
kon ik onderstaande cijfers noteeren.

Duidelijk blijkt uit deze getallen een sterk toenemen der ziekte-
gevallen. Beschouwt men daarnaast het totaal aantal runderslach-
tingen over de betreffende jaren, dan valt vooral op, dat in een tijds-
verloop van ongeveer 10 jaren het aantal gevallen twee- tot drievoudig
is toegenomen.

Vergelijkt men de jaren 1935 (tot en met Sept.) en 1931, welke on-
geveer een gelijk aantal runderslachtingen aanwijzen, d.an is het aantal
gevallen dubbel zoo groot geworden, evenzoo de jaren 1933 en 1929;
1932 en 1928, waarin de toename zelfs driemaal zoo groot is.

Nu mogen er misschien bepaalde redenen zijn, welke speciaal te
Utrecht tot deze toeneming zouden kunnen medewerken — als daar
is b.v. het feit, dat een bepaalde handelaar in wrak vee de laatste
jaren vooral zijn aandacht gaat schenken aan dergelijke paratuber-
culeuze dieren, uit de overweging, dat hij bij deze runderen een veel
geringer risico loopt, wat de keuring betreft, dan bij runderen met
andere ziekelijke afwijkingen, zoodat hij vooral paratuberculeuze
runderen tracht te koopen en aan te voeren — toch zal men zich,
bij een nadere beschouwing van bovenstaande gegevens, niet kunnen
losmaken van dc indruk, dat de paratuberculose langzaam aan bezig
is zich onder het rundvee uit te breiden.

Aangezien, voor zoover ik weet, statistieken omtrent het voorkomen
van paratuberculose onder het ter slachting aangevoerde rundvee
ontbreken, is het zeker van belang, dat ook andere slachthuizen en
keuringsdiensten deze cijfers over b.v. de laatste 10 jaren publiceeren,
daar men zoodoende meer een indruk over de verspreiding der ziekte
over ons gchcele land zal verkrijgen. Misschien dat daarbij nog merk-
waardige feiten aan het licht zullen komen.

De bedoeling van dit schrijven is dan ook slechts, nog eens extra
op deze, voor onze veehouderij zoo ernstige ziekte de aandacht te
vestigen, daar zij anders steeds meer en meer voort zal gaan van onze
veestapel bezit te nemen.

Als men in sommige gevallen de enorme hoeveelheid bacillen ziet,
welke in een uitstrijkje van darmslijm kunnen voorkomen, dan kan
men zich eenigszins voorstellen, tot welk een enorme verspreiding
van smetstof één enkele patiënt al aanleiding kan geven, en dan is
het niet te verwonderen, dat met een uitbreiding van deze ziekte
ernstig rekening moet worden gehouden.

Des te meer klemt dit, daar vele veehouders, nog niet voldoende
doordrongen van het groote gevaar, welke de ziekte voor hun vee is,
dikwijls dergelijke „slijters" te lang aanhouden en eerst dan tot op-
ruiming overgaan, als reeds een enorme smetstofverspreiding op hun
stal heeft plaats gevonden. Ook gebeurt het wel dat een veehouder,
uit ervaring wetende, tot welke verliezen deze paratuberculose aan-
leiding kan geven, reeds waarschijnlijk besmette dieren, waarbij hij

erslachtingen...... 10 gevallen van paratuberculose

......28

......24

......3¹

......36 „

......54

......5° „ „

slechts enkele, vermoedelijke ziektesymptomen opmerkt, welke een
ander niet opvallen, als volkomen gezond verkoopt, waardoor de be-
smetting zoodoende dikwijls op nog geheel paratuberculosevrije
stallen wordt overgebracht.

Houthuis, die eenige jaren geleden over deze ziekte een uitvoerige
studie heeft gemaakt en de resultaten daarvan in een proefschrift
heeft vastgelegd, zegt in één van zijn conclusies, dat de paratuber-
culose onder de besmettelijke ziekten in de veewet behoort te worden
opgenomen, opdat in de allereerste plaats de aan paratuberculeuze
diarrhee lijdende dieren zoo spoedig mogelijk onschadelijk worden
gemaakt. Een verplichte aangifte van aan diarrhee lijdende dieren
zal dan niet kunnen worden gemist, zegt hij.

Intusschen, welke maatregelen het meest gewenscht zijn en hoe
deze zullen kunnen worden uitgevoerd, wik il in het midden laten en
aan meer deskundigen op dit gebied ter verdere uitwerking overlaten.

Dat hier vele moeilijkheden zijn te overwinnen (ik wil slechts op
de diagnostische zijde van het vraagstuk wijzen) is zonder twijfel
het geval, maar dat er tegen deze zoo verraderlijke ziekte iets gedaan
moet worden, staat bij mij vast, wil men niet van kwaad tot erger
komen.

Moge deze kleine bijdrage voor anderen een opwekking zijn in
deze richting werkzaam te zijn ; zonder twijfel zullen zij daarvoor den
dank van de geheele Nederlandsche boerenstand ondervinden.

Schrijver constateert, aan de hand van een statistiek over de laatste
15 jaren van het aantal gevallen van paratuberculose onder de ter
slachting aangevoerde runderen op de Gem. Slachtplaats te Utrecht,
dat deze ziekte onrustbarend toeneemt. Hij wekt ook andere slacht-
huizen en keuringsdiensten op zoo mogelijk cijfers over paratuber-
culosegevallen bekend te maken, teneinde zoodoende een inzicht te
krijgen in de verspreiding der ziekte in Nederland. In verband met
de sterke uitbreiding der paratuberculose acht schrijver het nood-
zakelijk dat men maatregelen gaat nemen tegen deze verraderlijke
ziekte.

Verfasser beobachtete, dass die Anzahl der an Paratuberkulose leidenden Tiere
bei den im Schlachthof in Utrecht geschlachteten Rindern während die letzten
15 Jahre sehr zugenommen hat.

Er ratet zuverlässige Angaben über das Vorkommen dieser Krankheit zu sammeln
bei allen Schlachthöfen und strenge gesetzliche Massnahmen zu treffen um der
Verbreitung Einhalt zu tun.

The author observed that, among the cattle slaughtered at the abattoir in Utrecht,
the number of animals suffering from paratuberculosis has much increased during
the last 15 years.

Het artikel van collega de Gier over „Reisziekte (transit tetany)
bij pony\'s", voorkomende in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde
van 15 November, geeft mij aanleiding tot het maken van enkele
opmerkingen.

Uit hoofde van mijn functie aan het Abattoir te Rotterdam ben ik
in de gelegenheid geweest de in dat artikel beschreven pony\'s vrij
nauwkeurig te observeeren en tevens heb ik, samen met de G., de boot
waarmede de dieren de zeereis hebben gemaakt, aan een inspectie
onderworpen.

Mijn waarnemingen aan de zieke en gestorven pony\'s vallen wat
de tijdstippen betreft, grootendeels samen met die, welke de G. in het
bedoelde artikel heeft vastgelegd. Men zou dus verwachten, dat de
aard van beider waarnemingen hoogstens verschillen van ondergeschikt
belang zouden geven.

Dit blijkt echter niet het geval te zijn. Op een paar punten loopen
onze opinie\'s daarover zóó ver uiteen, dat ik ze belangrijk genoeg
acht om ze hier te vermelden, temeer daar deze geschilpunten van het
grootste belang zijn voor de differenriaal-diagnose. Schimmelintoxicatie
of reisziekte.

Op blz. 1191 beschrijft de G. de verschijnselen van de minst zieke
pony, waargenomen om 8 uur \'s avonds, als volgt :

„De domineerende ziekteverschijnselen bij dit dier, n.1. de sterk
„frequente ademhaling, de spiertrillingen, de wijd opengesperde
„neusgaten en de polyurie waren zeker niet verminderd sedert het
„onderzoek, hetwelk eenige uren te voren had plaats gehad. Nadat
„het dier met moeite uit de stal was gehaald" enz.

Volgens mijn waarnemingen op hetzelfde tijdstip en gelijktijdig
met de G. gedaan, was het dier in een vergevorderd stadium van herstel. Het
stond hooi te eten, was alleen nog wat suf, terwijl de gang nog iets

He advises to gather exact data about the occurrence of this disease in all abattoirs
and to take rigorous legislative measures in order to prevent its spreading.

L\'auteur a constaté que parmi les bovins abattus à l\'abattoir à Utrecht le nombre
des animaux atteints de paratuberculose a considérablement augmenté dans les
dernières 15 années.

Il recommande de rassembler des données exactes sur la présence de la maladie
dans tous les abattoirs et de prescrire des mesures législatives sévères pour prévenir
l\'extension.

slap was. De moeite waarmede het dier uil de stal gehaald werd, vond
zijn oorzaak in het feit, dat de pony blijkbaar zelden of nooit in de
handen was geweest en wellicht nooit een halster aan had gehad. Het
verzet getuigde juist van een niet sterk gestoorde psyche.

Alle door de G. genoemde verschijnselen waren zoo ongeveer aan-
wezig geweest om ^ 4 uur, dat was dus vier uur geleden n.1. bij ons
voorlaatste bezoek. De alsnog toegediende CaCl₂ MgCl₂-injectie
kon kwalijk als therapie beschouwd worden. Voor mij was deze een
experiment, dat slechts demonstreerde, dat de pony de injectie zonder
eenige reactie verdroeg. De door de C. opgesomde gunstige resultaten
van de injectie kan ik vanzelf niet onder schrijven, omdat de gedragingen
van het dier na de injectie niet anders waren dan men bij spontaan
herstellende acuut zieke paarden vaak kan waarnemen.

Het is mij ten eenen male een raadsel, hoe de G. kan schrijven :
„Het gunstige verloop van de toegepaste therapie was al een aanwijzing
,dat men inderdaad te doen had met reisziekte of althans een toestand
„van hypocalcaemie".

Ik kan niet aan de indruk ontkomen, dat na het later gevonden lage
Ca-gehalte van het bloed, de G. het ziektegeval achteraf eenvoudig
heeft aangepast aan „reisziekte", natuurlijk ten koste van de objectiviteit.

Zoo ook met de polyurie ; als hier aanwezig zou zijn geweest een
verlamming van de sphincter van de blaas, zooals de G. veronderstelt,
zouden wij te doen hebben gehad met incontinentia urinae (onwillekeurig
afvloeien van de urine). De blaas zou dan hebben moeten overloopen
en onbewust zou urine zijn afgevloeid zonder persen. Bedoelde pony
urineerde bewust om de 5 a 10 minuten, terwijl de urine licht van kleur
was. Dit verschijnsel verschilde in geen enkel opzicht van de polyurie
zooals men bij schimmelintoxicatie kan waarnemen.

Waarom heeft de G. de urine niet onderzocht ? Een eenvoudige S.g.
bepaling zou wellicht alle twijfel op zij gezet hebben.

Wat betreft de waarnemingen aan boord van het stoomschip, hier
ter plaatse is voor ons een pak klaverhooi losgemaakt, dat oud, stoffig
en beslist schimmelig was, te oordeelen naar de grijze kleur, die in alle
lagen aan den dag trad. Dit was hooi dat door ieder prakticus wordl
ontraden, zoodra digestie-stoornissen of verschijnselen van schimmel-
intoxicatie zich voordoen.

Dit zijn de voornaamste punten die mij aanleiding geven tot kritiek
op de wijze, waarop de G. dit ziektegeval dwingt in de richting van
„reisziekte".

Juist het gedeelte van het artikel, waar het zwaartepunt ligt voor de
differentiaaldiagnose „schimmelintoxicatie reisziekte", met name de
beïnvloeiding van het ziekteverloop door CaCl₂ Mg Cl₂, wordt wel
het meeste geweld aangedaan. Waarom moest hier persé een diagnose
geforceerd worden ?

De waarde (ook de wetenschappelijke) van het artikel staat of valt
heusch niet met het al of niet stellen van de diagnose. Een eerste eisch

is, naast objectiviteit in de mededeelingen, volledige belichting van
alle mogelijkheden, die zich op het moeilijke terrein van de inwendige
pathologie en toxicologie kunnen voordoen. Om hier een paar vragen
te stellen :

Is de mogelijkheid uitgesloten, dat beide ziekten „schimmelintoxicatie
en reisziekte" broederlijk hebben samengewerkt om het bekende effect
te bereiken ?

Is het ook niet mogelijk geweest, dat ze elkaar noodig hebben gehad,
dat dus de een zonder de ander machteloos zou zijn geweest ?

Wat zegt ten slotte een laag Ca-gehalte van het bloed van de pony,
als men niet weet welk Ca-gehalte het bloed heeft van zoogende merrie\'s,
die lijden aan acute schimmelintoxicatie?

Dit zijn problemen, die men niet behoeft op te lossen, maar zeker
niet mag negeeren.

Naar aanleiding van bovenstaand artikel van collega Crezée, mij
welwillend door de Redactie ter inzage gegeven, heb ik den eigenaar
en importeur der ponys gevraagd op schrift te willen stellen, welke
verschijnselen door hem waren waargenomen bij de pony op het oogen-
blik der intraveneuse injectie.

Hierop ontving ik het volgende schrijven : „Ondergeteekende, A. D.
Souljé, Goudscheweg 12a te Rotterdam, eigenaar van de pony welke
op 24 Juni 1935 des avonds om 8 uur is ingespoten, verklaart hiermede,
dat de pony toen nog ernstig ziek was. Het dier kon absoluut niets
eten, liep als een dronken man, transpireerde hevig, had wijd open-
gesperde neusgaten cn liet de urine telkens bij kleine hoeveelheden
loopen. Na de inspuiting werd het dier zienderoogen beter. Vanzelf-
sprekend is, dat ik, wanneer het dier toen al genezen was, geen behan-
deling meer zou hebben laten verrichten."

Wat betreft het aan boord aanwezige hooi moet opgemerkt worden,
dat hiervan in tegenwoordigheid van collega Crezée een monster is
getrokken, hetwelk geen afwijkingen te zien gaf, welke meening eveneens
gedeeld werd door den Directeur der Rijksseruminrichting, wien wij dit
hooi lieten zien.

In verband met de sectiebevindingen bij 2 dieren, n.1. de geheel
ledige maag en de geringe inhoud van het darmkanaal, is het de vraag
of deze dieren op het schip hooi gegeten hebben.

Het aantal gevallen van infectieuse abortus neemt in het westelijk gedeelte van
Polen in de laatste jaren aanmerkelijk af, hetgeen toegeschreven wordt aan het
geringe handelsverkeer door de lage veeprijzen. Tengevolge van het laatstgenoemde
wordt weinig aan de bestrijding van de ziekte door middel van preventieve entingen
met virulente abortuscultuur gedaan. Wel schijnt men af en toe een chemotherapie
toe te passen, o.a. door het intramusculair inspuiten van een i % trypaanblauw-
oplossing plus 0,5 % urotropine. Voor de eventueele werking, die de ingespoten
preparaten zouden hebben, heeft men een heel mooi woord uitgedacht, n.1. een
verhoogde functie van het reticulo-endotheliale systeem van de koe. Bestaat er een
steriliteit tengevolge van het besmettelijk verwerpen, dan zou men gebruik moeten
maken van hypophyse-preparaten. Nymphomane koeien zouden bij voorkeur
behandeld worden door subcutaan inspuiten van een filtraat, gemaakt van de zaad-
klier. Veel behoeft aan het bovenstaande referaat niet te worden toegevoegd, want
van een operatief ingrijpen bii veranderingen aan den eierstok wordt niets geschreven.
Aglutinatie bij Bang\'se abortus.

Welch en Marsh ¹) hebben, in navolging van de snelle methode voor het onder-
zoek op pullorumziekte bij de kip, nagegaan, of een dergelijke methode ook bruikbaar
was voor het onderkennen van infectieuse abortus bij runderen. Vooral voor de
veehouderij in Amerika, die aanmerkelijk afwijkt van de Nederlandsche, zou eene
dergelijke methode voordeelen bieden. De jonge en drachtige runderen, die zich
op de uitgestrekte weiden bevinden, behoeven dan maar éénmaal opgevangen te
worden, omdat de eventueel besmeite dieren direct onderkend en uit den kudde
verwijderd kunnen worden. Zij gingen als volgt te werk. Allereerst werd een antigeen
van abortusbacillen gemaakt volgens de methode, aangegeven door Donham en
Fitch (Jour. A. M. V. A. 1933, pag. 913). Aan dit antigeen werd een kleurstof van
bepaalde concentratie toegevoegd. Het aldus gemaakte antigeen werd nu vermengd
met een hoeveelheid bloed van een rund. Was het dier besmet, dan kreeg men na
4 a 5 minuten een uitvlokking op de manier als bij het pullorumonderzoek. Het
bloed werd genomen uit de vena jugularis. In de praktijk bleken aan deze manier
van werken echter bezwaren verbonden te zijn. Bij warm weer n.1. stolde het bloed
te spoedig en ook de tijd van aflezing der reactie duurde te lang, vooral als een
groot aantal dieren onderzocht moest worden. Om dit laatste te ondervangen is een
instrumentje (kistje) geconstrueerd, waarin een io-tal voorwerpglaasjes in afzonder-
lijke gedeelten konden wordeno ndergebrachl. Iedere afdeeling is bedekt met een
glazen plaatje, terwijl de bodem wit van kleur is ter bevordering van het beter
uitkomen van de uitvlokking. Door de glazen bedekking droogt het te onderzoeken
materiaal niet zoo spoedig in. Later hebben zij om de stolling tegen te gaan het
bloed genomen uit den staart en opgevangen in buisjes, waarin citras natricus
gedaan was. Het instrument is zoodanig geconstrueerd, dat het in den winter ver-
warmd kan worden door het te vullen met warm water. Volgens den gepubliceerden
staat hebben zij geen groot aantal miswijzingen gevonden d. w. z. de positief vastge-
stelde gevallen met de snelle methode verricht op het open veld, waren ook positief
bij de aglutinatieproef in het laboratorium.

¹) H. Welch and H. Marsh. A Whole-Blood Field Agglutination Test for Bang\'s
Disease in Range Cattle. Journal of the Amer. Vet. Med. Assoc. Vol. 86, April 1935,
P^ag- 493)-

Brucella-culturen van patiënten met typische febris undulans van de mens,
bleken steeds pathogeen voor runderen en veroorzaakten verschijnselen gelijk aan
die van brucellose van het rund. Vrijburg.

Voor de prophylaxe van deze ziekte zijn er twee methodes n.1. strenge isoleering,
wat groote practische bezwaren meebrengt, en immunisatie. De toepassing van
gedoode culturen heeft hier geen voldoende resultaten gegeven.

De enting met levende culturen is uitstekend, maar het gebruik er van is eigenlijk
alleen geoorloofd bij niet drachtige dieren en in beslagen die Sierk besmet zijn,
tnits de melk goed gepasteuriseerd wordt voor zij tot de consumptie wordt toegelaten.

Deze beperkingen waren voor Vidal Munne ²) aanleiding naar een nieuwe
entstof te zoeken, die hij Brucelon genoemd heeft. Dit is een mengsel samengesteld
uit een cultuur van diverse brucella-stammen in een medium van ondermelk en
vruchtwater gelijke deelen, dat gedurende ten minste een maand in de broedstoof
is geweest, en een gecloodc emulsie van brucella met carbol i op 100. Door uitzaaiing
op vaste voedingsbodem kreeg hij zekerheid dat de bacteriën gedood waren.

De eerste toepassing vond plaats in een kudde van 180 geiten die tevergeefs ge-
durende 2 jaar met gedoode cultuur behandeld was. Het resultaat was afdoende en
dit is van groot belang, daar de geit zich moeilijk laat immuniseeren.

Daarna is het toegepast bij een epizoötie van besmettelijke abortus in Leon.
Hier werden gegevens verkregen van 339 geënte dieren, te verdeelen in twee groepen:

Van de 294 dieren waren er 146 gedurende de graviditeit geënt. Hierbij werden
7 abortusgevallen geconstateerd of wel 4.79%. Hieruit blijkt wel zeer duidelijk
de absolute ongevaarlijkheid van Brucelon bij drachtige dieren. Graafsma.

In de laatste jaren wordt op dc infectie van het rund met Trichomonaden meer
en meer dc aandacht gevestigd, hoewel de ziekte niet vaak voorkomt. De gevolgen
van de infectie, die bij uitstek door den stier wordt overgebracht, zijn : abortus
in beginstadium der drachtigheid, pyometra en steriliteit. De diagnose kan men
„stellen door het microscopisch onderzoek van versch materiaal uit vagina, uterus,
preputium en geaborteerde vruchten. Dieren die besmet zijn, kunnen, wanneer
men eenige voorzorgen neemt, genezen. In de eerste plaats moet men de geaborteerd
hebbende dieren niet te spoedig weer laten dekken en in de tweede plaats zorg
dragen, dat een herhaalde infectie niet kan plaats hebben, dus een gezonden stier
aanschaffen. Een bestaande pyometra kan door herhaalde spoelingen van den
uterus tot genezing komen.

Het valt in den tregel niet mee om een reincultuur van Trichomonaden te krij-
ger. De protozoën leven in een omgeving (vagina), waar vele soorten microörga-
nismen eveneens gunstige levensvoorwaarden vinden. Ent men nu materiaal in een
voedingsbodem, dan overgroeien deze microörganismen in den regel de protozoön.
Van Japansche zijde is nu echter een methode (Tanabe-Chiba) aangegeven, waar-

¹*) R. R. Birch en H. L. Gjikan. J. Irfec. Dis. 56, 78, IC35, rtf. in Archives o
Pathology 1935, Vol. 20, No. i, p. 141.

²) J. Vidal Munné. Sobre la profilaxis de las Brucelosis. Trabajos del Instituto de
Biologia Animal. 1934, pag. 49.

³) H. S. Cameron. Bovine Triehomoniasis. The Cornell Veterinarian. Vol. 25. 1935,
No. 2, pag. 99.

door het mogelijk is om een reincultuur te verkrijgen. Men maakt den voedings-
bodem op de volgende manier : 10 gram agar oplossen in 1000 ccm. Ring-
ersche oplossing, filtreeren en aan fikraat i gram asparagine toevoegen. Dit
mengsel in reageerbuizen doen, steriliseeren en schuin laten stollen. Vóór het enten
giet men op dezen schuingestolden voedingsbodem ongeveer 7 ccm. van een mengsel,
bestaande uit: 8 deelen Ringersche vloeistof en 1 deel geïnactiveerd steriel paarden-
serum. Vervolgens 1 mespunt vol steriel rijstemeel toevoegen (gesteriliseerd bij i6o°
C.). Ringersche vloeistof is als volgt samengesteld : NaCl 9, CaCl₂ 0,2—KCL 0.2 —
Aqua dest. 1000. Beter is het om te gebruiken de oplossing volgens Locke, n.I. :
NaCl 9 — CaCU 0,2 — NaHC0₃ 0,2 — K.CL 0,4 — glucose 2,5 — Aqua dest.
1000.

Heeft men nu verdacht materiaal, dan wordt door middel van de steriele pipet
een hoeveelheid onder in den voedingsbodem gebracht dus in de nabijheid van het
rijstemeel. Voedingsbodem van te voren verwarmen op 37⁰ C. Na het enten ge-
durende 24 uur bij 37⁰ C. bebroeden en dan de vloeistof afgieten. Men ver-
wijdert dan de meeste microörganismen, omdat de protozoën zich in de buurt van
het rijstemeel bevinden, hetwelk aan den voedingsbodem vastgekleefd is. Vervolgens
met een steriele pipet weer een hoeveelheid in een nieuwe buis enten en zoo doorgaan,
totdat men een reincultuur heeft. Is men eenmaal zoover gekomen, dan moet om
de 4 dagen overgeënt worden. Bij kamertemperatuur blijven de protozoën 10 dagen
in leven in den kunstmatigen voedingsbodem, wannee althans de overgietingsvloei-
stof eiken dag vernieuwd wordt.

Er dient nog op gewezen te worden, dal het materiaal, genomen van een verdacht
dier, zoo spoedig mogelijk in den voedingsbodem geënt moet worden. De protozoën
sterven spoedig af wanneer zij indrogen of buiten het dierlijk lichaam bewaard
worden. Het beste is het als de voedingsbodem geënt wordt ter plaatse, waar zich
het te onderzoeken dier bevindt.

Met de aldus verkregen culturen heeft Wittfogel\') 51 proefdieren\'(cavia\'s en
muizen) intraabdominaal, intrahepalaal en subcutaan geïnfecteerd (0,1 k 0,5 ccm.
per injectie). Van de 51 stierven er 22 kort na de toegediende injectie. De 29 over-
levenden werden 5—12 dagen na de inspuiting gedood. Bij 24 stuks werden patho-
logisch-anatomische veranderingen waargenomen, doch men kon maar in 12 van
deze gevallen de protozoën aantoonen (microscopisch of langs cultureelen weg).
Van de verschillende manieren van besmetting bleek de subcutane nog de beste
resultaten op te leveren. Wordt microscopisch niets gevonden, dan heeft men nog
wel eens resultaat wanneer culturen worden aangelegd.

Aangaande de morphologie van de Trichomonas vaginalis hominis wordt opge-
geven, dat de lengte 10—30 micron en de breedte 10—18 micron is. De beweging
wordt veroorzaakt door de unduleerende membraan en een viertal zweepdraden,
die aan het voorste gedeelte van het ronde of boonvormige lichaam zijn ingeplant.
De unduleerende membraan strekt zich maar over de helft van de lichaamslengte
uit. De ronde of ovale kern ligt in het voorste gedeelte van het lichaam. In het
homogene protoplasma zijn wel talrijke granula doch geen voedingselementen
zichtbaar. C. J. de Gier.

Rosenthal, Schwarz en Kaldor ¹) raden aan : vaginaal-spoelingen met 25 %
keukenzout-oplossing. Uitvloeiing en jeukte houden dan terstond op en de aandoe-
ning geneest snel, zonder recidive. Vrijburg.

¹) Journal Amer. med. Ass. 1935, 105, 105 ; ref. Geneesk. Gids, 1935, No. 39,
blz. 934.

Cohrs \') acht deze vraag van groot belang in verband met het steriliteit-vraagstuk.
daar het chorion het spiegelbeeld van de uterusmucosa is. Daarom behoort dit
onderzoek overal te worden verricht, waar aan een stelselmatige bestrijding van
steriliteit en verwerpen wordt gedaan.

Aan de secundinae alleen is niet uit te maken welke hoorn bevrucht is geweest.
De navelvaten vertakken zich aan de concave zijde van de vliezen, aan de ventro
mediale bocht van de uterus. In de meeste gevallen loopt de allantois rechts van de
vrucht, dit kan tegen de laterale of tegen de mediale uteruswand zijn, daar kop- en
stuitligging mogelijk zijn. De epitheelwoekeringen op het amnion zijn het grootst
daar, waar de allantois over het amnion ligt.

Van 50 onderzochte uteri waren er 23 links en 27 rechts gravide. Bij 9 links be-
vruchte uteri en bij 18 rechts bevruchte uteri was de kop naar de tuba gericht. In
4 gevallen verliep de allantois rechts van het foetus. De allantois lag in de linker
hoorn 10 keer tegen de mediale en 13 keer tegen de laterale wand ; in de rechterhoorn
10 keer tegen de mediale en 17 keer tegen de laterale.

Localiseeren van de afwijkingen in de uterus aan de hand van het chorion is dus
niet mogelijk, daarom moet bij het moederdier uitgemaakt worden, welke hoorn
drachtig is geweest. Om de localisatie van de afwijkingen aan te geven, beveelt
Cohrs aan, om schematische teekeningen van de secundinae te maken en daarop
de afwijkingen aan te geven. Aan weerskanten van de in lengterichting verloopende
vertakkingen van de navelvaten liggen twee parallel verloopende rijen van cotvlo-
vertakkingen van de navelvaten liggen twee parallel verloopende rijen van cotylo-
donen, elk bestaande uit 12—15 stuks. Daarbij komen nog een onregelmatige rij
tusschen de beide dorsale rijen en één tusschen de beide ventrale rijen aan weers-
kanten. De vruchtvliezen worden aan de convexe zijde opengeknipt, dus tegenover
de navelvaten, en daarna opengeklapt, waarna de binnenkant van het chorion, het
amnion en de allantois te bekijken zijn. Daarna worden de secundinae omgekeerd,
en bekijkt men de buitenvlakte, met de cotylodonen.

Als belangrijke gegevens worden genoemd : ie de ligging van de allantois t.o.v.
de navelvaten, 2e het ontbreken van cotylodonen, 3e accessoire cotylodonen, enz.
Bij massa:onderzoek kan men van de schetsen gemakkelijk een cartotheek aanleggen..

In drie gevallen van abortus en in één geval, waarbij bij slachting verdikkingen
op het epitheel van het amnion aanwezig waren, vond Jungherr \'\') in de placenta
schimmels. Bij een koe trad retentio secundinarium en steriliteit op. Een andere koe
aborteerde 2 jaar achter elkaar, beide keeren werden schimmels gevonden. De
gevonden schimmels waren : Aspergillus fumigatus, Aspergillus niger, Rhizopus
cohnii en Mucor pusillus. Zij werden zoowel cultureel, als histologisch aangetoond
in de cotylodonen en in de feti. Geen van deze dieren had een positieve agglutinatie
tegenover bac. abortus Bang. Voor epizoötische abortus spelen deze schimmels geen
rol, zij worden aangetroffen bij sporadisch voorkomende gevallen van abortus in een
veebeslag. De determinatie van de schimmels wordt uitvoerig beschreven en ver-
duidelijkt door zes afbeeldingen.

Bij een gemakkelijke partus (kleine vruchten) of bij ademhalingsbezwaren van
het moederdier kan de verlossing bij het staande dier geschieden, hoewel deze stand
onphysiologisch is. Rugligging is volgens sommige schrijvers aan te bevelen, of nog
beter is optakelen aan de achterbeenen.

Het meest liggen de dieren in zijligging, hetzij op de rechter dan wel op de linker
zij. Volgens df. Bruin is de ligging op de rechterzijde te verkiezen ; anderen (Jöhnk

b.v.) geven de voorkeur aan ligging op de linker zijde. Tapken laat de keus aan
het dier zelf, waarmee Wijssmann het volkomen eens is. Wijsmanns \') zag, dat bij
ioo verlossingen 53 koeien op de linkerzij en 47 op de rechterzijde lagen. De invloed
van de pens is niet groot, daar tijdens de partus de vullingstoestand maar zeer matig
is. Moet men gebruik maken van de vacufact, dan is ligging op de linkerzij beter,
de vrucht maakt dan niet zoo\'n groote hoek met het bekken.

Bij ligging op de rechterzij ziet men soms tympanie, bij ligging op de linkerzij
nooit. Schrijver geeft een overzicht van een aantal gevallen, waarbij de partus bij
liggen op de eene zij niet wilde gelukken en na omleggen op de andere wèl ; dit geldt
zoowel voor liggen op de rechter- als op de linkerzij.

Vermoedelijk is het omleggen van belang met het oog op het zich verplaatsen van
het darmbeen en het kruisbeen t.o.v. elkaar in het ileosacraalgewricht.

Bij 39 torsie\'s naar links kalfden de dieren 22 keer in linkerzijligging, en bij 11
torsie\'s naar rechts 8 in rechterzijligging. Bij een torsie naar links wordt het linker
ligamentum latum het sterkst aangespannen en zal dit het dier het meest pijn geven
zoodat het, na het opheffen van de torsie, deze band het minst aan trekking wil
blootstellen en dus op de linkerzij zal gaan liggen. Bij een teruggeslagen kop naar
rechts, gaan de dieren na de repositie meestal op de rechterzij liggen ; dc linker-
uteruswand is hierbij immers het meest gerekt, het dier zal de druk hierop vermin-
deren door op de rechterzij te gaan liggen.

Pomayer ¹) komt op tegen de meening, dat iedere nieuwe methode beter is dan
de oude. Vooral voor de jonge collega\'s is het moeilijk het goede uit het nieuwe te
onderkennen.

Schrijver illustreert zijn beschouwing met een verhandeling over de „nieuwe"
methode om een torsio uteri bij het staande dier met de hand terug te draaien tegen-
over het oude wentelen (wel een slecht voorbeeld, ref.). Het verre exploreeren, zooals
bij de repositie noodig is, is zeer pijnlijk voor het dier, evenals rectaal exploreeren,
wat alleen is te motiveeren, bij een praecervicalc torsie. Iemand, die de routine nog
mist, moet nog eens extra exploreeren; ook het orificium is zeer gevoelig volgens den
schrijver. Bij het wentelen moeten de voorbeenen en de achterbecnen twee aan twee
samengebonden worden, de spanning van de buikmusculatuur is dan gunstig.Bij
het wentelen moet een metacarpus of kogel stevig gefixeerd worden. Is de cervix
nog niet ontsloten, dan moet vanuit hel rectum gefixeerd worden. Het wentelen
moet zeer langzaam geschieden, zoodat men het heftig trekkende kalf vast kan
houden. Dc steeds overblijvende zijligging wordt bij het staande dier door druk op
de bulbus opgeheven. Bij niet verstreken cervix moet deze over de gefixeerde kop
gestulpt worden. Het fixeeren van de vrucht gaat het gemakkelijkst intrauterin,
daarom moet een been teruggebracht worden. Kan dit niet, dan moet met een
dwarsstaaf, die men tusschen de samengebonden beenen doorsteekt, gefixeerd
worden. (De beenen schijnen dus de getordeerde plaats nog te kunnen passee-
ren. ref.) Is de uterus al ontstoken en is het kalf dood, dan zou het mishandeling
van het dier zijn, als het niet direct geslacht werd. Door de pijn na de partus in het
corpus uteri laten de secundinae hier niet gemakkelijk los, daarom moet men hier
de cotylodonen na de partus direct losmaken. Teunissen.

In 1917 werd het voorkomen van brucellosis bij bisons in het Yellowstone-park
voor het eerst vastgesteld.

tenminste het door Tunnicliff en Marsh ^l) gevonden infectie-percentage bedroeg
o.m. 70 % van de jonge koeien. Merkwaardig is, dat in weerwil hiervan niet aange-
toond is kunnen worden, dat de brucellosis van overwegenden invloed is op de ge-
boorte van kalveren. Bij elanden, die op de bison-weiden hadden vertoefd, werd
een zeker percentage positieve agglutinatie-titers gevonden, hetwelk er volgens
schrijvers op wijst, dat de eland zich op zijn minst kan sensibiliseeren voor de Bang-
infectie. Bu.

Ocariz en Gilsanz ²) onderzochten in hoeverre het bij het rund mogelijk is met
behulp van de hormoon-uitscheiding langs de urinewegen de graviditeit vast te
stellen. Daartoe is het noodig dit hormoon — het ovariaalhormoon folliculine —
te extraheeren, daar het gedurende de eerste maanden slechts in kleine hoeveel-
heden uitgescheiden wordt. Te dien einde wordt 200 c.c. urine aangezuurd met
20 c.c. HCI, en vervolgens gekookt tot de helft van het volume. Na afkoelen en
filtreeren wordt 5 c.c. olijfolie toegevoegd. Dit mengsel wordt gedurende een half
uur geschud, waardoor de overgang van het hormoon in de olie vergemakkelijkt
wordt; dan wordt het mengsel een kwartier lang weggezet, zoodat de olie zich van
de urine kan scheiden. De olie wordt dan nog 10 min. gecentrifugeerd om ze zuiver
te krijgen.

Deze olie wordt subcutaan ingespoten bij volwassen gecastreerde ratten en wel
2 injecties van 1 c.c. met 24 uur tusschenpoos, teneinde de maximale oestrogene
werking te verkrijgen. Het verdient aanbeveling telkens 2 ratten te gebruiken.
48 uur na de iste inspuiting wordt van afkrabsel van het vaginaalslijm een uitstrijkje
gemaakt en 24 uur later nog eens.

Als positief werden beschouwd alle monsters waarbij na de injectie in één of beide
uitstrijkjes het dioestrumstadium is verdwenen, ook in het geval dat niet het typisch
oestrumstadium optreedt.

Het onderzoek van schrijvers heeft betrekking op 121 monsters urine van run-
deren, waarvan 24 afkomstig waren van niet-drachtigc dieren. Geen enkel van
deze monsters wekte eenige reactie op ; de uilstrijkjes toonden het beeld van de
dioestrus.

18 monsters stamden van runderen in de iste maand van de graviditeit ; 3 ver-
wekten de oestrus; 6 de fasen van prooestrus en metoestrus, terwijl de andere 9
het slijmvlies niet hebben veranderd. Hier is dus in 50% een verandering ingetreden.

14 monsters zijn uit de 2e maand ; slechts in 1 geval trad oestrus in ; in 10 gevallen
prooestrus of metoestrus, terwijl in 3 gevallen de dioestrus bleef. Positief resultaat
derhalve in 78.6% van de gevallen.

12 monsters van runderen in de 3e drachtigheidsmaand ; 4 maal trad het oestrus-
stadium in ; 7 maal prooestrus of metoestrus en in 1 geval bleef het dioestrus-stadium.
Het aantal positieve gevallen bedraagt dus 9.17%.

Vanaf de 4de maand is in 100% van de gevallen een positieve diagnose gesteld
op grond van de opgetreden slijmvliesveranderingen, waarbij steeds het oestrus-
stadium was ingetreden, met uitzondering van twee gevallen uit de 4e maand,
waar de prooestrus reeds in de metoestrus was overgegaan.

Daar gedurende de eerste maanden de hoeveelheid uitgescheiden folliculine
zeer gering is, valt te overwegen of men door het gebruik van een grootere hoe-
veelheid urine — een grootere hoeveelheid olie is dan niet noodig — het percentage
negatieve gevallen nog kan reduceeren.

Schrijvers pasten deze methode bij 20 monsters paardenurine toe, waarvan
echter 13 afkomstig waren van niet-gravide dieren. De andere 7 deden het oestrus-
stadium optreden. Dit aantal is echter te gering voor conclusies.
--Graafsma.

\') E. A. Tunnicliff and H. Marsh. Bang\'s disease in bison and elk on the Tellowstone
National Park and on the national Bison Range. Journ. of the Amer. Vet. Med. Ass.,
No. 6, 1935.

²) J. Ocariz y L. Gilsanz : Investigaciones sobre el diagnóstico hormonal de la prenez
de la vaca. Trabajos del Instituto de Biologia Animal, 1934, pag. 236.

In aansluiting aan hun onderzoek omtrent de waarde van folliculine als middel
ter vaststelling van de graviditeit, stelden Ocariz en Gilasnz \') zich de vraag,
hoe lang deze oestrogene werking behouden blijft. Daartoe werden monsters urine
in io deelen verdeeld, zonder toevoeging van eenig conserveerend middel weggezet
en op io achtereenvolgende dagen volgens de methode van schrijvers onderzocht.
Het resultaat was : alle monsters urine die bij het eerste onderzoek positief waren,
bleven dit ook bij de andere negen proeven. Als het eerste onderzoek negatief was,
bleef ook bij iedere volgende controle de oestrogene werking uit.

Dus tenminste gedurende 10 dagen blijft de oestrogene werking bestaan. Op
grond van verdere proeven,waarbij de urine, zonder bijzondere zorgen nog langer
was weggezet, meenen schr. deze periode op tenminste 90 dagen te mogen stellen.

(Het totaal aantal onderzochte runderen bedraagt echter slechts 11 — waaronder
2 niet-gravide —, benevens 6 merries en verder 3 vrouwen. Dit geringe aantal onder-
zoekingen, speciaal in de eerste maanden der graviditeit — slechts eenmaal een rund
in de 3e maand, waarvan de urine na 96 dagen nog de oestrus opwekte — lijkt mij
wel wat klein voor een dergelijke positieve conclusie, temeer ook daar proeven
betreffende een verminderde werking, vooral van belang en eventueel van invloed
in de eerste maanden, geheel ontbreken. Ref.)

In aansluiting aan een vorige mededeling (zie T. v. D., 1934, p. 660 Ref.) geeft
Cuboni ¹) de resultaten weer van meer uitgebieide onderzoekingen over het voor-
komen en aantonen van folliculairhormon in de urine van drachtige paarden.

Het onderzoek wordt als volgt verricht : Bij 15 c.c. door filtreerpapier gefillreerde
urine wordt 3 c.c. geconc. zoutzuur gedaan. Het mengsel wordt 10 min. gezet in
een kokend waterbad, daarna afgekoeld en in een scheidtrechter bij 18 c.c. benzol
gevoegd ; het geheel goed schudden, daarna de urine weg laten lopen. Het benzol-
extract wordt dan geschud met 10 c.c. geconc. zwavelzuur, vervolgens 10 min.
laten staan. Het onderstaande roodgekleurde zwavelzuur wordt dan opgevangen
in een reageerbuis, 5 min. verwarmd bij 8o° en daarna afgekoeld en het resultaat
direct afgelezen.

Een positief bewijs voor het aanwezig zijn van folliculairhormon is een groene
fluorescentie bij opvallend licht (liefst zonlicht).

De reactie wordt eerst dan positief, wanneer de urine per Liter minstens 350-400
muizeneenheden follikelhormon bevat.

Schrijver heeft verschillende methodes geprobeerd om de proef gevoeliger te
maken o. a. door indampen der urine, behandelen met dierlijke kool en CaC0₃.
Xaast concentratie van het hormon ontstond echter tevens een concentratie der
urinekleurstoffen, waardoor de fluorescentieproef onmogelijk werd gemaakt.

Voor menselijke urine is de proef niet geschikt, daar deze steeds een fluorescentie
geeft door derivaten van galkleurstoffen.

Ook bij het rund is ze niet te gebruiken. Zoals bekend komt in urine van drachtige
runderen veel minder follikelhormon voor dan in die van paarden. Ook hier gaf
concentratie der urine geen resultaat.

In totaal werden onderzocht 110 monsters urine van niet drachtige paarden,
45 van ruinen en 60 van drachtige paarden. Steeds kwam het resultaat der proef
overeen met de klinische bevinding.

Schrijver beveelt deze methode nogmaals aan om op een eenvoudige, zekere en
goedkope manier tot een snelle drachtigheidsdiagnose te komen. Hofstra.

¹) Prof. E. Cuboni. Una rapida reazione di gravidanza nella cavalla. La Clinica Veteri-
naria, 1935, No. 9, p. 713.

Wordt urine van hengsten onderzocht volgens de methode van Cuboni, dan
treedt ook hier een fluorescentie op, echter verschillend van die bij drachtige paarden.
De fluorescentie is meer blauwgroen, terwijl de intensiteit varieert ; soms is de
reactie negatief. 14 achtereenvolgende dagen onderzochte urine was tweemaal
negatief en 3 maal zwak fluorescerend.

Zondek heeft aangetoond, dat in urine van hengsten hormonale stoffen voor-
komen, die bij gecastreerde vrouwelijke muizen bronst verwekken.

is volgens Beroer ¹) bij proefdieren meer werkzaam bij vaginale toediening. Een
halve muizen-eenheid folliculine in de vagina gebracht, was voldoende om
bronst op te wekken. Vrijbukg.

Hanel ²) heeft sedert enkele jaren van pantocaine als oppervlakte-anaesteticum
bij oppervlakkige wonden en voor slijmvliezen gebruik gemaakt. De anaeste;eerende
werking ervan zou volgens Schmidt tienmaal grooter zijn dan van cotaine. Bij
wonden gaf een 2% pantocaine-oplossing goede resultaten. Ook werd hiermede
een goede conjunctivale anaestesie verkregen. Een geringe voorbijgaande nadeelige
invloed op het epitheel van conjunctiva en cornea werd opgemerkt ; pupilveran-
deringen werden niet gezien. Ook voor het gevoelloos maken van het neusslijm-
vlies werd het gebruikt. Bij het indruppelen van 5 c.c. in de neus, werden in één
geval intoxicatieverschijnselen opgemerkt.- Veenendaal.

Sevrano ³) doet hier mededeeling omtrent zijn bevindingen met het locaal-
anaestheticum Percaine „Ciba". Het is gemakkelijk en in iedere verhouding oplos-
baar in water, alcohol en glycerine. De oplossing kan gesteriliseerd worden door
koken, zoo noodig bij herhaling. Adrenaline kan toegevoegd worden. De werking
is zeer krachtig ; de cornea van het konijn wordt anaesthetisch met een oplossing
van i : 125.000, terwijl bij cocaine nog noodig is 1 : 10.000.

De toxiciteit is gering; slechts moet men de voorzorg nemen de oplossing niet intra-
veneus in te spuiten, omdat er dan dyspnoe en ademhalingsstilstand kan optreden.

Bij de door schr. gebruikte concentratie 0.5 k 1 p. 1000 volgt na 5 tot 10 min.
volledige anaesthesie, die lang duurt, n.1. 7^8 uren.

Als economisch belangrijk wordt nog vermeld de lage prijs t.o.v. andere anaesthe-
tica. W. Graafsma.

Mose ⁴) beschrijft de narcose met Luminal-natrium, dat voor half-narcose of
volledige narcose uitstekend voldoet. Dit narcoticum wordt als waterige oplossing
intraveneus ingespoten. De dosis is voor runderen 12—16 gram ; voor varkens
2—3 gram ; voor honden 0.5—2 gram ; voor paarden 10—14 gram.

¹) M. Berger, Besonders hohe Wirksamkeit des Follikelhormons bei vaginaier
Instillation.

²) Hanel : Unsere Erfahrungen mit dem neuen Lokalaestheticum Pantocain als Ober-
lackenanaestheticum. Wien. Tierarztl. Monatsschr. 1934. S. 513.

³) M. S. Sevrano : Anestesia quirurgica local de los pepuenos animales par la percaine.

Het best gebruikt men io gram luminalnatrium in 16 gram water. Mose beveelt
deze inspuiting bijzonder aan bij kolieken van paarden, waarbij verder elke behan-
deling kan worden ingesteld. De narcose duurt lang ; bij honden is de werking
zelfs eenige dagen merkbaar. (Het preparaat is evenwel zoo duur, dat het daar-
door ongeschikt is voor geregelde toepassing. Ref.).

Holmboe ¹) deelt zijne ervaringen met choralhydrat mede. De beste resultaten
verkrijgt hij bij paarden, met 30 gram in 1 liter water ; bij veulens van i 4 mnd.
oud, met 5 gram in 200 gram water intraveneus. Bij runderen met een vreemd
voorwerp in den slokdarm, voldoet buitengewoon de intraveneuze inspuiting van
8—15 gram chloralhydraat, in 300—500 gr. water, waarbij, door opheffing van de
slokdarmcontractie, het vreemde voorwerp gemakkelijk is te verplaatsen. De op-
lossing moet onmiddellijk vóór het gebruik gereed worden gemaakt.

Evipan-natrium heeft dezelfde werking; deze stof valt in het lichaam spoediger
uiteen en heeft daarom een kortere narcotische werking. Huizinga.

Daar het neerwerpen van paarden altijd risico met zich brengt, hebben de paar-
denartsen te Saumur gezocht naar een algemeen anaesteticum, dat bij het staande
dier toegepast, binnen zeer korten tijd verdooving geeft, zoodat het neerleggen
zonder verzet kan plaats hebben. Zij hebben dit gevonden in chloral-citraat. Dit
wordt volgens Dumas ²) intraveneus toegediend, met canule, slang en trechter.
Het irriteert de weefsels, zoodat men het goed in de ader moet brengen. Elf gram
per 100 K.G. lichaamsgewicht geeft alreeds een goede anaesthesie, terwijl de doo-
delijke dosis 37 gr. is per 100 K.G. l.g. Het is dus ongevaarlijk, terwijl het een con-
stante en langdurige anaestesie geeft. Men kluistert de paarden eerst, en spuit
daarna in. Reeds na 2 minuten, maar ook nooit eerder, gaan de dieren uit zich zelf
liggen en slapen tamelijk spoedig in ; dan worden de beenen gebonden, waarna
men tot het operatief ingrijpen overgaat. Lubberts.

In Duitschland heeft men tegenwoordig wettelijke voorschriften voor narcose
bij verschillende operatties op dieren o.a. bij castratie van beeren.

Dierenarts Dobberkau ³) geeft een beschrijving van een eenvoudig toestel, dat
hij aanwendt bij castratie van beeren.

In November 1933 is in Duitschland de wet op dierenbescherming in werking
getreden. Hierbij is anaestheseering bij pijnlijke operaties op dieren verplichtend
gesteld. In de diergeneeskundige praktijk heeft men dus hiermee herhaaldelijk te
maken. Verschillende vraagstukken doen zich hierbij voor : algemeene narcose,
epiduraal-anaesthesie, infiltratie-anaesthesie, lumbaal-anaesthesie enz.

Dr. Karl Eibl ^j) is van meening dat geen der bekende methoden voldoende
rekening houdt met praktische verhoudingen.

De algemeene narcose met aether en chloroform is bij het varken gevaarlijk,
omdat herhaaldelijk compicaties zich voordoen (zoo bij vette dieren „hartdood").

De epiduraal-anaesthesie bij castratie van mannelijke dieren is niet aan te raden
omdat naast totale anaesthesie van zaadstreng en scrotaalhuid ook motorische ver-
lamming van de achterhand optreedt.

²) A. Dumas : An sujet de l\'anesthésie générale des equidés par le chloral citraté. Anesthésie
du Cheval. Bulletin de 1\'acad. vét. de France, no. 5, 1935, p. 275.

³) Dr. Dobberkau, Goldbeck : Eine neuartige Narkosemasker für Eber. Tierärztl.
Rundschau. 1935. No. 11. S. 178.

De infiltratie-anaesthesie is niet gemakkelijk aan te wenden bij lastige dieren, maar
overigens betrouwbaar. Er moet vier keer ingestoken worden en de dieren worden
bang.

Eibl is daarom overgegaan naar de lumbaal-anaesthesie en verkrijgt daarbij een
verdooving van zaadstreng en scrotaalhuid zonder motorische verlamming van de
achterhand.

De canule wordt in het foranum lumbosacrale ingebracht en dit is bij stier en varken
zoo groot, dat noemenswaardige moeilijkheden niet ontstaan. E. gebruikt een canule
van io—15 c.M. lengte en 1.2 m.M. doorsnede. Hij stoot eerst flink door de huid
en zoekt dan verder met de naald de juiste plek. De varkens zouden hiervoor ta-
melijk ongevoelig zijn.

Als anaestheticum bezigt hij 4—8 c.c. van een 2% opl. van tutocaine of 6% opl.
van novocaine.

Ter verduidelijking is eene teekening bijgevoegd. Aangeraden wordt oefening
bij geslachte en in de lengte gehalveerde varkens op het slachthuis.

Zoowel castratie als keizersnede laten zich bij deze methode van ongevoeligheid
maken, zeer gemakkelijk uitvoeren.

Zonder op de moreele kant van het vraagstuk verder in te gaan, moge hier toch
opgemerkt worden, dat op deze manier castratie van zoogende biggen, totnutoe
een zeer eenvoudige en weinig kostbare operatie, nu tamelijk ingewikkeld is ge-
worden en daardoor duurder, te duur tegenover de prijs van een big.

Trouwens E. spreekt ook alleen van volwassen dieren. In hoeverre de Duitsche
Wet narcose bij sterilisatie van biggen voorschrijft is mij niet bekend.

Sinds het in Duitschland voorgeschreven is dat pijnlijke operaties bij dieren
onder narcose behooren te geschieden, vindt men in de vétérinaire tijdschriften
herhaaldelijk artikels om practici, die hun methode en het door hen gebruikte nar-
coticum aanbevelen. In de T.R. van 9 Juni vinden wij nu weer een pleitrede voor
het gebruik van chrloroform.

Speciaal bij het varken, zegt Riedel \'), bestaat er geen eenvoudiger en betrouw-
baarder methode voor eene verdooving dan het chloroformeercn met een geschikt
masker. Met dc doseering is hij niet bang voor een flinke dosis; het flink met chloroform
gedrenkte masker wordt over de snuit gestulpt en in 2 A 3 minuten volgt absolute
gevoelloosheid. Terstond na de castratie b.v. van een beer wordt het masker afge-
nomen en in den regel ontwaakt het dier na 10 a 15 minuten uit den „slaap \'. Tot
nu toe heeft R. geen geval met doodelijken afloop gehad.

Riedel houdt niet van locale anaesthesie omdat desondanks het dier dan toch
nog afweerbewegingen maakt en schreeuwt wat op den eigenaar een verkeerden
indruk maakt.

De nieuwe wet op de dierenbescherming in Duitschland schrijft o.a. voor dat
varkens voor de castratie moeten worden genarcotiseerd. Aan de veterinaire hooge-
school te Hannover gebruikt men daarvoor aether, nadat men ervaren had, dat
zoowel aan het gebruik van chloroform als van choralhydraat verschillende nadeelen
kleefden. E. Hupka ²) geeft een beschrijving, door teekeningen verduidelijkt, van
de methode welke daar in de ambulatoire kliniek wordt gevolgd. Eene korte be-
schrijving moge hier volgen :

Een strik wordt het te castreeren dier om de bovenkaak gelegd, achter de slag-
tanden, en in de deuropening aan een haak vastgebonden. Daarna wordt nog een
strik om den kop gelegd en het varken zoo links en rechts vastgeknoopt.

\') Dr. Riedel : Chloroform, dar Narkosemittel des Praktikus beim Schwein. Tierärztl.
Rundschau. 1935. No. 25. S. 374.

²) E. Hupka : Die Narkose der Schweine mit Aether. Tierärztl. Rundschau. No. 1,

een holle wand waarin lauw water wordt gegoten. Op het gazen deksel van de
trechter wordt nu langzaam 5 è 10 gram aether gedruppeld. Daarna opdruppelen
van aether tot het dier omvalt, waarna men de strikken losser maakt. De narcose
wordt doorgevoerd tot ophouden van reflexbewegingen. Dan wordt aan de cas-
tratie begonnen en de verdere narcotiseering overgelaten aan den helper. B.

Het pathologisch-anatomisch bewijs van de wettelijk voorgeschreven
bedwelming bij slachtdieren.

Nadat in Duitschland sinds 21 April 1933 is voorgeschreven dat bij het slachten
van slachtdieren het verbloeden der dieren niet mag plaats vinden zonder vooraf-
gaande bedwelming, zullen, aldus schrijven Dobberstein en Wilmes ¹), in de
toekomst de dierenartsen zonder twijfel meer dan tot dusver geroepen worden om
in een strafproces te komen getuigen, of bij een slachtdier de wettelijk voorge-
schreven bedwelming heeft plaats gevonden.

In verband met dit feit geven zij een overzicht van de verschillende afwijkingen,
die bij de verschillende slachtdieren zouden kunnen wijzen op een plaats gehad
hebbende bewusteloosheid.

Dobberstein en Wii.mes hadden gelegenheid de hersenen van een 7-tal runderen,
die na een elektrische bedwelming door het doorsnijden van de halsbloedvaten
waren verbloed, nader te onderzoeken. Het bleek, dat slechts een histologisch
onderzoek resultaat kan opleveren. De forensische beteekenis van deze veranderingen
is echter zeer gering, daar dergelijke microscopisch kleine bloedingen ook bij niet-
bedwelmde dieren voorkomen. Zoo hebben D. en W. bij 8 runderen, die zonder
voorafgaande bedwelming, volgens Joodsche ritus waren geslacht, ook dergelijke
bloedingen aangetroffen. Zoowel bij op mechanische wijze als door elektrische
stroom bedwelmde runderen zijn deze microscopisch waarneembare bloedingen
dus van geen beteekenis voor het aantoonen van een plaats gehad hebbende be-
dwelming. Ook bij allerlei septicaemische ziekten komen zij voor. Eveneens deden
schrijvers een onderzoek bij 26 kippen, 6 eenden en 3 ganzen.

De conclusies, waartoe Dobberstein en Wii.mes komen, zijn de volgende : Zijn
bij de huiszoogdieren uitgebreide verwondingen van het schedeldak en hersenen
aanwezig, die tijdens het leven zijn ontstaan, dan kan men als vaststaand aannemen,
dat een bewusteloosheid vóór de slachting aanwezig is geweest. Als uitzondering
geldt hier het geval waarbij de bedwelmingsslag onmiddellijk in aansluiting aan de
verbloeding wordt uitgevoerd. Ziet men geen uitgebreide verwondingen, maar
slechts oppervlakkige bloedingen in de kophuid, in de pia en in de hersenen, dan
moet men denken aan de mogelijkheid van een plaats gehad hebbende bedwelming.

Worden slechts microscopisch aantoonbare bloedingen in de hersenen of in de
hersenvliezen vastgesteld, dan kan hoogstens een elektrische bedwelming hebben
plaats gehad. Overigens zijn microscopisch kleine bloedingen voor een forensische
beoordeeling van geen belang, daar deze ook bij onbedwelmde dieren worden aan-
getroffen.

Bij pluimvee is het aantoonen van een plaats gehad hebbende bedwelming,
vooral bij de kip, zeer moeilijk, daar zelfs bij hevige traumatische insulten een breuk
van het schedeldak of macroscopisch waarneembare verwondingen van de hersenen
in den regel niet aanwezig zijn. Bij ganzen en eenden zouden twee parallel ver-
loopende, bloedige plekken in de kophuid (aanwezig ter plaatse van de dorsale
deelen der oogbogen, welke gedeelten bij kopslag vooral sterk gekneusd worden)
een bewijs zijn, dat de voorgeschreven handelingen tot het veroorzaken van een
bedwelming zijn verricht geworden.

*) Dobberstein en Wilmes : Pathologisch-anatomischer Nachweis der gesetzlich
Vorgeschriebenen Betäubung bei Schlachttiere. Z. f. Fl. u. Milchhyg. Jg. 45, 1935, S. 221

Het gebruik van eontrastgevende stoffen, die, in het lichaam gebracht, het zicht-
baar te maken inwendige orgaandeel duidelijker doen contrasteeren tegenover de
omgeving, heeft de laatste jaren weer uitbreiding ondergaan. Door de ontdekking
van jodium- en thorium-verbindingen, die door hun hooge atoomgewichten de
röntgenstralen krachtig kunnen absorbeeren en dus intensieve contrasten doen
ontstaan op de röntgenfilm, werd het mogelijk beter dan tot nu toe verschillende
orgaansystemen te bestudeeren. De intraveneus ingespoten complete jodiumverbin-
dingen als Uroselectan, niet resorbeerbaar in het organisme en uitgescheiden door de
nieren, leidden tot de .ontwikkeling der pyelographie ; de jodtctragnost per os of
intraveneus toegediend en door de galblaas geëlimineerd, gaf betere inzichten in
de physiologie en pathologie van lever en galblaas. De in olie sterk geconcentreerde
jodium bekend als lipijodol heeft aanmerkelijk bijgedragen tot de diagnostiek der
longafwijkingen, doordat deze olie in de longen via de trachea gebracht, een beeld
gaf van de al of niet bronchiaal bereikbare longdeelen.

De thorium-verbinding bekend als thorotrast (thorium-dioxyde) is ook ten
dienste gekomen van de lympho- en arteriographie. In verschillende publicaties
wordt aangetoond dat het lymphvatstelsel en de klieren kunnen worden zichbaar
gemaakt en dat bij cutane en subcutane inspuiting of wel intralymphoglandulaire
inspuiting de snelheid en de gang der lympheverplaatsing in vivo kan wordeit
bestudeerd X i —4. Ook is tijdens het leven mogelijk vaatafwijkingen als arteriosclerosis
en arterieele obliteraties te diagnostiseeren X X 5-6. De experimenten op dieren hebben
doen zien, dat bestudeering van de verschillende vraagstukken door middel van deze
contraststoffen geen overwegende bezwaren oplevert, al is de techniek vaak niet
gemakkelijk. De thorotrast is voor zoover bekend onschadelijk, geeft althans geen
ontstekings- of andere waarneembare pathologische symptomen. Wel zal nader
moeten bestudeerd worden de radioactiviteit dezer stof, hetgeen des te meer klemt,
aangezien thorotrast zich in het reticulo-endotheel weken lang laat fixeeren hetgeen
röntgenologisch en histologisch werd aangetoond. Klarenbeek.

1. ZoLOTUKHiN. Röntgenologie method of examination of the lymphatic system in man
and animals. Radiology. 23. 1934. 4.

2. Meuville and Ané. Roentgenrav visualisation of part of the lymphatic system. Radio-
logy 23. 1934. 3.

3. Hueff and Hoppani. Etude radiologique sur la circulation lymphatique et sur les gang-
lions \'ymphatiques. J. d. Radiologie. 16. 1932. 11.

4. Carvallo, Rodrigues Pereira. Sur la methode radiologique de mise en eviden.ee
des lymphatiques chez le vivant. J. de Rad. 18. 1934. 4.

6. Pereira Caldas. Arteriographies en serie avec l\'appareil radiocarroussel. J. de Radiol.
18. 1934. 1.

Sedert de herhaalde waarneming van encephalitis als ernstige complicatie der
koepokinenting, is in vele richtingen gezocht naar de oorzaak van deze verwikkeling,
die het opheffing van de vaccinatie-dwang heeft geleid.

In de eerste plaats heeft men gezocht naar een verontreiniging der vaccine, hetzij
een bacterie of wel een filtreerbaar virus. Doch geen der vermeende vondsten kon
de toets der kritiek doorstaan.

Aan de vaccine zelf als oorzaak der encephalitis werd gedacht, doch zekerheid
hieromtrent was niet te krijgen en de vraag waarom de complicatie dan eerst in 1923
werd waargenomen, bleef onopgelost.

Uit : Mededeelingen uit het Instituut voor Praeventieve Geneeskunde 1934.
Auto-referaat.

Blijkbaar is wel de virulentie der koepokstof de laatste decennia grooter geworden.

Volgens Thompson en Buchbinder zal een dermovaccine, die encephalitogeen
is voor het konijn, meerdere kans geven op postvaccinale encephalitis bij kinderen.
Zeer sterk encephalitogeen vooi het konijn is de bacteriologisch steriele neurolapine.
Door schrijver werd vastgesteld, dat de Leidsche koepokstof niet encephalitogeen
was; een vaccine-stam van de Amsterdamsche koepokinrichting was daarentegen
vrij sterk encephalitDgeen, t:rwijl bij navraag tever.s bleek, dat na inenting met deze
stof, 3 gevallen van encephalitis zich hadden voorgedaan. Merkwaardig was tevens
dat in de Leidsche vaccine zeer veel bacteriën werden aangetroffen (meer dan
ioo.ooo per gram) en in de Amsterdamsche betrekkelijk weinig ( iooo per gram).

Op grond van deze waarneming werd door schrijver d« hypothese gesteld, dat
het hooger bacterie-gehalte der lymphe, spruitende uit een nauwere symbiose
tusschen bacteriën (staphylococcen) en pokkenvirus op de huid van het entkalf,
oorzaak was van de goedaardigheid der Leidsche vaccine.

Het hooger bacterie-gehalte der Leidsche koepokstof bleek veroorzaakt te worden,
door gebruik van de onderbuik en binnenkant der dijen als entveld (oude methode).
In Amsterdam wordt daarentegen de flank van het kalf als entveld benut.

Experimenteel was er ook een antagonisme vast te stellen tusschen staphylococcen
en vaccine-virus. Neurolapine gemengd met een suspensie van vaccine-staphylo-
coccen, gaf, intradermaal bij het konijn ingespoten, veel minder hevige reacties,
dan de zuivere neurolapine. Nog sterker was de mitigccring der neurolapinc-infectie,
indien de huidontsteking door de staphylococcen veroorzaakt, reeds aanwezig was,
als dc neurolapine-injectie ter plaatse geschiedde. Eenzelfde invloed had de ont-
steking, veroorzaakt door terpentijn.

Op grond van het vastgestelde antagonisme tusschen bacteriën en vaccine-virus,
stelt schrijver de vraag of terugkeer tot de vroegere methode van winning van bacterie-
rijke koepokstof niet dc voorkeur verdient boven het tegenwoordige streven naar
het oogsten van zuivere vaccine-virus. v. d. Schaaf.

In Centraal-Afrika zijn streken waar in het bloed van in hel wild levende dier-
soorten (zebra\'s, antilopen) virulente trypanosomen te vinden zijn en waar besmette
vliegen (glossina-soorten) voorkomen, waardoor ingevoerde paarden en runderen
zeker worden besmet en voor het meerendeel sterven.

Toch blijven die wilde dieren in leven ; zij worden reeds van de geboorte al\' dooi
de vliegen met trypanosomen besmet (geënt), die besmetting herhaalt zich steeds.
Hoeveel dieren aan deze infecties sterven is niet bekend, maar de overigen krijgen
een zekere immuniteit (prémunition volgens Sergent) die steeds door nieuwe entin-
gen (door vliegen) onderhouden wordt.

De jongen van deze dieren hebben waarschijnlijk bij de geboorte een zekere
(passive) immuniteit.

Schilling ¹) probeerde deze natuurlijke immuniseering na te doen. Hij entte
kalveren met een klein aantal trypanosomen (niet meer dan 50, minimaal infectie).
Indien na ongeveer 14 dagen na deze enting geen trypanosomen in het bloed ver-
schenen gaf hij een tweede inspuiting.

Een tweede methode was : inspuiten met gedefibrineerd en gedroogd virulent
bloed (1 i 2 gram in 10—20 c.c. gedest. water) na 14 dagen een tweede. De proef-
dieren werden later onderzocht op immuniteit.

Schilling\'s resultaten waren heel bemoedigend ; het aantal proefdieren was
echter wat klein voor conclusies. Mij raadt aan dergelijke proeven voort te zetten.
Het is zaak de immuniseering van het wild, zooals dat in de natuur geschiedt, na
te bootsen.

Niet alle ingevoerde ongeënte dieren sterven aan trypanosomiasis ; sommigen,
vooral jonge dieren, overleven de eerste infectie en zijn dan beter bestand tegen
volgende besmettingen. Vrijburg.

¹) Deut. med. Woch. 1935, No. 9 ; Forschv.ngen und Fortschiitte 1935. No. 11, ref-
in Trop. diseases buH. 1935, No. 10, Deut. Tier. Woch. 1935, No. 46.

Volgens Lickint \') is de laatste tijd een toeneming van gevallen van nier- en
uretersteenen vastgesteld. Vooral ook omdat de kans op recidive groot is, zou de
conservatieve behandelingsmethode om de steenen af te drijven meer worden
verlangd. Verschillende hiervoor eventueel in aanmerking komende methoden
worden genoemd n.1. :

a. eenvoudig afwachten, al of niet ondersteund door rustgevende middelen
(warmte, diathermie, morphine, pantopon, enz.) of spasmolytica (papaverine,
spasmalgine) ; hierbij gaat reeds een deel der steenen af;

b. massage van de ureteren in zijligging, ondersteund door vibratie-massage
(zelden meer toegepast) ;

c. sterkere doorspoeling van de urinewegen door ruime toediening van b.v.
thee, koffie, mineraalwateren (zou ook wel eens resultaat hebben) ;

d. rekking van de ureteren met behulp van een bepaald instrumentarium of
catheteriseeren van de ureteren.

e. Het toedienen van hypophyse-preparaten waardoor de ureteren-peristaltiek
zou werden aangezet en de steenen naar de blaas zouden worden verplaatst ; (deze
methode vaak door andere middelen ondersteund) ;

g. het gebruik van aetherische oliën (o.a. terpentijn, pepermunt ; de werking
ervan wordt verschillend beoordeeld.

h. glycerine, per os toegediend en reeds in 1892 door Hermann aanbevolen.
De glycerine zou daarbij gedeeltelijk weer met de urine worden uitgescheiden ;
indien een voldoende hoeveelheid wordt toegediend (b.v. 50 gr.) zou het glyccrine-
gehalte van de urine 5% kunnen bedragen. De werking van de glycerine bij de
steenafdrijving is niet voldoende verklaard. Aan verschillende mogelijkheden heeft
men daarbij gedacht :

Door vermindering van de pijn zou de ureteren-spasmus verminderen of worden
opgeheven. Reeds lang heeft men glycerine-injecties in de urethra aanbevolen om
pijnlijk urineeren op te heffen. Glycerine zou dan ook pijnloos steenen uit nier,
ureter of blaas kunnen doen verdwijnen.

Verder is wel aangegeven een de peristaltiek bevorderende werking door water-
onttrekking zooals b.v. ook na glycerine-clysma wordt verwekt. Evenwel is het
aan twijfel onderhevig of de door urine uitgescheiden hoeveelheid glycerine zulks
ook kan doen.

Ook is nog wel gedacht aan reflectorisch opgewekte ureteren-peristaltiek door
verhooging van de darmperistaltiek. Echter wordt de glycerine bijna geheel door
de bovenste dundarmgedeelten geresorbeerd, treden nimmer diarrheeën na hoogc
glycerine-dosis op en wordt ook het darmslijmvlies slechts heel weinig geprikkeld.
Volgens Lickint is ook met den diuretische werking van de glycerine geen rekening
te houden.

Voorts zijn verschillende andere mogelijkheden nog genoemd waardoor steen-
afdrijving door middel van glycerine-toediening zou kunnen tot stand komen n.1. :

ie. verhooging van de urine-dichtheid (alhoewel na glycerine-gebruik een
stijging van het S.G. van de urine optreedt, wordt deze toch niet voldoende geacht
om de steentjes zwevende te houden, waardoor ze gemakkelijker zouden kunnen
afgedreven worden) ;

2e. verhooging van de viscositeit. (Practisch is evenwel hiermede geen rekening
te houden daar eerst een verhouding van 1 deel urine en 3 deelen glycerine een
duidelijke verhooging van de viscositeit geeft).

3e. als glijmiddel, (glycerine wordt als zoodanig gebruikt om catheters in te
vetten) deze kwestie is niet voldoende wat de steenafdrijving betreft opgelost. L.
meent dat een 5% glycerine bevattende urine deze werking wel niet toekomt.

\') Fr. Lickint : Theorie und Praxis der Glyzerintherapie bei Nieren- und l \'retersteinen.
Münch. Med. YVoch. 1934. S. 821.

4e. door oplossen of kleiner worden der steenen. Door glycerine zouden zoowel
kalkzouten als urinezuur tot oplossing gebracht kunnen worden en de steenen
kleiner worden. Aan de mogelijkheid van oplossing van calciumoxaalsteenen
door glycerine wordt getwijfeld, evenals ook van uraatsteenen.

L. schakelt alle mogelijkheden practisch uit, behalve dan de spasmus opheffende
en de peristaltiek aanzettende werking van de glycerine.

L. gaf driemaal daags 50 gram zuivere glycerine drie achtereenvolgende dagen,
(kleine doseeringen hebben volgens hem geen zin). Nimmer zijn nadeelige
gevolgen ervan gezien (braken, diarrhee, nierprikkelen) ; contraindicaties zouden
alleen zijn : nierontstekingen, en de aanwezigheid van te groote steenen.

Tenslotte wijst hij erop dat er steeds rekening mee dient te worden gehouden
dat met name uretersteenen in een groot percentage (50%) spontaan kunnen
verdwijnen.

Koen \') beveelt aan om bij gemakkelijk te bereiken ziekteprocessen als b.v.
tong- en kaakactinomycose, parenchymateuse mastitis, droes enz. Jocechinol
subcutaan of intramusculair in te spuiten in de omgeving van de ziektehaard. Heeft
men te doen met dieper liggende processen of aandoeningen, waarvan de oorzaak
niet voldoende bekend is, dan verdient het aanbeveling Cejodyl-Terpen intraveneus
in te spuiten. De laatstgenoemde behandeling kan nog ondersteund worden door
het subcutaan inspuiten van Jocechinol op verschillende plaatsen van het lichaam
Men vormt dan a.h.w. depóts, van waaruit het lichaam de benoodigde stoffen kan
putten.

Aangaande de doseering wordt aanbevolen om niet de maximale dosis te
gebruiken. Het is niet onmogelijk, dat door de groote dosis in plaats van een goede
een schadelijke inwerking ontstaat. Bij chronische processen begint men met een
kleine hoeveelheid in te spuiten en voert de kwantiteit langzamerhand op. Heeft
men met acute processen te doen, dan is het beter om de middelmatige dosis te
gebruiken. de Gier.

Hobbing ¹) kwam bij zijn proefnemingen tot het resultaat, dat de plantaardige
worstkruiden voor de bactericflora van worsten van groot belang zijn. In tweeërlei
opzicht hebben zij beteekenis.

Allereerst hebben zij een belemmerende invloed op de bacteriegroei, evenals
b.v. het drogen, koken, rooken, en het gebruik van keukenzout. Ook zouden zij
het ransig worden tegengaan.

Verder komen met deze worstkruiden bepaalde, op deze kruiden aanwezige,
bacteriën in geringer of grooter aantal in het worstdeeg. Het aantal worstkruiden-
bacteriën is des te grooter. al naar mate deze kruiden armer zijn aan aetherische
oliën.

Voor de praktijk van de worstfabricage is derhalve van belang, dat gebruikt
worden versche en onvervalschte worstkruiden, daar daardoor niet alleen de
smaak van het product, maar ook de houdbaarheid van de werst verbetert, terwijl
omgekeerd lang bewaarde of vervalschte kruiden door het aantal daarop aanwezige
mikroörganismen de worstkwaliteit ongunstig beïnvloeden. Naar de meening van
Hobbing hebben derhalve deze worstkruiden dus niet alleen een culinaire beteekenis.

¹) Hobbing : Die bakteriologische Bedeutung der pflanzlichen Gewürze in der Wurst.
Tierärzd. Rundschau, Jg. 41, 1935, pg. 253.

Bij proefnemingen, verricht in het koeltechnisch instituut der Technische
Hoogeschool te Karlsruhe kreeg Kaesz \') de volgende resultaten. Het gebruiken
van een luchtstroom van 5 en 12 ccm per seconde snelheid veroorzaakt bij Penicillium
flavoglaucum en Mucor racemosus, bij een temperatuur van 6° en 3⁰ C. en bij een
vochtigheidstoestand van 90%, een groeibelemmering, vergeleken bij het verblijf
in stilstaande lucht. Deze belemmering wordt des te grooter, naarmate de lucht-
snelheid toeneemt. Stroomt de lucht loodrecht op de infectieplaats, dan zag men
een sterkere groeibelemmering dan bij een evenwijzige luchtstroom.

De tijdruimte tot aan het zichtbaar worden der infectie en tot aan het begin
der rijping der sporen en conidiën kan door het gebruik van kleinere luchtsnelheden
slechts weinig worden verruimd, zoodat een aanmerkelijke verlenging van de tijd,
gedurende welke het vleesch nog frisch blijft, bij een reeds aanwezige infectie met
schimmelsporen, niet mogelijk was.

Bij vroegere proefnemingen was reeds gebleken, dat bij stilstaande lucht het
handhaven van een relatieve vochtigheidstoestand der lucht van ongeveer 90%
noodzakelijk is, wil men een gering gewichtsverlies van het vleesch en het behouden
van een goede kwaliteit bereiken.

Urineonderzoek bij noodslachtingen. als een methode van onderzoek
bij de beoordeeling van vleesch.

Uit kwalitatieve urineonderzoekingen bij in nood geslachte dieren bleek, dat
van deze onderzoekingen slechts de eivvitbepaling eenige aanhoudingspunten gaf
voor de beoordeeling van het vleesch.

Het resultaat van de Esbachproeven was n.1., dat de hoeveelheid eiwit, voor-
komende in de urine, in verband stond met de graad van beschadiging, die het
organisme door het ziekteagens heeft ondergaan.

Daar de zelfde laedeerende stoffen, welke de physiologische functies van de nier-
epitheliën storen, via de bloedbaan ook op alle andere lichaamscellen inwerken,
volgt hieruit, dat men voor de vleeschkeuring van deze eiwitbepaling profijt kan
trekken, daar bij een ernstige laesie van de nierepitheliën tegelijkertijd een ernstige
beschadiging van de spiercellen moet plaats hebben gehad, zoodat een dergelijk
slachtdier niet meer als volwaardig in consumptie kan worden gegeven.

De vraag echter, bij welke in de nieren optredende hoeveelheid eiwit men mag
besluiten, dat het vleesch in waarde is verminderd, kan dan pas worden beantwoord,
als bekend is hoe zich dc beschadiging der nierepitheliën zal verhouden tot die van
de andere cellen bij een zelfde inwerkende ziekteoorzaak. Deze onderzoekingen
van Heesch ²) zijn intusschen zeer interessant.

Het ontstaan en het aantoonen van ransigheid van vetten en oliën. Dat het
vraagstuk van het ontstaan van ransigheid bij vetten en olicn, alsmede de qualita-
tieve en quantitatieve bepalingen daarvan zeer ingewikkeld zijn, blijkt wel uit het
feit, dat de chemici van alle landen zich met de oplossing van dit vraagstuk bezig-
houden.

Bekend is het, dat de vorming van ransigheidsproducten volgt op een hydrolyse
van het vet, optredende volgens de formule : vet met water geven vetzuren en gly-
cerine Op deze primaire reactie volgt dan zeer spoedig de secundaire, die der ransig-
heid. Het is gebleken, dat dit proces beïnvloed wordt, niet alleen door de aanwezig-
heid van zuurstof, water, licht en bacteriën, echter ook door nog in de vetten voor-
komende bestanddeelen. In dit artikel geeft nu Braun ³) een overzicht over de
nieuwere publicaties over dit onderwerp. de Graaf.

\') Kaesz : Der Einflusz der Luftbewegung auf das Wachstum von Schimmelpilzen auf
gekühltem Fleisch. Z. f. d. gesamte Kälte-Industrie, 41, 1934, pg. 9.

²) Heesch : Harnuntersuchungen bei notgeschlachteten Tieren, ein Beitrag zur Beurteilung
des Fleisches. Inaug. Disscrt. Hannover, 1933. Z. f. FI. u. Milchhyg. Jg. 45, 1935,
pg. 248.

³) Braun. Entstehung und Nachweis der Ranzigkeit in Fetten und Ölen. (Z. f. Fl. u. Milch-
hyg- Jg- 45\' \'935. Pg- 2°\')-

De 47e Kringavond, die den 2ien November j.1. werd gehouden, was buitengewoon
goed bezocht. Aanwezig waren 19 leden en 3 introducé\'s.

De Heer W. K. Hirschff.ld, bioloog te Bloemendaal, hield een voordracht over
,,Het ontstaan van recente hondenrassen".

Spreker begon met het rasbegrip nader uiteen te zetten en gaf als definitie dat
rassen een zeker complex erfelijke factoren gemeen hebben, die maken dat in een-
zelfde milieu een zeker phaenotype behouden blijft. Hij gaf daarna een korte uit-
eenzetting van de retardatie-theorie van Bolk, waarin deze uiteenzet, hoe hij ertoe
komt in de mensch een foetaal stadium van een aapachtige voorouder te zien, dat
zich gespecialiseerd heeft. Als vertragende invloed neemt Bolk afwijkingen in het
samenstel der klieren met inwendige secretie aan. Vervolgens zette spreker uiteen
dat reeds Rutimeyer en Studf.r over het blijven bestaan van jeugdkenmerken bij
den hond spreken. Max Hilzheimer en zijn leerling Becker konden aantoonen,
dat de postembryonale ontwikkeling van den Duitschen Herdershondenschedel steeds
overeenstemt met bepaalde bestaande rassen van de correspondeerende grootte.

Daarna werd het experimenteele genetische werk van Stockard besproken, die
de hondenrassen ziet als resultaten van erfelijke afwijkingen in de endocrine klieren.

Achtereenvolgens werden dan aan de hand van lichtbeelden diverse kruisingen
besproken. Kruisingen b.v. van acromegalitische reuzen met normale reuzen (St.
Bernard X Duitsche Dog) geven het aanzijn aan een F! -generatie, met een erfelijke
verlamming van de achterhand. Voor de praktijk is dit wellicht van belang.

Ook het werk van een medewerkster van Stockard, Miss E. Vicari, die de
erfelijkheid van de grootte van de schildklier bij verschillende raskruisingen naging,
werd behandeld.

Samenvattend gaf spreker als zijn meening over het ontstaan der recente honden-
rassen te kennen, dat retardatie en juvenilisatie als gevolg van erfelijk geworden
afwijkingen van endocrine klieren, naast kruising een belangrijke rol in dit evolutie-
proces gespeeld hebben.

Dc voorzitter dankte den Heer Hirschfeld voor zijn, in het bijzonder voor de
practici, belangwekkende voordracht.

De voorzitter bracht de toeneming van het aantal wanbetalers ter sprake. Hij
was van meening, dat hiertegen stelling genomen moet worden. Na eenige discussie
werd besloten, dat een commissie bestaande uit het Bestuur aangevuld met de Heeren
Eichholtz, Kok en Erdman Schmidt deze aangelegenheid zal bestudeeren en in
de eerstvolgende vergadering den leden omlijnde voorstellen zal doen, teneinde aan
dit euvel zooveel mogelijk paal en perk te stellen.

Collega Gajentaan liet eenige foto\'s circuleeren van een hernia inguinalis bij
een acht weken drachtige hond, ontstaan tengevolge van aanrijding door een
auto. Er had echter een zoodanige verscheuring van het weefsel plaats gevonden,
dat operatie niet mogelijk bleek.

Collega Folmer maakte melding van een hernia ventralis bij een kat, ook ver-
oorzaakt door aanrijding door een auto. Genezing werd in een paar weken
verkregen door het aanleggen van een tricot-verband. Van Manen.

Gedurende 7—11 Augustus 1935 heeft te Brussel het 18de Internationale Dieren-
besehermings- en Antivivisectie Congres plaats gehad. Onder de vele besluiten,
tijdens dit congres genomen, komen, behalve eenige betreffende het transport van
dieren met spoorwegen, auto en boot, ook enkele voor betreffende het dooden van
slachtdieren en andere dieren. Het congres sprak o.m. hieromtrent de volgende
wenschen uit :

De slachthuizen moeten van de nieuwste bedwelmingsapparaten zijn voorzien,
terwijl gestreefd moet worden naar het langzaam verdwijnen van de particuliere
slachtplaatsen. Alle dieren moeten vóór het ontbloeden werkelijk bedwelmd zijn.
Voor het bedwelmen van groote en kleine slachtdieren moet het gebruik van een
schietmasker (hetzij kogel of pen) verplicht worden gesteld, terwijl bedwelming
door middel van hamer of bijl absoluut verboden moet worden.

Opgemerkt wordt verder, dat, aangezien de z.g. elektrische bedwelming tot op heden
nog tot geen tevredenstellende resultaten heeft geleid, het voorloopig aangewezen
is, tegenover deze bedwelmingsmethode een gereserveerde houding aan te nemen.

Het slachten van gevogelte mag niet geschieden door deze dieren eenvoudig
de hals door te snijden, maar door onthoofding, zooals in de meeste noordelijke
landen al geschiedt. Minstens moet een bedwelming vóór het ontbloeden plaats
vinden. (Reichs-Tierschutzblatt, Oct. 1935).

Mijn bericht aangaande den keuringsdienst Hillegersberg, voorkomende in het
Tijdschrift No. van 15 Nov. j.1. behoeft eenige verbetering en uitbreiding. Zooals
bekend is, maakt Hillegersberg gebruik van den Rotterdamschen dienst voor de
keuring van vee en vleesch.

De oude regeling terzake was op 1 Januari 1935 afgeloopen en in afwachting
van de totstandkoming van een definitieve nieuwe regeling met de Gemeente Rot-
terdam, betreffende de keuring van vee en vleesch in de Gemeente Hillegersberg,
werd besloten de bestaande samenwerking tot uitvoering van de vleeschkeuringswet
voorloopig te verlengen.

Inmiddels werden bij K011. Besluit van 13 September 1935, gelet op artikel 230
der vleeschkeuringswet (Stbl. No. 524, 1919), dezelfde gemeenten, die met Rotter-
dam als centrale gemeente sedert jaren een z.g. ,,Keuringskring" hebben gevormd,
aangewezen, om opnieuw een gemeenschappelijke regeling te treffen, terwijl binnen
2 maanden terzake een beslissing moest worden genomen, aangezien anders Ge-
deputeerde Staten een regeling zouden opleggen.

De besprekingen met de vertegenwoordigers van de hierbij betrokken gemeente-
besturen werden voortgezet en hebben tenslotte tot het resultaat geleid, dat alleen
Overschie weigerde de conceptregeling te aanvaarden. Deze nieuw ontworpen
regeling werd bereids door B. en YV. van Rtd. ter goedkeuring aan den raad voor-
gelegd.

Er wordt o.a. in bepaald, dat de raden der kringgemeenten zorgdragen, dat
op den datum van inwerkingtreding van deze regeling het oprichten van slachterijen
en penserijen, als bedoeld in art. 26 der vleeschkeuringswet, is verboden. De be-
staande slachterijen kunnen dus in den kring blijven gehandhaafd.

Over deze interessante kwestie, aldus een bericht in Slachthuis-Keuring-Markt
van Nov. 1935, verscheen in een der laatste afleveringen der Deutsche Tierärztliche
Wochenschrift een beschouwing, en wel over de vraag, of de vrouw toegelaten
moet worden tot de uitoefening van de vee- en vleeschkeuring.

Tot dusver, zegt de schrijver van het artikel in de D. T. YV., hebben de weinige
vrouwelijke dierenartsen in Duitschland nog geen poging gedaan in deze richting.

Evenwel is de kwestie acuut geworden door de nieuwe Duitsche examen-eischen,
waarin o.a. wordt voorgeschreven, dat een 3 maandelijksche cursus aan een openbaar
slachthuis wordt vereischt, alvorens het diploma van dierenarts wordt uitgereikt.
De bezwaren, die men heeft tegen de uitoefening van de vleeschkeuring door vrou-
wen zouden aldus kunnen leiden tot een uitsluiten van haar van de studie der dier-
geneeskunde, die zonder de practische cursus in de vleeschkeuring niet kan worden
afgesloten.

Toen de Duitsche Vleeschkeuringswet ontstond, waren er geen vrouwelijke
dierenartsen, wel echter hier en daar vrouwelijke hulpkeurmeesters. Toen deze
wet in werking trad liet men deze in haar ambt doch werd meteen in de examen-
eischen voor hulpkeurmeester opgenomen, dat deze van het mannelijk geslacht
moet zijn. Daarmede gaf de wetgever toen te kennen, dat de vee- en vleeschkeuring
voor de tewerkstelling van vrouwelijke krachten verboden gebied is. Vervolgens
is de uitoefening der vleeschkeuring aan gediplomeerde dierenartsen opgedragen ;
voor zoover deze niet bereid of geschikt zijn, kan deze opdracht ook aan andere
personen worden gegeven. De vraag is nu, zijn vrouwelijke dierenartsen geschikt
voor de uitoefening van de vee- en vleeschkeuring ?

Merkwaardigerwijze is deze vraag reeds beantwoord door het Beiersche „Ver-
waltungsgerichtshof" op 29 Maart 1932, schrijft S. K. M.

„Het begrip geschiktheid tot het ambt van keurmeester is daarmede niet begrensd,
dat de voor het ambt in aanmerking komende persoon de noodzakelijke opleiding
heeft genoten en ter zake deskundig is ; ook de bijzondere verhoudingen in het
vleeschkeuringsdistrict, de omvang der te verrichten dienstprestaties, en alle om-
standigheden, die een vlotte gang van zaken bevorderen of vertragen kunnen,
moeten bij de keuze van den ambtenaar in aanmerking worden genomen. Slechts
dan, als de keurmeester zijn ambt met de noodige toewijding en regelmaat kan ver-
vullen, en niet te tolereeren stoornissen in het slagersbedrijf niet te vreezen zijn,
kan de keurmeester voor zijn taak geschikt geacht worden. Men diene daarbij
nog in aanmerking te nemen, dat het slagersvak uitsluitend door mannen wordt
uitgeoefend, en niet alleen dit, doch alle hiermede verwante bedrijven. Een vrouw
is in het slachthuisbedrijf een zeldzame verschijning, ja, veelal is de toegang voor
haar verboden. Een vrouw hier te plaatsen, die bovendien nog met macht bekleed
zou worden en toezicht moet uitoefenen, zou een ernstige psychologische fout be-
teekenen. Een fout, die tot onaangename voorvallen en bedrijfsstoornissen aan-
leiding zal en moet geven. Hetzelfde geldt voor de ambulatoire diensten buiten
de slachthuizen."

Gelet op art. 3 van het K.B. van 22 Mei 1922, No. 61, houdende vaststelling
van keurloonen voor ingevoerd vleesch, heeft de Minister voor Sociale Zaken goed-
gevonden het keurloon voor uit Denemarken ingevoerd versch of gekoeld rund-
en kalfsvleesch voor het tijdvak van 1 Oct. 1935 tot 31 Dec. 1935 nader vast te
stellen op 3 cent voor iedere kilogram. Deze verlaging is een uitvloeiing van een
handelsovereenkomst.

Een voorstel in de gemeenteraad van Schiedam, om over te gaan tot verlaging
der keurloonen, werd verworpen, met het oog op toekomstige abattoirbouw.

Bij de behandeling van de zaak van den vleeschkeuringsdienst in de raad te
Wieringen, werd besloten een aanbod van de gemeente Den Helder af te wijzen
en een eigen dienst te stichten. de G.

De bekende engelse collega Dr. Griffith Evans, die onlangs zijn 100e ver-
jaardag vierde (zie afl. 17, 1935, 1 Sept. blz, 930) heeft die dag niet lang
overleefd. Volgens The Vet. Record, is hij op 8 December te Bangor (Wales)
zijn geboorteplaats, overleden. Vr.

No. 7 : Pellagra ; Tropische Ophtalmologie ; Kala-azar ; Zonnesteek (heatstroke);
Climatic bubo ; Diversen.

No. 8. Lepra ; Typhus (The Typhus group of fevers) ; Verrugia Peruviana
(Carrion \'s Disease) ; Gele Koorts (Yellow fever) ; Recurrens (Relapsing fever)
en andere Spirochaetosen ; Rattebeet-koorts (rat-bite lever) ; Leptospirosis.

No. ii. Cholera; Amoebiasis en Dysenterie ; Malaria; Zwartwater-koorts
(Blackwater-fever).

No. 12. Pest ; Lepra ; Gele Koorts ; Framboesia (Yaws) en Syphilis ; Tropische
Ophtalmologie ; Diversen. Vr.

The Onderstepoort Journal of Veterinary Science and Animal Industry.
Vol. 5, July 1935. No. 1.

Neitz, W. O. : The transmission of Spirochaeta theileri to a blesbuck. (Damaliscus
albifrons).

Neitz, W. O. : Bovine anaplasmosis- -The transmission of Anaplasma marginale
to a black wildebeest (Conochaetes gnu).

Alexander, R. A. and Neitz, W. O. : The transmission of louping ill by
ticks (Rhipicephalus appendiculatus).

Neitz, W. O. : The blesbuck (Damaliscus albifrons) and the black wildebeest
(Conochaetes gnu) as carriers of heartwater.

Ortlepp, R.J. : On some helminths from the „Nylghiae"—Boselaphus tragocamelus
(Pall) with observations on the parasitic larval stages of the stomach worm (Ash-
uiorthius martinaglia sp. n.

Ortlepp, R. J. : On the mctaccrcaria and adult of Clinostomum van der horsti.
sp. n. A nematode parasite of fishes and herons.

Mason, J. 14. and Robinson, E. M. : The antigenic compounds of the toxins
of CI. botulinum types C. & D.

Riminoton, C. and Steyn, D. G. : Note upon the isolation of the toxic principle
from a species of Dimorphotheca, probably Dimorpholheca fruticosa.

Rimington, C. : Chemical investigations of the „Gifblaar" Dichapetalum cymosum
(Hook) Engl. i.

Van Wyk, C. M., Botha, M. L. and Bekker, J. G. : The effect of supplements
of different forms of sulphur to the diet upon the wool of merino sheep.

Malan, A. I., du Toit, P. J. and Gronewald, J. W. : Studies in Mineral Meta-
bolism. XXXIII. Iodine in the nutrition of sheep (2nd Report).
Du Toit, P. J., Malan, A. 1., Louw, J. G., Holzapfel, C. R. and Roets, G. :
A study of the mineral content and feeding value of natural pastures in the Union
of S.A. (Third Report).

Du Toit, P. J., Louw, J. G. and Malan, A. I. : A study of the mineral conten
and feeding value of naturel pastures in the Union of S.A. IV. The influence o
season and frequency of cutting on the yield, persistency, and chemical composition
of grass species.

Quinlan, J., de Kock, G. and Marais, I. P. : The operation of splenectomy in
horses, cattle, sheep, goats, pigs, dogs, and some S.A. antelopes. A summary of
the results of g8 splenectomies.

Roux, L. L. and van Rensburg, C. T. : Crossbred lambs under Eastern Trans-
vaal conditions.

Van Manen, E. and Rimington, C. : The enzymic activity of egg-white. Its
bearing on the problem of watery-whites.

Green, W. J. B. : Anatomical Studies, No. 58. Diprosopus tetrophthalmus in
abull calf.

Viljoen, N. F. and de Bruin, J. H. : Anatomical Studies No. 59. On a false
masculine hermaphrodite in an avian hybrid.

Geslaagd voor het Veearts-examen d.d. 19 December 1935: L. Harmsf.n ;
P. J. Hoekstra; W. Meijers ; C. A. M. de Monyé ; F. W. J. Swart.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan
die 1 November niet waren genezen.)

Mond- en klauwzeer: bij 3 (1) eigenaars, waarvan in Drenthe bij 1; Overijssl
bij 1; Utrecht bij (1); Zuidholland bij 1 eigenaar.

Scabies (sarcoptes en dermatocoptes), bij paard en schaap : 684 gevallen bij
26 eig. (500 bij 35 eig.), waarvan in Groningen 105 bij t eig. (12 bij 2 eig.) ;
Friesland (3 bij 1 eig.); Drenthe 376 bij eig. 8 eig. (84 bij 8 eig.) ; Overijsel 3,
waarbij 1 paard, bij 2 eig.; Gelderland 47 bij 7 eig. (261 bij 15 eig.); Utrecht 3
bij i eig. (37 bij 2 eig.); Noordholland 29 bij 1 eig. (71, waarbij 1 paard, bij
4 eig.); Zuidholland 50 bij 4 eig. f32 bij 3 eig.); Noordbrabant 71 bij 2
eigenaars.

Rotkreupel bij schapen : 89 gevallen bij 9 eig. (826 bij 48 eig.), waarvan in
Groningen (14 bij 1 eig.); Friesland 22 bij 1 eig. (99 bij 10 eig.); Drenthe 2
bij 2 eig. (29 bij 9 eig.); Gelderland 14 bij 2 eig. (54 bij 6 eig.); Utrecht 34
bij i eig. (298 bij 10 eig.); Noordholland 9 bij 2 eig. (216 bij 8 eig.); Zuid-
holland 8 bij i eig. (116 bij 4 eig.).

Anthrax: 12 gevallen bij 12 eig. (1), waarvan in Drenthe 1; Overijsel 1;
Gelderland 4; Noordholland 2: Zuidholland 1 (1) ; Limburg 3 gevallen.

Overleden : J. A. Klauwers, Inspecteur v. d. Veeartsenijkundigc Dienst, te
Amsterdam.

(Uit het Veterinair-Pathologisch Instituut van de Rijks-Universiteit te
Utrecht. Directeur: Prof. Dr. H. SCHORNAGEL).

M. H. Het zal U wellicht interesseren iets te vernemen over de
resultaten der onderzoekingen welke de laatste jaren verricht zijn over
endocarditis. Deze ziekte toch, welke belangrijk is voor den clinicus,
omdat het op zichzelf beschouwd een ernstig lijden is en ook omdat
het een zeer onaangename complicatie is bij een reeds bestaande
ziekte, had tot voor kort nog veel geheimzinnigs. Voor den patholoog
had endocarditis, vooral wat betreft de pathogenese en de juiste plaats
welke deze aandoening in een bestaand ziekteproces inneemt nog veel
duisters. De laatste jaren zijn er vele interessante experimenten verricht
in verband met dit lijden en zijn belangrijke waarnemingen gedaan
bij spontane gevallen van de mens. Ik heb zelf ongeveer 350 gevallen
van endocarditis nader onderzocht en de resultaten getoetst aan experi-
menten van anderen en van mijzelf, en vergeleken met hetgeen bij
de mens is waargenomen. Het voornaamste van hetgeen ik uit dit
onderzoek en uil deze studie leerde, wil ik U hier in het kort mededelen.
Natuurlijk moet ik mij tot het belangrijkste beperken en ook zal ik U
niet te veel vermoeien met getallen al moet ik nu en dan wel eens
een cijfer noemen.

Voor de patholoog-anatomen vooral was endocarditis tot voor enkele
jaren een geheimzinnige ziekte. Men vond endocarditis bij secties
vaak zonder enige andere orgaanziekte, of wel met orgaanafwijkingen,
die men kon beschouwen als gevolg van de endocarditis. Raadselachtig
was hoe het proces aan de intima van het hart, meestal aan de kleppen,
was ontstaan.

Natuurlijk zijn reeds voor lange jaren herhaaldelijk proeven bij
proefdieren verricht ten einde enig inzicht in dit ziekteproces te ver-
krijgen, doch uitgezonderd enkele spaarzame positieve resultaten lukte
hel niet om door injectie van bacteriën of fijngewreven materiaal
verkregen van thrombi, endocarditis op te wekken.

Aan Rosenbagh gelukte het in 1878 om bij een hond endocarditis
te verwekken door beschadiging van de hartekleppen met een sonde
welke door de V. jugularis was ingebracht.

Wyssokowitsch (1885) was de eerste aan wien het gelukte om, na
mechanische laesie van de mitralis en de aortakleppen door middel
van een sonde, door intraveneuze injectie van streptococcen of staphy-
lococcen vrij regelmatig endocarditis op te wekken. Gelijktijdig deelde

\') Voordracht gehouden op de 83ste Algemene Vergadering der Maatschappij
voor Diergeneeskunde op Zaterdag 12 October 1935 te Utrecht.

Ribbert mede, dat men kunstmatig endocarditis kan opwekken door
intraveneuze injectie van aardappelculturen van staphylococcen, indien
men mét de bacteriën ook kleine partikeltjes van de voedingsbodem
inspuit. Ribbert nam aan, dat de aardappelpartikeltjes op de kleppen
kleefden en dan coccen aan de kleppen afgaven, waardoor de ont-
steking optrad.

Verscheidene onderzoekers deelden daarna mede, dat het hun even-
eens gelukt was endocarditis te veroorzaken bij proefdieren, volgens de
methode Wyssokowitsch of Ribbert, eventueel met kleine wijzigingen.
Veelvuldig werden de kleppen gelaedeerd met een sonde die eerst
voorzien was van een zeer kleine hoeveelheid bacteriën. De dieren
bleven dan langer in leven en de endocarditis ontwikkelde zich fraaier.

Lange tijd hoorde men omtrent de pathogenese der endocarditis
niets nieuws. Eerst in 1912 publiceert Lissauer 2 positieve gevallen
onder 20 konijnen welke hij intraveneus met staphylococcen had inge-
spoten, zonder enig verder kunstmatig ingrijpen. Saltykow publiceert
in hetzelfde jaar een soortgelijk resultaat bij 5 van de 70 konijnen
welke hij had ingespoten. Geen rijke oogst dus. Ook andere onderzoe-
kers berichten over positieve gevallen bij injectie van willekeurige
bacteriën zonder gelijktijdige of voorafgaande kleplaesies. Het vraag-
stuk der pathogenese van endocarditis kwam door deze waarnemingen
echter niet verder. Hoogstens bleek hieruit, dat de bacteriën, die men
uit gevallen van endocarditis had gekweekt, inderdaad in staat waren
een endocarditis te veroorzaken.

Wadsworth wees in 1918 op het frequente voorkomen van endo-
carditis bij serumpaarden, die eerst met gedode en later met levende
pneumococcen waren ingespoten. Hij sprak de veronderstelling uit,
dat dc toxinen in de gedode culturen de kleppen beschadigden en
ontvankelijk maakten voor een bacterieele aandoening.

Birkhaug gelukte het in 1927, om na één intraveneuze injectie van
streptococcen bij konijnen vrij geregeld endocarditis op te wekken.
Vooraf echter had hij zijn proefdieren subcutaan met streptococcen
geïnfecteerde agar ingespoten, waardoor een langdurige locale ont-
steking was ontstaan.

Freifeld (1928) veroorzaakte endocarditis door intraveneuze injectie
met levende staphylococcen, na voorafgaande behandeling met dode
streptococcen. Silberberg (1928) spoot de dieren eerst in met lithium-
karmijn en daarna met staphylococcen eveneens met positief resultaat.

Intussen had Dietrich in samenwerking met Siegmund onderzoe-
kingen verricht over het reactievermogen van het lichaam bij septische
ziekten en de pathologisch-anatomische uitingen hiervan. Op het
37ste Congres van de „Deutsche Gesellschaft für innere Medizin" in
1925 deed Dietrich hierover uitvoerige mededelingen.

In die dagen was de strijd tussen bacteriologen en pathologen over
de betekenis van de bacteriën en hun toxinen enerzijds, en van het
verweer van het organisme door middel van antistoffen, maar vooral

door activiteit van de cellen van het lichaam anderzijds, in volle gang.
In een referaat op bedoeld Congres kwam Dietrich met volle over-
tuiging op voor de zeer belangrijke rol welke de activiteit van verschil-
lende cellen speelde, met name ook van het reticulo-endotheel, terwijl
Schotmüller als bacterioloog meer waarde hechtte aan de eigen-
schappen der bacteriën. De volgende jaren hebben bewezen, dat het
cellulaire verweer een machtige factor vormt in de strijd tussen bacteriën
en lichaam.

Aschoff heeft het eerste gewezen op de belangrijke rol die het
reticulo-endotheel speelt, zowel onder physiologische als onder patho-
logische omstandigheden. Hiermede kwam men weer nader tot de
theorie van Metschnikoff, die de afweerprocessen bij infecties be-
schouwt als een cellulaire resorptie en vertering. Een opvatting, welke
door Roessle in latere jaren verder is uitgewerkt, zó zelfs, dat hij, en
ook andere vooraanstaande pathologen, het locale ontstekingsproces in
principe beschouwen als een uiting van een cellulaire resorptie en
digestie.

Dietrich deed op bovenbedoeld congres mededeling van de uit-
voerige onderzoekingen welke hij in samenwerking met Siegmund had
gedaan over de parenterale resorptie van verschillende stoffen en de
houding van geïmmuniseerde dieren ten opzichte van infecties.

Bij inspuiting van colloïdale oplossingen, rode bloedlichaampjes enz.
zijn het vooral de reticulo-endotheelcellen welke phagocyteren. Bij
vermeerderde toevoer komen ook andere cellen in het geweer, in het
bijzonder het endotheel van longen, hersenen, huid en nieren. Uit de
aard van de ingespoten stof, de gevoeligheid van het cellulaire apparaat
en het momentele vermogen der cellen tot resorptie vormt zich een
toestand, die Dietrich aanduidt met de naam „Reaktionslage".

Uitingen van de Reaktionslage zijn microscopisch waarneembare
veranderingen van het reticulo-endotheel van lever, milt, beenmerg
en lymphklieren in de eerste plaats, maar bij langere duur van kunst-
matige of natuurlijke infectie ook van ander endotheel. Het kan komen
tot aanzienlijke woekeringen van het endotheel der glomeruli in de
nieren, zelfs tot celinfiltraten in het interstitium, tot woekeringen
eventueel necrosen van het vaatendotheel van longen, hersenen, huid
en andere organen. Ook de intima van de grote bloedvaten kan woeke-
ringsverschijnselen te zien geven.

Deze celwoekeringen kunnen in lever en milt bij slepende infecties
een dusdanige afmeting aannemen, dat wij soms al aan de sectietafel
kunnen spreken van een reactielever en reactiemilt.

Bijzondere aandacht hebben Siegmund en Dietrich geschonken aan
het gedrag van het endocardium.

Reeds vóór hen hadden andere onderzoekers gewezen op reacties
in het endocardium bij slepende infectieziekten, echter zonder enig
verband te leggen tussen deze celwoekeringen en endocarditis. Sieg-
mund en Dietrich nu doen dit wel. Bij spontane en bij kunstmatig

verwekte langzaam verlopende septische toestanden zagen zij pleks-
gewijs woekeringen van het bekledende endotheel, soms zwelling,
degeneratie en verval van de endotheelcellen, daarnaast in het uiterst
losmazige, tere bindweefsellaagje onder het endotheel oedeem en het
optreden van ophopingen van mononucleaire cellen, die zij beschouw-
den — en welke op dit ogenblik algemeen worden beschouwd — als
woekerende histiocyten, daarnaast traden monocyten op, vooral lvmpho-
cyten.

Op plaatsen waar het endotheel is vervallen, ziet men microscopisch
fijne beslagen van draderige of korrelige fibrine met bloedplaatjes.

Ook namen zij gevallen waar van duidelijke endocarditis en over-
gangsvormen tussen de eerstgenoemde veranderingen en endocarditis.

Op grond van hun waarnemingen komen zij tot de volgende voor-
stelling van zaken. Bij slepende ziekten, in het bijzonder bij sepsis,
maar ook bij andere ziekten b.v. chronische nephritis, waarbij vreemde
exogene of endogene eiwitten circuleren, wordt het phagocyterend
vermogen van het endocard vergroot. Uitingen hiervan ziet men het
eerst in het subendotheliale losse bindweefsel, maar ook in het endotheel
zelf. Door deze verhoogde activiteit, veranderde „Reaktionslage",
kunnen circulerende organismen worden opgenomen. Wat er nu verder
gaat gebeuren hangt af van de verhouding weefselcellen : lager orga-
nisme. Bij een gunstige constellatie zullen de bacteriën worden gedige-
reerd, dus vernietigd, en gebeurt er verder niets, er blijven geen sporen
over, in elk geval er ontstaat geen endocarditis. In minder gunstige
gevallen zal er een strijd ontstaan tussen weefselcellcn en bacteriën,
het vermogen de bacteriën direct te vernietigen ontbreekt de cellen,
er ontstaat een verrukeuze endocarditis. Terwijl in het ongunstigste
geval bij zeer gering reactievermogen ev. bij grote giftigheid der bac-
teriën een ulcereuze endocarditis zal ontstaan.

Endocarditis is dus geen noodwendig verschijnsel bij sepsis lenta,
zoals wel door sommige auteurs wordt aangenomen, maar de om-
standigheden voor het ontstaan zijn hier gunstig.

Dietrich neemt aan, dat op deze wijze ook thrombose in de grote
vaten kan optreden, hij beschouwt dit proces dus vanuit dezelfde
gezichtshoek als endocarditis thrombotica of verrucosa. Vooral ook
omdat thrombose alleen wordt waargenomen bij niet hevige gevallen
van sepsis en bij reconvalescenten, en niet bij ernstige gevallen van
sepsis of bij marantische individuen.

Siegmund en Dietrich beschouwen dus de grote activiteit van het
gesensibiliseerde endotheel als directe oorzaak van het opnemen der
in het langsstromende bloed aanwezige lagere organismen.

Dit is dus een verklaring van het wonderlijke feit dat, bij septische
toestanden, lagere organismen zich kunnen nestelen op of in het endo-
card, terwijl er dikwijls geen andere orgaanveranderingen aanwezig
zijn. Bij microscopisch onderzoek vindt men de door Siegmund en
Die;trich beschreven afwijkingen niet alleen op de kleppen, maar ook,

cn vaak in grotere uitbreiding in het pariëtale endoeard. Dat de macro-
scopisch zichtbare, dus ernstiger processen zich juist bij voorkeur ont-
wikkelen op d.e sluitingslijnen der kleppen is niet moeilijk te verklaren.
Wanneer op verschillende plaatsen van het endoeard zich d.e boven-
bedoelde processen afspelen, is het heel aannemelijk, dat juist op de
plaatsen waar het endocardium op een of andere wijze in zijn reactie
is gehandicapt, dus hier een mechanische factor, het proces minder
gunstig verloopt. De oude theorie, dat op de sluitingslijnen de bacteriën
als het ware op het endotheel werden gedrukt vindt geen aanhangers
meer.

In 1929 en 1930 publiceren Semsroth en Koch de resultaten van
uitgebreide onderzoekingen over experimentele endocarditis. Ook zij
komen tot de conclusie, dat door sensibilisatie — dus door voorafgaande
injecties van soortvreemde eiwitten of gedode bacteriën bij proefdieren,
of door een voorafgegane of nog in gang zijnde infectieziekte — - het
endocardium meer ontvankelijk wordt gemaakt voor een bacteriele
infectie. Echter hebben zij wat betreft de definitieve verandering der
intima van het hart een andere opvatting dan Siegmund en Dietrich.
Wel beschouwen ook zij een allergische toestand van het endoeard als
praedisponerend voor het ontstaan van endocarditis, maar niet achten
zij het endotheel veranderd in cellen met een groot phagocyterend
vermogen.

Zij zagen na herhaalde inspuitingen van caseïne, lithiumkarmijn,
gedode streptococcen enz. wel in een groot percentage gevallen endo-
carditis optreden bij opvolgende injectie van levende bacteriën, maar
zij zagen niet de morphologische veranderingen van het endotheel
welke door Siegmund cn Dietrich worden vermeld. Echter is er zonder
twijfel bij deze gesensibiliseerde dieren een veranderde reactie op later
in het bloed gebrachte stoffen, maar juist het tegengestelde van wat
Dietrich en Siegmund beweren.

Koch en Semsroth zagen een verminderde phagocytose ev. een
verminderde ontgifting van het bloed. Lithiumkarmijn b.v. werd door
het endoeard aanmerkelijk minder goed gephagocyteerd bij gesensibi-
liseerde dieren dan bij contröledieren.

Met Siegmund en Dietrich zijn zij het dus eens, dat een veranderde
reactietoestand door sensibilisatie optreedt, maar niet een verhoogde,
maar een verminderde weerstand van het endoeard. Hun opvatting is
dus, zij het ook gemoderniseerd, dezelfde als van Ribbert en Wysso-

De onderzoekingen uit de laatste jaren hebben ons dus geleerd, dat
verschillende ziekten, waarbij veel vreemd eiwit in het bloed komt,
dus voornamelijk bij bacterieele ziekten de omstandigheden gunstig
zijn voor het tot stand komen van een endocarditis. Ook hebben deze
experimenten ons een gemakkelijke methode aan de hand gedaan om
endocarditis op te wekken en de histogenese te bestuderen. Konijnen
lenen zich voor deze experimenten bijzonder goed.

Speelt endocarditis bij onze huisdieren een rol van betekenis ?
Inderdaad. Uit de sectieverslagen van het Pathologisch Instituut blijkt,
dat endocarditis bij onze huisdieren niet veel minder vaak voorkomt
dan bij de mens. Bij ongeveer 13000 secties op paarden, runderen,
varkens en honden waren de percentages als volgt :
bij het paard in 6,3 % der secties (op ongeveer 600 paarden),
bij het rund in 2,43 % der secties (op ongeveer 3500 runderen),
bij het varken in 2,25 % der secties (op ongeveer 4600 varkens),
bij de hond in 2,27 % der secties (op ongeveer 4500 honden).

Bij de mens vond ik in de literatuur bij secties een frequentie van
4; 3,6 % aangegeven.

Opvallend is, dat wij bij de kat maar zelden endocarditis zien ;
hetzelfde geldt voor geit, schaap en vogels. De frequentie is bij deze
dieren zó klein, dat ik de gevallen bij deze dieren waargenomen, niet
zal betrekken in de hier volgende beschouwingen.

Merkwaardig is, dat het paard relatief zo vaak endocarditis te zien
geeft, vooral vergeleken bij de andere grote planteneter, het rund.
Nu is sectiemateriaal van paarden en runderen niet gelijk. Bijna zonder
uitzondering zijn de bij ons geseceerde paarden hun natuurlijke dood
gestorven. Dit is niet het geval met de runderen, hieronder schuilt
een groot aantal, dat, na voor clinisch onderwijs gediend te hebben,
is gedood. Ook komen naast deze runderen, waarvan er vele leden
aan tuberculose, veel dieren ter sectie welke ten gevolge van een partus
zijn gestorven. Deze dieren waren enkele dagen voor de dood nog
volkomen gezond en zijn als het ware accidenteel te gronde gegaan.

Bij gelijkwaardig sectiemateriaal zouden de verschillen tussen paard
en rund zonder twijfel kleiner zijn, dit wil zeggen, wij zouden een veel
hoger percentage voor het rund vinden.

De varkens zijn voor het merendeel jonge dieren, hier speelt vlek-
ziekte een grote rol.

Het percentage aangegeven voor de hond is te laag. Ik heb alleen
de gevallen genoteerd, welke duidelijk het beeld van endocarditis
gaven. Het is mij echter gebleken, dat er gevallen zijn welke macro-
scopisch nog niet of niet meer als zodanig zijn te herkennen. Bij de
hond komen veelvuldig klepverdikkingen voor welke zeer zeker voor
een gedeelte te beschouwen zijn als een chronische endocarditis.
Wladisi.aw Gergzak beweert zelfs, dat deze klepverdikkingen steeds
te beschouwen zijn als chronische, eventueel genezen endocarditis.
Ik heb echter alléén die gevallen als endocarditis beschouwd, welke
nog duidelijk ontstekingsverschijnselen vertoonden. Had ik de opvatting
van Gerczak gedeeld, welke vermoedelijk wel juist is, dan was het
percentage ook voor de hond veel groter geweest.

Hieruit blijkt dus, dat wat het sectiemateriaal betreft, endocarditis
bij de vier genoemde huisdiersoorten niet veel minder frequent voor-
komt dan bij de mens. Ik wil hierbij er tevens nog op wijzen, dat bij
de mens de endocarditisfrequentie in belangrijke mate wordt beheerst

door de veelvuldig voorkomende gevallen van endocarditis rheumatica,
een aandoening die wij bij onze dieren niet kennen.

Alvorens over te gaan tot een bespreking van hetgeen ik vond bij
het endocarditis-materiaal, afkomstig van secties en van toegezonden
organen, wil ik eerst enkele woorden wijden aan de anatomische vormen.

Twee hoofdvormen springen dadelijk naar voren n.1. de endocarditis
verrucosa en de endocarditis ulcerosa. Men ziet n.1. gevallen van
endocarditis gekenmerkt door wratachtige woekeringen op het endo-
cardium, daarnaast gevallen met verval van het endocardium en
weinig, meestal zeer weke fibrine, welke vormen men resp. verrukcus
en ulcereus noemt.

Gaan wij dc verschillende vormen wat nauwkeurig bekijken, dan
kunnen wij de volgende beelden waarnemen.

Endocarditis verrucosa. Zeer jonge of lichtvcrlopende gevallen geven
te zien kleine zandkorrel- tot speldeknopgrote korrelige neerslagen op
het endocardium, welke gezamenlijk zijn te verwijderen ; het onder-
liggende weefsel vertoont een ruwe oppervlakte. Bij oudere processen
ziet men cle belegsels allengs groter, zij zijn ook moeilijker te verwijderen,
er is een innige verbinding tussen de thrombi en het endocard. Het
endocardium is door granulatie aanmerkelijk verdikt ter plaatse van
de ontsteking. Ten slotte kan men zeer grote fibrinernassa\'? aantreffen,
speciaal bij het rund, zó groot, dat men zich afvraagt hoe het mogelijk
was, dat nog een druppel bloed langs de misvormde kleppen kon
passeren. Bij wandstandige processen is soms een ventrikel of atrium
grotendeels gevuld met gedeeltelijk georganiseerde fibrinemassa\'s.

In de jongste processen ziet men microscopisch een plaatselijk endo-
theelverlies, de op deze wijze ontstane defecten zijn bedekt met bloed-
plaatjes, fibrine, enkele leucocyten en enkele rode bloedlichaampjes.
Het endocardium vertoont in dit stadium grote activiteit. Subendo-
(heliaal is een levendige celwoekering in gang. In oudere stadia is dc
thrombus groter geworden en is het endocardium sterk verdikt door
woekering van bindweefsel. Dit nieuwgevormde bindweefsel zendt
spruiten in de thrombus, waardoor deze basaal wordt georganiseerd.
De organisatie schrijdt verder, de thrombus wordt geleidelijk geresor-
beerd eri vervangen door bindweefsel ; gelijktijdig is het geheel met
een laagje endotheel bedekt. In zeer gunstige gevallen blijft een endo-
card verdikking over.

Meestal is het organisme niet in staat om de thrombus geheel te
organiseren. Wel worden dikwijls aanzienlijke hoeveelheden bindweefsel
gevormd, welke de thrombus substitueren, maar peripheer wordt in
even sterke mate weer fibrine afgezet. Het geheel wordt steeds groter,
zó groot, dat het dier ten slotte aan de gevolgen van het proces te
gronde gaat, hetzij doordat het hart het eindelijk opgeeft, hetzij door
embolische processen.

Er is ook nog een andere mogelijkheid. De organisatie kan partieel
zijn. Soms zien wij, speciaal bij paard en rund, hagelkorrel- tot knikker-

grote woekeringen, de oppervlakte is glad en met endotheel bekleed ;
bij doorsnijden bestaan deze woekeringen grotendeels uit bindweefsel,
verder uit necrotisch weefsel en kalk. Hier is het proces tot stilstand
gekomen, maar d.e organisatie is onvolkomen geweest.

Allerlei vormen komen wij tegen. Fijne beslagen welke men nauwe-
lijks met het blote oog kan waarnemen tot fibrinemassa\'s ter grootte
van een vuist. De oppervlakte kan glad zijn, doch ook ruw, de thrombus
kan vast zijn, ook brokkelig en geheel of gedeeltelijk verweekt.

Naast elkander kunnen in hetzelfde hart, zelfs op eenzelfde klep
processen voorkomen van verschillende ouderdom, men spreekt dan
van Endocarditis recurrens ; ook komt het voor dat op de bodem van
een genezen endocarditis een nieuw proces ontstaat, ook deze vorm
wordt endocarditis recurrens genoemd. Eigenlijk is deze naam alleen
juist voor het laatste geval en als regel niet in het eerstgenoemde.
De Duitse school noemt een geringe endocarditis verrucosa ook wel
endocarditis simplex, de Fransen onderscheiden ook een endocardite sitnple,
maar voor een andere vorm, hun nomenclatuur is m. i. beter. Indien
er grote thromben gevormd zijn noemt men het proces wel endocarditis
polyposa, bij veel bindwecfselvorming spreekt men van endocarditis pro-
ductiva of endocarditis chronica. Wanneer de thrombus geheel geresorbeerd
is en een meestal misvormde klep overblijft noemt men dit endocarditis
retrahens, ofschoon men deze naam ook wel voor een ander proces
gebruikt.

Endocarditis ulcerosa. Hierbij overheerst het weefselverval, wel wordt
fibrine op de kleppen of op de wanden afgezet, doch de stolsels zijn
weck, zij vervallen spoedig. De reactieve bindweefselwoekering is van
weinig betekenis, het verval overheerst. Microscopisch ziet men weefsel-
necrose, veel leucocyten en dikwijls bloedingen. Aan de kleppen is dit
proces het fraaist waar te nemen. De randen worden als het ware
afgeknaagd, de verbinding met de chordae verbroken. In andere ge-
vallen ontstaan gaten in het kleplichaam. Meestal ziet men aan de
randen van het verval kleine, zeer weke thrombi.

Deze vorm van endocarditis wordt ook wel genoemd Endocarditis
seplica, E. maligna en eigenaardig ook wel E. mycotica. Slechts zelden
ziet men bij deze vorm genezing optreden, ofschoon het wel mogelijk
schijnt.

De endocarditis simplex, bedoeld wordt dan een niet hevige vorm
van E. verrucosa, speeh bij de mens een grote rol bij rheumatisme.
De Endocarditis rheumatica is microscopisch gekarakteriseerd door
bijzondere celformaties, de AscHOFF\'sche lichaampjes. Ik zag deze
nimmer bij onze huisdieren.

Dan onderscheidt men de endocarditis nog naar de zitplaats van
het proces ; endocarditis kan zijn pariëtaal, valvulair, chordaal, waarbij
men natuurlijk nog nader aanduidt op welke kleppen, chordae, of
wandgedeelten het proces is gezeteld.

overeenkomend met E. ulcerosa, E. subacuta, de E. verrucosa, en E.
chronica. Nu zijn deze onderscheidingen theoretisch heel goed d.oor te
voeren, zowel klinisch als pathologisch-anatomisch, maar in werkelijk-
heid. staat men heel vaak voor moeilijkheden. Immers men komt allerlei
overgangen en combinaties tegen. Ook kan een endocarditis in het
verloop van het proces van karakter veranderen. Zelfs spreekt men wel
van boosaardige vormen van E. verrucosa en van goedaardige vormen
van E. maligna.

Bij onze huisdieren overheerst de E. verrucosa. Bij het paard ont-
moette ik deze vorm in bijna 94 % der gevallen, bij het rund in 92 %,
bij het varken in bijna joo %, bij de hond echter minder vaak n.1.
in bijna 60 %.

Bij d.e endocarditis verrucosa bij onze huisdieren vallen de volgende
bijzonderheden op. Bij rund en varken kunnen de thrombi zeer groot
worden, zó groot, dat de fibrinr massa\'s een ostium geheel kunnen
opvullen en d.ati nog ver uitpuilen in boezem of kamer ; ook wand-
standige thrombi kunnen zeer groot worden, wij zagen gevallen waarbij
de kamer practisch gesproken geheel opgevuld was, slechts een nauwe
stroombaan van het ostium venosum naar de pulmonalis was overge-
bleven (Rund). Rund en varken zijn dieren welke in het algemeen
bij pathologische afwijkingen uitbundig veel fibrine kunnen vormen.

Bij het varken is het .verrukeuze proces in de regel zuiver, de thrombi
bestaan uit bloemkoolachtige vormsels, meestal zeer ruw van opper-
vlakte, de fibrine is als regel tamelijk vast, niet verweekt dus, op de
grens van endocard en thrombus bevindt zich een meer of minder
dikke laag granulatieweefsel. Veelal ziet men naast elkander verschillend
oude processen in hetzelfde hart of op dezelfde klep soms.

Bij het rund ontmoet men meestal beelden, welke men maligne
vormen van endocarditis verrucosa zou moeten noemen. De dikwijls
zeer grote thrombi kunnen voor een aanzienlijk gedeelte georganiseerd
zijn, doch tevens ziet men vaak, dat d.e fibrine grote neiging tot verval
toont. Soms oppervlakkig, soms diep vindt men dikwijls puriform
verweekte gedeelten, soms zelfs op de grens van thrombus en endocard.
Een endocarditis welke oppervlakkig beschouwd, behalve zijn grote
thrombus dan, er vrij goedaardig uitziet kan bij het maken van door-
sneden loodrecht op de intima in de diepte een uitgebreid verval te
zien geven. Vaak staat men in twijfel hoe men een dergelijk proces
moet aanduiden, en ook hoe men het geval moet interpreteren. Dikwijls
maakt het de indruk alsof het organisme zich aanvankelijk met kracht
heeft verweerd, doch dat later een zekere uitputting is opgetreden en
de lagere organismen weer de overhand hebben verkregen.

Bij het paard zijn de thrombi meestal minder groot en minder ruw
van oppervlakte. Hier ziet men nogal eens processen, die wijzen op
een neiging tot herstel, de thrombi zijn dan klein, vast, glad van opper-
vlakte en bestaan grotendeels uit bindweefsel ; soms vindt men kleine

kalkincrustaties. Deze laatste kunnen bij chronische, onvolkomen ge-
nezen endocarditis bij het rund veel uitgebreider zijn.

Bij de hond zijn bij verrukeuze endocarditis de thrombi ook nooit
bijzonder groot, wel ruw van oppervlakte. Vooral bij deze diersoort
is de verrukeuze en ulcereuze vorm vaak gecombineerd. Zuivere vormen
van goedaardige, verrukeuze endocarditis treft men hier zelden aan.
De thrombi zijn meestal ook niet lichtgeel maar eer grauw door
bloedkleurstof.

Bij rund en hond heeft endocarditis, afgezien van de grootte der
thrombi, meestal een maligne karakter, terwijl bij paard en varken
het benige karakter overheerst. Ik wees reeds op de grootte der thrombi
bij rund en varken ; behalve het feit dat deze dieren fibrinevormers
zijn bij uitnemendheid, zal ook hun rustige levenswijze mede oorzaak
zijn, dat wij juist bij deze dieren zulke grote thrombi kunnen vinden.

Besliste endocarditis ulcerosa komt bij onze huisdieren, de hond uitge-
zonderd, minder vaak voor. Hoewel ik over te weinig gevallen van
endocarditis bij de kat beschik om een gefundeerde mening te kunnen
uitspreken, heb ik de indruk dat bij deze diersoort endocarditis ulcerosa
overheerst.

Bij de hond ziet men zuivere vormen van ulcereuze ontsteking met
veel klepverval niet zelden, speciaal de mitralis en de aortakleppen
kunnen grotendeels als het ware weggevreten zijn.

Wat de localisatie der processen betreft ziet men merkwaardige
verschillen bij de verschillende diersoorten.

Ik heb het altijd wonderlijk gevonden, dat de linker harthelft vaker
was aangetast dan de rechtei. Men kan het zich voorstellen bij bacteri-
ecle processen in de longen, omdat dan een voortdurende infectiebron
onmiddellijk vóór de linker harthelft ingeschakeld is. Maar wij kennen
talrijke gevallen van linkszijdige endocarditis met intacte longen. Hier
zijn dus bacteriën ergens uit de peripherie van het lichaam naar het
hart vervoerd, deze bacteriën zijn rechter hart en longen gepasseerd
zonder zichtbare sporen na te laten en ontwikkelen hun pathogene
werking eerst in het linker hart. Maar komt endocarditis inderdaad
links vaker voor dan rechts ? De gegevens daaromtrent liggen in de
literatuur niet voor het grijpen en meestal betreffen deze gegevens
kleine aantallen van waarnemingen. Daar wij in het Pathologisch
Instituut beschikken over gegevens van ongeveer 350 gevallen van
endocarditis van het sectiemateriaal der laatste 30 jaar, heb ik nagegaan
hoe het met de localisatie van endocarditis bij onze huisdieren staat.
De verhoudingen zijn als volgt :

Opvallend in deze gegevens is dat de verhouding links : rechts bij
het paard ongeveer dezelfde is, als wordt opgegeven bij de mens.

Voor de mens vond ik n.1. in de spaarzame gegevens in de literatuur,
dat het linkerhart in ²/₃ der gevallen is aangetast (waarvan de mitralis
alleen in 60 % ; mitralis en aortakleppen samen in 38 %, aorta alleen
in 9 %), tricuspidalis en pulmonaalkleppen zijn in ongeveer ^lj_a dei-
gevallen aangetast. Dus links tegenover rechts als 2 : 1.

Bij het rund is de verhouding juist omgekeerd, hier zien wij in onge-
veer ²/₃ d.er gevallen het rechter hart primair aangetast, ook opvallend
is hier het frequente voorkomen (27,6 %) van links- en rechtszijdige
endocarditis tegelijkertijd, echter blijkt de linkszijdige in het grote
merendeel der gevallen jonger en de rechtszijdige ouder.

Bij het varken en hond overheerst de linkszijdige endocarditis de
rechtszijdige verre.

Wat de zetel van de ontsteking betreft het volgende. Aangetast zijn
mitralis, aortakleppen, tricuspidalis, pulmonaalkleppen, wand van
rechter en linker kamer en boezem; deze gevallen kunnen zich voordoen
op zichzelf staand en in allerlei combinaties. Hoewel ik alle gevallen
nauwkeurig genoteerd hel) is het mij toch niet mogelijk om U hiervan
een overzicht te geven, aangezien er 167 gevallen en combinaties
mogelijk zijn. Hoewel ik nogal vrij veel harten heb onderzocht is het
totaal van rond 350 stuks, verdeeld over 4 diersoorten, toch veel te
klein om deze in 167 rubrieken onder te brengen, gezwegen nog van
het onoverzichtelijke en nutteloze van zo een voorstelling.

Paard, mitralis en tricuspidalis staan tot aorta- resp. pulmonaal-
kleppen ongeveer als 2:1.

Rund, mitralis: aortakleppen als 5 : 1, tricuspidalis: pulmonaal-
kleppen als 3 : 1. Opvallend is hier het frequente voorkomen van
pariëtale endocarditis n.1. in 12 % der gevallen en wel 3 % links en
9 % rechts.

Hond, mitralis : mitralis aorta : aortakleppen als 7:2: 1 ; tricus-
pidalis : pulmonaalkleppen als 2 : 1.

Natuurlijk zijn al deze verhoudingen niet precies, maar zij benaderen
toch zeer dicht de werkelijkheid.

De mitralis staat bij paard, varken en hond bovenaan, bij het rund
de tricuspidalis. Mij is gebleken, dat bij de hond bij ulcereuze endo-
carditis de aortakleppen bijna even vaak zijn aangetast als de mitralis,
terwijl bij verrukeuze endocarditis de verhouding mitralis : aortakleppen
is als 4 : 1. Ook bij de mens geeft men aan, dat bij ulcereuze endocarditis
de aortakleppen vaker zetel van het proces zijn dan bij verrukeuze
endocarditis.

HET KWEEKEN DER SMETSTOF VAN MOND- EN KLAUW-
ZEER OP ORGAANEXPLANTATEN VAN RUNDER- EN
SCHAPEN-EMBRYO\'S ¹)

Op het ge internationale veeartsenijkundig congres te \'s Gravenhage
hebben Leclainche en Vallée hun rapport over de sérothérapie, de
seroprophylaxie en de vaccinatie bij mond- en klauwzeer ingeleid als
volgt : „L\'obtention d\'un virus aphteux atténué, susceptible d\'être
utulisé comme vaccin, parait subordonnée à la découverte d\'une méthode
de culture en milieu artificiel. Cette impossibilité actuelle limite le
champ de l\'intervention en matière d\'immunisation aphteuse, et
concentre tout l\'intérêt sur les procédés sérothérapicjues."

Op dat tijdstip waren de onderzoekers, die zich met de bestudeering
van het mond- en klauwzeervraagstuk bezig hielden nog verre van in
staat het virus van deze allerbesmettelijkste der runderziekten in vitro
te kweeken. Weliswaar heeft het aan pogingen om op of in de uit de
bacteriologie bekende voedingsmedia het virus te kweeken niet ont-
broken, maar alle waren, zooals U bekend is, volkomen vruchteloos.
Ik zal er hier niet een historisch overzicht van geven in verband met den
beperkten tijd.. Wel is gebleken, dat geheel andere wegen moesten worden
bewandeld om tot het gewenschte doel te geraken.

Inmiddels kwam een methode tot ontwikkeling, waardoor het mogelijk
was dierlijke weefsels buiten het lichaam gedurende zekeren tijd iri
leven te houden en zelfs culturen van deze weefsels te verkrijgen.
Enkele namen mogen hierbij worden genoemd, n.1. Harrison, Carrei.
en Fischer.

Aan hen is het te danken dat er een standaard methode voor het
kweeken van weefsels ontstond, die op velerlei gebieden van d.c biologie
nieuwe mogelijkheden schiep. Enkele dezer mogelijkheden zijn, de
bestudeering van cel-biologie, in den ruimsten zijn, waartoe behooren
de studie van de normale cellen en weefsels, van de maligne nieuw-
vormingen, van het gedrag van bacteriën in culturen van weefsels, en
wat ons in verband met het onderwerp van bespreking in het bijzonder
interesseert, van het kweeken van ultravisibele smetstoffen; ten slotte
immuniteitsproblemen, zoowel met betrekking tot bacterieele infectie-
ziekten als tot die welke door virussoorten worden veroorzaakt.

Carrel en Rivers slaagden erin het vaccine-virus tot vermeerdering
te brengen in culturen van kippenfibroblasten, die zij kweekten volgens
de methode van Carrel in de z.g. hangende druppel, bestaande uit

¹) Voordracht gehouden op de 83ste Algemeene Vergadering der Maatschappij
voor Diergeneeskunde te Utrecht, 12 October 1935.

een druppel kippenplasma. waaraan een druppel embryonaalextract
was toegevoegd verkregen van 7 dagen oude kippenembryo\'s.

Nauwkeurig deze methode volgend, trachtte Hecke, medewerker
van Waldmann (Riems) het mond- en klauwzeervirus tot vermeerdering
te brengen. Met het kweeken van kippenfibroblasten gelukte het echter
niet. Al spoedig zag Hecke in, dat kippenfibroblasten daarvoor niet het
geschikte substraat opleverden en dat ook geen vermeerdering van
smetstof optrad in huidculturen van kippen-embryo\'s. Hij legde verband
tusschcn de ongevoeligheid van de kip voor infectie met mond- en
klauwzeervirus en ging zich toeleggen op het cultiveeren van cavia-
huidweefsel, een weefsel afkomstig dus van een dier, dat voor kunst-
matige besmetting met mond- en klauwzeervirus gevoelig is. Ook
thans weer werd de methode van Carrel nauwkeurig gevolgd. In
culturen van huidweefsel van cavia\'s gehikte het Hecke thans, om
smetstofvermeerdering te verkrijgen.

Inmiddels publiceerden ook Maitland en Maitland hun onder-
zoekingen betreffende de cultiveering van m.k.v. Zij pasten een methode
toe welke zij met succes op de cultiveering van vaccine-virus hadden
aangewend. De door de Maitlands gevolgde methode, die een modifi-
catie van de klassieke werkwijze van Carrel beteekent en die hierop
neerkomt, dat aan het plasma geen embryonaal extract wordt toege-
voegd, echter wel een hoeveelheid Tyrode oplossing, gaf aanvankelijk
geen resultaat toen met kippenweefsels als substraat werd geëxperimen-
teerd. Gunstig was de uitslag van hun pogen, toen ook zij huidstukjes
van de cavia explanteerden. Het kweekmilieu van de Maitlands, was
in tegenstelling met dat van Carrel, vloeibaar. Zij meenden, dat in
hun medium geen weefselvermeerdering optrad, doch andere onder-
zoekers (Rivers, Haagen) toonden aan dat ook in dit vloeibare milieu
celvermeerdering optrad. (Ook wij waren in staat om dit te bevestigen).

Het voordeel van de methode, die door Maitland en Maitland
werd gevolgd, was de mogelijkheid 0111 meer smetstcf te verkrijgen dan
met de methode van Carrel.

Striegler volgde, nadat Hecke daarvoor de inleidende onder-
zoekingen had verricht, nauwgezet de methode der Maitlands met de
bedoeling aldus over grootere virus-oogsten te kunnen beschikken.

Onze eigen onderzoekingen, die van aanvang 1933 dateeren, en die
eveneens ten doel hadden het mond- en klauwzeervirus in vitro tot
vermeerdering te brengen, hadden aanvankelijk betrekking op een
cultuurmethodc, die in Nederland zijn oorsprong vond n.1. de door-
stroomingsmethode van de Haan (Groningen). Hoewel zelf nooit met
deze methode geëxperimenteerd hebbende, werkten wij in het begin,
met de door Julius gewijzigde doorstroomingsmethode, die een
ononderbroken circulatie van de voedingsvloeistof mogelijk maakt.
Later wijzigden wij deze methode en ontstond de z.g. aeratiemethode,
waarmede zeer goede fibroblastenculturen konden worden verkregen.
Spoedig echter moesten wij ervaren, dat het mond- en klauwzeervirus
noch op konijnen-, noch op varkens-, noch ook op runderfibroblasten

tot vermeerdering te brengen was. Integendeel, zeer snel was steeds de
smetstof in deze omgeving onwerkzaam geworden. En omdat het ons
nog niet mogelijk was met deze cultiveeringsmethode andere weefsel-
soorten dan fibroblasten te kweeken en het ons wel duidelijk was gewor-
den, dat epitheelcellen voor de vermeerdering van het m.k.v. nood-
zakelijk zijn, waren wij genoodzaakt een anderen weg in te slaan, n.1.
een waarbij epitheelweefsel tot vermeerdering te brengen was of althans
overlevend kon worden gehouden.

Wij werden daardoor als vanzelf teruggedreven naar de weefsel-
cultiveeringsmethode van Carrei., doch moesten die ook wijzigen
wilden wij, wat ons doel was, een ruime hoeveelheid virus kunnen
kweeken.

In navolging van Maitland en Maitland, lieten ook wij het
embryonaalextract weg, en stelden een voedingssubstraat samen dat
bestond uit kippenplasma en Tyrode-oplossing in zoodanige verhouding,
dat stolling van het milieu nog kon optreden. De Maitlands gingen
evenals Hecke en Striegi.er uit van caviaplasma en Tyrode-solutie
en cultiveerden in dit vloeibare milieu huidstukjes van cavia-embryo\'s.
Wij hielden echter het oorspronkelijke kippenplasma in ons substraat,
en wel, omdat dit plasma ook zonder toevoeging van embryonaal extract
in staat is een behoorlijk vast (gelatineus) stolsel te geven in tegenstelling
met runderplasma, waarbij dit, wanneer het met Tyrode-oplossing
wordt verdund, niet gelukt. Hoewel men dus op grond van de onder-
zoekingen van Hecke en Maitland en Cowen Maitland zou ver-
wachten, dat kippenplasma min of meer toxisch zou kunnen werken
op het m. en k. virus, bleek hiervan in onze experimenten weinig
of niets Wij kregen hierdoor het voordeel van den groei der weefsels
microscopisch te kunnen vervolgen. Afwijkend van de methodiek van
Hecke en van de Maitlands was ook de diersoort waarvan we voor
viruscultuur, uitgingen. Wij meenden n.1. dat het practisch zou zijn
voor deze cultuur uit te gaan van runderembryo\'s. De voordeelen
hiervan waren, naar wij verwachtten, dat runderweefsel behoorlijk
vatbaar zou zijn voor infectie met m.k.v. aangezien het rund zeer
gevoelig is voor spontane infectie met deze smetstof; bovendien kunnen
runder embryo\'s gemakkelijk worden verkregen en wel levenswarm,
mits men beschikken kan over desbetreffend materiaal van een abattoir.
Het spreekt van zelf dat men om een behoorlijke kans van slagen te
hebben, in de nabijheid van een groot abattoir gevestigd moet zijn.
Een ander voordeel is dat met het verkrijgen van runderembryo\'s
weinig of geen kosten gemoeid zijn en dat men, ook al krijgt men
slechts de beschikking over één embryo, zonder moeite een groote
hoeveelheid kweekmateriaal heeft. Wil men hetzelfde doen met cavia-
embryo\'s, dan moet men kunnen beschikken over een zéér groot aantal
cavia\'s en een geheele boekhouding aanleggen, die in staat stelt de
leeftijd van het zich ontwikkelende embryo vast te stellen, terwijl men
minstens i a 2 maal wekelijks over een ruime hoeveelheid embryo\'s
moet kunnen beschikken. Dit is, zooals vanzelf spreekt, moeilijk en

bovendien kostbaar. Ten slotte komt daarbij nog, het voorloopig in dit
stadium van onderzoek, theoretische bezwaar, dat runderen over het
algemeen genomen minder goed reageeren op de m. k. smetstof, die
van cavia\'s afkomstig is, zoodat voor immunisatie met virus op cavia-
weefsel gekweekt misschien niet zooveel resultaat is te verwachten, als
met smetstof, die op runderweefsel tot vermeerdering werd gebracht.

Wij gingen nu als volgt te werk : We kozen een runderembryo van
voldoende grootte, echter meestal niet grooter dan 30 c.M. nek-stuit-
lengte, omdat anders de huid reeds zoo dik is, dat het knippen in kleine
stukjes moeilijk is, hoewel hieraan direct moet worden toegevoegd,
clat een dikkere huid voor vermeerdering van m. k. v. geen bezwaar
gebleken is. Met een therniocauter wordt de uterus over een groote
lengte geschroeid en steriel met een schaar geopend ; de vruchtvliezen
worden doorgeknipt zoo ook de navelstreng, waarna het foetus in een
groote steriele glasdoos wordt gebracht. Het spreekt vanzelf, dat ge-
durende deze manipulaties het locaal waarin gewerkt wordt, moet
worden afgesloten, ten einde te voorkomen clat binnentredenden, op-
werveling van stof veroorzaken, die infectie van het kweekmateriaal
met luchtkiemen, tengevolge zou kunnen hebben. Nu wordt met een
steriele schaar bij gelichte deksel, de huid losgepraepareerd, zoo snel
mogelijk verwijderd en in een klaarstaande steriele glasdoos gebracht.
Het aldus verkregen huidmateriaal wordt in een steriliteitskastje verder
met steriele kromme scharen fijn geknipt in stukjes van enkele m.M².
oppervlakte. Wanneer de stukjes soms wat grooter uitvallen is dit ook
al geen bezwaar, het weefsel groeit evenwel. Aan deze brei van huid-
stukjes, wordt nu het virus toegevoegd dat men in cultuur wenscht te
brengen. De hoeveelheid toe te voegen virus moet echter vrij aanzienlijk
zijn, n.1. in volume ongeveer evenveel als de weefselkwantiteit bedraagt,
hetgeen ook uit de onderzoekingen van Maitland en Cowen Maitland
gebleken is. Men kan nu tot het aanleggen van de culturen overgaan
en dit b.v. na 2 uur verblijf in de ijskast doen, echter kan men dit zonder
bezwaar ook 24 a 36 uur later doen. Misschien heeft het zelfs eenig
voordeel de culturen na ^ 24 uur verblijf in de ijskast aan te leggen.
Het virus heeft dan beter gelegenheid in de weefselstukjes te dringen
of wel, kan beter aan de oppervlakte der stukjes worden geadsorbeerd.
Wij althans meenen te hebben opgemerkt dat de resultaten na 24 uur
verblijf in de ijskast beter zijn, dan na enkele uren (zéér evident is
intusschen het verschil niet).

Thans wordt overgegaan tot het aanleggen van de culturen, hetgeen
wederom in het steriliteitskastje geschiedt, door het virushoudende
huidmateriaal over verschillende cultuurvaten te verdeelen. Al naarmate
men minder of meer weefselmateriaal te verwerken heeft wordt gebruikt
gemaakt van carrel-fleschjes, van kolven volgens Kolle en zelfs van
Roux\'sche kolven. Het spreekt van zelf dat er naar verhouding kippen-
plasma en Tyrode-solutie aan moet worden toegevoegd. De verhoudings-
getallen zijn ongeveer virusfiltraat : weefsel : plasma : Tyrode = 3 :
3 : 10 : 20.

De weefselstukjes worden door voorzichtig zwenken gelijkmatig over
het vloeistofmengsel verdeeld en de kolf horizontaal gelegd. Nu treedl
binnen enkele minuten stolling op, die zoodanig vast wordt, dat men
met eenige behoedzaamheid een gummikapje over de met een watte-
prop afgesloten monding van de kolf kan stulpen. De aldus aangelegde
cultuur wordt in de broedstoof bij 37⁰ C. geplaatst en wel gedurende
2, 3 of 4 dagen. Wij zijn op grond van onze ervaring tot de overtuiging
gekomen, dat een bebroeding van 334 dagen, als regel de beste resul-
taten geeft en zijn hierbij in overeenstemming met de ervaring welke
de Maitlands opdeden.

Zooals reeds werd medegedeeld gelukte het ons op deze wijze de
smetstof tot vermeerdering te brengen. Het virus waarvan wij uitgingen,
was rundervirus, dat, na eerst cavia-vast te zijn gemaakt door herhaalde
cavia-passages, was overgeënt op het varken. Als varkensvirus, met het
type A, werd het in de culturen tot vermeerdering gebracht. Reeds hier
zij vermeld, dat het virus na een 40-tal passages zijn type eigenschap
(n. 1. A.) volkomen behouden heeft.

Aangezien het winnen van kippenplasma, hoewel 11a voldoende
oefening niet buitensporig lastig, nochtans een factor is, die men gaarne
uit de methodiek zou willen verwijderen, werd nagegaan in hoeverre
wij het buiten het gebruik van kippenplasma zouden kunnen stellen.
Wij overwogen dat voor de vermeerdering van het m. k. v. de aanwezig-
heid van het kippenplasma vermoedelijk niet van essentieel belang zou
zijn. Dit was ons immers gebleken uit de onderzoekingen van Hecke,
en Maiti.and en Cowen Maitland. Zelfs mocht men op grond van
deze onderzoekingen een eenigszins schadelijke werking aannemen.

Nu was Krontowski erin geslaagd weefsel van koudbloedige dieren
gedurende langen tijd door middel van agar, welke met Ringeroplossing
isotonisch gemaakt was, onder toevoeging van orgaanextracten van de
koudbloedige dieren, waarvan het weefsel moest worden geëxplanteerd,
te cultiveeren. Wij kregen kennis van deze bevinding, nadat ook wij op
de gedachte waren gekomen het plasma door agar te vervangen. Wij
stelden nu in plaats van het kippenplasma een agarsubstraat samen,
dat in consistentie ongeveer overeenkwam het plasma- 1\'yrode mengsel.
Wanneer wij er zorg voor droegen, dat een agarsuspensie in Ringer
van ^ 0.75 % werd verkregen, zou de consistentie van dit substraat
ongeveer met die van het plasma-Tyrodemengsel overeenkomen.

Het bleek ons, dat de combinatie weefsel-vi rus-serum-agar-ringer
een zeer geschikt milieu vormde voor virusvermeerdering.

Voor het aanleggen der culturen gingen wij als volgt te werk: De te
voren in kolfjes gesteriliseerde agar-RiNGERCombinatie, werd gesmolten
en daarna gebracht in een waterbad bij een temperatuur van 42 C.
Ten einde de voedingswaarde van het substraat te verhoogen, werd
gebruik gemaakt van steriel getapt runderserum, dat veiligheidshalve
door een Chamberland-kaars L 5 gefiltreerd werd. Het runderserum

1) Dr. H. S. Frenkel en G. M. van Waveren. Over het kweeken van mond- en
klauwzeersmetstof in vitro. Uitgave Algemeene Landsdrukkerij 1935.

moest de eiwit-bron die het kippenplasma leverde, vervangen en boven-
dien werd er voor virusvorming een gunstige invloed van verwacht.
Bovendien is runderserum in willekeurig groote hoeveelheden veel
gemakkelijker te verkrijgen dan kippenplasma. Het runderserum werd
eveneens in het waterbad bij 42⁰ C. geplaatst en ten slotte ook het
weefsel -virus -mengsel.

Wanneer verwacht mocht worden, dat de samenstellende deelen van
het geheel de temperatuur van het waterbad hadden aangenomen,
werden snel onder aseptische cautelen de verschillende vloeistoffen en
suspensies in de juiste verhoudingen bijeengebracht, hetgeen in den
regel zonder moeite gelukt. De kolven werden horizontaal gelegd totdat
stolling van het mengsel was opgetreden.

In het vervolg werd bij alle overentingen, die wekelijks geschieden
een reeks agar-culturen aangelegd, waarbij ons duidelijk is gebleken,
dat het kippenplasma zonder bezwaar door agar als constituens kan
worden vervangen.

Het overenten van de culturen geschiedde, door het stolsel met de
weefselstukjes en de uit het stolsel geperste vloeistof in een steriele
mortier met steriel kwartszand te verwrijven en de weefselbrei te ver-
dunnen door toevoeging van een gelijk volumen fosfaatbuffer 1/15
molair, de suspensie te centrifugeeren en de bovenstaande vloeistof door
een Chamberland-kaars L 5 te filtreeren. Deze vloeistof werd gemengd
met versche weefselstukjes enz.

Toen eens geen runderfoetus op het gewenschte oogenblik verkrijgbaar
was, kwam de gedachte op aan foeti van andere diersoorten, die voor
mond- en klauwzeer gevoelig zijn. Niet vaak treft men op abattoirs
foetera van varkens aan, zoodat deze diersoort voor een regelmatige
leverantie van foetaal materiaal in eerste instantie minder geschikt
leek. Daarom viel de aandacht op schapen foetera en werden aanstonds
experimenten ingesteld met huidweefsel daarvan afkomstig. Van het
reeds gedurende 6 passages gekweekte virus werd een dochterreeks
afgesplitst, die voortgekweekt werd op schapenweefsel en wel met
gunstig resultaat, zoodat kan worden vastgesteld, dat voor cultiveering
van m. k. v. embryonale schapenhuid een zeer geschikt substraat vormt,
dat zoowel in virus-weefsel-kippenplasma-Tyrode mengsels, als in de
agarcombinatie welke beschreven werd, goede kweekresultaten oplevert.

Vergelijkt men echter de weefselgroei in een cultuur welke met
kippenplasma is aangelegd, met die in een agar-houdende cultuur, dan
zijn duideli jk verschillen waar te nemen in dien zin. dat in de plasma-
cultuurgoed zichtbare groei optreedt van bindweefsel en epitheelcellen,
niet zelden ook van dwarsgestreepte spiervezelen, daarentegen is van
celgroei in de agarhoudende culturen slechts weinig te bespeuren.
Echter is er wel groei, want de bindweefselcellen komen over een zeer
korte afstand uit het weefselstukje te voorschijn. Het lijkt alsof de agar
aan het uitgroeien der cellen groote hinderpalen in de weg stelt.
LXIII

Daar echter uit de onderzoekingen van Maitland en Cowen
Maitland eenerzijds en uit die van Striegler anderzijds, gebleken
was, dat virusvermeerdering ook in geheel vloeibaar milieu te verkrijgen
was, breidden wij onze onderzoekingen ook in deze lichting uit. Wij
begonnen nu uit een nieuwe culturenreeks welke voor runderweefsel
van de iie runderweefsel-agar passage werd afgesplitst, de agar weg
te laten (de verhoudingsgetallen werden nu : virus fikraat : weefsel :
serum : Tvrodeopl. 1:1:5:5. Het gebezigde dierlijk materiaal
was huid van runderembryo\'s. Het gelukte ons de cultuur in een
onafgebroken serie te bewerkstelligen.

Een soortgelijke reeks werd afgesplitst van de 12e passage schapen-
huid-kippenplasma. Ook hier konden wij een positiefresultaatbereiken.

De laatste stap in deze richting was het weglaten van het serum
uit het vloeibare medium. Ook Striegler heeft in serum of plasma-vrij
medium gecultiveerd en wel in oplossing van Drew waarmede hij
positieve resultaten bereikte. Met de embryonale runderhuid zoowel
als met die van het schaap werden positieve resultaten verkregen.

Van virus-kweekproeven in andere organen dan huid noemen wij
terloops nog die welke wij verrichtten in fijngeknipte cotyledonen van
het schaap en wel in kippenplasma en Tyrodeoplossing. Wij verkregen
ook hier positieve resultaten, echter hadden wij te kampen met uit-
vallende passages, zoodat wij deze wijze van virus kweeken gestaakt
hebben, als zijnde ver beneden de geschiktheid van die met huidweefsel.
Waarschijnlijk houdt hel stadium van ontwikkeling der cotyledonen en
de daarmede gepaard gaande toestand der epitheelcellen verband met
het te verkrijgen resultaat der viruscultuur. Cellen van cotyledonen in
een gevorderd stadium van ontwikkeling vertoonen n.1. degeneraties.

Ook met hersenweefsel van schapenembryo\'s werden zoowel in
kippenplasma, Tyrode als in Tyrode serum positieve resultaten
bereikt resp. in 3 passages gedurende 10 en 12 etmalen. Deze passage
reeksen zijn nog te klein om een afdoende beoordeeling van hersen-
weefsel voor viruscultiveering mogelijk te maken. Dezelfde opmerking
geldt voor kortgeleden ingestelde cultuurseries met testikelweefsel van
volwassen schapen.

Een korte opmerking over de microscopische onderzoekingen van
de weefselculturen, die virushoudend zijn.

Over het algemeen is er tusschen virushoudende- en virusvrije
weefselculturen, die overigens onder dezelfde condities verkeeren geen
onderscheid op te merken, wanneer men ze als zoodanig onder het
microscoop bestudeert. Niettegenstaande de aanwezigheid van virus
groeien de bindweefsel- en epitheelcellen goed uit. Het eerst ziet men
de bindweefselcellen aan de periferie van het huidstukje verschijnen
en meestal worden na 2 x 24 uur verblijf in de broedstoof de eerste
verschijnselen van epitheelgroei waarneembaar. Deze bestaan in het
uitbotten van breedbazige uitloopers of wel in een van het stukje uit-
schuivend mozaik bestaande uit aaneengesloten cellen die weinig
lichtbrekend zijn en als zoodanig minder gemakkelijk dan de bindweef-

selcellen te onderscheiden. Enkele dagen later is de epitheelgroei
meestal zoodanig toegenomen, dat die van het bindweefsel volkomen
op de achtergrond gedrongen wordt. Merkwaardig is het, hierbij op
te merken, dat soms vormingen optreden, die in huidepitheeltumoren
vaak worden gezien, n.1. parel-achtige formaties en dat bij die epitheel-
culturen een wijze van groeien der cellen wordt waargenomen, die aan
de groei van sommige huidcarcinomen herinnert.

Wanneer men huidstukjes in een virushoudende cultuur in paraffine
inbedt en in coupenseries verwerkt, dan kan men degeneraties van de
celkernen, speciaal van het stratum germinativum waarnemen. De
kern valt in korrels uiteen. In hoeverre of deze veranderingen aan de
werking van het virus moeten worden toegeschreven, dan wel een
gevolg zijn van degeneraties die normaliter in dergelijke weefselculturen
optreden is momenteel een punt van onderzoek.

De pogingen tot immuniseeren van dieren, die voor het mond- en
klauwzeervirus gevoelig zijn, kunnen nog slechts schuchter genoemd
worden. Het is a priori niet uitgesloten, dat men met het steeds voort-
kweeken van mond- en klauwzeervirus onder condities, die een grootere
mate van constantheid bereiken dan in het dierlijk lichaam het geval is,
een virus verkrijgt, dat een bepaalde sterkte heeft, zoodanig dat immu-
nisatie ermede, zonder de ziekte in sterke mate op te wekken, mogelijk is.

Wel moet men in het oog blijven houden, dat zulk een virus een
onbekende factor in zich herbergt, n.1. het dierlijke weefsel dat men
voor de culturen bezigt ; want steeds blijft deze wijze van cultiveeren
er een in levende materie, weliswaar onder andere condities gebracht,
maar niettemin voorloopig bijna even onnaspeurlijk in zijn mechanisme,
als die welke in het lichaam der dieren plaats vindt.

In de eerste plaats kunnen cavia\'s met de gekweekte smetstof worden
geïnfecteerd en geïmmuniseerd. Deze dieren moeten immers dienen
om onze al of niet geslaagde virus-vermeerdering in vitro, te bewijzen.

Van meer beteekenis zijn de volgende experimenten : Bij een os,
waarvan wij de serum-liter tegen mond- en klauwzeer op cavia\'s
bepaalden, vonden wij vóór de injectie van het cultuurvirus een titer
die grooter was dan 3.2 c.c. d. w. z. 3.2 c.c. van het ossenserum waren
niet in staat caviae tegen een na intradermale injectie optredende m.
en k.infectie met daaropvolgende generalisatie te vrijwaren. Echter be-
schutte 7 dagen, na injectie van 30 c.c. gebufferde viruscultuur, 0.4 c.c.
van het runderserum intradermaal geïnfecteerde caviae voor generalisatie.

Hieruit blijkt dus, dat het mogelijk is om de serum-titer van een os
in hooge mate te verbeteren met cultuurvirus. Nog zij hierbij vermeld,
dat deze os geenerlei uitwendig waarneembare mond- en klauwzeer-
laesie heeft vertoond.

De temperatuur die in de Compensograaph continue gemeten werd
wees een stijging tot 40.2° C. aan, die 4 uur na de intraveneuze infectie
bereikt werd om 10 uren later weer van 39⁰ C. langzaam klimmend
een top van 40° te bereiken. Weer 10 uur later was de temperatuur

langzaam tot 38.5° C. gedaald, om gedurende de volgende 2 etmalen
om de 38.5 C. te blijven schommelen.

Verder werden twee biggen met de cultuurvloeistof geïmmuniseerd ;
te voren werd het serum dezer dieren op de aanwezigheid van anti-
lichamen tegen mond- en klauwzeervirus onderzocht. Beide sera
bleken in hoeveelheden van 4 c.c. bij met mond- en klauwzeerintracu-
taan aan de voetzolen geïnfecteerde caviae, geenerlei beschuttende
werking te hebben.

De eene big werd intraveneus met 15 c.c. cultuurvloeistof ingespoten,
terwijl het andere dier intracutaan aan de kroonranden werd geïnfec-
teerd.

De eerste big vertoonde een temperatuurstijging tot ren maximum
van 39. 8, en geen waarneembare laesies, terwijl de andere eveneens
met een temperatuur van 39.^c8, uitgebreide laesies aan alle klauw-
randen, neusspiegel en tong vertoonde.

De liters van de sera bedroegen resp. 0.5 en 0.2 (d. w. z. dat 0.5 c.c.
resp. 0.2 c.c. van de onderzochte sera in staat waren een generali-
seerende infectie bij caviae te voorkomen.

De 2e infectie, welke 14 dagen na de eerste infectie plaats had bij
de volkomen herstelde dieren, werd bij beide biggen intracutaan
verricht en wel aan de kroonranden en de neusspiegel. Het intraveneus
geïnfecteerde varken vertoonde slechts een minimale reactie aan een
der klauvvranden, welke niet door een generalisatie werd gevolgd,
terwijl het intracutaan besmette dier na dc 2e infectie geenerlei laesie
vertoonde.

Deze voorloopig op kleine schaal genomen experimenten kunnen
bemoedigend genoemd worden om het onderzoek in dc ingeslagen
richting voort te zetten en te trachten een „virus fixe" te vinden, dat
hetzij door voortdurend voortkweeken buiten het dierlijk lichaam,
ontstaat, hetzij door dc cultuurvloeistof aan een chemische of physischc
bewerking te onderwerpen, waardoor een betrouwbaar gemitigeerd
product zou kunnen ontstaan, dat zonder gevaar voor ongelukken ter
immunisatie zou kunnen worden aangewend.

De mogelijkheid bestaat thans om mond- en klauwzeervirus op
geëxplanteerde dierlijke weefsels in groote hoeveelheden te kweeken.
Het is een vraagstuk van organisatie, dat naar wij verwachten wel voor
oplossing vatbaar zal zijn, zulks te meer, daar ons gebleken is, dat nu
foetera, die in uteri, in de koude geconserveerd zijn, zelfs na 8 dagen
aldus bewaard te zijn geweest, nog voor viruscultiveering bruikbaar zijn.

Een beschrijving wordt gegeven van de methodiek der cultiveering
van het mond- en klauwzeervirus. Deze cultiveering werd verricht,
op huidexplantaties van runder- en schapenembryo\'s. Achtereenvolgens
werden kweekmethoden beschreven, waarbij huidmateriaal dezer
embryonen werd samengebracht : ie met kippenplasma, tyrode en
virusfiltraat ; 2e met RiNGER-agar, runderserum en virusfiltraat ;

3e met virusfiltraat, Tyrode en runderserum en 4e met virusfiltraat en
Tyrode. De verschillende hier vermelde werkwijzen gaven aile goede
resultaten. Echter is in de geheel vloeibare media de kans op infectie
grooter.

Viruscultiveering gelukt 00k op huidweefsel van embryo\'s die in utero
door middel van koude gedurende ^ 8 dagen werden geconserveerd.

Met het cultuurvirus gelukte het bij enkele ossen en varkens een
immunserum te verkiijgen met hoog gehaltc aan antilichamen.

Es wird eine Beschreibung gegeben von Kultivierungsmethoden für das Virus
der Maul- und Klauenseuche. Diese Kultivierungen werden vorgenommen auf
Hautexplantaten von Rinder- und Schafsembryonen. Die Methoden werden be-
schrieben in denen Hautstückchen von diesen Embryonen zusammengebracht
werden mit : ic Virusfiltrat., Hühnerplasma und Tyrodelösung; 2e Virusfiltrat,
RiNGER-agar und Rinderserum : 3e Virusfiltrat, Tyrodelösung und Rinderserum
und 4e. Virusfiltrat und Tyrodelösung ohne weiteres.

Die obengenannte Methoden geben alle gute Resultate, allein ist die Möglichkeit
einer accidentellen bakteriellen Infektion gröszer wenn man mit einem ausschlieszlich
flüssigem Milieu arbeitet.

Die Kultivierung vom Virus mit Hautstückchen von Embryonen welche im
Eisschrank sogar während 8 Tagen aufbewahrt wurden, gelingt ebenfalls.

Wir waren im Stande mit dem kultivierten Virus einige Ochsen und Schwcine
zu infizieren und ein Serum mit hohem Titer gegen Maul- und Klauenseuche zu
erzeugen.

A description is given of the method of cultivation of fool- and mouthdisease-virus.
I his cultivation is performed on explantations of the skin of cattle-and shecpembryo\'s.
1 he culture-methods are described in which the skinparticles of these embryo\'s arc
mixed with : ie chickcnplasma. Tyrode and virus-filtrate : 2e Ringer agar, bovine-
serum and virus-filtrate ; 3e virus-filtrate, Tyrode and bovine serum and 4e virus-
filtrate and Tyrode only.

The different methods mentioned above give alle good results. In totally fluid
media however the possibility of accidental bacterial contamination is greater.

Viruscultivation with the skin of embryo\'s conserved in utero in the cold store,
succeeds as well.

With the cultivated virus we were able to immunise a few oxes and pigs, so that
their seruin reached a high protecting titre.

®ne description est donnée de la méthode de culture du virus de la fièvre aphteuse.
Cette cultivation était exécutée sur des explantations de peau d\'embryons de vaches
et de moutons. Les méthodes de culture sont décrites dans lesquelles la peau de
ces embryons est melangée : ie avec plasma de poule, solution Tyrode et filtrat
de virus ; 2c avec gélose-Ringer, sérum bovin et filtrat de virus ; 3e avec filtrat
de virus, solution de Tyrode et sérum bovin et 4e avec filtrat de virus et solution
de Tyrode seule. Les différentes méthodes susmentionnées donnent toutes de bons
résultats. Seulement en travaillant avec les milieux tout à fait liquides les possibilités
de contamination bactérienne sont plus grandes.

l.a culture de virus réussit également sur la peau des embryons conservés in utero
pendant 8 jours dans le frigidaire.

Avec le virus cultivé nous avous réussi de provoquer chez quelques bovins et
porcs une infection aphteuse bénigne, laissant un serum, riche en anticorps.

Uit het Laboratorium voor Veterinaire Physiologie der Rijks-Universiteit
te Utrecht. (Directeur: Prof. Dr. J. ROOS.)

In vorige verhandelingen over d.e werking van electrische door-
strooming op dieren ^J) werd de aandacht gevestigd op d.e onjuiste waar-
deering van de beteekenis van den corneareflex bij de beoordeeling
van de vraag, of bij electrisch doorstroomde dieren een toestand van
bewusteloosheid al of niet bestaat. Velen, vleeschhygiënisten en
onderzoekers, besloten tot bewusteloosheid van het dier d.at met den
electrischen stroom behandeld werd, op grond van het ontbreken van
den corneareflex gedurende eenigen tijd, en sommigen oordeelden, dat
onmiddellijk bij het sluiten van den stroom bewusteloosheid moest
optreden, omdat reeds terstond de reflex negatief was.

Op blz. 1215 van deel 6o van dit Tijdschrift (1933) schreven wij,
,,dat aanraken van het hoornvlies of van de conjunctiva pas dan door
ooglidsluiting kan worden gevolgd, wanneer de oogleden vrij zijn om
te sluiten." Daar nu kramp van de ooglidspieren wordt opgewekt
zoodra de doorstrooming begint, ligt het voor de hand, dat aldus de
ooglidreflex onmogelijk kan worden gemaakt. Op grond daarvan
achtten wij ,,de beteekenis van den corneareflex voor het beoordeelen
van den toestand van het centrale zenuwstelsel na de electrische
doorstrooming veel geringer dan zij bij de chemische narcose is."

De ervaringen, die tol deze conclusie hadden geleid, werden sedertdien
uitgebreid. Het hiertoe ingestelde onderzoek had ten doel, enkele
factoren, die in het spel zijn bij de electrische doorstrooming van
dieren op de wijze, zooals deze toegepast wordt met d.e bedoeling om
slachtdieren te bedwelmen en die wij vroeger beschreven, nader te
leeren kennen in hun werking op den corneareflex.

Zooals bekend is bestaat d.e corneareflex uit een heen- en weergaande
beweging voornamelijk van het bovenooglid, waardoor de oogspleet
al of niet geheel gesloten wordt voor een kort oogenblik, welke beweging
optreedt als gevolg van prikkeling van de cornea. Dit laatste kan

\') Tijdschrift voor Diergeneeskunde 60, 1933, blz. 1193. The Veterinary Journal,
9°» \'934. blz. 232.

mechanisch, chemisch, thermisch, eiectrisch en ook door indrogen
geschieden. In de cliniek en in de practijk van het slachthuisbedrijf
vindt bovenal de eerste prikkelwijze, en wel door aanraken, toepassing.
Veelvuldig ook wordt de conjunctivaalreflex gebruikt, waarbij dezelfde
reflexbeweging wordt opgewekt door aanraken van de conjunctiva.
Behalve de genoemde kunnen nog andere receptorische velden den
prikkel tot den reflex opnemen. Deze zijn o.a. gelegen in de ooglidhuid
en in het netvlies, waar resp. tactiele- en lichtprikkels hetzelfde
effect ten gevolge hebben. Voor het door ons gestelde doel is de vanuit
de cornea en de conjunctiva opgewekte ooglidreflex het meest aange-
wezen wegens de zekerheid, waarmede hij op een eenvoudige wijze
is tot stand te brengen, en omdat het deze wijze is, die alom
toepassing vindt voor het aangegeven doel. Receptoren zijn de eind-
organen van den n. ophthalmicus (i-tak van de 5de hersenzenuw),
van waar de prikkels centripetaal naar het ganglion Gasseri, gelegen
nabij het os petrosum, worden geleid. Van hieruit gaat de afïerente
baan verder naar het metencephalon en onder de 4e hersenruimte
door naar de facialiskern. De efferente geleidingsbaan gaat van hier
naar de ooglidsluitspier, den m. orbicularis palpebrarum.

Voor het tot stand komen van den corneareflex is de functioneele
integriteit van dit systeem : receptor, afferente baan, centra, efferente
baan en effector onontbeerlijk. Ontbreekt een der schakels van de
keten, dan is de reflex verhinderd. Cocainc of daarmede in werking
overeenstemmende alkaloiden, in oplossing op de cornea en de con-
junctiva gebracht, heffen den reflex op door uitschakeling van het
receptorische veld. Bij de chemische narcose is de reflex opgeheven
door buiten werking stellen van de centra. Dientengevolge wordt hij
gebruikt als indicator ter beoordeeling van de narcosediepte. Tallooze
experimenten hebben namelijk aangetoond, dat door het chemische
narcoticum het eerst de verbindingen in cn met de hersenschors
opgeheven worden. Zijn dus de bij den reflex betrokken centra buiten
werking, dan mag met zekerheid tot narcose van de corticale centra
worden besloten.

Wil men de centra in de reflexbaan op hun werkzaamheid onder-
zoeken met behulp van den reflex, dan moet dus zekerheid bestaan
omtrent het functioneel intact zijn van de overige componenten. De
vraag, die ons bezig houdt is dus deze : bestaat zulk een zekerheid ten
aanzien van den effector, de ooglidspieren, wanneer de dieren aan de
electrische schedeldoorstrooming worden onderworpen. Den lezer wordt
herinnerd, dat hiertoe aan weerszijden van den schedel (of voor
en achter den schedel) een electrode wordt geplaatst, die voor
het varken een oppervlakte heeft van 35 c.m²., voor kleinere dieren
van ongeveer 7 c.m². Beide electroden zijn geconstrueerd door den
ontwerper van de in gebruik zijnde doorstroomingstoestellen, welker

werking in een voorgaande mededeeling \') werd beschreven. Ook voor
de bij de doorstrooming waargenomen verschijnselen wordt daarheen
verwezen. Alleen zij er aan herinnerd, dat tonische en clonische kram-
pen van cle skeletspieren tot de meest in het oog springende verschijn-
selen behooren, en dat de spieren van hoofd en nek, welke in het naaste
bereik liggen van de contactplaatsen, waar dus de stroomdichtheid
het grootst is, zeer intensief getroffen worden.

Wij trachtten in onze proeven de ooglidspieren opzettelijk in
een toestand van contractie te brengen, zonder de andere onderdeelen
van de baan voor den corneareflex te schaden, en gingen de gevolgen
na, die de reflex hiervan ondervond.

Daartoe werden (I) de sympathische oogvezelen geprikkeld ; (II\' de
ooglidspieren rechtstreeks geprikkeld en (III) de onder (I) en (II)
aangegeven prikkelingswijzen gecombineerd toegepast.

Bij de genarcotiseerde kat werd aan één kant, meestal links, de hals-
sympathicus vrijgelegd, vervolgens doorgesneden en aan de perifere
stomp werden dc prikkelelectroden bevestigd. Daarna werd de zenuw
met de electroden, van het omgevende weefsel geïsoleerd, in haar
oorspronkelijke ligging gebracht. De verbindingssnoer stak tusschen
de gehechte wondranden naar buiten en werd verbonden met de
secundaire spoel van een inductorium, waarvan de primaire spoel
gevoed werd door een 10 Volt geli jkstroom of een 22 Volt wisselstroom.
Bij gebruikmaking van den eersten werd een interruptor toegepast.

Wordt de sympathicus, nadat het dier uit de narcose is bijgekomen,
geprikkeld met Faraday\'sche prikkels, dan treden d.e bekende oog-
verschijnselen aan den dag, het gevolg van samentrekking van de gladde
spiervezelen, die in de oogleden, in de orbita en in de iris aanwezig
zijn : de oogspleet verwijdt zich, de bulbus wordt naar voren gedrongen,
de pupil wordt grooter, de membrana nictitans wordt weggetrokken.
Deze verschijnselen vormen een onderdeel van d.e sympathische prikkel-
verschijnselen, die door electrische doorstrooming van den schedel,
zooals vroeger beschreven, worden veroorzaakt.

Ten einde de resultaten vast te leggen werden de bewegingen van
het bovenooglid geregistreerd. Daartoe werd de lidrand met behulp
van een weinig kleefstof door een draad verbonden met een licht en
gevoelig hefboompje, dat de verplaatsingen van den rand opschreef
op het kymografion, volgens de oude methode dus, aangegeven door
Exner en Mayew. De kat lag op haar buik. Sloot zich de oogspleet,
dan werd dus de draad benedenwaarts getrokken en het schrijvende
hefboomeinde ging naar boven. Bij verwijding van de oogspleet is de
geregistreerde kromme benedenwaarts gericht. Als prikkel werd of

aanraking van cornea (of conjunctiva) met een sonde, of een
luchtstroom gebruikt, die door een nauw glazen buisje op het hoorn-
vlies gericht was. De gebruikte lucht bevond zich onder overdruk in
een reservoir. Wanneer zij vrijgelaten werd ging tegelijkertijd een
signaal in beweging, waardoor dit oogenblik geregistreerd werd. Bij
gebruik van een tactielen prikkel werd bij het aanraken van de
cornea een electrisch signaal gegeven.

In fig. i wordt het resultaat van een proef weergegeven. Zoodra de
prikkeling van den halssvmpathicus begint daalt de kromme als gevolg
van het opwaarts gaan van het ooglid, aangegeven door het punt a,
en zij blijft in den lagen stand, totdat bij b de prikkeling ophoudt.
Van hieraf gaat zij geleidelijk weer naar boven en bereikt in 3 a 4
secunden haar oorspronkelijken stand. Gedurende de prikkeling is de
corneareflex negatief. Een spontane oogknipbeweging volgt en daarna
is de corneareflex weder normaal. Twee normale corneareflexen gaan
aan de prikkeling vooraf. De tijd is aangegeven in secunden.

prikkeling heeft plaats van a tot b. S₂ signaal voor hel aanblazen van het
hoornvlies. T = tijdsignaal, dal sec. aangeeft. R beweging van het bovenooglid.
De oogspleet verwijdt zich door de prikkeling van den sympathicus en herneemt
daarna vrijwel haar oorspronkelijke wijdte. Gedurende de sympathische prikkeling
is de corneareflex negatief.

Hier werd dus de corneareflex negatief, terwijl het centrale zenuw-
stelsel zijn functie behield en ook het receptorische veld in de cornea
ongerept bleef. Alleen de oogleden bezaten niet meer hun vroegere
bewegingsvrijheid.

Herhaalt men de prikkeling eenige keeren achter elkaar met pauzen
van enkele minuten, of zet men de prikkeling langen tijd achtereen
voort, dan treden vermoeienisverschijnselen op. Bij te lange prikkeling

gaat allengs de verwijde oogspleet weer nauwer worden en is na onge-
veer 2 minuten op haar normale wijdte teruggekomen. Onder deze
omstandigheden wordt een aanvankelijk door sympathicusprikkeling
negatieve corneareflex weer positief\'. Ook bij eenige herhaling van de
prikkeling telkens gedurende 10—15 secunden komt de reflex weer
voor den dag. De vermoeienis komt niet bij alle dieren even snel. In
fig. 2 wordt een zwakke corneareflex, op deze wijze tot stand gebracht
gegeven. Te voren was de reflex negatief geweest.

Ooglidreticx bij herhaalde prikkeling van den halssympathicus. S, prikkelsignaal:
S.₂ — signaal voor het aanraken van het hoornvlies. R = beweging van het boven-
ooglid. De tijd wordt aangegeven in sec. De oogspleet verwijdt zich door de
prikkeling van den sympathicus. De corneareflex is gedurende dezen tijd zeer
zwak. Een normale corneareflex c gaat aan de prikkeling vooraf.

Hier was de sympathicuswerking op de oogleden nog aanwezig,
zooals blijkt uit het dalen van de kromme. Wordt de prikkeling nog
langer voortgezet, dan wordt cle vermoeienis volledig en blijft ook dit
effect achterwege.

Bij sommige katten wordt de reflex van het begin af niet negatief
maar verzwakt : de oogspleet wordt niel meer gesloten waar dit normaal
wel geschiedde, of het bovenooglid geeft slechts een kleine beweging
te zien na het aanraken van het hoornvlies.

In andere experimenten liet zich een andere wijziging van den
corneareflex vaststellen : de ooglidbeweging werd veel sneller dan ze
aanvankelijk was. Terwijl de reflex normaal ongeveer 3 secunden
duurt onder de omstandigheden van het experiment, beliep de duur
niet meer dan 1 sec., wanneer hij samenging met sympathische
prikkeling. Vooral het neergaande deel van de kromme, dus het
zich weer openen van het ooglid, veroorzaakt deze verkorting van den
reflexduur. De verhoogde spanning van de sympathisch geïnnerveerde
gladde spiervezelen die het ooglid optrekken, hoewel hier niet in staat
den reflex te voorkomen, schijnt dit te veroorzaken. Meermalen werd

dit effect waargenomen, nadat te voren de reflex ten gevolge van de
sympathische prikkeling óf zwak óf in het geheel niet meer op te wekken
was geweest. Het spreekt vanzelf, dat tengevolge van de verwijde
oogspleet de lidslag grooter kan zijn dan onder normale omstandig-
heden. In fig. 3 wordt hiervan een voorbeeld gegeven.

Zoo werd de reflex door den sympathicusprikkel óf verhinderd óf
verzwakt óf in den zooeven aangegeven zin gewijzigd. Onbeïnvloed
bleef hij nimmer.

In de literatuur is zeer weinig betreffende de beteekenis van den
prikkelingstoestand van den oogsympathicus voor den ooglidreflex te
vinden. Kok en van Harreveld ¹) slaagden er niet in, door prikkeling
van den halssympathicus bij de kat den corneareflex op te heffen, en
bestrijden op dien grond de mogelijkheid, dat het tot stand komen van
dezen reflex door een sympathischen prikkelingstoestand zou kunnen
worden verhinderd. Zelfs vonden zij geenerlei duidelijken invloed op
den reflex. De oorzaak van hun negatief resultaat is moeilijk te ver-
klaren ; wel valt het op, dat in de kromme die zij geven, het effect
van de sympathische prikkeling, het wijder worden van de oogspleet,
ontbreekt.

De invloed van den prikkelingstoestand van de sympathische oog-
vezelen op den corneareflex blijkt nog op andere wijzen.

¹) D. J. Kok en A. van Harreveld, Tijdschr. voor Diergeneesk. 6i, 1934
blz. 82 en blz. 643. Arch. néerl. de Physiologie, 19, 1934, blz. 48.

oog meebeweging van het bovenooglid te zien. Deze controlaterale
meebeweging is wel is waar veel geringer dan de lidslag aan de ge-
prikkelde zijde, maar in den regel laat zij zich duidelijk vaststellen.
Bij enkele dieren is zij zeer gering of ontbreekt misschien. Al is dit
verschijnsel dus veel minder sterk dan bij den mensch, waar de
consensueele ooglidbeweging even volledig is als aan dc geprikkelde
zijde, het is ni den regel goed waar te nemen.

Tijdens prikkeling van den sympathicus is het verschijnsel
aan de geprikkelde zijde verdwenen, terwijl te voren aanraking
van de cornea van het controlaterale normale oog een duidelijke mee-
beweging tot gevolg had. In andere proeven was nog een geringe
meebeweging waar te nemen, daarin bestaande, dat bij eiken contro-
lateralen lidslag de oogspleet schoksgewijs een geringe vernauwing
onderging zonder in den oorspronkelijken stand terug te komen. Het
scheen dus, dat de gecontraheerde gladde spiervezelen telkens wat
werden gerekt bij een consensueele contractie van den m. orbicularis
oculi.

Dezelfde wijze van beïnvloeding van dc ooglidbeweging zagen wij
soms aan dezelfde zijde, waar de cornea tijdens de sympathische prik-
keling talrijke keeren achtereen was aangeraakt geworden.

b. Wanneer d.e kat zich opwindt doen zich prikkel verschijnselen
van het sympathische zenuwstelsel voor, zichtbaar zoowel aan het oog
als elders. De oogspleet verwijdt zich, mvdriasis treedt op, de staart gaat
geleidelijk naar boven. 4\'ot hel overeind gaan staan van staart- of
rugharen kwam het in den regel niet. Het gevolg van dezen toestand
was, dal bij aanraken van het hoornvlies geen sluiten van de oogleden
soms meer plaats had, Dc reflex was verzwakt nog aanwezig en soms
zoo gering, dat met moeite nog een geringe ooglidbeweging was waar
te nemen.

c. Wordt een der halssympathici doorgesneden, dan ziet men,
wanneer dit doorsnijden met een scherpe schaar plaats heeft, spoedig
na de neurotomie de gevolgen aan hel homolaterale oog. De oogspleet
wordt nauwer door dieper doorzakken van het bovenooglid, ptosis,
de bulbus zakl terug in de oogkas, de pupil wordt myotisch, de
membrana nictitans treedt te voorschijn en gaal een deel van den
oogbol bedekken. Meestal vcrloopen er na de operatie enkele minuten,
alvorens deze uitvalverschijnselen, hel gevolg van het uitvallen van
den toestand waarin de gladde oogspieren door prikkels langs den
halssympathicus werden gehouden, te voorschijn komen. Zelfs kunnen
in de eerste minuten zich prikkelingsverschijnselen voordoen als gevolg
van mechanische prikkeling van de zenuw door het aanbrengen van
de snede.

In deze periode kan de corneareflex geheel zijn opgeheven. In één
der experimenten bleef hij negatief gedurende 10 minuten na de
sympathicotomie. Na 12 minuten was weer zwakke beweging
merkbaar.

Het spreekt vanzelf, dat zulk een dier zich overigens geheel normaai
gedroeg ; het nam op gewone wijze notitie van zijn omgeving en
toonde controlateraal den dreigreflex zoowel als den corneareflex. Nog
na 28 minuten was de reflex aan de geopereerde zijde verzwakt.

In een tweede reeks proeven werd bij de kat de invloed op den
corneareflex nagegaan, die uitgaat van rechtsireeksche prikkeling van
de ooglidspieren. De prikkeling geschiedde met behulp van een twee-
tal naaldelectroden die, op daartoe geschikt bevonden plaatsen, resp.
in het boven- en het onderooglid werden gestoken, nadat een kleine
insnijding in de huid was gemaakt.

De stand van de electroden en de sterkte van den prikkel liepalen
de intensiteit, waarmede de ooglidspieren, m. orbicularis palpebrarum,
rn. levator palpebrae superioris, m. corrugator en gladde spiervezelen
tot contractie worden gebracht, en daarmede den eindstand van de
oogleden. De naalden werden verbonden met de secundaire spoel
van een inductietoestel, welks primaire spoel weder door een 22 Volt
wisselstroom met 50 perioden per sec. of door een 10 Volt rhvthmisch
onderbroken gelijkstroom werd gevoed. In de secundaire keten was
in serie met de naalden een milliampèremeter opgenomen, zoodat de
stroomslcrkte tijdens de prikkeling kon worden afgelezen.

Wordt de stroom gesloten, nadat onder narcose bij de kat de electro-
den in het boven- en het onderooglid geplaatst zijn, beide op willekeu-
rige plaatsen, dan sluiten zich dc oogleden krampachtig, waardoor het
onderzoek van den corneareflex onmogelijk wordt. Het gelukt evenwel
meestal een zoodanigen stand te kiezen, dat 8 a 10 secunden na begin
van de prikkeling deze sluitkramp afneemt, zoodat een oogspleet
van enkele m.m. breedte gevormd wordt, waardoor de cornea weer
zichtbaar is. Deze toestand blijft dan gedurende den verderen duur
van de electrische prikkeling voortbestaan. In den regel werd 10—20
sec. geprikkeld, soms langer. Met het sluiten van de oogleden gaat
een beweging van het 3e ooglid gepaard, waardoor dit den bulbus
voor een deel gaat bedekken. Neemt de lidsluiting na 8 a 10 secun-
den af, dan trekt ook de membrana nictitans terug.

In fig. 4 wordt een kromme gegeven, geregistreerd door het boven-
ooglid bij zijn krampachtige sluiting. Ren normale corneareflex gaat
vooraf. De zeer snelle ooglidsluiting doet den hefboom aanvankelijk
tot boven het plateau van de kromme doorslaan. Dit plateau geeft
vooral in zijn begin oneffenheden te zien als gevolg van de ooglid-

Het is duidelijk, dat bij deze „rechtstreeksche prikkeling" niet alleen de
spiervezelen, maar ook de in- en nabij deze gelegen zenuwelementen getroffen
werden.

kramp. De sluiting door deze kramp heeft intensiever plaats dan
door den voorafgaanden corneareflex.

Ooglidsluiting bij directe prikkeling van de ooglidspieren. Si = prikkelsignaal;
S₂ = signaal voor het aanraken van het hoornvlies ; R = beweging van het boven-
ooglid. De tijdlijn geeft sec. aan.

Fig. 5 geeft het effect van een langer durende prikkeling, £ minuut,
met een stroom van 0.4 m.A. De sluitkramp wordt na ongeveer 5 sec
minder en na 10 sec. wordt de cornea weer zichtbaar. Dit punt is in
de kromme door een pijl aangegeven. Beproeft men nu den corneareflex,
dan blijkt hij te ontbreken ; noch door aanraken van de cornea, noch
van de conjunctiva is hij op te wekken, en pas 8 sec. na het einde van
de prikkeling is hij weer aanwezig. Tijdens de prikkeling verwijdt zich

de oogspleet tot zelfs boven haar oorspronkelijke wijdte. In verband
hiermede zij naar onze eerste mededeeling verwezen, waar onder de
verschijnselen bij de electrische doorstrooming van den schedel (blz.
i 197) het allengs sterker worden van de sympathische oogverschijn-
selen werd beschreven. Rij het direct prikkelen van de oogleden
op de beschreven wijze wordt dit effect teruggevonden.

De eerste corneaprikkel (i), 4 sec. na het einde van de prikkeling,
veroorzaakt geen ooglidslag maar eenige likbewegingen (L), waarbij de
tong zijdelings uitgeslagen wordt en wang en mondhoek belikt.

Niet steeds is het resultaat als hier werd aangegeven. Bij sommige
dieren blijft de corneareflex zwak bestaan, andere keeren is hij on-
middellijk na het beëindigen van de prikkeling weer op te wekken, in
enkele gevallen bleef hij langer ontbreken, tot 15 sec. toe.

Bij het gebruik van prikkels, zwakker dan 1 m.A. gelukt het echter
niet altijd, reeds gedurende de prikkeling de oogspleet bij het bestaan
van de opgewekte spierkramp te doen opengaan. Past men sterkere
stroomen toe, dan vervalt dit bezwaar doch daar wij de zwakst mogelijke
stroomen wenschten te gebruiken werd deze moeilijkheid op een andere
wijze omgaan: door combinatie van de directe prikkeling met prikkeling
van den halssympathicus. Deze proeven worden onder (III) beschreven.

Ten bewijze, dat alleen perifeer geprikkeld werd, en het uitblijven
van den corneareflex uitsluitend het gevolg was van het onver-
mogen van het eindorgaan, de ooglidspieren, werden de volgende
waarnemingen gedaan.

a. Zooals reeds gezegd bleef aan het andere oog de corneareflex
ongewijzigd positief; zelfs bij een stroomsterkte, meer dan 10 maal
zoo groot als de in de proeven gebruikte bleef hij onbeïnvloed.

b. Terwijl de electrode in het bovenste ooglid haar plaats behield,
werd die uit het onderste naar boven verplaatst op het voorhoofd op
verschillende plaatsen in de mediaanlijn, op een afstand van ongeveer
3 c.m. van die in het bovenste ooglid. Werd nu met dezelfde stroom-
sterkte geprikkeld als te voren, dan sloten zich de oogleden, om na
eenige seconden weer een smalle oogspleet te vormen; de corneareflex
bleef echter steeds positief.

Bij plaatsing van beide naaldelectroden boven op den schedel
ter hoogte van de ooren, werd door denzelfden prikkel wel samen-
trekking van de oorspieren, maar geen wijziging in den stand der
oogleden en van den corneareflex opgewekt.

Werden de electroden elders op het lichaam geplaatst, dan werd
evenmin de corneareflex door den stroom beïnvloed.

c. Terwijl de oogleden geprikkeld werden, werd de arterieele
bloeddruk in de art. carotis geregistreerd. Alleen zoodanig zwakke
stroomen werden voor de prikkeling van de ooglidspieren gebruikt, dat
geen spoor van werking op de medullaire bloeddrukcentra, die een
groote gevoeligheid bezitten, was waar te nemen.

Fig. 6 laat het effect op adembewegingen en bloeddruk zien. De
sterkte van den stroom, die de oogleden prikkelde was hier resp. i m.A.
en i i m.A., d. i. eenige malen grooter dan in de beschreven proeven.
De veranderingen van de adembewegingen (P) worden vanuit het
geprikkelde weefsel reflectorisch opgewekt, en zijn niet te vermijden ;
zij doen zich bij nog veel zwakkere prikkels voor. Behoudens de hier-
door teweeggebrachte geringe variaties ondergaat de bloeddruk geen
veranderingen.

Arterieele bloeddruk bij directe prikkeling van de ooglidspieren. B art. bloeddruk ;
P pneumogram ; T geeft den tijd in sec. ; S = signaal voor de ooglidprikkeling.

Bij een kal, waarbij de oogleden geprikkeld werden door een stroom
van io m.A., d. i. meer dan io maal zoo sterk als in de proeven ge-
bruikt, kon nog het voortbestaan van de heterolaterale ooglid-meebe-
weging waargenomen worden, terwijl homolateraal de corneareflex
negatief was. Dit bewijst, dat de reflexbaan haar functie, den prikkel
te geleiden, had behouden. Dat de baan van het centrale zenuwstelsel
naar de controlaterale oogleden intact gebleven is werd reeds bewezen
door het voortbestaan van den corneareflex aan dien kant. Ook
de homolaterale geleidingsbaan blijkt in orde. Het zijn dus de ooglid-
spieren, die door den contractietoestand, waarin zij door de electrische
prikkeling zijn gebracht, haar oorspronkelijke vrijheid verloren hebben,
waardoor zij niet meer réageeren kunnen op den prikkel, dien zij
op normale wijze ontvangen.

Overeenkomstige proeven werden verricht bij een zestal runderen.
Bij gunstige plaatsing van de naaldelectroden kon hier met stroomen
van o.6—2.8 m.A. de homolaterale ooglidreflex worden onmogelijk
gemaakt, terwijl de heterolaterale ongewijzigd bleef. Sterkere stroomen
waren overbodig en bleven dus achterwege, al kon ook de stroom

aanmerkelijk versterkt worden, zonder dat de controlateralecorneareflex
schade leed. Terwijl bij de kat enkele secunden van prikkeling voldoende
waren om den reflex op te heffen was bij het rund een langere tijd,
soms io—20 sec. hiermee gemoeid. Een tweede verschil is de wijze,
waarop de oogspleet eenigen tijd na den aanvang van de prikkeling
zich opende. Nam deze bij de kat over haar geheele lengte in wijdte toe,
bij het rund wordt het eerst het middendeel opgetrokken, terwijl de
uiteinden nog gesloten blijven. Ook begint de opening in den regel
later dan bij de kat, n.1. | — £ min. na begin van de prikkeling.

De onder a—c genoemde bij de kat toegepaste controles gelden ook
hier. De consensueele reflex is bij het rund te onzeker voor toepassing.
Hieraan kan nog het volgende worden toegevoegd.

a. Het rund werd zoowel in liggende als in staande houding onder-
zocht. Werden de oogleden bij het staande dier geprikkeld met de
aangegeven stroomsterkte, dan gaf het dier behoudens de genoemde
locale oogverschijnselen niets bijzonders te zien ; ook de adembe-
wegingen gingen ongestoord regelmatig door, en het rund maakte
geen verdere bewegingen.

b. Het aanraken van de cornea veroorzaakte soms een beweging
van den bulbus en van het derde ooglid, terwijl van beweging van de
oogleden geen sprake was. Ook hieruit blijkt de zuiver locale werking
van den prikkel, die alleen de oogleden immobiliseerde.

III. Combinatie van prikkeling van den n. sytnpalhicus met directe prikkeling
van de ooglidspieren.

Worden de onder I en II beschreven experimenten gecombineerd,
door gelijktijdig de ooglidspieren en den halssympathicus te prikkelen,
dan sluit zich bij het begin van de prikkeling de oogspleet of geheel
of gedeeltelijk. I? het laatste het geval, dan blijft zij tot ongeveer ¹/₃ van
haar aanvankelijke wijdte geopend. Meestal heeft volledige sluiting
plaats, die echter steeds vrij spoedig (na 4—8 sec.) wijkt voor gedeel-
telijke opening van dc oogspleet, ook al worden zwakke directe
prikkels gebruikt (o. 1—0.5 m.A.). Reeds een paar seconden na het
begin van den stroom wordt dc sluiting door de oogleden minder
volledig. Na het einde van de prikkeling neemt de oogspleetwijdte
verder toe.

De stroomsterkte voor de naaldelectroden werd dus zoo klein mogelijk
gekozen. Stroomen van 0.2 m.A. waren voldoende. De corneareflex
bleek dan meestal negatief gedurende de prikkeling (zie fig. 7). Soms
bleef hij tot enkele seconden na de prikkeling negatief; als maximum
werd 8 sec. gevonden. In andere gevallen beperkte zich de werking tot
het ontbreken van den reflex gedurende de prikkeling, of was slechts
vermindering te verkrijgen. Echter ook hier bleef nooit de reflex on-
beïnvloed.

Gelijktijdige prikkeling van ooglidspieren en halssympathicus. S[ signaal voor
de sympathicusprikkeling ; S₃ voor de ooglidprikkeling ; S₂ voor het aanraken van
de cornea. R = beweging van het bovenooglid. De tijd in sec. Afneming van de
ooglidsluiting gedurende de prikkeling. De corneareflex is gedurende de prikkeling

In fig. 8 is tijdens de gecombineerde prikkeling de corneareflex
evenzoo negatief; na het einde van de prikkeling is hij zoo zwak, dat
hij zonder registratie slechts ternauwernood is waar te nemen. Dat
het sympathicuseffect hier zoo sterk overweegt is het gevolg van een
gewijzigde plaats van de naaldelectroden in dc oogleden.

Gelijktijdige prikkeling van ooglidspieren en halssympathicus. Beteekenis der letters
als in fig. 7- Corneareflex gedurende de prikkeling niet op te wekken, en 11 sec.
na de prikkeling nog zeer zwak. Een normale corneareflex gaat vooraf.

Ten slotte geven wij in fig. 9 het resultaat van prikkeling van
den halssympathicus, gedurende enkele secunden van haar begin ge-
combineerd met directe prikkeling van de ooglidspieren (0.2 m.A.).
Gedurende de prikkeling blijkt, zoodra de cornea zichtbaar wordt, de

Prikkeling van den halssynipathicus, gedurende de eerste seconden gecombineerd
met directe prikkeling van de ooglidspieren. Beteekenis der letters als in fig. 7.
Corneareflex gedurende de prikkeling niet op te wekken, en tot 15 sec. na de prik-
keling zeer zwak of negatief. Een normale corneareflex gaat vooraf.

De vraag, in de inleiding van deze verhandeling gesteld, of er zeker-
heid bestaat omtrent het functioneel intact zijn van den effector van
den corneareflex, de oogleden, een voorwaarde waaraan moet
zijn voldaan, wil men den reflex kunnen gebruiken voor het
gestelde doel, wordt door de beschreven experimenten ontkennend
beantwoord. Integendeel is komen vast te staan, dat èn prikkeling van
de sympathische oogvezelen, waardoor de gladde Müllerschc spier
in contractie komt, èn de kramptoestand van de ooglidspieren,
opgewekt door deze te prikkelen, èn combinatie der twee den
effector hindert in zijn functie, en beweging van het ooglid ten eenen-
male onmogelijk kan maken, terwijl de rest van de reflexketen en
het centrale zenuwstelsel onaangetast bleef.

De zelfde prikkeltoestanden, als hier experimenteel opgewekt bij
de kat en het rund, doen zich voor bij de electrische doorstrooming
van den schedel, op de bekende wijze en met de aangegeven appa-
ratuur, vergezeld van andere prikkelingsefTecten. Aldus blijft er
weinig reden over voor een andere gevolgtrekking als deze, dat de
electrische schedeldoorstrooming de belemmering der oogleden, door
dit onderzoek aangetoond, zoowel tijdens de prikkeling als erna,
wel zonder eenigen twijfel in het leven moet roepen.

De uitspraak in onze eerste mededeeling, dat voor de beoordceling
van den toestand van het centrale zenuwstelsel tijdens en na de elec-
trische doorstrooming van den schedel de waarde van den corneareflex
aanmerkelijk geringer is dan bij de chemische narcose, dient op grond
van het voorgaande te worden uitgebreid met de toevoeging, dat de
reflex door den toestand, waarin de oogleden geraken volstrekt onbe-
trouwbaar, en daarmede onbruikbaar wordt voor het gestelde doel.
Alleen het voortbestaan van den reflex laat een conclusie toe; het
ontbreken tijdens en na de electrische doorstrooming leert niets.

De vraag werd onderzocht, welken invloed de corneareflex onder-
vindt van de contractie van een of van meer ooglidspieren. Uit de
proeven, genomen bij de kat en het rund, bleek, dat zoowel door prik-
keling van de sympathische oogzenuwen als door prikkeling van
de ooglidspieren zelf de corneareflex kan worden verhinderd tijdens de
toegepaste prikkeling en erna, terwijl de reflexbaan met haar centra
hun normale functie behielden. Soms was alleen verzwakking van den
reflex het gevolg ; onbeïnvloed bleef hij nimmer.

De waarde van den corneareflex voor de beoordeeling van den
toestand van het centrale zenuwstelsel tijdens en na electrische door-
strooming van den schedel werd nader besproken.

Die Frage wurde untersucht, welcher Eintiuss von einem Kontraktionszuslande
einer oder mehrerer Augenlidmuskeln auf den Corneareflex ausgeübt wird. Aus
den Versuchen, welche bei der Katze und beim Rinde vorgenommen wurden,
ging hervor, dass sowohl durch Reizung der sympathischen Augenerven sowie
durch direkte Reizung der Augenlidmuskeln der Reflex aufgehoben werden kann
während und nach der Reizung, während die Reflexbahn und die Centra
unbeeinträchtugt blieben. Bisweilen wurde der Reflex nicht völlig aufgehoben
sondern wurde er abgeschwächt : unbeeinträchtigt blieb er nie.

Der Wert des Corneareflexes für die Beurteilung des Zustandes des Zentralnerven-
systems während und nach der elektrischen Durchströmung des Kopfes wurde
näher besprochen.

The question was investigated what influence is exerted on the cornea reflex by
contraction of one or more muscles of the eyelid. Experiments in the cat and in the
cow showed that the reflex can be prevented by stimulating the sympathetic nerve-
fibres of the eye, and by direct excitation of the eyelid-muscles. Then the reflex
is absent during the time of stimulation and during some seconds hereafter, the
function of the reflex-path and of its centres remaining unaltered. In some experi-
ments the reflex is only decreased. It remains never uninfluenced by the action
of the eyelid-muscles.

The value of the reflex as an indicator to judge the condition of the central ner-
vous system during and after the time, that an electrical current is sent through
the skull was discussed.

Les auteurs examinèrent l\'influence de la contraction d\'un ou de plusieurs muscles
de la paupière sur le réflexe du cornéa. Les expériments, pris chez le chat et chez
le boeuf, ont démontré, que la stimulation des fibres sympathiques de l\'oeil aussi
bien que l\'excitation des muscles de la paupière peut prévenir le réflexe du
cornéa pendant la durée de l\'excitation et quelques secondes après. La voie du
réflexe et ses centres restaient inaltérés. Quelquefois le réflexe n\'était que diminué.
Il ne restait jamais inaltéré.

Ensuite les auteurs ont discuté la valeur du réflexe du cornéa pour juger la
condition du système nerveux central pendant et après le temps, où un courant
électrique est lancé à travers le crane de l\'animal.

Over dit onderwerp heb ik wel eenige referaten gegeven, doch meende
om verschillende redenen al te groote publiciteit te moeten vermijden.

Nu echter in dc Nieuwe Veldbode het een en ander daarover werd
medegedeeld en de Zoötechnische Vereeniging op 30 December den
Heer J. Hammond uit Cambridge uitnoodigde daarover te spreken,
acht ik het gew^:enscht ook in dit Tijdschrift enkele mededeelingen te
doen.

Voor het werk van Dr. S. Mulder, neergelegd in zijn dissertatie (Utrecht
1935) was het noodig, sperma van verschillende diersoorten te verzamelen.
Ook werden proefdieren (konijnen) met succes kunstmatig geïnsemi-
ncerd. Het was toen wij met dit werk aanvingen (plm. 3 jaar geleden)
juist in den tijd dat er uit Rusland een aantal publicaties verschenen
over kunstmatige inseminatie ; in genoemd land werd de techniek
ervan tot in de kleinste onderdeelen uitgewerkt. Wij lieten enkele
apparaten uit Rusland komen en slaagden er zonder veel moeite in,
het sperma van jonge stieren, die wij hier ter beschikking hadden,
op te vangen en eenige dagen te bewaren.

In Cambridge werd reeds jaren lang aan dit onderwerp gewerkt ;
de speciale injectiespuit met lange canule van vulkanit betrokken wij
uit Engeland.

Inmiddels interesseerden zich enkele collega\'s ook voor toepassingen
in hun praktijk bij groote huisdieren en zijn in Friesland enkele koeien
op deze wijze geïnsemineerd. Daarvoor moest sperma van een ouderen
stier worden opgevangen, wat wel eenige moeite heeft opgeleverd.
Hammond vertelde dat men met oudere stieren in Engeland nooit
moeilijkheden had ondervonden ; een enkele maal met oudere nerveuze
hengsten. Hij dacht mislukkingen te moeten toeschrijven aan het gebrek
aan routine bij ck\' helpers. In een tweede geval schreef een collega mij
over een cliënt die vier jonge runderen wilde laten behandelen. Hier
was de moeilijkheid dat de eigenaar van den (goeden stamboek-) stier
niet bereid was zijn toestemming te verleenen, het sperma in de kunst-
matige vagina op te laten vangen.

Door deze twee gevallen worden m.i. de beide grootste moei-
lijkheden van de methode gedemonstreerd. Een derde, n.1. dc ver-
dunning van het sperma en het bewaren ervan levert voor ons land
geen groote bezwaren op, daar dc Russische verdunningsvloeistoffen
momenteel voldoende beproefd zijn en de bewaartijd in ons land niet
zoo lang behoeft te zijn, daar de afstanden geen rol spelen.

In het eerste geval was het misschien mogelijk geweest door massage
van de vesiculae seminalis en vasae differentiae (rectaal) het sperma
te verzamelen. Op deze methode heeft Mulder in zijn dissertatie ge-
wezen ; Hammond sprak ook daarover.

Niet altijd gelukt het op die manier sperma te verkrijgen. Bovendien
is het hierbij gewenscht het eerste gedeelte der afvloeiende vloeistof

(afscheiding der accessoire klieren), dat helder van kleur is, niet bij het
tweede gedeelte (melkachtig troebel) te voegen.

De vloeistof der accessoire klieren heeft n.1. een stimuleerende invloed
op de beweeglijkheid der spermatozoën en het is een vereischte de be-
wegingen ervan tijdens het bewaren zooveel mogelijk te onderdrukken
om deze weer op te wekken juist vóór het insemineeren.

Vangt men het volledige ejaculaat in de kunstmatige vagina op,
dan moet dus ook de stimuleerende werking van genoemde vloeistoffen
worden onderdrukt. Dit geschiedt door het sperma onder paraffine
te bewaren en het gevormde CO_a aldus in de vloei tof te houden en boven-
dien door de temperatuur (geleidelijk) te doen dalen tot ongeveer -4- 2\' C.

Teneinde nu meer dieren met eenzelfde hoeveelheid sperma te kunnen
bevruchten en ook om de spermatozoïden weer tot grooter beweeglijk-
heid te brengen, wordt vóór de inseminatie het sperma geleidelijk weer
verwarmd tot kamertemperatuur en daarna gemengd met de ver-
dunningsvloeistof, die steriel moet zijn en van een bepaalde pH (voor
iedere diersoort verschillend). De verdunningsvloeistof (waarin glucose i
kan niet in totaal lang bewaard worden. Zij kan het beste gescheiden
worden gehouden in twee dicht gesmolten buisjes waarvan de inhoud
kort voor de inseminatie wordt gemengd. Vervolgens wordt dan de
gereedgemaakte verdunningsvloeistof met het sperma gemengd (bij
verschillende diersoorten in verschillende verhoudingen) en nu kan
het mengsel bij het bronstige vrouwelijke dier worden ingebracht.
Het sperma mag in geen geval met metalen in aanraking komen,
(glazen spuit!)

Verder is het gewenscht het sperma-mengsel zoo ver mogelijk in de
cervix, eventueel in het corpus uteri te brengen. Minimum-hoeveel-
heden heeft Hammond ook voor de verschillende diersoorten opgegeven.

Ten slotte moet ik nog de aandacht vestigen op de groote gevoeligheid
der spermatozoïden voor direct zonlicht en op het feit dat het gebruik
van een scheede-speculum het werk gemakkelijker maakt.

Ten einde collega\'s in staat te stellen deze methode toe te passen deel
ik mede dat de verdunningsstoffen voor verschillende diersoorten, in
dicht gesmolten buisjes, voorzien van aanwijzingen voor het mengen,
door mij tegen kostprijs beschikbaar gesteld worden.

Reeds eenigen tijd geleden kwam ik met Prof. v. d. Kaay overeen,
zooveel mogelijk persoonlijk, collega\'s behulpzaam te zijn.

De indicaties toch voor toepassing der kunstmatige inseminatie, liggen
niet uitsluitend op zuiver veeteeltkundig terrein, doch kunnen sommige
gevallen van steriliteit betrefTen.

Ginkgo-vloeistof, bereid uit de Ginkgovrucht, bleek volgens Suzuki \') een goede
voedingsbodem voor het kweeken van tuberkelbacillen te zijn. Door toevoeging
van deze vloeistof aan ei-voedingsbodems werd de groei van genoemde bacillen
in sterke mate bevorderd. Indien een kleurstof wordt toegevoegd, is hiervoor ma-
lachietgroen, in een hoeveelheid van 0,04 °₀ der geheele v oedingsbodem, het meest
geschikt. Voor de behandeling van tuberculeus materiaal wordt 3.3 % zwavelzuur
aanbevolen, dat tot 5 % met 95 % alcohol is vermengd.

Hot gelukte Verge ²) in een tuberculeuze bronchiale lymphklier met stralige
verkazing, afkomstig van een rund, naast een groot aantal tuberkelbacillen een
tuberculeus ultra-virus aan te toonen. Bij dit onderzoek werd de methode van
van Deinse (Annales dc 1\'Institul Pasteur, 1931, t. 47, p. 135) toegepast. Het
filtraat van dc tuberculeuse lymphklier werd intraperitoneaal bij een cavia inge-
spoten. nadat 48 uur van te voren langs denzelfden weg een mengsel van di-natrium-
phosphaat en calciumchloride was ingebracht. 48 uur na de inspuiting van het
filtraat werden de proefdieren gedood, waarna in het beslag op het peritoneum
zuurvaste bacillen konden worden aangetoond. Ci.arenburg.

N. Plum geeft in een (in het Engelsch geschreven) artikel in het Skandin. Vet.
Tidskr.. afl. Juli 1935, een overzicht van een door hem gedurende de jaren 1925—1930
aan het Serum-Instituut te Kopenhagen ingesteld onderzoek naar de mogelijkheid,
langs proefondervindclijken weg. wijziging te brengen in de virulentie van runder-
en van vogel-tuberkelbacillen.

Als uitgangsmateriaal werden gebruikt culturen en tuberculeus weefsel, terwijl
kalveren, konijnen, cavia\'s en in kunstmoeders opgegroeide kippen als proefdieren
dienden.

Van 6 series proeven, ingesteld met vogelmateriaal, verliepen er 4 negatief;
in de twee overige hadden, na overenting onderscheidenlijk bij kalf en cavia en
bij konijn, kalf. cavia en kalf. de afgezonderde bacillen in zekere mate de eigen-
schappen van runderbacillen gekregen.

Van 8 series overeenkomstige proeven, ingesteld met materiaal van tuberculeuze
runderen, en van 10 series met cultures van runderbacillen, gelukte hel onder-
scheidenlijk in een 3-tal en in één geval, na passage o.a. bij kippen, tuberkelbacillen
van het vogeltype te isoleeren.

Hoewel het bestaan van een toevallige spontane besmetting niet met absolute
zekerheid kan worden buitengesloten en dus het onomslootelijk bewijs hiervoor
niet is geleverd, meent Plum, dat het hem in enkele gevallen is gelukt bepaalde
stammen tuberkelbacillen, in virulentie en in andere eigenschappen, te doen ver-
anderen. van Nedervef.n.

In 1920 observeerden Leroux en Magroux twee typen tuberkelbacillen-kolonies,
de cene met glad oppervlak, voorgesteld door de letter S, de tweede met ruw

oppervlak, voorgesteld door de letter R, welke zij variaties noemden: Kruif en
Hadley bezigden de naam dissociatie en namen niet alleen morfologische doch
ook chemische en pathogene verschillen waar.

Vooral bij oude culturen op normale voedingsbodems ziet men spontane disso-
ciatie optreden : men kan echter speciale technische kunstgrepen toepassen om de
dissociatie te bespoedigen, als daar zijn : passage door konijn en cavia, galzure
zouten, verdunning en filtratie, contact met menschelijk bloed, iedere week over-
zetten, cultuur op bouillon met normaal konijnenserum ad 7 °₀, passage van sterk
zure op alkalische milieus, ultraviolette bestraling en langdurige bewaring in de
ijskast. Vogel-tuberkelbacillen zijn het gemakkelijkst te dissocieeren.

Het R-type heeft een ruwe onregelmatige droge oppervlakte met franjeachtige
uitloopers, weinig hechtend aan de onderlaag bij vaste bodems; bij vloeibare een
ruw, dik droog vlies, hechtend aan de wanden, terwijl de onderliggende vloeistof
zoowel bij gewone als synthetische bodems helder blijft.

Het S-type heeft glad vochtig oppervlak met regelmatige ronde randen, room-
achtig van kleur, hechtend op vaste media, op vloeibare media een roomachtig
compact vlies vormend, terwijl de onderstaande vloeistof troebelt. Bij het S-typc
zijn er ook chromogene en atypische koloniën. Het S-type emulsioneert gemakkelijk
in physiologische NaCl.-oplossing of aqua destillata ; S is rijker aan lipoiden, minder
alkohol-zuur-resistent en cultiveert gemakkelijk op glycerinevrije bodems, op
Sabouraud-agar.

Een mengsel kweekend van S- en R-type wordt het R-type door het S-type
overgroeid.

Het gedrag der beide typen tegenover de pH der media is verschillend. Recente
onderzoekingen toonden aan, dat het S-type van aviaire stammen gedurende de
eerste twee weken een geringe vermeerdering van de alcaliciteit veroorzaakt, dan
tot de oorspronkelijke pH terugkeert en er bovenuit gaat, terwijl het R-type on-
middellijk en constant een sterk zure reactie veroorzaakt.

De S- en R-typen van humane en bovine oorsprong gedragen zich zoo, dat het
R-type van dezen zich gedragen als het avaiaire S-type ten opzichte van de pH
en het humane en bovine S-type direct zuur vormt.

Het S-type ontwikkelt zich bij een pH 4 lot y (duidelijk alkalisch) terwijl het
R-type zich niet ontwikkelt bij een pH lager dan 5 en hooger dan B. Men kan een
snelle transformatie van het R- in het S-type verkrijgen op sterk zure vloeibare
bodem.

Het belangrijkste verschil der twee typen is de pathogeniteit. Het R-type van
humane en bovine culturen veroorzaakt bij vatbare proefdieren, in normale doses,
de normale karakteristieke laesies als ongedifferentieerde bacillen : het S-type
daarentegen bij dezelfde proefdieren in veel sterkere doses toegediend veroorzaakt
geen specifieke tuberculose. Bij de aviaire culturen is het S-type virulent voor de
kip en doodt het konijn in dosis van o. 1 —1 ingr., terwijl het R-type geen generali-
satie veroorzaakt.

Voor de B.-C. G.-bacillen van bovine oorsprong heeft de dissociatie twee typen
gegeven, die het avirulente karakter van de oorspronkelijke stam hebben behou-
den. Het R-type is ook bij hooge doses avirulent.

Over de stabiliteit der R- en S-typen is niets gepreciseerd. Sommige culturen
zijn en blijven zuiver na tientallen passages, bij anderen doet zich een transformatie
voor onder verandering van de pH der voedingsbodem : dierpassage schijnt de
overgang te bevorderen.

Bij het S-type van bovine oorsprong kan men een zekere virulentie voor cavia\'s
bemerken, maar deze koloniën krijgen na een zeker aantal overzettingen weer het
R-type. Zoo kan de aviaire bacil op aardappel droge, onregelmatige R-koloniën
te zien geven, maar overgebracht op eibodem weder het gladde roomachtige karakter
aannemen.

Vele factoren kunnen de dissociatie veroorzaken, maar het juiste van de trans-
formatie is nog onbekend.

Ook bij para-tuberkelbacillen is iets dergelijks gezien, zoodat men gedacht heeft
aan gemeenschappelijke oorsprong van tuberculose en para-tuberculose.

Welke waarde men moet toekennen aan het verschijnsel der dissociatie, evenmin
als het belang voor tuberculose-infectie of als gevolg van natuurlijke of kunstmatige
cultuur, is nog niet te beoordeelen. Versélewel.

Het komt herhaaldelijk voor dat personen met het sputum tuberkelbacillen
uitscheiden zonder dat een longafwijking vastgesteld kan worden. De meeste onder-
zoekers nemen dan aan dat toch een tuberculeuze haard aanwezig is.

Meersseman \') is van meening dat zulks veelal het geval zal zijn, maar dat het
toch mogelijk is dat tuberkelbacillen langs bloed-, lymph- of luchtwegen, in de
longen dringen en langs de alveolen weer worden uitgescheiden, zonder afwijkingen
te veroorzaken. Deze bacillen zijn echter schaars en weinig virulent.

Maddock ²) deed daaromtrent proeven, waarbij bleek dat virulente tuberkel-
bacillen in de bodem, in mest, in een mengsel van aarde en mest, ongeveer zes
maanden in leven bleven : in elk geval na 7 maanden dood waren.

Watanake ^s) stelde bij cavia\'s, geiten en runderen, gedeeltelijk kunstmatig
besmet, gedeeltelijk aan spontane tuberculose lijdende, een onderzoek in, zoowel
door cultiveering als door dierenting, naar het voorkomen van tuberkelbacillen
in het stroomende bloed. Tevens ging hij den invloed na van een voorafgaande
tuberculinatie en controleerde hij het eventueele verband lusschen het voorkomen
in het bloed en in de melk. Voor de cultiveering paste hij drie verschillende methoden
toe : die van Lówenstein, die van Iibuchi en een van hemzelf, welke laatste werd
uitgevoerd door 2 c.c. van het te onderzoeken bloed te voegen bij 8 c.c. aqua destill.,
dan schudden (voor haemolyse), daarna centrifugeeren, vervolgens sediment nog
eens wasschen met aqua destill., om het tenslotte op den voedingsbodem te brengen
(Löwf.nstein, Petragnani, Iibuchi en eicrdooierglycerine-agar). Schrijver acht
zijn techniek superieur aan de beide andere, doordat hij er 10.9% positieve resul-
taten mede boekte, tegen 3.9% volgens Lówenstein en 8.3% volgens Iibuchi.

Schrijver\'s verdere conclusies zijn, dat cavia-enting meer succesvol is dan culti-
veering (30.8 °„ tegen 8.5%) ; dat tuberkelbacillen bij intraperitoneaal besmette
cavia\'s in hel circuleerende bloed vooral plegen voor te komen in het vroege, het
middelste en het laatste stadium der ziekte ; dat voorafgaande tuberculinatie bij
cavia\'s met geringe tuberculose de kans op het aantoonen van bacillen in het bloed
verhoogt (61.9 °₀ tegen 40%); dat bij tuberculeuze runderen bacillaemie vooral
voorkomt bij het atloopen van dc koorts en dat bij positief reageerende runderen
de kans op het aantoonen van bacillen grooter is in het bloed dan in de melk
(26.1% tegen 13%).

Ten slotte concludeert schrijver, dat cultiveering of verenten van bloed weliswaar
geen afdoende methode is tot het diagnostiseeren van tuberculose, doch dat ver-
betering der techniek tot betere resultaten zal kunnen voeren, o.m. al door het
bloed pas dan te nemen, als de dieren eerst zijn getuberculineerd.

Ten aanzien der pathogenese van tuberculose wordt veel beteekenis gehecht
aan het verband tusschen den allergischen toestand van het organisme en de ont-
wikkeling van anatomische veranderingen.

Clarison \') die dit probleem bestudeerde bij konijnen, die met B. C. G. waren
geënt, kon het bestaan van genoemde relatie bevestigen.

Hij toonde aan, dat bij niet-allergische dieren laesies geheel of nagenoeg afwezig
waren, terwijl zij wel werden gevonden bij dieren, bij welke zich allergie had ont-
wikkeld. Weliswaar waren zeer lichte laesies wel eens aanwezig zonder allergie,
maar bij dieren, bij welke macro- en microscopisch geen veranderingen konden
worden aangetoond, was allergie steeds afwezig.

Dieren, die eerst allergisch waren gemaakt en nadien werden geïnfecteerd met
gedoode of levende B. C. G.-bacillen in doses, welke normale dieren zonder schade
verdragen, hadden nadien uitgebreide veranderingen. Het schijnt dus, dat de
allergische toestand de ontwikkeling van laesies stimuleert, een phenomeen dat
naar schrijvers oordeel zijn belang kan hebben met betrekking tot de pathogenese
der tuberculose bij den mensch. Bu.

Onder de huisdieren komt aangeboren (congentiale) tuberculose het meest bij
het rund voor. Laszló ¹) vermeldt een geval van tuberculose der portale lymph-
klieren bij een 7J—8 maanden oud foetus. Het moederdier leed aan ernstige long-
en niertuberculose en in geringere mate aan baarmoedertuberculose. Het tubercu-
leuze proces bij het foetus was gekenmerkt door een proliferatief karakter, waarbij
een krachtige woekering van het reticulo-endotheliale apparaat werd aangenomen.

Van een toom varkens, die besmet waren met bovine tuberculose, heeft Fran-
cesco ²) de organen microscopisch onderzocht. Hij vond, dat in de jonge tuberkels
reuzencellen weinig voorkomen en dan nog atypisch, maar wel vaak polymorph-
kernige eosinophile cellen, echter wel verschillend van de gewone eosinophile leuco-
cyten. Hij beschouwt ze als vormen van epitheloïde cellen, waarvan het proto-
plasma een grote affiniteit bezit tot eosine.

In de longen werd in de omgeving van een tuberculeus haardje vaak emphyseem
waargenomen, niet veroorzaakt door mechanische invloeden, maar door een speciale
werking van het tuberculeuze proces, zoals dat voorkom! bij de emphysemateuze
vorm van miliair tuberculose van dc mens.

Tevens memoreert hij dat in coupes, gekleurd volgens Ziehl-Neelsen, bijna
nooit tuberkelbacillen werden aangetroffen. Hofstra

In verband met verschillende publicaties over het al of niet voorkomen van
darmwand-tuberculose bij het vinden van tuberculose in de mesenteriale lvmph-
klieren, waren reeds eerder, schrijft Schmidt ³), door Wünscher, bij een onderzoek
op het abattoir te Leipzig van 100 varkens met tuberculeuze scheilklieren, tot diens
groote verwondering, bij een 5-tal dieren tuberculeuze veranderingen van den
darmwand waargenomen. Wünscher beschouwde echter dit resultaat als een
toevallige bevinding. Teneinde over dit vraagstuk nog verdere gegevens te verkrijgen
deed Schmidt een tweede onderzoek op het slachthuis te Wiesbaden, eveneens
bij een 100 varkens. Uitwendig zag hij aan de overeenkomende darmwandstukken,

³) Heinz Schmidt. dem Vorkommen von Tuberkulose in der Darmwand des Schweines.
Z.schr. f. Fl. u. Milchhyg. Jg. 45, 1935, pg. 244..

behoorende bij de tuberculeuze mesenteriale lymphklieren, geen veranderingen,
welke op tuberculose z.ouden wijzen.

J)e darmwand werd vervolgens bij sterk licht niinitieus onderzocht en toen bleken
in een 15 gevallen wél tuberculeuze veranderingen aanwezig te zijn, vooral voor-
komende in de Peyersche plaques, in den vorm van een fijne granuleering of als
solitair gelegen miliair of submiliaire knobbeltjes. Een nader histologisch onderzoek
bevestigde het tuberculeuze karakter van deze granuleering of knobbeltjes.

Schmidt beschouwt echtrr het aanwezig zijn van tuberculeuze darmwandver-
anderingen in 15% der gevallen als een minimum, daar, volgens hem, het zonder
twijfel zal voorkomen dat deze veranderingen onder de macroscopische zichtbaar-
heidsgrens zullen liggen en zij bij het histologisch onderzoek heel moeilijk in een
coupe zullen zijn te krijgen.

De beoordeeling van varkensdarmen bij oude tuberculose van de niesen
teriale lymphklieren.

Junack¹) er de aandacht op. dat door hem reeds in 1910 op het slachthui* te
Cottbus, bij 10 gev allen van scheilklier-tuberculose bij het varken, van de daarbij
behoorende darmwanddeelen een extract is gemaakt en bij elk geval dit extract
bij 2 cavia\'s intramusculair op 2 plaatsen werd ingespoten. Met uitzondering van
een geval van acute miliair-tuberculose van het varken, waarbij zelfs slechts een
cavia tuberculeus werd, bleven alle cavia\'s gezond.

Uit dit resultaat concludeerde Junack toen, dal alleen bij het uitsluitend voor-
komen van oude tuberculose der mesenteriale lymphklieren het betreffende darm-
deel mag worden vrijgegeven, een conclusie, die werd vastgelegd in de uitvoerings-
besluiten van de vleeschkeuringswet in Duitschland.

Junack wijst er op, dat, als men op grond van de onderzoekingen van Bolle,
Schmidt, Wünscher, enz. er toe zou overgaan de darmen van v arkens voortaan
af te keuren bij darmscheilklier-tuberculose, men deze binnenlandsche darmen zou
achterstellen bij de buitenlandsche, ingevoerde, varkensdarmen, daar men in het
buitenland over het algemeen bij mesenteriale lymphkliertuberculosc bij varkens
de darmen niet afkeurt. Verder blijft bij het bereiden van varkensdarmen tot
worstomhulsel alleen de muscularis over, waarin Wünscher noch Schmidt tuber-
culeuze veranderingen hebben aangetroffen, ook niet histologisch.

Van meer belang voor de volksgezondheid acht Junack het de halve of heele
koppen van varkens te doen steriliseeren, als men tuberculose der bijbehoorende
lymphklieren vindt. de Graaf.

In het Diergen. Staatslaboratorium in Finland ²) heeft een voortgezet onderzoek
plaats naar den aard der tuberkelbacillen bij tuberculeuze afwijkingen bij het varken.
I\'ot 1934 werden hierbij nooit vogelbacillen aangetoond; in bedoeld jaar werden
deze tweemaal aangetroffen (tuberculeuze submaxillaire en mesenteriale lymph-
klieren).

In een stal van 35 runderen, die sedert 14 jaar vrij was van tuberculose, werden
door een te hulp geroepen leek twee koeien in een kort tijdsverloop behandeld
voor kalfziekte door inpompen van lucht in den uier. Enkele maanden later bleken
beide dieren te lijden aan tuberculeuze ontsteking van den uier, waarbij alle kwar-
tieren waren aangetast. Daar de melk o.m. had gediend voor voeding der kalveren,
werden ook hieronder verschillende reageerende aangetroffen ³).

¹\') Junack. Z^ur Beurteilung des Schweinedarmes bei alter Mesenteriallym/iliknoten-Tuber-
kulose. D. S. Z., 1935, pg. 120.

²) V. Svanberg. Vogelbacillen als oorzaak van tuberculeuze veranderingen bij het varken
in Finland. Finsk Vet. Tidskr., 1934, blz. 91—94; Ref. Skand. Vet. Tidskr., Febr. 1935.

Hij het onderzoek van 93 eieren, afkomstig van kunstmatig besmette kippen,
konden Stafseth c.s. \') 13 maal tuberkelbacillen kweeken. Tevens werden zuur-
vaste granula gevonden, welke volgens schrs. ontwikkelingsstadia voorstellen in de
levenscyclus der tuberkelbacillen. Deze granula werden 36—37 dagen na de infectie
aangetoond, terwijl tuberkelbacillen-culturen na 35—46 dagen werden verkregen.
De broeduitkomsten met eieren van kunstmatig besmette kippen waren slecht,
terwijl het niet gelukte tuberculeuze veranderingen aan te toonen in de, uit deze
eieren verkregen kuikens, die op een leeftijd van 7 maanden werden gedood.

Van de onderzochte voedingsbodems gaf het synthetische milieu van Long,
waaraan eieren en brillant-groen waren toegevoegd, de beste resultaten. Een 10%
koolzuur-almosfeer scheen bevorderlijk voor den groei d<-r tuberkelbacillen.

Prof. Dr. F. Ruppert ¹) bestudeert het vraagstuk der tuberculosebestrijding bij
het rundvee aan de hand van gegevens uit Duitschlandf vooral uit Pruisen. Hij
demonstreert met tabellen hoe sedert 1924 het aantal op last der regeering gedoode
tuberculeuze dieren is gestegen ; de stijging van de onkosten die hiervoor betaald
werden is hiermede evenredig.

In 1924 werden 8.691 runderen (1.873.857 R.M.) opgeruimd, in 1930 doodde
men 43.880 runderen (9.356.473 R.M.). Volgens Ostertag wordt bij de gewone
slachtdieren een toeneming der tuberculose gevonden. Als voorbeeld volgen hiel-
de cijfers van het jongvee. 1904: 5.37 % ; 1912: 8.36%; 1928: 9.36%.

Niettegenstaande de toenemende intensiteit der bestrijding breidt deze ziekte
zich dus toch uit.

Dat de bestrijding in Duitschland op steeds grooter schaal geschiedt, blijkt ook
nog hieruit, dat in 1924 : 632.243 dieren onderzocht werden, welk aantal in 1932
tol 2.275.195 was gestegen en toch neemt de tuberculose toe. Ook ziet men dat
op bedrijven, reeds 10 jaar lang de tuberculose zonder resultaat bestreden wordt.
Ruppf.rt vraagt zich af, wat nu van dit alles de reden kan zijn. Hij geeft toe dal
er nog steeds fouten gemaakt worden, b.v. er zijn nog steeds veehouders, die een
nieuw aangekochte koe niet direct laten onderzoeken : de kalveren worden soms
niet goed tuberculose-vrij opgefokt ; de voorlichting der veehouders is nog onvol-
doende : doch dit verklaai t niet het mislukken der bestrijding, immers men ziet in
tuberculose-vrije modelbedrijven, die onder vakkundige controle staan, soms plot-
seling weer gevallen van tuberculose ontstaan.

Als voorbeeld worden de mededeelingen van Próscholot genoemd ; deze zag
in 187 tuberculose-vrije stallen met in totaal 1158 dieren, na 1 jaar 15.6 % (292
dieren) positief reageeren. Volgens sommigen (Benthien) zouden de runderen,
die buitensporig veel melk produceeren een verzwakte natuurlijke weerstand krijgen
en gemakkelijk aan gegeneraliseerde tuberculose ten onder gaan.

Bang heeft evenwel verklaard, dat hooge melkproductie geen factor van betee-
kenis is. Ruppert meent echter dat de kunstmatig enorm hoog opgevoerde melk-
productie zeer zeker resistentieverzwakking medebrengen moet : als men nu ziet,
dat 11a resistentievermindering door b.v. mond- en klauwzeer de tuberculose toe-
neemt, dan zal na resistentie-vermindering door zeer hooge productie óók de
tuberculose kunnen toenemen.

Ongetwijfeld is de praedispositie, waaraan tot nu toe veel te weinig aandacht
geschonken is, van het grootste belang. Zonder tuberkelbacillen bestaat er natuurlijk
geen kans op tuberculose, doch evenmin is er kans op tuberculose zonder een zekere
praedispositie. Dit laatste zou volgens Ruppert blijken uit het voorkomen van

¹) Prof. Dr. F. Ruppert. Vererbte Disposition und Tuberkulosebekämpfung. Deutsche
tierärztliche Wochenschrift 43, 14, 1935.

tuberkelbacillen bij volkomen gezonde runderen. Hij drukt zich aldus uit : „Ich
erblicke den Beweis für diese Behauptung in dem gar nicht seltenen Vorkommen
der Tb. Bazillen bei nicht nur klinisch, sondern auch pathologisch anatomisch
völlig gesunden Tieren."

Bij de bestrijding zal men dus vooral aandacht moeten gaan schenken aan de
praedispositie. Deze praedispositie is volgens Ruppert erfelijk en moet dus te
bestrijden zijn. Als voorbeeld van deze erfelijke praedispositie noemt hij een stal
van 57 koeien ; hiervan stamden 34 van 1 stier, 23 van eenige andere stieren ; van
de 34 koeien kreeg 61.8% (21 dieren) tuberculose, van de 23 4.4% (1 dier). Deze
koeien stonden allen in dezelfden stal, willekeurig door elkaar.

Hieruit concludeert Ruppert dat de erfelijke praedispositie belangrijker is dan
de infectie van dier op dier. De conclusies van Ruppert luiden :

a. het toenemen der tuberculose berust in de eerste plaats op erfelijke praedis
positie.

c. het aantoonen van tuberkelbacillen bij runderen zonder meer, bewijst niet
dat het dier tuberculeus is.

Ruppert wil bij de bestrijding alle nakomelingen van tuberculeuze dieren van
de teelt uitsluiten. De geheele tuberculose-bestrijding moet overgenomen worden
door de staat ; veterinaire staatsambtenaren zullen de maatregelen moeten uit-
voeren en alle veehouders moeten tot tuberculose-bestrijding verplicht worden.

(In het artikel van Ruppf.rt vindt men geen nieuwe gezichtspunten ; bovendien
ontbreekt aan zijn betoog hier en daar de noodige bewijskracht, doch hij heeft
nog eens met nadruk de aandacht gevestigd op de erfelijke praedispositie bij tuber-
culose, die bij de tuberculose-bestrijding onder het rundvee de laatste tijd wel wat
te veel in het vergeetboek geraakt is.) Jac. Jansen.

Gal ■) heeft 959 runderen met positieve tuberculinereacties volgens de z.g.
oliemethode (100 gr. sesamolie, 0.2 gr. jodium. 2 gr. kamfer, 12 gr. benzinum puriss.,
hiervan 50—100 gr. per injectie) behandeld. Na 10—12 inspuitingen is na verloop
van 2 3 maanden de tuberculine-reactie bij 60 % van de dieren negatief geworden
Bij jonge dieren verkreeg hij tot 100 % genezingen. Bij secties van geslachte, reeds
vóór 2—3 jaren behandelde runderen vond hij droge, verkaasde en gedeeltelijk
verkalkte tuberculeuze haarden. In vele gevallen, vooral bij jonge dieren, vond
hij in het geheel geen tuberculeuze veranderingen in de organen.

Beschouwingen over de door practici bij tuberculose-onderzoek gebruikte
trachea-canules enz.

Oehmke ¹) beschrijft het door hem uitgevonden trachea-lancet. Het bestaat in
hoofdzaak uit een vlakronde holle schacht die in de lengterichting gespleten is.
Het lancet wordt door de huid meteen in de trachea gestooten. De schacht wordt
zonder richting-verandering tot het middengedeelte ingevoerd. Door druk op een
veertje wordt het nu in de lengterichting uit elkaar gespreid, waardoor men tevens
een voldoende fixatie in het tusschenband-weefsel verkrijgt. Na verwijdering van
het handvatsel heeft men beide handen vrij voor de verdere manipulaties.

In Denemarken is volgens C. Engelbreth ²) 62 % van de runderen tuberculeus ;
de melk moet dus tamelijk algemeen bovine tuberkelbacillen bevatten ; toch speelt
de tuberculose van bovinen oorsprong bij den mensch in Denemarken een zeer

¹) Oehmke. Betrachtungen über die von den Praktikern bei Tuberkuloseuntersuchungen
gebrauchten Trachealkanülen, usw. Tierärztl. Rundschau No. 51, S. 883, 1934.

ondergeschikte rol. Evenals bij de toediening per os van de B. C. G.-entstof, worden
de natuurlijke bovine bacillen door het darmkanaal in het lichaam opgenomen,
waar zij een latente besmetting van de mesenteriale lymphklieren veroorzaken.
Op deze wijze brengen zij een zekeren graad van onvatbaarheid teweeg, die o.a.
tot uiting komt door een reactie op tuberculine, welke reactie dus lang niet uit-
sluitend ontstaat door besmetting met humane bacillen, zooals algemeen wordt
aangenomen, maar tamelijk veelvuldig van bovinen oorsprong is.

Schr. acht een natuurlijke besmetting met bovine bacillen, waarbij het proces
geen verdere uitbreiding ondergaat, van belang, daar hierdoor ook een
onvatbaarheid tegen besmetting met humane bacillen tot stand komt. Als voorbeeld
wordt aangehaald, dat in Kopenhagen, waar de marktmelk minimale hoeveelheden
bovine tuberkelbacillen bevat, het sterfteprocent aan longtuberculose in de jaren
1923-1931 gemiddeld 46.5 heeft bedragen: in Bornholm echter, dat practisch
vrij is van rundertuberculose en waar dus de enting" door de met de melk op-
genomen bovine bacillen wordt gemist, 62 %. Verder ging, ondanks het voorkomen
van tuberkelbacillen in de melk, in Kopenhagen het aantal nieuwe gevallen van
tuberculose bij den mensch terug van 20 per 10.000 inwoners in 1923 tot 15.2 in
1931, terwijl in Bornholm deze cijfers in dit tijdsverloop op dezelfde hoogte bleven
(14 gevallen per 10.000 inwoners in de steden, 7 op het platteland). Ook bleek
bij een vergelijkend onderzoek in Denemarken, dat een meer uitgebreid voorkomen
van rundertuberculose in een bepaalde landstreek, dus een grootere kans op be-
smetting van de melk met bovine bacillen, gepaard ging met een geringer aantal
sterfgevallen aan longtuberculose.

Schr. meent dan ook, dat de blijkbare voordeelen van de natuurlijke immunisatie
door middel van de bacillen bevattende melk ruimschoots opwegen tegen het gevaar,
dat hierdoor een meer ernstige besmetting van bovinen oorsprong tot stand kan
komen.

Dreyer \') geeft een beschrijving van een uitgebreide proef in de praktijk met
,,diaplyte" vaccin ter immuniseering van runderen. Dit vaccin bestaat uit gedoode
tuberkelbacillen, waaraan een groot gedeelte van het vet is onttrokken. De proe.
duurde 9 jaren, gedurende welke de kalveren geregeld werden geënt. Zonder iso-
leering der geïmmuniseerde dieren gelukte het met deze methode een hooge mate
van onvatbaarheid te verkrijgen.

Kfouri ¹) geeft een beschrijving van „zegels" en smeltbare stiften, gedrenkt in
tuberculine, voor het verrichten van tuberculine-reacties bij mensch en dier.

De Calmette-Guérin-bovine tuberkelbacil wordt gebruikt om kinderen te enten
tegen tuberculose ; het B. C. G.-vaccin wordt per os gegeven. Heimbeck en Park
en zijn medewerkers pasten dit vaccin ook subcutaan toe. Uit de literatuur blijkt,
dat men het over twee zeer belangrijke punten nog steeds niet eens is.

Het eerste punt is, of de B. C. G., al dan niet een geheel ongevaarlijke entstoi
is ; de meeste onderzoekers zeggen dat het een bacil is, die zijn vermogen om
progressieve tuberculose te veroorzaken, verloren heeft ; anderen evenwel meenen
aangetoond te hebben, dat de B. C. G. virulent kan worden. Volgens Park zou

¹) Kfouri. La tuberculino-réaction cutanée chez l\'Homme et chez l\'Animal, au moyen
de timbres-tests tuberculiniques. Recueil de Méd. Vét. 109, 30, 1935.

na subcutane inspuiting bij kinderen, zelfs bij toediening van groote doses levende
B. C. G. geen gevaar bestaan. Het tweed\'- punt is, of na de B. C. G.-enting al dan
niet immuniteit ontstaat.

Clawson bestudeerde deze vraagstukken en koos hiervoor vier verschillende
entmethoden: i. levende B. C. G. subcutaan ; 2. levende B. G. G. intraveneus;
3. doode B. G. G. subcutaan ; 4. doode B. C. G. intraveneus. Bij elke methode
werd de gevaarlijkheid en de ontstane immuniteit onderzocht. Het bleek Clawson
uit zijn proeven, die verricht werden bij cavia\'s en konijnen, dat door levende
B. C. G. intraveneus in te spuiten bij normale proefdieren, tuberkels in long, lever
en milt ontstaan ; dit is dus geen goede methode ; de tuberkels waren echter niet
van progressieven aard. De andere drie methoden zijn volgens Clawson wel veilig.
Dat er door de B. C. G.-enting inderdaad immuniteit ontstaat, bleek hem doordat
vorming van agglutininen, complementbindende antilichamen, opsonine en lysine
aangetoond kon worden. Voorts bleek, dat geen of zeer vertraagde tuberculose
ontstond als door B. C. G. voorbehandelde dieren met virulente tuberkelbacillen
besmet werden ; de niet voorbehandelde contróledieren kregen uitgebreide tuber-
culose.

Maltus schreef in 1798 zijn „Essay on the principle of population", waarin hij
zijn bekend stelsel aanbeval. Hij was van oordeel dat do mensheid zich sneller zou
vermenigvuldigen dan de vermeerdering van levensmiddelen toe zou laten. Europa
had toen ter tijd 175 millioen bewoners; de geheele aarde, naar schatting, 600
millioen. Sedert is de bevolking der aarde toegenomen lot 2000 millioen ; in Europa
is de bevolking vermeerderd tot 500 millioen, ondanks groote verliezen (sedert
1820 emigreerden 32 millioen Europeanen naar de Vei. Staten ; in de wereldoorlog
stierven ongeveer 30 millioen). Toch bestaat er ook nu nog geen gevaar voor over-
bevolking der aarde ; de aarde kan, als men dc tegenwoordige productic-mogelijk-
heden in aanmerking neemt, wel 6 milliard mensen voeden, dus driemaal zooveel
als er nu zijn, en door verdere wetenschappelijke technische uitvindingen en ver-
beteringen zal dat cijfer nog wel grooter worden.

Ook is de vrees van Malthus dat de mensen zich te snel zouden voortplanten,
niet bewaarheid. In vele landen toch, vooral in Europa, is integendeel al sedert
jaren geen vermeerdering, maar eerder een vermindering der bevolking vast te
stellen.

In alle germaanse landen van Midden-, West- en Noord-Europa, met uitzondering
van Holland, houdt de voortplanting het aantal inwoners niet geheel meer op sterkte.
Ook Frankrijk heeft een klein deficit. Wel is over het geheel dc sterfte (verbeterde
hygiëne) ook minder, maar dat is niet voldoende ; beslissend is het aantal geboorten.
Daarbij komt nog dat de geboorte-beperkingen Veel sterker zijn bij de meerwaardigen
dan bij de minderwaardigen van een volk, zoodat op den duur niet alleen een ver-
mindering van de kwantiteit, maar ook van de gemiddelde kwaliteit, niet kan
uitblijven. Gelukkig wordt dit ook hoe langer hoe meer ingezien, en volgens de
schrijver zijn de volken vai West-Europa nog gezond en krachtig genoeg om de
gevaarlijke weg van te sterke geboorte-beperking nog tijdig te verlaten.

De penningmeester der Maatschappij verzoekt aan de in Nederland wonende
leden der Algemeene afdeeling, ter vermijding van incasso-kosten, hun contributie
over het jaar 1936 vóór 1 Maart a.s. te willen storten op postgiro No. 1025 van
de Twentsche Bank te Nijmegen.

Evenals vorig jaar wordt ook nu door het Hoofdbestuur gelegenheid gegeven
de contributie in twee termijnen te voldoen, mits hiervan storting plaats heeft vóór
i Maart en vóór 1 September van het jaar. Bij niet storten vóór 1 Maart wordt
na dien datum over de volle contributie per kwitantie beschikt. De contributie
voor de leden der algemeene afdeeling bedraagt ƒ 24.— ; echter voor de leden,
die hun diploma als dierenarts behaalden in 1935 of 1936 bedraagt die voor dit
jaar ƒ 15.—.

De leden der bijzondere afdeelingen kunnen eveneens de contributie voor de
Maatschappij in twee termijnen betalen bij den penningmeester hunner afdeeling ;
bij de eerste storting zal dan echter de volle contributie voor de afdeeling moeten
worden gevoegd.

De penningmeesters der afdeelingen dienen er daarom voor te zorgen dat de
leden hunner afdeeling, hetzij door middel van het tijdschrift, hetzij door convocatie,
tijdig welen het door hen te storten bedrag en het nummer van de giro, waarop
dit geschieden kan.

Bij niet storten vóór 1 Maart wordt eveneens na dien datum over het volle bedrag
per kwitantie beschikt.

De secretaris der Maatschappij verzoekt aan de secretarissen der afdeelingen,
om, voor zoover door hen nog niet de ledenlijst hunner afdeeling is ingezonden,
dit alsnog ten spoedigste te doen.

De leden van de Afdeeling Utrecht worden er op gewezen, dat ingevolge besluit
van het Hoofdbestuur de contributie over 1936 in twee termijnen kan worden
voldaan, en wel vóór 1 Maart en vóór t September telkens de helft. De Afdeelings-
contributie kf 1.— moet dan bij de eerste storting in haar geheel worden voldaan.
Zij, die van deze bepaling gebruik wenschen te maken, gelieven dus vóór 1 Maart
de eerste termijn a ƒ 13.—, en vóór 1 September de tweede termijn a ƒ 12.— te
gireeren of te storten op postrekening 83604 van den ondergeteekende.

Wordt voor t Maart niet gestort, dan zal na dien datum over de geheele contri-
butie worden beschikt, waarbij de incasso- en zegelkosten in rekening gebracht
zullen worden. Storting van het geheele bedrag a ƒ 25.— vóór 1 Maart blijft
natuurlijk mogelijk.

Ter gelegenheid van het derde eeuwfeest der Utrechtsche Universiteit, dat in
juni aanstaande zal worden gevierd, heeft de Herdenkingscommissie een ,,Guldens-
fonds 1936" in het leven geroepen. Alle studenten en oud-studenten van de Utrecht-
sche Universiteit zullen worden uitgenoodigd, van hun belangstelling in dezen
verjaardag te doen blijken door een bijdrage van minstens één gulden ter beschikking
te stellen van genoemd fonds. Het is de bedoeling, dat op deze wijze namens zeer
velen een geschenk van blijvende waarde aan de Universiteit zal worden aan-
geboden.

De Collegae, die na 1925 hun studie te Utrecht eindigden en zij, die zich thans
nog in het student-zijn verheugen zullen zeker graag aan de uitnoodiging, die de
Commissie hun zal doen toekomen, gehoor geven. Hun belangstelling zal door
hun liefde nog worden overtroffen !

Maar onder de oudere Collegae zullen er ongetwijfeld talrijke zijn, die het
betreuren zouden, niet te worden gerekend tot degenen, die met meer dan gewone
belangstelling de feestdagen zullen meeleven van de Universiteit, waarvan de
Nederlandsche Veeartsenijkunde haar jonge levenssappen ontvangt. Het voor-
nemen der Herdenkingscommissie, om aan alle dierenartsen in Nedeiland en in
zijn Koloniën een uitnoodiging te zenden tot medewerking aan het genoemde doel
sluit zich geheel hietbij aan. en heeft de volle instemming van de faculteit.

De Faculteit der Veeartsenijkunde zou zelfs gaarne zien, dat geen dierenarts
verzuimde, van zijn warme belangstelling te doen blijken voor de Utrechtsche
Universiteit, bij de viering van dit Eeuwfeest.

Gaarne ondersteunt de Redactie de opwekking van Prof. Roos tot deelneming
aan het „Guldensfonds" hierboven geplaatst. Moge ook van Diergeneeskundige
zijde talrijke bewijzen van waardeering worden gegeven voor de roemrijke onder-
wijs-instelling waarmede het diergeneeskundig onderwijs steeds — en in het laatste
decennium wel in het bijzonder op zoo innige wijze is verbonden.

Dierenartsen en studenten in de diergeneeskunde beantwoordt de circulaire die
U hierover dezer dagen zal bereiken door spoedige storting van Uw bijdrage.

In een vergadering van den gemeenteraad te £uidland heeft de burgemeester
o.m. mededeeling gedaan van een schrijven van Ged. Staten, waarin wordt mede-
gedeeld, dat niet accoord gegaan kan worden met het raadsbesluit tot wijziging
van de instructie van den keuringsveearts, hoofd van den keuringsdienst van vee
en vleesch, waarbij de jaarwedde is verminderd. Volgens Ged. Staten moeten
andere middelen worden aangewend, om tot -bezuiniging te komen ; geadviseerd
wordt pogingen aan te wenden, om de keuringskringen Brielle, Hellevoetsluis en
Abbenbroek te vereenigen, met als centrumgemeente Brielle.

Na eenige besprekingen is op voorstel van B. en W. besloten niet aan het verzoek
te voldoen, voor wat betreft de jaarwedderegeling, en voorts dit college mede te
deelen. dat de voorgestelde regeling met betrekking tot de vereeniging van keurings-
kringen onaanvaardbaar moet worden geacht. de G.

Men deelt ons mede dat Prof. Dr. G. M. van der Plank zijn ambt zal
aanvaarden met het uitspreken van een rede op Maandag 27 Januari 1936
te 2 uur in het Universiteitsgebouw, Domplein, waartoe alle belangstellenden
door Curatoren worden uitgenoodigd.

De redactie kreeg de beschikking over een zeer groot aantal jaargangen van de
Ned. Indische Bladen voor Diergeneeskunde. Hoewel dit werk niet geheel com-
pleet is, zou het misschien voor een laboratorium of dierenarts een waardevol bezit
kunnen zijn.

De redactie is bereid dit werk aan belanghebbenden af te staan tegen vergoeding
van onkosten. Brieven te richten tol Prof. van Oijen, Biltstraat 166, Utrecht.

Mijn onlangs gedaan verzoek om mededeeling van de geboorte van eeneiige
tweelingen (2 vaarskalveren) herhaal ik. Het is niet mogelijk om met zekerheid
te controleeren dat een gelijkgeslachtelijke tweeling inderdaad ééneiig is.

Bij een sterke gelijkenis in kleur en afteekeningen is de waarschijnlijkheid tamelijk
groot. Enkele paren van dergelijke tweelingkalveren zou ik voor hel Zoötechnisch
instituut gaarne willen aankoopen. v. d. Pi.ank.

In Duitschland is bij de Wet van 13 Dec. 1935 tot aanvulling van de ,,Schlachtvieh
und Fleischbeschau" Wet van 3 Juni 1900 bepaald, dat in gemeenten met 5000
en meer inwoners alleen dierenartsen tot directeur van het slachthuis mogen worden
benoemd; hetzelfde geldt voor ..Srhlacht- und Viehhöfe\'\'. die een samenhangend
bedrijf uitmaken. v. O.

Wij vinden in deze begrooting de volgende posten voorgesteld die ook voor den
diergeneeskundige van belang zijn.

,,Het optreden der Centrale bij de uitvoering der consumptiemelkregeling in
,,het wettelijk aangewezen gebied, heeft het mogelijk gemaakt krachtigcn steun
,,te verleenen aan de hygiëniseering der melkveehouderij in dit gebied. Dit optreden
..heeft dermate tot gunstige gevolgen geleid, dat het verantwoord is op den inge-
slagen weg voort te gaan."

Hoewel wij geen bewondering hebben voor het nieuw gesmede werkwoord,
meenen wij hel doel waarmede deze voorstellen worden gedaan ten zeerste te mogen
waardeeren. Inderdaad is met medewerking van de in hoofdzaak door dierenartsen
geleide controle-stations, dank zij het beleid der Crisiszuivelcenlrale, op dit gebied
zeer veel bereikt. Het is verheugend dat op dezen weg wordt voortgegaan.

Veterinaire Zakagenda 1936. samengesteld door Dr. K.. Reitsma. Uiig.
Drukkerij-Uitgeverij „de Hofstad", den Haag (prijs ƒ 1.35).

Ook van den vierden jaargang van deze agenda, reeds verschenen vóór het eind
van 1935, kan gezegd worden dat aan de samenstelling en aan de afwerking weer
alle zorg besteed is, zoodat het geheel er zeer aantrekkelijk uitziet.

Uit den aard der zaak kunnen niet elk jaar aan zoo\'n agenda nog nieuwe ru-
brieken toegevoegd worden ; hoogstens kunnen hier en daar enkele wijzigingen
worden aangebracht, hetgeen dan ook geschied is.

Het is en blijft een practisch zakboekje, dat zeer zeker in het bezit van alle practi-
seerende dierenartsen behoort te zijn. A. v. H.

Op 25 November 1935 heeft de overdracht plaatsgevonden aan de Stichting:
Centraal Instituut voor Lepraonderzoek in Ned.-Indie van het nieuwe leprainstituut, dat
in Batavia is gebouwd en ingericht door de Koningin Wilhelmina Jubileum Stichting.
Het gebouw werd daarna door de beschermvrouwe Mevr. de Jonge—Baronesse
van Wassenaer geopend.

Het bestaat uit een wetenschappelijke laboratoriumafdeeling en een afdeeling
voor waarneming van leprapatiënten, waarvoor 24 plaatsen beschikbaar zijn. Het
gouvernement zal de exploitatie bekostigen. Leider van het Instituut wordt Dr. P.
H. J. Lampe, als medewerker zal de veterinair-bacterioloog L. W. M. Lobel naast
hem komen te staan. Aan deze beide onderzoekers, die als zoodanig hun sporen
reeds hebben verdiend, onze beste wenschen bij hun werk op het moeilijke en tot
nu toe zoo ondankbare veld van het lepraonderzoek.

Het ligt in de bedoeling ter bespreking van lepravraagstukken in Febr. 1936
in het nieuwe instituut een lepradag te organiseeren.

Door collega G. H. G. Hol, diergeneeskundig medewerker bij de N.V. Handel-
maatschappij Nedigepha te Amsterdam, is aan de dierenartsen een circulaire ver-
zonden, waarin hij, in aansluiting aan de reeds in October j.1. aan het Hoofdbestuur
gedane mededeeling, er op wijst, dat zijn firma, na overleg met onze Maatschappij,
definitief besloten heeft haar betrekkingen met den leekenhandel te doen stopzetten
en met ingang van 1 Januari 1936 haar sera en entstoffen en wetenschappelijke
specialité\'s voor veterinair gebruik uitsluitend te leveren aan dierenartsen of aan
pharmaceutische grossiers, die de verplichting op zich genomen hebben alleen aan
dierenartsen te leveren.

Enkele algemeene desinfectiemiddelen, zooals Gaporit en Methyleenblauw, welke
ook buiten het gebied der praktijk worden aangewend, zijn hiervan uitgesloten.

Dit besluit, dat voor de firma, zooals coll. Hol mededeelt, uit een zakelijk oogpunt
bezien een groot verlies beteekcnt. is niettegenstaande dat, toch genomen, omdat
de firma ervan overtuigd is, dat op den duur slechts de wetenschappelijk gevormde
dierenarts in staat is dierziekten met succes te bestrijden.

Voor den Politierechter te Almelo stond terecht G. W. te Enschede, die een
jongen hond de ooren heeft gecoupeerd.

Dr. H. H. Zwijnenberg, dierenarts te Enschede legt een verklaring af als des-
kundige. Getuige is principieel tegenstander van coupeeren. In de veeartsenijkunde
wordt het beschouwd als redeloos en zonder redelijk doel. In Engeland is het cou-
peeren verboden. Op een vraag van den Off. van Justitie antwoordt getuige dat
coupeeren pijn doet.

De Off. van Justitie meent dat de rechterlijke macht geen slachtoffer van de
mode mag worden. Ook de dieren hebben recht op bescherming. Hij eischt ƒ 3.
boete subs. 3 dagen hechtenis.

De politierechter zegt dat het niet gaat om de vraag of coupeeren al of niet ver-
boden is ; evenwel mishandeling van dieren is wel verboden en dat valt onder de
wetsbepaling. Daar het een principieel geval is wordt G. W. veroordeeld tot f 1.—
subs. i dag hechtenis.

Jaarverslag van den Diergeneeskundigen Studentenkring over het
Vereenigingsjaar 1934 1935.

Wij ontvingen bovengenoemd jaarverslag, dat wij ter besparing van ruimte in
eenigszins verkorten vorm weergeven. In het algemeen gedeelte herdenkt de secretaris,
de heer v. Eck, de medewerking die het bestuur van velerlei zijden mocht ontvangen,
met name bij de organisatie der ,,Reünie" in Oct. 1.1. De financieele positie van
D. S. K. werd in het verslagjaar versterkt. Alle veterinaire studenten zijn thans
lid (126 leden). Verschillende afdeelingen der Mij. steunen den Kring door jaar-
lijksche bijdragen.

Na afloop van de vergadering op 6 December 1934 werd een improvisatiewedstrijd
gehouden waarbij de ie, 2e en 3e prijs resp. door de heeren Koens, Sneltino en
Reinigh werd gewonnen, terwijl Mej. Westerling den voor de dames beschikbaar
gestelden prijs wist te veroveren.

In de vergadering van 20 Februari 1935 herdacht de voorzitter in een korte
toespraak den op 5 Januari overleden oud-hoogleeraar Prof. Paimans. De nieuwe
studiecommissarissen werden in deze vergadering genïstalleerd.

In deze vergadering vond ook een uitgebreide reglementswijziging plaats. Aan
den heer Favejee werd door het bestuur een herinnering aangeboden als erkente-
lijkheid voor de wijze waarop hij den improvisatiewedstrijd van 6 December had
geleid.

In de vergadering van 24 Mei 1935 werd besloten om aan de Faculteit te ver-
zoeken een andere tentamenregeling voor het Doctoraal examen, te gedeelte, in
te voeren. Dit verzoek werd ingewilligd.

Ook werd besloten dat D. S. K. gezamenlijk met de Veterinaire Rijvereeniging
„dc Solleysel" een medaille beschikbaar zou stellen voor het internationale con-
courshippique te Amsterdam in Juni 1935. Deze medaille werd gewonnen door
I.uitenant Greter in het nummer jachtpaarden.

Op 12 October 1935 herdacht dc voorzitter in een buitengewone vergadering
11a afloop van het wetenschappelijk gedeelte van de vergadering der Mij. v. D.
het feit dat voor tien jaar het diergeneeskundig onderwijs als 6c faculteit bij de
Rijks Universiteit werd ondergebracht.

Door een groot aantal docenten, dierenartsen en studenten werd deze rede bij-
gewoond. Voor hel verslag daarvan wordt verwezen naar het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde van 15 November 1935.

P. J. \'t Hooft Jzn.. inspecteur van den veeartsenijkundigen dienst, op 14.
December 1934, met als onderwerp „Werkzaamheden van den dierenarts bij
de tuberculose-bestrijding".

Dr. J. Merkens, gouvernements-veearts op 29 Januari 1935 met als onderwerp :
..Dc veeteelt in Indië". Spreker lichtte zijn voordracht toe door het vertooncn
van films over ,,Een Friesch-Hollandsch fokbedrijf op Java" en over ,,De inheemsche
runderteelt".

De iste Luitenant der Huzaren, C. F. Pahud de Mortanges. besprak in dc
buitengewone vergadering op 10 April 1935 het onderwerp ,,Hoe men van een
diergeneeskundig oogpunt de paardensport kan zien". De spreker besloot zijn
voordracht met een film betreffende de Olympische ruiterspelen te Los Angelos
in 1932.

Dr. A. H. Veenbaas, directeur van den gezondheidsdienst voor Vee in Friesland,
behandelde op 17 Mei 1935 voor den D. S. K. het onderwerp „Bestrijding van
veeziekten door den gezondheidsdienst voor Vee in Friesland".

Tenslotte besprak voor den D. S. K. Dr. J. Grashuis, Hoofd controle Cl. L. O.
Mengvoeders, op 8 November 1935 het onderwerp „Controle C. I.. O. Meng-
voeders".

Dank zij de hulp van Prof. van der Plank werden een aantal studenten in de
gelegenheid gesteld zich op enkele tentoonstellingen te bekwamen in het practisch
exterieur. Verder herinneren wij aan het werk van de Veterinaire Rijvereeniging
,,de Solleysel" wat betreft het gebied der paardensport, conditiekeuring e. d.

Op 13 Maart 1935 werd op initiatief en onder leiding van Prof. Klarenbeek
een excursie gehouden naar de Philipsfabrieken te Eindhoven.

Op 16 Maart 1935 bezochten een aantal leden de „Winner" Tentoonstelling
in het R. A. I.-gebouw te Amsterdam.

Op 9 April 1935 werd een excursie gehouden naar de Paaschveetentoonstelling
te Rotterdam. Helaas was Prof. van der Plank verhinderd de leiding van deze
excursie op zich te nemen. Op denzelfden dag werd \'s middags een bezoek gebracht
aan de Rijks-seruminrichting, alwaar de directeur, Dr. Lourens, de deelnemers
rondleidde.

Op 28 Mei 1935 vertrokken Prof. van der Plank, onze leider, benevens Prof.
Dr. van der Kaay, Dr. Baudet en een 8-tal studenten naar Hamburg. Het doel
van deze reis was een bezoek te brengen aan de 2e ,.Reichsnahrstandsausstellung"
die van 28 Mei—2 Juni 1935 aldaar werd gehouden. Op initiatief van Dr. Baudet
werd men in de gelegenheid gesteld een bezoek te brengen aan het „Institut für
Schifis- und Tropenkrankheiten". Dat bij deze excursie Hamburg\'s omgeving
(dierenpark van Hagenbeck) zoowel als de schoonheden der stad zelf en de ge-
noegens van St. Pauli niet vergeten werden spreekt vanzelf.

Uitvoerig staat de secretaris dan stil bij den zoo geslaagden feestavond na de laatste
algemeene vergadering. Wij verwijzen daarvoor naar dit Tijdschrift van 15 Nov. 1.1.

Het bestuur vertegenwoordigde de D. S. K. bij verschillende academische plech-
tigheden en bij de ter aarde bestelling van den oud-hoogleeraar Prof. Paimans.
Het gaf blijk van belangstelling bij de benoeming van Prof. v. d. Plank en bij het
verschijnen van het jongste werk van Prof. Wester, door aanbieding van een
exemplaar in luxe uitvoering aan den schrijver. De voorzitter herdacht daarbij de
groote beteekenis van de verschijning van dit boekwerk. v. O.

Dr. A. Doeglas, geplaatst te Waingapoc.
W. C. Ph. Meier, tijdelijk geplaatst te Batavia.
Dr. F. J. Munnik, ter beschikking Prov. West-Java.
A. H. G. Ungf.rer, geplaatst te Singaradja.

Verhuisd : A. M. Ernst, van Amsterdam naar Utrecht, Weerdsingel W.Z. 37bis,
Verhuisd Dr. J. C. Steff.ls, Oegstgeest. naar Anna v. Burenlaan 1, Tel. 3320.
giro 117003.

A. Hylkema, Zuivelbereiding. 4de dr. Zwolle, W. E. ). Tjeenk Willink, 1935.
8°. 72 blz. met 37 afb. tusschen tekst. f 0.90

Marktlijst 1936. \'s Gravenhage, Administratie van ,,Het Paard". 1935. ƒ 0.40
Jaarverslag van het openbaar slachthuis en de veemarkt te Rotterdam over 1934.
[Door M. J. J. Houthuis]. Rotterdam, van Waesberge, Hoogewerff en Richards,
¹935- Gr. 8°. 20 blz.

Verslag van het gemeente-slachthuis en van den keuringsdienst van vee en vleesch
te Arnhem over 1934. Arnhem. 1930. 2°. 26 blz. In maschineschrift.

J. Wester, Orgaanziekten bij de groote huisdieren. Utrecht enz., J. van Boek-
hoven, 1935. 8°. 800 blz. m. afb. J 15.—
Verslag van de Geldersch-Overijselsche Bond van coöperatieve zuivelfabrieken
over het jaar 1934. [Zutphen, Spruyt en Co., 1935]. 8°. 94 blz.

J. C. de Ruyter de Wildt, Haringmeel bij het mesten van varkens. 3, 4. \'s Gra-
venhage, Algemeene Landsdrukkerij, 1935. 8°. 49 blz. f 0.60

4. Haringmeel contra diermeel (carnarina), extract-diermeel (N. T. F.-meel) en
bloedmeel.

Verslagen van landbouwk. onderzoekingen. No. 41. C.
Rijkslandbouwproefschool te Hoorn.

K. Bosma, Onderzoekingen omtrent de melkproductierichting in de fokkerij van
het Nederlandsche zwartbonte vee. Wageningen, H. Veenman en Zonen, 1935.
8°. 147 blz. m. 17 fig. tusschen tekst. ƒ 2.—

J. C. de Ruyter de Wildt, Een inkuilingsproef met suikerbietenkoppen en
bladeren benevens een voederproef daarmede met melkkoeien in vergelijking met
kuilgrassilage volgens Hollandsche methode bereid, \'s Gravenhage, Alg. Lands-
drukkerij, 1935. 8°. 54 blz. met graf. f 0.50
Verslagen van landbouwk. onderzoekingen. 41. C.

A. Vedder, Leerboek der bacteriologie en immunologie. Haarlem, Erven Bohn,
1935. Gr. 8°.

Friesch rundvee-stamboek 1935. AH. 87. Leeuwarden, N. Miedema en Co., 1935. 8°.
Zwartbonte koeien Nos. 83386—87120.
Roodbonte koeien Nos. 622^—637R

A. Campus e G. Pisu, Malattie degli ovini. Roma, Ramo edit. degli agricoltori,
1935. 8°. 48 p. con fig. e 1 tav. L. 2.50

L\'endoneutralio in medicina veterinaria. Di F. Cinotti, F. Pastelli, D. Frasca etc.
Roma, tip. Castaldi, 1934. 8°. 72 p. c. fig.

F. Laureati, Allevamento razionale del suino. Macerata, tip. A. Slavi, 1935.
8°- 47 P-

P. Nolf, Les nerfs extrinsèques de 1\'intestin chez 1\'oiseau. 1. Les nerfs vagues.
2. Les nerfs coeliaques et mésenthériques. 3. Le nerf de Remak. Paris,G. Doin,
1934. 8°. 144 p. av. fig.
Extr. des Arch. int. de phys. Tom. 39, No. 2.

R. S. Amadon and A. H. Craige, The actions of morphine on the horse.
Preliminary studies : morphine, dihydromorphine, codeine etc. Philadelpihia,
Univ. of Pennsylvania, 1935. 8°. 26 p.w. 3 fig.
Univ. of Pennsylvania, Buil. Vol. 36, Nr. 60.

Report of the veterinary director general for the year ending March 31, 1935.
[By G. Hilton]. Ottawa, J. A. Patenaude, 1935. 8°. 77 p.
Dept. of Agriculture Canada.

A. Arber, The gramineae. A study of cereal, bamboo and grass. London, Cam-
bridge University Press, 1935. 8°. 480 p.w. 212 ill. in the text. Sh. 30.—

F.J.J. Buytendijk, The mind of the dog. Transl. by L. A. Clare. London, Allen
and Unwin, 1935. 4 • 104 p.w. 47 pi. Sh. 8.6

H. R. Hewer, Practical zoology. Instructions for dissection and preparation
of elementary types of animals. London. Hutchinson. 1935. 8°. 120 p.w. 10 diagr.

Our friend the Sheepdog (Old English and Scotland). Ed. by K. Johns. London,
Methuen, 1935. 8°. VIII 87 p. Sh. 2.6

C. H. Waddington. How animals develop. London. Allen and Unwin, 1935.
8 . 128 p.w. ill. Sh. 4.6

G. A. Ba.nham and W.J. Young, Table of veterinary posology. 6th ed. London,
Bailliere, Tindall and Cox, 1935. 8°. X 384 p. Sh. 8.6

j. ü. Bi.ack, The dairy industry and the A. A. A. Washington, The Brookings
Institution, 1935. 8 . XIV -f 520 p. Sh. 13.6

D. A. Fitzgerald. Livestock under the A. A. A. Washington, The Brookings
Institution, 1935. 8°. XIII 384 p. Sh. 11.6

R. Mannering. How to manage laying hens. Quick egg-production and breeding.
London, Foulsham, 1935. 8°. 123 p.w. ill. Sh. 1.-—

L. A. Henke, Results of feeding sprouted oats to correct sterility in cattle and
swine. Washington, Government Printing Office. 1935. 8°. 11 p.

O. J. Murie, Food habits of the coyote in Jackson Hole. Washington, Govern-
ment Printing Office, 1935. 8°. 24 p.

O. F. Hunziker, Condensed milk and milk powder. 5th ed. La Grange, Author,
1935. 8°. XVI 661 p.w. 148 fig.

Efficacy of anthrax biologies in producing immunity in previously unexposed animals.
By W. S. Gochenour, H. W. Schoening a.o. Washington, Gov. Printing Office, 1935.
8°. 16 p.w. 4 fig.

Report of the civil veterinary department Assam, for the year 1934—35. [By
(>. 1\'. &n|. Shillong, Assam Government Press, 1935. 8°. Annas 5.—

F. G. Sarel Whitfield and A. H. Wood, An introduction to comparative zoology.
A textbook. Philadelphia, P. Blakiston\'s Son and Co., 1935. 8°. W. 141 ill. $ 5.—

Report of the New York state veterinary college at Cornell University for the
year 1933—34. Albany, J. B. Lyon Comp., 1935. 8°. 152 p.

F. N. Bonsma and P. J. Joubert, The sulpher content of Merino wool : its distri-
bution and relation to fineness and quality. Pretoria. 1935. 8°. 24 p.w. 13 fig.

F. N. Bonsma and J. S. Starke, Woolfat and suint in Merino sheep. Distribution
over the body and the effects of nutrition and season thereon. Pretoria. 1935. 8°.
22 p.w. 13 fig.

Werner von Rhein, Deutscher Seidenbau. Hannover. M. und H. Schaper,
\'935- 8°. 72 S. m. 18 Abb.

E. Bohley und H. Krutsch, Die Schlachtvieh- und Fleischbeschau. Da
Reichsschlachtvieh- und Fleischbeschaugesetz, das bayer. Ausführungsgesetz zum
Fleischbeschaugesetz, die bayer. Fleischbeschauverordnung sowie die reichs- und
landesrechtlichen Ausführungsbestimmungen. M. Erl. München u.s.w., Kommunal-
schriften-Verlag, 1935. 8°. 255 S. M. 9.—

Jahresbericht Physiologie und experimentelle Pharmakologie. Bibliogr. Jahres-
register der Berichte über die gesamte Physiologie und experim. Pharmakologie.
Bd. 14. Bericht über das Jahr 1933. Berlin, J. Springer. 1935. 4⁰. XVI -f 1143 S.

H. E. Totzek, Das Problem der richtigen Anlagenabschreibung in kommunalen
Vieh- und Schlachthöfen. Kirchhain, Brücke-Verlag Schmersow. [1935]. 8°. 50 S.

F. Hoder, Der Verkehr des praktischen Arztes mit der bakteriologischen Unter-
suchungsstation. Jena, G. Fischer, 1936. Gr. 8°. VII 126 S. M. 5.—

I. Allgemeine Aetiologie. Allgem. pathol. Anatomie. VIII 782 S. m. 456
groszenteils mehrfarb. Abb. M. 35.—

2. Spezielle pathol. Anatomie. IV 974 S. m. 724 groszenteils mehrfarb. Abb.
und 1 lithogr. Taf. M. 41.—

Milchwirtschaftliches Taschenbuch. Begr. von B. Martiny. Hrsg. von J. Claussen. Jg.
59. 1936. Berlin, P. Parey, [1935]. Kl. 8°. VIII S., 92 Bl., 142, 38 S. M. 3.20

Kramer, Richtlinien für die Gestaltung der Fütterung von Kälbern unter Be-
rücksichtigung bäuerlicher Verhältnisse. Dresden. Landesbauernschaftsvcrl. Sachsen,
[.935]. 4°. 2"Bl.

M. Neunübf.l, Merkblätter für Geflügelzucht. Bearb. im Auftrag der Landes-
bauernschaft Sachsen. 5te Aufl. Dresden. 1935. 8°. 72 S. m. Abb. M. 0.50

E. Klapp, Eiweissfutterbau. 3te Aufl. Berlin, Reichsnährstand Verlags-Ges.,
1935. 8°. 105 S. m. 20 Textabb. M. 2.25

Ergebnisse der Physiologie, biologischen Chemie und experimentellen Pharmako-
logie. Hrsg. von L. Asher u. a. Bd. 37. München. J. F. Bergmann, 1935. Gr. 8°.
572 S. m. 118 Abb.

Taschenkalender für Fleischbeschauer und Trichinenschauer. Hrsg. von P. Heine.
[Jg. 9], 1936. Hannover, M. und H. Schaper, 1935. Kl. 8°. 204 S. M. 2.-

P. Schuppli, Neuzeitliche Rindviehhaltung unter bes. Berücksichtigung der
Weide- und Almwirtschaft. Ein Leitfaden. 3te Aull. Berlin. P. Parey, 1935. 8 .
152 S. m. 28 Textabb. M. 4.-

D. Sanders, Untersuchungen an zweieiigen Rinderzwillingen hinsichtlich der
Aehnlichkeit morphol., physiol. und psychol. Merkmale. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

J. Liess, Endoskopische Untersuchungen beim Rinde. Habilitationsschrift Han-
nover. 1935.

H. F\'eenders, Beiträge zur Kenntnis der Geschwulstbildung bei Tieren. Inaug.-
Diss. Göttingen. 1934.

M. E. Katz, Experimentelle Untersuchungen über die Wirkung des Alt-Tubei
kulins auf die Kohlensäure-Ausscheidung von Ratten und Meerschweinchen. Inaug -
Diss. Basel. 1935.

H. Kaufmann, Zur Frage der Wirkung des Insulin, des Praephyson und! des
Pancortex auf künstlich hyperthyreotisch gemachte Tiere. Inaug.-Diss. Berlin. 1934.

V. N. Krishnamurthy, Das Schicksal der Bakterien auf den oberen Luftwegen
immunisierter Tiere. Inaug.-Diss. München. 1935.

L. Pohl, Versuche mit dem Hille\'schen kolloidalen Quecksilber-Präparat
„Mercolloid" an Kaninchensyphilis. Inaug.-Diss. Köln. 1935.

H. E. Schwenzer, Histologische Unterschiede am Paradentium des Menschen
und des Hundes unter bes. Berücksichtigung der Funktion des Zahnhalteappairates.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

K. Töppe, Beiträge zur Entstehung der Transparenzzone bei der Karies sowie
Mitteilung über eine physiol. Pulpitis der Kaninchenschneidezähne. Inaug.-Diss.
Heidelberg. 1935.

G. Blauel, Beobachtungen über die Entstehung der Perücke beim Reh bock.
Inaug.-Diss. Freiburg. 1935.

G. K. F. Lohr, Untersuchungen über die Darmlänge beim Kaninchen. In.aug.-
Diss. Frankfurt. 1934. du Buy.

REDE uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van
Buitengewoon Hoogleeraar in de Faculteit der Veeartsenij-
kunde aan de Rijks Universiteit te Utrecht op 27 Jan. 1936

Selectie en aanpassing zijn bij de teelt der huisdieren de alles be-
heerschende beginselen ; het welslagen der selectie en de aanpassing-
van huisdieren aan het milieu waarin zij moeten leven, bepalen de
economische waarde dezer dieren.

Over de toepassing der selectie en de beteekenis der aanpassing wil
ik U, in verband met de ontwikkeling der huisdierenteelt in ons land,
een overzicht geven ; uit den aard der zaak in beknopten vorm.

Terwijl de in het wild levende dieren uitsluitend zijn onderworpen
aan een natuurlijke selectie (of teeltkeus) door het milieu, grijpt bij de
huisdieren bovendien de mensch nog in, met het oogmerk om zooveel
mogelijk profijt te hebben van zijn eigendom.

Hij tracht huisdieren te verkrijgen die, voor hem, voordeelige eigen-
schappen bezitten en de erfelijke factoren (genen) voor deze eigen-
schappen op al hunne nakomelingen overbrengen.

Een groep in \'twild levende dieren is aan het milieu, klimaat, voeding
enz. geheel aangepast. Moet een aantal van deze dieren om de een of
andere reden b.v. overbevolking, zich verplaatsen naar een omgeving,
afwijkend van de plaats van herkomst in klimaat of bodemgesteldheid,
dan zullen na eenige generaties de nakomelingen van de verplaatste
groep, in lichaamsbouw of in physiologische eigenschappen verschillen
van de individuen der oorspronkelijke groep.

Deze verschillen kunnen veroorzaakt zijn doordat het complex van
erfelijke factoren op het nieuwe milieu verschillend reageert ; of ook
kunnen wij ons voorstellen dat dieren met een bepaalde combinatie
van erfelijke factoren, in de nieuwe omgeving niet kunnen bestaan en
ten slotte slechts die dieren overblijven met speciale geëigende genen-
combinatie ; de omgeving heeft dan selectie uitgeoefend.

Deze selectie en eveneens die, door den mensch toegepast, kan slechts
resultaten opleveren indien de groep waarvan wordt uitgegaan, een
zekere variabiliteit bezit.

De primitieve mensch heeft verschillende soorten van in \'t wild
levende dieren getemd, waarschijnlijk niet omdat hij de voordeelen
daarvan direct bevroedde, doch eerder moet als motief worden aange-
nomen een zekere drang tot gezelligheid, een soort gemeenschapsgevoel.

Het jong van een gedood jachtdier zal hij naar zijn nederzetting
meegenomen hebben om het daar op te doen groeien.

Omgekeerd zullen afgedwaalde kuddedieren zich aangetrokken
hebben gevoeld tot de nederzettingen van den mensch, niet alleen uit
honger, doch ook door een zeker kuddeinstinct gedreven.

Nadat verschillende getemde diersoorten in de religie een passieve
rol vervulden, komt dan de economische beteekenis. Doordat, tenge-
volge der natuurlijke selectie, geheel uiteenloopende vormen der soorten
op verschillende plaatsen der wereld in den huisdierstaat zijn overge-
gaan, bezaten de verschillende volkeren oorspronkelijk zeer uiteen-
loopende vormen van huisdieren. Ongetwijfeld heeft al spoedig bij ieder
volk de neiging bestaan om de nuttige eigenschappen van zijn dieren
zooveel mogelijk op te voeren, niet alleen kwalitatief doch ook kwanti-
tatief. Kwantitatief in den zin van het streven naar een groot aantal
dieren met maximaal gunstige eigenschappen. De allereerste verbeterin-
gen van het individu zijn ongetwijfeld verkregen door verbeteringen van
het milieu, door wijziging van voeding en verpleging.

Deze verbeteringen hebben echter geen beteekenis voor de erfelijke
samenstelling en kunnen dus buiten beschouwing blijven als maat-
regelen die de groep of het ras als zoodanig verheffen.

Aanvankelijk hebben de eigenaren voor de teelt van hun huisdieren
die exemplaren bestemd, bij welke een verlangde eigenschap in hooge
mate waarneembaar was, zonder zich te realiseeren waaraan deze
gunstige omstandigheid te danken was. Hier kan van massaselectie
gesproken worden, waarbij alleen de verschijningsvorm der dieren
richtingbepalend was.

Een dergelijke massaselectie, waarbij dus de phenotypische plus-
varianten overwegend voor voortteling worden gebezigd, doet het
gemiddelde van de groep ongetwijfeld stijgen, al zal de verbetering-
slechts langzaam gaan en zullen teleurstellingen ook niet uitblijven.

Uit de oudere literatuur is bekend dat in verschillende landen van
Europa groote verschillen tusschen de huisdiersoorten bestonden.

De Romeinen, oorspronkelijk geen uitgesproken ruitervolk, roemden
de paarden uit de veroverde Noordelijke landen en voegden Germaansche
ruiters bij hun leger; Tacitus en Julius Caesar schrijven reeds
waardeerend over den grooten veestapel der Friezen en Batavieren.

Wij mogen wel veronderstellen dat de goede eigenschappen dei-
huisdieren van laatstgenoemde volkeren hoofdzakelijk toegeschreven
moeten worden aan natuurlijke selectie, doch kunnen anderzijds ook
niet met zekerheid aangeven in welk tijdperk der historie de selectie
door den mensch bedreven van doorslaggevende beteekenis is geworden.

Verschillende volksverhuizingen, oorlogen en de ontwikkeling van
den handel hadden tot gevolg dat de getemde primitieve rassen onder-
ling vermengd werden, kruisingen ontstonden, welke kansen boden
voor de vorming van nieuwe rassen.

erfelijke factoren waardoor de variabiliteit in een groep wordt verhoogd.
Selectie in de nieuwe groep, kan dan weer het aanzijn geven aan rassen,
geheel verschillend van die, bij de kruising gebezigd.

Het zou tot het einde der 18de eeuw duren, vóór uit verschillende
kruisingsvormen, welbewust nieuwe of verbeterde vormen door den
mensch geselecteerd werden en een aantal van onze tegenwoordige
cultuurrassen ontstonden.

Eeuwenlang bepaalden de kweekers der huisdieren zich tot de reeds
genoemde massaselectie. Nu zijn er diersoorten, waarbij zoowel
mannelijk als vrouwelijk dier datgene produceert wat de mensch
verlangt; de trekkracht en de snelheid van het paard zijn daar voor-
beelden van. In het geval van de melkgift echter is de productie aan
één geslacht gebonden.

In het eerste geval zal de massaselectie sneller kunnen werken dan in
het tweede geval, hetgeen in de historie trouwens bewezen is.

Toen n.1. in Engeland na het uitvoeren van eenige kruisingen tusschen
Oostersche paarden, in de volgende generaties uitsluitend geselecteerd
werd op snelheid, ontstond vrij spoedig het nu nog onovertroffen
Engelsche renpaard.

Bij de melkproductie was men wel in staat het productieve moederdier
te kiezen doch wist niets omtrent de erfelijke aanleg voor productie
van het vaderdier ; hier is de kans op tegenvallers veel grooter dan bij
de selectie op snelheid van het paard.

Eeuwenlang heeft men in die gevallen waar de productie aan het
geslacht gebonden is, gepoogd, den aanleg voor productie bij jonge
vrouwelijke dieren en bij mannelijke exemplaren, indirect te bepalen.
Het is n.1. een reeds vroeg waargenomen feit, dat in een groep, ras of
familie runderen waarin de melkproductie wordt opgevoerd ook de
lichaamsbouw, het type der dieren verandert. Omgekeerd is, op grond
van dit feit, indirect geselecteerd op productie door vooral die dieren
voor de teelt te bezigen, welke het melktype vertoonen.

Er was dus een correlatie aangenomen tusschen lichaamsbouw en
factoren voor melkproductie. Deze meening is tot den huidigen dag
blijven bestaan, al heeft zij niet meer dezelfde beteekenis als vroeger,
doordat andere selectiemethoden de indirecte vooreen groot deel hebben
vervangen.

De geneticus verwerpt deze correlaties geheel en meent dat bewust
of onbewust tegelijkertijd met selectie op productie, geselecteerd is en
wordt op den bepaalden lichaamsbouw, zonder dat een verband tusschen
beiden bestaat. Indien men correlatie-coëfficiënten gaat berekenen
tusschen verschillende lichaamsmaten en de melkproductie dan blijven
in den regel deze coëfficiënten ook beneden 0,3 en kan daaraan niet
veel waarde worden toegekend.

steeds weer het bedoelde type op den voorgrond komt, wanneer ver-
hooging der melkproductie wordt nagestreefd.

Onwillekeurig gaat men hier een overeenkomst zoeken met de typen-
indeeling van den mensch, zooals deze in later tijd door Kretschmer
is gemaakt.

Door Dürst is de nomenclatuur van Sigaud, een voorganger van
Kretschmer overgenomen en worden de runderen met het type der
melkrassen aangeduid als typus asthenicus, terwijl de dieren meer
geschikt voor vleeschvorming met typus digestivus worden aangeduid.

Wanneer men verder de melkproductie, de functie van organen met
interne secretie en den lichaamsbouw in samenhang en onderling ver-
band beziet, is niet te ontkomen aan de gedachte dat de eeuwenoude
waarnemingen toch wel een zekere waarde hebben.

Hoe aanlokkelijk ook, het zou mij te ver voeren op dit onderwerp
nader in te gaan ; temeer wil ik dit nalaten nu in later jaren het zwaarte-
punt der selectie is verplaatst.

Reeds duidde ik met een enkel woord op de belangrijke resultaten in
Engeland verkregen door raskruisingen met daarop volgende selectie, waar
door een aantal rassen is verkregen welke nu nog niet te verbeteren zijn.

Het was in de tweede helft der 18e eeuw dat de vraag naar dierlijke
producten als voedsel voor den mensch sterk toenam. Niet alleen werd
het aantal dieren zooveel mogelijk vergroot doch ook de kwaliteitsver-
betering der producten nagestreefd. Geheel empirisch werden raskrui-
singen uitgevoerd en de dieren welke daarbij ontstonden op de ge-
wenschte eigenschappen geselecteerd. Vervolgens werden deze dieren
op verschillende bedrijven gebracht om na te gaan in hoeverre zij hun
eigenschappen ook op hun nakomelingen overbrachten.

Hier werd dus een tweede principe van selectie ingevoerd n.1. eerst
selectie op uitwendig zichtbare eigenschappen, dus rnassaselectic en
vervolgens een keuring op erfelijke factoren van het individu door be-
oordeeling van zijn nakomelingen.

Dit laatste principe nu, dringt eerst langzaam door in verschillende
landen en vindt na 1900 steun, wanneer het onderdeel der biologie
wat we genetica noemen, is opgebloeid.

Alvorens U nu de methoden der selectie en de daarmede in de 19de
en 20ste eeuw verkregen resultaten te schetsen, zou ik mij een oogenblik
bezig willen houden met hen die de selectie hadden uit te voeren. Oor-
spronkelijk zijn dit natuurlijk de eigenaren der dieren geweest ; in
verschillende gevallen ook menschen door den eigenaar belast met
de zorg voor hunne dieren.

Dat de verzorging en alles wat met het houden van huisdieren samen-
hangt belangrijk geacht werd, blijkt wel uit de beschrijvingen over dit
onderwerp welke reeds bij Aristoteles aangetroffen worden.

Deze, en latere beschouwingen kunnen geacht worden het eerste
onderwijs aan de houders der dieren te zijn.

De ontwikkeling van landbouw en veeteelt schrijdt geleidelijk voort
en daarmede stijgt de behoefte aan kennis van alles wat met de huis-
dieren in verband staat. Ten behoeve van de legers ontstaan stoeterijen,
de grooter wordende vraag naar voedingsmiddelen van dierlijken
oorsprong voor den mensch, drijft naar vermeerdering en verbetering
der huisdieren.

Geheel empirisch, zijn methoden ontstaan om de productie der dieren
op grond van hun lichaamsbouw te beoordeelen ; men kent, althans
meent te kennen, hoe die dieren het best gevoed en verpleegd kunnen
worden.

De rijscholen hebben, behalve aan de dressuur van het paard ook hun
aandacht gewijd aan de verpleging ; men leert het verschil in prestaties
kennen van dieren, tot verschillende rassen behoorende.

Toen dan ook ongeveer in de tweede helft der 18de eeuw veeartsenij-
scholen en landbouwscholen ontstonden werd een plaats ingeruimd aan
het onderwijs in de materie waarvan ik zoo juist eenige onderdeelen
opsomde.

De behoefte werd gevoeld al deze onderdeelen onder een enkelen
naam samen te vatten en de Graaf de Gasparin gebruikte daarvoor het
eerst het woorcl Zoötechnie.

In Frankrijk ontstaan, burgerde deze naam spoedig daar, en in ver-
schillende landen in, doch werd en wordt elders niet of zelden gebezigd.

Aanvankelijk werd tot de Zoötechnie behalve rassenkennis, beoor-
deelingsleer en alles wat met de teelt der huisdieren verband houdt,
ook de hygiëne der dieren gerekend; in later jaren verviel laatstbedoelde
samenvoeging en wordt nu van Zootechniek en gezondheidsleer der
huisdieren afzonderlijk gesproken. Beide opvattingen hebben hun voor
en tegen. Het voornaamste argument voor de laatstgenoemde
indeeling is wel, dat onder Zootechniek al datgene wordt samengevat
wat de dieren betreft, terwijl onder hygiëne de factoren der omgeving,
als voeding en verpleging gerangschikt kunnen worden.

De leerlingen der genoemde scholen werden later bedrijfsleider of,
voorzooverre zij de veeartsenijkundige practijk beoefenden, in hun
praktijkgebied veelal de adviseurs der teeltbedrijven; enkelen bestuur-
den staatsstoeterijen.

In die landen, ook het onze behoort daartoe, waar Staat of provincie
subsidieerend of (en) regelend optreden, maakten zij vaak deel uit van
commissiën welke werden ingesteld om dieren, voor de teelt bestemd,
te keuren.

Keeren wij nu terug tot ons schematisch overzicht van de ontwikkeling
der teelt van de huisdieren en vervolgen dit in de 19de eeuw.

Ook in andere landen werden in navolging van Engeland en volgens
dezelfde methode nieuwe rassen, beter aangepast aan de productie-
eischen, gevormd. Het eerste gedeelte der 19de eeuw kan gevoeglijk
het tijdperk der kruisingen genoemd worden, waarvan veel heil werd
verwacht voor verbetering van bestaande landrassen.

Voor een deel worden deze kruisingen uitgevoerd op veeteeltbedrij-
ven, voor een ander deel zuiver experimenteel in instituten.

In ons land was het Prof. Dr. Alexander Numan, een arts die de
medische practijk vaarwel zegde om aan de in 1821 gestichte Veeartsenij-
school als docent op te treden, die dergelijke proeven verrichtte.

Speciaal met geimporteerde Engelsche en Spaansche schapen, deed
hij uitgebreide kruisingsproeven om ons Inlandsche schaap te verbeteren.
Hij beschikte daartoe, dit zij terloops opgemerkt, niet alleen over
eenige stallen en weiden bij zijn instituut doch eveneens over een proef-
boerderij onder Soesterberg. Niet alleen voor de bedoelde proeven was
dit bedrijf van beteekenis, doch het schiep tegelijkertijd een gelegenheid
voor de studenten om meer met de praktijk van het veeteeltbedrijf in
aanraking te komen. Een dusdanige combinatie wordt aan buitenland-
sche veeartsenijkundige hoogescholen of faculteiten in den tegenwoor-
digen tijd nog vrij frequent gevonden.

Numan ondervond veel moeilijkheden met de geïmporteerde dieren ;
vooi een deel waren zij niet geschikt voor het milieu waarin zij werden
gebracht, zij pasten zich slecht aan. Toch heeft hij wel eenig succes
van zijn werk gezien, niettegenstaande bezuinigingsmaatregelen de
experimenten ontijdig stopten.

In de tweede helft der 19de eeuw volgde de reactie op het onsystema-
tisch kruisen van allerlei rassen. Hoewel in sommige landen of land-
streken door doelbewuste selectie een nieuw, vrij constant, cultuurras
werd gevormd, bleek elders langzamerhand een chaos te ontstaan.

Men zag de variatie van het phenotype in verschillende opzichten
sterk toenemen en wilde meer éénheid, grooter homogeniteit van de
verschillende rassen.

Uit dien tijd dateert de oprichting van stamboeken, welke slechts
die dieren registreeren, die aan bepaalde eischen van lichaamsbouw
voldoen ; de doelstelling der selectie werd scherper geformuleerd.

Een tweede verschijnsel uit dien tijd, even belangrijk als de oorspron-
kelijke stamboeken dient te worden vermeld ; namelijk de invoering
van directe productiebeoordeeling bij het rund. Inplaats van genoegen
te nemen met de pogingen om naar het type van het dier de productie
te bepalen, namen wij van Denemarken het systeem der melkcontróle,
over, wat inhoudt, dat gedurende de geheele lactatieperiode iedere
2, 3 of 4 weken eenmaal de hoeveelheid melk en het vetgehalte ervan
bepaald worden door een beambte van de contrölevereeniging.

De selectie van vrouwelijke dieren, gericht op verhooging van het
kwantum melk en de kwalitatieve verbetering van het vetgehalte werd
door deze controle meer rationeel, hetzelfde kon echter nog niet van het
mannelijk materiaal worden gezegd.

Voor de beoordeeling van den erfelijken aanleg daarvan, was in de
eerste plaats de productie der vrouwelijke voorouders bepalend, zij wer-
den dus voornamelijk naar afstamming geselecteerd.

Na 1900, toen de Genetica ons inzicht verhelderde, veel verklaarde
wat totdan onverklaarbaar leek, werd de juistheid bevestigd van de reeds
af en toe gebezigde methode om de erfelijke samenstelling van een dier
te bepalen uit de productie van zijn vrouwelijke nakomelingen.

Hiermede zijn wij gekomen op het studiegebied van den tegenwoordi-
gen tijd, n.1. het opsporen van dieren die voor de bepaalde eigenschap-
pen de gewenschte erfelijke factoren homozygooth bezitten, dus op
alle nakomelingen overbrengen.

Alvorens dit gebied met U te betreden, is het noodig aan de milieu-
factoren eenige aandacht te schenken. De verplaatsingen toch van rassen
uit hunne oorspronkelijke omgeving naar andere gebieden, reeds vroeg
in de geschiedenis begonnen, bereikten in de 19de eeuw een hoogtepunt ;
de hoogere eischen welke langzamerhand gesteld werden aan het pro-
ductievermogen der verschillende diersoorten moesten tot gevolg
hebben dat ook de omgeving daarmede in overeenstemming was of
gebracht werd. Speciaal betreft dit de voeding. Hoe meer een diersoort
voor de voeding aangewezen is op planten van den bodem waarop het
gehouden wordt, des te meer zullen aanpassingsverschijnselen een rol
spelen. Bij paard en herkauwers is dit in hooge mate het geval, daar
deze dieren voor een deel van het jaar op weidegang zijn aangewezen
en voor het andere deel het gedroogde product van dien bodem een
groot gedeelte van \'t voederrantsoen uitmaakt.

De aanpassing van in \'t wild levende dieren aan het milieu van een
nieuwe woonplaats geschiedt onder verandering van het type of wijzi-
gingen in physiologische functies ; er ontstaat een nieuwe toestand van
evenwicht, niet alleen tusschen de functies van het lichaam onderling,
doch eveneens een evenwicht tusschen het organisme en de omgeving.

Bij de huisdieren wordt de aanpassing gecompliceerd doordat de
mensch bij deze aanpassing de maximale productie in de nieuwe
omgeving eischt, zooals deze ook in het land van herkomst wordt
geleverd.

Dank zij de ontwikkeling der voedingsleer, dit belangrijke onderdeel
der hygiëne, is overbrenging van een ras in vele gevallen mogelijk
geworden ; de voeding in het nieuwe gebied wordt dan eveneens zooveel
mogelijk in overeenstemming gebracht met die in het land van her-
komst. Toch zien wij nog steeds dat voor het behoud der productiviteit
van verplaatste rassen en voor behoud van het rastype van tijd tot tijd
importen moeten plaats vinden uit het land van herkomst.

Behalve de voeding spelen n.1. ook andere factoren, welke de mensch
niet beheerscht, een rol, b.v. temperatuur, vochtgehalte, luchtdruk.

Dat zelfs verplaatsing van dieren over kleine afstanden aanpassings-
moeilijkheden medebrengt, is een reeds lang bekend verschijnsel;
waarvan de juiste oorzaak eerst in de laatste jaren goed tot ons is door-
gedrongen. Een klein verschil in het gehalte aan anorganische stoffen
van het rantsoen, bleek n.1. van groote beteekenis voor het dierlijk
organisme.

Tot het einde der 19de eeuw werd de voeding, zuiver geleid door
practische ervaring, zonder twijfel verbeterd ; eerst nadat de chemie
ook op dit gebied werd toegepast mocht van een voedingsleer gesproken
worden. Toen vervolgens physiologen speciaal studie van dit onderwerp
maakten, ontwikkelde die voedingsleer zich snel en werden de uit
experimenten verkregen gegevens allerwege in de praktijk toegepast.

Voedingsnormen voor de verschillende diersoorten, onder uiteen-
loopende omstandigheden van productie verkeerend, werden opge-
steld en nu nog worden deze normen, door Keli.ner gepubliceerd,
zij het in eenigszins gewijzigden vorm, gebruikt.

Aanvankelijk werd de meeste aandacht geschonken aan de organische
bestanddeelen van het voedsel ; de totale energie bepaald voor lichaams-
onderhoud en voor verschillende productieniveaux. De onvervang-
baarheid van de eiwitstoffen werd onderkend en de minimum en opti-
mum hoeveelheid daarvan in het rantsoen voor verschillende omstan-
digheden vastgesteld.

Aan de anorganische bestanddeelen werd wel aandacht geschonken
doch niet in die mate als aan het organische gedeelte van het rantsoen.

De groote beteekenis van een juiste rantsoenberekening drong in
de praktijk door ; in een aantal veeteeltbedrijven werden met behulp
der KEi.lner\'sche of gelijksoortige tabellen, de dagelijksche rantsoenen
voor verschillende diersoorten berekend.

In een tijd toen nog geen mensch eraan dacht een dieetrecept bij
zich te dragen en een weegschaaltje nog niet behoorde tot het tafel-
servies van verschillende gezinnen, werd het menu van een aantal
dieren reeds precies berekend !

Voortgezette onderzoekingen brachten aan hel licht dat de basis
der berekeningen aanvulling behoefde ; niet alleen de totale hoeveelheid
eiwit bleek van beteekenis, doch meer nog de samenstelling van deze
eiwitten.

Van de componenten der eiwitten, de verschillende aminozuren,
werd aangetoond dat enkele elkaar onderling kunnen vervangen,
andere daarentegen niet vervangbaar en onmisbaar in het voedsel
zijn. De aminozuren tryptophaan en lysine bijvoorbeeld zijn niet alleen
voor den groei van het lichaam noodzakelijk doch onderzoekingen van
recenten datum hebben bevestigd dat zij voor de melkproductie van
het rund buitengewone waarde bezitten.

Doch als nu de rantsoenen zoo volledig mogelijk worden samenge-
steld blijken toch nog in sommige gevallen proefdieren onvoldoende
te groeien, ja zelfs ziek te worden. In die gevallen ontbreken minimale
hoeveelheden van stoffen die den naam vitaminen krijgen. Een nieuw
gebied voor onderzoek wordt ontsloten ; de behoefte van verschillende
huisdiersoorten aan de verschillende vitaminen bleek buitengewoon
uiteenloopend te zijn.

der huisdieren, in een aantal landen, moet worden gezocht in deficiën-
ties van het voedsel, verband houdende speciaal met anorganische
componenten.

Een duidelijk voorbeeld hiervan is de z.g. stijfziekte welke in Zuid
Afrika door Sir Arnold Theiler is bestudeerd. Het phosphorgebrek
van het voedsel maakte het, in verschillende deelen van dit land,
onmogelijk om geimporteerde runderen in normalen toestand te houden.

Melkproductie en fertiliteit leden enorm, terwijl de habitius der
dieren, speciaal van de in Zuid Afrika geboren nakomelingen, totaal
veranderde ; velen werden ziek onder typische verschijnselen van been-
anomalieën. De afwijkende gang deed den naam der ziekte ontstaan.
Ook het inheemsche vee, hoewel minder gevoelig, leed aan deze ziekte.
Wij behoeven echter niet zoo ver van huis te gaan om voorbeelden
van mineralengebrek in het voedsel waar te nemen. In eigen land
komen ziekten voor, waarvan bekend is, dat zij veroorzaakt worden
door tekorten aan bepaalde anorganische stoffen. Vooral de ontwikke-
ling der biochemie verhelderde ons inzicht in bedoelde afwijkingen.
Hier te lande was het Prof. Sjoli.ema die richting gaf aan het onderzoek
over de minerale stofwisseling, die de succesvolle calciumtherapie
bij enkele ziekten propageerde en eenige jaren geleden een bepaalde
vorm van anaemie bij runderen aan een kopergebrek kon toeschrijven.

Onze kennis van de behoeften aan mineralen voor de verschillende
diersoorten is nog verre van volledig ; kortgeleden kon b.v. nog aan-
getoond worden dat cobaltgebrek ook de oorzaak van ziekte kan zijn
en ik behoef U slechts het jodium te noemen om duidelijk te maken
dat de groep der anorganische voederbestanddeelen van bijzondere
beteekenis voor het dierlijk organisme is.

De onderlinge verhoudingen tusschen verschillende minerale bestand-
deelen van het rantsoen, dc wisselwerking tusschen organen van interne
secretie, mineralen en vitaminen zijn studieonderwerpen die nog
vruchtdragend kunnen zijn zoowel voor de kennis der menschelijke
voeding als die der huisdieren.

Nu is ook het duidelijk waarom aanpassing van groepen dieren,
zelfs over geringen afstand verplaatst, soms moeilijkheden oplevert.

Tegelijkertijd hebben wij het echter in de hand gekregen om met
het importeeren van dieren ook de inheemsche voeding aan te vullen
en zoo mogelijk te completeeren, waardoor de aanpassingskans be-
langrijk is gestegen.

Doch niet alleen voor de aanpassing na verplaatsing van rassen
was de vermeerdering van kennis op het gebied der voeding van belang.
Méér nog bracht zij voordeel doordat aan de eischen, gesteld door
hoog-producticve dieren beter voldaan kon worden. De behoefte van
zeer productieve runderen aan eiwitten, vetten, vitaminen en mineralen
werden beter bekend ; voor de snelgroeiende varkens werden de rant-
soenen aangepast aan een optimum kwaliteit vleesch, voor de kip
die per jaar vele malen haar eigen gewicht aan eieren produceert

waren voedermengsels te maken die opvoering der productie, bij be-
houd van een goede constitutie, mogelijk maakte.

De economische omstandigheden brachten mede dat ons land hoe
langer hoe meer dierlijke producten leverde, de bedrijven steeds meer
geïntensiveerd werden en het aantal dieren per H.A. werd opgevoerd,
verdubbeld en soms meer dan verdubbeld.

De stamboeken breidden zich uit, de melkcontróle nam toe, hoewel
helaas niet in voldoende mate. Was in dien gulden tijd deze controle
meer algemeen geworden dan zou nu, op een moment dat drang naar
vermindering van den veestapel bestaat, de negatieve selectie beter
uitgevoerd kunnen worden.

Doch laten wij nog even terugblikken naar dien vóór-crisistijd van
ontwikkeling der teelt van onze huisdieren.

De rundveeteelt was geheel gebaseerd op onze drie inheemsche
runderrassen, import was niet noodig, integendeel, verschillende landen
in en buiten Europa betrokken regelmatig ons beste, door selectie
verkregen stamboekmateriaal, om dit zuiver, zonder kruising voort
te teelen.

Niet alleen de uitstekende productie was hiervoor de gereede aan-
leiding, doch eveneens het groote aanpassingsvermogen zoowel in de
tropen als de subtropische landen.

In Amerika, waar deze import reeds vanaf het laatst der 19de eeuw
plaats vond was het doel der selectie eenigszins anders dan in ons land
en de variabiliteit van het Nederl. ras bleek voldoende groot om aan
de daar gestelde cischen te voldoen. In eigen land werd de registratie
van goed materiaal uitgebreid, zoowel in de stamboeken als door
plaatselijke vereenigingen.

De positieve selectie in de productierichting leverde onmiskenbaar
resultaat op.

Door het vormen van families, waarbij het toepassen van nauwe
familieteelt niet is geschuwd, werden erfelijke factoren voor gewenschte
eigenschappen meer gefixeerd.

Verschillende oorzaken, waarvan in de eerste plaats genoemd moet
worden de prijsstijging der dierlijke producten, moedigden aan tot
uitbreiding van den veestapel. De verhoogde kosten door vermeerderden
aankoop van krachtvoeder leverden, door de goede prijzen der pro-
ducten, geen bezwaren voor het bedrijf op ; een tijd van hoogconjunc-
tuur dus, waarin alle aandacht gevestigd was op verbetering van het
product en verhooging der melk- en melkvetproductie.

Een eenigszins ander beeld levert de teelt van het paard in dien tijd
Hoewel in ons land van oudsher enkele goede paardenrassen bestonden,
werden buitenlandsche rassen beter geacht en vond import op groote
schaal plaats.

In enkele deelen van Nederland werd het inheemsche ras gekruist
met de bedoeling de geschiktheid ervan als tuigpaard te vergrooten,
in andere provinciën geschiedde hetzelfde, doch was de doelstelling
het verkrijgen van een zwaar trekpaard. In beide gevallen bleef naast
selectie ook een voortdurende import van het nieuwe ras bestaan.

De aanpassing der geimporteerde rassen aan onze vaderlandsche
bedrijven leverde weinig bezwaar op, daar de dieren van zeer nabij
over onze landsgrenzen werden aangevoerd, uit een omgeving, van de
onze klimatologisch, slechts weinig verschillend. Toch zijn er voor-
beelden bekend van bedrijven op arme zandgronden, waar aanpassing
niet mogelijk was.

Ten slotte wijs ik, voor zooverre hier van het paard sprake is, naar
een derde gebied in ons land, waar speciale eischen gesteld worden
en waar vele nieuwe rassen voor kruising zijn gebezigd. Ongetwijfeld
zal ook hier het gestelde doel, een uniform type, bereikt kunnen worden
indien door het stamboek strenge selectie wordt uitgeoefend. Merk-
waardigerwijze missen wij bij het paard een directe objectieve methode
van productiebepaling.

Met uitzondering van paarden bestemd voor renbaan, draverij of
springconcours, wordt het productievermogen van arbeid nog steeds
indirect afgeleid uit den lichaamsbouw. Een kentering op dit gebied
is merkbaar, een trekkrachtmeter is door Prof. Visser te Wageningen
geconstrueerd, doch te weinig aandacht wordt nog geschonken aan
het objectief meten der trekkracht, als basis van selectie.

Ik wil U niet vermoeien met de opsomming van soortgelijke gegevens
van andere huisdiersoorten, doch mag het feit niet stilzwijgend voorbij
gaan dat op het eiland Texel door kruising van het inheemsche schaap
met Engelsche rassen een nieuw ras ontstond dat in alle provinciën
is ingeburgerd. Goede stamboekhouding en individucelc selectie hebben
aan het ontstaan van dit ras medegewerkt.

Geheel onvolledig zou mijn, toch al zeer schematisch overzicht zijn,
wanneer ik niet met een enkel woord de overheidsbemoeiing met de
selectie der huisdieren memoreerde ; ik beperk mij hierbij tot ons eigen
land.

Zeer in \'t algemeen kan gezegd worden dat vanaf het jaar 1610 de
inzichten betreffende overheidsbemoeiing op dit gebied steeds wisselend
waren.

In genoemd jaar stelden de Staten van Friesland o.a. voor, om
voortaan geen andere dan, door daarvoor aan te wijzen personen
goedgekeurde manlijke paarden voor de teelt te bestemmen.

Dit voorbeeld werd later, ook in andere provincies gevolgd. Dan
komt echter een tijd zonder overheidsbemoeiingen, tot weer gemeend
wordt, dat ingrijpen met dwingende bepalingen en voorschriften nood-
zakelijk is.

Vóór de huidige crisis bepaalden Staat en provincies zich tot de
aanstelling van voorlichtingsambtenaren, het gelegenheid geven voor
onderwijs en subsidieering. Het ingrijpen bij de selectie beperkt zich
tot de paarden van het manlijk geslacht, voor de voortteling bestemd.
Commissiën, op grond van de paardenwet ingesteld, keurden bedoelde
dieren ; in enkele provinciën worden manlijke runderen eveneens
gekeurd.

In vele crisismaatregelen ligt nu bovendien een tendens van selectie,
naast het hoofddoel : beperking van het aantal.

Het systeem der dwingende voorschriften van overheidswege voor
de selectie der huisdieren vindt ook in dezen tijd vóór- en tegenstanders.

Het is mijn vaste overtuiging dat daarmede niet gebroken kan
worden eri in verschillende provincies zelfs uitbreiding er van gewenscht
zou zijn.

Welke taak hebben nu de Zoötechnische instituten te vervullen in
verband met de selectie ?

Het onderzoek in die instituten is voor een deel gericht op opsporing
van steeds betere methoden om de selectie rationeel uit te voeren, ten
einde zoo spoedig mogelijk de erfelijke factoren voor bepaalde gewenschte
eigenschappen in een groep dieren te fixeeren. Met een voorbeeld wil
ik U deze werkzaamheden toelichten en kies daarvoor de studie over
de melkproductie van het rund.

Door anatomisch en physiologisch onderzoek is ons veel bekend ge-
worden betreffende bouw en functie van de melkklier. Deze kennis is
echter nog betrekkelijk onvolledig.

Over het proces der melkvetvorming uit bloedbestanddeclen en over
de vraag uit welke bloedbestanddeelen het melkvet wordt gevormd o.a.,
verschijnen de laatste jaren nog steeds publicaties met tegenstrijdige
conclusies.

Een van de redenen waarom deze vragen in het middelpunt der be-
langstelling zijn gebracht, is wel, dat eejiige Zoötechnici een correlatie
meenden gevonden te hebben tusschen het gehalte aan phosphatiden
in het bloed en de melkvetafscheiding. Van verschillende zijden werd de
juistheid van dit onderzoek bevestigd, door anderen tegengesproken.
Tegelijkertijd meenden eerstbedoelde onderzoekers te kunnen aan-
toonen dat het bloedphosphatide-gehalte uiteenloopend, doch indivi-
dueel zeer constant is en weinig beïnvloed wordt door de voeding en
andere niet erfelijke factoren. Zou door dit onderzoek inderdaad een
correlatie zijn gevonden, dan zou een bloedanalyse, ook bij het manne-
lijke rund, de aanleg voor melkvetproductie kunnen aantoonen en dus
een goede selectie-basis vormen. Deze vraag blijft echter nog open.

Ik noem U dit punt, om er op te wijzen dat het werk in een Zoötech-
nisch laboratorium niet uitsluitend, op de practijk is gericht, doch steeds
aanleiding geeft tot vraagstellingen van fundamenteele beteekenis

Verder laat ik de overerving van den aanleg voor melkvetgehalte,
waar wel iets meer van bekend is, rusten en bepaal mij tot die van den
aanleg voor melkhoeveelheid.

Ik herinner aan het eerder genoemde feit, dat vóór het einde der
19e eeuw uitsluitend descriptief werk werd verricht.

De uitstekende waarnemingen uit dien tijd gaven het aanzijn aan
een aantal werken over raskennis en extérieurbeoordeeling. welke nu
nog met vrucht geraadpleegd kunnen worden.

Pas na invoering der stamboeken en contrölevereenigingen kwamen
goed gecontroleerde gegevens ter onzer beschikking over afstamming
en melkproductie en kon na een tijdperk van verzameling daarvan,
overgegaan worden tot systematische bewerking.

Tot de eersten, die met behulp van de variabiliteitsstatistische metho-
den correlaties berekenden tusschen lichaamsmaten en de grootte der
melkproductie, behoorden de Duitscher Gaude, de Amerikaan Gowen
en onze landgenoot de dierenarts W. Overbosch ; ik merkte reeds op
dat de gevonden correlatie-coëfficiënten te laag zijn om er veel waarde
aan te hechten.

De verkregen gegevens betreffende productie en afstamming beves-
tigden volkomen de empirische waarnemingen, dat aan de hoeveelheid
melk per lactatieperiode erfelijke factoren ten grondslag liggen.

Het behoeft ons dus niet te verwonderen dat gepoogd werd meer
inzicht te verkrijgen in de wijze der overerving dezer factoren en even-
tueel het bepalen van het aantal daarvan. Met meer eenvoudige ken-
merken, onafhankelijk van uitwendige factoren als de haarkleur gelukte
het immers betrekkelijk spoedig een analyse te maken, bruikbaar voor
eventueele selectie gericht op bepaalde kleuren.

Het proces der melkvorming is echter dermate gecompliceerd en
andere dan erfelijke factoren hebben een zóó grooten invloed op de
werkelijk afgescheiden hoeveelheid melk, dat welhaast getwijfeld moet
worden aan de mogelijkheid om een methode te vinden, die de praktijk
sneller dan tot nu toe, de preferente dieren, zoowel vrouwelijke als
mannelijke zal doen kennen.

WiLSON meende in het begin dezer eeuw te kunnen verklaren dat de
erfelijke factoren voor melkproductie, intermediair overerven ; zulks
op grond van waarnemingen door hem gedaan bij kruising van de
Engelsche rassen Shorthorn en Ayrshire met Deensche runderen.

Met onze tegenwoordige kennis der materie kunnen de resultaten van
dit onderzoek niet meer worden aanvaard, daar ten eerste onvoldoende
rekening gehouden is met den invloed der omgevingsfactoren en ten
tweede niet onder oogen gezien kon worden de mogelijkheid van het
bestaan van multiple allelomorphen en sex-linked factoren.

Daarna zijn een aantal publicaties verschenen, welke ik hier stilzwij-
gend voorbij ga.

Door Sanders (Cambridge) worden het eerst een aantal niet erfelijke
factoren systematisch bepaald en, voor een Engelsch ras, correcties
aangegeven om den invloed der milieufactoren te elimineeren bij het
bepalen van het genotypische aandeel in de melkproductie.

Uitgegaan moet altijd worden van een empirische lactatiecurve,
verkregen uit de 3- of vier-wekelijksche melkcontróle. Deze lactatie-
curve begint na den partus vanaf de nullijn met een sterk stijgenden
tak, bereikt een maximum ongeveer een maand na den partus, om ver-
volgens geleidelijk te dalen en ongeveer na 10 maanden weer de nullijn
te bereiken.

In de dalende tak is eventueel een kleine inzinking waar te nemen,
ongeveer vijf maanden na gevolgde conceptie.

Deze empirische curve vertoont, dit zal U duidelijk zijn, onregel-
matige ups en downs tengevolge van de inwerking van verschillende
milieuinvloeden.

Door Brodie zijn in 1923 formules gegeven voor deze curve, geheel
overeenkomende met die voor monomoleculaire reacties, waarin de
constante k. aangeeft de stijging of daling van de beide deelen der
curve.

Om nu de erfelijke waarde van vrouwelijke dieren te kunnen verge-
lijken, moet gepoogd worden de empirische curven vergelijkbaar te
maken. Dit kan uitsluitend geschieden door het berekenen van gemiddelde
correcties, niet een fraaie, doch wel bruikbare methode.

De niet erfelijke factoren welke de lactatiecurve het meest beïnvloedtn
zijn : de leeftijd en het tijdstip der conceptie. Doch ook voor andere
factoren, als : jaargetijde waarin de partus valt, tijdsverloop tusschen
het beëindigen der vorige lactatie en het begin der lactatie in kwestie,
zijn uit een groot materiaal correctiefactoren berekend.

Na Sanders zijn in verschillende landen voor een aantal runderrassen
dezelfde waarden bepaald, in ons land door Zwagerman en Bosma en
steeds bleken de noodzakelijke correcties goed overeen te stemmen.

De grootste moeilijkheid levert echter het verschil in voeding, waar-
omtrent in het groote materiaal geen objectieve gegevens worden
verschaft. Er is een poging gewaagd, door Gerhardt en Bosma, om
subjectief den invloed van de voeding gedurende den weidetijd op de
bedrijven te taxeeren. De empirische curve werd dan voor den weidetijd
omgerekend in een regressielijn en deze lijn doorgetrokken voor de
overige deelen van het jaar.

Het sterk subjectieve element, dat schuilt in de taxatie der weide-
invloeden, is natuurlijk de zwakke zijde van deze methode, die overigens
voor verschillende andere factoren bruikbare correcties heeft opgeleverd.

Wanneer nu de gevonden correcties zijn toegepast, wordt aangenomen
dat het resteerende getal de hoeveelheid genotypisch bepaalde melk
aangeeft.

De Amerikaansche Geneticus Goodale met zijn navolgers tracht de
erfelijke waarde der melkproductie uit te drukken in een enkel getal,

den afstammingsindex. De zwakke zijde van zijn werkwijze is, dat deze
index voor volle broers dezelfde is, terwijl toch het genotype van beiden
zeer verschillend kan zijn.

Von Patow (Berlijn) ontwikkelt een verderstrekkende hypothese en
komt tot het aannemen van een viertal erfelijke factoren. Eén grond-
factor, bij alle runderen homozygooth aanwezig en een drietal supple-
mentaire factoren, welke de kwantiteit melk per lactatie-periode be-
palen. Behalve de reeds genoemde correctie voor leeftijd, past v. P.
een correctie voor voeding en verpleging toe, door iedere lactatie te
vergelijken met de gemiddelde lactatie van dat jaar, in het bedrijf
waartoe het dier behoort.

Een zeer goede objectieve methode, indien in het betreffende bedrijf
althans niet een groot aantal nakomelingen van één enkel dier is opge-
nomen. Het bedrijfsgemiddelde wordt in het laatste geval n.1. sterk
beïnvloed door een bepaald genencomplex en niet zoozeer door
wisselende milieuinvloeden. Zijn correctie voor het tijdsverloop tusschen
partus en conceptie is een geheel andere dan de gebruikelijke statistisch
berekende.

Hij rekent n.1. denlactatietijd van partus tot partus en niet van partus
tot werkelijk einde der lactatie ; dit einde wordt immers voor een groot
gedeelte bepaald door het tijdstip der conceptie !

Alle gecorrigeerde normale lactaties van één bepaald dier worden
dan in een gemiddelde uitgedrukt, het gemiddelde erfelijke productie-
vermogen van het betreffende dier.

Ook hier weer een subjectief element, doch in geringer mate dan in
andere methoden.

Van een aantal dieren worden nu de gemiddelde producties in curve
gebracht en gezocht naar een klasse-indeeling van het materiaal zoo-
danig, dat de empirische curve het best met de normaal-curve overeen-
komt. Met behulp van de chi²-methode van Pearson heeft hij verschil-
lende klasseindeelingen beproefd en komt bij de variatiebreedte van
zijn materiaal tot een indeeling in zeven klassen als zijnde de meest
aanvaardbare. Daaruit concludeert hij tot het aannemen van de reeds
genoemde 3supplementaire naast één grondfactor, dus diploïd 8 factoren.
Wanneer hij vervolgens aanneemt dat de factoren niet gekoppeld zijn,
dus in verschillende chromosomen liggen, dan is het mogelijk, uitgaande
van dieren met lactaties in bepaalde klassen en onderling verwant,
klassebepalingen te maken, ook voor mannelijke dieren.

Een zwak punt blijft dat in enkele productieklassen de mogelijkheid
van eenige combinaties open blijft. Slechts de toepassing van deze
werkhypothese op een zeer groot materiaal, kan de juistheid ervan
bevestigen.

Vooreerst dient de beteekenis van dit werk niet te worden overschat
en beperke men zich tot het aanvaarden, met de noodige reserve,
uitsluitend als werkhypothese !

malen getoetst is aan geheel verschillend materiaal in üuitschland en
in Zweden ; en in geen enkel geval een feit is gevonden, in tegenspraak
met het werk van v. Patow. Resultaten van een onderzoek in ons land,
zullen binnenkort verschijnen. De juistheid ervan zou de selectie op
hooge melkproductie in zooverre kunnen vereenvoudigen dat de beoor-
deeling van den erfelijken aanleg van melkproductie van een manlijk
dier zou kunnen geschieden naar de productie van een gering aantal
nakomelingen, soms zelfs uitsluitend op grond van zijn afstamming.

Degenen onder U die geregeld experimenteel werk verrichten zullen
zich weinig overtuigd gevoelen door werk als het hier geschetste ; ik
ben mij daarvan volkomen bewust, temeer omdat ik door eigen labora-
toriumonderzoek de waarde van het exacte experiment volkomen weet
te waardeeren.

Toch koos ik dit voorbeeld niet zonder bedoelingen zoodanig, dat
een hypothese en niet een bewijs het slot vormde.

Ten eerste blijkt U daaruit dat nog een groot veld voor studie braak
ligt ; de oogst zal moeizaam verkregen worden doch komt dan den
belangrijksten tak van onze volkswelvaart ten goede.

Ten tweede toont het voorbeeld U aan dat studie van een gedeelte
der Zootechniek niet meer mogelijk is zonder toepassing van mathema-
tische methoden. De laatste jaren zijn deze methoden in Engeland en
Amerika, speciaal door het werk van R. A. Fisher, sterk verbreid.

Verschillende andere studierichtingen beginnen haar te waardeeren ; de
kort geleden verschenen dissertatie : „Inleiding tot de correlatierekening
door Dr. J. B. D. Derksen", is mede een bewijs dat de berekening van
correlatie, regressie, enz. in ons land terecht de belangstelling vraagt
ook van niet-mathernatici. Te veel zijn deze berekeningen ook ver-
onachtzaamd bij het trekken van conclusies uit voederproeven die,
althans bij huisdieren, met een betrekkelijk beperkt aantal individuen
genomen moeten worden.

Meent U echter niet dat in de zootechniek het experiment op den
achtergrond gedrongen zou worden ! Vooral met de kleinere huisdieren
wordt dit verricht, doch ook voor de grootere zijn wel eenige perspec-
tieven.

Selectie op melkproductie was mijn voorbeeld ; inderdaad een
eenvoudig gesteld voorbeeld !

Niet sprak ik daarbij van een physiologische en economische grens
der productie, evenmin van gewijzigde economische omstandigheden,
die het doel der selectie geheel kunnen doen veranderen ; buiten be-
schouwing bleef verder de selectie op ziekteresistentie ; studieonder-
werpen te over voor de zootechniek !

Ten slotte moge ik met een enkel woord de plaats der zootechniek
en hygiëne in het kader van het veeartsenij kundig onderwijs vermelden.

Door zijn studie van anatomie, physiologie en physiologische chemie
geniet de dierenarts een uitstekende voorbereiding voor de studie van
de beoordeelingsleer, rassenkunde en dat gedeelte der zootechniek,
wat het beste weergegeven wordt door het Duitsche woord „Züchtungs-
biologie".

Deze studie is voor hem niet alleen noodzakelijk om later in zijn
practijk volledig vertrouwd te zijn met alle maatregelen, zoowel door
het Rijk als door particulieren genomen tot verbetering van den vee-
stapel, doch geeft hem een breeder kijk op zijn arbeidsveld. Gedurende
zijn studietijd dwingt zij hem bezig te blijven met fundamenteele
biologische vragen ; de groote waarde daarvan behoef ik U hier niet
nader uiteen te zetten.

Vanaf de oprichting der veeartsenijscholen, die nu in alle landen
der wereld omgezet zijn in Veeartsenijkundige Hoogescholen, of als
faculteit aan een universiteit zijn verbonden, heeft de Zootechniek dan
ook de haar toekomende plaats in het onderwijs ingenomen.

Uit eigen ervaring heb ik de overtuiging geput, dat de gemeenschap
het best gediend is door den practiseerenden dierenarts, die naast zijn
functie als arts der huisdieren, tegelijkertijd in zijn praktijkgebied
actief deelneemt aan het werk der rationeele selectie en de aanpassing
aan wisselende eischen.

„Gerade die allgemeine Epidemiologie derTierseuchen hat neben „ihrer
„wissenschaftlichen auch eine ungemein hohe praktische Bedeutung.
„Sie ist eine der Grundwissenschaften der Tierseuchenbekämpfungsieher.

„Nur eine nicht allein dem Buchstaben sondern auch dem Wesen
„der Seuchen entsprechende Anwendung der Bekämpfungsvorschriften
„ebnet die Wege zum Erfolge in der Tierseuchenbekämpfung.

„Die allgemeine Epidemiologie der Tierseuchen musz schon aus
„diesem Grunde mehr gefördert und gepflegt werden als es bisher
„geschehen ist."

Met bovenstaande zinnen vangt het voorwoord van het in het jaar
1930 verschenen werk van Francke en Goerttler over de „Allge-
meine Epidemiologie der Tierseuchcn" aan en deze schrijvers brachten
de in de aangehaalde woorden neergelegde gedachte tot uitvoering.

Zij verzamelden al het belangrijke, dat over het wezen en de ver-
spreiding der besmettelijke dierziekten in de literatuur is verschenen,
ontleenden vele hunner gegevens aan de „Veröffentlichungen aus dem
Jahres-Veterinärberichten der beamteten Tierärzte Preuszens" en het
resultaat was een vlotgeschreven studieboek, dat ik ieder, die zich op
dat gebied wil oriënteeren, gaarne ter bestudeering kan aanbevelen.

De bestudeering van het genoemde werk bracht mij er toe een reeds
geruimen tijd geleden aangevangen epidemiologische studie omtrent
het miltvuur in Friesland te voltooien.

In het verslag van de bevindingen en handelingen van het Vee-
artsenijkundig Staatstoezicht over de jaren 1930 en 1931 komt op
blz. 222 t/m 225, een mededeeling mijnerzijds, betreffende het Miltvuur
in Friesland, voor. Ik gaf daarbij als mijn meening te kennen, dat de
sterk wisselende hooge grondwaterstand in de provincie Friesland met
haar zoo waterrijken bodem, een belangrijke, zoo niet de belangrijkste,
rol bij deze ziekte speelt. Deze meening was gegrond op het feit, dat
in Friesland de meeste gevallen van miltvuur voorkomen in het najaar,
den winter en het vroege voorjaar.

Aan mijn in bedoeld verslag gemaakte opmerking, een en ander eens
voor de sinds het jaar 1870 hier voorgekomen gevallen te zullen bestu-
deeren en daarover in het volgende verslag te zullen rapporteeren,
heb ik niet kunnen voldoen. De redenen daarvan zijn, dat het verza-
melen en rangschikken van de voor de studie benoodigde gegevens
uit het archief zeer veel tijd vraagt, terwijl bovendien door de inmiddels
noodzakelijk geworden bezuiniging niet kon worden verwacht dat de pu-
blicatie van een uitvoerige studie in het verslag van de handelingen en bevin-
dingen van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht zou kunnen geschieden.

Dr. G. Francke und Dr. V. Goerttler. Allgemeine Epidemiologie der Tier-
seuchen. 1930.

Nu deze studie is beëindigd meen ik dienstig te kunnen zijn door
deze in dit Tijdschrift te plaatsen.

Vooraf diene een enkele opmerking over de dikwijls geuite meening,
dat het Miltvuur in Friesland veel voorkomt. Uit de verslagen van het
Veeartsenijkundig Staatstoezicht ¹) blijkt echter, dat in Friesland ge-
durende de jaren 1885 t/m 1932 in totaal 1974 gevallen van Miltvuur
zijn voorgekomen, terwijl in geheel Nederland gedurende dat tijdvak
16561 gevallen van de genoemde ziekte zijn geconstateerd. (Deze
gegevens zijn verzameld in de hierachter geplaatste staten I en II,
waarbij dient te worden opgemerkt, dat de gegevens omtrent de ge-
durende de jaren 1871 t/m 1884 voorgekomen gevallen van miltvuur
in de bedoelde verslagen niet worden aangetroffen).

Het aantal gevallen in Friesland bedraagt dus ongeveer 12 % of
het ^]/₈ gedeelte van dat in geheel Nederland.

Vergelijken wij nu den veestapel van Friesland met dien van Neder-
land, dan verhouden deze zich, wat de runderen en schapen betreft,
als ongeveer 1 : 6, wat de paarden, varkens en geiten aangaat, als
ongeveer 1 : 12 en voor alle vee als ongeveer 1 : 8. Naar verhouding
van de grootte van de veestapels, komt het miltvuur bij het vee in
Friesland dus niet in meerdere mate voor dan bij het vee in de andere
provincies van Nederland ; bij de runderen komt de ziekte zelfs in
mindere mate voor. De bovenbedoelde meening is derhalve niet juist.

Voor onze studie dienen wij achtereenvolgens de hierondervermelde
punten te behandelen :

ie. In welke jaargetijden komen in Friesland de meeste gevallen
van miltvuur voor ?

2e. Literatuurbespreking over den invloed van den grondwater-
stand op de ontwikkeling van het miltvuur ;

3e. Over het gevaar, verbonden aan het begraven van de cadavers
van aan miltvuur gestorven dieren ;

4e. Beschouwingen over den watertoestand in Friesland in verband
met het voorkomen van miltvuur : a. overstroomingen en b. grond-
waterstand ;

Wanneer wij uit de verslagen van het Veeartsenijkundig Staatstoe-
zicht de gedurende de jaren 1871 t/m 1932, in geheel Nederland en in
Friesland voorgekomen ziektegevallen, afzonderlijk per kwartaal rang-
schikken, dan krijgen wij het volgende beeld :

¹^a) Verslagen van de handelingen en bevindingen van het Veeartsenijkundig
Staatstoezicht over de jaren 1871 t/m 1932. Gebr. J. en H. van Langenhuyzen,
\'s-Gravenhage.

Bij deze staten dient nog te worden opgemerkt, dat daarin de totale
aantallen ziektegevallen zijn opgenomen, zooals die in de verslagen zijn
vermeld en waaronder dus in vele gevallen zeker ook de na het eerste
geval van miltvuur in hetzelfde veebeslag voorgekomen meerdere
ziektegevallen zijn begrepen.

Voor ons doel dienen wij eigenlijk alleen met die eerste ziektegevallen
rekening te houden, want de na het eerste ziektegeval voorkomende
meerdere gevallen zijn als regel het gevolg van dat eerste ziektegeval
en ontstaan door verspreiding van daarvan afkomstige smetstof.

Het is echter thans niet meer na te gaan hoe door de onderscheidene
Districtsveeartsen en Inspecteurs in den loop der 60 jaren de ziekte-
gevallen zijn aangeteekend, zoodat het mij ook onmogelijk is, voor
geheel Nederland alleen die eerste ziektegevallen uit te zoeken.

De aldus gemaakte fout kan evenwel naar mijn meening, in verband
met de groote aantallen gevallen welke de staten bevatten, niet van
overwegende beteekenis zijn.

In de staten I en II zijn de cijfers van het kwartaal, waarin gedurende
het betreffende jaar het grootst aantal ziektegevallen zijn voorgekomen,
onderstreept. Noemen wij die hoogste cijfers gemakshalve toppen of
hoogtepunten, dan blijkt uit staat I, dat in Nederland in het eerste
kwartaal 28 maal, in het tweede kwartaal 8 maal, in het derde kwartaal
5 maal en in het vierde kwartaal 11 maal een top of hoogtepunt is
voorgekomen.

Het miltvuur komt dus in Nederland het meest frequent voor in het
eerste kwartaal en dan vervolgens, wat de frequentie betreft, het vierde
en het tweede kwartaal, terwijl de ziekte het minst frequent voorkomt
in het derde kwartaal. De volgorde is dus : ie, 4e, 2e en 3e kwartaal
en deze volgorde komt overeen met de totaal-cijfers van die kwartalen
over de periode 1885 t/m 1932.

Gaan wij nu na hoe het in dit opzicht in Friesland is gesteld, dan
blijkt uit staat II, dat de toppen 22 maal in het eerste, 1 1 maal in het
tweede, 11 maal in het derde en 8 maal in het vierde kwartaal voor-
kwamen.

Het miltvuur komt dus volgens de toppunten-basis in Friesland het
meest frequent voor in het eerste, daarna in het tweede en het derde
ernhet minst frequent in het vierde kwartaal.

Nu is in de veel minder omvangrijke opgave voor Friesland het
verschil tusschen de opeenvolgende kwartaalcijfers dikwijls slechts één,
een verschil, dat m. i. niet voldoende groot is om daarom aan het
hoogere cijfer den voorrang te geven. Om deze reden zeggen ons hiel-
de totale cijfers van de kwartalen over de genoemde jaren dan ook
meer. En uit die totalen blijkt de volgorde van de frequentie der ziekte
in Friesland in de verschillende kwartalen te zijn : ie, 2e, 4e en 3e.

Maken wij grafische voorstellingen van de bovenbedoelde staten I
en II, dan zijn deze de volgende :

Er dient hierbij nog op te worden gewezen, dat de opgave van Neder-
land ook de gevallen van Friesland omvat en het zou dus voor een
vergelijking tusschen Nederland en Friesland juister zijn, de eindcijfers
van de opgave voor Nederland met die van de opgave voor Friesland
te verminderen. Doen wij dat, dan blijkt er echter geen verandering
door te worden teweeggebracht, want de totale cijfers voor Nederland,
behalve Friesland, blijken dan voor de 4 kwartalen te zijn resp. 4319,
3510, 3093 en 3655 en de eerder bedoelde volgorde blijft ook dan
ongewijzigd, n.1. ie, 4e, 2e en 3e kwartaal.

Uit het bovenstaande blijkt dus, dat : ie. voor geheel Nederland
ook behalve Friesland) het aantal gevallen van miltvuur verreweg

het grootst is in het eerste kwartaal, dan volgt het vierde, daarna het
tweede en ten slotte het derde kwartaal met het geringste aantal ge-
vallen en 2e. voor Friesland het aantal gevallen van miltvuur in het
eerste kwartaal eveneens het grootst is, maar dan volgt het tweede,
daarna het vierde en ten slotte eveneens het derde kwartaal, met het
geringst aantal gevallen.

Er bestaat derhalve ten opzichte van het voorkomen van het miltvuur
tusschen Nederland en Friesland volledige overeenstemming wat het
eerste en het derde kwartaal betreft, en met betrekking tot het vierde
en het tweede kwartaal bestaat er eenig verschil in volgorde, n.1. voor
Nederland 4e en 2e en voor Friesland 2e en 4e. Wij meenen niet, dat
er aan laatstbedoeld verschil groote beteekenis dient te worden toegekend.

In iede,r geval volgt uit bovenbedoelde waarneming, dat het milt-
vuur zoowel in Nederland als in Friesland het meest frequent voorkomt
in de wintermaanden en dus voornamelijk een „stalziekte" is, in dien
zin, dat de ziekte het meest voorkomt tijdens den staltijd. Het aantal
ziektegevallen is het grootst gedurende den staltijd, n.1. het eerste
kwartaal, de maand April van het tweede kwartaal en het vierde kwar-
taal, terwijl in den weidetijd, n.1. gedeeltelijk het tweede kwartaal,
gerekend vanaf 1 Mei en het derde kwartaal, het aantal ziektegevallen
het geringst is.

Staat van het aantal veebeslagen, waaronder gevallen van miltvuur
zijn voorgekomen in de maanden van de jaren 1909 t/m 1934 in de
provincie Friesland.

Dat in Friesland gedurende de zomermaanden, Juni, Juli, Augustus
en September, weinig of geen miltvuur voorkomt moge ten slotte
nog overtuigend blijken uit deze opgave, waarin de voorgekomen
gevallen van miltvuur vanaf het jaar 1909 per maand zijn gerangschikt.
(Ten einde niet te veel plaatsruimte in te nemen is de opgave beperkt
tot het jaar 1909 ; de gegevens over de jaren vóór 1909 geven echter
eenzelfde beeld).

Uit dezen staat blijkt tevens, dat in de maand April (de laatste
staltijdmaand) veel ziektegevallen voorkomen.

II. Literatuurbespreking over den invloed van den grondwaterstand op de
ontwikkeling van hel miltvuur.

Zooals reeds in den aanvang van deze studie (blz. 130) is\'vermeld,
is door mij de meening uitgesproken, dat de hooge grondwaterstand
in Friesland een belangrijke, zoo niet de belangrijkste, rol bij het ont-
staan van het miltvuur in deze provincie speelt.

Ik wil thans nagaan wat door anderen omtrent de relatie tusschen
grondwaterstand en deze ziekte wordt gedacht. Daarbij zal ik mij
dienen te beperken.

Francke en Goerttler ¹) merken hieromtrent op, dat het verband
tusschen de bewegingen van den grondwaterspiegel en het aantal
miltvuurgevallen (ook boutvuur) dikwijls naar voren is gebracht, maar
dat de mededeclingen daaromtrent vaak tegenstrijdig zijn.

Genoemde schrijvers geven hierover interessante beschouwingen. Zij
geven een statistiek van het aantal gevallen van miltvuur in Pruisen
per kwartaal over de jaren 1902—1913 en 1919—1926, waaruit blijkt,
dat het miltvuur aldaar het minst voorkomt in het derde of droge
kwartaal.

Francke en Goerttler geven daarbij als hun meening te kennen,
dat uit het weinig voorkomen van miltvuur in het derde (dus voor
hun droge kwartaal) niet mag worden geconcludeerd, dat de verklaring
van dit verschijnsel is te zoeken in den bodemvochtigheidstoestand en
de grondwaterverhoudingen. Zij ontkennen, dat de „Pettenkofer\'sche"
bodemleer, volgens welke, zooals bekend is, de grondwaterstand bij
de verspreiding van cholera en typhus een belangrijke rol speelt, in
dien zin, dat de hoogtepunten van deze ziekten steeds vallen in maanden
met geringe bodemvochtigheid en de minste gevallen in de maanden
met groote bodemvochtigheid, bij het miltvuur opgaat.

Müssemeijer ¹) nam waar, dat op plaatsen, waar het grondwater
toegankelijk is en miltvuurcadavers begraven zijn, met het stijgen en
het dalen van het grondwater 11.1. in de voorjaars- en in de herfst-
maanden, miltvuurgevallen voorkwamen. Volgens hem speelt de op

¹) Prof. Dr. Müssemeijer, Milzbrand, die Verhütung seiner Verbreitung durch
tierische Roherzeugnisse, Iiier Band. Berichte für Abteilungsversamlungen blz. 47,
Iler Internationaler Tierärztlicher Kongres, London 1930.

deze wijze tot stand gekomen infectie van het grondwater in vele
streken waarschijnlijk een rol.

In de laatste tijden hebben voorts de Russen Pokschischewsky en
Golowin ¹) door hun interessante onderzoekingen van den bodem
bewijzen voor de Pettenkofer\'sche leer aangevoerd. Deze onderzoekers
komen tot de conclusie, dat het miltvuur een endemisch karakter toont
in een bodem welke rijk aan organische stoffen en water is.

Langs experimenteelen weg onderzochten zij of er verband bestaat
tusschen de vochtigheid, de temperatuur, de concentratie en de Ph.
van den bodem en op grond van deze onderzoekingen en hun beschou-
wingen ter zake komen deze schrijvers tot de conclusie, dat de oude
Pettenkofer\'sche theorie, ,,eine tiefste wissenschaftliche Einsicht in der
„Epizoötologie und Epidemiologie ist." Zij dus, meenen ook, dat met
het stijgen van het grondwater de daarin aanwezige kiemen naar de
oppervlakte worden gebracht om daar bij het zakken van het grond-
water te blijven.

Zooals reeds is opgemerkt bestrijden Francke en Goerttler e. a.
deze meening met de opmerking, dat onder gewone verhoudingen, d. i.
zonder blootlegging van de diepere bodemlagen, in de diepte van den
bodem zelfs de sterkste ziektekiemgroei kan plaats hebben, zonder dal
dit voor de bewoners van dien bodem van eenige beteekenis kan zijn,
omdat bij het stijgen van het grondwater alle in het grondwater voor-
handen zijnde kiemen in den bodem worden teruggehouden en a. h. w.
afgefiltreerd worden.

Om dezelfde reden achten zij het bij het dalen van het grondwater
niet mogelijk, dat kiemen in de diepere bodemlagen kunnen worden
meegesleept.

Ook Gotschlich ²) is deze meening toegedaan en hij merkt op, dat
door opgraven of omwerken van clen bodem, kiemen uit de diepere
lagen zeer zeker aan de oppervlakte kunnen komen, maar dat zulks
door stijgend grondwater zou kunnen geschieden ontkent hij. Volgens
dezen schrijver zijn de diepere bodemlagen (d. i. van ongeveer 2 M.
diepte af) in een dichten normalen bodem voor alle van bovenkomende
bacteriëele verontreinigingen beschut en deze diepere lagen bleken
evenals het grondwater kiemvrij te zijn.

Door proeven is voorts bewezen, dat de op bodemoppervlakte uit-
gegoten vloeistoffen met bacteriën slechts tot 20—60 c.M. diepte
doordringen.

Wij zien dus, dat Pokschischewsky en Golowin de Pettenkofer\'sche
leer aanhangen en dat ook Müssemeijer den invloed van het grond-

¹) Prof. Dr. N. A. Pokschischewsky en Dr. A. D. Golowin. Der Milzbrand
als Erdbodenepizoötie. Zeitschr. für Infektionskrankheiten, parasitaire Krankheiten
und Hygiene der Haustiere, 43e Band, 2e Heft, blz. 94/99.

²) E. Gotschuch. Allgemeine Epidemiologie I, Infektie und Epidemie in Prof.
M. Rübner, Prof. M. v. Gruben und Prof. M. Ficker. Handbuch der Hygiene,
blz. 251 t/m 262.

water erkent. Francke, Goerttler en Gotschlich verwerpen de ge-
noemde leer geheel en volgens deze beide eerstgenoemde schrijvers
spelen de overstroomingen en de grondbewerkingen een voorname rol
als oorzakelijk moment.

Eensluidend zijn de meeningen te dezen opzichte in ieder geval niet.
Een invloed van het grondwater wordt echter wel aangenomen indien
er sprake is van grondbewerking.

III. Over het gevaar, verbonden aan het begraven van de cadavers van aan
miltvuur gestorven dieren.

Het oordeel over den aard en de intensiteit der bodeminfectie door
het begraven van de cadavers van aan miltvuur gestorven dieren is
al evenmin eensluidend.

Algemeen wordt erkend, dat de miltvuursporen zeer resistent zijn
en in den bodem, vooral in een vochtigen bodem, tientallen van jaren
levensvatbaar kunnen blijven. Ook Pokschischewsky en Golowin ⁴)
wijzen er op, dat de sporen in een voor kiemen ongunstige omgeving
langen tijd levend blijven.

Hutyra en Marek ¹) hechten een groote beteekenis aan de begraven
miltvuurcadavers als verspreiders van de ziekte, maar zij doen dit vooral
als het begraven niet diep heeft plaats gehad.

Ook het diep begraven van vooraf geopende cadavers van aan milt-
vuur gestorven dieren achten zij niet zonder bedenking, omdat de
sporen zeer lang in de diepere aardlagen blijven leven en — en hier
toonen zij zich aanhangers van de veel bestreden leer van Petten-
kofer — deze met stijgend grondwater naar boven kunnen komen.

Koch oordeelt echter dat de miltvuurbacillen het in rottend materiaal
niet lang uithouden, terwijl in de diepte van den bodem de twee be-
langrijkste voorwaarden voor de sporenvorming, zijnde zuurstof en
voldoende temperatuur, ontbreken.

Met Koch meent ook Friedberger ²) dat aan de begraven miltvuur-
cadavers als reservoir van ziekteverwekkers geen beteekenis kan worden
toegekend. Zijn meening is, dat dc besmetting van weiden plaats heeft
door oppervlakkig verstrooide kiemen, afkomstig uit dc mest van zieke
dieren of uit de uitvloeiingen van aan anthrax gestorven dieren, terwijl
ook de niet zelden voorkomende gevallen van lichte infectie, die ge-
nezen, een belangrijke rol kunnen spelen bij de besmetting van nieuwe
weiden, waar de ziekte voorheen niet voorkwam. Dc na hevige onweders
dikwijls voorkomende gevallen van miltvuur worden volgens Fried-
berger veroorzaakt doordat door die hevige buien de in den bodem
aanwezige kiemen gemobiliseerd worden en aan het gras komen,
waarmede zij het dierlichaam binnentreden.

¹) Dr. F. Hutyra und Dr. J. Marek. Spezielle Pathologie und Therapie der
Haustiere. Bnd. I.

²\') E. Friedberger. Milzbrand, in Handbuch der Hygiëne von Prof. M. Rubner.
M. v. Gruben und M. Ficher, blz. 151/153.

Uit de afdeeling Infectieziekten van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.
Directeur: Prof. Dr. L. DE BLIECK.

Uit dc mededeelingen die in dit tijdschrift over eendensalmonellose
werden gedaan, bleek reeds dat Salmonella bij de eend zeer in het
bizonder het ovarium aantast, waardoor eieren gelegd kunnen worden,
die Salmonella bevatten, zoodat bij het uitbroeden kuikensterfte op-
treedt. Deze kuikensterfte zelf (anamnese, sectiebevindingen enz.) werd
nog niet nader besproken. Daar het broedseizoen binnenkort weer
aanvangt (Februari) is het wellicht van nut de 5 gevallen, die tot nu
toe hier onderzocht werden, te beschrijven.

Anamnese : Op het bedrijf is van te voren nimmer sterfte geweest.
De eerste weken na het uitkomen der eieren hebben zich geen ziekte-
gevallen voorgedaan. Thans nu de eendenkuikens enkele weken oud
zijn sterven er velen accuut, op 1 dag zelfs 40 stuks van de 270. Een
oorzaak is niet op te geven.

Sectiebevindingen : Enteritis. Overigens geen afwijkingen (geen
slecht geresorbeerde dooierresten te vinden).

Bacteriologisch onderzoek : Uit deze eendjes werd S. enteritidis
var.essen geïsoleerd.

Conclusie : Het betreft hier kuikens, die pas eenige weken 11a de
geboorte accuut sterven. Het ligt dus voor de hand dat de S. enteritidis
var.essen -infectie niet alreeds in of op het ei aanwezig was doch later
van buiten af is ontstaan. Een onderzoek op het bedrijf leverde geen
verdere resultaten op.

Müssemeijer ³) waarschuwt nadrukkelijk tegen het begraven van
miltvuurcadavers op plaatsen, die voor het grondwater toegankelijk zijn.

Ik meen met deze enkele grepen uit de mij ter beschikking staande
literatuur, ten einde niet te veel plaatsruimte te vragen, te kunnen
volstaan en uit de, zij het ook niet volledige literatuurbesprekingen de
conclusies te mogen trekken, dat :

ie. bij het miltvuur de grootste beteekenis wordt gehecht aan de
infectie met de sporen, die in de bovenste bodemlagen aanwezig zijn en

2e. voor het ontstaan van de ziekte aan overstroomingen en grond-
bewerkingen de grootste beteekenis als het oorzakelijk moment wordt
toegekend. ( Wordt vervolgd).

Sectiebevindingen : geen vuile cloaca, geen slecht geresorbeerde dooier-
resten, geen haardjes in de organen, geen duidelijke enteritis, sterk geel
gekleurde lever.

Bacteriologisch onderzoek : Uit de organen werd S. enteritidis var.essen
gekweekt.

Sectiebevindingen : geen vuile cloaca, slecht geresorbeerde dooierrest,
geen haardjes in de organen, lever geel en gedegenereerd.

Bacteriologisch onderzoek : Uit hart, lever en dooierrest werd S. typhi-
murium gekweekt.

Sectiebevindingen : geen der 19 ingezonden diertjes heeft een vuile
cloaca, kleine of geen dooierresten, nergens haardjes of andere afwij-
kingen.

Bacteriologisch onderzoek : Uit hart, lever en dooierrest (voor zoover
aanwezig) werd geënt. Bij 16 kuikens werd een reincultuur verkregen
die een positieve snelagglutinatie gaf, met S. tvphi-muriumserum. Een
der culturen werd uitvoerig als S. typhi-murium gedetermineerd.

Uit de gevallen 2, 3 en 4 blijkt dus dat op het bedrijf van B zoowel
sterfte door S. enteritidis var.essen als door S. typhi-murium heerschte.
Ter plaatse werd een onderzoek ingesteld. Allereerst werd alles onder-
zocht wat aan de dieren (jong en oud) verstrekt werd. Hiervoor werd
steriel verzameld mais, grit, Engelsch vischmeel, opfokvoer, garnalen,
scholmcel, gemalen puf (vischafval) en water. Van elk dezer monsters
wercl een kolfje met 100 c.c. voedingsbodem volgens Müi.ler geënt
dit is een voedingsbodem waarin Salmonella wel, andere bacillen
niet of slecht groeien) ; niettegenstaande een uitvoerig voortgezet
bacteriologisch onderzoek kon geen Salmonella gekweekt worden. Bij de
volwassen eenden van het bedrijf gelukte door middel van bloedonder-
zoek (agglutinatie) aan te toonen dat een zeker percentage der dieren
deels met S. typhi-murium, deels met S. enteritidis var.essen besmet was.

Conclusie : De Salmonella-infectie op het bedrijf B is hier via het ei
ontstaan.

Een onderzoek ter plaatse kon niet worden ingesteld. De slecht
geresorbeerde dooierresten en het ontstaan der sterfte direct na de
geboorte doen zeer sterk de infectie via het ei vermoeden.

Op het terrein van het Instituut arriveerden eenige pas geboren
kippenkuikens die uitgebroed waren op een bedrijf waar eenden, ver-
moedelijk besmet met Salmonella, werden gehouden. Reeds direct na
aankomst waren deze kuikens niet gezond, enkele stierven. Drie kuikens
werden onderzocht. Zij hadden allen een cementcloaca en een zeer
groote dooierrest. S. pullorum werd uit geen der 3 geïsoleerd echter
wel uit één der kuikentjes S. enteritidis var.essen. Dit geval doet wel
zeer sterk vermoeden dat het hier ook een ei-infectie betreft. Hierbij
zij op het volgende gewezen : niet alleen gelukte het kippenkuikens per
os met S. enteritidis var.essen van de eend te infecteeren, doch ook een
volwassen kip was te besmetten (intramusculair) ; dit dier kreeg een sterk
positieve agglutinatietiter ; bij sectie van deze kip werd door den heer
C. A. van Dorssen S. enteritidis var.essen uit het ovarium gekweekt.
Het vermoeden is dus zeer zeker gewettigd, dat ook kippenkuikens aan
Salmonellainfectie via het ei en daarna ook door contact-infectie van
kuiken op kuiken ziek kunnen worden en dat ook het kippenei, evenals
het eendenei, Salmonella kan bevatten. Bij voedselvergiftigingen door
S. enteritidis var.essen bij den mensch denke men dus niet uitsluitend
aan de eend doch ook aan de kip.

Behalve eendenkuikensterftc door S. enteritidis var.essen en S. typhi-
murium wordt een spontaan geval van kippenkuikensterfte door S.
enteritidis var.essen beschreven ; bij een intramusculair besmette kip
werd S. enteritidis var.essen uit het ovarium gekweekt.

Ausser Entenkiickensterblichkeit durch S. enteriditis var.essen und S. typhi-
murium wird ein spontaner Fall von Hühnerkückensterblichkeit beschrieben durch
S. enteriditis var.essen ; bei einem intramuskular inflzierten Huhn wurde S. enteri-
ditis uar.essen aus dem Ovarium gezüchtet.

Besides a mortality among ducklings due to S. enteritidis var.essen and S. typhi-
murium, the author relates a spontaneus case of chickenmortality due to S. enteritidis
var.essen. In a fowl intramuscularly infected S. enteritidis var.essen was cultivated
from the ovarium.

L\'auteur décrit, outre une mortalité de canetons due a S. enteritidis, var.essen
et S. typhi murium, un cas spontane de mortalité parmi des poussins causée par S.
enteritidis var.essen. II a réussi k cultiver S. enteritidus var.essen de 1\'ovaire d\'une
poule, contaminée par voie intramusculaire.

(Uit het Veterinair-Pathologisch Instituut van de Rijks-Universiteit te
Utrecht. Directeur: Prof. Dr. H. SCHORNAGEL).

Het statistisch verwerken van een bepaalde materie heeft weinig zin,
als de verkregen gegevens geen nieuwe gezichtspunten opleveren of
indien zij geen aanleiding geven tot nader onderzoek. Mijn materiaal
gaf verschillende vragen te beantwoorden, waarvan ik U de voornaam-
ste wil noemen.

i°. Hoe komt het, dat wij bij de hond zo vaak klepverdikkingen
zien, terwijl wij bijna nooit endocarditis bij de hond ontmoeten welke
neiging toont tot genezing?

2°. Wat mag de oorzaak zijn, dat endocarditis bij het rund meer
rechts dan links voorkomt ?

3⁰. Welke is de plaats en de betekenis van endocarditis in een be-
paald ziekteproces ?

4⁰. Welke bacteriën spelen bij onze huisdieren de voornaamste rol
bij endocarditis, speciaal ook wat betreft de vorm verrukeus ofulcereus ?

ad i Bij de hond komt veelvuldig ulcereuze endocarditis voor, een
vorm welke zeer weinig neiging heeft tot herstel, en in de zeldzame
gevallen van herstel een ernstige misvorming van de kleppen achterlaat.
Bij ongeveer 100 gevallen van endocarditis van de hond zagen wij
slechts bij hoge uitzondering gevallen met tendens tot genezing. Hoe
komt het dan dat aanzienlijke verdikkingen van de kleppen zo vaak
als toevallige bevinding bij secties worden waargenomen ?

Een soortgelijke vraag stelde Bindo de Vecchi, die in 1931 een sta-
tistiek over endocarditis bij de mens publiceerde. Hij stelde de vraag :
Hoe komt het, dat men bij secties van kinderen beneden 10 jaar zo
zelden endocarditis ontmoet, terwijl de clinici bij kinderen vrij vaak
klepgebreken waarnemen ? De Vecchi heeft toen onderzocht de harten
van 42 kinderen, welke geleden hadden aan de meest verschillende
bacterieele ziekten. Macroscopisch toonden de kleppen geen enkele
afwijking, doch microscopisch vond hij in 30 gevallen ontstekingsver-
schijnselen in de kleppen, celinfiltraten, oedeem, soms ook verval van
endotheel en beginnende fibrinevorming. Hier waren dus gevallen
aanwezig van zeer jonge endocarditis, welke echter macroscopisch niet
waarneembaar waren. Deze aandoening komt vermoedelijk dus veel-
vuldig voor, en heeft blijkbaar geen neiging om zich bij herstel van de
patiënt verder te ontwikkelen tot een duidelijke endocarditis. Wel kan
een dergelijk proces weer tot rust komen, en dan sporen nalaten in
de vorm van geringe sclerose der kleppen.

Albot en Miget publiceren in 1935 de resultaten van endocarditis-
onderzoek gedurende 8 jaar in het instituut van Roussy. Ook zij vinden
een groot aantal gevallen van endocarditis bij macroscopisch normaal
uitziende kleppen. Zij geven aan deze vorm van endocarditis de juiste
naam van valvulite ev. endocardite simple. Dit is de ware endocarditis
simplex. Immers hier hebben wij de ontsteking van de kleppen ev.
van het endocardium in de meest eenvoudige, de meest zuivere vorm.
De thrombusvorming, de organisatie, het verval bij ulcereuze vormen,
dat zijn secundaire zaken, die wel zeer belangrijk zijn voor het leven van
de patiënt, maar die het beeld van het primaire lijden vertroebelen.

Uit andere overwegingen had ik reeds, voordat ik kennis nam van
bovenbedoelde publicaties, herhaaldelijk kleppen en pariëtaal endocard,
dat macroscopisch normaal scheen, microscopisch onderzocht. Het was
mijn bedoeling toen na te gaan of de jongste endocardveranderingen
die men experimenteel bij konijnen gemakkelijk kan opwekken, en die,
vooral door Siegmund en Dietrich zo herhaaldelijk bij de mens waren
waargenomen, ook bij onze huisdieren voorkwamen, en of ik hier soms
de sleutel kon vinden voor de rechtszijdige endocarditis bij het rund.

Ik heb een aantal normaal uitziende harten onderzocht van paard,
rund en hond, in gevallen waarbij een reactie was te verwachten,
zoals Siegmund en Dietrich beschreven. Ik zal mij hier bepalen tot
de hond. En inderdaad vond ik bij honden met een of andere bacterieele
ziekte, kleppen, welke macroscopisch volkomen normaal waren en bij
microscopisch onderzoek duidelijk ontsteking te zien gaven. Hoewel ik
slechts weinig gevallen onderzocht — het is een zeer tijdrovend werk —
kreeg ik direct positieve resultaten. De beelden waren hier duidelijk,
niet twijfelachtig : sterke histiocytaire woekering in het subendotheliale
weefsel, soms ook duidelijke activiteit van het dieper gelegen bind-
weefsel, ook wel duidelijke exsudatie. Zonder twijfel komt dit veel-
vuldig voor. Ik denk hier aan het veelvuldig voorkomen van infectieuze
ziekten bij jonge honden. Het ligt voor de hand, dat deze endocarditis
simplex in de regel zich niet ontwikkelt tot een manifeste endocarditis
maar na herstel nieuwgevormd bindweefsel in de kleppen achterlaat,
hetgeen men later als toevallige bevinding waarneemt. Ook het feil,
dat men zowel de acute ontsteking, als de sclerose voornamelijk aantreft
in de mitralis pleit hiervoor. Paard en rund doorstaan in hun jeugd
minder infecties dan de hond, men vindt bij deze dieren de klepsclerose
ook veel minder vaak dan bij de hond. Hiermede kan men zonder
moeite de klepsclerose verklaren. Een voorname factor is ook nog het
feit, dat men de verdikte kleppen niet alleen vindt bij oude dieren,
doch ook bij jongere. De klepverdikking bevindt zich niet speciaal aan
de sluitingslijnen, doch vrij diffuus over de kleppen verdeeld, dit komt
ook overeen met de plaats van de acute ontsteking. Ik acht het dus
waarschijnlijk, dat de klepsclerose welke men bij de hond zo vaak
waarneemt, in het merendeel der gevallen terug te brengen is tot een
genezen endocarditis simplex.

ad 2°. Waarom komt endocarditis vooral rechts voor bij het rund ?
Ik heb naar mogelijke oorzaken gezocht, doch geen goede verklaring
kunnen vinden. Een vergelijking van de reactieve veranderingen der
intima links en rechts bij paard en rund leverde geen enkel resultaat
op ; ik kon bij microscopisch onderzoek bij het rund rechts geen grotere
activiteit of grotere gevoeligheid waarnemen. De ligging van andere
ontstoken organen ten opzichte van het hart en de aard der in deze
organen waargenomen ontstekingen, gaven bij vergelijking tussen de
verschillende dieren geen enkel aanhoudingspunt.

Vóór ik mij in het bijzonder bezig hield met endocarditis, vóórdat
er iets bekend was over de sensibilisatie van het endotheel, dus in de
tijd, dat de opvatting van een enting van bacteriën op het endocard
op de sluitingslijnen gangbaar was, heb ik mij dikwijls afgevraagd,
of het niet mogelijk was, dat endocarditis langs embolische weg ont-
staat. Deze mening werd versterkt door verschillende mij bekende ge-
vallen van endocarditis links zonder longveranderingen, en ook van
endocarditis rechts met uitsluitend longveranderingen. Ik denk hier dus
aan aanvoer van bacteriën via de vaten welke de kleppen van bloed
voorzien. Nu is dit een lastige kwestie, omdat men het er nog lang niet
over eens is, hoever de voedingsvaten zich in de kleppen uitstrekken.
De meningen hieromtrent lopen nogal sterk uiteen. Afgezien van zeer
jonge dieren, waar dc vaten uitgebreider zijn dan bij oudere, beweren
sommigen dat de vaten zich beperken tot de basis van de klep, dit
is de meest gangbare opvatting, anderen geven aan dat zij zich tot op
ruim ¹/₃ van dc klep uitstrekken. Het is natuurlijk moeilijk om de juiste
uitbreiding vast te stellen, anders zou het geen strijdpunt zijn. Persoon-
lijk ben ik geneigd aan te nemen, dat de vaten zich aanmerkelijk verder
uitstrekken dan algemeen wordt aangenomen. Dit berust niet zo zeer
op eigen waarneming van kleine vaatjes op ongeveer ¹/_a van de klep-
lengte van de basis, want ik weet niet of dit wel de bloedvaatjes zijn,
maar wel op bloedingen, die ik waarnam midden in het kleplichaam,
op een aanzienlijke afstand van de basis.

Bij de hond nam ik op die plaats een duidelijke ontsteking waar,
welke macroscopisch niet was te zien, en waarbij de oppervlakkige
lagen van het endocard niet waren veranderd. Dergelijke gevallen
geven sterk de indruk langs embolische weg te zijn ontstaan, al is het
bewijs niet geleverd.

Opvallend is verder het frequente voorkomen van haardsgewijze
myocarditis bij endocarditis. Macroscopisch zien wij bij de huisdieren
in ongeveer ^x/₃ van de gevallen van endocarditis, ook een duidelijke
myocarditis. Zonder twijfel vindt men bij microscopisch onderzoek veel
vaker embolische processen in de hartspier. Ik beschik zelf niet over
exacte gegevens hierover. Otto Saphir zag bij de mens bij endocarditis
in bijna alle gevallen ook embolische myocarditis ; zoals ik zeide,
beschik ik zelf niet over juiste gegevens bij onze huisdieren, maar mijn
indruk is wel, dat bij de dieren de toestand dezelfde is.
LXIII <j

Deze feiten, het voorkomen dus van een valvulitis zonder verandering
in de oppervlakkige lagen, en de veel voorkomende embolische pro-
cessen in de hartspier hebben bij mij de mening doen postvatten, dat
een deel der gevallen van endocarditis langs embolische weg ontstaat.
Ik weet wel, dat ik met deze mening vrijwel alleen sta, dat ik het niet
bewijzen kan met het mij ter beschikking staande materiaal. Maar
zeker is, dat sommige door mij waargenomen veranderingen gemakkelijk
kunnen worden verklaard, als men de mogelijkheid van een embolische
endocarditis aanneemt, en dat men zich in bochten moet wringen als
men de gangbare mening als de enig mogelijke aanvaardt.

Aangenomen dat embolische ontstaanswijze mogelijk is, dan zou
hierin ook een verklaring te vinden zijn voor de veelvuldige rechts-
zijdige endocarditis bij het rund. Immers bij het rund is de rechter tak
van de Arteria coronaria bijzonder klein, veel nauwer dan bij andere
dieren. Het rechter hart ontvangt dan ook veel bloed uit de zwaardere
linker tak ; mogelijk, dat hier de sleutel ligt voor een verklaring van
het veelvuldig rechts zijn der endocarditis bij het rund.

ad 3⁰. Welke is de plaats en de betekenis van endocarditis in een
ziekteproces ?

Endocarditis vindt men soms als enige afwijking, doch meestal ge-
combineerd met andere afwijkingen. Het is vaak, vooral bij oudere
processen uiterst moeilijk, zo niet onmogelijk om vast te stellen wat
het primaire is. Bij chronische longprocessen en linkszijdige endocarditis
is men geneigd om de endocarditis te beschouwen als gevolg van de
longaandoening ; vindt men rechtszijdige endocarditis en longhaarden,
dan keert men de zaak meestal om en noemt men de endocarditis
primair, de longprocessen secundair. Infarcten schrijft men bijna zónder
uitzondering op rekening van de endocarditis. Moeilijker wordt het
b.v. in een geval van polyarthritis, endocarditis en infarcten, vooral
als één der processen niet duidelijk veel ouder of jonger is dan de andere.

Ten einde een inzicht te verkrijgen in dc onderlinge verhouding
endocarditis enerzijds en pathologische afwijkingen in andere organen
anderzijds, heb ik de sectieverslagen van de mij ten dienste staande
gevallen nagegaan. Natuurlijk zijn er vele gevallen onder welke mij
niets leerden, doch daarnaast waren er ook vele gevallen welke wel
leerzaam waren. Te veel beschouwen wij de endocarditis als een ge-
heimzinnige ziekte, als iets wonderlijks, vooral wanneer wij geen dui-
delijke afwijkingen vinden in andere organen.

Sinds de onderzoekingen van Siegmund, Dietrich, Semsroth, Koch
e. a. hebben wij een andere visie gekregen op deze aandoening. Het
is immers gebleken, dat bij experimentele en natuurlijke gevallen van
bacteriaemie, van toxinaemie, van circulatie van vreemde eiwitten e. d.
het endocard wordt gesensibiliseerd en zeer ontvankelijk wordt voor
een bacterieele ontsteking.

over geleverd dit te doen, dan verliest de endocarditis het geheimzinnige
waas, dat haar voor enkele jaren nog omgaf. Bacterieele ziekten komen
veelvuldig voor, dus ook toestanden waarbij het endocardium veranderd
wordt, in een andere, in een allergische „Reaktionslage" wordt ge-
bracht. In een aantal gevallen zal dit gepaard gaan met een endocarditis
simplex (endocardite simple), slechts bij uitzondering zal er een mani-
feste endocarditis optreden. Hetzelfde zien wij b.v. met lever, milt,
lymphklier, nieren. Ook hierin treden vaak reactietoestanden op,
zonder dat het noodzakelijk tot een duidelijke ontsteking behoeft te
komen. Lever en longen staan er in dit opzicht nog het slechtste voor,
omdat deze organen het veneuze bloed, ontvangen uit het maagdarm-
kanaal resp. uit het overige deel van het lichaam. Deze organen zouden
dus, indien alle weefsels even ontvankelijk waren voor een bacterieele
infectie, het vaakst moeten zijn aangetast, alleen al door hun plaats
in het organisme.

Bij een septische toestand kunnen verscheidene organen reactieve
veranderingen te zien geven, ook het endocardium. Alle vaatendotheel
vertoont bij sepsis soortgelijke reacties als het endotheel dat het hart-
kuilen bekleedt, echter zijn de reacties van het endocard het duidelijk-
ste. Men kan bij sepsis verwachten, dat het endocard duidelijke morpho-
logische veranderingen te zien geeft. Bij de mens is dit vooral bekend
bij roodvonk, maar ook bij verschillende andere infectieziekten en ook
b.v. bij nephritis. Ik heb dit bij onze huisdieren nagegaan, in een aantal
gevallen welke zich hiertoe leenden, n.1. bij niet al te snel verlopende
vormen van sepsis, bij verse cadavers.

Ik vond verschillende gevallen van lichte ontstekingsvormen in het
endocardium bij enteritis, morbus maculosus, paratyphus, peritonitis,
phlegmonen, hondenziekte enz. cloch ook reeds duidelijke veranderingen
bij zeer acuut verlopende ziekten. In al die gevallen was het endocar-
dium macroscopisch volkomen intact, microscopisch was er echter een
duidelijke reactie, soms met verval van endotheel gecombineerd met
meer of minder sterke woekering van histiocyten en soms een cellige
infiltratie en oedeem.

Ook andere organen met name lever en nieren tonen dan vaak
irritatie- ev. ontstekingsverschijnsclen welke macroscopisch nog niet
zijn waar te nemen.

Wat kan er nu verder gebeuren ? In ernstige gevallen zal het dier
sterven voordat een duidelijke orgaanontsteking ev. een duidelijke
endocarditis is opgetreden.

In minder hevige gevallen zullen de ontstekingsverschijnselen duide-
lijker worden, ook voor het blote oog zichtbaar, maar het is natuurlijk
niet noodzakelijk, dat alle organen in alle gevallen even sterk worden
aangetast.

Wij zullen dus bij niet te snel verlopende gevallen van sepsis kunnen
zien optreden pneumonie, nephritis, hepatitis, arthritis, endocarditis,
meningitis enz. In vele gevallen zullen slechts enkele organen worden

aangetast, in andere gevallen zullen vele organen ziek worden. De
ervaring leert, dat het proces in het endocardium meestal niet tot
verdere uitbreiding komt.

Herhaaldelijk zullen wij dus gevallen ontmoeten waarbij de endocar-
ditis op eenzelfde basis staat alsb.v. de nephritis of pneumonie. Ja, het zal
kunnen voorkomen,dat uitsluitend een endocarditis optreedt. Endocar-
ditisneemt in die gevallen geen bijzondere plaats in, zij kan evengoed,
zij het ook minder gemakkelijk, optreden als een nephritis of arthritis.

Nu kunnen orgaanontstekingen min of meer volkomen genezen.
In dit opzicht staat endocarditis er ongunstiger voor. Zeer lichte vormen
kunnen vrijwel volkomen herstellen, maar is eenmaal een flinke throm-
bus gevormd, dan gaat het moeilijker, omdat de lagere organismen
in de thrombus vrijwel onbereikbaar zijn voor de ons bekende ver-
weermiddelen van het lichaam.

Het zal dus kunnen voorkomen, dat wij vinden een oudere endo-
carditis en daarnaast te veel bindweefsel in de nieren, resten van een
vroegere ontsteking dus. Dan wil dit niet zeggen, dat de endocarditis
is ontstaan uit de nephritis, waarschijnlijk zijn beide, nephritis en
endocarditis door eenzelfde oorzaak ontstaan. De nephritis is echter
tot rust gekomen, de endocarditis niet. Hetzelfde geldt voor allerlei
andere orgaanafwijkingen.

Is bij endocarditis en arthritis, het hartlijden primair of het ge-
wrichtslijden ? Meestal is noch het een noch het ander het geval, maar
berusten beide op eenzelfde oorzaak.

Endocarditis neemt echter wel uit andere hoofde een bijzondere
positie in. Bij een manifeste endocarditis kunnen gemakkelijk metasta-
tische processen ontstaan, dit is algemeen bekend. Doch ook hier zij
men voorzichtig. Embolische processen, met name infarcten kunnen
ook een andere bron van ontstaan hebben.

Ik ontmoette het volgende geval. Hond met subcutaan phlegmoon,
purulente pneumonie, anaemische sequesters in nieren en milt, zeer
jonge, met het blote oog nauwelijks zichtbare endocarditis. Micros-
copisch bleek op het endocardium, dat geringe acute ontstekingsver-
schijnselen toonde een dun laagje nog niet vervallen fibrine aanwezig
te zijn. De infarcten in milt en nieren waren zonder twijfel ouder dan
de endocarditis.

Hier was de endocarditis dus een orgaanontsteking behorende in
het beeld van de sepsis, die uitging van het phlegmoon. De infarcten
stamden rechtstreeks uit het phlegmoon en niet van de endocarditis.

Toch zullen embolische processen als regel wel een direct gevolg
zijn van de endocarditis.

Zeer jonge, macroscopisch nog niet zichtbare ontstekingen van het
endocardium komen bij paard, rund en hond — het varken onderzocht
ik hierop niet — veelvuldig voor bij allerlei ziekten waarbij men ver-

schijnselen van sepsis waarneemt. Deze vorm van endocarditis kan
zich tot een duidelijk beeld ontwikkelen.

Endocarditis in duidelijke vorm komt gelijktijdig voor met en heeft
dezelfde oorzaak als pneumonie, nephritis, hepatitis, enteritis, meningi-
tis, arthritis enz.

Endocarditis heeft bij onze huisdieren weinig neiging tot genezing,
de ontstekingsprocessen in andere organen hebben deze tendens wel ;
hieruit is te verklaren het voorkomen van endocarditis in duidelijke
vorm, terwijl andere organen weinig of geen veranderingen tonen.
Ook zijn hieruit te verklaren gevallen van endocarditis met geringe
chronische orgaanveranderingen, behalve dan eventuele infarcten of
abscessen in andere organen.

Endocarditis en ontstekingen in organen kunnen gezamenlijk een
circulus vitiosus vormen. Endocarditis is op zichzelf genomen een bron
voor nieuwe erupties op andere, delen van het endocardium, doch ook
voor nieuwe ontstekingsprocesscn in andere organen. Omgekeerd kun-
nen de ontstekingsprocessen in de organen weer oorzaak zijn van nieuwe
ontstekingsprocessen van het endocardium.

Bij allerlei bacterieele ontstekingen, vooral phlegmoncn, abscessen en
nietsnelverlopende infectieziekten ontmoet men bij voorkeur endo carditis.

ad 4°. Welke lageie organismen spelen bij onze huisdieren de
voornaamste rol in de etiologie der endocarditis ?

Zonder twijfel staan streptococcen bovenaan, verder diplococcen,
staphylococcen, bac. pyoscpticus, bac. pyogenes en bij het varken de
vlekziektebacil. Verder vonden wij bact. coli, paratyphusbacillen, dik-
wijls ook een mengsel van bacteriën. Het bactericgehalte is vaak zeer
klein, dit verklaart, dat endocarditis soms zo\'n geweldige uitbreiding
kan verkrijgen, zonder dat er belangrijke metastatische processen aan-
wezig zijn. In deze gevallen speelt de aanwezigheid van de thrombus
en dc bindweefselwoekering een grote rol, omdat deze de hartsfunctie
ernstig belemmeren, terwijl de aanwezige lagere organismen geen direct
nadeel verwekken, alleen zij houden het proces in gang.

Bij verwekende vormen van endocarditis verrucosa en bij endocarditis
ulcerosa vindt men als regel veel lagere organismen en aanzienlijke
veranderingen in andere organen, meestal gaan de dieren aan sepsis
te gronde.

Al zijn bepaalde bacteriën in het bijzonder bekend als verwekkers
van endocarditis (streptococcen, bac. pyogenes, bac. pyosepticus en
bac. rhusiopathiae suis) toch schijnen vrijwel alle pathogene bac-
teriën endocarditis te kunnen veroorzaken. Alleen de tuberkelbacil
schijnt vrijwel nooit oorzaak van endocarditis te zijn. Ook zal men
miltvuurbacillen zelden aantreffen, al bestaat de mogelijkheid bij weinig
virulente stammen wel.

Uit 13 gevallen van ulcereuze endocarditis bij de hond werden
gekweekt : streptococcen 8 maal ; diplococcen 4 maal ; polybacterieel
i maal.

Uit 18 gevallen van verrukeuze endocarditis bij de hond werden
gekweekt : streptococcen 12 maal ; diplococcen 2 maal ; staphylococcen
3 maal ; polybacterieel 1 maal.

Geen duidelijke verschillen dus. Het vinden van staphylococcen bij
verruceuze endocarditis en niet bij ulcereuze kan toeval zijn, de ge-
tallen zijn te klein om hieruit conclusies te trekken.

Bij het varken werden uit de thrombi 60 maal culturen aangelegd,
gevonden werden : vlekziektebacillen 35 maal (hiervan 24 maal ook
de organen positief) ; streptococcen 13 maal ; diplococcen 7 maal ;
pyogenes en coccen 2 maal ; pyosepticus 1 maal ; staphylococcen
i maal ; polybacterieel 1 maal.

Van paard en rund werd slechts zelden gecultiveerd. De cadavers
van deze dieren lenen zich maar zelden hiertoe, omdat zo spoedig
rotting optreedt. Uit uitstrijkjes bleek bij het paard, dat streptococcen
hier verre overheersen, terwijl bij het rund bac. pyogenes een grote
rol speelt. Ook bij deze dieren kwamen allerlei andere lagere organismen
voor, bij serumpaarden ook vlekziektebacillen.

Als bijzonderheid wil ik nog vermelden bij het paard tvvee gevallen
van endocarditis veroorzaakt door larven van Strongylus vulgaris.

Vroeger meende men, dat de endocarditis bij de mens werd veroor-
zaakt door speciale bacteriën n.1. door streptococcen, in het bijzonder
de haemolytische, en door staphylococcen. Later heeft men gezien,
dat ook bij de mens allerlei pathogenc bacteriën hier een rol spelen.

Ook de bacteriologische bevindingen leren, dat men endocarditis
niet moet beschouwen als iets uitzonderlijks, het is een door lagere
organismen verwekte orgaanziekte als elke andere. In den regel treden
bij septische toestanden reeds zeer spoedig reactieve veranderingen op
in het endocardium welke van defensieve aard zijn en worden opgewekt
door toxinen. Deze veranderingen zijn alleen bij microscopisch onder-
zoek waar te nemen. Blijkbaar beschikt het endocardium over grote
defensieve krachten, want een besliste endocarditis ontstaat uit deze
initiale processen slechts bij uitzondering.

Ontstaat echter een duidelijke endocarditis, dan heeft deze weinig
neiging tot stilstand of genezing en zij gaat spoedig in het ziektebeeld
een overheersende plaats innemen.

Andere organen reageren ook spoedig evenals het endocardium.
Echter ontstaat in andere organen gemakkelijker een duidelijk ont-
stekingsproces, dat echter in de andere organen ook gemakkelijker tot
rust komt.

Enig principieel verschil tussen ontsteking van het endocardium en
ontsteking van andere organen bestaat niet, de verschillen zijn slechts

gradueel. Endocarditis blijkt dus niet de geheimzinnige ziekte te zijn,
waar zij vroeger voor werd aangezien.

Pathologisch-anatomisch onderzoek van ongeveer 350 gevallen van
endocarditis. Waargenomen frequentie bij secties : paard 6,3 %, rund
2,43 %, varken 2,25 %, hond 2,27%. Primaire zetel der aandoening:
paard 67 % links, 27,5 % rechts, 5,5 % onbekend ; rund 32 % links,
62 % rechts, 6 % onbekend ; varken 92,4 % links, 7,6 % rechts ; hond
86,1 % links, 4,4 % rechts, 9,5 % onbekend.

Mitralis en tricuspidalis zijn veel vaker aangetast dan pulmonalis
en aortakleppen ; bij ulcereuze endocarditis zijn aortakleppen bijna
even vaak ontstoken als mitralis.

Verrukeuze endocarditis overheerst bij de huisdieren : paard 94 %,
rund 92 %, varken bijna 100 %, hond 60 % verrukeus. Meestal heeft
de verrukeuze endocarditis van de dieren een maligne karakter ; ver-
weking der fibrine en weinig tendens tot genezing.

Oorzaak voor het overheersen van rechtszijdige endocarditis bij het
rund is niet gevonden. Op grond van waarnemingen bij microscopisch
onderzoek van macroscopisch intacte hartekleppen acht schrijver een
embolische wijze van ontstaan niet uitgesloten. Mogelijk dat de klein-
heid van de A. coronaria dextra bij het rund een rol speelt.

De veelvuldig voorkomende gevallen van klepsclerose bij de hond,
welke in bovenstaande frequentiecijfers niet als endocarditis zijn be-
schouwd, zijn vermoedelijk wel resten van een endocarditis. De acute
stadia ontstaan in de jeugd (infectieziekten) blijven macroscopisch
onzichtbaar, zijn microscopisch echter goed waar te nemen en laten
bindweefsclvcrdikking na.

Reeds bij acute vormen van sepsis treden belangrijke endocard-
veranderingen op, deze zijn alleen microscopisch waar te nemen.
Hieruit kan zich een duidelijke endocarditis ontwikkelen.

De meest voorkomende verwekkers zijn streptococcen, dan diplo-
coccen, bac. pyogenes, bac. pyosepticus, staphylococcen, vlekziekte-
bacillen en verder allerlei pathogene bacteriën. Tuberkelbacillen zijn
niet als oorzaak waargenomen.

Toxinen veroorzaken geen endocarditis, kunnen het endocard wel
predisponeren voor een bacterieele ontsteking.

Rosenbach. Archiv f. exp. Pathol. und Pharmakol. Bnd. 9. 1878 (Ref.).
Wyssokowitsch. Virch. Archiv 103 : 307, 1886.
Ribbert. Fortschritte d. Medizin 4: 1, 1886.

Ribbert. Handbuch d. spez. path. Anat. u. Histol. Band II, 1924. (volledige lite-
ratuur tot 1924).

Lissauer. Zentralbl. t\'. allgem. Path. und path. Anat. 23 : 6. 1912.
Saltykow. Virch. Archiv 209 : 126, 1912.
Wadsworth. Journ. Med. Research 39 : 27g. 1918.
Freifeld. Klin. Wochenschrift 7 : 1645. 1928.
Silberberg. Virch. Archiv 267 : 483. 1928.

Dietrich. Verhandl. d. deutsch. Gesellsch. f. inn. Mediz. 37 : 180. 1925.
Siegmund. Verhandl. d. deutsch. Pathol. Gesellsch. 19: 114. 1923.
Siegmund. Virch. Archiv 290 : 3. 1933.

Semsroth and Koch. Archives of Pathology 8: g2i. 1929; 10: 86g. 1930.
Wladislaw Gerczak. Przegl. Wet. 47: 371. 1934 (Pools) Ref. in Jahresber. Vet.

Medizin 57: 168. 1935.
Bindo de Vecchi. Archives of Pathology 12: 49. 1931.
Albot et Miget. Annales d\'Anat. pathol. 12: 13. 1935; 12: 511. 1935.
Otto Saphir. The American Journ. of Pathol. 12 : 143. 1935.

Pathologisch-anatomische Untersuchung von zirka 350 Endocarditis-Fällen.
Beobachtete Frequenz bei der Sektion : Pferd 6.3 %, Rind 2.43 %, Schwein 2.25 %,
Hund 2.27 %. Primärer Erkrankungsherd : Pferd 67 % links, 27.5 % rechts, 5.5 %
unbekannt; Rind 32% links, 62% rechts, 6% unbekannt; Schwein 92.4%
links, 7.6% rechts; Hund 86.1% links, 4.4% rechts, 9.5% unbekannt.

\' Mitralis und tricuspidalis sind öfter angegriffen als pulmonalis und Aortaklappen;
bei ulceröser endocarditis sind Aortaklappen fast gleich oft entzündet als mitralis.

Verruköse Endocarditis überwiegt bei den Haustieren ; Pferd 94%, Rind 92 %,
Schwein fast 100 %, Hund 60% verrukös.

Meistens zeigt die verruköse Endocarditis der Tiere einen malignen Charakter ;
Erweichung der Fibrine und wenig Heilungstendenz.

Ursache für das Uberwiegen der rechtsseitigen Endocarditis beim Rinde ist
nicht gefunden worden.

Auf Grund seiner Beobachtungen bei mikroskopischer Untersuchung der makros-
kopisch normalen Herzklappen erachtet Verfasser eine embolische Entstehungs-
weise nicht für ausgeschlossen. Möglicherweise spielt die Kleinheit der A. coronaria
dextra beim Rinde eine Rolle.

Die öfters vorkommenden Fälle von Klappen-sklerose beim Hunde, welche in
oben erwähnten Frequenzziffern nicht als Endocarditis betrachtet sind, sind wahr-
scheinlich Reste einer Endocarditis. Die akuten Stadien enstehen in der Jugend
(Infektionskrankheiten), bleiben makroskopisch unsichtbar, sind mikroskopisch aber
gut zu konstatieren und hinterlassen Bindegewebeverdickung.

Es treten schon bei akuten Sepsisformen wichtige Endocardänderungen auf,
diese sind nur mikroskopisch zu konstatieren. Es kann sich eine deutliche Endocar-
ditis daraus entwickeln.

Die am meisten vorkommenden Erreger sind Streptokokken, weiter Diplokokken,
Bac. pyosepticus, Staphylokokken, Rotlaufbazillcn und weiter allerhand pathogene
Bakterien. Tuberkelbazillen sind als Ursache nicht beobachtet worden.

Toxinen verursachen keine Endocarditis, sie können das Endocard zu einer
bakteriellen Entzündung prädisponieren.

The author has made a pathologic-anatomical examination of about 350 cases
of endocarditis. The frequency observed on post mortem is as follows : horse 6.3
per cent, bovine 2,43 per cent, pig 2,25 per cent, dog 2,27 per cent. Primary seat
of the affection : horse, 67 per cent on the left side, 27,5 per cent on the right sidet
5,5 per cent unknown ; bovine, 32 per cent on the left side, 62 per cent on the right
side, 6 per cent unknown ; pig 92,4 per cent on the left side, 7,6 per cent on the right
side ; dog, 86,1 per cent on the left side, 4,4 per cent on the right side, 9,5 per cen,
unknown.

The mitral and tricuspid valves are more frequently affected than the pulmonal
and aortic valves ; in ulcerative endocarditis the aortic valves are nearly as often
inflamed as the mitral valve.

Verrucose endocarditis is predominant in domestic animals; in the horse 94
per cent, bovine 92 per cent, pig nearly 100 per cent, dog 60 per cent of the cases

are verrucose endocarditis. In most cases the verrucose endocarditis in animals has
a malignant character (weakening of the fibrin and not much tendency to heal).

The actual cause of the predominating of endocarditis on the right side in bovines
has not yet been established. On grounds of his observations in microscopic exa-
mination of heart valves, macroscopically intact, the author concludes that an
embolic origin may be possible. The possibility exists that the smallness of the
A. coronaria dextra in the bovine plays a role.

The frequent cases of valvular sclerosis in dogs, which are not considered as endo-
carditis in the above mentioned frequency figures, are presumably the remainings
of an endocarditis. The acute stadia occur early in life (infectious diseases), remain
macroscopically invisible, are, however, microscopically clearly visible, and leave
a thickening of the connective tissue.

Already in acute forms of sepsis important lesions of endocarditis may occur,
which are only microscopically visible. From these lesions a clearly perceptible
endocarditis may arise. The most frequently occurring causal agents are streptococci,
then diplococci, bac. pyogenes, bac. pyosepticus, staphylococci, bacilli of swine
erysipelas, and further all kinds of pathogenic bacteria; tubercle bacilli have not
been observed as cause.

Toxines do not set up an endocarditis, but may predispose the endocardium
to bacterial inflammation.

L\'auteur a examiné anatomo-pathologiquement 350 cas d\'endocardite. La fré-
quence observée à la dissection : cheval 6,3%, bovin 2,43%, porc 2,25%, chien
2,27%. Le premier siège de l\'affection: chez le cheval en 67% des cas à gauche,
en 27 % à droite, 5,5 % inconnu ; chez le bovin 32 % à gauche, 62 % à droite,
6 % inconnu ; chez le porc 92,4 % à gauche, 7,6 % à droite ; chien 86,1 % à gauche,
4,4 % à droite, 9,5 % inconnu.

La mitrale et la tricuspide son! plus souvent affectées que la valvule pulmonaire
et les valvules aortiques.

Dans l\'endocardite ulcéreuse les valvules aortiques sont aussi fréquemment en-
flammées que la mitrale.

L\'endocardite verruqueuse domine chez les animaux domestiques ; chez le cheval
il s\'agit en 94% des cas d\'une endocardite verruqueuse, chez le bovin en 92%
des cas, chez le porc presque en 100% des cas et chez le chien en 60%. Dans la
majorité des cas l\'endocardite verruqueuse des animaux a un caractère malin
(amollissement de la fibrine et peu de tendance à la guérison).

L\'auteur n\'a pas trouvé une cause qui explique la localisation plus fréquente
à droite de l\'endocardite, chez le bovin. Sur la base de ses observations à l\'examen
microscopique de valvules macroscopiquement intactes, l\'auteur croit à la possi-
bilité d\'une origine embolique. Il est possible que le petit volume de la A. coronaria
dextra chez le bovin joue un rôle.

Le grand nombre de cas de sclérose du coeur chez le chien, qui ne sont pas
compris dans les chiffres de fréquence ci-dessus, sont probablement les restes d\'une
endocardite. Les formes aigiies font leur apparence dans la jeunesse (maladies
infectieuses), restent macroscopiquement invisibles, mais s\'observent bien à l\'examen
microscopique. Un épaississement de la tissu connective en reste.

Déjà dans les formes aiguës de septicémie il se présente des lésions importantes
de l\'endocarde, seulement visibles à la microscope. De ces lésions il peut se déve-
lopper une endocardite manifeste.

Comme agents de l\'endocardite on rencontre le plus souvent les streptocoques,
puis les diplocoques, bac. pyogenes, bac. pyosepticus, les staphylocoques, les bacilles
du rouget du porc, et toutes sortes de bactéries pathogènes ; des bacilles tuberculeux
ne furent pas observés comme agent causal.

Les toxines ne provoquent pas une endocardite, mais elles peuvent prédisposer
l\'endocarde à une inflammation bactérielle.

Lopez cn Steiner¹) noemen als verschijnselen bij avitaminose A : conjunctivitis,
ontsteking van de sinus infraorbitalis met op den duur een opvulling van deze holten
met kaasachtige massa\'s ; kleine witte knobbeltjes in oesophagus en lever ; te sterke
vulling van de galblaas ; congestieve toestand van de ingewanden met puntbloedin-
gcn ; steeds hypertrophie van de met een vaste droge massa opgevulde coeca ;
nieraandoening ; opvulling van de ureteren met een ingedikte, witte, veel uraten
bevattende vloeistof; op de sereuse vliezen uraatafzettingen.

Bij avitaminose B, dat moeilijk is vast te stellen, zagen zij : ataxie, niet glad aan-
liggende veeren ; gebrek aan eetlust; convulsies ; ingewandsstoornissen, verlammings-
verschijnselen van de extremiteiten. Veenendaal.

Cruic-khanks²) geeft een zeer uitvoerig overzicht over den tegenwoordigen stand
van het pluimvee-voedings-vraagstuk inzake vitaminen en mineralen.

De behoefte van pluimvee, zoowel voor lichaamsonderhoud als voor eiproductie,
aan vitamine A is in verhouding tot het lichaamsgewicht veel hooger dan die van
de rat. In overeenkomst met wat bij andere diersoorten gevonden is blijkt gebrek
aan vitamine A pluimvee te predisponeeren voor besmettelijke ziekten.

Pogingen om pluimvee mei een synthetisch rantsoen te voeden zijn slechts gedeel-
telijk gelukt doordat men nog niet volledig ingelicht is over de rol die de verschillende
factoren van het vitamine B complex spelen. Het kuiken heeft zonder twijfel de
vitaminen Bi en Ba noodig, waarschijnlijk ook B4. Dat B3 noodig is, is niet gebleken.
Een andere factor die in water onoplosbaar is en nog nader geclassificeerd is, is
noodig voor den normalen groei.

Kuikens hebben geen vitamine C noodig, althans ziekten bij gebrek aan C in de
voeding zijn niet bekend, doordat de dieren dit vitamine zelf kunnen vormen. Er
zijn wel scheurbuikachtige ziekten beschreven, maar deze berusten waarschijnlijk
niet op gebrek aan vitamine C.

De behoefte aan vitamine D is tijdens den groei zeer groot en tijdens den leg
nog grooter. Hypervitaminosis is bij kippen veel moeilijker te veroorzaken dan bij
ratten. Vitamine D van verschillende herkomst (levertraan, bestraald ergosterol)
zijn verschillend in hun werking op kuikens. De reden hiervan is onbekend maar
men neemt aan dat vitamine D door bestraling opgewekt, verschilt in karkater van
het vitamine in levertraan en dat de vogel alleen het laatstgenoemde vitamine goed
kan benutten.

De kennis omtrent de behoefte aan mineralen is voornamelijk tot Ca en I\'h be-
paald. Verschillende onderzoekers geven verschillende optimum-hoevcelheden en
onderlinge verhoudingen op.

Er is nog weinig aandacht besteed aan de verhouding van vitaminen en mineralen
in het voorkómen van ziekten. Toch blijkt wel dat voorziening in een voldoende
hoeveelheid dezer voedsel-componenten van veel belang is voor een goede gezond-
heid. Verder onderzoek in deze richting zal noodig zijn teneinde de steeds stijgende
sterfte tegen te gaan. te Hennepe.

Daar Garzón³) in de literatuur vergeefs naar een anatomische beschrijving van
de schildklier gezocht heeft, geeft hij »enige bijzonderheden daaromtrent.

¹*) Lopez et Steiner. Les avitaminoses A et B chez les oiseaux. Office international
des épizooties. ie Buil. T. X. No. 1, 1935.

²) E. M. Cruickshank. Vitamins and Alinerals in Poultry Nutrition. Nutrition abs-
tracts and Reviews. Vol. 5. 1935, p. 1.

³) M. R. Garzón. Nota tobre Anatomia der tiroide en les Aves. Revista de Higiene
y sanidad Pecuarias. Vol. 25, 1935, p. 334.

De schildklieren zijn van donkerroode kleur en de grootte is zeer variabel. De
rechter klier is altijd grooter dan de linker (rechts 5—7 m.m. lang, 3—4 breed ;
links 2.5—3 m.m. lang en 1.5 m.m. breed). Deze verschillen in grooite schijnen
bij alle vogels voor te komen. De vorm is ovaal en zij liggen in de lengterichting
van het lichaam.

In tegenstelling met wat bij andere dieren het geval is liggen de schildklieren
bij vogels in de borstholte. De ligging wordt nauwkeurig omschreven. Daar de schild-
klieren temidden van belangrijke bloedvaten liggen is het vrijwel onmogelijk bij
levende dieren thyriodectomie toe te passen.

Naast de rechter schildklier ligt een zeer kleine bijschildklier ; de linker bijschild-
klier is niet altijd gevonden.

Voorloopig rapport omtrent proeven van Van Es en Olney¹) waarbij eene partij
kippen gehouden werd onder gewone omstandigheden zooals die op boerenbedrijven
voorkomen en de andere partij zoo gehouden werd dat de kippen niet aan bodem-
infectie bloot stonden.

De volgende ziekten zijn in studie : Pullorum, Blackhead, Tuberculose, cholera,
Kleinsche ziekte. Daar de proeven nog niet beëindigd zijn zal nader over de resul-
taten bericht worden.

De physiologische beteekenis van het coecum der vogels is niet geheel duidelijk.
Olson en Maun²) hebben de pil van de inhoud van het coecum vergeleken met
die van de inhoud van de overige darmen. Verder werd door hen nagegaan het
effect van verschillende diëeten op de pH, alsmede de tijd noodig voor het zich
vullen en ontledigen van de coeca.

De coeca kunnen, zonder dat de dieren behoeven te sterven, operatief worden
verwijderd en zijn dus niet absoluut onmisbaar. De blinde darmen verschillen
verder zeer in vorm bij de verschillende vogels. Vastgesteld is dat de meeste vogels
met rudimentaire coeca carnivoren, en die met goedontwikkelde coeca planten-
eters zijn.

Bij de opening in de darm komt in de wand, in en onder de mucosa een lymphoid
weefsel voor, dat te vergelijken zou zijn met de pharyngeale tonsillen der zoogdieren.
Röseler heeft gewezen op de belangrijke functionecle rol van het coecum bij de
resorptie van vloeistoffen. Gevonden is dat de pH van de inhoud van het coecum
lager is dan die van de darminhoud.

Roet met voedsel vermengd, gaf geen aanleiding tot ophooping van de roet in
de coeca.

Ook carmijn werd met voedsel gemengd en verscheidene achtereenvolgende dagen
verstrekt. Het carmijngehalte in het coecum bleek daarna hetzelfde te zijn als in
de overige ingewanden. Eenzelfde waarneming kon worden gedaan met colloidaal-
kool (hydrokollag), rose bengale en trypaanblauw.

Van de 122 slakken, behoorende tot het geslacht Lymnaea, bleken allen carcariën
te bevatten ; van 81 slakken kon Sadao Ono³) aantoonen, dat de carcariën behoorden
tot de familie der Echinostomidae, Plagiorchiidae en Schistosomidae. De cercariëncysten

¹) L. van Es en J. F. Olney. Envizonment and Poultry Diseases. J. of the Am. Vet.
Med. Ass. Vol. 86, No. 3, 1935, pp. 390—406.

²) Olson and Maun. The physiology of the coecum of the domestic fowl. Journ. Am.
Vet. Med. Ass. 1935. No. 40. p, 151.

³) Sadao Ono. Studies on the fematodes, invading Lymnaea snaVs as the first inter-
mediate hosts, found in the vicinity of Mukden. II. On the encystation and development of
Echinostomidae. Jl. Jap. Soc. Vet. Sc. 14, 1935, p. 232 (Engelsch résumé).

werden bij 120 slakken aangetoond in de nieren, bij 7 dezer dieren ook in de lever
Bij onderzoek van kikkerlarven (donderkoppen) werden ook cercariëncysten in de
lever dezer dieren aangetroffen ; en ook werden dergelijke cysten in de lever van
de zilverkarper waargenomen.

Het gelukte kuikens te infecteeren door hen met cercariën uit de slakken te voede-
ren. Deze kuikens bleken na deze infectie verschillende exemplaren van Echinopary-
phium recurvatum en Echinostoma revolutum te bevatten. De gevonden cercariën in de
slakken bleken hierdoor dus een tusschenstadium van deze beide darmparasieten
van de kip te zijn.

Als bijzonderheid vermeldt Ono, dat hij bij een eend trematoden in de darm
vond, nl. Echinostoma gotoi. Bij een van deze trematoden vond hij in de darm een
goed beweeglijk exemplaar van een lintworm, behoorende tot het geslacht Hymenolepis.
Deze, tot dit geslacht behoorende, lintwormen parasiteeren in dc darm van mensch,
rat, muis en vogels (Ref.).

In 1928 berichtte Cram, dat zij larven van Syngamus trachea in de regenworm
gevonden had. Taylor betwistte in 1930 het belang van deze ontdekking. In 1934
kwam Clapham echtcr met overtuigende proeven, waaruit bleek dat de regenworm
inderdaad de tusschengastheer van Syngamus trachea kan zijn. Taylor¹) is nu ook
deze meening toegedaan en heeft proeven ingesteld om na te gaan hoe lang de
eenmaal besmette aardworm de infecteerende larven van deze luchtpijpparasiet
herbergen kan. Hij kwam tot de conclusie, dat in dergelijke regenwormen de larven
van Syngamuj gedurende 3 £ jaar kunnen leven en tevens infectieus bleven. Bovendien
kon hij nog aantoonen, dat sommige naakte slakken en huisjesslakken ook als tus-
schengastheer dienst kunnen doen, en wel Agriolimax agrestis, Cepea hortensis en Helicella
heripensis. Bij de slakken werden de larven in verschillende weefsels aangetroffen.
Bij A. agrestis werden zij echter bij voorkeur gevonden in de gangliën. Van de 23
larven werden er bij een slak 15 gevonden in de gangliën van de kop.

Bij een doelmatige bestrijding van Syngamus trachea zal men dus met de bestrijding
van aardwormen en slakken rekening moeten houden. Met drie vliegensoorlen nl.
Musea domestica, Stomoxys calcitrans en Lucilia werden eveneens proeven ingesteld.
Deze insecten bleken echter niet als tusschengastheer voor Syngamus trachea ge-
schikt te zijn.

De in Duitschland voorkomende lintwormen bij hoenders zijn Davainea proglottina,
Raillietina cesticillus, C/ioanotaenia infundibulum, Amoebotaenia cuneata en Hymenolepis
carioca.

Wetzf.l²) wijst nog eens op de schade die de lintwormen veroorzaken door prik-
keling van het darmslijmvlies, gevolgd door een min of meer ernstige chronische
darmcatarrh.

De aangetaste darm kan het voedsel niet meer voldoende verteren en de lintwormen
voeden zich ook met het in de darm aanwezige voedsel. De stofwisselingsproducten
der lintwormen werken bovendien nadeelig. Wat Davainea proglottina betreft, hier
doen verschillende slakken dienst als tusschengastheer. De ontwikkeling der cysti-
cercoiden in de slakken duurt 20—22 dagen. Hoenders, die met dergelijke slakken
gevoederd worden, scheiden reeds na gemiddeld 14 dagen lintworm-proglottiden
af. Bij droog weer gaan deze proglottiden spoedig te gronde, in vochtige omgev ing
houden zij het 5 dagen uit en gedurende dien tijd kunnen de slakken er zich nog
mede besmetten.

Het spreekt vanzelf, dat vochtige loopplaatsen, greppels of grasranden, waar
de slakken zich kunnen verschuilen, de ontwikkeling der slakken in de hand werkt.

¹\') E. L. Taylor. Syngamus trachea. The longevity of the infective larvae in the earthworm.
Slugs and snails as intermediate hosts. Jl. Comp. Path. 48, 1935, p. 149.

²) R. Wetzel. Die Entwicklung der Geflügelbandwürmer und ihre Bekämpfung. D. T. W.
\'2, 1935» P- 188—191.

Daar de meeste slakkensoorten die als overbrengers dienst doen, overjarig zijn,
kunnen de cysticercoiden in de slakken overwinteren en het volgend voorjaar opnieuw
hoenders besmetten. De infectie, die dan aanvankelijk zeer licht is, breidt zich uit
omdat nieuwe slakken zich weer besmetten. Uit dit alles blijkt, dat men bij de
bestrijding dezer ziekte zich voornamelijk op de bestrijding der slakken zal moeten
toeleggen. Bekend is, dat hiervoor kalk en verder mengsels met kainiet en koper-
sulfaat gebruikt worden. Om de loopplaatsen der hokken tegen slakken te beschermen
beveelt Wetzel aan deze te omgeven met planken of blikplaten van 20—30 c.M.,
die een weinig in de bodem gegraven worden. Het bovenstaande gedeelte wordt dan
aan de buitenkant bestreken met een mengsel van wagensmeer en stinkende dierlijke
olie. Hiermede houdt men de slakken buiten de loopplaatsen.

Het ongelijke aantal spoelwormen (Ascaridia lineata), dat men bij broedsels van
verschillende rassen kuikens aantreft, hoewel deze aan dezelfde infectiekansen hebben
blootgestaan, wekken de gedachte op, dat er een gradueel onderscheid bestaat in
gevoeligheid ten opzichte van deze parasiet. Uitgebreide proeven werden daarom
door Ackert c.s.¹) genomen met verschillende rassen.

De infectie der kuikens geschiedde met eieren, welke uit de uterus van Ascaridia
lineata verkregen waren. Deze eieren werden in Petrischalen met water bij 27⁰—30°
C. gedurende 3 weken bebroed. Om bacterieele verontreiniging te voorkomen
werden aan elke schaal 4—5 druppels 2 % formaline toegevoegd. De kuikens werden
op een leeftijd van 9 dagen in groepen verdeeld en op verschillende leeftijd besmet,
t.w. na 12, 19, 30, 33 en 44 dagen. Deze proeven werden op een zeer groot aantal
kuikens (1351) genomen. De dieren werden onder dezelfde voorwaarden gehouden
en kregen hetzelfde voedsel.

Vastgesteld kon worden, dat Rhode lsland Reds, White Plymouth Rocks en Barred
Plymouth Rocks de meeste resistentie tegenover deze spoelwormen bezitten. Het
meest gevoelig waren White Leghorns, Buff Orpingtons en White Minorcas. Een
stam van zware White Minorcas was echter minder gevoelig dan de lichte stam van
dit ras. Baudet.

Uit het onderzoek van Spena²) bleek dat Heterakis papillosa bij kippen verschil-
lende sterfgevallen kan veroorzaken. Vooral als de parasieten den darmwand door-
boren zijn de gevallen zeer ernstig. Hoewel Heterakis het meest voorkomt in de
dunne darm wordt hij ook aangetroffen in de dikke darm en veroorzaakt daar knob-
beltjes. Het artikel bevat eenige foto\'s benevens een literatuurlijst.

Na een uitvoerig historisch overzicht over de literatuur op hei gebied van de
inenting tegen hoendercholera beschrijft Maida³) zijn eigen proeven met vaccin
bereid volgens Weichlein (Bouillon-cultuur met 5% methyleenblauw).

De resultaten waren ongunstig ; de entstof op deze wijze bereid heeft geen waarde.
Zoowel bij oudere als bij jongere dieren werd geen resultaat verkregen.

¹\') J. E. Ackert, L. L. Eisenbrandt, ]. H. Wilnoth, B. Glading and J. Pratt.
Comperative resitance of five breeds of chickens to the nematode Ascaridia lineata (Schneider).
Jl. of Agric. Res. 50, 1935, p. 607—624.

²) Dr. A. Spena. Sulla Ascaridiosi dei Polli. La Clinica Veterinaria. Vol. 58. 1935,
P- 863.

³) Dr. C. Maida. Sul valore del metodo di Weichlein per la vaccinazione contro il Colera
Aviario. La Nuova Veterinaria. Vol. 13, 1935, p. 153.

In aansluiting aan een vorig onderzoek omtrent de pathologische anatomie van
hart en lever bij vogelcholera, publiceren Barboni en Arancio¹) nu dat van hersenen
en meningen, nieren, darmen, milt en pancreas.

Onderzocht werden in totaal 18 dieren, waarbij de volgende afwijkingen werden
gevonden: in de zachte hersenvliezen hyperaemie, vaatinjectie en oedeem; in hersenen
en verlengde merg oedeem, microsc., een acute, niet etterige encephalitis, vooral in
de omgeving der bloedvaten ; de nieren iets gezwollen, subcapsulaire puntbloedingen,
grijsrode verkleuring van het parenchym, microsc. parenchymateuze degeneratie
naast diffuse glomerulonephritis, de bloedvaten vaak overvuld, soms met fibrine-
stolsels ; de milt iets gezwollen, roodbruin van kleur met weke pulpa, microsc. ver-
schijnselen van degeneratie ; de darmen vooral het duodenum, van buiten rood met
vaatinjecties, inhoud meest bloederig, slijmvlies gezwollen, microsc. catarrhale en
haemorrhagische enteritis ; pancreas rood en gezwollen, microsc. degeneratie-
verschijnselen. Hofstra.

Na vele vroegere onderzoekingen aangaande het leucosevraagstuk heeft Furth\')
dit werk voortgezet en ook Neurolymphomatosis gallinarum hierin betrokken.

Behalve virusstammcn, die bij overbrenging van zieke op gezonde kuikens myeloïde
leucose en (of) erythroleucose veroorzaken, is het hem eveneens gelukt een stam
te krijgen, die bij passage geregeld een bepaalde vorm van lymphatische leucose
geeft. Uitgebreide lymphomateuzc woekeringen treden hierbij op, vooral in lever,
milt en beenmerg en tevens in alle mogelijke andere organen. Ook in het periphere
zenuwstelsel komen dergelijke infiltraties met lymphocyten voor. Klinisch geeft dit
echter nimmer de typische verlammingsverschijnselen.

Het bloedbeeld toont een sterke vermeerdering van groote en middelgroote
lymphocyten ; erythroblasten treden in verhoogd aantal op en anaemie is steeds aan-
wezig. Zoowel met celhoudend als met cclvrij materiaal kunnen de veranderingen
te voorschijn geroepen worden, met dit verschil, dal intramusculaire injectie met
celhoudend materiaal infiltratieve veranderingen op de entplaats geeft, hetgeen
niet het geval is bij hel gebruik van het celvrije.

Door intraneurale applicatie is de aandoening zeer goed over te brengen. De
zenuwveranderingen beperken zich hierbij tot een verdikking in de omgeving van
de entplaats ; voor het overige ziet men het gewone beeld.

Evenzoo gelukte de kunstmatige overbrenging van Neurolymphomatosis galli-
narum, evenwel alleen met materiaal waarin zich levende cellen bevonden. Ver-
schillende applicatiemodi kunnen toegepast worden, terwijl de intraveneuze maar
vooral de intraneurale besmetting de beste resultaten geeft. Bij de laatste beperken
de veranderingen zich niet slechts tot de entplaats, maar kunnen overal in het
periphere zenuwstelsel voorkomen, wat een verspreiding van het agens via het bloed
aannemelijk maakt. Het bloed is in alle stadia van de ziekte in sterke mate infectieus.
Veranderingen in de verhouding der cellige elementen komen echter slechts bij
hooge uitzondering voor en bestaan dan in een vermeerdering van kleine lympho-
cyten.

Bij neurolymphomatose worden naast de kenmerkende zenuwveranderingen dik-
wijls sterke infiltratieve processen in verschillende organen aangetroffen. Vooral
ovarium en hart zijn hiervoor gepraedisponeerd. Het beenmerg daarentegen is
steeds normaal. Furth heeft nu duidelijk aangetoond, dat deze infiltratieve verande-
ringen direct in verband staan met de zenuwafwijkingen en aetiologisch niets gemeen

hebben met de soortgelijke tumoren, die bij de bovengedoelde lymphomatose voor-
komen.

Uit deze uitgebreide publicatie, waaraan tal van zeer fraaie foto\'s zijn toegevoegd,
volgt de belangrijke conclusie, dat leucose en neurolymphomatosis gallinarum slechts
overeenkomen in zooverre het hun neoplastisch karakter betreft.

Aetiologisch bestaan er scherp omschreven verschillen. Voor de verschillende vor-
men van leucose is namelijk bewezen, dat de oorzaak een filtreerbare ultravisibele
smetstof is, hetgeen voor neurolymphomatose niet vastgesteld is kunnen worden.

Over den invloed van het vrouwelijke sexueele hormoon op de ont-
wikkeling van jonge hanen.

Bij jonge hanen van 6—8 weken oud spoot Vacek\') vrouwelijk hormoon in,
in verschillende doses, gedurende 30—50 weken. De groei der hanen werd minder
dan normaal. De testes van hanen die een kleine hoeveelheid kregen, ontwikkelden
zich sterker dan van controle-hanen. De testes van hanen welke groote doses kregen
bleven echter kleiner dan normaal.

De proef werd door Vacek¹) begonnen met kuikens van 6 weken oud en ge-
durende 15 maanden voortgezet. Het vrouwelijke hormoon werd om den anderen
dag ingespoten. Over het algemeen werd de leg-periode vertraagd met ongeveer
twee weken. Het gemiddelde aantal eieren dat gelegd werd was lager dan van
de controle-kippen ; het gewicht dezer eieren was echter steeds grooter.

Over de inwerking van geslachtshormonen op de voortplantingsorganen bij
vogels is tot nu toe weinig bekend geworden.

Koch²) heeft daarover een onderzoek gedaan omdat zulks ook practische be-
teekenis heeft. Door één injectie van 12.5 R.E. Prolan was het volgens hem bij
hoenders, waarbij de leg had opgehouden, mogelijk, deze weer snel op gang te
brengen en de legprestatie sterk te verhoogen.

Invloed van het penseelen der ovariale vaten met een 8% phenol-oplos-
sing op de leg bij hoenders.

Doppler en Steinmetzer hebben indertijd de artieele pancreasvaten met
deze phenoloplossing gepenseeld met het doel het pancreas in een toestand van
permanente hyperaemie te brengen en daardoor de inwendige secretie daarvan
te bevorderen.

Bij maagresectie worden verder door de chirurgen de sympathische vasoconstric-
toren wel doorgesneden om een ulcus-recidief te voorkomen en om betere door-
stroomings- en voedingsverhoudingen te verkrijgen.

Phenol nu verwoest bij bepaalde concentratie slechts de merglooze vezelen zonder
het overige weefsel te benadeelen (uitschakelen van de vasoconstrictoren). Een
zelfde techniek is door Rankl³) toegepast op de vasomotoren van het ovarium ten-
einde daardoor een verhoogde werkzaamheid van de geslachtsklieren te verkrijgen.
De in het ovariale scheil verloopende art. ovarica werd met een 8 % phenoloplossing

¹) T. Vacek. The Effect of the female hormone on the Egg-laying capacity in Fowls.
Revue Vétérinaire Slave. Vol. II, 1935, p. 64.

²^s) Koch. Ueber den Einflusz von Prolan auf die Legetätigkeit der Vögel. Klin. Woch.,
1935, S. 1647.

³\') Rankl. Ueber den Einflusz der Phenolizierung der Ovarialgefässe auf die Legettätigkeit
des Huhnes. Wien. Tierärztl. Monatsch. 1934, S. 759.

gepenseeld om hyperaemie van de ovariën te bewerkstelligen. De operatie werd
bij de dieren verricht in het begin van de legperiode.

Hierdoor werd een tijdelijk verhoogde werkzaamheid van de ovariën verkregen
(verhoogde legprestatie) ; tevens werd een sterkere gewicht-toeneming opgemerkt.

Stubbs¹) stelde vast, dat het oorzakelijk agens van hoenderleucaemie in bloed
gedroogd in vacuo, tot 932 dagen zijn werkzaamheid kan behouden. Br.

Aanbevolen wordt door Forsell²) tegen deze ziekte, behalve de plaatselijke
behandeling, aan te wenden hexametyleentetramine: per os, in doses van 0.10—
0.20 gram vermengd met J gram Karlsbaderzout, of intraveneus of subcutaan
i—2 c.c.m. eener 10 % oplossing ; 0.30 gram per dag per os wordt goed verdragen.
De uitkomsten dezer behandeling waren verrassend.

Voor het eerst is de behandeling met hemaxetyleen toegepast in 1926 door
Machaoo te Rio de Janeiro; later zijn door Cornaianu in Roemenië de goede
resultaten bevestigd. van Nederveen.

Reeds eerder zijn door v. Szily²) besmetting-proeven bij kippen gedaan met
materiaal afkomstig uit oogen van menschen die aan sympathische ophthalmie
lijdende waren. Nu is hetzelfde ook met trachoom-materiaal gedaan.

0.1. c.c. van een sterk verdunde emulsie van trachoom-follikels werd in het glas-
vocht gebracht. Een opvallende vermeerdering en vergrooting van de conjunctivale
lymphfollikels werd vastgesteld. De nieuwgevormde follikels waren omgeven door
ontstekingsinfiltraten, vooral uit lymphocyten bestaande. Bijzonder groote follikels
werden in de omgeving van en in de traanklier zelf gevonden.

Bij gelukte inspuiting bleef de voorste bulbushelft meestal vrij van veranderingen
en kon de ingespoten massa als onregelmatige, witte klompjes in het glasvocht
worden waargenomen.

In de chorioidea ontwikkelden zich zelden echte follikels maar meestal diffuse
lymphocytaire infiltraties met plaatselijke verdichtingen zonder specifiek karakter.
In het pecten intusschen kwamen wel karakteristieke follikels voor.

Classificatie van de positie van kuiken-embryo\'s op verschillende leeftijd
en verkeerde ligging als een oorzaak van sterfte bij het uitkomen.

Bij onderzoek stelde Dove³) vast dat een verkeerde ligging van het embryo
lang niet altijd de oorzaak was van het afsterven tijdens het uitkomen. Sommige
afwijkende liggingen worden veroorzaakt door een vertraagde ontwikkeling vóór
den isden broeddag. Gebleken is dat de voeding van de hen invloed had op be-
paalde vormen van foutieve ligging.

¹*) E. L. Stubbs. The transmission of fowl-leukosis with desiccated blood. Journ. of
the Amer. Vet. Med. Ass. No. 6, 1935.

²) J. v. Szily. Uebertragungsversuche mit Trachommaterial auf Hühner. Weiterer Beitrag
zur Kenntnis der sog. ,,follikelbildenden Erreger". Klin. Monatsbl. f. Aug. 1935, S. 753.

³) W. F. Dove. Classification of chick-embryo positions at different ages and malposition
a cause of mortality. Journal of Agricultural Research, 1935, No. it, p. 922.

Na een historisch overzicht bespreekt Ghinelli¹) de techniek der proeven uit-
voerig. De volgende conclusies worden getrokken.

De eerste ontlasting verschijnt tusschen 2 a 5 uren na het toedienen van het voer.
De maximale hoeveelheid ontlasting wordt op den eersten dag reeds afgegeven ;
op den tweeden dag zijn bijna alle onverteerbare resten van het voer het lichaam
reeds gepasseerd. te Hennepe.

Salomon²) heeft een dergelijke waarneming gedaan. Na het staken van deze
aardappel-voeding kwamen geen verdere sterfgevallen bij de eenden meer voor.

Pseudo-tuberculose, veroorzaakt door Bacillus pseudo-tuberculosis rodentium,
ook wel genoemd de bacil van Vignal en Malassez, wordt bij vogels zelden waar-
genomen. Door Lesbouyries³) wordt een korte beschrijving gegeven van een epi-
demie, die onder een koppel duiven heerschte, waarbij o.m. een uitvoerig onderzoek
werd ingesteld naar de biochemische eigenschappen van de oorzakelijke bacil.
Bovendien werd de immuniseerende werking nagegaan van culturen, die door
herhaalde overentingen in galhoudende bouillon in hun virulentie waren verzwakt.
De resultaten waren bemoedigend ; een eindoordeel kon echter nog niet worden
uitgesproken. Clarenburg.

Pseudo-tuberculose is niet alleen bij knaagdieren maar ook bij vogels vastgesteld.
Truche³) doet daaromtrent een mededeeling. In de milt werden witte knobbeltjes
gevonden, waaruit pseudo-tuberkclbacillen (pseudo-tuberculosis rodentium) werden
gekweekt.

Durant en Tucker⁴) hebben bij in gevangenschap gehouden wilde kalkoenen
in de respiratiewegen aspergillus fumigatus vastgesteld. Als oorzaak wordt het
verstrekken van met deze schimmel geïnfecteerd voedsel aangegeven.

Sustmann⁵) doet een korte mededeeling hiervan. Het gezwel had de grootte
van een kleine aardappel.

Vergiftiging van patrijzen door Zeliokorrels en het chemisch aantoonen
van thallium.

Berge en Patzsch\') berichten hieromtrent. Thallium wordt nog al eens aan-
gewend om muizen en ratten te vergiftigen ; dit vergif wordt snel geresorbeerd.
Het maagdarmkanaal, spieren en beenderen moeten chemisch worden onderzocht.
Een methode wordt aangegeven. Veenendaal.

¹\') I. Ghinelli. Esperienze seri tempi di passaggio degli alimenti nell\'apparato digerent
nei polli. La Clinica Veterinaria. Vol. 58, 1935, p. 460.

³) Truche. Pseudo-tuberculose du cygne. Bull, de l\'acad. de France. 1935, p. 278.

⁴) Durant and Tucker. Aspergillosis of wild turkeys reared in captivity. Journ. Am.
Vet. Ass. igs^, p. 781.

⁵) Sustmann. Nierenkarzinom bei einem Papegei. Deutsche Tierärztl. Woch. 1932
S. 471.

VOEDINGSLEER; DEFICIËNTIE.
Nutrition Abstracts and Reviews Vol. 5. No. 2 October 1935.

Dit uitstekend verzorgde referaten-tijdschrift heeft o.a. een samenvattend artikel
getiteld : The Role of nutrition in prevention of disease in Farm Animals, door
A. H. H. Fraser. (Uit het Rowett Institute, Aberdeen).

Het zij mij vergund dit artikel uitvoerig te refereeren, daar het voor de veeteelt
en veeartsenijkunde een buitengewoon nuttig overzicht geeft.

De schrijver begint met te memoreeren hoe reeds in het jaar 1873 geschreven
werd dat slechte voeding van schapen tot grootere verliezen aanleiding geeft dan
allerlei ziekten bij elkaar. Zelfs toen reeds werden daarbij de ziekten gedurende de
zwangerschap en bij de partus het meest met onvoldoende voeding in verband
gebracht.

De onderzoekingen van Pasteur en de opkomst der bacteriologie waren oorzaak
dat meer aandacht geschonken werd aan het ziektemakend agens dan aan de con-
ditie van het menschelijk of dierlijk lichaam.

Later werd dit verzuim ingehaald zoodat er nu een lange lijst van ziekten is
waarvan met zekerheid bekend is dat zij worden veroorzaakt door onvolkomen
voeding ; daarvan zijn te noemen : sommige abortus-gevallen, anaemie, beri-beri,
pellagra, scheurbuik, rachitis, tandbederf, osteomalacie, tetanie, nachtblindheid en
xerophthalmie. Voorts noemt de schrijver de minder goed gedefinieerde maar nog
veel talrijker gevallen van onvoldoende voeding (malnutrition), zoo bekend in
verschillende streken (Schotsche Westkust).

(Deze laatstbedoelde gevallen zijn ook in ons land bekend en zullen misschien
later gerubricieerd kunnen worden. Ref.).

In de veeartsenijkunde is het meest de nadruk gelegd op de deficiënties der
minerale stoffen terwijl de medici hun onderzoek meer geconcentreerd hebben
op vitaminegebrek.

(De laatste jaren schenken de medici echter ook aan mineralen-deficiëntie veel
aandacht o.a. in ons land, Snapper).

Voor aphosphorose wordt door den schrijver verwezen naar het samenvattende
artikel van Theiler en Green (1931). In verschillende deelen van de wereld zijn
dierziekten onder verschillende namen bekend welke allen berusten op een P-gebrek
(loindisease in Texas ; the cripples in Australië ; the Waihaidisease in Nieuw Zeeland,
voorts nog „drybible" ; wobbles ; coastal disease).

Na 1931 zijn nog ziekten beschreven, eveneens berustend op een P-gebrek n.1.
uit Cyprus, Florida, Britsch Guyana, Queensland en Ontario.

,,Enzootic Marasmus" wordt een ziekte genoemd die vooral voorkomt bij schapen.
(In Schotland genoemd „pine", in Nieuw Zeeland „bushsickness," „salt-sick" in
Florida). Symptomen zijn anaemie en zwakte. De behandeling met ijzerzouten
geeft goede resultaten, hoewel vermoedelijk de oorzaak der afwijkingen niet uit-
sluitend een ijzergebrek is.

(Het kopergebrek in verschillende deelen van ons land bij runderen, door Prof.
Sjollema gevonden, is misschien in dit hoofdstuk der deficiëntie-ziekten onder
te brengen. Zie ook referaten door B. S. in een der vorige nummers van dit tijd-
schrift. Ref.).

In Schotland worden „pining" en ,,non-pining"-streken beschreven. Vroeger
Werd gedacht dat in eerstgenoemde gebieden worm-invasies de oorzaak van de
ziekte waren. Fraser en Robertson vonden echter dat in „pining"-gebieden
ingewand-wormen bij schapen beneden de gemiddelde frequentie blijven.

(Het verschil in opvatting over de therapeutische werking van sulf. cupricus
als anti parasiticum kan nu misschien verklaard worden. In streken waar, behalve
een besmetting met wormen, bovendien kopergebrek bestaat, zal het genoemde
geneesmiddel de conditie der schapen sterk verbeteren. Ref.).

Het is twijfelachtig of „pine" steeds veroorzaakt wordt door eenzelfde deficiëntie
der weiden.

Vergrooting der schildklieren, abortus, haarloosheid (bij pasgeboren dieren),
zwakte bij de geboorte, zijn het gevolg. Toevoeging van een spoor Jodium aan het
voedsel verhindert het optreden der symptomen. Het is niet geheel zeker of de
eenige oorzaak een Jodium-tekort der weilanden is.

Calcium-tekort. Schrijver gaat met de meening van Theiler mede dat een uit-
sluitend calcium-tekort niet gevonden wordt bij weidende herbivoren.

In die streken waar een calcium-tekort bekend is (Westelijke Hooglanden van
Schotland) bestaat daarnaast ook een P-minimum en waarschijnlijk ook een tekort
aan andere elementen. Toevoeging van uitsluitend Ca aan het voedsel geeft geen
merkbare verbetering. Het lijkt vreemd dat deficiëntieziekten voorkomen bij
herbivoren grazende op natuurlijke weiden.

Wilde dieren in dezelfde gebieden schijnen niet zeer vatbaar te zijn voor dergelijke
afwijkingen ; berichten over ziekten bij deze dieren zijn echter schaars. Toch zijn
er gevallen bekend van vermindering van krop bij wilde dieren wanneer likzout
ter beschikking werd gesteld.

Door Elton is de periodiciteit van het aantal wilde dieren bestudeerd ; hij vond
dat snelle toeneming in aantal gevolgd wordt door sterke vermindering ten gevolge
van gedwongen verhuizing naar minder geschikte gebieden.

Bij huisdieren zien wij hoe een groot aantal schapen in den herfst uit minder
„vruchtbare" streken (heuvelgebied in Schotland) verkocht worden naar het laag-
land. In de kritieke winter- en voorjaarmaanden wordt het aantal dieren in de
minder goede streken dus sterk ingekrompen. Ook in Zuid Afrika worden seizoen-
verplaatsingen van schapen toegepast.

In streken waar minerale tekorten bestaan zou veel onheil voorkomen kunnen
worden door betere indeeling van de bedrijven (meer oppervlakte weide per dier).
De natuur stelt een grens voor het aantal dieren wat per oppervlakte-eenheid
grazen kan.

Bij overbrengen van dieren, van origine vruchtbaar en vroegrijp zien wij vaak
in de nieuwe omgeving degeneratie tengevolge van een of ander mineralen-tekort
(b.v. in Zuid Afrika).

Progressieve vermindering aan minerale stoffen van natuurlijke weiden, wordt
door schr. daarna behandeld. Dat in dergelijke streken steeds minder dieren per
oppervlakte-eenheid gehouden kunnen worden is een bekend, doch niet eenvoudig
te verklaren verschijnsel. Hierbij spelen nog geheel andere factoren (dan minera-
lengebrek) een rol.

Vervolgens komen eenige punten ter sprake welke verband houden met de in-
tensiveering der veehouderij. Hierbij worden kunstweiden ingeschakeld die een
aanmerkelijk hooger mineralen-gehalte hebben dan de natuurlijke (niet geculti-
veerde en bemeste) weiden. Gezien de gemiddelde verhoudingscijfers tusschen
kalk en totale energie in de koemelk en in dezen weidegrond blijkt de bodem een
gunstige plaats in te nemen. Schr. komt tot de conclusie dat daar waar geculti-
veerde weiden de basis vormen van intensief veebedrijf de mineraledeficiëntie-ziekten
practisch gesproken, geheel uitgeroeid kunnen worden.

(Nu moet m. i. de klemtoon op kunnen vallen. De praktijk bewijst dat dit gunstige
resultaat nog lang niet overal bereikt is. Ref.).

Geheel ande s wordt de toekomst wanneer eiwitrijke producten (bijproducten,
oliebereiding) en granen in groote hoeveelheden worden gevoederd. Dan treedt
gemakkelijk een calciumgebrek op. Een sterke voeding om b.v. den groei tijdelijk
te stimuleeren kan verschillende minerale tekorten van het rantsoen ontmaskeren.

v. Wendt bericht dat krop bij kalveren in Finland steeds weer voorkwam na
intensiveering van het bedrijf. Sjollema geeft hetzelfde aan voor rachitis, osteo-
malacie ; ook acetonaemie en ketosis worden frequenter waargenomen bij een
rijkelijke voeding met organische stoffen, (terwijl kalfziekte zeldzaam is bij koeien
die niet zwaar worden gevoed.

Bij koeien en kippen is het kalkverlies (in melk en eieren) groot. Vooral Ca moet

dus aan het rantsoen worden toegevoegd (P is in de genoemde geconcentreerde
voederstoffen meest in voldoende hoeveelheden aanwezig).

Schr. komt dan op tegen den orthodoxen gedachtengang over voeding, die voor
een deel nog is blijven staan op het standpunt van 50 jaar geleden toen verteerbaar
eiwit en zetmeelwaarde de eenige dingen waren waarmede rekening gehouden
werd. Mineralen moeten toegevoegd worden, hetzij direct of indirect (via den bodem
door bemesting). In den regel zal direct toevoeren het goedkoopst zijn.

1. Mineralen moeten in alle gevallen als zoodanig in het voedsel gegeven wor-
den, terwijl vitaminen in het dierlijk lichaam kunnen worden gevormd (niet alle
vitaminen door alle dieren).

2. Dezelfde mineralen zijn voor alle dieren (vogels-zoogdieren) noodig terwijl
de vitamine-behoeften zelfs bij nauwverwante diersoorten zeer verschillend zijn
kunnen en ook zijn.

B.v. cavia\'s en ratten hebben calcium en phosphorus in hun voedse\' odig ;
de ratten kunnen echter vitamine C vormen en zijn dus daarvoor onafhankelijk van
het voedsel terwijl de cavia zeer gevoelig is voor C-gebrek ; omgekeerd heeft de rat
vitamine A in het voedsel noodig terwijl de cavia tegen A-gebrek sterk resistent is.

Met het meerendeel der onderzoekers waren Orr en Theiler van meening
dal bij herbivoren met gercgelden weidegang slechts weinig aandacht aan de vita-
minen-verzorging besteed hoefde te worden.

Hoe dichter echter de landbouwhuisdieren wat hun levenswijze betreft, bij labo-
ratoriumdieren komen te staan, des te meer moet ook gelet worden op vitaminen
in het rantsoen.

Meigs en Converse toonden aan dat jonge kalveren gedurende de periode vanaf
de geboorte tot den leeftijd van 6 maanden zeer gevoelig zijn voor een vitamine-
A-gebrek.

De omstandigheden waaronder de dieren gehouden worden spelen een belang-
rijke rol ; eenzelfde voedsel (als geheel compleet beschouwd) voldeed niet, indien
de proefdieren (kippen) op beperkte ruimte werden gehouden.

Vermoedelijk bestaan er nog andere voedingsfactoren dan de tot nu toe bekende
organische en anorganische stoffen, inclusief vitaminen.

Schr. meent dan ook dat het noodig zal zijn het jonge voorjaarsgras nog eens
te onderzoeken, zoowel biologisch als chemisch.

Van belang in dit opzicht zijn de waarnemingen van Anderson, Fraser en
Machie over het effect van het grazen op de natuurlijke immunileitsreaclies,

Infectieziekten. In experimenten betreffende infectieziekten (in verband met de
voeding) zijn nog zooveel andere factoren in oogenschouw te nemen, (kans op infectie,
virulentie van het agens, natuurlijke en verkregen immuniteit van den gastheer)
dat zonder de noodige voorzorgen en statistische behandeling van het verkregen
materiaal conclusies dikwijls aanvechtbaar zijn.

Positieve bewijzen voor het verband tusschen voeding en optreden van infectie-
ziekten zijn eigenlijk niet te verkrijgen. Wel zijn er zeer duidelijk aanwijzigingen
dat dit verband aanwezig is. De toeneming van tuberculose onder de bevolking der
gedurende den wereldoorlog geblokkeerde landen is b.v. zoo\'n aanwijzing.

Bij worminvasies is volgens verschillende onderzoekers dit verband veel duidelijker.
Samenvattende: 1. Landbouwhuisdieren kunnen lijden aan deficiëntie-ziekten
direct toe te schrijven aan onvolkomen dieet. Ziekten veroorzaakt door minerale
tekorten, hetzij van de natuurlijke weide of van samengestelde rantsoenen, zijn voor
de veehouderij van buitengewoon groote beteekenis.

Phosphorus-tekort der (natuurlijke) grasvlakten is vöor een groot deel van de
wereld de beperkende factor voor de veeteelt ; waar granen en koeken veel gebruik
worden in het meer intensieve systeem van veehouding treedt gemakkelijk een
calcium-tekort op. De beteekenis van jodium en ijzer is gebleken.

2. Weerstand tegen inwendige parasieten kan worden verminderd door een
onvoldoend rantsoen.

3. Het is waarschijnlijk dat de weerstand tegen bacterieele infectie beïnvloed
kan worden door wijzigingen in het voedsel.

In de laatste 3 hoofdstukjes van zijn samenvatting, zeker niet de minst belangrijke,
geeft de schr. zijn algemeen inzicht over de voedingsleer, mede in verband met
verschillende dierziekten en met de teelt der landbouwhuisdieren.

Het resultaat van onze kennis op het gebied, zoo juist gerefereerd, moet volgens
hem zijn : het herzien van onze houding ten opzichte van de ziektebestrijding op
de boerderij.

De voeding van het dier, vroeger meer beschouwd als een wetenschap welke
te maken heeft met de economie, zal meer in verband worden gebracht met het probleem
om de dieren gezond te houden.

Deze verandering is in overeenstemming met de eischen van den practischen land-
bouw waar de hulp van de wetenschap niet zoo zeer noodig is om de uitkomsten der
normale productie te vergrooten als wel om die epidemische ziekten te bestrijden
welke een beletsel vormen voor de uitbreiding (en verbetering, ref.) van alle land-
bouw-huisdieren.

Dat de schrijver geen fantast is en met beide beenen aan den grond blijft, blijkt
uit het volgende.

Er bestaat altijd een tendens om de beteekenis van ieder nieuw of veranderd
gezichtspunt in de biologische wetenschap te overschatten.

De erkenning dat rationeele voeding belangrijk is voor ziektebestrijding ver-
mindert in geen enkel opzicht de beteekenis van bacteriologie, immunologie, ge-
zondheidsleer en genetica bij het streven naar hetzelfde resultaat.

De voedingsleer voegt alleen een nieuw middel toe aan de ziektebestrijding,
wat in de toekomst een belangrijke rol zal spelen bij het gezond houden der dieren,
de verhooging der productie en de vermindering der kosten van de veehouderij.

Een aantal cijfers worden dan aangehaald betreffende de frequentie van een
aantal dier ziekten cn met nadruk wordt betoogd dat de voeding der dieren welke voor
de voortplanting worden gebezigd zoo natuurlijk mogelijk moet zijn. Het toevoegen
van minerale stoffen en de enkele vitaminen welke bekend zijn, aan een graan-
rantsoen beschouwt schr. meer als een caricatuur dan als een nabootsing van de
natuur ! Zoolang wij niet meer weten van de voeding dan momenteel het geval is,
acht hij een overvloed van gras en melk de beste voeding voor herbivoren welke
voor de teelt gehouden worden. Gedurende langen tijd werd het dier met een
machine vergeleken. Maar het dierlijk organisme is eerder een porceleinwinkel
waar een verkeerde stap iets breekbaars zal vernietigen. v. D. P.

Twaalde Internationale Congres voor Veeartsenijskunde te New York.
13—18 Aug. 1934.

Voor de U. S. A. bestaat er geen aanleiding de afmaakmethode bij de bestrijding
van het mond- en klauwzeer te verlaten ; sinds 1900 konden op deze wijze een
vijftal milde epizoötieën bestreden worden, maar ook de twee ernstiger uitbraken.

De effectiviteit der afslachtingsmethode is zoo groot, omdat de smetstofhaard
wordt uitgeroeid ; smetstofdragers kunnen niet optreden ; de ontsmetting der
stallen geschiedt grondig.

Verdachte stallen en weiden worden in bedrijf gesteld met proefvee, dat eenigen
tijd gecontroleerd wordt.

*) Foot and Mouth Disease: Specific Treatment, Eradication and Diffe-
rential Diagnosis.

Deze laatste maatregel leverde nog enkele m. en klz. gevallen op na ontsmetting
van bedrijven.

In 1929 is toegepast desinfectie met 1,5 % natronloog en versperring van bedrijven
met kippengaas.

Van groot belang is het stellen van de diagnose bij het optreden van een eerste
geval van stomatitis bij vee ; het dure afmaaksysteem moet spoedig, maar ook te
pas in werking worden gesteld.

Vesiculaire stomatitis, hoewel voornamelijk bij het paard voorkomend, kan bij
het rund een ernstige stomatitis veroorzaken, evenwel zonder generalisatie aan
klauwen en uier ; dit laatste komt wel voor bij varkens (klauwverwondingen door
scherpe voorwerpen) ; enting van 2 runderen resp. in tong en spier is dan gewenscht,
(laatste entingswijze slaat alleen aan bij m. en klz.) ; het paard is bij enting op
tong slechts gevoelig voor vesic.-stomatitis

In 1932 kwam echter alleen bij de varkens een ziekte voor niet pathogeen voor
runderen, paarden en cavia\'s. De epizoötie is bestreden door afmaken ; een jaar
later brak zij echter weer uit. De ziekteverschijnselen waren volgens het U. S.-
Bureau of Animal Industry te Washington niet te onderscheiden van erupties door
het virus der vesic. stomatitis veroorzaakt; immunologisch bestond echter verschil
met de Indiana- en New Yersey-stam der vesic. stomatitis.

De ziekte werd daarom als onafhankelijk van vesic. stomatitis beschouwd en
aangeduid als vesiculair exantheem der varkens.

Virus der encephalitis der paarden veroorzaakt bij enting in pootje bij cavia
een blaareruptie, sterk gelijkend op experimenteel mond- en klauwzeer en vesicul.
stomatitis ; generalisatie der blaarvorming treedt echter niet op ; wel vaak zenuw-
aandoening.

Na caviapassage kan de encephalitissmetstof bij enting op tong bij paarden eenige
locale erupties veroorzaken, zonder dat zenuwverschijnselen optreden, en is dan
te verwarren met virus van het vesiculair exantheem der varkens.

Ter identificecring van de smetstof, welke de oorzaak is van een epizoötie, waarbij
blaarvorming optreedt, voert Traum uit: simultaanenting van een serie cavia\'s
met het onbekende virus en een serie immunsera tegen de verschillende typen
van mond- en klauwzeer en vesic. stomatitis-virus en verwante smetstoffen.

Zschokke heeft het eerst gewezen (1912) op het voorkomen van smetstofdragers
van m. en kl. virus ; later zijn er bevestigingen gekomen van deze bevinding. Pijl
heeft het onderzoek nog uitgebreid.

Flückiger noemt een paar gevallen van ziekteuitbraak op geïsoleerde bedrijven
een jaar na het optreden van een epizoötie en veroorzaakt door aankoop van een
dier, dat bij den aanvang der epizoötie aangetast was. De meeste heruitbraken
treden echter op na 6 maanden.

Het onschadelijk maken van de smetstofdragers kan geschieden door isolatie
of afmaken.

In Zwitserland wordt na iedere genezen-verklaring een isolatie voorgeschreven
van 8 maanden (datum van genezing in oormerk der dieren). Deze maatregelen is
echter niet afdoende.

Het afmaaksysteem kan zeer kostbaar uitgevoerd worden door alle zieke en
verdachte dieren ter plaatse te begraven, of veel economischer, maar wat minder
afdoende : met verkoop van het vleesch.

Op deze laatste wijze is het m. en kl. in Zwitserland met vrij groot succes be-
streden ; sinds 1919 zijn de kosten eraan verbonden geleidelijk afgenomen van
14 millioen Fr. tot 40.000 Fr. Dit afmaken geschiedde tot 1920 op de boerderijen ;
daarna vond vervoer met speciale auto\'s plaats naar de slachthuizen.

Het afmaaksysteem wordt toegepast in Groot-Brittannië, Ierland, Denemarken,
Noorwegen, Zweden, Zwitserland en de U. S. A.

Schr. verwacht, dat bij toepassing van dit systeem in alle landen het mond- en
klauwzeer zal verdwijnen.- Daarbij moeten de geiten niet gespaard worden, want
hoewel de uiterlijke kenteekenen der ziekte bij deze dieren meestal afwezig zijn,
heeft hun sectie vaak erosies in pens doen vinden ; smetstofdragers kunnen zij dus
ook blijven.

Prof. Müssemeif.r is wat Duitschland betreft niet zoo enthousiast over het af-
maaksysteem ; tot 1924 is dit toegepast met steeds grooter wordende kosten bij
uitbreiding van den veestapel.

De groote smetstofbron, die markten en tentoonstellingen opleveren, kan slecht,
bestreden worden door prophylactische inenting met immunserum. Kleine markten
en slachtveemarkten vallen buiten de entingsvoorschriften, behalve bij epizoötieëns

Vaak wordt op bedreigde boerderijen preventief serum gespoten of een simultaan-
enting uitgevoerd.

R. Daubney kon echter in Zuid Afrika met het Riemser immunserum contact-
infecties niet voorkomen ; de ziekte verliep wel zeer mild.

Tenslotte bracht Daubney ter sprake zijn elders te vermelden onderzoek over
typen-determinatie in Zuid Afrika, waardoor hij tot het aannemen van mutaties
voor de smetstoftypen is gekomen. v. Waveren.

NIEUWERE ONDERZOEKINGEN OVER ULTRA-VIRI S-SOORTEN.
Xlle Internationaal Veeartsenijkundig Congres, te New York. 1934.

Chlamydozoën (van Prowazek) zijn virussoorten, die zichtbare celreacties geven.

Strongyloplasmen : (Lipschütz) zijn virussoorten die vorming van elimentair-
lichaampjes veroorzaken.

Bij dierlijke virusziekten gelden slechts als diagnostisch de insluitlichaampjes bij
dolheid, hondeziekte, Borna\'sche ziekte en vogelpokken.

Nocard en Roux kweekten longziektevirus in collodiumzakjes; Dujardin-
Beaumetz gelukte dit met Martin\'sche bouillon en serumpepton-agar. In weefsel-
cultures zijn vele virussoorten te kweeken ; dus met aanwezigheid van levende cellen.

Volgens Frederic. Eberson en William Massmann zou poliomyelilisvirus zonder
levende cellen zijn te kweeken ; bodems worden bereid door extractie van schapen-
hersenen met alcohol en benzol ; het restant te verdunnen met physiol. keukenzout-
opl. ; of door koken van schapenhersenen in peptonvrije, glucose bevattende kalfs-
vleeschbouillon. De 13de cultuur was onverminderd infectieus voor aap

De antilichamen zouden in wezen verschillen van die, welke bij bacteriëele ziekten
ontstaan ; specificiteit van complementbinding en praecipitatie worden in twijfel
getrokken. De virulicide antilichamen zijn het meest te vergelijken met antitoxine
en antifermenten.

Curasson en Delpy : runderpest-formolvaccin. werking afdoende; echter in
de tropen kort houdbaar, Süreyya Tahssin : gedroogd vaccin maanden houdbaar.

\') F. Gerlach. Neue Untersuchungen ueber filtrierbare Virusarten. Mödling. 1934
Wiener Tierarztl. M.schr. 1935. S. 385.

De enting tegen dolheid bij dieren stelt andere eischen, dan bij den mensch.
Vereisehten zijn eenvoud en goedkoopte van een prae-infectionem toegepaste enting.
Voordeel verschaft de bereiding van virus fixe bij schaap of hond.

Subcutane toediening van met phenol verzwakt virus fixe van konijnenhersenen
vindt veel toepassing ; anderen ontkennen de preventieve waarden.

Remlinger en Bailly bevelen aan een aethervaccin, Galea een formolvaccin
van virus de la rue. Remlinger geeft aan een preventieve enting van alle honden
volgens een der genoemde methoden, waarna men op een 3-jarige onvatbaarheid
kan rekenen.

Bij hondeziekte wordt toegepast het formolvaccin volgens Laidlow en Dunkin
(emulsie van organen van zieke honden).

Hoenderpokkenvirus past zich door duivenpassage aan duif aan en wordt dan
zeer geschikt voor immunisatie.

Bij mond- en klauwzeerimmunisatie zijn te noemen Vallée, Carré en Rinjard,
Galea, Lignières.

Beter dan filtreerbaar virus is de naam ultravirus, daar bij bacteriën ook filtreerbare
vormen voorkomen. Een ultravirus is een pathogeen agens, dat zich vermeerderen
kan. Voor kweeken is weefselcultuur noodig, waarin cellen zich deelen, hoewel
ook voldoende is een medium van overlevende cellen zonder deeling.

Grootte-bepalingen zijn niet betrouwbaar; uit te voeren door ultrafiltratie, centri-
fugatie, diffusiesnelheid en nephelometrie.

Mogelfik is de groep heterogeen : niet contagieuze ziektestoffen (tumoren), weinig
(rabies) en sterk contagieuze (pokken, mond- en klauwzeer), en die, welke door
insecten overgebracht worden.

Ultravirus heeft een voorkeur voor ectoderm; kan dan ook vaak zenuw-
weefsel aantasten, speciaal grijze substantie der hersenen en van het ruggemerg.

Typenonderscheiding heeft men tot op heden kanmaken bij mond- en klauw-
zeer en stomatitis vesicularis.

Salyi²) heeft de hersenen van 4 wegens Aujeszky\'sche ziekte in nood gedoode var-
kens histologisch onderzocht. De bevinding was een sterke infiltratie van de pia
mater met lymphocyten en mononucleairen ; adventitia der kleine hersenvaten
evenzoo geïnfiltreerd met bovendien veel eosinophyle cellen.

Verder is de vermeerdering in witte en grijze hersensubstantie van gliacellen
vrij sterk ; neurophagie werd bij eenige zenuwcellen waargenomen.

In de hersenen van enkele kunstmatig geïnfecteerde dieren (konijnen en een
schaap) waren slechts bloedingen opgetreden en ontbraken mesenchymale ont-
stekings-verschijnselcn (waarschijnlijk door het snelle ziekteverloop).
Neurotropisme van het Stomatitis vesicularis-virus.

De beide typen van stomatitisvirus (New Yersey en Indiana) zijn door Naidu ³)
in vitro op embryonaal cavia-hersenweefsel met plasma gekweekt. Overenting
moest om de 30—60 uur geschieden.

In dierexperiment zijn vergeleken : stomatitisvirus afkomstig van cavia\'s, van
huidcultures en van hersenexplantaten.

Bij intracerebrale verenting van caviasmetstof bij cavia\'s en muizen traden enkele

¹*) Résumé van het rapport van Manninger. Nouvelles Recherches sur les Virus fil-
trables. I Revue générale des propriétés des ultra-virus, (virus filtrables).

dagen durende nerveuze verschijnselen op: slechts resp. 4—14% der dieren
stierf tengevolge der infectie. Van het cultuurvirus (zoowel huid- als hersenvirus)
nam alleen van het New Yersey-type de pathogeniteit bij intracerebrale enting
tijdens de passages in vitro toe (zelfs tot 100% mortaliteit).

Het verschil in neurotropisme tusschen beide virustypen kwam ook tot uiting
bij voortgezette herseninfecties bij de laboratoriumdieren : het New Yersey-type
veroorzaakte een toenemende sterfte, het Indiana-type in het geheel geen, wel echter
immuniteit. v. YVaveren.

Vetemboli kunnen ontstaan als vloeibaar vet in groote druppels in de circulatie
komt. Bij de physiologische lipaemie is het vet fijn geëmulgeerd en kan geen vet-
embolie optreden.

Tengevolge van een trauma kunnen vetcellen gedestrueerd worden en (bij
lichaamstemperatuur vloeibaar) vet kan in het omliggend weefsel terechtkomen
en in openstaande venae dringen. Het laatste is echter alleen mogelijk hij hooge
druk (hooger dan de intraveneuze druk) ; deze omstandigheden kunnen zich voor-
doen bij fracturen of beenoperaties ; zelden of nooit bij trauma in weeke deelen.

Bij een fractuur zijn er verscheurde venae waarvan het lumen, in de Haver\'se
kanalen, blijft openstaan, en soms tamelijk veel vloeibaar vet onder hooge druk.
Dit komt, in de circulatie, via het hart, in de longvaten ; door het barsten van
capillairen kunnen vet en bloed in de longalveolen komen en opgehoest worden.
Ook kunnen vetdruppels in de groote circulatie geraken en in verschillende organen
terecht komen. In de nieren worden zij met de urine uitgescheiden. In de hersenen
kunnen zij hersenverschijnselen veroorzaken; onrust, delireeren, stupor, enz. en niet
zelden de dood, binnen enkele dagen, veelal met verschijnselen die aan shock doen
denken.

Harris *) vermoedt dat deze embolie meer voorkomt dan men meent, daar voor
de diagnose, bij de obductie, een speciale techniek noodig is.

Afkoeling van lichaamsoppervlakte of lichaamsholten kan bronchitis en pneu-
monie tengevolge hebben. In het voor-bacteriologische tijdperk dacht men dat
kouvatten de eenige oorzaak was ; nu beschouwt men het als medewerkende oorzaak.
Over de rol die daarbij de koude speelt, bestaat verschil van opinie. Cramer ¹)
is van meening dat het kouvatten alleen verzwakkend werkt; bij patiënten die toch
reeds verzwakt zijn door andere oorzaken : ziekte, ondervoeding of door de operatie,
kan zich dan, vooral bij oudere personen, zelfs bij lichte kouvatting, een long-
aandoening voordoen, door commensale infectie of door overgankelijke besmetting
(door bacillendragers van pneumococcen).

Proeven van Schmidt en Kairies op mensen, om de werking der afkoeling na
te gaan, leerden dat voor kouvatten en de nadeelige gevolgen daarvan, een bepaalde
constitutie (vasoneurotische aanleg) of een bizondere tijdelijke dispositie, nood-
zakelijk is. Slechts 10% van de proefpersonen had de „catarrhale reactie" na
kouvatten ; dat waren juist de personen met labiele warmteregulatie (vertraagd
herstel der lichaamswarmte na afkoeling).

Vaudremer en Brun ²) gebruikten, om leprabacillen te kweeken, dezelfde voe-
dingsbodems als gebruikelijk voor de cultuur van tuberkelbacillen, met toevoeging

²) A. Vaudremer et A. C. Brun, La culture du bacille de Hansen. Buil. Acad. Méd.
\'935; ref. Trop. Diseases Buil. 1935, No. 12, p. 865.

van fikraat van aspergillus fumigatus-cultuur. Uit bloed of lepromen van lepra-
lijders, genomen tijdens een koortsaanval (of miltweefsel genomen 30 uur na de
dood van een lepralijder), kregen zij na 15—30 dagen in de voedingsbodems een
Gram-positieve pseudo-meningococcus, die zij als een ontwikkelings-stadium van
de bacil van Hansen beschouwen ; daarna kwam een fijne cyanophile bacil, en
vervolgens de bekende zuurvaste lepra-bacillenvorm. Bloedsera van lepralijders
aglutineerde de bacil.

SiMiN vermeldt (over 1931—32) 18 gevallen van coccidiosis bij mensen (Iso-
spora hominis) in Trans-Kaukasië.

De in de faeces gevonden oöcysten werden gedetermineerd : morphologisch, door
cultuur (sporulatie), en dierproeven (deze laatste waren negatief). In de meeste
gevallen gaven de parasieten aanleiding tot darmklachten en darmstoornissen.

Zooals door verschillende onderzoekers is aangetoond, kan de functie van de
schildklier sterk worden aangezet door injectie van praehypophysen-extract, zoowe
zuur als alkalisch. Een van de meest constante verschijnselen bij een hyperthyreose
is een meer of minder duidelijke vergrooting van de milt, die een groote rol speelt
bij de bloedvorming. Het bloedbeeld van hyperthyreose wordt gekarakteriseerd door
leucopenie, neutrophile leucocytose en relatieve of absolute toeneming van de
lymphocyten en soms van de eosinnphilcn. Deze verandering kan uitgedrukt worden
in een afwijking van de index van Arnetii.

Ocariz ¹) probeerde nu of de injectie van alkalisch praehypophysen-extract bij
cavia\'s en de daarop volgende hyperfunctie van de schildklier een zoodanige uit-
drukking vonden in een verschuiving van het bloedbeeld naar links — verlaging van
de index van Arneth — dat deze afwijking als reactie kan dienen om de hormoon-
sterkte van het extract te bepalen.

Inderdaad bleek hem, dat door de inspuiting een snelle toevoer van jeugdvormen
der leucocyten aan de bloedstroom plaats vond ; te constateeren door bloedonderzoek
vlak vóór en om het half uur of uur na de injectie (alleen in de eerste oriënteerende
serie om de 24 uur).

De grootste daling van de index van Arnetii is 2 & 3 uur na de injectie aanwezig.
Deze snelheid is daaraan toe te schrijven dat, onder invloed van het praehypophysen-
hormon, de thyreoidea zich van hel verzamelde colloid ontdoet. Dat het hier een
hyperexcretie en geen hyperfunctie betreft, blijkt duidelijk uit de serie proefdieren,
waarbij verschillende hoeveelheden extract waren ingespoten, varieerend van 1.5 tot
4 gram van de versche klier. De grootste daling werd bereikt met de injectie-aequi-
valent aan 3.5 gram ; direct daarop volgde die van 1.5 gram. De intensiteit van de
daling hangt dus niet af van de hoeveelheid extract die ingespoten wordt, maar van
de hoeveelheid colloid, die op het oogenblik der inspuiting in de schildklier aanwezig
is. Dit blijkt mede uit het verschillend gedrag van eenzelfde dier op twee gelijke
injecties, die met eenige dagen tusschenruimte verricht werden. De eindconclusie
van Ocariz luidt dan ook, dat deze afwijking van de index van Arneth niet ge-
bruikt kan worden om de hormoonsterkte van alkalische praehypophysen-extracten
te bepalen. Graafsma.

¹) J. Ocariz, Desviación del indice de Arneth, consecutiva a la iniección de extracto alcalino
del lóbulo anterior de la hipófisis. Trabajos del Instituto de Biologia Animal. 1934.,
pag. 261.

Prof. Dr. O. Röder und Prof. Dr. E. Berge ; 3te neubearbeitete und vermehrte
Auflage mit 124 Textabbildungen. Berlin 1935; Verlagsbuchhandlung Paul Perey.
Prijs: steif broschiert R.M. 7.50, gebonden R.M. 8.60.

Deze derde uitgave van Röder\'s Operationstechniek (ie druk van 1903 : tweede
druk van 1922) is tot stand gekomen met medewerking van Prof. Berge te Leipzig,
en daar sedert het verschijnen van den tweeden druk zoo vele jaren zijn verloopen is
het te begrijpen dat deze uitgave een niet onbelangrijke wijziging en uitbreiding
der stofte zien geeft. Bij de bewerking is rekening gehouden met den vooruitgang der
mogelijkheden op operatief-technisch gebied en met de tegenwoordige eischen der
praktijk.

De schrijvers hebben zich gehouden aan de oude indeeling. Voorafgegaan door
een paar hoofdstukjes over dwangmiddelen en werpmethoden, voorbereiding der
operaties, anaesthesie en wondhechting, worden achtereenvolgens besproken de
operatics aan hoofd, hals, borst-, buik-, urine- en geslachtsorganen, staart en
ledematen. En voor het geven van een beknopt overzichtelijk werkje als het onder-
havige, hebben zij hiermede de beste keuze gedaan.

In de twee vorige uitgaven werden slechts enkele bladzijden besteed aan de
behandeling van de anaesthesie. In deze herdruk is dat uiteraard geheel anders.
Aan de narcose zoowel als aan de plaatselijke verdooving bij de verschillende dier-
soorten is nu veel meer aandacht geschonken en in het bijzonder wat betreft de
locale anaesthesie. Hieromtrent treft men als nieuw aan een beschrijving van de
diagnostische injecties in gewrichten en peesscheden alsmede een bespreking van de
methoden tot het verkrijgen van eenige geleidings-anaesthesieën aan het hoofd bij
het paard ; verder ook de zaadstreng-anaesthesie en de epidurale injectie bij paard
en rund. De publicatie van een der schrijvers (Berge) in 1934 omtrent de diagnos-
tische infiltratie bij spat is ook in beknopte vorm weergegeven.

Van enkele meer of minder nieuwere operaties wordt thans ook een beschrijving
gegeven. Daarvan is o.a. te noemen de gastrotomie n.1. de „Freundkörperoperation"
bij het rund. Blijkens de vele publicaties der laatste jaren schijnt deze kunstbewerking
in Duitschland een practische beteekenis te hebben.

Wat in een boekje als dit van zoo groot belang is, is het verduidelijken van den
tekst met instructieve afbeeldingen en daarvan is het aantal niet gering en de keuze
is goed. Uit alles blijkt, dat er naar gestreefd is een werkje uit te geven, dat op de
hoogte van den tijd is. Er is ook niets te kort gedaan aan het gestelde doel, namelijk
het geven van een boekje, dat op duidelijke en beknopte wijze de typische operatieve
kunstbewerkingen weergeeft.

Aan de technische uitvoering van deze nieuwe uitgave is veel zorg besteed. Den
practiseerenden dierenarts en den student beveel ik het boekje gaarne aan.

In het December-nummer van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde afl. No. 24,
komt een ingezonden stuk voor van de hand van den Heer J. M. Hoffmann, waarin
de Sophia-Vereeniging tot bescherming van dieren te Amsterdam, en een harer
inspecteurs, de Heer E. Smid, worden aangevallen. De Heer Veenstra zond
mij dit nummer met enkele vorige afleveringen ter kennisneming toe, waarvoor ik
hem bij deze vriendelijk dank zeg. Het lijkt mij dienstig, den Heer Hoffmann met
enkele woorden van antwoord te dienen. Ik zal daarbij kort zijn en mij bepalen
tot de voor zich zelf sprekende feiten.

Onze inspecteur Smid bezocht het abattoir te Uithoorn, omdat herhaaldelijk
klachten van in de buurt wonende veehouders bij de Sophia-Vereeniging waren
binnengekomen terzake van de daar toegepaste, thans algemeen bekende, wijze
van slachten. Naar ons werd medegedeeld hadden tot de Varkens-Centrale in den
Haag gerichte klachten geen uitwerking gehad.

Inspecteur Smid, tevens Rijkspolitie-ambtenaar, voorheen wachtmeester der
Koninklijke Marechaussee, verklaart, dat de bij proces-verbaal geconstateerde wijze
van slachten geenszins door hem is uitgelokt, doch dat hij het abattoir binnenkwam
op een tijdstip, waarop het slachten in vollen gang was. Naar aanleiding van het
door hem geconstateerde heeft hij één proces-verbaal opgemaakt.

dat de Heer Veenstra de autor intellectualis zou zijn van het optreden van
onzen inspecteur (zie November-nummer blz. 1166, sub 3) ;

dat er niet geslacht werd, toen onze inspecteur het slachthuis betrad, en de dieren-
arts Hoffmann daarom de wijze van afmaken aan twee varkens heeft gedemon-
streerd ;

en dat meer dan één proces-verbaal zou zijn opgemaakt (de Heer H. spreekt
zelfs van 4 stuks).

Wat tenslotte het niet-beantwoorden van het schrijven van den Heer 11. aan de
Sophia-Vereeniging betreft, me dunkt, dat dit voor ieder onbevooroordeelde be-
grijpelijk zal zijn. De Heer H., die als rijkskeurmeester de overtredingen van de
Vleeschkeuringswet tolereerde, verzocht n.b. aan de bestuursleden der Sophia-
Vereeniging, om ,,in het belang dier vereeniging" bij hem te komen voor een be-
spreking. De Heer H. protesteert tegen de qualificatie „onhoffelijk", door mij aan
zijn brief gegeven. Slechts uit hoffelijkheid koos ik de verzachtende teim „onhoffelijk".

Een nadere rechtvaardiging heeft, naar het mij voorkomt, noch de Sophia-Ver-
eeniging, noch haar inspecteur, de Heer Smid, noodig.

Na opening memoreerde de voorzitter het overlijden van collega Hoogland Sr.
te Zeddam, nestor der dierenartsen in Gelderland ; vervolgens bedankte hij de
afdeeling voor de vele blijken van sympathie tijdens zijn ziekte ontvangen.

De Heeren A. Angelino te Ochten, Dr. S. R. Mulder te Velp en F. Roders
te Zelhem werden als lid der afdeeling aangenomen.

Daar de notulen van de algemeene vergadering der Maatschappij, gehouden
11—12 October j.1. reeds verschenen waren in het Tijdschrift, werden over deze
vergadering geen nadere inlichtingen gevraagd.

Tot ondervoorzitter werd vervolgens verkozen Dr. R. van Santen te Hees, in
plaats van Dr. K. Reitsma, die reglementair niet herkiesbaar was.

Hierna werden de tarieven enz. voor de ziekenfondsen vastgesteld ; per circulaire
zijn deze aan de leden bekend gemaakt.

Mededeelingen werden gedaan over de in oprichting zijnde provinciale organisatie
ten behoeve van de tuberculose-bestrijding.

Collega Dr. F. W. Tervoert te Winterswijk hield een interessante voordracht
over „Steriliseeren van vleesch", welke voordracht gevolgd werd door een zeer
geanimeerde discussie.

Bij de vrije mededeelingen kwamen o.m. ter sprake hoefbevangenheid en hae-
moglobinurie bij paarden.

Aan de leden wordt verzocht hun contributie, ad f26.50, vóór 1 Maart a.s.
te storten op mijn giro-rekening No. 89634 te Borculo, of, desgewenscht, vóór
i Maart a.s. f 14.50, en vóór 1 September a.s. de rest ad f 12.—.

Wordt voor 1 Maart niet gestort, dan wordt na dien datum over de geheele
contributie beschikt, verhoogd met incasso- en zegelkosten.

Contributiebetaling kan in twee termijnen geschieden : vóór 1 Maart a.s. ƒ 14.50
en vóór 1 September a.s. ƒ 12.—■.

Wordt vóór 1 Maart niet gestort dan zal na dien datum over het geheele bedrag
beschikt worden, verhoogd met incasso-kosten.

Een vergoeding aan de gemeenten voor de inning van de heffing bij
keuringsvrije huisslachtingen.

Blijkens een mededeeling in de N. R. Ct. van 5 Jan. j.1. heeft de Minister van
Binnenlandsche Zaken aan de gemeentebesturen medegedeeld, dat het in het voor-
nemen van den Minister van Landbouw en Visscherij ligt, voor de inning van de
heffing bij keuringsvrije huisslachtingen (varkens) voorshands aan de gemeente-
besturen een vergoeding te verleenen van ƒ 0.50 per varken, waarover de heffing
wordt geind.

Voorts heeft de Minister medegedeeld, dat, in verband met de a.s. wijziging van
het Crisis-Varkensbesluit 1933, binnen afzienbaren tijd nadere voorschriften ter
zake van de inning en de vaststelling van de heffing kunnen worden tegemoet gezien.
In afwachting daarvan wordt voorloopig de thans bestaande regeling ter zake
gehandhaafd.

Door de slagersbonden een spoedige indiening van de vleeschkeurings-
wetswijziging gevraagd.

Volgens een bericht in de Vee- en Vleeschhandel hebben de besturen van den
Ned. Slagershond en den Ned. R.K. Hanzebond van Slagerspatroons aan den
Minister van Sociale Zaken het verzoek gericht tot een spoedige indiening over te
gaan van het wetsontwerp tot wijziging der vleeschkeuringswet, zooals het in Juni
1934 reeds aan de besturen der Slagersbonden in concept ter inzage is gezonden
geworden.

Er wordt in dit verzoek nog eens de aandacht van den Minister op gevestigd,
dat het hoog tijd is in het euvel der uitponderij, het slachten in schuren en op erven,
aan de ongelijke en in vele gevallen te hooge keurloonen en meer gebreken, die de
huidige vleeschkeuringswet aankleven, te voorzien.

De Raad der gemeente Enschede heeft eenigen tijd geleden het voorstel van
B. en W. behandeld omtrent de toepassing van de Enschedesche vleeschkeurings-
verordening op de geheele gemeente Enschede, waarbij dan tevens bepaald wordt,
dat huisslachting van varkens, schapen en geiten uitsluitend buiten het centrum
der gemeente mag geschieden.

Op dit voorstel volgde een uitvoerige discussie, daar de tegenstanders wenschten
dat de huisslachtingen zouden gehandhaafd blijven, omdat hieraan zooveel oude
gebruiken, verbonden waren. Bovendien waren zij van meening, dat de boer van
huis uit zeer kieskeurig is, als het vleesch betreft, zoodat ook met de hygiëne voldoende
rekening zou worden gehouden. Collega Zwijnenberg herinnerde aan de groote
gevaren van ondeugdelijk vleesch, en ontkende o.m., dat de boer slechts het vleesch
van gezonde dieren zou nuttigen. Men had tegen hem wel eens gezegd : Als de boer
een kip slacht, is of de boer of de kip ziek.

Nog drie medelezers kunnen ingedeeld worden. Opgave wordt ten spoedigste
ingewacht bij ondergeteekende. De kosten bedragen per jaar slechts ƒ 7.50, waarvoor
gelezen worden : B. T. W. ; T. R.sch. ; Revue gén. ; Revue vét. ; Ree. med. vét. ;
Vet. J. ; Vet. Ree. ; J. Am. Ass. ; Schw. Arch. en het T. v. Gen.

Vee Wereld-Pluimvee-Congres. te Leipzig, van 24—Juii—2 Augustus 1936.
Das Generalsekretariat für den VI. Weltgeflügelkongress, Berlin W. 9, Vossstrasse
17, und Leipzig C.I. Windmühlenstrasse 1—5, gibt allen Interessenten gern kosten-
lose Auskunft. Vr.

Wij ontvingen van het Staats Veeartsenijkundig Onderzoekings-instituut, Directeur
Dr. H. S. Frenkel, de 3e Mededeeling :

Over Mond- en Klauwzeervirus : Zuivering van het virus door neerslaan-, De
bereiding van zeer zuiver virus, door Dr. L. W. Janssen.
Wij komen hierop nader terug.

Geslaagd voor het Veeartsenijkundig examen de Heeren : 1). J. B. Rutgers,
H. M. J. Sporenburg, J. A. v. d. Grift en G. J. M. G. Janssen.

Voor het candidaats-examen 2e gedeelte : Mej. M. ten Broek, Mej. K. v. d.
Nieuwenhuizen, en de Heeren : H. Braak, G. Grootenhuis, A. E. Heide,
T. Hiemstra, J. W. Jansen en A. Stevens.

(Gelet op het Kon. besluit van 17 Juni 1924, No. 32, aangevuld en gewijzigd
bij Kon. besluiten van 19 October 1926, No. 36, 22 December 1927, No. 38, 4 Au-
gustus 1928, No. 33, 7 Juli 1932, No. 2, 25 F\'ebruari 1933, No. 17 en 19 Januari
1934, No. 36)

is besloten, met ingang van 1 Januari 1936, in plaats van het bepaalde onder
4 en 5 van eerstgenoemd besluit, te stellen het navolgende :

,,4° Staat aan het hoofd van een keuringsdienst van voor uitvoer bestemd vleesch
een Rijkskeurmeester, aan wien geen vaste jaarwedde is toegekend, dan zal het
totaalbedrag der belooningen van het personeel van dien keuringsdienst worden
berekend naar het aantal gekeurde dieren en naar de hoeveelheid gekeurde organen
en deelen en gesmolten vet, met dien verstande, dat deze zullen bedragen voor
de keuring van :

of minder 13 cent per hoeveelheid,
een en ander per kalenderkwartaal
berekend. 101 hoeveelheden als
bovenbedoeld en meer 9 cent per
> hoeveelheid.

De hiervoor bedoelde hoofden van keuringsdiensten zenden vóór den ioen van
de maand, volgende op ieder kwartaal, aan den met de zaken van den Landbouw
belasten Minister een opgave van het aantal gekeurde dieren en van de hoeveel-
heden gekeurde organen en deelen en gesmolten vet, vergezeld van een voorstel
tot toekenning van de belooningen aan ieder ambtenaar bij den keuringsdienst;

5⁰ De sub 4 bedoelde hoofden van de keuringsdiensten zullen, boven hun aandeel
in de daar bedoelde belooningen, voor de administratieve werkzaamheden ont-
vangen een toelage van 10 % van vorenbedoelde belooningen tot een maximum
van ƒ 6.50 per maand".

Het Bestuur deelt mede, dat de Weled.Zeer.Gel. Heer Dr. R. Korteweg op
Donderdag 13 Februari, des avonds om 8 uur, in de collegezaal van het Patho-
logisch Instituut een lezing zal houden over: „Carcinoom van de borstklier".

In Tsjechoslowakije heeft de regeering een wetsontwerp ingediend tot bescherming
der dieren. Bij deze wet wordt iedere handeling of nalatigheid, waardoor een dier
zonder redelijken grond pijn of kwelling wordt aangedaan, strafbaar gesteld.

O.m. is het verboden, anders dan met inachtneming van de nader daaromtrent
door de regeering te geven voorschriften, dieren voor wetenschappelijk onderzoek
of voor therapeutische doeleinden te gebruiken, indien dit gepaard gaat met pijn,
lichamelijk letsel, of indien dit leidt tot den dood van het dier.

Slachtdieren, waarvan het vleesch in het verkeer wordt gebracht, moeten vóór
het dooden worden bedwelmd. Uitzondering hierop zal worden toegestaan voor
dieren die volgens religieuze voorschriften worden gedood.

Een mishandeld dier kan worden in beslag genomen. De bevoegde autoriteit
beslist op grond van een verklaring van den ambtelijken dierenarts, of het dier
behandeld of gedood moet worden. St.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan die

Mond- en klauwzeer : bij 7 (2) eigenaars, waarvan in Groningen bij 2, Drenthe bij 1 ;
Overijsel bij (1) ; Gelderland bij 2 ; Zuidholland bij 1 (1) ; Noordbrabant bij 1
eigenaar.

Scabiës: (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap: 180 gevallen bij 12 eig.
(1016 bij 45 eig.), waarvan in Groningen to, paarden, bij 1 eig. (117 bij 3 eig.)
Friesland 33 bij 1 eig. (3 bij 1 eig.) ; Drenthe 31 bij 2 eig. (389 bij 11 eig.) ; Overijsel

2 bij i eig. (t paard) ; Gelderland 23 bij 3 eig. (297 bij ig eig.) ; Utrecht (37 bij 2 eig.);
Noordholland 27 bij 1 eig. (71, waarbij 1 paard, bij 4 eig.) ; Zuidholland 50 bij 2 eig.
(32 bij 3 eig.) ; Noordbrabant 4 bij 1 eig. (69 bij 1 eig.).

Rolkreupel bij schapen : 12 gevallen bij 4 eig. (669 bij 43 eig.) waarvan in Groningen
(14 bij i eig.) ; Friesland 4 bij t eig. (82 bij 9 eig.) ; Drenthe 5 bij 2 eig. (19 bij 8 eig.);
Overijsel 3 bij 1 eig.; Gelderland (46 bij 4 eig.) ; Utreoht (223 bij g eig.) ; Noord-
holland (169 bij 8 eig.) ; Zuidholland (116 bij 4 eig.).

Anthrax : 11 gevallen bij 11 eig. (2 bij 2 eig.), waarvan in Groningen 1 ; Friesland
i ; Overijsel 1 (varken) ; Gelderland 1(1); Utrecht 1 ; Noordholland 2(1); Zuid-
holland 3 ; Noordbrabant 1 geval.

In afl. 1, i Jan. 1936, blz. 50, regel 29 v. b., staat : de Gier, moet zijn Veenendaal.

KOPZIEKTE. GRASTETANIE.ECLAMPSIE VANHET RUND.
OVEREENKOMST MET PAERESIS PUERPERALIS EN
ACETONAEMIE

Door het noemen van deze namen zitten wij direct midden in de
vraagstukken van deze mysterieuze ziekte, waarvan getracht moet
worden de bestaande geheimen nader op te lossen.

Kopziekte was de oorspronkelijke naam, die indertijd met reden
gegeven is in verband met de symptomen, die bij de ziekte tot uiting
komen. Huizinga¹) noemde de ziekte indertijd meningitis cerebro-
spinalis enzoötica.

Van Heelsbergen²) meende de verschijnselen te mogen rekenen
tot het kader van de enzoötische encephalomyelitis, de z.g. Borna\'sche
ziekte. Van der Kooi³) behandelde een patiënt met CaCl₂ in de meening
met een geval van kopziekte te doen te hebben ; de symptomen ver-
dwenen, maar enkele dagen later bleek bij sectie een tuberculeuze
leptomeningitis te bestaan.

Daar de naam niet wetenschappelijk is, werd het tijd dat er een
juistere voor in de plaats werd gesteld. Jalvingh⁴) heeft o.a. indertijd
deze stelling geponeerd. Daarna heeft Prof. Sjollema⁵) voorgesteld
de ziekte als grastetanie aan te duiden, daar zij volgens dezen een vorm
van tetanie zou zijn.

I. Het is van belang uit te maken welke van de beide laatste de
juiste is, vooral ook in verband met een inzicht in de pathogenese van
dit lijden. Prof. Sjollema⁵) trekt een parallel tusschen deze runder-
ziekte en tetanie van het kind, hetgeen o.a. blijkt uit diens onderzoekin-
gen over de electrische gevoeligheid van het neuro-musculaire apparaat
bij runderen aan het eind van den staltijd. Deze werden vooral verricht,
daar dit verschijnsel bij spasmophilie (latende tetanie) van kinderen
veelal wordt waargenomen.

Het vinden van een verhoogde electrische gevoeligheid zou niet
alleen een labielen toestand der runderen, maar ook een gevoeligheid in
de richting van ontvankelijkheid voor tetanie aantoonen.

Het zij mij vergund eerst het een en ander over tetanie en spasmophilie
van het kind mee te deelen, waarvoor ik geput heb uit Gans⁷), Berg-
mann⁸), Gorter⁹), György¹⁰) en Driessen¹¹) :

De kenmerkendste stoornissen der tetanie zijn de krampaanvallen.
Bij behouden bewustzijn krijgt de patiënt aanvallen van tonische,
meestal pijnlijke krampen, bijna steeds in de spieren van de handen en
voeten en van de onderarmen en onderbeenen. Het zijn meestal be-
paalde spieren die in kramp geraken, waardoor handen en voeten een
kenmerkende houding aannemen. De vingers worden in de grond-
gewrichten gebogen, in de andere soms zelfs meer dan i8o° gestrekt ;
zij worden meestal tezamen gevouwen : obstetrische hand. De duim
wordt door de andere vingers bedekt ; de handen zijn gebogen, vaak
ook de onderarm. Soms worden de vingers wat uitgespreid. Meestal
is de kramp zóó sterk, dat de patiënt de vingers niet tegen de kramp
in kan bewegen en dat het ook den onderzoeker zelfs nauwelijks gelukt
de vingers tegen de kramp in te bewegen. Soms blijven de spieren ook
tusschen de aanvallen wat stijf. De voeten staan in equinovarusstand,
de teenen zijn in alle gewrichten gebogen. Slechts bij hevige aanvallen
geraken ook andere spieren in kramp. Trismus komt zelden voor. Bij
de aanvallen stijgt de temperatuur soms tot 39⁰. De frequentie der
krampen wisselt sterk. Behalve deze aanvallen komen er bij tetanie,
vooral van de kinderen, epileptische toevallen en aanvallen van laryn-
gospasmus voor, soms herhaaldeijlk op één dag. Het calciumgehalte
van het bloed daalt bij tetanie wel tot 6 mgr. per 100 c.c. serum.

Langen tijd was de Pathogenese van deze ziekte (waarvoor in 1852
de naam tetanus intermittens werd ingevoerd en die later in tetanie
werd veranderd) onbekend. Zeker is het nu evenwel, dat hypocalcaemie
tengevolge van een onvoldoende functie van de bijschildklieren, derge-
lijke aanvallen kan opwekken.

Het phosphaatgehalte is verhoogd : phosphaatstuwing. Het lage
Ca-gehalte wordt als de oorzaak van de mechanische en electrische
overprikkelbaarheid der periphere zenuwen beschouwd. Deze is het
duidelijkst bij de motorische zenuwen aan te toonen.

De tetanie komt in Nederland hoofdzakelijk bij kinderen voor. Een
paar gevallen van duidelijke tetanie worden als voorbeeld uit Driessen
overgenomen.

1. Het kind (7 maanden) wordt opgenomen in de kliniek omdat
het hoest in aanvallen, waarbij het benauwd en blauw wordt. Het zou
ook trekken met armen en beenen bij zoo\'n hoestaanval. De voedings-
toestand is zeer goed. Patiënt heeft een duidelijke craniotabes. Chvostek
, peroneus , Trousseau —.

2. Een ander kind (6 maanden) wordt opgenomen omdat het thuis
een stuip gehad heeft, waarbij het met armen en beenen trok, blauw
zag en de oogen wijd geopend hield. Het kind verkeert in goeden
voedingstoestand, heeft craniotabes en een lichte rozenkrans. Chvostek
, peroneus , Trousseau —. Electrisch : K.O.C. 4 mA.

genoemd, zou op een mechanische overprikkelbaarheid van den N.
facialis berusten.

Beklopt men met een percussiehamer de omgeving van den derden
tak, dan volgt een plotselinge contractie van de spieren die den mond-
hoek opheffen ; doet men hetzelfde met den tweeden tak dan contra-
heeren zich de spieren van den neusvleugel.

Door slaan op den frontaaltak kan men een contractie van den M.
frontalis krijgen. Reeds als men over de wang strijkt, ziet men soms
contracties van de gelaatspieren. Alleen op grond van de hooge
mechanische prikkelbaarheid van den facialis mag men niet besluiten
dat er tetanie bestaat, daar een zwak facialis phenomeen bij allerlei
afwijkingen voorkomt.

Peroneusphenomeen. Door tikken op den N. peroneus (achter het kopje
van de fibula) ziet men een contractie van de spieren, die door deze
zenuw geïnnerveerd worden, zoodat de voet geproneerd en dorsaal
geflecteerd wordt.

Symptoom van Trcusseau. Dcor omsnoering van den bovenarm ontstaat
soms reeds na i minuut, soms na eenige minuten een krampaanval,
meestal van de hand (obstetrische hand), bij sterke overprikkelbaarheid
ook wel van beide armen. Dit verschijnsel is door Trousseau ontdekt,
toen hij bij een patiënt met tetanie een aderlating wilde doen, waarvoor
hij den arm had omsnoerd.

Electrisch onderzoek. Diagnostisch bewijzend is de verhooging van de
electrische prikkelbaarheid van de perifere zenuwen (Erb). Karakteris-
tiek is de gemakkelijk te verkrijgen kathodeopeningscontractie, die bij
normalen niet is op te wekken : symptoom van Erb.

Nagegaan wordt bij welke kleinste stroomsterkte de door de zenuw
geïnnerveerde spier zich contraheert, als :

a. De prikkelende electrode kathode is en de stroom gesloten wordt.
Dit is de kathodesluitingscontractie = K.S.C.

b. De prikkelende electrode anode is en de stroom gesloten wordt.
Dit is de anodesluitingscontractie = A.S.C.

c. De prikkelende electrode anode is en de stroom verbroken wordt.
Dit is de anodeopeningscontractie = A.O.C.

d. De prikkelende electrcde kathode is en de stroom verbroken
wordt. Dit is de kathodeopeningscontractie = K.O.C.

Typisch voor tetanie zou zijn, dat alle waarden lager liggen, maar
vooral dat de K.O.C. <5mA. is, terwijl men zeer vaak ook vindt
een overwegen van de A.O.C. over de A.S.C.

Bij een nieuwe wijze van onderzoek houdt men ook rekening met
den tijd gedurende welken de stroom doorgaat (chronaxie).

Men zoekt eerst de rheobase, verdubbelt dan de stroomsterkte en gaat
bij deze constante stroomsterkte na welke de korste prikkelingstijd is

die nog contractie geeft. Driessen heeft de chronaxie niet kunnen
bepalen wegens technische moeilijkheden, daar het instrument zeer
snel den stroom moet kunnen sluiten en openen.

Onder latente tetanie (spasmophilie) worden die gevallen gerangschikt
waarin karakteristieke symptomen als laryngospasmus, carpopedaal-
spasmen en convulsies ontbreken en waarbij men dus slechts het symp-
toom van Choostek, dat van Trousseau en een verhoogde electrische
prikkelbaarheid van de perifere zenuwen vindt. Klinisch neemt men
waar dat het kind erg schrikachtig is, meer huilt, driftiger van aard en
meer prikkelbaar is dan het vroeger was.

De manifeste tetanie ontwikkelt zich op den bodem van deze over-
prikkelbaarheid en wel vaak ten gevolge van een secundaire oorzaak :
infectieziekte, voedingsstoornis, wormen, emotie, vermoeienis, en open-
baart zich i° als laryngospasmus, bv. onder invloed van een huilbui
of bij het begin van een hoestaanval (vooral bij kinkhoest), 2° als
carpopedaalspasmen, krampen in handen en voeten, 3⁰ als convulsies,
stuipen. Vaak beginnen de trekkingen unilateraal, duren enkele minuten
of veel langer en kunnen zich in den loop van den dag meermalen
herhalen. De tetanie is dus als ziekte gekenmerkt door de mechanische
overprikkelbaarheid van de perifere zenuwen, een verhoogde prikkel-
baarheid van deze voor de electrische stroom, laryngospasmus, carpo-
pedaalspasmen en convulsies, die nog al vaak het eerst optreden. Deze
laatste drie verschijnselen zijn niet steeds allen aanwezig. Ook stoornissen
van het vegaticve zenuwstelsel komen vaak bij tetanie voor : sterk
zweeten, vooral na de aanvallen, erytheem, urticaria, kramp van de
bronchiale spieren, uitvallen van de haren en van de nagels, afwijkingen
van de hartfunctie : aanvallen van tachycardie of door vagusprikkeling
zelfs hartstilstand.

Convulsies komen bij kinderen dikwijls voor, vaak onder eenzelfde
beeld. De patiënt wordt plotseling bewusteloos en valt neer, draait de
oogen naar één kant ; spoedig ziet men rhythmisch schokkende bewe-
gingen in de oogen of in het gezicht beginnen en weldra breiden deze
bewegingen zich ook tot de extremiteiten uit. De schokken zijn kort
van duur en plotseling en in den regel zijn de clonische contracties
niet beperkt tot de spieren van gelaat en extremiteiten ; ook de slik-
spieren, de ademhalingsspieren, de buikspieren doen aan de convulsies
mee. Herhaaldelijk duurt de aanval niet langer dan enkele minuten,
soms ligt het kind uren lang in een stuip. De omstandigheden waaronder
de stuipen bij kinderen optreden zijn zeer verschillend, soms zijn zij
de inleiding voor een acute infectieziekte, soms treden zij reflectorisch
op door een perifere irritatie (wormen, een haar in de keel b.v.), ook
wel bij uraemie, icterus gravis etc. Verder kan de praedispositie voor
stuipen het gevolg zijn van een tetanie.

Belangrijk zijn ook de convulsies die het gevolg zijn van organische
ziekten van het zenuwstelsel. Van veel belang is dus uit te maken hoe
de stuipen ontstaan.

i) In klinisch opzicht wordt tetanie door de galvanische en mecha-
nische overprikkelbaarheid van de perifere zenuwen en door d.e clonische
en tonische locale en algemeene krampen voldoende bepaald, zoodat
voor de diagnose in den regel de klinische en electrophysiologische
bevindingen al voldoende zijn. Voor de diagnose spasmophilie bepaal)
men de electrische en mechanische overprikkelbaarheid¹⁰).

Wegens gebrek aan een bruikbare techniek kon Prof. Sjollema de
directe bepaling dezer prikkelbaarheid bij runderen aan het eind der
stalperiode niet verrichten. Daarom werd getracht door voedingsproeven
op konijnen waarschijnlijk te maken, dat een rantsoen met een ruime
Ca,/P verhouding (1:9) — een in de stalvoeding voorkomende
verhouding — een latente tetanie bij runderen te voorschijn kan roepen.
Daar de overtuiging van een verband tusschen rachitis en kind.ertetanie
in de geneeskunde sterk is en een rantsoen met een wijde Ca/P verhou-
ding voor het opwekken van rachitis veelal wordt aangewend, werden
door Prof. Sjollema deze proeven op konijnen dus genomen.

Wanneer de labiele toestand van rachitis niet bestaat, komt het niet
tot tetanieachtige evenwichtsstoringen.

Inderdaad werd een latente tetanie bij de konijnen door deze voedings-
proeven veroorzaakt ; de uitkomsten van het electrisch onderzoek waren
zóó, dat de waarden overeenkwamen met die, welke gevonden worden
bij kinderen met spasmophilie. Hierin vindt Prof. Sjollema een
krachtigen steun voor de opvatting, dat een ondoelmatige stalvoedering
der runderen (met name die waarin een te wijde Ca/P verhouding
voorkomt) het gevaar voor tetanie aan het einde der stalperiode sterk
verhoogt.

De spasmophilie is evenwel niet direct bij dergelijke runderen aange-
toond. Ook bij kopziekte-patiënten heeft Prof. Sjollema door gemis
aan een bruikbare techniek de prikkelbaarheid van de perifere zenuwen
niet kunnen bepalen¹²). Aan een der hoofdeischen voor de diagnose
tetanie is dus niet voldaan, daarjuist d.e electrische reacties diagnostisch
bewijzend zijn. Door de samenhang die er bestaat tusschen rachitis
en tetanie van het kind (vaak wordt er nl. een genezende rachitis bij
gevonden) denkt Prof. Sjollema dat misschien uit een rachitischen
toestand bij jonge runderen eveneens spasmophilie zou kunnen ontstaan ;
gewezen wordt in dit verband op de bewering van Marek dat bij
4è-jarige runderen nog rachitische toestanden voorkomen. Ik meen
hierbij te mogen opmerken, dat klinische osteomalacie (d. i. rachitis
der oudere dieren-anatomisch bestaat tusschen rachitis en osteomalacie
tegenwoordig volgens de algemeene meening geen verschil meer) in
mijn vroegere praktijk, waar betrekkelijk veel kopziekte voorkwam,
slechts uiterst sporadisch werd waargenomen. Ik kan dan ook geen
verband zien tusschen kopziekte van het rund en osteomalacie, respec-
tievelijk rachitis, zooals dat bij tetanie en rachitis van het kind wel het
geval is. De patiëntjes van 4—24 maanden met duidelijke tetanie die
J3riessen beschrijft hebben alle, op één uitzondering na, een craniotabes,

vaak gepaard gaande met een rozenkrans en soms met epiphysair-
zwellingen. Escherich o.a. heeft op het opvallende feit gewezen, dat
tetanie bijna alleen wordt waargenomen in streken waar ook rachitis
inheemsch is.

2) Is kopziekte een karakteristieke functioneele stoornis⁵) waarbij de
vegetatieve zenuwen, endocrine organen en electrolyten betrokken
zijn ?

Wie secties heeft verricht op kopziektepatiënten, kan dunkt mij deze
meening niet toegedaan zijn. Het is moeilijk denkbaar dat de waarge-
nomen veranderingen moeten worden toegeschreven aan den doodstrijd.

Het beeld bij de sectie is echter niet constant en geeft evenals de
ziektesymptomen een groote verscheidenheid.

Hui/inga¹) vond als eenig pathologisch anatomische afwijkingen
een zeer ernstig emphyseem van de voorste longkwabben en een geel-
achtig gekleurd vocht in de hersen- en ruggemergsholte. De afwijkingen
die ik zelf heb waargenomen waren minder constant ; uit mijn ziekte- en
sectieverslagen van het jaar 1928 kan ik het volgende drietal vermelden :

Koe van A. P. te B., 26 April : Vooral worden veel bloedingen in
de hartspier vastgesteld, geen longemphyseem, de milt is niet gezwollen,
de pulpa iets week. Op sommige plaatsen schijnen de dunne darmen
rood door, na opening blijkt dat de mucosa op deze plaats ontstoken is.
De meningeaal vaten lijken mij te sterk gevuld. De ziekte was plotseling
opgetreden, de behandeling vond een uur later plaats, de excitus letalis
trad in tijdens de behandeling, terwijl de sectie denzelfden dag werd
verricht.

Koe van L. K. te E., 2 Mei : Hierbij vielen op enkele groote bloedingen
op het hart, speciaal in het vet in de omgeving van de coronairvaten.
Buitengewoon in het oog loopend is een sterk longemphyseem. De
hersensubstantie lijkt oedemateus. Deze patiënt is vier dagen ziek
geweest.

Koe van R. Z. te Dr., 5 Mei : Veel bloedingen in de hartspier.
Emphyseem vooral van de voorste longkwabben. Het slijnvlies van de
dunne darmen is op sommige plaatsen ontstoken. De ziekte was plotseling
opgetreden, de dood trad drie uur later in ; spoedig daarop werd sectie
verricht.

Koe van H. H. te B., 30 April : De longen zijn vergroot, erg zwaar,
de consistentie is tamelijk vast, de kleur is over een zeer groot oppervlak
donker. Op het mes, dat over de sneevlakte gestreken wordt, bevindt
zich schuimig roodachtig vocht, geen exsudaat. In het epicard bevinden
zich verscheidene kleine ronde bloedingen. Ook in de darmmucosa en
in het peritoneum worden op verschillende plaatsen bloedingen waar-
genomen. Er bestaat een duidelijke degeneratie van hartspier, lever en
nieren, terwijl de beide laatste sterk vergroot zijn. Ook de milt is vergroot.
De hersenvaten zijn geïnjicieerd, terwijl zich in de hersenholte serohae-
morrhagisch vocht bevindt. Het dier was den vorigen dag ziek geworden.

Koe van J. B. te B., 9 Mei : Hevige bloedingen in de borstholte,
vooral in het pericard, de hartspier en de longen. Tevens bloedingen
op zeer verschillende plaatsen in de pleura en het peritoneum. Geringe
fibrineuze pleuritis. De longen zijn zeer bloedrijk, donker gekleurd en
oedemateus. Hartspier en lever zijn gedegenereerd, de nieren vergroot.
De hersenholte is niet onderzocht. Het dier was den vorigen dag ziek
geworden.

Koe van Hs. N. te Br., 10 Mei : Bloedingen in de borstholte, lever
en nieren gedegenereerd. Patiënt was één dag ziek geweest.

Koe van J. S. te E., 11 Mei : Deze sectie gaf een zeer opvallend beeld.
De pleura costalis is over de geheele oppervlakte erg rood gekleurd met
hier en daar scherp omschreven donkere bloedingen. Overal elders
in de pleura worden eveneens veel bloedingen aangetroffen, bv. in
de buurt der groote vaten, der luchtpijp en van den slokdarm. De
longen en het hart geven een zeer typisch aspect, zijn a. h. w. zwart ;
ook op doorsnee zijn de longen erg donker. In het pericard bevindt
zich sero-hacmorrhagisch vocht. Ook de hartspier is donker, verder is
deze gedegenereerd en bestaan er bloedingen in het epicard. De lever
is erg gedegenereerd en zeer geel op de sneevlakte. Aan een der einden
van de milt bestaat een zwelling, de miltpulpa is hier vloeibaar. De
ziekte had vier dagen geduurd.

Broersma¹³) vond steeds vlekkige donkere bloedingen op het hart
(dat te groot en slap is), een veel te groote zeer geel gekleurde brosse
lever en te groote, vochtige, slappe nieren.

I\'¹ \'933 beschouwt Prof. Sjollema¹²) een aantal gevallen nog
uitsluitend als evenwichtsstoornissen — zonder anatomische afwijkingen
—, dus als een zuivere ongecompliceerde vorm van tetanie, daar deze
gevallen vlug genezen door een intraveneuze injectie van CaCl₂ MgCU.
Dit laatste is dunkt mij niet bewijzend. Met Broersma ben ik van
meening, dat de graad van de reeds bestaande orgaanafwijkingen mee
van invloed is op het succes dezer behandeling. Dat er bij patiënten,
die na een injectie genezen, toch ook anatomische afwijkingen aanwezig
zijn, kan bv. het volgende geval demonstreeren :

Het dier was een week geleden in de weide gebracht, een goede
melkkoe die 3 weken geleden heeft gekalfd. De patiënt ligt plat op de
zij, knarst op de tanden, heeft den kop iets achterover. Er is geen schuim
op den mond, geen schrikachtigheid, geen krampen. De ademhaling
en de pols zijn zeer frequent, de temperatuur is 40,6° C. In de conjunctiva
van het linker oog valt een groote bloeding op en na temperatuuropname
bevindt zich bloed aan den thermometer. Ook in de dadelijk daarop
afgezette ontlasting bevindt zich bloed. Verder valt tijdens de intrave-
neuze injectie een paarse kleur van het bloed op. De patiënt maakt tijdens
de behandeling om 6 uur \'s morgens een erg zieken indruk, om 11 uur
voormiddags staat ze al weer en geneest in den loop van enkele dagen.

Dit is meteen een voorbeeld waaruit blijkt, dat een der hoofdsymptomen
—- krampen v. d. ledematen — soms afwezig zijn.

Bij geen enkelen vorm van tetanie bij den mensch : de infantiele
idiopathische tetanie, de parathyreoprive-, de hyperventilatie-, de
maagtetanie vindt men pathologisch-anatomische afwijkingen als bij
kopziekte van het rund worden waargenomen.
3) Storing van de anorganische stofwisseling.

Alle onderzoekers zijn het er over eens, dat er bij tetanie een tekort
aan calcium in het bloedserum bestaat.

Von Quest vond ook het Ca-gehalte der hersenen van kinderen,
overleden aan tetanie, duidelijk lager dan van even oude normale
kinderen. De phosphaatcijfers zijn bij kinderen met tetanie over
\'t algemeen normaal of wat aan den hoogen kant. Een laag phosphaat-
cijfer werd door de Geus¹⁴) slechts in enkele gevallen gevonden. Verder
schijnt volgens deze ook rekening gehouden te moeten worden met de
verhouding Na K . Kramer, Tisdall en Howland vonden echter
Ca Mg

Ook bij kopziekte vond Prof. Sjollema steeds een verlaagd Ca-gehalte,
terwijl het gehalte aan anorganisch phosphorzuur volgens diens onder-
zoekingen sterk schommelt ; het is nl. hoog of laag en soms normaal.
Terwijl het Mg-gehalte bij kopziekte laag is, vond Prof. Sjollema
bij tetanie van den mensch geen verlaagd Mg-gehalte van het bloed
(Tijdschr. voor Diergeneesk., Deel 59, afl. 17, 1932).

Ik kom tot de conclusie, dat kopziekte van het rund niet is een vorm
van tetanie, daar :

1⁰ deze runderziekte geen karakteristieke functioneele stoornis is,
2° het niet gelukt is een verhooging van de electrische prikkelbaarheid
van de perifere zenuwen aan te toonen,

3⁰ de storing in de anorganische stofwisseling anders is dan bij tetanie.
II. Juister lijkt mij de o. a. al door Dayus gebruikte benaming
eclampsie. Franck-Albrecht¹⁵) beschrijven de eclampsie puerperalis
van het rund als volgt :

Omvallen, het hoofd rugwaarts gestrekt door tonische krampen van
de halsmusculatuur, tevens krampen van de musculatuur van het hoofd :
tandenknarsen, verdraaien van den oogbol ; clonische krampen van
de beenen of stijf strekken der beenen, spierrillingen, dyspnoe, bewuste-
loosheid.

Ook in de menschelijke geneeskunde kent men naast de eclampsia
puerperalis andere vormen, bv. de eclampsia infantum, kinderstuipen,
waarvan de tetanie dan als bijzondere vorm gekarakteriseerd is door
de verhooging van de electrische prikkelbaarheid der perifere zenuwen.

Bij merries en zeugen komt het nogal eens voor dat na den partus
de melksecretie onvoldoende is om het jonge veulen of de biggen te
voeden. Deze agalactia komt voor bij overigens geheel gezonde dieren,
bij welke de partus zonder eenige schade voor het dier is verloopen. Het
meest zien wij het gebrek bij eerstbarenden, doch als de dieren verder
voor de fokkerij gebezigd worden, zal ook na een volgende drachtig-
heid de melkgift te gering zijn, althans kleiner dan normaal te ver-
wachten is. Ook bij vaarzen zien wij dit melktekort, doch hier is het
van minder beteekenis, omdat door het handmelken nog wel voldoende
melk wordt verkregen voor het jonge dier, en door den prikkel, blijk-
baar door het melken uitgeoefend, de melkgift spoedig toeneemt.
Wordt bij het rund na enkele dagen, door het melken, als regel wel
voldoende lactatie verkregen, bij paard en varken is dit bijna steeds
niet het geval, omdat deze dieren moeilijk of niet met de hand te
melken zijn. Mocht dit bij het paard al mogelijk zijn, dan wordt als
regel een afwijkend secreet verkregen, terwijl de secretie niet of slechts
matig toeneemt, althans niet voldoende is om het veulen in leven te
houden, daar bij deze diersoort door dc melkhandeling geen secretie-
bevorderende prikkel wordt uitgeoefend.

Is er slechts een gedeeltelijk tekort aan melk, en zijn de tepels
voldoende groot om door het veulen gegrepen te worden, dan kan vaak
door de, door het veulen uitgeoefende natuurlijke zuigprikkel, het
gebrek zich herstellen; doch als er slechts een weinig, bijna ongekleurd
secreet wordt afgescheiden, terwijl de tepels zoo klein zijn en bij een
niet ontwikkelde uier naar binnen geplaatst, zoodat het veulen ze niet
te pakken kan krijgen, dan komt er als regel niets van terecht, en is
de eigenaar gedwongen om het jonge dier bij een andere merrie te
plaatsen, of als zgn. pappot groot te brengen.

Blijkt bij een merrie na den partus agalactie te bestaan, dan was
tot voor kort van een in te stellen behandeling weinig resultaat te ver-
wachten. Met stoffen als fruct. foeniculi, sem.anisi, sem.carvi en sulf.
stibic. natriumchloride, flores sulfur, die als melkdrijvend bekend
staan, en dan ook in diverse combinaties als zog- of melkpoeders worden
aanbevolen, is het resultaat zeer gering. In de eerste plaats door de
problematische werking dezer stoffen en verder omdat een eventueel
gunstige werking te laat optreedt. Door het toedienen dezer poeders
of zouten bij een volgende drachtigheid, gedurende enkele weken
vóór den te verwachten partus, is misschien wel eenig resultaat moge-
lijk. Ook een extra rantsoen met lijnmeel en andere meelsoorten van
oliezaden afkomstig, moutkiemen of gist zal alleen bij tijdige verstrek-

king vóór den partus, gunstig kunnen werken. Pulvis ovarii. dat veelal
tegen dit gebrek wordt aanbevolen, werkt alleen gunstig indien het
vóór den partus wordt gebruikt en dan nog onzeker, doch laat bij
bestaande agalactie in den steek, omdat de werking te laat optreedt.

De laatste twee jaar is door mij geprobeerd het preparaat Prolan B
en wel met zóó goed resultaat, dat ik niet mag nalaten, de goede werking
van dit middel in breeder kring bekend te maken.

Den eersten keer dat door mij Prolan B werd gebruikt was in den zomer
van 1933 bij een zeug van T. te N.-B. De partus had den vorigen dag
plaats gehad en bij mijn komst was de zeug oogenschijnlijk gezond,
doch de melkklieren waren klein en slap, de tepeltjes stonden niet van
het lichaam af, doch hingen slap neer; zij waren door de hongerige
biggen hier en daar stuk gezogen of gebeten. De biggen waren dun,
onrustig, hadden de haren overeind en „open". Ik spoot een dosis
van 125 E Prolan subcutaan in, en wachtte af of het goed verdragen
zou worden. Na ongeveer 10 minuten was te zien d.at d.e melkboezems
iets grooter waren en de spenen meer gespannen, niet meer slap
hingen doch iets uitstonden. Binnen een half uur was de uier op
de normale grootte en konden de biggen, die tijdelijk verwijderd waren,
er weer bij gedaan worden ; zij gingen direct zuigen. Dit zuigen ging
aanvankelijk nog gepaard met veel stooten, doch werd al spoedig
rustiger, en ik zag er enkele biggen bij die in de mondhoeken en aan
de kin nat waren, een teeken dat de melktoevoer overvloedig was.
Zij lieten na een tijd drinken, de een na de ander, de tepel los en gingen,
zooals voor jonge biggen te doen gebruikelijk is, op een hoop naast
de moeder slapen, daarmede aangevend dat zij verzadigd waren.
De lactatie is bij deze zeug voldoende gebleven ; de biggen zijn goed
opgegroeid en op den normalen tijd gespeend.

Door dit prompte resultaat was ik nog meer verbaasd dan de eige-
naar en toen in het voorjaar 1934 de Heer de W. te N. mij vertelde
dat zijn stamboekmerrie Sjora, waarvan het veulen door ;gpcbrek aan
zog in 1933 was gestorven, wel weer niet voldoende melk zou krijgen
omdat de uier te klein bleef, verzocht ik hem mij direct na den partus
te waarschuwen, daar er misschien wat aan te doen zou zijn. Bovendien
gaf ik hem pulv. ovarii, om dit de laatste twee weken over de haver
toe te dienen.

Na den partus was de uier slechts zoo groot als een paar kleine vuisten,
en slap; de tepels stonden naar elkaar toe, zóó dat de punten elkaar
raakten en bij trekken er aan kwamen er slechts enkele druppels
kleverig, ongekleurd vocht uit, zooals bij een merrie die nog weken
voor den tijd is. Het pulv. ovarii had hier dus volkomen in den steek
gelaten. Het veulen was flink, zocht naar de tepels en kwam ook ver
genoeg met den mond onder den uier, doch kon de tepels niet te pakken
krijgen, omdat zij tusschen de uierhelften verborgen waren.

Subcutaan werden 250 E Prolan B ingespoten en ik wachtte, be-
nieuwd naar het resultaat, de werking af. Binnen een kwartier was

vergrooting van den uier te constateeren, de spenen raakten elkaar
niet meer, zij werden zichtbaar grooter, en na een goed halfuur hingen
zij recht onder den goed gespannen uier. Het veulen kon toen de tepel
pakken en ging zuigen. Na twee dagen was de uier weer kleiner ge-
worden en de melkgift zichtbaar onvoldoende, daar het veulen te veel
op de been was, te vaak zoog en weinig sliep. Ik spoot een tweede even
groote dosis in, waarna in even korten tijd de uier vergrootte en de
secretie voldoende werd en voldoende bleef. Jammer dat na een paar
weken het veulen aan een toevallige verwonding met opvolgende
septichaemie stierf, zoodat het verdere verloop niet was na te gaan.
Op dat tijdstip was de melkgift nog normaal.

In het voorjaar 1935 was de toestand weer dezelfde. De uierwas klein,
het secreet niet melkachtig, en de spenen onvoldoende ontwikkeld.
Na één injectie van 250 E Prolan B was na een half uur het veulen aan
het drinken en de melkgift bleef voldoende tot op het tijdstip dat het
veulen op den normalen tijd werd gespeend. Het veulen verkeerde
toen in den zelfden goeden voedingstoestand als de andere veulens op
dit bedrijf.

De merrie Madam van den Heer V. te K. had in 1934 geen zog
genoeg, zoodat na eenigen tijd het veulen stierf.

De moeder van Madam wierp steeds een paar weken binnen den
normalen drachtigheidstermijn en had steeds weinig zog, zoodat
haar eerste veulens stierven. Madam en een zuster van M. zijn echter
in leven gebleven, doch beide wierpen binnen den gewonen termijn ;
beide hadden in 1934 te weinig zog, zoodat de veulens stierven. De
zuster van M. wierp ook in 1935 te vroeg en het veulen ging dood.
Madam wierp in 1935 ruim een week binnen de elf maanden en had
geen zog ; de eigenaar vroeg mij hoe hij het veulen in leven zou kunnen
houden, waarop ik hem voorstelde de merrie zelf te behandelen. Dc
toestand van uier en tepels was zooals bij de merrie Sjora beschreven ;
het secreet was kleurloos en sterk kleverig. Na de injectie van 250 E
Prolan B werd na elke 5 minuten aan de spenen getrokken en het was
opvallend dat elk opvolgend monster er meer melkachtig uitzag. Ook
hier was d.e toestand na ongeveer een half uur normaal te noemen,
de melkgift bleef voldoende en het veulen groeide tot den tijd van
spenen normaal op.

Het voorkomen van het gebrek bij de moeder en bij twee dochters,
geeft wel aanleiding om aan een erfelijken grondslag van de agalactia
te denken.

Ook een merrie van H. teN.-B., waarvan reeds twee, en een merrie van
S. te W. waarvan één veulen door te weinig melkgift gestorven was,
werden in het voorjaar van 1935 door mij met Prolan B behandeld,
met hetzelfde goede resultaat. Naar aanleiding van mijn ervaring
kan ik deze behandeling aan elke collega die er mede te maken heeft
aanraden, doch alleen bij merries en zeugen, waar de melknood het
gevolg is van een niet tijdig in functie treden van een overigens gezonden

Als wij onze gedachten over dit onderwerp laten gaan komen ons
de volgende wijzen van handelen voor den geest :

4. afkeuring der lymphklieren en smelten van het kransvet alleen
indien de lymphklieren niet verkaasd of verkalkt zijn ;

5. afkeuring der lymphklieren, maag (magen) en darmen en smelten
van het kransvet alleen indien de lymphklieren niet verkaasd of ver-
kalkt zijn ;

6. afkeuring der lymphklieren, maag (magen) en darmen voor zoo
ver betreft rund en kalf. Bij het varken dus steeds de darmen goedkeuren;

7. als 6 ; bij varken de darmen alleen goedkeuren indien de mesen-
teriale lymphklieren verkaasd of verkalkt zijn.

Wil men zich strikt houden aan art. 3 van ons keuringsregulaticf
dan zal m n in alle gevallen van mesenteriaalklier-tuberculose de darmen
afkeuren ; immers dit artikel luidt : Organen en deelen worden ook als
tuberculeus beschouwd, indien de regionaire lumphklier of lymph-
klieren tuberculeus zijn. Uit het ontwerp-keuringsregulatief van de
vereeniging van directeuren van gemeentelijke slachthuizen blijkt niet
duidelijk wat met de darmen moet gebeuren bij bedoelde afwijking.

uier. Bij uiers die tijdens deze of na een vorige drachtighcid ontsto-
ken zijn geweest en niet meer in staat is om normaal te functionnee-
ren, zal vermoedelijk wel geen succes te verkrijgen zijn.

Verfasser erzielte mit einer subkutanen Einspritzung von Prolan 15 ausgezeichnete
Resultate gegen Agalactia bei Stuten und Mutterschweinen mit übrigens gesunden
Eutern.

In cases of agalaxia in mares and sows showing, apart from that, healthy udders,
the author obtained excellent results with a subcutaneous injection of Prolan B.

Dans des cas d\'agalactie chez des juments et des truies qui outre cela ne présen-
taient pas d\'autres lésions aux mamelles, l\'auteur a obtenu d\'excellents résultats
avec une injection souscutanée de Prolan B.

Volgens dit ontwerp komt smelten van vet alleen in aanmerking indien
de erop aanwezige tuberculeuze afwijkingen niet behoorlijk verwijderd
kunnen worden. Het ontwerp van de „Groep kennis der menschelijke
voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong" gaat wat verder op deze
materie in. Uitdrukkelijk wordt gezegd dat bij tuberculose der mesen-
teriale lymphklieren, maag resp. magen en darmen moeten worden
afgekeurd ; blijkbaar dus bij eiken vorm der tuberculose en geldend
voor alle slachtdieren. Het kan zijn nut hebben na te gaan wat de Duit-
sche wetgeving hieromtrent bepaalt. In § 35, sub 4 der Ausführungs-
bestimmungen zum Reichsfleischbeschaugesetz vindt men het volgende :
Bei Tuberkulose der Gekröslymphdrüsen ist der zugehörige Darm-
abschnitt (Dünndarm oder Dickdarm) und das zwischen Darm und
Lymphdrüsen liegende Fettgewebe als tuberkulös anzusehen ; dies
findet jedoch nicht Anwendung auf den Darm des Schweines, sofern
die Lymphdrüsen ältere, trockenkäsige oder verkalkte tuberkulöse
Herde enthalten. In een noot wordt hieraan toegevoegd : Tuberkulose
des Darmes, d. h. der Schleimhaut und der übrigen Teile der Darmwand,
beim Schwein ist so selten, dasz es unbedenklich erschien, beim Schweine
den Darm bei Tuberkulose der Gekröslymphknoten freizugeben, wenn
die Beschaffenheit der tuberkulösen Herde in den Gekröslymphknoten
(Vorhandensein von nur älteren, trockenkäsigen oder verkalkten
tuberkulösen Herden) dartut, dasz es sich um eine weit zurückliegende
Infektion ohne Erkrankung des Darmes handelt. Beim Rinde verhält
es sich bekanntlich anders. Deshalb ist die Ausnahmebestimmung auf
das Schwein beschränkt worden. In alle gevallen, behalve bij het varken
indien oudere haarden voorkomen, moeten dus de magen en darmen bij
tuberculose der mesenteriale lymphklieren worden afgekeurd.

In het Lehrbuch der speziellen pathologischen Anatomie van
Nieberle en Cohrs vindt men dat darmtuberculose vaak bij het rund
voorkomt, dat daarentegen spontane darmtuberculose bij het varken
nog niet „einwandfrei" is vastgesteld ; dit laatste in tegenstelling met
een publicatie van Frenkei. en Clarenburg (D. T. W. 1927, 504),
die eenige gevallen van tuberculose der Peyersche plaques (tuberculeuze
follikels, conglomcraattuberkels en kleine zweren) beschreven. Volgens
Cohrs veroorzaken in vele gevallen de tuberkelbacillen geen typische
veranderingen in den darmwand, maar ontstaan deze pas in de regio-
nale mesenteriale lymphklieren. Het slijmvlies wordt dus overgesprongen
wat bij het varken dan steeds het geval zou zijn. Bij het rund daarentegen
kunnen reeds in het darmslijmvlies de karakteristieke veranderingen
ontstaan.

Bij het kalf verloopt de infectie primair-enterogeen en meestal ontstaat
een onvolkomen primaircomplex, d. w. z. de darmwand wordt gepas-
seerd en alleen de regionaire lymphklieren worden tuberculeus met
primaire verkazing en verkalking. In de meeste gevallen vindt men
slechts de portale leverlymphklieren aangetast doordat de tuberkel-
bacillen reeds in het voorste gedeelte van de darmen, of misschien reeds

in de maag het slijmvlies passeeren, welker lymphbanen tot het wortel-
gebied der genoemde lymphklieren behooren. Slechts zeer zelden
vormen zich tuberculeuze haardjes in het slijmvlies.

Bij oudere runderen heeft men meestal te doen met reïnfecties bij
chronische longtuberculose (doorslikken van sputum waarin tuberkel-
bacillen). Hier ontstaan in het darmslijmvlies wel tuberculeuze ver-
anderingen, vooral in het ileum, wegens de daarin rijkelijk voorkomende
lymphfollikels en Peyersche plaques. In tegenstelling met de primaire
infectie bij het kalf ontstaan bij het rund in den regel epitheloidcel-
tuberkels, die pas secundair verkazen en verkalken. Bij doorbreken van
het slijmvlies ontstaan de bekende tuberculeuze zweren. Het proces
kan via de lymphbanen zich door de muscularis uitbreiden tot in de
subserosa.

Tuberculose van de maag komt niet zoo veel voor ; de zure reactie
van het maagsap en het geringe aantal lymphfollikels in den maagwand
zijn waarschijnlijk factoren die het ontstaan ervan ongunstig beïnvloe-
den. De tuberculose kan ook hier weer zijn primair door opneming van
tuberkelbacillen uit het voedsel, of secundair door het doorslikken van
tuberculeus sputum ; ook kan de tuberculose haematogeen ontstaan.
Een haematogene infectie is bij den darm natuurlijk ook niet uit te
sluiten. Evenals in den darm kunnen ook in de maag de typische zweren
ontstaan. Speciaal bij het rund vindt men niet zelden tumorachtige
tuberculeuze nieuwvormingen in de submucosa, die dus nog met het
slijmvlies bedekt zijn. Bij doorbraak kunnen hieruit weer zweren ont-
staan. De maagtuberculose bij het varken ontstaat bijna uitsluitend
haematogeen, waardoor dus kleine tuberkels in alle lagen van den
maagwand kunnen ontstaan. Vermeld moge hier nog worden het vaak
aantreffen van tuberculose van de maag- en portale lymphklieren bij
het varken zonder dat in de maag of in de lever tuberculeuze verande-
ringen worden gevonden. Ook bij het kalf vindt men niet zelden ge-
isoleerde tuberculose van de leverlympklier. Deze gevallen kunnen zoo
verklaard worden, dat tuberkelbacillen, die per os zijn opgenomen,
het maagslijmvlies of het duodenaalslijmvlies passeeren, zonder
veranderingen na te laten en direct lymphogeen getransporteerd worden
naar de regionaire lymphklieren.

Door eenige publicaties, welke den trouwen lezers van het Zeitschrift
für Fleisch und Milchhygiene en de Deutsche Schlachthofzeitung niet
zullen zijn ontgaan, is deze kwestie weer meer in het middelpunt der
belangstelling komen te staan. Vooral zijn onderzoekingen gedaan of
de gangbare meening, dat tuberculose van den darm bij het varken niet
voorkomt, gehandhaafd kan blijven. Aan het slachthuis te Leipzig
onderzocht Wünscher de darmen van 100 varkens met tuberculose der
mesenteriale lymphklieren. Histologisch werden in 5 gevallen (5 %)
kleine tuberculeuze haardjes aangetroffen in de lymphfollikels der
Peyersche plaques ; de muscularis en de serosa werden steeds vrij bevon-
den. Macroscopisch kon hij geen tuberculose vaststellen.

Schmidt in Wiesbaden onderzocht eveneens de darmen van 100
varkens met mesenteriaalklier-tuberculose. Bij 15 (15 %) kon hij
macroscopisch en microscopisch tuberculose vaststellen, ook weer
uitsluitend in het lymphatische weefsel van den darmwand. Beide
onderzoekers leggen er den nadruk op dat de gevonden percentages als
minima zijn te beschouwen, daar het werkelijke aantal tuberculose-
gevallen ongetwijfeld grooter zal zijn.

Na deze publicaties verscheen in de D. S. Z. een artikel van Junack
die deze materie weer in een geheel ander licht plaatste. Hij, als ervaren
practicus, geeft toe dat wetenschappelijk bezien misschien wel tuber-
culeuze veranderingen in de submucosa van den darmwand kunnen
voorkomen, maar stelt de vraag : Heeft de consumptie van toebereide
varkensdarmen als worstomhulsel ooit ziekte bijdenmensch veroorzaakt?
Hier denkt men onwillekeurig aan Max Müller\'s : Zwecklosigkeit der
Sterilisation tuberkulöser Schlachtticre. Hij vervolgt dan dat de varkens-
darmen dagenlang in water worden gemacereerd en daarna bij het z.g.
slijmen van het slijmvlies en de serosa worden ontdaan, waarna nog het
zouten volgt ; bovendien worden de meeste worstsoorten nog gekookt.
Daar 75 % der benoodigde darmen in Duitschland worden ingevoerd,
over de keuring waarvan men weinig of niets weet, behoeft men zich
volgens Junack niet zoo druk te maken over het denkbeeldige gevaar
der overige 25 %.

Dit vraagstuk kan dus nog in geenen deele als opgelost worden be-
schouwd. Wat betreft het kransvet ben ik van meening dat men in de
overgroote meerderheid der gevallen zal kunnen volstaan met het
verwijderen der tuberculeuze lymphklieren. Weliswaar bestaat de
mogelijkheid dat een tuberculeuze lymphangitis in het vet aanwezig
is, maar met de wetenschap dat pratisch alle vet voor de consumptie
gesmolten wordt, lijkt het mij onbedenkelijk het van tuberculeuze
lymphklieren ontdane vet vrij te geven.

Over het voorkomen van tuberculose in de darmen van rund, kalf
en varken zullen nog uitgebreide onderzoekingen noodig zijn. Daarbij
zal moeten worden nagegaan, voor elk slachtdier, bij welken vorm van
tuberculose der mesenteriale lymphklieren al of niet tuberculose van
den darmwand voorkomt en in welke laag of lagen. Rekening zal
moeten worden gehouden met den leeftijd der dieren (primaire infecties,
reïnfecties). Alleen wetenschappelijke instituten met gespecialiseerd
personeel zullen hiervoor in aanmerking komen. Het onderzoek toch
zal zoowel macroscopisch als histologisch moeten geschieden. Vooral
de anatomische differentiaal-diagnose zou den niet-specialist groote
moeilijkheden baren (parasitaire-, tumorachtige-, leucaemische-processen
actinomycose, varkenspest-, paratyphus- en traumatische ulcera,
andere infectieuze aandoeningen). Van het resultaat dezer onderzoe-
kingen zal afhangen welke voorschriften in de toekomst zullen moeten
gelden. Tot dan toe lijken mij de Duitsche voorschriften de meest
aannemelijke.

Aan de hand van wetgeving en literatuur gaat schrijver na de keurings-
beslissing bij tuberculose der mesenteriale lymphklieren. Uitgebreide
onderzoekingen zullen nog noodig zijn alvorens definitieve voorschriften
kunnen worden gegeven.

LITERATUUR :
Wünscher, Fl. u. M.hyg., i Febr. 1935.
Schmidt, Fl. u M.hyg., 1 Apr. 1935.
Junack, D. S. Z., 10 Mei 1935.

Nieberle Cohrs, Lehrbuch der Sp. Path. Anatomie d. Haust,
v. Ostertag, Lehrbuch der Schlachtvieh und Fleischbeschau. Reichsfleischbeschau-
gesetz.

An der Hand dei Gesetzgebung und Literatur behandelt Verf. die Entscheidung
die man treffen soll bei der Fleischbeschau der an Tuberkulose der mesenterialen.
Lymphdrüsen leidenden Tiere. Nach seiner Meinung sind noch ausführliche Unter-
suchungen notwendig bevor man definitive Vorschriften erteilen kann.

On the basis of legislation and literature the author investigates how to decide
when inspecting animals suffering from tuberculosis of the mesenterial lymphatic
glands.

He comes to the conclusion that extensive examinations are still required before
definitive instructions can be given.

Sur la base de la législation et de la littérature l\'auteur recherche à quelle décision
il faut arriver dans l\'inspection d\'animaux affectés de tuberculose des ganglions
lymphatiques mésentériques.

L\'auteur aboutit à la conclusion que des recherches extensives sont nécessaires
avant qu\'on puisse donner des prescriptions définitives.

Dr. Rittf.r \') geeft een eenvoudig middel aan (dat ook aan de Weener school
wordt toegepast), bij koeien die (b.v. na het wegnemen van het kalf) de melk niet
laten schieten.

In de vagina steekt men een gummi-slang en blaast of pompt lucht in, terwijl
men, door dichthouden der schaamlippen, de lucht verhindert te ontsnappen.
In twee door hem vermelde gevallen was één inblazing voldoende, en had de koe
daarna geen bezwaar tegen afgeven van de melk.

IV. Beschouwingen over den waterstand in Friesland in verband met het
voorkomen van miltvuur.

A. Friesland wordt wel vergeleken met een waschkom, waar het
water a. h. w., wel in, maar niet uit kan. Beter gezegd ,,kon", want
na de inwerkingtreding van het stoomgemaal te Tacozijl in het jaar
1920, alsmede door de betere wijze van inpoldering van de latere jaren,
is hierin een groote verbetering gekomen.

Overstroomingen zijn dan ook, zooals bekend is, in Friesland veel
voorgekomen, vooral vóór het jaar 1920, daarna echter heel weinig meer.
De door Francke en Goerttler met zooveel nadruk aangewezen
overstroomingen kunnen voor Friesland naar mijn meening niet de
oorzaak zijn. Immers leerlooierijen, d.w. z. waar de huiden z.g.n.
„gestroomd" worden, ontbreken in Friesland ten eenen male en ook
heeft in Friesland geen afwatering plaats van andere van buiten de
provincie komende rivieren. De miltvuursporen kunnen dus niet door
de overstroomingen in de provincie worden binnen gebracht.

Niettegenstaande de onder A. vermelde verbeteringen blijft Friesland
een land, welks bodem over groote gebieden zeer vochtig is en waar
dan de grondwaterstand veelal hoog, tot zeer hoog is. Het gevolg
hiervan is, dat er uitgebreide streken zijn, waar men na 30—40 c.M.
diep graven reeds op het grondwater stuit en op dit feit wil ik voor-
loopig de aandacht vestigen.

Van de factoren, die van invloed zijn op den bodemvochtigheids-
toestand zijn de 2 voornaamste de neerslag en het grondwatei.

Op mijn verzoek ontving ik van den Heer Directeur van het Metereo-
logisch Instituut te de Bilt zeer bereidwillig uitgebreide statistieken
omtrent den jaarlijkschen neerslag vanaf het jaar 1870 en gaarna
betuig ik mijn oprechten dank hiervoor. Deze gegevens zijn door mij
per kwartaal gerangschikt en met de in de overeenkomende kwartalen
in Friesland voorgekomen gevallen van miltvuur in een staat verzameld,
ten einde aldus te bepalen of er verband tusschen de hoeveelheid
neerslag en het voorkomen van het miltvuur bestaat.

Het heeft geen nut deze groote statistiek hier te doen opnemen ;
het resultaat ervan stelde mij teleur. Een sprekend verband viel er
niet aan te toonen en hoogstens zou er de conclusie uit kunnen worden
getrokken, dat tijdens of korten tijd na een langdurige droge- of natte
LXIII 12

periode herhaaldelijk vermindering, resp. vermeerdering van het aantal
gevallen van miltvuur kan worden waargenomen.

Dit bij ervaring ook herhaaldelijk opgemerkte feit vermeldde ik
reeds in het Verslag van de Werkzaamheden van het Veeartsenijkundig
Staatstoezicht over het jaar 1930, blz. 224 en ook dit jaar is het op-
merkelijk, dat na 29 Mei tot 1 October (de droogte-periode) in Friesland
geen ziektegeval is voorgekomen.

Bepalen wij ons thans tot den grondwaterstand en trachten wij
hiervan een grafische voorstelling te maken, dan blijkt, dat de gegevens
daarvoor slechts kunnen worden verkregen door afleiding van den
boezemwaterstand.

Dank zij de groote bereidwilligheid van den Heer Ir. D. F. Wouda,
Hoofdingenieur van den Provincialen Waterstaat te Leeuwarden, kreeg
ik de beschikking over diens gegevens, betreffende den boezemwater-
stand in de provincie Friesland, vanaf het jaar 1870 en gaarne betuig
ik den Heer Wouda hiervoor, alsmede voor zijn voorlichting ter zake,
mijn hartelijken dank.

In het algemeen kan worden gezegd, dat de stand van het grond-
water ten hoogste 40 c.M. lager is dan die van het boezemwater.

Het verband tusschen beide waterstanden is zeer groot en uit zich
in dien zin, dat een hoogtestand van het boezemwater ook altijd een
hoogtepunt in den grondwaterstand tengevolge heeft ; zelfs is het
hoogte punt van den grondwaterstand, evenals dat van den neerslag,
iets vóór het hoogtepunt van den boezemwaterstand.

De grafische voorstelling van den loop van het boezemwater over
de kwartalen en jaren mag dus met het volste recht worden gebruikt,
om ter vergelijking daarnaast te plaatsen de graphiek, die ons op de-
zelfde wijze het voorkomen van het miltvuur aangeeft.

Brengen wij nu dien boezemwaterstand van de provincie Friesland
met de voorgekomen gevallen van miltvuur per kwartaal in een gra-
fische voorstelling, dan is deze de volgende : ¹)

Opmerking verdient hierbij, dat nóch uit de staten, nóch uit de
brievenboeken in het archief alhier gegevens zijn te putten omtrent
de in de verschillende kwartalen van vóór het jaar 1892 voorgekomen
gevallen van miltvuur ; deze zijn dus niet in de grafiek opgenomen.

De horizontale lijn, overeenkomende met het in de vertikale kolom
geplaatste cijfer 10, geeft het zomerpeil aan en elk klein m.M.-vakje
vanaf laatstbedoelde lijn beteekent één X 3 c.M. boven of beneden Z.P.

De schalen der curven zijn dus uit den aard der zaak niet gelijk,
want de lijn van den boezemwaterstand berust op een geheel andere
basis dan die van de gevallen. Maar daarom zijn zij toch wel te ver-
gelijken ; het gaat bovendien om het totale verloop van de lijnen en
niet om kleine verschillen.

Het niet in de voorstelling opgenomen aantal gevallen vóór het jaar
1880 is gering ; daarna is een stijgende lijn waar te nemen, waarin als
opvallende hoogtepunten voorkomen de jaren 1893, 1910, 1923 en 1930.

In het algemeen leert deze graphiek ons dus, dat het aantal ziekte-
gevallen geleidelijk is toegenomen.

Zonder over dit verschijnsel in uitvoerige beschouwingen te treden,
meen ik er toch op te mogen wijzen, dat de betere diagnostiek, de na
191 o geleidelijk meer en meer naar voren komende drang naar vleesch-
keuring, zooals die voor de noodslachtingen en gestorven dieren in
eenige Friesche Gemeenten reeds toen ter tijde was ingesteld en de na
het jaar 1920 dank zij de Vleeschkeuringswet verplichte algemeene
keuring, feiten zijn die een verklaring voor dat mindere voorkomen
geven.

Herhaaldelijk is miltvuur aangetroffen bij de keuring van gestorven
dieren en noodslachtingen, gevallen, waarvan er vele, vooral wat de
eerste betreft, zonder de bepalingen van de Vleeschkeuringswet anders
aan de aandacht zouden zijn ontsnapt.

Beschouwen wij nu de lijnen in de graphiek, dan zien wij, dat de
boezemwaterstand in de ie en 4e kwartalen als regel het hoogst is,
hetgeen dus overeenstemt met het feit, dat als regel in die kwartalen
het miltvuur het meest voorkomt.

Het zou naar mijn meening te ver voeren bij de uitzonderingen
daarop, als b.v. het 3e kwartaal van de jaren 1893, 1896 en 1897,
stil te blijven staan, want alle kwartalen zullen natuurlijk niet precies
kloppen.

Bovendien zijn er ook kwartalen, waarin de hoogste boezemwater-
stand in de laatste of in de eerste maanden van dat kwartaal voorkomt,
terwijl de lijn van de ziektegevallen eerst aan het einde van het kwartaal
of in het begin van het volgende kwartaal het grootste aantal geeft.
En toch kunnen die feiten zeer goed met elkaar verband houden.

Wij zien dus, dat de beide graphieken in hun stijgen en dalen vrijwel
altijd gelijk zijn ; een top in de curve van den boezemwaterstand komt
vrijwel steeds overeen met een top in de curve van de ziektegevallen.

De lijnen loopen in het algemeen en vooral sinds het jaar 1903
paralcl en er valt derhalve niet te ontkomen aan het vermoeden, dat
er tusschen beiden, tusschen grondwaterstand en miltvuurgevallen,
correlatie bestaat.

Willen wij deze correlatie nader toetsen, dan kunnen wij ter bereke-
ning der correlatie-coëfficiënt gebruik maken van de zoogenaamde
Bravaissche formule, die ook door Buhl ¹) werd gebruikt ter berekening
van de correlatie tusschen grondwater en typhus.

¹) Prof. Dr. M. Rubner, Prof. Dr. M. v. Gruben en Prof. Dr. M. Ficker. Hand-
buch der Hygiëne. IVe Band. 3 Abteilung, Statistik, S. 396 e.v.

n.a x.uij ~ 12 X 0.92 X 16.3 I79-95²— correlatie-coëfficiënt,
Bij Buhl (typhus) — 0.757).

Ter toelichting diene :
a X -- absolute afwijking van het gemiddelde der miltvuurgevallen, dus van
de X-rij.

a IJ = absolute afwijking van het gemiddelde van den waterstand, dus van de IJ-rij.
CT X = gemiddelde standaardafwijking met betrekking tot de gemiddelden van X.
o U = gemiddelde standaardafwijking met betrekking tot de gemiddelden van IJ.
n = aantal maanden,
r = correlatie-coëfficiënt.
m_z = afwijking naar boven of naar beneden.

De correlatie-coëfficiënt tusschen miltvuur en grondwater is dus
0.832 met een afwijking naar boven of naar beneden van 0.0889.

Deze coëfficiënt moet zeer hoog worden genoemd (Buhl vond voor
typhus en grondwater als coëfficiënt —0.757 ^en afwijking naar
boven of naar beneden d: 0.123) ^en kan g^een toeval zijn. Wij mogen
daaruit naar mijn meening de conclusie trekken, dat ook in de toe-
komst verwacht mag worden, dat bij stijging van d.en grondwaterstand
het aantal miltvuurgevallen zal toenemen.

De groote vraag blijft echter of er tusschen deze beide, hoogte grond-
waterstand en frequentie van het miltvuur, ook een causale samenhang
bestaat, causaal dan in dien zin, dat door den hoogen stand van het
grondwater het ontstaan van het miltvuur direct wordt beïnvloed.

Ontkend kan niet worden, dat de gevonden correlatie-coëfficiënt wel
in die richting wijst, maar meer echter ook niet.

De statistiek kan ons voor de beantwoording van deze vraag niet
helpen ; misschien kan echter een rustig overdenken van waar te nemen
feiten ons in dezen iets verder brengen.

Daarvoor is het dan noodig, dat wij allereerst aandacht schenken
aan de wijze, waarop in vroegere jaren de miltvuurcadavers in Friesland
werden begraven. En dan dient er direct op te worden gewezen en
het volgt ook uit hetgeen reeds eerder werd besproken (blz. 191), dat
er in deze provincie uitgestrekte gebieden zijn, waar de cadavers slechts
zeer oppervlakkig onder d.en grond kwamen, omdat men in die ge-
bieden na 30 a 40 c.M., te hebben gegraven reeds op het grondwater
stuit.

Daarom kan gerust worden aangenomen, dat in Friesland in het
bijzonder de oppervlakkige bodemlagen zijn besmet.

Voorheen, d. w. z., vóór het jaar 1913, zijn hier alle aan miltvuur
gestorven dieren begraven ; na het jaar 1913 zijn deze cadavers in de
open lucht verbrand en sinds het jaar 1926 belanden zij in den destructor
te Bergum om daar te worden gedestrueerd.

Wanneer wij nu hierbij bedenken dat vóór het tijdstip van inwerking-
treding van de Vleeschkeuringswet, — 1920, slechts zeer sporadisch,
n.1. in enkele groote Gemeenten de vleeschkeuring verplicht was gesteld
en dat slechts in enkele plattelandsgemeenten de noodslachtingen
werden gekeurd, dan is het duidelijk, dat er nogal eens een geval van
miltvuur aan de aandacht moet zijn ontsnapt. Al het gestorven vee
werd vroeger na onthuiding begraven en als regel op het erf of in de
weiden van den veehouder en het laat geen twijfel over, dat er ook
van aan miltvuur gestorven dieren op de erven of weiden zijn begraven.
Dit begraven is in deze laatstbedoelde gevallen natuurlijk niet onder-
de noodige voorzorgen geschied en zal ook aan den kant der slooten
hebben plaats gevonden.

Aangenomen kan dus worden, dat de besmetting van den bodem
en vooral van den oppervlakkigen bodem in Friesland vrij veel heeft
plaats gehad, zoowel tengevolge van het begraven als door het veelal
noodzakelijke gesleep met het cadaver, waardoor met het uitloopende,

smetstofhoudende bloed over een meer of minder groot gebied de
oppervlakte werd besmet.

De toestand in Friesland is dus in het algemeen zoo, aan den eenen
kant een hooge, soms zeer hoogs, grondwaterstand — en aan de andere
zijde een mede daardoor vooral in de oppervlakkige grondlagen be-
smette bodem.

En dan voeg ik als derde punt hier nogmaals bij, hetgeen ik misschien
het best weergeef in de statistiek der gemiddelden over 48 jaren, n.1.
het gemiddelde van de gevallen van miltvuur in de kwartalen en het
gemiddelde van den grondwaterstand in die kwartalen.

In dit laatste staatje, aangevende dus de gemiddelden over 48 jaren
en derhalve een groote mate van zekerheid gevende, zien wij dus
opnieuw dat bij hoogeren grondwaterstand ook het aantal gevallen
van miltvuur hoog is.

En weer doet zich thans de vraag voor : Is hier causaal verband ?
Wij willen er hierbij de aandacht op vestigen, dat hier zeker een op-
merking valt te maken, die tegen clit causaal verband spreekt, want
het mag toch wel opvallend worden genoemd, dat bij stijgend grond-
water, hetwelk dan toch een voor de geheele provincie geldende factor
is, het effect in zijn totaal toch zoo klein wordt, omdat over de geheele
provincie het aantal gevallen van miltvuur nog geen 5 per maand
bedraagt.

Men zou dan toch voor de 20.000 in Friesland (met minstens 200.000
stuks vee) aanwezige boerderijen, ook een meer sprekend gevolg mogen
verwachten, te meer omdat, zooals uit het vorenstaande is af te leiden,
toch in den loop der jaren de bodem rondom talrijke boerderijen met
de miltvuurbacil moet zijn besmet.

Maar juist dit mindere effect, brengt mij er toe veeleer te veronder-
stellen, dat hier incidenteele gebeurtenissen, die misschien met stij-
genden grondwaterstand in verband staan, de bevorderende factoren
zijn, in dien zin dan, dat die gebeurtenissen toevalligerwijze plaats
hebben en dan ontstaat miltvuur of wel die gebeurtenissen blijven
achterwege en dan ontstaat er geen miltvuur, ook al zou de ziektekiem
wel op het erf in den bodem aanwezig zijn.

Bekend is, dat besmettelijke veeziekten nooit ontstaan uit één enkele
oorzaak, maar uit het samenwerken van meer, dikwijls talrijke, oor-

zaken, waarvan de kracht afhankelijk is van verschillende invloeden.
Deze oorzakelijke krachten kunnen elkaar versterken, verzwakken of
zelfs geheel opheffen. Ook voor het miltvuur geldt deze epidemiolo-
gische grondwet.

Tot die incidenteele gebeurtenissen reken ik in de eerste plaats de
grondbewerking, dus het blootleggen van de bodemlagen, in de om-
geving van de boerderij door het personeel, dat tevens het vee voert
en melkt en door zijn arbeid ten velde aldus het voedsel kan veront-
reinigen met grond, waarin de miltvuursporen aanwezig zijn, of op
een andere wijze de sporen bij het vee kan brengen.

Door die grondbewerking op het erf of in de weide worden dan de
in de oppervlakkige bodemlagen aanwezige anthrax-sporen a. h. w.
gemobiliseerd en van hun inactieven toestand in een actieven gebracht.
Dit geschiedt dan in dezen zin, dat de sporen met grond, waarin zij
verkeeren, op hooi of ander voedsel worden gebracht en met dat voedsel
daar komen, waar zij hun ziekmakende werking kunnen ontvouwen.

Groote massa\'s smetstof zullen als regel op deze wijze niet in den
stal worden gebracht, maar dit is ook niet noodig en wij herinneren
er hierbij aan, dat veelal ook slechts één dier van den stal wordt aan-
getast.

Als voornaamste daarvan zijn te noemen het zoogenaamde hekkelen
en greppelen, het laatste om den waterafvoer van het land te bevorderen,
cle eerste bezigheid om dc slootcn tc ruimen, beide dus om in het land
van den eigenaar, dat veelal in een polder ligt, den als het ware voor
den waterafvoer geschikten toestand te scheppen.

Hier zien wij nu, dat dc stijgende grondwaterstand in vele gevallen
als de oorzaak optreedt, die tot dezen arbeid leidt, want de boer wordt
dan a. h. w. gedwongen tot dezen arbeid. Als het polderbestuur alsdan
overgaat tot het verlagen van den waterstand door windmotor of
anderszins, zal de boer daarvan slechts voordeel kunnen trekken, als
zijn greppels en slooten voor dien waterafvoer geschikt zijn.

Naast de genoemde grondbewerkingen op de boerderij, die vrij
regelmatig plaats hebben, wijzen wij nog op de volgende : Wij memo-
reerden reeds, dat in vroegeren tijd de cadavers van aan miltvuur
gestorven dieren op het erf of in het land in de onmiddellijke nabijheid,
niet zelden aan de kanten der slooten, op hoekjes enz., werden begraven
en dat bij het gesleep van het cadaver dikwijls besmetting van den
bodem, zoowel van het erf als van het terrein rondom de boerderij,
in zijn oppervlakkige lagen in den loop der jaren in vele gevallen
moet hebben plaats gehad.

ie. de kuilgrashoop in het voorjaar wordt gedekt met grond, die
van het erf wordt afgenomen ;

3e. de kuilgrashoop, die in den herfst wordt gemaakt, veel wordt
gedekt met uit de sloot gehekkelden grond.

Bovendien behooren tot de werkzaamheden ook nog het mestrijden
en het draineeren.

Bij al deze werkzaamheden wordt gegraven of grond verplaatst en
met nadruk wijs ik er op, dat het hier de oppervlakkige, besmette
bodemlagen betreft. Van al dezen grond kan in den stal worden ge-
bracht, zelfs in de sub i en 3 genoemde gevallen direct met het voedsel.

Wij merkten reeds op, dat de grondwaterstand mede afhankelijk
is van den regenval, maar ook het maken van kuilgras hangt met den
regenval samen, terwijl het meermalen in veehouderskringen uitge-
sproken vermoeden, dat het voeren van suikerbieten, waaraan grond
vast zit, oorzaak tot het optreden van miltvuur zou zijn, met veel
regenval samenhangt, omdat dan aan deze bieten de meeste grond
blijft zitten.

Miltvuur is een stalziekte in Friesland, waarmede ik wil aangeven,
dat de ziekte het meest bij het op stal staande vee voorkomt. De milt-
vuurspore moet dus in den stal worden gebracht.

In het voorgaande zijn door mij argumenten aangevoerd, die erop
zouden wijzen, dat het in den stal brengen van de sporen veelal ge-
schiedt door bezoedeling van het voedsel met gronddeeltjes, waarin de
sporen aanwezig zijn en wel door personen die in den grond hebben
gegraven of ook zelfs door grondhoudend kuilvoer.

Erkend dient te worden, dat het anamnetisch onderzoek, hoe het
miltvuur in den stal kan ontstaan, bij de voorkomende gevallen dikwijls
een negatief resultaat geeft. Maar lang niet zelden is het resultaat van
dit onderzoek in dien zin, dat er in den grond op of dicht bij het erf
bleek te zijn gegraven en dat bij dit graven talrijke beenderen werden
gevonden, die er op wijzen dat daar in vroegere jaren vee was begraven.
Ik moge hiervoor naar de hierachter geplaatste casuïstiek verwijzen.
Absolute zekerheid is ook dan niet verkregen, maar de samenhang
wordt dan toch meer waarschijnlijk en aangezien ook hier geen groote
hoeveelheden grond in den stal worden gebracht, pleit een en ander
er voor, dat ook het graven in bacteriënhoudendcn grond funest kan
werken.

Ik ben dan ook de meening toegedaan, dat hierin een indicatie kan
worden gezien om cle veehouders tegen dit gevaar te waarschuwen
en wel in het bijzonder die veehouders, die boerderijen bewonen, waar
de ziekte meermalen werd waargenomen.

Opmerking verdient hierbij nog, dat, zooals uit onderstaande statis-
tiek blijkt, het aantal voorgekomen gevallen in perceelen, waar ook in
vorige jaren miltvuur werd waargenomen, over 28 jaren wel verschil-
lend is, maar dat toch in de laatste jaren het percentage-cijfer van deze
gevallen 11 bedraagt. Het percentage bedroeg 6 maal 11 %, 1 maal
12 %, i maal 13 %, 2 maal 10 %, 5 maal 9 %, 6 maal 6 % en de
andere malen bleef het daar beneden, met als laagste cijfer 2,2 %.

Staat van gevallen van miltvuur, voorgekomen in Friesland gedurende
de jaren 1905 t/m 1932, in perceelen waar in vorige jaren ook reeds
gevallen van miltvuur zijn voorgekomen.

Al bewijzen deze gevallen natuurlijk alleen, dat een eenmaal be-
smette bodem ieder jaar gevaar kan opleveren, toch treft dit vrij hooge
percentage in verband met het door mij hiervoor vermelde.

Op grond van bovenstaande beschouwingen meen ik te mogen
komen tot de opvatting, dat niet grondwaterstand en miltvuur primair
dienen te worden samengebracht, maar wel grondbewerking en milt-
vuur, waarbij echter niet mag worden vergeten, dat de stijgende grond-

waterstand heel dikwijls de bevorderende factor is tot de grondbewer-
king. Laatstvermelde handeling dienen wij als het oorzakelijk moment
voor het ontstaan van het miltvuur aan te duiden.

Nu moge men mij tegenwerpen, dat op deze wijze het ontstaan van
een enkel geval van miltvuur kan worden verklaard, maar dat die
gevallen, waarbij een groot aantal dieren ziek wordt, toch moeilijk
hun verklaring kunnen vinden.

Ik moge hiervoor het volgende opmerken. De vraag of één dier,
dat anthrax heeft, de oorzaak kan zijn, dat de smetstof in enkele dagen
door den geheelen stal wordt verspreid, zal niemand ontkennend be-
antwoorden. Een enkel voorbeeld van de vele is in de casuistiek vermeld.
Maar in de tweede plaats zij er op gewezen, dat het graven in den grond
ook meermalen aanleiding was tot een infectie van het drinkwater,
waardoor de massa-infectie zeer gemakkelijk kan worden verklaard.

En ten slotte dient nog een enkele opmerking te worden gemaakt
over de vraag of de naast de overstroomingen door Müssemeijer ³) en
Francke en Goerttler *) voor Duitschland zoo duidelijk aangetoonde
2e oorzaak, n.1. de ingevoerde buitenlandsche voederartikelen, die met
miltvuursporen zijn besmet, ook voor Friesland geldend is. Gerecht-
vaardigd is die vraag zeker, want het miltvuur is immers een stalziekte
en komt het meest voor in den tijd, dat wordt bijgevoerd.

Ook in het verslag van de handelingen en bevindingen van het
Veeartsenijkundig Staatstoezicht, over het jaar 1933, blz. 53, wordt
hieromtrent o.m. opgemerkt, dat de voedering met buitenlandsche
veevocderproducten wellicht een der voornaamste bronnen van infectie
is, dat slechts een klein percentage veroorzaakt wordt door bodem-
infectie, afkomstig van miltvuurweiden, enz. en dat het grootste ge-
deelte van de gevallen moet worden toegeschreven aan het voeren
van besmet voedsel of aan het hier en daar nog in zwang zijnde z.g.
stroomen van uit het buitenland ingevoerde huiden, waarmee het
drinkwater wordt besmet of de laag gelegen weiden, waarover het
besmette water vloeit.

Laatstbedoelde oorzaak kan, zooals ik in blz. 191 reeds uiteenzette,
voor de ziektegevallen in Friesland niet ter verklaring worden aan-
gevoerd. Het percentage, veroorzaakt door bodeminfectie, afkomstig
van miltvuurweiden, enz. blijkt voor Friesland, zooals eerder is vermeld,
ruim 11, te zijn. Dit zijn alleen de geregistreerde gevallen, zoodat ik
dit cijfer tamelijk hoog meen te mogen noemen. En zonder daarbij
allerminst te willen ontkennen, dat er wel eens ziektegevallen door het
voeren van uit het buitenland ingevoerde besmette voederartikelen
zullen worden veroorzaakt, meen ik toch te moeten opmerken, dat
deze bron van infectie voor Friesland, naar mijn meening, niet de
voornaamste kan zijn. Ook voor Nederland kan ik bedoelde bron niet
als een belangrijke aanvaarden. Want daartegen pleit naar mijn meening

in de eerste plaats het feit, dat het miltvuur bij het varken, welk dier
toch het meest met uit het buitenland afkomstige voederartikelen wordt
gevoerd, zoowel in Nederland als in Friesland te sporadisch voorkomt.

In de jaren 1885 t/m 1931 zijn in Nederland slechts 299 gevallen
van miltvuur voorgekomen bij varkens, terwijl gedurende die tijds-
periode in totaal 16.561 gevallen van anthrax voorkwamen.

In de provincie Friesland is gedurende laatstgenoemde periode bij
31 varkens miltvuur waargenomen, op een totaal van 1974 ziekte-
gevallen bij al het vee.

En hoeveel van deze gevallen bij het varken waren spontane gevallen ?
Van de in Friesland sinds het jaar 1913 voorgekomen 28 gevallen van
anthrax bij het varken heb ik dit nauwkeurig nagegaan. Slechts in
4 dezer 28 gevallen betreft het spontane gevallen, die dus door sporen-
houdend buitenlandsch voer zouden kunnen zijn veroorzaakt, maar
waarvoor ook andere oorzaken van besmetting kunnen gelden. In alle
overige 24 gevallen is de infectie der varkens te wijten aan het slachten
van aan anthrax gestorven koeien, tengevolge waarvan de varkens-
stallen, -troggen of het voedsel besmet werden.

In verband hiermede zij hierbij opgemerkt, dat het bij het verwerken
der gegevens mijn aandacht heeft getrokken, dat, zoowel in Nederland
als in Friesland de aantallen gevallen van miltvuur bij het varken in
de laatste jaren sterk zijn toegenomen.

Voor Friesland blijkt dit reeds uit het bovenvermelde : vóór het jaar
1913, 3 gevallen en daarna 28.

Wat geheel Nederland betreft blijkt dit wel uit het feit, dat van
1885 t/m 1920, dus in 36 jaren, 112 gevallen bij het varken zijn voor-
gekomen en gedurende het tijdperk 1921 t/m 1931, dus in de laatste
11 jaren, 187 gevallen. De sterkste toeneming dateert eigenlijk vanaf
het jaar 1923 en ik meen daarom de Vleeschkeuringswet, die ook in
dit opzicht haar nuttig werk verricht, te mogen aanwijzen als dc meest
verantwoordelijke voor deze vermeerdering.

In de tweede plaats pleit tegen het toekennen van een belangrijke
plaats aan het besmet buitenlandsch voedsel, als infectiebron voor ons
land en voor Friesland het feit, dat de herhaaldelijk ingestelde voeder-
onderzoeken van deze voederartikelen hier steeds een negatief resultaat
hebben opgeleverd.

Ook voorheen heb ik herhaaldelijk monsters voedsel, steeds zooveel
mogelijk ook van hetgeen was overgelaten door het aan anthrax ge-
storven dier, b.v. koeken, schilfers, meel, met stof en vooral bezinksel,
ter onderzoek opgezonden aan de Rijksseruminrichting te Rotterdam.

Sinds het jaar 1931 zond ik 25 monsters op en allen met negatief
resultaat. Ook van de overige door de andere Inspecteurs zoo talrijke
ingezonden monsters, (er is n.1. door den Directeur van den Veeartse-
nijkundigen Dienst, in het jaar 1931 opdracht gegeven tot het steeds
doen onderzoeken van monsters voederartikelen) heeft het onderzoek,
voor zoover mij bekend, geen enkel positief resultaat opgeleverd.

Interessant is in dit opzicht het memoreeren van het door J. F.
Laméris en Dr. D. A. de Jong ¹) uitgebrachte verslag omtrent een in
1899 verricht onderzoek naar miltvuurkiemen in buitenlandsch graan,
welk onderzoek eveneens een negatief resultaat opleverde.

Nu is het mij voldoende bekend, dat dit onderzoek uiterst lastig is,
maar toch blijft het merkwaardig, dat het resultaat van al die onder-
zoeken steeds negatief is geweest.

In ieder geval meen ik op grond van het hiervoren en reeds eerder
opgemerkte aan het buitenlandsche voedsel voor de provincie Friesland,
als oorzakelijk moment voor het ontstaan van miltvuur, geen of slechts
een onbeduidende rol te moeten toeschrijven.

Gevallen, waarin vóór het voorkomen van de ziekte op het erf of
in de omgevende weiden is gegraven en waarbij beenderen zijn aan-
getroffen :

Zie : blz. 166 en 167 van het Verslag omtrent de werkzaamheden
van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht in het jaar igi7; blz. 172
van het Verslag idem in het jaar 1918 ; blz. 46 en 47 van het Verslag
idem in het jaar 1921 ; blz. 224 van het Verslag idem in het jaar 1930 ;
blz. 213 en 214 van het Verslag idem in het jaar 1931.

Gevallen, waarin door slachting op de boerderij van het eerste dier,
meer dieren zijn gestorven of ziek geworden :

Zie : blz. 45 van het Verslag omtrent de werkzaamheden van het
Veeartsenijkundig Staatstoezicht in het jaar 1921 ; blz. 209 tot en met
212 en 225 van het Verslag idem in het jaar 1930.

Gevallen waarin het begraven in den grond aanleiding was tot
besmetting van het drinkwater.

In het jaar 1933 kwam miltvuur voor bij het vee van een veehouder
te Tjerkgaast. Voor het aanleggen van de waterleiding werd in het
voor het erf liggende vaartje, onmiddellijk bij de plaats, waar de vee-
houder het drinkwater voor het vee oppompte, gegraven. Met het
pompen van het drinkwater werd voortgegaan en 4 van de op stal
staande koeien werden ernstig ziek. Onmiddellijk werd de raad gegeven
met het pompen van veedrinkwater uit de omgegraven vaart op te
houden en nadien traden geen nieuwe ziektegevallen meer op. De
veehouder sloot zich bij de drinkwaterleiding aan.

ie. Het miltvuur komt bij het vee in Friesland niet in meerdere
mate voor dan bij het vee in de andere provincies van Nederland ;
bij de runderen komt de ziekte zelfs in mindere mate voor ;

¹) J. F. Lameris en Dr. D. A. de Jong. Verslag omtrent een onderzoek naar
miltvuurkiemen in buitenlandsch graan. Tijdschrift voor Diergeneeskunde, Deel 22,
jaargang 1900. Blz. 268—270.

2e. Het miltvuur komt in Friesland het meest voor in de maanden,
gedurende welke het vee op stal staat. Men zou het daarom een stal-
ziekte kunnen noemen. Ook in den weidetijd wordt de ziekte, ofschoon
in veel mindere mate, waargenomen ;

3e. Als bevorderende oorzaak tot het ontstaan van het miltvuur
mogen nóch overstrooming, nóch het voeren van buitenlandsch graan
nóch de invoer van buitenlandsche huiden in eerste instantie worden
genoemd :

4e. Het voorheen gebruikelijke begraven van aan miltvuur gestorven
vee geschiedde in Friesland altijd tamelijk oppervlakkig, omdat de
hooge grondwaterstand een dieper begraven verhinderde. Dit is de
oorzaak, dat in deze provincie veel weiden en erven in de oppervlakkige
bodemlagen met de kiemen van deze ziekte zijn besmet ;

5e. Er is een sterke correlatie aan te toonen tusschen den loop van
den grondwaterstand in Friesland en het voorkomen van miltvuur in
deze provincie. Een causaal verband tusschen deze beide moet echter
worden uitgesloten. Reeds het zeer sporadisch voorkomen der ziekte
pleit hiertegen ;

6e. Als oorzakelijk moment voor het ontstaan der ziekte in Friesland
dient te worden genoemd de veelsoortige grondbewerking van den in
zijn oppervlakkige lagen veelvuldig besmetten bodem. Een stijgende
grondwaterstand is dikwijls de oorzaak, dat mei deze grondbewerking
wordt begonnen en

7e. Het moet van belang worden geacht, dat ter voorkoming van
miltvuur, veehouders en in het bijzonder zij, die bewoners zijn van
boerderijen, waar de ziekte reeds eerder voorkwam, omtrent het gevaar,
dat grondbewerking kan meebrengen, nauwkeurig worden ingelicht.

Na te hebben aangetoond, dat het miltvuur bij het vee in Friesland
niet in meerdere mate voorkomt dan bij het vee in de andere provincies
van Nederland en dat de ziekte bij de runderen zelfs in mindere mate
voorkomt, stelt schr. aan de hand van uitgebreide statistische gegevens,
vanaf het jaar 1871, vast, dat het miltvuur het meest voorkomt gedurende
de maanden, dat het vee op stal staat, n.1. Januari, Februari, Maart,
vooral April, November en December. In de zomermaanden komt de
ziekte in veel mindere mate voor. Men kan de ziekte daarom een
stalziekte noemen.

Literatuur-bespreking over den invloed van den grondwaterstand op
de ontwikkeling van het miltvuur en over het gevaar, verbonden aan
het begraven van de cadavers van aan anthrax gestorven dieren, geven
schr. aanleiding tot de conclusies, dat de meeningen hieromtrent niet
eensluidend zijn, maar. dat de grootste beteekenis moet worden gehecht
aan de infectie met de sporen, die in de bovenste bodemlagen aanwezig
zijn en dat vooi het ontstaan van de ziekte aan overstroomingen en

grondbewerkingen de grootste beteekenis als het oorzakelijk moment
moeten worden toegekend.

Sehr, wijst er op, dat de voor Duitschland als bevorderende oorzaak
aangegeven overstroomingen op grond van den geografischen toestand
van Friesland en het ontbreken van leerlooierijen voor Friesland niet
kunnen gelden. Ook ingevoerd buitenlandsch graan en buitenlandsche
huiden acht sehr, voor Friesland geen bevorderende oorzaak in eerste
instantie en wel op grond van het sporadisch voorkomen van de ziekte
bij het varken en de steeds negatieve uitslagen van de vele onderzoeken
van deze voederartikelen.

Hoewel sehr, aan de hand van een grafische voorstelling en door
berekening een sterke correlatie tusschen den loop van den grondwater-
stand en het voorkomen van het miltvuur in Friesland aantoont, acht
hij hier toch een direct causaal verband uitgesloten, op grond van het
sporadisch voorkomen der ziekte.

Sehr, geeft als zijn meening te kennen, dat het oorzakelijk moment
dient te worden gezocht in de veelsoortige grondbewerking, n.1. het
hekkelen, greppelen en draineeren van de landen, het bedekken van
den kuilgrashoop met grond, het vermengen van den mesthoop met
grond, het mestrijden, enz., van den in zijn oppervlakkige lagen be-
smetten bodem.

Bij deze grondbewerkingen worden de oppervlakkige bodemlagen
omgegraven, de kiemen a. h. w. gemobiliseerd en het personeel, dat
tevens het vee voert, kan dan de sporen in den stal of bij het voedsel
brengen. Soms geschiedt dit ook direct met het kuilgras.

Ten slotte voert sehr, nog aan, dat in Friesland ongeveer 11 % van
de ziektegevallen, als zijnde veroorzaakt door bodeminfectie, afkomstig
van miltvuurweiden, zijn geregistreerd. Dit aantal is betrekkelijk hoog
en de betreffende veehouders dienen derhalve nauwkeurig te worden
ingelicht omtrent het gevaar, verbonden aan de grondbewerkingen in
hun terreinen.

Verfasser weist nach dass Milzbrand beim Vieh in der Provinz Friesland spo-
radisch vorkommt und dass die meisten Krankheitsfälle während der Wintermonate,
wenn das Vieh im Stalle ist, konstatiert werden.

Er deutet darauf hin, dass Ueberschwemmungen welche in Deutschland als
fördernde Ursache gelten, für Friesland nicht in Betracht kommen. Auch impor-
tiertes ausländisches Getreide und ausländische Häute können als Ursache in erster
Instanz ausgeschlossen werden.

Obwohl Verfasser mittels grafischer Darstellung und Berechnung eine starke
Korrelation nachweist zwischen Grundwasserstand und dem Vorkommen des
Milzbrandes, erachtet er doch einen direkten kausalen Zusammenhang zwischen
diesen beiden als ausgeschlossen.

Er weist darauf hin dass der hohe Grundwasserstand Ursache war dass das Be-
graben der an Milzbrand gestorbenen Tiere, wie das früher geschah, nicht in genü-
gender Tiefe statt fand und dass deshalb die oberen Bodenschichten auf dem Hofe
und in der unmittelbaren Umgebung mit Milzbrandsporen infiziert wurden. Ver-
fasser ist der Meinung dass man die vielfache Bodenbearbeitung sowie diese auf

drill Bauernhof geschieht. als Ursache fur das Entstehen der Krankheit betrachten
soil. Es werden dadurch die Keime mobilisiert und Nahrung und Trinkwasser
konnen ill mehreren VVeisen infiziert werden.

The author reports that anthrax in cattle is only of sporadic occurrence in the
province of Friesland and that most of the cases are met with in the months of winter
when the cattle is stabled. He draws attention to the fact that inundations which
are said to be a favouring cause in Germany, do not hold good for Friesland. He
also excludes as main cause the imported foreign corn and hides.

Although the author, by graphics and calculations, demonstrates the existence
of a strong correlation between the height of the ground water and the cases of
anthrax, he does not believe in a causal correlation between these two.

After having drawn attention to the fact that, in view of the generally great height
of the groundwater in Friesland. the burying of the carcases dead from enthrax,
as it was formerly done, was not deep enough, so that the superficial layers of the
soil in the premises and in the surroundings of the farm became contaminated
with anthrax spores, the author is of the opinion that the frequent earth work,
as it takes place in a farm, may be considered as the causal moment for the outbreak
of the disease. The disease germs are then mobilized and the food and the drinking
water may be contaminated in several ways.

L\'auteur rapporte que l\'anthrax est sporadique dans la province de Frise et que
la plupart des cas s\'observent dans les mois d\'hiver pendant lesquels le bétail est
à l\'étable.

Il fait remarquer que les inondations regardées comme cause favorisante pour
l\'Allemagne, ne comptent pas pour la Frise. Aussi les grains et les peaux importés
de l\'étranger peuvent être exclus comme cause principal. Quoique l\'auteur
démontre par des graphiques et des calculations, qu\'il existe une forte corrélation
entre le niveau de la nappe souterraine et les cas d\'anthrax, il ne croit pas à une
relation causale directe entre ces deux.

Après avoir appelé l\'attention sur le fait que, vu le niveau élevé de la nappe
souterranée en Frise, l\'enfouissement des cadavres d\'animaux morts d\'anthrax,
comme cela se faisait autrefois, avait lieu à une profondeur trop faible de sorte
que les couches superficielles du sol des champs autour de la ferme furent contaminés
de spores d\'anthrax, l\'auteur émet l\'opinion que le déplacement de la terre, comme
cela se fait dans une ferme, doit être considéré comme le moment causal pour l\'ap-
parition de la maladie. Les germes morbides sont alors mobilisés et la nourriture
et l\'eau de boisson peuvent être contaminés de plusieurs façons.

Dr. Roemheld ^l) is, mede op grond van Röntgenologisch onderzoek, van mee-
ning dat de buik-ademhaling veel te veel verwaarloosd wordt ; hij raadt aan ge-
durende het geheele leven meer de buik- dan de borst-ademhaling te beoefenen.
Bij iedere ademhaling daalt dan het middenrif en worden aorta en hart eenigzins
gestrekt, en wordt de bloedcirculatie bevorderd. Vr.

Dr. med. I. Roemheld : £werchfellatmung als Aortengymnastik und ihre Bedeutung
für die Lebensverlängerung. Forschungen und Fortschritte 1935, No. 20 21, S. 276.

Virus in bloed van zieke paarden kan aan hersenen van de muis worden aan-
gepast door een groot aantal proefdiertjes intracerebraal te enten ; een klein deel
reageert hierop en levert de smetstof voor doorenting ; in de derde generatie is de
mortaliteit reeds 100%. \')

Het hersenvirus geeft, subcutaan of intramusculair bij de muis ingespoten, geen
reactie ; heeft echter wel een geringe immuniteit tegenover intracerebrale reïnfectie
tengevolge. Sterke intraperitoneale infectie (vooral met gelijktijdige intracerebrale
injectie van zetmeel) geeft in een deel der gevallen reactie ; intraveneuze infecties
met geconcentreerd hersenvirus zijn toxisch. Terwijl het paardepestvirus in het
paard een septicaemie veroorzaakt, ontstaat in de muis een encephalitis, dus is het
virus-karakter sterk gewijzigd.

Het gelukt ook de cavia intracerebraal te infecteeren ; virusvermeerdering vindt
plaats in de hersenen : later verspreidt het virus zich in het geheele lichaam.

Ratten bleken, in tegenstelling met de bevindingen van Nieschulz, intracere-
braal te besmetten ; de volgende doorentingen waren zelfs voor 100% doodelijk ;
echter is de virusconcentratie in de hersenen veel geringer dan bij de muis.

Bij 4⁰ C. behoudt het hersenvirus in 10% physiol. keukenzout ongeveer een
half jaar zijn infectiositeit ; het wordt snel onwerkzaam bij temperaturen boven
55⁰ C. Het virus is zeer gevoelig voor zure reacties, vooral voor pH beneden 5.98 ;
hoogere pH\'s tot pH zijn gunstig.

Het virus passeert Scitz EK filters, echter met ongeveer 90% verlies van infectiositeit.

De photodynamische werking van methyleenblauw is het sterkst bij een kleur-
stofconcentratie van i : 10.000.

Immunisatie. Serum van immune paarden behoudt zijn virus-neutraliseerende
eigenschappen bij bewaring in ijskast meer dan 250 dagen.

Na infectie neemt bij paarden in het serum het gehalte aan immun-lichamen
zeer langzaam toe ; nog langzamer vindt dit plaats bij infectie met verzwakt neuro-
troop virus, waarbij het maximum bereikt wordt na 200 dagen. Na injectie van
virus-immunserum treden immunlichamen sneller op, echter is bij deze en vorige
entmethode het gehalte nooit zeer hoog ; reinfecties kunnen dit verhoogen.

Het voorkomen van verschillende smetstoftypen werd met de virus-immun-
serum-neutralisatie-methode bevestigd.

Pathogenese in het paard. Na subcutane inspuiting van neurotroop muizenvirus bij
het paard circuleert het virus in het bloed tijdens de koortsperiode ; het moet zich
in het lichaam van het dier vermeerderd hebben ; zijn gemitigeerd karakter heeft
het nog behouden. Affiniteit voor de hersenen van het paard ontstaat echter niet :
zelfs niet na een zeer groot aantal passages via muizenhersenen.

Bij een encephalo-myelitis onder paarden in de Sowjet republieken gelukte het
aan Chluszow c.s. ¹) niet met hersenmateriaal laboratoriumdieren op de gewone
wijze intracerebraal te besmetten ; de uitbreiding der ziekte duidde echter sterk
op een infectieuze aandoening.

¹) Chluszow, Ponomarew en Rastegajewa : Subarachnoidale Uebertragung zur
Heworrufung der experimentellen Encephalo-myelitis (Bornaschen Krankheit) des Pferdes.
D.T.W., 1935, S. 452.

Voor het onderzoek van een aantal toegezonden ziektestoffen (hersenmateriaal)
heeft men de kunstmatige infectie op de door Spf.ransky aangegeven wijzen
verricht. De infectie geschiedt in de vene, gevolgd door herhaald aftappen van
het cerebrospinaalvocht, waardoor de bloed-liquor-barrière verstoord wordt, of
door injectie der smetstof subarachnoïdaal door middel van de suboccipitaalsteek
(met een stomp geslepen naald wordt de membarna atlanto-occipitalis doorboord,
zooveel mogelijk cerebrospinaalvocht afgetapt en de smetstof ingespoten).

Na een of twee maal verenting der smetstof subarachnoïdaal kon bij konijnen
later ook intracerebraal met hersenmateriaal encephalitis opgewekt worden : de
subarachnoïdale infectie verliep meestal direct letaal. Het konijnenvirus bleef
pathogeen voor het paard. v. Waverin.

Lymphomatose is een ziekte, welke men bij het paard niet dagelijks aantreft.
Ook het stellen van de diagnose is nu niet bepaald een gemakkelijke opgaaf. Om
beide bovengenoemde redenen meende Mf.nch \') dan ook een beschrijving van
het door hem geconstateerde geval, hetwelk trouwens pas na het sterven ontdekt
werd, niet achterwege te mogen laten. Tijdens het leven van het dier werd gedacht,
mede in verband met het onderzoek van het bloed, aan infectieuse anaemie. Klinisch
was aan de 12 jarige merrie, behalve een slappe gang, bleeke slijmvliezen en sterke
vermagering, niet veel te bespeuren. De lichaam-temperatuur, gedurende 19 achter-
eenvolgende dagen gecontroleerd, was steeds boxen 39⁰ Celsius. Bij infectieuse
anaemie heeft men in den regel een dergelijke aanhoudende temperatuur-ver-
hooging niet. Dan toch kan de patiënt dikwijls eenige dagen achtereen een normale
temperatuur hebben, gevolgd door een verhooging, om daarna weer normaal te
worden. Ook het bloedbeeld stemde niet volkomen overeen met hetgeen men bij
infectieuse anaemie aantreft. Het aantal roode en witte bloedlichaampjes was te
laag, terwijl bovendien het aantal lymphocyten (18%) ook niet in overeenstemming
was met hetgeen omtrent het voorkomen van deze rellen in het bloed bij de infec-
tieuse anaemie bekend is.

Niettegenstaande de afwijkende temperatuurcurve en het afwijkende bloedbeeld
werd toch tot overname van het dier door het Rijk geadviseerd. Voor het evenwel
zoover gekomen was, stierf het paard en was Mench in de gelegenheid om sectie
te verrichten. De belangrijkste afwijking werd gevonden aan de milt. Deze toch
woog 34 pond en bevatte talrijke spekachtige gezwellen. Verder vond hij een
dergelijk gezwel in een der nieren en waren de lymphklieren in de buik- en bekken-
holte sterk gezwollen. Histologisch werd vastgesteld, dat de gezwellen van
lymphomateusen aard waren en het dier dus niet lijdende geweest was aan
infectieuse anaemie. C. J. df. Gifr.

Jacob ¹) zegt dat het vaak zeer moeilijk is voor gevallen van dampigheid een
verklaring af te geven in de zin der Duitsche wet. Deze wet eischt n.1. dat men niet
alleen verklaart dat het betreffende paard dampig is, maar tevens dat het lijden
chronisch en ongeneeslijk is.

Hij zegt dat men van acute gevallen van dampigheid niet eerder dan na j ä 6
weken kan zeggen, dat zij chronisch en ongeneeslijk zijn.

Ook zijn niet-sterk-geprononceerde gevallen vaak lastig te diagnostiseeren.
Hij geeft een duidelijke beschrijving en een physiologische verklaring van de
verschijnselen. Eerst moet men het dier in rust gadeslaan en onderzoeken, ver-
volgens gedurende den arbeid, die het gewoon is te verrichten en ten slotte ver-
schillende malen, gedurende een uur, direct na dien arbeid.

¹) Prof. H. Jacob : Die Dämpfigkeit des Pferdes. München. Tier. Woch. 1936,
No. 1, S. 1.

De verschijnselen in rust zijn overbekend. Gedurende den arbeid, die 20—30
minuten moet duren, zoo ongeveer totdat de dieren beginnen te zweeten, is de
ademhalings-frequentie voor dampige paarden 80- 100, terwijl die voor gezonde
50—75 bedraagt.

De dieren zweeten als regel veel spoediger, omdat zij veel meer huidfunctie hebben
dan normaal. Verder is de hart-frequentie 120—130, terwijl die normaal 80—100 is.

Vooral van belang is de tijd, dien de paarden noodig hebben om weer in den
rusttoestand terug te keeren. Normaal duurt dit i 30 minuten, terwijl dampige
paarden er zeker een uur voor noodig hebben.

Het verdient aanbeveling deze arbeidsproeven 2 of 3 dagen achter elkaar te
doen, daar de uitslag veel afhangt van factoren als : de weersgesteldheid, de
gesteldheid van den weg, en ook van den toestand waarin het paard zelf verkeert,
bijv. of het rustig zijn werk verricht, dan wel om de een of andere reden opge-
wonden is.

In twijfelachtige gevallen dus moeten de bevindingen vóór, gedurende en naden
arbeid al of niet doen besluiten tot de diagnose dampigheid.

Nórr ¹) heeft een paard ter onderzoek gekregen, waarvan door een dierenarts
een verklaring was afgegeven, dat het aan cornage zou lijden, en door een ander
dat het er niet aan zou lijden.

Aan de longe, in draf en galop, onder den man, bij landbouwwerk, nooit hoorde
hij het bekende inspiratorische geluid. Echter wel als het dier at ; en dan zelfs heel
sterk. Als het haver at of hooi, haksel of stroo ; of het dit uit de ruif at, of van den
grond, altijd was het geluid er.

Gaf hij het gras te eten, dan niet meer, ook niet als het dit door grazen, dus met
het hoofd naar beneden loopende. zich moest verschaffen.

De rhino-laryngoscoop wees uit, dat het paard wel aan een verlamming van de
nervus recurrens leed ; echter nog niet in erge mate.

Nórr kan zeer goed billijken dat practici dit geval zoo verschillend beoordeeld
hadden, daar er zonder rhino-laryngoscoop moeilijk een diagnose was te stellen
geweest, daar vele paarden bijgeluiden bij het eten of andere verrichtingen inakcn,
die met cornage niets te maken hebben.

Toch schijnen dergelijke gevallen wel meer voor te komen zoodat zelfs in
bepaalde streken van Duitschland de naam „Futterrohrer" in gebruik is.

Ananiades en Arbotis²), paardenartsen aan het Militaire Veterinaire Hospitaal
te Saloniki, hebben een 200-tal droesgevallen, van septicacmisch, dus ernstig
karakter, vergelijkend behandeld met antidroesserum, antivirus-Bcsredka en
alcohol-injecties van 33%, intraveneus toegediend. Hun bevielen deze laatste
inspuitingen bijzonder goed. Zij zagen een snelle daling van de temperatuur, een
resorbeeren van beginnende abscessen, een abortief verloop van pneumoniecn en
een spoedig terugkeeren van den eetlust. Het aantal lcucocyten nam sterk toe, terwijl
er nooit eenig nadeel van hun injecties ontstond in lever en nieren. Een enkele keer
zagen ze een zeer tijdelijke lichte dronkenschap, wanneer groote hoeveelheden
werden toegediend. Gedurende 5 dagen gaven zij achtereenvolgens per dag 150—
200—250—300—350 c.c., of 250—300—350—400—450 c.c. De temperaturen
zouden dan gedaald zijn en normaal blijven. Meestal waren de paarden na 10
dagen hersteld. Lubbf.rts.

¹\') J. Nörr : Über das sog. Futterrohren der Pferdes. Tierartzl. Rundschau No. 45,
\'935, ^s- 721.

²) B. Ananiades en Th. Arbotis : Traitement de la Gourne du cheval par injections

Gana \') heeft uitstekende resultaten gezien van de behandeling van legerpaarden,
die lijdende waren aan droes, door intraveneuze injectie van polyvalent strepto-
coccenserum. In tegenstelling met andere onderzoekers, die herhaalde kleine doses
prefereren, acht schrijver een grote dosis veel beter. Hij spuit in 90 c.c. serum en
indien de temp. de volgende dag nog niet gezakt is, nog eens 60 c.c. De beste
resultaten werden bereikt, als de dieren, zodra zij hoge temp. kregen, behandeld
werden. Dank zij deze behandeling was het sterftepercentage van 8.6% in 1930
teruggebracht tot 0.6% in 1933. Hofstra.

De behandeling van tetanus met serum gecombineerd met aether werd voorge-
steld in de menschelijke geneeskunde door Salvioli, die door experimenten op
cavia\'s bewees, dat rectale toediening van aether eenige uren na de injectie van
specifiek serum, het verloop der ziekte gunstig beïnvloedt. Hoewel niet bewezen
kon worden dat aether in staat zou zijn om het reeds aan het zenuwstelsel gebonden
toxine daarvan los te maken.

Guerrkschi ¹) heeft de methode Salvioli toegepast bij twee gevallen van tetanus
bij het paard. Het eerste geval betrof een licht trekpaard. Eerste dag 200 cc. serum,
tweede dag dezelfde hoeveelheid en twee uren na deze inspuiting een clysma van
een mengsel van paraffin. liquid. 300 en aether 150. De eerstvolgende dagen weinig
beterschap, alleen de prikkelbaarheid verminderd ; weder 150 cc. serum intraveneus
en 50 subcutaan, met clysma gedurende 10 dagen. Van de 5e dag af trad lichte
beterschap in. De 1 ide dag begon het reconvalescentie-stadium, dat 10 dagen duurde.
22 dagen na opneming in de kliniek was het dier genezen.

Het tweede geval werd gedurende 5 dagen alleen met serum behandeld. De
toestand verergerde ; daarna werd aether-paraffin. liquid. rectaal toegediend,
waarna de 10de dag verbetering intrad. Langzamerhand verminderde het
intoxicatiebeeld, 11a 32 dagen was het dier genezen.

De rectale toediening van aether blijkt derhalve de specifieke serumwerking
gunstig te beïnvloeden. Versélewel.

Hesponlf.t, Lf.méi AVERen Bardot²) hebben 33 drachtige merries meer of minder
kort voor het werpen geënt met tetanus-anatoxine. Zij gaven drie injecties van
10 c.c. op to Nov., 10 Dec. en 24 Dec., terwijl de merries tusschen 2 Jan. en 22
April wierpen. De dieren hadden geen enkel ziekte-verschijnsel gehad en brachten
alle levende veulens ter wereld. Ook na het werpen was haar onvatbaarheid voor
tetanus niet afgenomen. Van de veulens werd het serum driemaal onderzocht.
De eerste maal 10 uur tot 15 dagen na de geboorte, de 2de maal 30 tot 55 dagen
daarna, en de 3de maal toen zij 3 maanden oud waren. De eerste maal reageerde
hun bloed even sterk als dat van hun moeders ; de tweede maal was hun immuniteit
reeds aan het afnemen, terwijl er na drie maanden van een immuniteit niets meer
te merken viel. De veulens hadden hun onvatbaarheid via de placenta gekregen,
niet via de melk. In de melk waren wel antitoxinen aan te toonen, maar veel minder
dan in het bloed, terwijl deze door de digestie verwoest werden. Ook zouden de
drie maanden oude, dus nog zoogende veulens, in dat geval nog onvatbaar voor
tetanus moeten zijn terwijl zij dat, zooals boven gezegd, niet meer waren.

Schrijvers raden op grond van bovenstaande aan, dachtige merries tegen tetanus
te laten enten en ze bij een 2de dracht nogmaals één inspuiting van 10 c.c. tatanus-
anatoxine toe te dienen. H. Lubbf.rts.

¹) Dott. Alberto Guerreschi : Due casi di tetano nel cavallo trattati colla cura asso-
ciate sieroetere. Bologna. La Nuova Veterinaria 1935, Anno XIII, pag. 474.

²) Hesponlet, Lemétayer et Bardot : Vaccination par Vanatoxine tetanique des
juments en gestation : immunité desjeunes. Bulletin de 1\'acad. Vét.Juin. 1935, No. 6, p. 337.

Door toevoeging van formaldehyd aan cultuurfiltraten van tetanusbacillen en
langer verblijf in de broedstoof wordt het toxine, onder behoud van zijn antigene
eigenschappen, omgezet in een minder giftig product : toxoïd of anatoxine.

Met de inenting van tetanus-toxoiden bij paarden verkreeg Leuthold ¹) op
locale tetanus gelijkende ziekteverschijnselen, o.a. builen op de entplaats, kramp-
achtige spiertrekkingen. De veranderingen duurden enkele dagen, bij eenige
paarden echter eenige weken. Vanwege den langen duur der ziekte waarbij
stoornissen in de voedselopname, beschadiging vanwege de stijfheid, optraden,
werden enkele paarden noodgeslacht.

Het histologisch onderzoek gaf alle stadiën van spieratrophie te zien. De
degeneratie was wasachtig, klonterig en vacuolair. Een bizondere vorm, gepaard
gaande met zwelling van het sarcoplasma en fibrillenatrophie wordt beschreven.
Bloedingen zoowel in het perimysium als ook in de spiervezelen zelf.

Bij hyperimmunisatie voor serumbereiding tegen „Horsesickness" wordt tot 10
liter bloed overgebracht ; bij immunisatie in de praktijk gaat men tot 400 c.c.
antiserum intraveneus. In beide gevallen zijn soms gevallen van shock waar te
nemen, zonder twijfel van anaphylactischen aard. Fourif. ²) wilde nagaan of deze
verschijnselen veroorzaakt worden door verschil in bloedgroep.

Na een literatuur-overzicht en beschrijving der techniek zooals deze in verschil-
lende laboratoria wordt toegepast, geeft schr. de methode van bloedgroepen-
onderzoek, door hem gevolgd.

Deze komt hierop neer dat steriel serum zonder antisepticum wordt gebruikt.
Slechts een enkele maal werd serum met chinosol (1 : 1000) volgens van Herwerden
en Boele Nijland geconserveerd. Een 1% suspensie van roode bloedcellen in
Ringer-Locke werd steeds versch (nooit ouder dan 12 uur) gebezigd.

De indeeling in groepen O. A. B. en AB. was in het bewerkte -materiaal te
onderkennen, doch enkele uitzonderingen, die niet te verklaren zijn. komen voor.

Nu volgt een literatuuroverzicht over de vraag hoe en door welk proces shock
ontstaat : o.a. de betrekking tusschen agglutinatie en haemolyse.

1. Transfusie van bloed afkomstig van een donor uit ,.niet passende" bloedgroep
(d.w.z. bloed waarvan het serum de bloedcellen van den ontvanger agglutineert).
Als contrôle dient het bloed van een „passende" donor.

2. Intraveneuze injectie van behandelde eigen bloedcellen (Thomsen\'s hae-
aoagglutinatie-phenomeen).

3. Intraveneuze injectie van gehaemolyseerd bloed. a. eigen gehaemolyseerd
bloed. b. gehaemolyseerd bloed van passende donor, c. gehaemolyseerd bloed van
een niet-passende donor.

De proeven worden uitvoerig beschreven; verschillende gevallen ook pathologisch-
anatomisch verwerkt (hiervoor zij naar het oorspronkelijke artikel verwezen).

De eindconclusie is niet geheel overtuigend doch sluit aan bij het werk van
Bochardt en Tropp, die aannemen dat het globine (v. h. haemoglobine-molecule)
toxisch is. Volgens Fourie is dan alleen het globine van niet-passend bloed de
oorzaak van agglutinatie en is het verschil in de bloedgroepen een verschil in
structuur van de globinen. v. d. Plank.

¹\') A. Leuthold : Die Muskelerkrankungen bei lokalem Tetanus des Pferdes. Schweizer
Arhc. f. Tierheilk. 1935, Heft 1, 2, S. 1—23, 69—80.

²) P. J. J. Fourie, M. R. V. S., Dr. Med. Vet. Sub-Director of Veterinary
sciences, Onderstepoort : Blood Groups of the Horse with special reference to their sig-
nificance in Blood Transfusion and in Horsesickness immunisation. Onderstepoort Journal
of Veterinary Science and Animal Industry, Volume 4, number I, January 1935.

Skladnik !) onderzocht een 25-tal paarden, waarbij hij 24 verschillende Tricho-
nema-soorten kon vaststellen. Evenals in ons land komt deze Strongylide dus zeer
veel voor. Bij de determinatie der verschillende Trichonema-soorten komt hij tot de
conclusie dat de door Smit en Notosoediro in 1923 als Trichonema barbatum beschre-
ven worm als synoniem te beschouwen is met T.calcatum Looss, 1900. Eveneens
is er volgens Skladnik geen reden om een verschil te maken tusschen T.bidentatum
Ihle, 1925 en T.assymetricum Theiler, 1923 en tusschen T.sagittatum Kotlan, 1920
en T. coronatum Looss, 1900.

Een van de voornaamste hulpmiddelen voor de bestrijding van wormziekten
bij het weidevee is de vernietiging van larven en eieren in de mest. Een van deze
middelen is de mesthoopen te verzadigen met urine of met een mengsel van gelijke
deelen urine en water. Hierdoor worden alle larven binnen 48 uur gedood. Eveneens
gelukt dit met oplossingen van ureum, natriumnitraat, kaliumnitraat of ammon-
niumsulfaat. Met i gram van een van deze zouten in drogen toestand kon 40 gram
faeces binnen 48 uur gesteriliseerd worden.

Schade aan de weiden, die met deze behandelde faeces bemest werden, kon niet
worden aangetoond. Herhaaldelijk eggen der weiden is aan te bevelen, daar het
de larven prikkelt tot activiteit, waardoor zij hun reservevoedsel sneller verbruiken,
hetgeen het eventueel ruststadium der larven verkort.

Kleine hoeveelheden faeces, die in de stallen achterblijven zijn zeer waarschijnlijk
een belangrijke bron van infectie. Met 5% lysol of met 3% loog zouden de larven
hierin gedood worden. Parnell ¹) verrichtte zijn onderzoekingen met faeces van
paarden, die met Strongyliden besmet waren.

Als dierenarts verbonden aan een groote stoeterij in Württemberg, heeft
Wagner ²) zeer veel ervaring opgedaan betreffende de bestrijding der Strongylosis
bij paarden. Hij heeft zich ook vooral bezig gehouden met deze ziekte bij veulens.
Het faeces-onderzoek werd steeds verricht met de keukenzoutmethode volgens
Nöller en Otten. Het aantal eieren werd eerst bepaald door 5 oeses te onder-
zoeken, later werd dit beperkt tot een oese.

Vast kwam te staan, dat reeds zeer jonge veulens eieren met de faeces afscheiden.
Reeds bij veulens van 1 week werden ze aangetroffen. Deze zijn echter waarschijnlijk
niet afkomstig van volwassen darmparasieten, doch door opneming van faeces met
eieren, waartoe de veulens in den stal gelegenheid genoeg vinden. Wagner kon nl.
waarnemen dat deze jonge dieren reeds kort na de geboorte in den stal rondsnuffelen
en faeces opnemen. Zelfs al werden overdag alle faeces uit de stal verwijderd, dan
vond hij \'s morgens faeces aan de lippen der veulens. Zij hadden \'s nachts kans
gezien om van de door de merrie gedeponeerde faeces te eten. Ook bij oudere
veulens, tot 40 weken toe gecontroleerd, werden eieren in de faeces gevonden. Bij
deze oudere dieren heeft men natuurlijk al met volwassen darmparasieten te maken
en zijn de eieren daarvan dus afkomstig.

Hoewel alle veulens een gelijke infectickans hadden, kon Wagner waarnemen,
dat veulens, afkomstig van aan elkaar verwante merries, eerst met 5—6 maanden
eieren met de faeces deponeerden, terwijl andere veulens, eveneens afkomstig
van merries met dezelfde verwantschapsgraad als bovengenoemde, reeds veel vroeger
met wormen besmet waren. De Schrijver vraagt zich af of dit toeval is of dat hier
ook constitutioneele factoren werkzaam zijn, zoodat bepaalde veulens een grootere
resistentie ten opzichte van Strongyliden bezitten.

¹j 1. W. Parnell : Some methods of Controlling the spreading of internal parasites of
the horse. Sei. Agric. 15, 1934, p. 165. Ref. Vet. Buil. 5, 1935, p. 502.

²) H. Wagner : Ein Beitrag zum Sklerostomenbefall der Pferde, unter besonderer
Berücksichtigung der Verhältnisse bei den Fohlen. D.T.W. 43, 1935, p. 401—406.

Van de 20—21e week af bleken de veulens sterker met wormen besmet te Zjijn. j
Dit zou verband houden met het feit, dat de veulens dan van de moeder verwijderd j
worden. In deze periode hebben de veulens minder weerstand, waardoor de worm-
larven een betere kans krijgen om zich in den darm te nestelen en zich tot volwassen
parasieten te ontwikkelen. De melkvoeding zou dus het veulen meer weerstand
tegenover de worminfecties geven : mogelijk is het echter ook, dat het met melk-
voedsel gevulde darmkanaal een minder gunstigen voedingsbodem vormt voor 1
de darmstrongyliden. Zeker is, dat de meeste ziekte- en sterfgevallen in de periode j
tusschen het spenen en het te levensjaar voorkomen. Uit het onderzoek van 1 tot |
3-jarige veulens kwam vast te staan, dat de jaarlingen hel meest met Strongyliden ]
besmet waren : bij oudere dieren werd het aantal eieren in de faeces steeds minder.

Wat betreft het aantal eieren in de faeces in verband met het jaargetijde kon
Wagner vaststellen, dat dit in de maanden Februari en Maart hooger was dan in
April en Mei. Hij wil dit daardoor verklaren, dat het jonge gras een lichte worm-
afdrijvende werking heeft en daardoor het parasieten-aantal in de maanden April
en Mei zou verminderen. Gedurende de latere maanden van de weidegang neemt
het aantal wormeieren in de faeces weer toe. Beschouwt men het aantal ziekte- j
gevallen van Strongylosis, door Wagner gedurende 20 achtereenvolgende jaren I
waargenomen, dan komt hij tot het volgende gemiddelde :

Men ziet dus twee hoogtepunten, n.1. in Maart en in November ; met de behan- j
deling zal men daarmede rekening kunnen houden.

De hoeveelheid eieren in de faeces behoeft echter geen verband te houden met \\
den graad van de ziekte. Immers is het voldoende bekend, dat dieren met zeer veel
eieren in de faeces soms in het geheel geen ziekteverschijnselen hebben, terwijl i
andersom veulens met zeer weinig eieren in de faeces aan Strongylosis te gronde I
gaan. Dit is natuurlijk zeer goed mogelijk, omdat de aandoeningen, door de larven
veroorzaakt, (zooals van S. vulgaris, die in de bloedvaten leven en van de ver- 1
schillende Trichonema-soorten, die onder het slijmvlies van den dikken en blinden darm I
parasiteeren) den dood tengevolge kunnen hebben (Ref.).

Door het kweeken der larven uit de eieren van faeces van 20 veulens kon Wagner i
aantoonen, dat hij bijna uitsluitend met die van S. vulgaris te doen had en in 3
gevallen slechts met die van S. equinus. Trichonema-soorten, waarmede wij in ons land
zooveel te maken hebben, kwamen bij deze dieren dus blijkbaar niet voor.

Volgens de meeste Schrijvers moet men de kracht van de bestrijding dezer ziekte j
zoeken in de prophylaxis en in de behandeling. Behalve de aanwezigheid der wormen
is nog een andere factor noodig, n.1. een praedisponeerende. Met alle factoren
die den weerstand van het veulen verminderen, zal men rekening dienen te houden.
Op de hoogvlakte, waarop de Wurttembergsche stoeterij gevestigd is, heerscht een
zeer uiteenloopende weersgesteldheid, vooral gedurende het voorjaar en den herfst.
Tijdens de wisseling van het haarkleed staan de dieren ook meer aan weersinvloeden
bloot, vandaar dat de ziektegevallen om die redenen ook meer in het voorjaar en
in de herfst voorkomen dan in de zomer. In December is daar matige vorst en
sneeuwval, waartegen de dieren beter bestand zijn. Gedurende die maanden komen
dan ook weinig ziektegevallen voor.

Wagner wijst er op, dat als eerste prophylactische maatregel men, zoolang de ;
dieren nog op stal staan, dagelijks de faeces moet verwijderen. Niettegenstaande
dat, nam hij waar dat de veulens zich toch nog met eieren besmetten, doordat zij
\'s nachts gelegenheid hadden, faeces van de merrie op te nemen. (Deze eieren
leveren echter geen gevaar op voor een infectie, daar toch minstens 2 a 3 dagen
voorbij gaan voordat deze rijpe embryonen bevatten (Ref.).

ln het wormvrij maken der merries ziet Wagner weinig heil. daar de behandelde
dieren volgens hem reeds 4 weken na de kuur weer eieren met de faeces uitscheiden.
Bovendien werden de weiden van zijn stoeterij al ruim 400 jaar lang voor de fok-
dieren gebruikt, zoodat het zeer moeilijk zal zijn deze vrij van wormbroed te krijgen.
Hij is ook bevreesd om wormkuren bij drachtige merries toe te passen, in verband
met mogelijk voorkomende abortus. (Referent heeft in de gevallen dat door hem
een wormkuur bij drachtige merries werd toegepast nimmer abortus waargenomen).

Als verdere prophylactische maatregelen wordt aanbevolen het behandelen met
kalk der op de weide gedeponeerde faeceshoopen, het afmaaien van gras op
plaatsen waar dit te hoog opschiet en tweejaarlijksche behandeling der geheele
weiden met kalk. Deze maatregelen vindt Wagner echter tijdroovend en nogal
kostbaar (zonder geld en moeite geen kans op goede bestrijding. Ref.). Daarom
is de Schrijver tevreden wanneer hij het zoover brengen kan de worminfectie der
dieren zoodanig te beperken, dat verliezen niet meer voorkomen of tenminste zeer
beperkt worden.

Met Olt is hij van meening, dat koperpreparaten bij de bestrijding dezer ziekte
geen resultaat geven. Verder heeft hij gebruik gemaakt van Neosalvarsaan, Tar-
tarus emeticus en Antimosan, gecombineerd met Cejodylterpeen, in gevallen van
acute en chronische Strongylosis. Over de werking van deze preparaten was hij
tevreden. Voor een algemeene wormkuur op een groot bedrijf maakt hij echter
liever geen gebruik van middelen, die met de neussonde of met een pillenstok of
intraveneus moeten worden toegediend. Vooral bij veulens heeft hij ondervonden,
dat deze wijze van behandeling veel te omslachtig is doordat er te veel tijd mee
gemoeid is. Daarom geeft hij dan liever middelen, die met het voedsel opgenomen
worden en wel vloeibare arsenicum-preparaten. De behandeling heeft het meeste
succes wanneer deze, om reeds eerder genoemde redenen, toegepast wordt in de
maanden Eebr.—Maart en Sept.—Oct. Ook beveelt hij in het begin van de
weidegang nog een wormkuur aan om hierdoor de invasie met wormen zooveel
mogelijk te beperken. Wormvrije dieren werden op deze wijze echter nooit ver-
kregen, wel een aanmerkelijke daling van het aantal eieren in de faeces en hierdoor
een onderdrukken van de infectie.

De resistentie der Strongylidenlarven maakt de bestrijding ook zeer moeilijk.
Bekend is immers door de onderzoekingen van Popoff en Enigh, dat Strongylus-
larven 2 4 jaar lang uitdrogen verdragen kunnen. Hierdoor is het niet uitgesloten
dat haksel, hooi en verder ander voedsel met larven besmet kunnen zijn. Een reden
te meer om alle aandacht te besteden aan de weiden en te trachten deze door
jarenlange bewerking met kalkmelk en kopersulfaatoplossing vrij te maken van
wormbroed. Gezien echter de uitgestrekte weiden der stoeterijen, die honderden
tot duizenden H. A. bedragen, is dit wel een zeer moeilijk uitvoerbare taak. Kan
men de bestrijding echter niet op afdoende wijze aanpakken, dan zal men moeten
volstaan met minder energische maatregelen o.a. door het zooveel mogelijk wormvrij
maken der dieren. Baudet.

Moussaron ^l), die in de lage gebieden van de Gironde gevestigd is, heeft 2 merries
in behandeling gehad, die beide triest van blik, dor van haar, en verder mager en
anaemisch werden, maar zeer goed aten. Hij kon klinisch geen aanknoopingspunten
vinden voor het stellen der diagnose. Urine en faeces waren goed : microscopisch
onderzoek van de mest heeft hij niet gedaan.

Na verloop van eenigen tijd stierf een der dieren. Hij had geen gelegenheid
sectie te verrichten. Dat deed de vilder, die de diagnose stelde „veel water in het
pericard". Toen ook later het andere paard stierf, seceerde hij zelf. en vond 4 I..
teniae en wel „Anaplocephala perfoliata" in de darmen. Moussaron meent dal
het niet onmogelijk is, dat de onbekende tusschengastheer van de A. perf. op de
natte weiden van de Gironde gezocht moet worden, daar deze beide merries aldaar
geboren en getogen zijn. Lubbf.rts.

1. Afscheidswoord aan den met pensioen uit Indië vertrokken Inspecteur van den
Militair Diergeneeskundigen Dienst Dr. J. M. G. Numans.

2. Afscheidswoord aan den met pensioen uit Indië vertrokken Directeur der Ned.-
Indische Veeartsenschool. Dr. J. Witkamp.

Knaap beschrijft de toestanden van den hoofdzakelijk op den export gerichten
handel in slachtvee van Madoera en omliggende eilanden. Die naar de buitenge-
westen is de laatste jaren sterk toegenomen, maar toch staat de handel er door de
lage veeprijzen, welke o.m. het gevolg zijn van de concurrentie door veevanBali
en vooral van Java zelf, er niet rooskleurig voor. Schrijver heeft berekend, dat de
jaarinkomsten uit den veehandel voor Madoera in ± 10 jaar tijd zijn gedaald van
3J millioen tot 5 a 600.000 gulden.

4. F. C. Kraneveld en R. Djaenoedin, Anaerobe bacillen en de door hen
veroorzaakte infecties bij de huisdieren in Ned. Indië : XVI Over opzending
van ziektemateriaal ter onderzoek op anaerobe bacillen, en enkele voor
Ned.-Indië bijzondere gevallen van gasoedeem.

Kraneveld en Djaenoedin geven in dit artikel wenken voor het richtige in-
zenden van ziektemateriaal (in steriel zout of na snelle droging), vooral bij gevallen
in aansluiting aan een enting of injectie van medicamenten, en beschrijven verder
drie gevallen van gasoedeem bij herkauwers, die zij toeschrijven aan infectie door
den Fraenkelschen gasbacil (bac. Welchii). In twee dier gevallen (bij een rund
en bij een geit), die zich beide clinisch door gasoedeem kenmerkten, werd uit-
sluitend de genoemde bacil uit het spierweefsel geïsoleerd ; bij het derde geval
(rund), dat clinisch eerst een oedeem in de keelstreek, later ook metastatische
oedemen op verschillende plaatsen van het lichaam had, was de meergenoemde
bacil vergezeld van een aerobe coccus. Schrijvers dringen er op aan. om bij gevallen
van gasoedeem o.m. ook steeds uitstrijkpraeparaten van het aangetaste weefsel
aan het lobarotorium in te zenden.

5. Dr. C. i\'. A. Dieben. Is den burger-dierenarts een taak toebedeeld bij
gas aanvallen ?

Dieben geeft een kort overzicht van de meest toegepaste stoffen waarmede in
den modernen oorlog een z.g.n. gas-aanval wordt ingezet en bespreekt daarbij in
het bijzonder de individueele en collectieve bescherming van het dier. Het is schrij-
vers oordeel dat de civiele dierenarts in Indië in oorlogstijd zeker het zijne
zal hebben bij te dragen in de uitoefening der taak van den militairen veterinairen
dienst, weshalve hij de leiding gevende veterinaire autoriteiten opwekt om reeds
thans te overwegen welke maatregelen kunnen worden genomen om in tijd van
nood paraat te zijn.

Bakker geeft een lijst met bijzonderheden omtrent 21 runderen uil tuberculose-
vrije bedrijven, die volgens schrijver bij sectie niet aan tuberculose bleken te lijden
en toch dubieus of positief op de ophthalmo- en voor een gedeelte ook positief op
de subcutane tuberculinatie hadden gereageerd. Daar bij alle dieren parasitaire
veranderingen in longen, lever en klieren werden aangetroffen, meent schrijver
dat vermineuze aandoeningen aanleiding kunnen zijn tot de bedoelde miswijzing.
Ter controle werden 8 slachtrunderen, waarvan aangenomen mocht worden, dat
zij tuberculose-vrij waren, aan de oog-indruppeling onderworpen, met het resul-
raar dat 1 ervan, waarbij parasitaire veranderingen aanwezig waren in long, lever
en klieren, dubieus (zwak positief) reageerde.

Schrijver besluit met te concludeeren, dat conjunctivale en subcutane tubercu-
linatie niet specifiek zijn voor tuberculose en dat worminfecties wel degelijk in
staat zijn de reactie op hinderlijke wijze te beïnvloeden.

(Het vraagstuk aangaande de waarde der tuberculine-reactie heeft te veel kanten,
welke in dit artikel niet zijn belicht, dan dat Bakker\'s onderzoek, hetwelk niet het
karakter droeg van een wetenschappelijk experiment — zulks natuurlijk ook niet
bedoelde te hebben —, meer kan geven dan een zekere aanwijzing, dat de vermi-
neuze aandoeningen bij de betrokken dieren aanleiding waren van de niet-speci-
fieke reacties, reacties welke, als geheel genomen, geen van alle van typische en
duidelijk positieven aard waren. Afgezien van dat alles zij hier opgemerkt, dat de
tuberculinatie nooit meer kan zijn dan een diagnostisch hulpmiddel met het speciaal
voor den practicus geldende bezwaar van een zeker percentage miswijzingen naar
beide zijden. Ref.

Naar aanleiding van een vacantie-uitstapje naar China, geeft Doeve bijzonder-
heden uit een artikel in de ,.China Journal" over de voedselvoorziening der 3 mil-
lioen inwoners van Shanghai. De gegevens wekken den indruk, dat speciaal de
maatregelen, getroffen voor de ruim 1.5 millioen inwoners van de vreemdelingen-
wijken, doelmatig zijn georganiseerd.

8. F. C. Kraneveld. Stephanofilariosis VI. Enkele bijzonderheden be-
treffende het lijden.

Kraneveld geeft enkele aanvullende gegevens over deze in Juli 1933 voor het
eerst gepubliceerde huidaandoening van rund en geit. Zij komen hierop neer :
ie. dat de ziekte sedert ook is geconstateerd bij zuiver Friesch-Hollandsch vee,
bij zuiver Javaansch vee, alsmede bij kruisingsproducten van dit laatste met andere
rassen ; 2e. dat de ook in verschillende residenties van Java (in Magelang 147 ge-
vallen in de eerste 4 maanden van 1935) en in andere eilanden dan Celebes en
Sumatra voorkomt ; 3e. dat nader bevestigd werd dat het lijden bij de geit minder
gelocaliseerd optreedt dan bij het rund ; en 4e. dat opzending van afgekrabd ziekte-
materiaal naar het laboratorium beter kan geschieden in glycerine-water aa dan
in 10% formalinc (grootere huidstukken evenwel steeds in formaline).

9. Extracten uit de maand- en jaarverslagen der Gouvernements- en Provinciale veeartsen.

Opwekking om, ter voorkoming van postvaccinaal miltvuur tengevolge van
infectie tijdens dc negatieve phase, de geënte dieren tot 14 dagen na de enting
onder toezicht op stal of in een anthrax-vrijc weide te houden.

No. 80. J. H. Heck. Vaccin-enting van buffels tegen septichaemia hae-
morrhagica, in een gedeelte van de onderaf deeling Bone in het ie halfjaar 1934.

Dit is een vervolg op het eerder gepubliceerde verslag aangaande de proef-vaccin-
enting in twee districten van Bone in het 2e halfjaar 1933. De entingen werden
thans tol meer districten uitgebreid. Van Maart tot en met Juni werden ruim
2 1000 buffels en 44 runderen geënt; contröletijd 6 maanden. Binnen 1 tot 5 uur
11a de inspuiting traden ig gevallen van shock bij buffels op, die alle herstelden
(adrenaline). Binnen 6 dagen na de enting (negatieve phase) werden 8 buffels ziek
onder voor septichaemie verdachte verschijnselen, van welke dieren er na serum-
toediening 6 herstelden, en 2 stierven (geen serum toegediend). In het tijdverloop
van 6 dagen tot 6 maanden na de enting werd geen enkel geval van septichaemie
onder de geënte dieren gerapporteerd, terwijl in het gebied van de niet-geënte
dieren er 14 onder verschijnselen der ziekte stierven : dit betrof dieren die door een
toeval niet bij de enting waren voorgebracht.

No. 81. B. Bonga. De praeventieve vaccin-enting tegen septichaemia
haemorrhagica in het ressort Makassar gedurende de maanden Aug. en Sept. 1934.

Bij wijze van practijkproef werden in districten, die als septichaemie-haarden
bekend stonden, met vaccin geënt 5692 buffels en 26 runderen. Er traden 13
gevallen van shock op. die alle herstelden (overgieten met koud water, event. adre-
naline). Onder de geënte dieren zijn tot 21 Februari 1935 (alzoo gedurende 6—7
maanden) geen septichaemie-gevallen gerapporteerd, terwijl in de betreffende

districten anders veelvuldig gevallen plachten voor te komen. Een niet-geente.
sedert kort in de streek ingevoerde, buffel overleed aan septichaemic.

Een kleine proef, ingesteld naar aanleiding van sterfgevallen bij ondernemingsvee
in de Minahassa, die vermoedelijk het gevolg waren van het eten van ,,mimosa
invisa", mislukte, doordat de vier proefdieren met geen mogelijkheid tot het op-
nemen van het gewas waren te krijgen.

No. 83. J. H. Heck. Praeventieve behandeling tegen surra bij paarden.
in 1934 toegepast in de onderaf deeling Masamba, af deeling Loewoe {Celebes).

In de geregeld met surra besmette onderafdeeling Masamba. tellende een stapel
van 600 paarden, deed Heck een proef aangaande de waarde van een prophylac-
tische inspuiting van 1 gram naganol bij 561 clinisch gezonde paarden, die in
genoemde streek thuisbehoorden, dan wel er geregeld doortrokken. Aanleiding
tot hel experiment was, dat de voordien gebruikelijke prophylactische behandeling
met 3 gram naganol 3 gram arsokall voor vele eigenaren te duur werd (J 1.95).
Het resultaat der proef wees in gunstige richting, althans werden gedurende een
contröle-tijd van ongeveer 8 maanden geen gevallen van surra onder de behandelde
dieren aangegeven.

No. 8. Dr. J. M. G. Numans, Enkele gedeelten uit het statistisch overzicht der genees-
kundig behandelde paarden van het Kon. Ned. Ind. Leger over het jaar 1933.

Gemiddeld bedroeg de paardenstapel 2168 dieren. Voortgezette proeven met
speciale ijzers tegen het glijden op asphaltwegen leidden tot de gevolgtrekking
dat de oplossing van dit vraagstuk in de eerste plaats moet worden gezocht in ver-
andering van hel wegdek.

Proeven over het voederen van geplette gabah teneinde door het beter verteren
van dat graanvoedsel te komen tot een vermindering van het rantsoen, toonden
aan, dal een dergelijke methode zich niet leent voor verstrekking op groote schaal
aan gezonde paarden ; wel voor die op kleine schaal (ziekenstallen). Blijkens de
gegevens over enkele jaren doen onder normale omstandigheden de Australische
legerpaarden gemiddeld ruim 7 jaar dienst, de inheemsche legerpaardjes 10 jaar.

Het onderzoek naar het in het garnizoen optredende abnormaal hooge aantal
gevallen van hoef bevangenheid, leidde tot de conclusie dat zulks geweten moest
worden aan een te rijkelijke eiwitvoeding ; na vermindering van het rantsoen gabah
kwamen geen ziektegevallen meer voor. De oorzaak der buiten het garnizoen tijdens
manoeuvres waargenomen gevallen moest worden toegeschreven aan onvoldoende
training voor de tijdens de manoeuvres gevergde diensten.

Van de besmettelijke en andere ziekten kwamen in verslagjaar 0.111. voor : 1 geval
van surra, 1 verdacht geval van paraplegia infectiosa. 4 gevallen van tetanus
(in overweging is het systematisch prophvlactisch immuniseeren van alle leger-
paarden met tetanus-anatoxine), 2 gev allen van Osteof ibrose, waarvan 1 bij een
paard, bij hetwelk de gebruikelijke toediening van 50 gram krijt per dag was nage-
laten, en 27 primaire en 95 recidief-gevallen van maanblindheid.

11. Onder de nieuwe Ordonnantiën is afgedrukt de „Papegaaienziekte-regeling
1935 (Gouvernem. Besluit van 17 Juni 1935 No. 21 (Staatsblad No. 2(13).

Groszff.i.d \') bespreekt de nieuwere resultaten verkregen bij het onderzoek
over de samenstelling van eieren, alsook de verschijnselen bij het verouderen. Ach-
tereenvolgens bespreekt hij het oöporohyrinegehalte van de schaal, de structuur
van het eiwit, de chemie van verschillende bestanddeelen als de eiwitstoffen
albumine, conalbumine, globuline, mucine en mucoid. Bovendien wordt het
verband tusschen het gehalte van ovoflavin en de werking van het vitamine B₂besproken. Van de dooier worden vooral behandeld de eiwitstoffen, lecithine, vet
en dooierkleurstoffen, mede in het licht hunner voedingswaarde.

De verschijnselen bij het verouderen worden verdeeld in de volgende groepen :
de verandering van smaak en van reuk, welke tot heden niet goed zijn bekend ;
hydrolytische verschijnselen, vooral door fermentwerking en met als resultaat het
optreden van amoniak. aminozuren, in water oplosbare en minerale phosphorus ;
verschillen in de concentraties van eigeel en eiwit, alsook het verlies van water
door de schaal tengevolge van het verdampen en ten slotte de fluorescentiever-
anderingen in de schaal onder het ultraviolette licht.

De vraag naar eieren met een flink gekleurde dooier door het publiek heeft een
nieuw bedrog doen ontstaan. Om aan deze eieren een kleur te verleenen wat betreft
de dooiers om daarmede den indruk te verwekken dat de producenten sterk met
groenvoer gevoederd zijn, worden den laatsten tijd verschillende preparaten in
den handel gebracht, welke ten doel hebben deze kleur kunstmatig te verhoogen,
zonder dat daarvoor groenvoedering noodig is. Hoofdzakelijk zijn dal twee groepen
kleurstoffen, n.1. teerkleurstoffen en plantaardige kleurstoffen. De eerste zijn
schadelijk voor het organisme en vallen onder het begrip vervalsching, de laatste
zouden niet schadelijk zijn, terwijl er getwist wordt over de vraag of men met bedrog
te doen heeft of niet.

Om nu te kunnen constateeren of er eventueel teerkleurstoffen zijn toegediend
hebben Groszfeld en Kanitz ¹) een methode uitgewerkt om in den dooier deze
kleurstof te kunnen aantoonen. Het vet met de kleurstof wordt met een alcohol-
aether-mengsel geëxtraheerd. Men laat de vluchtige stoffen verdampen en ver-
zeept met alcoholische kali. Daarna lost men de kleurstof op in petroleum-aether
en vernietigt de natuurlijke kleurstoffen met salpeterigzuur. De teerkleurstoffen
worden daardoor niet aangetast en daarmee gelukt het zelfs woldraden te verven.

De natuurlijke kleurstoffen Capsantine. Carotine en Bixine worden met sal-
peterigzuur echter ook gebleekt, zoodat volgens deze methode alleen de teerkleur-
stoffen kunnen worden aangetoond.

Voor het verkrijgen van eieren met een hoog jodiumgehalte namen Viollier
en Iselin ²) proeven met het verstrekken van Jodomin aan kippen. Jodomin is
joodlevertraan met organisch gebonden jodium. De volgens voorschrift met o, t gr
jodomin aan iedere kip per dag gevoerde hoeveelheid deed daardoor in de eieren
een zoodanige toeneming aan jodium ontstaan, dat zij 20 tot 40 maal de normale
hoeveelheid bedroeg. De hoeveelheid biologisch werkzame hoeveelheid jodium
bedroeg dan 30—80 a en kan daarmede de benoodigde hoeveelheid gejodeerd
keukenzout vervangen, welke bij kropprophvlaxe wordt voorgeschreven (10 gr
dagelijksch = 50er KJ = 38,3 <j J). Schrijvers achten het echter noodzakelijk deze
eieren duidelijk te kenmerken en langdurige toediening daarvan slechts op
medisch voorschrift te doen plaats vinden.

¹) Prof. J. Groszfeld und Dr. H. R. Kanitz : Über den Nachweis von Teerfarb-
stoffen im Hühnerei. Zeitschr. Untersuchung Lebensmitt. Bd. 69, 1935, blz. 582.

²) R. Viollier und E. Iselin : Ueber Jodeier. Mitteilungen Lebensmittelunter-
suchungen und Hygiene. Bd. XXVI, 1935, blz. 62.

Bij het koken van eieren is het gewichtverlies nagegaan. De verliezen daarvan
waren zeer gering ; ten hoogste 2%. Dit verlies bedroeg voornamelijk het water-
gehalte en een weinig kalkverbindingen. Wanneer men na het koken de eieren
koud laat worden in water, dan is het verlies nihil !

Het verzorgen van eieren, voordat zij op bepaalde plaatsen worden bewaard,
begint zich meer en meer in de wetenschappelijke belangstelling te verheugen.
Het bederf door temperatuur en door zonlicht is voor velen aanleiding geweest om
maatregelen te beramen, om deze funeste invloed te weren. Funk ²) heeft daarom
een onderzoek ingesteld, hoe het beste op de farm en tijdens het vervoer de kwali-
teit van de versche eieren kon worden behouden. Proeven met verschillende
materialen deden hem ten slotte concludeeren. dat men meermalen daags de
eieren uit de nesten dient te nemen en deze moet brengen in een koele ruimte.
De eieren moeten daar worden gekoeld. Het snelste wordt de temperatuur in de
koele omgeving omlaag gebracht door de eieren in één laag te plaatsen op een
gazen raam, beter dan in een gazen mand. Emmers en kisten houden de tempera-
tuuruitwisseling aanmerkelijk tegen. Dit mindere geleidingsvermogen kan echter
uitstekend worden benut bij bewaren en vervoer. De kisten worden eerst afgekoeld
en met de gekoelde eieren bepakt. Isolatiemateriaal in de wand van de kist doet
tijdens transport de temperatuur laag blijven. Verzamelplaatsen en marktgelegen-
heid dienen natuurlijk eveneens koel te zijn. Vervoer moet snel geschieden, beschut
tegen verhitting door lichte, isoleerende dekkleeden.

Voor het koelen op de farm maakt men gebruik van een Missouri Egg Gooier.
Met deze eenvoudige inrichting bereikt men een koele temperatuur van to° C.
ongeveer.

Om de afkoeling van eieren te versnellen heeft men ook proeven genomen met
het gebruik van ventilatoren. Dit bewees een zeer nuttig effect te hebben, maar
hierbij kwam direct een andere factor naar voren, welke daarbij de vochtigheid
in het proces betrok. Was de lucht te droog, dan koelden de eieren wel snel af, maar
de luchtkamer vergrootte ongewenscht. Zorgde men voor een hooge relatieve
vochtigheidgraad, dan trad dit euvel niet op. Men bereikte deze toestand dooi-
de vloer vochtig te houden en vochtige flanellen lappen op te hangen.

Veel bacterieele infecties door eieren kennen wij niet. De meeste bacteriën zijn
niet van infectieusen aard of worden gedood door verhitting bij de bereiding.

Vogeltuberculose gaat op den mensch over, wordt door den één meer, door den
ander minder gevaarlijk geacht. Het vinden van het aviaire type bij den mensch
heeft echter bewezen, dat homo sapiens eveneens vatbaar is voor deze infectie.
Het percentage tuberculose onder hoenders schommelt in de verschillende landen
en beweegt zich tusschen de percentages 3—75%. Voor Nederland schommelt
volgens van Heelsbergen het percentage tusschen 8—24% voor hoenders, duiven
3% en eenden 1,1%. Sommige toornen zijn tot 75% besmet. Het percentage tuber-
kelbacillen in eieren schommelt volgens de resultaten van verschillende onder-
zoekers in markteieren tusschen 6—8%. Van aan tuberculose lijdende kippen
tusschen 1,8%—50%. Het onderzoek werd ingesteld via kweek- of dierproef. Over
het algemeen is de meening, dat zacht gekookte eieren nog levensvatbare tuberkel-
bacillen bevatten en dat in hard gekookte eieren deze zijn afgestorven. Löwenstein
toonde echter aan, dat hard gekookte eieren nog levensvatbare bacillen herbergden.
Pas na een koken gedurende 10 minuten waren er in het geel geen levensvatbare
tuberkelbacillen aan te toonen. Aan het eind komt Vf.rge tot de conclusie, dat alle

¹\') G. Mézâros und F. Münchberg : Ueber die Gewichtsveränderung des Eies beim
Kochen. Zeitschr. Unters. Lebensmitt. Bd. 70, 1935, blz. 156.

²) E. M. Funk : The cooling of eggs. University of Missouri, College of Agriculture.
Agriculture Experiment Station, Bulletin 350, April 1935.

omstandigheden samen genomen het infectie-gevaar voor den mensch gering is,
maar dat dit echter in het geheel geen aanleiding is om daartegen niet te waken
en daartoe maatregelen te nemen. Hij brengt daarbij hulde aan de voorsiellen
van Beller.

Infectie met paratyphus door eieren verheugt zich de laatste jaren in groote
belangstelling, te meer omdat een infectie daarmede veel meer plotseling aan den
dag treedt. Meestal is het Breslau of Aertrijcke, minder dikwijls Enteritidis
GSrtner en bij uitzondering Schottmüller of Suipestifer.

Paratyphus-bacillen komen in kippeneieren voor, maar veel meer in eenden-
eieren, waaraan het paratypheuse lijden van den eierstok veelal debet is. Naast
deze endogene infectie komt nog een exogene voor, n.1. het bezoedelen met para-
typheuse excreta. Het veelvuldig voorkomen van paratyphus bij eenden en bij
watervogels in het algemeen wordt geweten aan een grootere gevoeligheid van
deze dieren voor dit micro-organisme cn het voorkomen van een groot percentage
bacillendragers onder de eenden. De optredende gevallen van voedselvergiftiging
door paratyphus uit eendeneieren spruit voort uit de verschillende bereidings-
wijzen van eieren en hare producten, waardoor de bacillen niet voldoende worden
gedood en het eventueel later bezoedelen van materies, waarin ze niet of niet meer
voorkomen.

Ook het geval van de besmette duiveneieren te Den Haag wordt gememoreerd.
Percentsgewijze vonden Beller en Reinhard i% geïnfecteerd onder de gewone
voor den handel bestemde eieren, Dalling en Warrack vonden 4%, terwijl
Rochaix en Couture een iets hooger percentage boekten, n.1. 4i%. De bestrijding
van dit euvel bestaat in het elimineeren van alle reageerende dieren, waarbij een
serumagglutinatie van 1/ao als uiterste grens mag worden vastgesteld. Latente
infectie of erger geeft een serumagglutinatie van 1/40— 1400. Streng doorgevoerde
hygiëne onder de eendenhoudersbedrijven is een noodzakelijke eisch.

Pullorum-infectie komt veel voor. Enkele onderzoekers meenen dan ook als
oorzaak van verschillende maag-darmstoornissen te hebben aangetoond, dat het
veroorzakend agens puilorum was of B. sanguinarum. Het is echter niet zeker,
dus mogen wij de mogelijkheid van gevaar niet uit het oog verliezen.

Op de vraag hoe wij de bacillaire infecties van eieren moeten bestrijden, geeft
Verge \') in het kort de volgende lijnen aan :

Maatregelen bij de productie, zooals veterinair toezicht op de bedrijven, onder-
zoek en eliminatie, hygiënische voorschriften en streng toezicht op de naleving
daarvan.

Bij het verbruik er voor waken, dat geen verboden eieren aan den markt komen,
dat de eieren zoo versch mogelijk zijn en dat in bepaalde gevallen de verhitting
bij de toebereiding zoo goed mogelijk wordt betracht.

Het vernietigen van het vliesje op de schaal door het wasschen op verschillende
manieren en met verschillende stoffen had geen noemenswaardigen invloed op
de gewicht-vermindering ten opzichte van ongewasschen eieren onder dezelfde
voorwaarden bewaard.

Oil-dipped eggs verliezen veel minder van hun gewicht door de mindere water-
verdamping, dan niet in olie gedompelde eieren.

Een sterke positieve correlatie bestaat er tusschen het aantal poriën in de
eischaal cn de gewicht-vermindering van het ei. Vooral het groote aantal poriën levert
een gemakkelijke entree op voor de bacteriën. De lytische werking van het eiwit
op de bacillen bij een hooge pH maakt voor de verschillende temperaturen geen
duidelijk onderscheid. Het algemeen verbreide geloof, dat wasschen een nadeeligen

¹) R. L. Bryant and P. F. Sharp : Effect of washing on the keeping quality of hens\'
^eSS^s• Journ. Agric. Research. Bd. 48, 1934, blz. 67.

invloed op het bewaren van eieren zou hebben en daardoor zou leiden tot bederf
van eieren wordt niet bevestigd. Schoone eieren, welke gewasschen worden en
daarna zindelijk behandeld, toonen geen enkelen factor na het bewaren, dat zij minder
van kwaliteit zouden zijn dan de niet gewasschen eieren van dezelfde partij onder
dezelfde voorwaarden bewaard. Bij het onderzoek is komen vast te staan, dat het
bederf onder gewasschen eieren een gevolg is van de bacteriëele infectie, welke
ontstaan is door het binnendringen van bacteriën, welke in het vuil op de schaal
aanwezig waren. Het eenige middel om eieren voor een dergelijke bederf te be-
hoeden is het winnen van onbesmeurde eieren.

Een sterke positieve correlatie bestaat er volgens Funk ¹), tusschen het gemiddelde
gewicht van de eerste tien eieren en het tijdstip der geslacht-rijpheid. Wordt hierbij
de invloed uitgeschakeld van het lichaamsgewicht en het vroeger of later bereiken
van het stadium der geslacht-rijpheid, dan was de correlatie-factor niet zoo sterk,
maar toch nog voldoende groot om zich te doen gelden. Jonge kippen van den
eersten leg produceeren steeds eieren, die kleiner zijn dan van oudere kippen, die
een zelfde lichaamsgewicht hebben.

Tusschen den leeftijd op het tijdstip der geslacht-rijpheid en het gemiddelde
maandelijksche eigewicht bestaat geen duidelijke positieve correlatie bij witte
Plymouth Rock\'s.

Meer of minder duidelijk was de correlatie tusschen den leeftijd op het tijdstip
der geslacht-rijpheid en hel gemiddelde eigewicht gedurende een legperiode,
varieerende naar het ras. Deze correlatie was echter voor hel grootste gedeelte
afhankelijk van het lichaamsgewicht.

Sterke positieve correlatie bestond er tusschen het gemiddelde eigewicht van
de eerste tien eieren en hei gemiddelde maandelijksche en jaarlijksche eigewicht.
Eveneens tusschen het gemiddelde maandelijksche gewicht en het gemiddelde
jaarlijksche gewicht.

Het voederen van het vitamine D preparaat aan kippen deed geen positieven in-
vloed gelden op het gehalte aan vitamine A in de eieren door het voederen van
levertraan.

Wanneer men de gewone hoeveelheid levertraan (i—2°/₀) aan het voeder toe-
voegt, dan is daarmee de maximum hoeveelheid vitamine A in de eieren bereikt.
Wel gelukt het door het geven van een grootere hoeveelheid levertraan een stijging
van het vitamine A-gehalte in de eieren teweeg te brengen, maar dit gelukt lang
niet altijd. Verder is aan het voeren van een overmatige hoeveelheid levertraan
een nadeel verbonden. De kippen krijgen veel eerder verschijnselen van broedsch-
heid en ook het leggen wordt er nadeelig door beïnvloed wat betreft het aantal
eieren.

Het voederen van levertraan gaf echter in samenwerking mei viosterol goede
resultaten. Werden deze middelen niet toegediend, dan was er een aanmerkelijk
lager gehalte aan Vitamine A en D in de eieren te vinden. M.

Radeff ³) heeft zich beziggehouden met de vraag of het gehalte aan carotinoïden
in het eigeel van de eieren van een en dezelfde hen bij gelijkblijvende voeding
onveranderd blijft of schommelt.

¹\') E. M. Funk : The relation oj sexual maturity and egg weight in the domestic fowl.
Journ. Agric. Research. Bd. 49, 1934, biz. 1033.

²) G. M. de Vaney, H. W. Titus and R. B. Nestler : Vitamin A content of eggs
f/roduced by chickens fed viosterol and various percentages of cod liver oil. Journ. Agric.
Research. Bd. 50, 1935, biz. 853.

³) T. Radeff : Beitrag zum Studium der Schwankungen des Farbstoffgehaltes im Hühner-
eigelb. Revue Vétérinaire Slave. Vol. II, 1935.

Het bleek dat de hoeveelheid en het percentsgewijze gehalte aan carotinoïden
<terk schommelt. Hoe meer de leg onregelmatig is, hoe meer het gehalte schommelt.
Na een legpauze van eenige dagen is het carotinoïde-gehalte aanmerkelijk hooger.
Er bestaat geen vaste verhouding tusschen de grootte der eieren en het carotinoïde-
gehalte.

Het gehalte aan vitamine A van eieren van hennen die met viosterol
en verschillende percentages van levertraan gevoed zijn.

Gaven Vaney, Titus en Nestler vitamine 0 in den vorm van 0.5% viosterol
160 D aan leghennen die reeds levertraan kregen, dan had dit geen merkbaren in-
vloed op de afscheiding van vitamine A in de eieren.

Eieren van kippen die 8% levertraan kregen waren zeer veel rijker aan vitamine
A dan eieren van hennen die slechts 1 a 2% kregen. De optimum hoeveelheid
levertraan die men aan hennen voeren kan is tusschen 1 en 2%. Hoogere doses
levertraan veroorzaakt onregelmatigheden in de eiproductie en minder goede
broedresultaten.

De hoeveelheid vitamine A in eieren van hennen die geen vitamine A en D in het
voer kregen, was veel lager dan van hennen die levertraan kregen. De eieren van
kippen die geen vitamine A en D kregen, bevatten ongeveer 20 eenheden (van
Sherman-Munsell) A per gram eidooier, en eieren van kippen welke 8% levertraan
kregen bevatten ongeveer 80 eenheden. te Hennepe.

In eieren van kippen, waaraan jodium was verstrekt (niet meer dan 300 mgr
per dag) komt dit element aan eiwit gebonden voor. Dit joodeiwit zou volgens
Freund ¹) een beter effect opleveren dan de anorganische joodzouten. Een nadeel
is evenwel dat het jodiumgehalte van de eieren niet constant is en ook moeilijk te
controleeren is. Veenendaal.

Een zeer interessante studie is gepubliceerd door M. W. Emmel ²), een bekend
dierenarts-pluimveespecialist van het landbouwkundig proefstation van de Uni-
versiteit van Florida, te Gainesville. Verschillende artikelen over dit onderwerp
zijn reeds door Emmel in allerlei tijdschriften gepubliceerd en het geheele werk
is thans samengevat in eene brochure, verschenen Augustus 1935 als Bulletin No. 284
van genoemd proefstation.

De nieuwe theorie van Emmel omtrent verlamming en leukemia komt er op neer
dat de schrijver bij zeer vele gevallen van leukemie en vooral bij verlamming
enteritis aantrof.

Deze enteritis, meestal veroorzaakt door parasieten, is een der predisponeerende
factoren. Hierdoor kunnen toxinen van paratyphus-bacillen in den bloedstroom
geraken. Dit etiologische agens veroorzaakt haemocytoblastosis. Als het eenmaal
zoover is ontwikkeld het schadelijke agens zich autonoom verder met het resultaat
dat de een of andere vorm van leukemia of paralysis ontstaat.

Dit eigenaardige toxine, dat de schrijver het etiologische agens noemt, hebben
andere onderzoekers verward met een filtreerbaar virus. Welk type van ziekte ont-
staan zal hangt van verschillende factoren af, o.a. weerstandsvermogen van het dier,

I. Introduction. History and a bacterial Theory of the Etiology of these Diseases.

II. The intravenous injection of suspensions of Salmonella aertrycke in the
Chicken.

duur van de enteritis, enz. Typische vormen van paralysis, erythroleucosis en
myeloide leucosis zijn bij experimenten veroorzaakt zoowel door orale toediening
van het etiologische agens bij intestinaal parasitisme en bij intraveneuze injectie :
ook door intraperitoneale en intramusculaire injecties zijn deze typen der ziekten
veroorzaakt, evenals gevallen van anemia en lymphocytoma.

Paratyphusbacillen spelen dus een belangrijke rol in de aetiologie der leukemia
en paralyse bij de kippen en mogelijk ook bij den mensch wat leukemia betreft.

Schrijver heeft vele proeven beschreven, genomen met Salmonella aertrycke.
Het incubatie-tijdperk voor paralyse was 11 tot 147 dagen ; voor leukemia 27 tot
253 dagen; voor anemia 12 tot 31 dagen.

Deze theorie met de proeven, door Emmei. beschreven, heeft in vele landen sterk
de aandacht getrokken. De oudere virus-theorie bevredigde vrijwel niemand die
met het virus proeven genomen had.

Op grond van talrijke proeven genomen aan de Rijksseruminrichting, stond ik
ook zeer kritisch tegenover deze virus-theorie. De nieuwe theorie van Emmel heeft
velen tot uitgebreide proeven uitgelokt. Een bezwaar a priori zie ik in het feit dat
wel vaak bij paralysis enteritis (met of zonder parasieten) voorkomt, doch dat
meestal de best gegroeide kuikens en best ontwikkelde hennen, die dus waar-
schijnlijk niet aan enteritis geleden hebben, het eerst ziek worden.

Voor ons land heeft mij al verscheidene jaren getroffen het opmerkelijke verschil
in gevoeligheid voor paralyse van Barnevelders ten opzichte van andere rassen.
Terwijl het sterftecijfer aan leukemia voor alle rassen vrijwel gelijk is, en ook voor
paralysis de verschillen niet groot zijn, vallen de Barnevelders op door een zeer
hoog sterftecijfer aan paralyse. (Procentsgewijs bijna dubbel zoo groot als van de
andere rassen).

Hoewel de officieele lijst van rapporten voor het wereldpluimvee-congres te
Leipzig (24 Juli—1 Augustus van dit jaar) nog niet gepubliceerd is, meen ik, als
lid van het comité ter vaststelling van de rapporten, toch al wel te mogen vermelden
dat er niet minder dan zes praeadviezen omtrent de verlamming toegelaten zijn en
wel :

België: Prof. Dr. L. Geurden te Gent, „Die Bedeutung von Lähme und Leukose".
(Het is mij bekend dat Prof. Geurden al heel interessante proeven inzake de nieuwe
theorie van Emmel verricht heeft).

2c Duitschland: Prof. Dr. Dobberstein te Berlijn, „Die Beziehungen der Neuro-
lymphomatose gallinarum zur Hühnerleukose und verwandten geschwulstartigen
Erkrankungen des Huhnes, unter besonderer Berücksichtigung der Ergebnisse der
pathologischen Anatomie".

3e Duitschland : Dr. Fritsche Breslau. „Praktische Erfahrungen in der
Bekämpfung der Geflügellähme.

6e Oostenrijk : Prof. Dr. Rudolf Bauman, Wien, Untersuchungen über das
Vorkommen und die Etiologie der Geflügellähme.

Op 20 December overleed, na een langdurig ziekbed, ten slotte toch
echter nog onverwachts, onze Collega Klauwers, Inspecteur van de
Volksgezondheid en Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst
te Amsterdam.

Het is niet ieder gegeven geweest in zoo intieme aanraking met den
overledene te zijn geweest, als schrijver van deze korte herdenking en
dat is zeer zeker jammer. Collega Klauwers toch was een bijzonder
warm voelend en rechtschapen mensch. Echter gaf hij zich steeds met
cenigen schroom. Gevoelig toch als hij was, vreesde hij altijd, dat zijn
plichten als Inspecteur hem soms eens konden dwingen tot optreden
tegen diegenen, waarmede hij dan vooraf, naar zijn oordeel, te vrij was
omgegaan. Aan zich zelf stelde hij eischen van zeer hooge plichtsbe-
trachting, en hij wilde ook zoo graag dat anderen zich geen enkele
afwijking permitteerden.

Waren die afwijkingen er toch, dan had hij het niet gemakkelijk,
vocht alles alleen voor zich zelf uit, en weerhield hem, misschien in de
oogen van sommigen overmatige teergevoeligheid, om op te treden,
en zoo bleven handelingen wel achterwege die juist anderen weer ver-
wachtten. Zoo is Collega Klauwers niet steeds volledig begrepen.
Ja op en top gevoelsmensch, dat was Klauwers, misschien zelfs te ge-
voelig voor de functie die hij bekleedde en de consequenties, die het
Inspecteur zijn met zich brengen.

Klauwers was een buitengewoon scherpzinnig opmerker en analyst
van de feiten. Zeker was hij naar gave van verstand één der eersten in
onze rijen. Niet ten onrechte is hem indertijd het leeraarschap in verlos-
kunde aan de toenmalige Veeartsenijschool aangeboden.

Klauwers was een groot natuurliefhebber, uitstekend botanicus.
Als hij in het vrije veld was, en daar iemand ontmoette, evenals hij,

met veel belangstelling voor bloemen en planten, dan pas gaf hij zich
geheel en kon men versteld staan over zijn buitengewone veelzijdige
kennis. Zijn ideaal was altijd, om na eenige jaren gepensionneerd zijnde,
zich terug te trekken in een landelijke omgeving en dan volop van de
mooie natuur te genieten. Helaas heeft het niet zoo mogen zijn.

Klauwers heeft een uitstekenden staat van dienst gehad. Na het
voleindigen van zijn studie in 1896, werd hij assistent bij Professor
Hamburger, om daarna als assistent bij den dierenarts Boots te Tilburg
te komen.

Dierenarts Boots werd zijn schoonvader. Na diens overlijden werd
hij in 1899 diens opvolger, totdat op 1 Februari 1906 zijn benoeming
tot districtsveearts, met standplaats Groningen, volgde.

In 1907 verwisselde hij van standplaats en kwam te Breda, in 1913
nogmaals, toen werd hij te Amsterdam geplaatst.

Klauwers heeft in het district Amsterdam zeer verdienstelijk werk
verricht, in het bijzonder bij de tuberculosebestrijding onder het
rundvee.

Die taak had zijn volle ambitie en op dat gebied was hij buitengewoon
deskundig. De regeering erkende zijn verdienste, doordat hij in het
jaar 1931, bij zijn vijf en twintigjarige ambtsvervulling door haar werd
voorgedragen bij hare Majesteit onze Koningin voor benoeming tot
Officier in de Orde van Oranje-Nassau.

Aan het vereenigingsleven, speciaal aan dat van de Maatschappij
voor Diergeneeskunde, nam Klauwers gaarne deel. Hij was in d.c
Maatschappij een zeer geziene persoonlijkheid, bezocht trouw de ver-
gaderingen en diende o.m. de Maatschappij door Voorzitter van de
Afdeeling Noord-Holland te zijn en lid van verschillende commissies.
In het laatst van zijn leven was hij eerst lid, later, om gezondheidsredenen,
plaatsvervangend lid van den Centralen Raad. Zijn adviezen werden
ook daar hoogelijk gewaardeerd en ook daar viel zijn buitengewone
scherpzinnigheid en het nauwkeurig aanvoelen van de feiten op.

Het is hier niet de plaats uit te weiden over het meer intieme huiselijk
leven van Collega Klauwers, maar toch mag niet onvermeld blijven
welk een zorgzaam huisvader hij steeds is geweest. Moge dan ook de
innige wijze van medeleven, niet alleen uit onze kringen, mevrouw
Klauwers en de kinderen steun geven om te berusten in het gevoelig
verlies. Die innige wijze van medeleven, die zich o.m. uitte door de
groote belangstelling bij de begrafenis, zoowel van de zijde der Inspectie
voor de Volksgezondheid, als van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht,
het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, met
Afdeelingsbestuur en Centrale Raad, als van dierenartsen werkzaam
bij keuringsdiensten, of uit de praktijk.

Dat Collega Klauwers moge rusten in vrede; hij was een uitstekend
Collega, op wiens nagedachtenis wij allen trotsch zijn.

Leerboek der Bacteriologie en Immunologie door Dr. A. Veddfr ; Haarlem
De Erven F. Bohn. N.V. 1935. Prijs/ 12,50 ; gebonden/ 14,—.

Hoewel dit boek bestemd is voor studenten in de geneeskunde en artsen, ver-
wacht de schrijver dat ook anderen, b.v. vétérinaire studenten en dierenartsen er
met vrucht van zullen kennis nemen. Gaarne onderschrijven wij deze stelling.
Wie zich snel wil oriënteeren over den tegenwoordigen stand van vraagstukken uit
de medische bacteriologie zal hier een voortreffelijken gids vinden. Ter bevestiging
van vroeger verworven kennis en tot verdere eigen studie zouden wij dit werk
op elk slachthuis-laboratorium een plaatsje willen zien ingeruimd.

De elementaire technieken worden kort uiteengezet, terwijl het boek een goede
beschrijving geeft van de verschillende voor de medische practijk belangrijke
microörganismen. Ook die welke tot het grensgebied van medisch en veterinair
arbeidsveld behooren vinden een uitvoerige behandeling. Men zou wenschen dat
van veterinaire zijde aanvullende hoofdstukken werden geschreven over de parasi-
taire microben der dieren, die hier uit den aard slechts kort zijn vermeld.

Wij wenschen den schrijver er mede geluk, dat hij in het bijzonder aandacht
heeft geschonken aan de publicaties van Nederlandsche bacteriologen. Onder de
portretten treffen wij Leeuwenhoek, Beyerink en Eyckman en in ieder hoofdstuk
vinden wij de resultaten der adepten van deze grootmeesters. Hierdoor krijgt het
werk een eigen karakter. Mogen wij aan deze algemeene aankondiging een paar
opmerkingen toevoegen, dan vermelden wij dat onder de methoden tot het lellen
van bacteriën in vloeistoffen, die welke bij de beoordeeling van melk thans
veelvuldig worden gebruikt (Breed, Burri, Frost) niet zijn opgenomen. Ook is
de nieuwe (Amerikaansche) nomenklatuur van het genus Salmonella nog niet
gevolgd. Wij behoeven ons er dus niet over te verontrusten wanneer deze in een
veterinaire publicatie nog niet consequent wordt doorgevoerd.

Wij twijfelen niet of ook de hoofdstukken over immuniteitsleer, de bijzondere
onderwerpen, en de epidemiologische toepassingen der bacteriologie, die aan het
eind van het werk worden beschreven, zullen de volle belangstelling van den vete-
rinairen lezer hebben. van Oijen.

Beginselen der Algemeene Bacteriologie en Immuniteitsleer, door
Dr. 11. W. Julius, Utrecht; .Joh. ENSCHEDé en Zonen te Haarlem, 1935. Prijs ƒ 6.90.

Het is merkwaardig, dat in de stad van Lourens Jansz. Koster in dezelfde
maand een tweede werk verscheen nauw verwant met het hierboven genoemde,
en toch daarvan zoo verschillend.

Ook Julius geeft een, nog beknopter overzicht der algemeene levensverschijnselen
der bacteriën en der bacteriologische techniek. Bij de methoden tot het tellen van
bacteriën wordt hier de ,.slide-cell methode" volgens Wricht beschreven, doch ook
weer niet de in de vorige boekbespreking aangevoerde werkwijzen. Een speciale
bacteriologie ontbreekt. Daartegenover bestrijkt het werk nu het geheele gebied
van de wisselwerking tusschen parasiteerend microörganisme en hospes (patiënt),
vooral gezien met het oog op de belangen der kliniek. De afdeeling ,,Besmetting",
bevattende alle omstandigheden die het al dan niet ..aanslaan" eener infectie be-
heerschen, culmineert in Hoofdstuk X met de heldere uiteenzetting van de be-
roemde trias van Koch.

In een boeiend betoog licht de schrijver ons dan in over het wezen der Immu-
niteit, de stoffelijke veranderingen waarop zij berust, de wijze waarop zij opgewekt,
bestudeerd en gemeten kan worden. Ten slotte worden de hulpmiddelen die den
mensch ten dienste staan in den strijd tegen de bacteriën medegedeeld.

Ongetwijfeld kan ook dit werk als een belangrijke aanwinst voor de Nederlandsche
medische literatuur worden beschouwd, dat met vrucht door den diergeneeskundige

Door den Minister van Binnenlandsehe Zaken was op verzoek van den Minister
van Landbouw en Visscherij d.d. 13 December 1935 No. 29262 afd. B.B. aan de
gemeentebesturen een schrijven gezonden, waarbij werd medegedeeld dat vanaf
1 Januari 1936 de Crisisheffingen voor huisslachtingen van varkens, welke niet
aan keuring onderworpen waren en waarvoor geen vrijstelling van heffing was
verleend, door de Gemeente moesten geschieden.

In dat schrijven werd tevens vermeld, dat het in het algemeen raadzaam zal zijn
de keuringsdiensten van vee en vleesch met de inning van die heffingen te belasten.

In de gemeenten, waar aan de keuringsdiensten alleen dierenartsen verbonden
waren, werd in vele gevallen de opdracht door de gemeentebesturen aan de dieren-
artsen gegeven.

Dat hiertegen van verschillende zijden bezwaren werden ingebracht, lag voor
de hand. Bij de behandeling van die bezwaren in de vergadering van het Hoofd-
bestuur van 25 Januari j.1., werd dan ook besloten dat de secretaris zich hierover
in verbinding zou stellen met den Directeur van de Nederl. Veehouderijcentrale.

Bij de bespreking hierover op 6 Februari j.1. gehouden, bleek dat het voor de
Centrale groot nadeel, vooral van financieelen aard. zou medebrengen, indien die
inning niet aan de gemeenten werd opgedragen.

Overeengekomen werd dat, wanneer door de dierenartsen, die met de inning
belast werden, daartegen bezwaren gemaakt worden, zij aan hunne gemeente-
besturen kunnen verzoeken, dat deze zich daarover in verbinding stellen met de
Centrale. Door de Centrale zal dan aan de gemeentebesturen aangegeven worden
op welke wijze zij die inning kunnen doen geschieden.

Bij de bespreking over de vergoeding voor het innen dier heffingen werd er door
mij op gewezen dat én in verband met het tijdverlies èn in verband met de vaak
af te leggen afstanden, de nu voorgestelde vergoeding van dien aard is, dat in vele
gevallen nog niet eens de te maken verplaatsingsonkosten betaald worden, zoodat
er verschillende gevallen zijn, die den dierenartsen nadeel opleveren.

Hierover werd medegedeeld dat de tot nu toe vastgestelde vergoeding slechts
een voorloopige is, en dat door de Ci isisaccountantsdienst nader onderzocht wordt
welk bedrag daarvoor billijk zou zijn ; aan dien dienst zullen de hier naar voren
gebrachte feiten worden medegedeeld.

Op de vraag om bij vaststelling van een betere vergoeding deze dan van terug-
werkende kracht te doen zijn tot t Januari 1936. kon geen antwoord worden
gegeven, omdat ook dit door den Crisisaccountantsdienst moet worden vastgesteld.

Op de vergadering van het Hoofdbestuur van 25 Januari 1936 zijn als lid der
Maatschappij aangenomen de dierenartsen :

J. van Boven, Nieuw-Amsterdam ; J. B. Buursma, Akkrutn ; J. 11. J. van Gils,
Blaricum ; L. S. B. G. H. Harmsen, Amsterdam; Th. W. J. Hendrickx, Weert;
R. G. Hoff, Drachten ; G. H. G. Hol, Amsterdam ; K. F". Joling, Utrecht;
J. de Jong, Hilversum ; J. N. Koning, Winterswijk : J. J. Meier, Breda ; W.
Meyers, Woerden : F. W. J. Swart, Neerlangbroek.

Op dezelfde vergadering van het Hoofdbestuur zijn, in aansluiting met art. 11
sub 3 der Statuten en art. 12 sub c. van het Huishoudelijk Reglement, op voorstel
van het Dagelijksch Bestuur, geschrapt als lid der Maatschappij, de dierenartsen :

F. W. Kempen, Bandoeng ; Samadiman, Hadi Soebroto, Batavia ; H. J. M.
Valois, Malang.

Ondergeteekende deelt hierbij mede, dat de afdeeling Utrecht op 29 Februari a.s.
\'s middags 2 uur, in de collegezaal van het J^oötechnisch Instituut,, Biltstraat 172, zal
vergaderen en dat in deze vergadering de Heer J. J. Meijer uit Breda een
lezing zal houden over de uitvoering der Vleeschkeuringswet en Veewet.

Den leden der afdeeling wordt medegedeeld, dat de gewijzigde bepalingen voor
de oprichting van Diergeneeskundige Ziekenfondsen in het werkgebied der afdeeling
en vermeld in de circulaire van 31 December 1935, door het Hoofdbestuur zijn goed-
gekeurd en onmiddellijk in werking treden.

Aan de leden van genoemde afdeeling wordt verzocht voor 1 Maart hunne con-
tributie 1936 ten bedrage van ƒ 27.— wel te willen storten op de postrekening
196066 der Afd. Gron.-Drenthe der Mij. voor Diergeneeskunde, te Gieten (niet op
mijn persoonlijke rekening). Wanneer daaraan de voorkeur mocht worden ge-
geven, kan de betaling ook plaats hebben in 2 termijnen groot ƒ 15.— en ƒ 12.—
i.p 1 Maart en 1 September. Wanneer op 1 Maart niet is betaald, wordt na dien
datum per postkwitantie over het volle bedrag beschikt.

Aan de leden wordt verzocht hun contributie ad f 27.— vóór 1 Maart a.s.
te storten op mijn gironummer 170417 te Klundert, of, desgewenscht, vóór
i Maart a.s. f 15.— en vóór t September a.s. f 12.—.

Wordt vóór 1 Maart niet gestort dan wordt na dien datum over de geheele
contributie beschikt, verhoogd met incasso- en zegelkosten.

Aan de leden wordt verzocht de contributie ad f26.— vóór 15 Maart a.s.
te storten op giro-rekening No. 219310, Groot-Ammers. Indien voorkeur bestaat
voor betaling in twee termijnen, dan dient vóór 15 Maart f 14.— en vóór
t Sept. f 12.— gestort te worden; bij niet-betaling vóór 15 Maart wordt na dien
datum over het geheele bedrag beschikt, verhoogd met incasso- en zegelkosten.

De 28e December 1935 vergaderde de afdeling Overijssel te Nijverdal. Nadat
de voorzitter de vergadering geopend had en allen welkom had geheten, in het
bizonder Dr. Beyers uit Utrecht, die dien middag een voordracht voor de afdeling
hield, werden de notulen der vorige vergadering voorgelezen en de ingekomen
stukken behandeld.

Vervolgens had de verkiezing plaats van een nieuwe penningmeester, daar de
huidige functionaris, collega van Veen, aan de beurt van aftreden was. In diens
plaats werd verkozen collega Tolhoek. Nadat de contributie voor 1936 was vast-
gesteld, die evenals vorige jaren op ƒ 2,50 werd bepaald en het verslag van de afge-
vaardigde naar de algemene vergadering te Utrecht, dat deze wegens afwezigheid
schriftelijk had ingediend, was voorgelezen, werd het woord gegeven aan Dr.
Beyers. Deze had zich in overleg met het bestuur bereid verklaard, verschillende
vragen, welke vóór de aanvang der vergadering schriftelijk bij het bestuur waren
ingediend, te beantwoorden. Deze vragen, die vrijwel alle betrekking hadden op

gevallen uit de praktijk werden door Dr. Beyers systematisch en in extenso behan-
deld. Hierbij werden o.a. besproken de vraag wanneer een oogreactie na tubercu-
linatie als positief moet worden beschouwd en welke als de beste behandelingswijze
der abortus-Bang-infectie moet worden aangemerkt. Waarop het staart- en
maneneczeem bij paarden berust en wat hiertegen te doen is. Hoe de trichophytie
bij onze huisdieren het beste en snelste is te behandelen. Verdar hield Dr. Beyers
nog een zeer interessante beschouwing over de paratuberculose en de hierbij optre-
dende alergische reacties.

Het was dan ook al reeds vrij laat geworden voordat de voorzitter de vergadering
sloot. De woorden die hij daarbij namens de vergadering tot Dr. Bevers richtte
spraken van grote waardering voor de leerzame en hoogst interessante voordracht,
en het applaus dat hierop losbrak getuigde wel van de juistheid daarvan.

Het verenigingsjaar 1935 behoort weer tot het verleden en het is mij een ge-
noegen in dit verslag een kort overzicht te mogen geven, van datgene dat zich
gedurende het afgelopen jaar in de afdeling heeft voorgedaan.

Het ledenaantal is gedurende het jaar 1935 met vier verminderd, zodat dit tan-
nog 35 bedraagt. Het bestuur bestond uit H. \'1\'. van der Veen voorzitter, R. Post
ondervoorzitter, Dr. H. H. Scholten secretaris. J. C. van Veen, penningmeestei
en Th. G. J. M. van der Weerd.

Gedurende het afgelopen jaar werden 4 leden- en 5 bestuur-vergaderingen
gehouden, welke, met uitzondering van één ledenvergadering te Zwolle, alle te
Mijverdal werden belegd. Schreef ik in mijn verslag over 1934 reeds dat de afde-
ling-vergaderingen zich kenmerkten door de prettige geest die er steeds heerste,
over 1935 was dit niet minder het geval en al liepen de belangen wel eens uiteen of
botsten de meningen wel eens tegen elkander, steeds werd in de beste harmonie
een oplossing gevonden. Enige keren zag het bestuur zich genoodzaakt voor de
belangen harer leden actief naar buiten op te treden en de hulp van de Centrale
Raad in te roepen, waarvoor het voltallig bestuur met enkele leden een vergadering
hadden met voorzitter en secretaris van de C. R.

Ook zag het bestuur der afdeling zich in 1935 geroepen een aantal bepalingen
samen te stellen voor de eventuele oprichting van diergeneeskundige zieken-
fondsen in de afdeling Overijssel.

Behalve verschillende huishoudelijke zaken de afdeling betreffende, werden drie
voordrachten gehouden n.1. door collega ten Thije over : „Wal leert ons de sectit
\\ an maagdarm-aandoeningen", door Prof. van der Plank over : „Eenige nieuwe
onderzoekingen op het gebied der veeteelt en veevoeding" en door collega Dr.
Beyers die hierbij een aantal vragen, hem door de leden der afdeling gesteld,
beantwoordde.

Moge het verenigingsleven der afdeling naar buiten weinig intensief schijnen,
in eigen boezem denkt men daar anders over. De moeilijke tijdsomstandigheden
maken, dat veel tijd gegeven moet worden aan maatschappelijke belangen, doch
daarnaast wordt het wetenschappelijk gedeelte allerminst vergeten. Ik zou dit
jaarverslag dan ook willen besluiten met de wens, dat de algemene wereldtoe-
stand spoedig moge veranderen en weder tot normale proporties worde terugge-
bracht. Hierdoor zouden de bestaansmogelijkheden voor de veehouders ook wedei
een ander aspect verkrijgen. Zouden deze laatste in hunne bedrijven weder een
goed bestaan vinden, dan zou dat zijn gunstige uitwerking op de arbeid der dieren-
artsen niet missen en zou de taak der afdeling daardoor ten zeerste worden ontlast.
Het bestuur zou zijn krachten dan ook in andere richtingen kunnen aanwenden
en het wetenschappelijk leven der afdeling zou een grootere vlucht kunnen nemen.

Als uitgave van het Centraal Bureau voor de Statistiek verscheen dezer dagen
een boekwerk, getiteld : Statistiek der Vestigingen, waarin de resultaten van een
bedrijfstelling, gehouden op 31 December 1930, zijn verwerkt. Volgens de „Vee- en
Vleeschhandel" van 17 Jan. j.1. welke een en ander aan deze uitgave ontleent,
bedroeg het totaal aantal slagerijen op 31 Dec. 1930 in ons land 11258. waarin
31219 personen werkzaam waren. Gemiddeld waren dus 2.8 personen per bedrijf
werkzaam.

Verdeeld over de verschillende provincies vindt men de volgende cijfers :Aan
het hoofd staat Z.-Holland met 2336 slagerijen, dan volgt N.-Holland met 2021.
N.-Brabant met 1339, Gelderland met 1067. Limburg met 1001, Friesland met
831, Overijssel met 766, Groningen met 701. Utrecht met 527, Zeeland met 429,
en Drenthe met 240 slagerijen.

Wat betreft de personeelsbezetting kan het volgende worden vermeld. Vestigingen,
waarin meer dan 50 personen werkzaam waren, komen niet voor. Ook de slagerijen
met ii—50 man personeel komen nog slechts zelden voor, n.1. maar 60 stuks of
i% van het totaal aantal. Zelfs in de groep 6—10 personen zijn nog slechts 507
slagerijen of 4j% van het totaal aantal begrepen. Het meest komt voor de slagerij,
waarin 2—5 personen werkzaam zijn; van de ruim 11200 zaken was dit in 8713
zaken het geval. Geringer is hel aantal zaken, waarin slechts één persoon, n.1. het
bedrijfshoofd, werkzaam is. Dit was slechts 1978 maal het geval. Uit deze cijfers
blijkt, aldus de ,,V. en VI.handel", dat men als het normaal type van een Neder-
landsche slagerij moet beschouwen die, waarin werkzaam zijn : de bedrijfseigenaar,
zijn echtgenoote en één knecht.

Aan deze gegevens knoopt de „V. en VI.handel" nog een beschouwing vast over
de verhouding tusschen slagerijen en aantal inwoners der provincie. Men vond.
dat gemiddeld r slagerij in ons land voorkwam op 750 inwoners, alhoewel de cijfers voor
de provincies afzonderlijk hiervan sterk afwijken. Zoo heeft b.v. Drenthe 1 slagerij
op 927 inwoners en Friesland een slagerij op 481 inwoners, cijfers, die dus nogal sterk
uiteenloopen. De overige provinciecijfers bewegen zich tusschen deze 2 uiterste
getallen.

Om ecnig nader inzicht in dit vraagstuk te krijgen, stelde het blad nog een
statistiek vast, waarin eenige steden, eerst groepsgewijze naar het aantal inwoners
gerangschikt, en vervolgens in de groep zelf naar het aantal inwoners per slagerij,
voorkomen.

Er blijkt uit. dat de steden met meer dan 200.000 inwoners er het beste voorstaan
met gemiddeld 844 inwoners per slagerij. Ook in de steden van 100.000 tot 200.000
inwoners is het aantal inw. per slagerij nog boven het gemiddelde voor het geheele
land met 720.

Daarna volgt de groep steden met van 10.000 tot 50.000 inw. met een gemiddeld
aantal inw. per slagerij van 677 stuks, terwijl de steden, die vallen in de groep van
50.000 tot 100.000 inwoners, er het slechtste voorstaan met 604 inwoners per
slagerij.

Indien men de verschillende steden onderling vergelijkt, dan blijken deze
verschillen nog weer veel grooter te zijn. Zoo heeft b.v. Emmen 952 inw. per slagerij
en Maastricht 442 inw. per zaak.

Opgemerkt wordt tenslotte, dat voor hen, die „vestiging naar behoefte" voorstaan,
het wel zeer moeilijk wordt juiste normen voor zoo\'n regeling aan te geven.

De raad van Utrecht heeft afwijzend beslist op een adres van slagers-
patroons tot verlaging der slachthuisrechten.

bericht en raad, in handen van B. en W. een adres van verschillende slagersorga-
nisaties, waarin werd verzocht de keurloonen en slachtrechten van de Gemeente-
Slachtplaats te verlagen. Dit adres is van gelijke strekking als dat van 4 April 1935,
dat door 168 slagers en grossiers werd ingediend en waarop de raad afwijzend had
beslist. Wel werden toen de koelhuisrechten verlaagd. Daar sedertdien de toestand
der gemeente er niet op verbeterd is en een verlaging der rechten slechts in onbe-
teekenende mate den prijs van het rundvleesch zal beïnvloeden en den invoer van
vleesch niet zal tegengaan, heeft de raad, overeenkomstig het advies van B. en W.,
ook hierop afwijzend beschikt.

B. en W. van Utrecht schrijven aan den raad, dat het wenschelijk gebleken is,
dat enkele wijzigingen worden aangebracht in de verordening op de heffing van
rechten voor den dienst der gemeente-slachtplaats.

De in deze verorderning voorkomende benaming der diersoorten is n.1. niet geheel
meer in overeenstemming met de in de praktijk gevolgde onderscheiding. Volgens
de thans geldende verordening worden afzonderlijke slachtrechten geheven voor
een koe en een kalf, een paard en en een veulen, enz. Vroeger was het in grensgevallen
aan den dienstdoenden ambtenaar overgelaten te bepalen, welk slachtrecht moest
worden geheven.

Teneinde de noodige gelijkvormigheid in de heffing te verkrijgen, is de directeur
der slachtplaats er toe overgegaan bepaalde, voor iederen deskundige waarneembare,
normen te stellen voor de beoordeeling van de vraag, welk recht voor een bepaald
dier moet worden betaald. Daardoor is de grondslag der heffing nauwkeuriger
bepaald dan zij in de verordening is omschreven. Het is duidelijk, dat bedoelde
normen in de verordening behooren te worden opgenomen.

Voorgesteld wordt n.1. om voor paarden de stokmaat-onderscheiding in te voeren.
Ook wil men een onderscheiding in het leven roepen voor het slachtrecht voor
kalveren, en wel om de volgende reden. In de laatste jaren brengen de veehouders
mestkalveren aan de markt, die niet meer „nuchter kalf\', maar ook nog niet „vet
kalf" zijn. Voor deze dieren, die levend een gewicht hebben van ten hoogste 90 K.G..
geldt thans een slachtrecht van ƒ 4,30. Dit recht is zoo hoog, dat deze dieien niet
alhier kunnen worden geslacht, wat zeer ten nadeele is van de hier gevestigde kal-
verengrossiers. B. en W. zijn van oordeel, dat voor dit soort kalveren een slachtrecht
van f 2.— voldoende is.

Voor varkens, minder dan 60 K.G. wegende, bestaat reeds een slachtrecht van
ƒ2.—. Ten aanzien van deze lichte varkens willen B. en W. de heffing van ƒ 2.-
beperken tot dieren met een minimum-gewicht van 20 K.G., terwijl zij dan voor
dieren van 20 K.G. en minder (speenvarkens) zouden willen volstaan met een
slachtrecht van f 0.75.

De slachtrechten zullen dus als volgt worden vastgesteld : „voor een rund, niet
meer in het bezit van de binnenmelktanden, of voor een eenhoevig dier met een
slokmaat van meer dan 1.40 M. ƒ 7.— ; voor een rund of een kalf, in het bezit van
de binnenmelktanden en wegende levend meer dan 90 K.G., of een eenhoevig dier
met een stokmaat van 1.40 M. of minder ƒ 4 30 ; voor een varken, wegende levend
meer dan 60 K.G. ƒ3.75 ; voor een kalf, wegende levend meer dan 60 K.G. doch
niet meer dan 90 K.G. of een varken, wegende levend 60 K.G. of minder, doch
meer dan 20 K.G. ƒ 2.— : voor een nuchter kalf, wegende levend 60 K.G. of minder
of een schaap of een geit ƒ 1.— ; voor een speenvarken, wegende levend 20 K.G.
of minder ƒ 0.75."

De gemeenteraad van Beilen besloot het salaris van den keuringsveearts met
ƒ500 te verlagen.

In een raadsvergadering te Delft merkte de wethouder, naar aanleiding van enkele
opmerkingen, op, dat het stichten van een abattoir zeer in het belang van de ingezetenen
zou zijn ; zelfs al zou deze inrichting geen winst maken, dan nog zou er winst zijn

door een betere behartiging van den keuringsdienst en het verschaften van werk
aan een groot aantal werkloozen gedurende geruimen tijd. De plaats aan het Zuid-
einde, waarvoor destijds grond is aangekocht, vond spreker het geschiktst. De raad
kon zich met vestiging aan het Zuideinde vereenigen.

De raad van Wijhe besloot 30 Juli een ambtelijke keuring in te voeren, zoodat
een keuringsveearts den geheelen dienst moest waarnemen, met verbod van parti-
culiere praktijk. Gedep. Staten wenschen thans 2 keuringsveeartsen, die ook praktijk
mogen uitoefenen, hetgeen voordeeliger voor de gemeente zal zijn. De raad is van
een andere meening en heeft besloten, den dienst te doen waarnemen door een keu-
ringsveearts, hoofd van dienst en een hulpkeurmeester. df. G.

Dr. O. C. H. Nieschulz, Conservator aan het Instituut voor Parasitaire- en
infectieziekten der Rijks Universiteit alhier, werd door de Société de Pathologie
exotique te Parijs, de Fransche Maatschappij voor Tropische Geneeskunde, op
haar laatste zitting tot Correspondeerend lid benoemd.

Bevorderd tot Doctor in de Veeartsenijkunde : C. A. van Dorssen op een proef-
schrift getiteld :

Over de waarde van preventieve vaccinatie bij dier-salmonellosen, tevens bijdrage
tot de kennis van enkele dezer ziekten.

N.V. Koninklijke Pharmaceutische Fabrieken, voorheen: Brocades-
Stheeman & Pharmacia.

Wij ontvingen de uitgebreide prijscourant 1936, van geneesmiddelen, chemi-
caliën, reagentia, sera, vaccins, pleisters, laboratorium-benoodigdheden. enz.

Van de Directie van den Landbouw zijn ontvangen de verslagen van Land-
bouwkundige onderzoekingen No. 41 B. en No. 41 C.

No. 41 B. is afkomstig van het Bodcmkundig Instituut te Groningin en handelt
over : De mechanische samenstelling en de practische waardeering van een aantal
Hollandsche zeezandgronden, door Ir. C. Kalisvaart, en is voor belangstellenden
te verkrijgen aan de Algemecne Landsdrukkerij te den Haag voor den prijs
van f 0.90.

No. 41 C. is afkomstig van het Rijkslandbouwproefstation te Hoorn en handelt
over : Schuimvorming in room, melk en centrifugemelk, door H. H. Sirks en is
aan bovengenoemd adres verkrijgbaar voor den prijs van f 0.70.

De Minister van Landbouw en Visscherij heeft met ingang van 1 Februari
1936, tot wederopzegging, benoemd tot plaatsvervanger van den Inspecteur van den
I eeartsenijkundigen Dienst in het district Westelijk Nd. Brabant: Willem,

Jan, Louis de Groof te Kruiningen. Daniël Haak te Groede, en Jan Stevense
te Renesse.

Verschenen is, van het Dep. van Landbouw en Visscherij, Verslagen en
mededeelingen van de Directie van den Landbouw 1935, No. 5.

Deze publicatie is een samenvoeging van het Verslag betreffende de onder de
Directie van den Landbouw ressorteerende Takken van Dienst en van de Ver-
slagen der Rijkslandbouwproefstations. In tegenstelling met vorige j aren werd de
uitgave van dit verslag vollediger gemaakt, door opname der jaarverslagen van

eenige instellingen, welke vroeger afzonderlijk werden gepubliceerd, nl. de jaar-
verslagen van het Staatsboschbeheer, van de Commissie van Advies in zake de
Natuurmonumenten van het Staatsboschbeheer, van de Commissie in zake Water-
onttrekking aan den Bodem, van de werkzaamheden van den Veeartsenijkundigen
Dienst en den gezondheidstoestand van den Veestapel, alsmede van de werk-
zaamheden der Rijksseruminrichting.

Voorts bevat deze uitgave, evenals vorige jaren, een kort verslag van de Vee-
artsenijkundige faculteit der Rijksuniversiteit te Utrecht en van het Landbouw-
huishoudonderwijs, welke takken van dienst ressorteeren onder het Ministerie van
Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen.

De voor onze lezers belangrijke gedeelten zullen in het tijdschrift worden
gerefereerd.

Het verslag is verkrijgbaar bij de Algemeene Landssdrukkerij te den Haag.
Prijs f 2.50. Vr.

Verhuisd: A. M. Frens, Hoorn, van Koepoortsweg naar Gouw 17c.
Verhuisd : C. M. van Rooyen, Boxtel, naar Naarden, Amersfoortsche straatweg
21, tel. 6387 Bussum.

Verhuisd: P. Baerends, Arnhem, naar Deventer. Oudegoedstraat 121.
Overleden : F. Westerling, Amsterdam.

J. de Reut, Gonadale geslachtshormonen in de urine van een intersex (varken).
Proefschr. a. d. Veeartsenijk. Faculteit. Gent, Drukkerij Merchiers, 1935. 8°. 125
blz. w. 5 pl. (10 fig.).

H. G. A. Leignes Bakhoven, Veevoeding. 4e dr. Groningen enz., ). B. Wolters\'
Uitg.-Mij., 1935. KI. 8°. X -f 244 blz. met* 22 fig. tusschen tekst. ƒ2.25

J. B. Obbink, De onmisbare. [\'s Gravenhage, Uitg. De Hofstad, 1935]. 8°. 93
blz. m. afb. tusschen tekst en 1 tab. ƒ 1.90

H. Pinkhof, Vertalend en verklarend woordenboek van uitheemsche genees-
kundige termen. 2e dr. Haarlem, De Erven Bohn, 1935. 8°. XV 689 blz./ 10.-

G. Maestrelli, Sulla formazione topografica delle formazioni linfoidi dell\'
intestino di vari animali : bue, coniglio, cane. Empoli, tip. dei Comuni, 1935. 8°.
33 P-

Specchio di caricamento dell\' infermeria quadrupedi da campo. Roma, Ist.poligr.
dello Stato, 1935. 8°. 49 p. L. 2.—

V. Svanberg, Om odling av den bovina ibc-bakterietypen pa glycerinhaltiga
och glycerinfria substrat. Uppsala, Almquist och Wiksell, 1934. 8". 19 S.

Chr. Werdelin, Undersögelser over Tuberkelbakterietyper hos Hesten. Kjöben-
havn, B. Lund, 1935. 8°. 27 S.

N. Plum, Undersögelse over Svinetuberkulosen paa Bornholm i 1935. Kjöben-
havn, B. Lund, 1935. 8°. 8 S.

H. Lafenêtre et P. Dedieu, Technique systématique de l\'inspection des viandes
de boucherie. Paris, Vigot frères, 1936. 16⁰. 500 p. av. 168 fig. orig. fr. 60.—

G. Curasson, Traité de pathologie exotique vétérinaire et comparée. Tom. i.
Paris, Vigot frères, 1936. 8°. 616 p. fr. 75.—

A. Brachet, Traité d\'embryologie des vertébrés. 2e éd. Rev. par A. Dalcq et
P. Gérard. Paris, Masson et Cie., 1935. 8°. VIII 690 p. av. 603 fig. fr. 130.—
R. Bruynoghe, L\'immunité et ses applications. 5e éd. Louvain etc., Libr. Univ.
Uystpruyst, 1936. 8°. 455 p. fr. 65.—

A. J. Charon, Poules qui pondent, poules qui paient. 8e éd. Paris, Libr. agr.
de la Maison rustique, 1935. Kl. 8°. 306 p. fr. 14.—

M. Aron et P. grassé, Précis de biologie animale. Paris, Masson et Cie-, 1935.
8°. 1016 p. av. 642 fig. Coll. du P.C.B. fr. 80.—

R. Rigaudières, De l\'autohémothérapie, son application au traitement des
dermites suintantes des extrémités chez le cheval. Paris, Vigot frères, 1935. 8°. 72 p.

Observations by the Tuberculosis Committee on the experiment with a Spahlinger
vaccine in Northern Ireland. London, H. M. Stationery Office, 1935. 8°.
Agric. Research Council.

N. Plum, Modification of the virulence of tubercle bacilli. Uppsala, Almquist
and Wiksell, 1935. 8°. 78 p. w. tab.

N. Plum, Human tuberculosis-Bovine tuberculosis. Uppsala. Almquist and
Wiksell, 1935. 8°. 12 p. w. tab.

M. B. Michaelian and B. W. Hammer. Studies on acetylmethyicarbinol and
diacetyl in dairy products. Ames, Agr. Exp. Stat., 1935. 8°. 30 p.
Iowa State Coll. of Agr. Agr. Exp. Stat. Kesearch Bull. No. 179.

G. G. Scott and J. J. Kendall, The microscopic anatomy of vertebrates.
Philadelphia, Lea and Febiger, 1935. 8°. 306 p. w. 167 fig.

E. R. Becker and R. I.. Roudabush, Brief directions in histological technique.
Ames, Collegiate Press, 1935. 8°.

L. A. Merillat and D. M. Campbell, Veterinary military history of the United
States. W.a brief record of the development of veterinary education, practice,
organization and legislation. Chicago etc., Vet. Mag. Corp., 1935. 8°. 2 vol. 1172
p. w. 476 ill. $ 10.—

N. P. Sherwood, Immunology. London, Kimpton, 1935. Gr. 8°. 608 p. Sh. 25.—
A.J. Dawson, Everybody\'s dog book. London, P. Allen, 1935. 8°. VIII 231 p.

Our friends the Old English and Shetland sheepdogs. Ed. by R. Johns. London,
Mcthuen, 1935. Kl. 8°. VIII 87 p. Sh. 2.6

H. D. Chamberi.in, Riding and schooling horses. London, Hurst and Blacken.
\'935- 8°. 223 p.w. 52 half-tone ill. Sh. 10.6

J. L. M. Barrett, Practical horsemanship. London, Witherby, 1935. 8°. 192
p. w. ill. Sh. 6.—

O. C. Bradley, Topographical anatomy of the dog. 3d ed. London, Oliver and
Boyd, 1935. Gr. 8°. XII 284 p. w. 91 ill. Sh. 25.—

C. R. Acton, The modern foxhound. London. Witherby, 1935. 8°. 126 p. w.
16 pi. Sh. 7.6

A. C. Me Candi,ish and A. N. Black, The relative values of raw and pasteurised
milk in calf-feeding. Glasgow, West of Scotland Agr. Coll., 1935. 8°. 65 p. w. 1 pi.
Research Bull. No. 4.

S. C. Prf.sc.ott and M. P. Horwood, Sedgwick\'s principles of sanitary science
and public health. New York, Macmillan Co., 1935. 8°.

Proceedings of the 12th international veterinary congress. Chicago, H. Preston
Hoskins, 1935. 8°. 3 vol. $ 5.—

Memoir No. 7. A brief summary of the papers publ. by the Staffs of the School
of Agriculture and its associated Research Institutes during the period May 1 St.,
\'934—Sept. 30th., 1935. Cambridge, R. I. Severs, 1935. 4⁰. 59 p.
Univ. of Cambridge-School of Agric. memoirs.

E. W. Bird, H. W. Sadler and C. A. Iverson, The preparation of a nondesic-
cated sodium caseinate sol and its use in ice cream. Ames. Agr. Exp. Stat., 1935.
8°. 32 p. w. 10 fig.

Agents of disease and host resistance, incl. the principles of immunology,
bacteriology, mycology, protozoology, parasitology and virus diseases. By F. P.
Gay a. o. Springfield, C. C. Thomas, 1935. 8°. 1381 p. w. 212 fig., 6 col.pl. and 60
diagr. $ 10.—

E. O.Jordan, A textbook of general bacteriology. 11th ed. Philadelphia, W. B.
Saunders Comp., 1935. 8°. 825 p. w. 202 ill. S 6.—

VV. Pfeiffer und M. Westhues, Operationskursus für Tierärzte und Studierende,
ute Aufl. Berlin, R. Schoetz, 1935. 8°. 207 S. m. 110 Abb. M. 5.80

P. Schmidt und A. Kairies, Neue Studien zum Problem der Influenza bei Mensch
und Tier. Stuttgart, F. Enke, 1936. 4°. VIII 71 S. m. 1 Taf. und 1 Kurve. M. 6.80
H. Ulrich, Ueber Stomatitis aphthosa. Bleicheroda, Nieft, 1935. 8°. 23 S. M. 2.40
Med. Diss. Halle.

K. Toldt, Aufbau und natürliche Färbung des Haarkleides der VVildsäugetiere.
Leipzig, Dt. Ges. für Kleintier- und Pelztierzucht, 1935. 4⁰. XII 4- 291 S. m. rund
295 meist färb. Abb. sowie 6 Taf. M. 135.—

W. Christoph, Wirtschaftseigene Futterbasis und Viehbesatz in Thüringen-
Leipzig, Univ. Verl. Noske, 1935. Gr. 8°. 96 S. m. 34 Tab. u. 5 Zeichn. im Text.
Beiträge zur landw. Betriebslehre. Bd. 2. M. 5.-

W. Müseler, Reitlehre. 6te Aufl. Berlin, P. Parey, 1935. Gr. 8°. 183 S. m. 35
Abb. nach Photogr. und 39 Skizzenfolgen. M. 4.80

J. Schneider, Nutzbringende Ziegenzucht. [Neubearb.]. Leipzig, Hachmeiste\'\'
und Thal. [1935!. Kl. 8°. 96 S. m. 56 Abb. M. 1.05

B. Schmid, Begegnung mit Tieren. München, Knorr und Hirth, 1935. 8°. 175
S. m. 56 Abb. auf Taf. M. 4.90

Klinische Kolorimetrie mit dem Pulfrich-Photometer. Arbeitsvorschriften für
Farbemessungen an Harn und Serum und für kolorimetrisch-analytische Bestim-
mungen im Klinikslaboratorium. Zus. und hrsg. von C. £eiss in Zusammenarb.
mit W. Krebs. Jena, Volckmar, [1935]. 8°. 94 S. m. Abb. M. 3.—

H. Lempenauer, Die Herstellung von Weichkäsen im Allgäu. 2te Aufl. Kempten.
Deutsche Molkerei-Zeitung, 1935. 8°. 84 S. M. 2.—

B. Schmid, Gesellschaft und Staat unter Tieren. Aus dem Gemeinschaftsleben
der Tiere. Stuttgart, Franckh, 1935. 8°. 78 S. m. Textbild. M. 1.80

R. Gast, Sammlung und Behandlung von tierkundlichem Material zur natura-
listischen Aufstellung. Leipzig, Verl. Dt. Ges. f. Kleintier- und Pelztierzucht, 1935.
8°. 31 S. m. 32 Abb. M. 1.80

J. Schülein, Die Bierhefe als Heil-, Nahr- und Futtermittel. Dresden u.s.w.,
Th. Steinkopf. 1935. 8°. 194 S. m. 21 Abb. u. 9 Tab. M. 10.-

Gatermana\'s landwirtschaftlicher Schreib- und Taschen-Kalender für Tierzüchter.
Bearb. : F.. Meyer. Jg. 15, 1936. Hannover, M. und H. Schaper, [1935J. Kl. 8 .
220 S. M. 3.—

Schade, Die Molekularpalhologie der Entzündung. Ihre Bedeutung für das
Krankheitsverstehen und das Krankheitswesen. Dresden u. s. w., Th. Steinkopf.
\'935- 8°.

C. Oppenheimer, Die Fermente und ihre Wirkungen. Suppl. Lief. i. Den Haag,
W. Junk, 1935. M. 17.—

G. Frölich und T. Haring, Versuche zur Prüfung der eiweisssparenden Wirkung
der Melasse bei wachsenden Schweinen. Berlin, P. Parey, 1935. Gr. 8°. 25 S. M 1.—

Kühn-Archiv. Bd. 40, H. 1. Zugl. Sonderbd. für Tierzucht. 10, 1.
M. A. Tschernow und M. J. Kalmanowitsch, Die Entwicklung der Viehzucht
in der Ud S S R. Berichte auf dem 7. Sowjetkongress der Ud S S R., geh. am 4 Febr.
1935. Moskau u. s. w., Verlagsgenossensch, ausländischer Arbeiter, 1935. 8°. 153 S.

H. Eppinger, H. Kaunitz und H. Popper, Die seröse Entzündung. Eine
Permeabilitäts-Pathologie. M. Anh. : Ueber den molekularen Aufbau der Eiweiss-
stoffe. Von H. Mark und A. von Wacek. Wien u. s. w., J. Springer, 1935. 8°. X
298 S. m. 124 Textabb. M. 26.—

J. Fiebiger, Die tierischen Parasiten der Haus- und Nutztiere sowie des Menschen.
Ein Lehr- und Handbuch mit Bestimmungstab. 3te Aufl. Berlin u. s. w., Urban und
Schwarzenberg, 1936. Gr. 8°. XII 374 S. m. 352 Abb. im Text und 1 färb. Taf.

Handbuch der Biochemie des Menschen und der Tiere. Hrsg. von C. Oppenheimer.
2te Aufl. Erg.-Werk. Bd. 3. Jena, G. Fischer, 1936. Gr. 8°. XXIII 1162 S. m.
29 Abb. und 1 Kurve. M. 90. —

L. Korn, Die Biologieklause, eine Bienenwohnung die der Biologie der Honig-
biene entsprechen will. Kitzbühel, L. Korn, 1935. Kl. 8°. 95 S. M. 0.90
H. Eilmann, Die Altersbestimmung pathologischer Piozesse unter bes. Berück-
sichtigung der histologischen Befunde. Habilitationsschrift Hannover. 1935.

G. Hemmert, Beitrag zur Kenntnis der kulturellen Merkmale der Tuberkel-
bakterien und verwandten säurefesten Saprophyten. Inaug.-Diss. Glessen. 1935.

L. Hepding, Beiträge zur Aetiologie und Diagnostik der ansteckenden Hühner-
lähmung. Inaug.-Diss. Giessen. 1935.

E. H. Schlag, Untersuchungen über den EinHuss der Kurzwellendurchflutung
auf die Wasserstoffionen-Konzentration in tierischen Geweben. Inaug.-Diss. Giessen.
\'935-

W. Heitgress, Beitrag zur Verbreitung der Bekämpfung der Trichomonaden-
seuche des Rindes. Inaug.-Diss. Giessen. 1935.

W. Heutgens, Beiträge zur Kenntnis der niederrheinischen Rinderzucht. Inaug.-
Diss. München. 1935.

A. Meinunger, Leberzysten bei Gemsen, Schweinen und Hunden. Inaug.-Diss.
München. 1935.

A. Packbier, Die Luminiszenz der Analysen-Quarzlampe, ein diagnostisches
Hilfsmittel zur Feststellung krankhaft veränderter Milchproben. Inaug.-Diss.
München. 1935.

H. Ritz, Ueber die Sicherheit üblicher Stallproben bei Untersuchungen auf
gelben Galt. Inaug.-Diss. München. 1935.

E. Rutsch, Die therapeutischen Wirkungen des Teer-Sulfodermpuders bei den
Ekzemen des Hundes. Inaug.-Diss. München. 1935.

F. W. Schmidt, Postmortale Schnelldiagnose der infektiösen Anämie der Pferde.
Inaug.-Diss. München. 1935.

E. Arndt, Intravenöse Infusionen von Karbolsäure als Behandlungsversuche
bei der Bangbakterieninfektion der Rinder. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

Cl. Behrend, Untersuchungen über das Gewicht, die Grösse und den Inhalt
des Psalters von Schlachtkühen. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

K. H. Biermann, Der Röntgentest beim experimentellen Skorbut. Inaug.-Diss.
Hannover. 1935.

H. Fertig, Die Empfänglichkeit der weissen Maus für das Virus der F\'erkelgrippe.
Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

E. Freund, Untersuchungen über die Verbreitung der Banginfektion bei
Pferden. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

H. Gereke, Betrachtungen über abnormen Fleischgeruch und Untersuchungen
über die sichere Feststellung des Geschlechtsgeruchs bei Binnenebern. Inaug.-Diss.
Hannover. 1935.

F. Grimsehl, Vergl. Untersuchungen über Gorbasil als Ersatzpräparat für Su-
prarenin in der Anaesthesie. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

H. Hülsse, Theoretische und physikalische Untersuchungen über Konzentra-
tionsverhältnisse von Chloroform und Aether-Luftgemischen in einem neuen
Narkoseapparat. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

E. Jensen, Untersuchungen über die Veränderungen bei Zitzenstenosen der
Kuh im Bereiche des Ueberganges der Drüsen- zur Zitzenzisterne. Inaug.-Diss.
Hannover. 1935.

W. JOckers, Betrachtungen über die vom oberbadischen Farren ..Held 607 M"
gegründete Linie. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

I. Leskien, Fettgehalt der Organe bei Tuberkulose des Rindes. Inaug.-Diss.
Hannover. 1935.

F. Marquardt, Behandlungsversuche infektiöser Euterentzündungen der Kühe
mit Kurzwellen. (Funkenstreckenapparat). Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

W. Meierjürgen, Ueber die vorbeugende Wirkung von Petroleum und Chlor-
salben gegen Gelbkreuz-Hautschädigungen. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

H. Niebur. Untersuchungen über das Vorkommen von Trichomonas vaginalis
bovis bei weiblichen Schlachtrindern am Schlachthof Hannover. Inaug.-Diss.
Hannover. 1935.

F.. F. Niemack, Ueber die Unterbringung von Pferden in Stallzelten. Inaug.-
Diss. Hannover. 1935.

H. Nissen, Versuche zur Bekämpfung der Räude bei Schafen mit Derrisprä-
paraten und Schwefelkalkbädern. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

H. Hosang, Untersuchungen über die Brauchbarkeit der Sublimatprobe (nach
Horgan. Bennct und Kennv) als diagnostisches Hilfsmittel bei Erkrankungen der
Rinder, insbes. bei Tuberkulose und Abortus Bang. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

H. Schwab. Klinische Untersuchungen über die Anwendung und Wirkung
des Ektoparasitenmittels „Livit". Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

H. H. Priemer, Systematische Untersuchungen des Zellbildes der Darmzotten
bei Rinderfoeten, Milchkälbern und älteren Rindern mit bes. Berücksichtigung
der anatomischen Diagnose „Enteritis". Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

E. Scheffel, Systematische Untersuchungen über die Morphologie der zellu-
lären Keimabwehr in der Leber des Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

G. Hornickel, Ueber die Bedeutung der Gaumentonsillen des Hundes für die
allgemeine Pathogenese. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

H. Schütze, Untersuchungen über das Vorkommen und die Auswertung von
Kristallen im Pferdeharn. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

H. Hirsch, L^Teber die Tränenkanalspülung beim Hund. Inaug.-Diss. Leipzig.
¹935-

H. Friesch. Chloroformnarkose bei Katzen durch die Kammermethode (mit
V ergleichen zur Aethernarkose). Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

Bij de humane patholoog-anatomen bestaat nog veelal de meening,
dat levercirrhose bij dieren een slechts zeer sporadisch voorkomende
ziekte is. In de verzameling van het Veterinair Pathologisch Instituut
bevinden zich ruim 50 gevallen van levercirrhose. Gerekend op een
totaal aantal van ruim 15000 dieren beteekent dit een frequentie voor
levercirrhose van ^ 0.3 %. Hierbij zijn niet gerekend het groot aantal
leverafwijkingen bij runderen die meestal met de naam „parasitaire
cirrhose" worden aangeduid en veroorzaakt worden door de aanwezig-
heid van distomen. Ik wil deze gevallen niet tot de echte cirrhosen
rekenen omdat het proces gewoonlijk niet diffuus aanwezig is.

Voor ik overga tot de beschrijving van de door mij onderzochte
gevallen zal ik een kort overzicht geven van de cirrhose-vormen die
bij de mensch worden gevonden en van de verschillende theorieën om-
trent het wezen van deze ziekte, die óf historisch zijn geworden, óf
zich grootendeels hebben gehandhaafd.

Bij de mensch wordt zoowel klinisch als pathologisch-anatomisch
veelal een onderscheid gemaakt tusschen de „cirrhose atrophiante avec
ascite et sans ictère", en de „cirrhose hypertrophiante sans ascite et
avec ictère" (bij dieren gaat deze onderscheiding niet op). Terwijl de
eerste een tamelijk omschreven ziektebeeld voorstelt, is dit bij de tweede
vorm niet het geval. De naam „cirrhose atrophiante" wijst er reeds op,
clat men hier met een verkleinde lever te maken heeft ; histologisch
blijkt hierbij vrijwel altijd een perilobulaire bindweefselvorming aan-
wezig te zijn. Over de oorzaken van de hierbij optredende ascites zijn
de meeningen verdeeld ; gedacht wordt hierbij aan stuwing in het
portale gebied door retractie van het nieuwgevormde bindweefsel,
circulatiebemoeilijking door de optredende hyperplasie-haarden (Kretz),
sereuse peritonitis (Talma), intravasculaire bindweefselvorming (de
Josselin de Jong). Er blijken nu ook cirrhosen voor te komen waarbij
histologisch hetzelfde beeld wordt gevonden, maar waarbij de lever
vergroot is. Ook de lever heeft hierbij dezelfde harde consistentie, een
gele kleur en een korrelige oppervlakte. Terwijl Röszle deze z.g.
hypertrophische atrophische cirrhose toeschrijft aan een cirrhotisch
proces in een reeds vergroote lever, meen ik met Joest e.a., dat de
vergrooting wordt veroorzaakt door een overmatige hyperplasie van
leverweefsel (regeneratorische type van de atrophische cirrhose).

De echte hypertrophische cirrhosevormen zijn veelal gekenmerkt
door een intralobulaire peritrabeculaire-pericellulaire bindweefselvor-
LXIII 1 =

ming. Hiernaast worden bij de mensch verschillende cirrhosevormen
gevonden die wel alle aanleiding geven tot een leververgrooting, maar
die histologisch sterk uiteenloopende beelden te zien geven. Een definitie
van levercirrhose is moeilijk te geven. De meest gangbare definitie is wel,
dat het een diffuus proces is, dat gepaard gaat met ondergang van
leverweefsel, nieuwvorming van bindweefsel en levercelhvperplasie.
Over de volgorde van deze processen zijn de meeningen verdeeld.
Vroeger werd algemeen de bindweefselvorming als het primaire aan-
genomen. Door de onderzoekingen van Kretz is de primaire epitheel-
beschadiging sterk op de voorgrond geschoven. Dank zij nu de zeer
fraaie theorie van Röszle is, naar mijn meening, deze strijdvraag
voldoende opgelost.

Röszle ziet het wezenlijke van de cirrhose in een met parenchym-
verlies verbonden sleepende ontsteking en een, in verband met het
slechte herstel van dit weefsel, optredende litteekenvorming. De ver-
schillende vormen van cirrhose hangen af van de verschillende graden
van de gelijktijdig tegen het leverepitheel en zijn eigenaardig mesenchym
gerichte giftwerkingen. Er ontstaat necrobiose van de verschillende
deelen van het leverweefsel met aan de eene zijde zuivere levercelver-
woestingen (acute gele leveratrophie) en aan de andere zijde de met
sterke mesenchymale reacties inzettende leverontstekingen (hyper-
trophische pericapillaire en periccllulaire cirrhosen). Tusschen deze
uitersten liggen nu de verschillende vormen, afhangend van het meer
epitheliotoxische of het meer mesenchymotoxische karakter van het
cirrhogene gift.

Bij deze diersoort zijn 12 gevallen onderzocht. Microscopisch blijkt
in alle levers een perilobulaire cirrhose aanwezig te zijn. De grootere
of kleinere eilandjes van leverweefsel zijn gescheiden door min of meer
breede interstitium-strooken. De aard van deze interstitium-strooken
is echter niet in alle gevallen gelijk. Soms zijn ze celrijk met nog slechts
weinig collagene vezeltjes (groep I, 4 gevallen) ; soms zijn ze celarm,
terwijl een groot aantal collagene vezelen aanwezig is, die vaak tot
zware bundels zijn samengevoegd (groep II, 2 gevallen). In 5 gevallen
(groep III) zijn interstitium-strooken gevonden waarvan de centrale
zóne uit celarm zwaar collageen bindweefsel bestaat, terwijl de peri-
phere zóne celrijk is en slechts weinig collagene vezelen bevat. Het 12de
geval toont microscopisch wisselende beelden. Nu eens overheerscht
het interstitium als van groep I, dan weer als dat van groep II.

Men kan zich het best een voorstelling maken van het ontstaan van
deze groepen door aan te nemen dat groep I de gevallen met een actief,
en wellicht jong, cirrhose-proces bevat. Groep II bevat dan de rustende
cirrhosegevallen. Dat de interstitium-strooken van groep I soms zeer
breed zijn is te verklaren als men aanneemt, dat het denkbeeldige

cirrhogene gift geregeld blijft doorwerken, waardoor het gevormde
bindweefsel geen gelegenheid krijgt tot rust te komen. Houdt deze
prikkel op dan ontstaan beelden als in groep II zijn gevonden.

Groep III is nu als volgt af te leiden. Men heeft primair een actief
cirrhotisch proces, dat, als boven beschreven, tot rust is gekomen. Na
deze rustperiode is de prikkel opnieuw begonnen te werken. Als anato-
misch substraat hiervan vindt men in de periphere zóne een celrijk
bindweefsel dat arm is aan collagene vezelen. Ik meen bij deze gevallen
van een „meerphasige cirrhose" te moeten spreken, omdat de centrale
zóne juist niet het rustende stadium van één prikkelperiode behoeft
te zijn.

De interstitium-strooken zijn bij de kat altijd gekenmerkt door een
zeer sterke infiltratie met lymphocyten. Naast een diffuse infiltratie
zijn deze lymphocyten, vooral in de rustende gebieden, vaak in follikel-
achtige ophoopingen aanwezig (plaatselijke vorming?). Verder vallen
in de interstitium-strooken een groot aantal lange en korte, min of
meer vertakte, celstrengen op. Deze bestaan uit een dubbele rij van
dicht bijeengelegen lichtgekleurde ovale kernen, omgeven door een
smalle zoom meestal onduidelijk zichtbaar protoplasma. Slechts zelden
wordt in deze strengen een duidelijk lumen gevonden. Deze strengen,
die meestal met de naam pseudogalgangen worden betiteld, meen ik voor
het grootste gedeelte van levercellen te moeten afleiden, die zich op
dit lagere niveau trachten te handhaven.

Vanaf de interstitium-strooken ziet men fijne collagene vezeltjes een
eindweegs tusschen de leverbalkjes indringen. Men vindt deze vezeltjes
hier nooit vergezeld door bindweefselcellen. Ik meen ze te moeten be-
schouwen als collageen geworden Gitterfasern.

Het geheele cirrhose-proces bij de kat is nu als volgt voor te stellen.
Een bepaalde cirrhogene prikkel doel aan de eilandjes-periphcrie de
Gitterfasern in collagene draadjes en de levercellen in pseudogalgangen
veranderen (soms bestaat eilandjes-peripherie uitsluitend uit deze
strengen). Terwijl het proces voortschrijdt ontstaan centraal in de inter-
stitium-strooken de concentrisch gerangschikte vezelen, waartusschen
de pseudogalgangen, eveneens concentrisch verloopend, aanwezig zijn.
Hierbij voegt zich nu het echte nieuwgevormde bindweefsel, en terwijl
de collagene vezelen zich in een ruststadium van het proces tot zware
bundels gaan samenvoegen, worden de levensvoorwaarden voor de
pseudogalgangen ongunstiger, totdat zij tenslotte alleen nog als sterk
atrophische strengetjes kunnen worden gevonden. Naast een geringe
centrale vervetting van de levereilandjes zijn door mij geen degenera-
tieve levercelveranderingen gevonden. Wel vindt men microscopisch
in vrijwel alle gevallen hyperplasie-haardjes die soms een dergelijke
grootte bereiken, dat zij macroscopisch zichtbaar zijn. Deze, soms diffuus
aanwezige, regeneratie en hyperplasie meen ik aansprakelijk te moeten
stellen voor de, in alle gevallen gevonden, geringe of zeer duidelijke
leververgrooting. De consistentie van de lever is in alle gevallen flink

toegenomen ; hun oppervlakte is ruw of fijnkorrelig, terwijl soms door
zeer groote hyperplasie-haarden een iets hobbelige oppervlakte ontstaat.

In 8 gevallen is een hydrops ascites aanwezig ; icterus is slechts in
3 gevallen gevonden. In 2 gevallen doet het ruwe, ondoorzichtig witte
aspect van het peritoneum vermoeden, dat wij hier moeten spreken
van een sereuse peritonitis (Talma). Of voor de andere gevallen de
ascites moet worden toegeschreven aan de bindweefselcontractie meen
ik te moeten betwijfelen. Ook bij actieve interstitium-strooken, waar van
contractie nog geen sprake kan zijn, is een vochtophooping in de buik-
holte aangetroffen. In enkele gevallen heb ik in de buurt van hyper-
plasie-haarden dichtgedrukte vaten gezien.

In alle 3 gevallen is histologisch het beeld gevonden van een peritrabe-
culaire en pericellulaire cirrhose, terwijl ook een geringe perilobulaire
bindweefselvorming aanwezig is. Terwijl het pericellulair en peritrabe-
culair aanwezige bindweefsel over het algemeen nog veel fibroblasten-
kernen en slechts weinig collagene vezelen bezit, is het perilobulair
gelegen bindweefsel van een zwaarder collageen karakter. Opvallend
voor de levercirrhose van het konijn is het groote aantal, meestal tamelijk
kleine, hyperplasie-haardjes. In één geval zijn hierin kerndeelings-
figuren gevonden, die bij geen enkele andere diersoort zijn aangetroffen.

De infiltratie is bij de cirrhose van het konijn gering. Ook het aantal
pseudogalgangen is gering ; wanneer de laatste in het perilobulaire
bindweefsel aanwezig zijn, verkeeren zij vaak in een toestand van
atrophie.

Hoewel Joest in zijn leerboek vermeldt, dat levercirrhose bij het
varken veelvuldig voorkomt, zijn in de sectieverslagen van het Patholo-
gisch Instituut slechts twee gevallen aanwezig. Dit geringe aantal kan
verschillende oorzaken hebben :

2e. door de normaal aanwezige perilobulaire bindweefselschotten is
een geringe bindweefsel-vermeerdering macroscopisch moeilijk waar-
neembaar.

In de beide onderzochte gevallen is een pericellulaire en peritrabecu-
laire bindweefselvorming aanwezig, waarin de levercellen zich in de
regel nog, in kleine groepjes gerangschikt of in een toestand van atrophie,
hebben gehandhaafd. Het aantal pseudogalgangen is gering ; infiltratie
is alleen haardsgewijs in geringe mate aanwezig.

Twee gevallen. Terwijl het ééne een typische perilubolaire cirrhose
te zien geeft, is het andere gekenmerkt door een pericellulaire- peritra-
beculaire bindweefselvorming.

In het eerste geval zijn tusschen de eilandjes en afgesnoerde eilandjes-
gedeelten smalle strooken jong collageen bindweefsel aanwezig, waarin
nog veel fibroblasten-kernen en, gelijkmatig verspreid, een gering aantal
lymphocyten en soms atrophische pseudogalgangen.

In het tweede geval is het pericellulaire en peritrabeculaire bind-
weefsel eveneens opgebouwd uit fijne collagene vezeltjes met enkele
fibroblasten-kernen, lymphocyten en histiocytaire cellen.

In beide levers is macroscopisch de eilandjesteekening overduidelijk,
terwijl de consistentie iets is vermeerderd. Uit het macroscopische beeld
is hier dus geen conclusie te trekken omtrent het histologische beeld van
de cirrhose.

Twee gevallen. Macroscopisch blijkt in het eerste geval de lever
verkleind te zijn, met talrijke hyperplasie-haarden, die vooral aan de
achtervlakte en de rand sterk promineeren. Microscopisch is hier het
gewone beeld van een perilobulaire cirrhose aanwezig. De bindweefsel-
schotten bestaan uit een celarm zwaar collageen bindweefsel met een
geringe lympocytaire infiltratie en een gering aantal, meestal korte
pseudogalgangen.

Het tweede geval betreft een sterk vergroote lever met een gewicht
van 21.3 K.G. De oppervlakte is glad ; op de sneevlakte ziet men gele
eilandjes leverweefsel, omzoomd door een breedstrookig bindweefsel-
netwerk. Deze perilobulair aanwezige bindweefselschotten zijn histolo-
gisch opgebouwd uit een jong actief bindweefsel met nog veel fibroblas-
ten-kernen, een matige hoeveelheid fijne collagene vezeltjes en een
geringe diffuse infiltratie met lymphocyten. Opvallend is hierin het
groot aantal, meestal lange en sterk vertakte, pseudogalgangen. In deze
laatste formaties worden soms enkele jonge levercellen aangetroffen
(ontstaan van levercellen uit pseudogalgangen). Talrijke eilandjes
bestaan blijkbaar uit hyperplastisch leverweefsel. In de oorspronkelijke
lobuli liggen tusschen de balkjes fijne bindweefselstrookjes ; in de hyper-
plastische eilandjes ziet men deze alleen in de periferie. De oorzaak van
de sterke leververgrooting is voor dit geval waarschijnlijk te zoeken
eenerzijds in de bindweefsclvorming en anderzijds in een vrij sterke
hyperplasie van het leverweefsel.

Zes gevallen ; uit de sectiebevindingen van deze honden blijkt in alle
gevallen een hydrops ascites aanwezig te zijn geweest. De hoeveelheid
vloeistof in de buikholte varieert van 200 c.c. tot enkele liters. De levers
zelf zijn alle van normale grootte of weinig verkleind. Opvallend is voor
deze diersoort de zeer oneffen oppervlakte van de cirrhotische levers,
veroorzaakt door talrijke grootere en kleinere hyperplasie-haarden.
Deze promineeren vooral zeer sterk aan de vrije rand en aan de achter-
vlakte. Hun grootte varieert van luciferkop- tot knikkergroot ; in enkele

gevallen zijn knobbels gevonden met een diameter van 4—5 c.M. Dat
zij aan de voorvlakte minder sterk promineeren zal wel moeten worden
toegeschreven aan de gelijkmatige druk van het diaphragma. De op-
vallend sterke vorming van hyperplasie-haarden is misschien toe te
schrijven aan de tamelijk hooge leeftijd die honden soms bereiken. Bij
oudere honden worden nl. zeer vaak hyperplasie-haarden in overigens
niet veranderde levers gevonden naast dergelijke haarden in milt,
bijnier, testikel, pancreas, prostaat en schildklier. Daar deze z.g. ouder-
domstumoren bij andere diersoorten vrijwel nooit worden aangetroffen
is hieruit misschien te concludeeren, dat de hond een dispositie bezit
tot de vorming van hyperplasiehaarden. In deze gedachtengang door-
gaande is aan te nemen, dat nu naast deze dispositie nog een extra
prikkel op de levercellen wordt uitgeoefend door het cirrhotische proces,
bij welk proces leverweefsel is verloren gegaan. Het gevolg van deze
beide factoren zijn dan de opvallend sterke hyperplasie-haarden in
cirrhotische levers.

Vier gevallen toonen histologisch het beeld van een perilobulaire
cirrhose, terwijl in de andere 2 gevallen het beeld van de pericellulaire
cirrhose overheerscht.

De perilobulaire bindweefselschotten van de eerste vier gevallen zijn
zeer smal en opgebouwd uit een meer actief, celrijk bindweefsel, of
uit rustend bindweefsel. Een infiltratie is meestal in geringe mate aan-
wezig, terwijl ook het aantal pscudogalgangen gering is ; in de rustende
bindweefselschotten verkeeren de pseudogalgangen soms in een toestand
van atrophie.

De levereilandjes wisselen sterk in grootte en bezitten veelal geen
centraal-vene. Déze eilandjes zonder een centraal-vene ontstaan ver-
moedelijk door afvoering van eilandjes-gedeelten van een oorspronke-
lijke lobulus. Men kan hier dus niet spreken van een zuivere perilobu-
laire bindweefselvorming.

Door deze cirrhose-vorm van de hond met weinig nieuwgevormd
bindweefsel en veel hyperplastisch leverweefsel, wordt men sterk ge-
dreven naar de theorie van Kretz omtrent het ontstaan van de cirrhosis
hepatis (chronisch recidiveerend degeneratieproces, gevolgd door
regeneratie). Ook is in deze theorie de bindweefselvorming vrijwel
geheel op de achtergrond geraakt. Door de altijd aanwezige, zij het
ook geringe, lymphocytaire infiltratie kunnen wij toch niet geheel en al
Kretz volgen, wanneer hij het ontsteking-achtige karakter van de
cirrhose uitschakelt. Met de theorie van Röszle is deze cirrhosevorni
meer plausibel te maken, door aan te nemen dat de cirrhogene prikkel
meer epitheliotoxisch dan mesenchymotoxisch heeft gewerkt. Dat er
een epitheliotoxische prikkel moet hebben gewerkt is echter alleen
afleidbaar uit de hieropvolgende reactie n.1. de vorming van hyper-
plasiehaarden.

De gevonden hydrops ascites kan moeilijk op rekening worden ge-
steld van bindweefselschrompeling. Wil men niet Talma volgen (die

het beschouwt als een sereuse peritonitis) dan kan de vloeistofophooping
in de buikholte alleen worden toegeschreven aan een circulatiestoornis
in de portale bloedstroom, veroorzaakt door druk van de hyperplasie-
haarden op de vertakkingen van de vena portae.

De andere twee gevallen toonen het gewone beeld van een peri-
trabeculaire-pericellulaire cirrhose, waarbij de leverbalkjes soms het
aspect van pseudogalgangen hebben aangenomen.

Aantal onderzochte gevallen 17. Hierbij is zooveel mogelijk getracht
levers met galgang-distomatose buiten het onderzoek te houden ; maar
een geringe parasitaire bindweefsel-nieuwvorming is in de onderzochte
gevallen niet geheel uit te sluiten. Negen levers zijn afkomstig van
runderen die Jalving heeft gebruikt voor de bewerking van zijn proef-
schrift „Cirrhosis hepatis enzoötica bij het rund." Uit zijn beschrij-
ving van het macroscopische beeld blijken deze levers in toto niet
te zijn vergroot; hun oppervlakte is glad, terwijl de consistentie gering
of twijfelachtig is vermeerderd. Op de sneevlakte toonen deze levers
een tamelijk gelijkmatig beeld van donkergekleurd leverweefsel, afge-
wisseld door lichter getinte strengetjes bindweefsel met verder nog
kleine promineerende haardjes van nieuwgevormd leverepitheel. Het
verder gevonden oedeem van het mesenterium en het maagdarm-
kanaal, alsmede de hydrops ascites schrijft Jalving toe aan de veel-
vuldig gevonden endophlebitis chronica van de venae hepaticae. Het
ontbreken van stuwingsverschijnselen in de lever zelf cn in de milt,
lijkt mij echter in deze gevallen wel een aanwijzing te zijn, dat wij
hier kunnen spreken van een sereuse peritonitis in de zin van Talma.

Van de overige gevallen is de macrosposische sectiebevinding vol-
gens cle verslagen zeer onvolledig.

Microscopisch zijn de levers onder te brengen in twee groepen,
resp. gekenmerkt door een peritrabeculaire-pericellulaire en door een
perilobulaire cirrhose.

Tot de groep van de peritrabeculaire-pericellulaire cirrhose behooren
4 gevallen : tusschen de balkjes vindt men overal smalle strooken van
nog tamelijk jong bindweefsel, dat ook weer de balkjes in kortere
balkjes of geïsoleerd liggende levercellen verdeelt. In dit bindweefsel
bevindt zich een geringe diffuse, of meer haardsgewijze, infiltratie met
lymphocyten. In plaats van korte levercelbalkjes vindt men tamelijk
dikwijls korte pseudogalgangetjes. Hiernaast vindt men vrij talrijke
onregelmatig verspreide hyperplasie-haardjes. In 3 van de 4 gevallen
worden chronische vaatafwijkingen gevonden, waarop nader zal worden
terug gekomen. De andere groep (perilobulaire cirrhose) is gekenmerkt
door een bindweefselvorming die uitsluitend rondom eilandjes of afge-
snoerde eilandjes-gedeelten aanwezig is en die deze eilandjes geheel
of gedeeltelijk omsluit. De bindweefselstrengen zijn opgebouwd uit
rustend of uit meer celrijk en jong collageen bindweefsel, met hierin

vrij talrijke pseudogalgangen, die soms de indruk geven in atrophie
te verkeeren. In sommige gevallen vindt men in de pseudogalgangen
soms één of enkele levercellen, overigens geheel vrij van levereilandjes.
In één geval worden deze beelden tamelijk vaak aangetroffen ; in deze
lever, waarin zeer veel leverweefsel is verloren gegaan, worden vrijwel
geen hyperplasie-haarden aangetroffen. In dit geval is misschien aan
te nemen, dat de levercellen zelf hun regeneratievermogen hebben
verloren en dat nu de pseudo-galgangen trachten (door het vormen
van- of door verandering in levercellen) de hoeveelheid functioneerend
leverparenchym nog op peil te houden.

In 9 van de 17 onderzochte gevallen zijn aan takken van devenae
hepaticae veranderingen waargenomen. Dit proces begint met een
diffuse, of met een haardsgewijze, infiltratie van de intima (lympho-
cyten). Deze wordt gevolgd door een, eveneens diffuse of haardsgewijze,
bindweefselvorming, die niet beperkt blijft tot de intima maar ook
overgrijpt op de media, terwijl tenslotte ook de adventitia in het proces
wordt betrokken. Deze verzwaring van alle lagen van de vaatwand
geeft aanleiding tot een sterke vernauwing van het lumen of zelfs tot
een volledige afsluiting (chronische endophlebitis en phlebitis oblite-
rans). Voor de vaatafwijkingen is moeilijk een verklaring te vinden ;
zij zijn echter als een zeer bizondere afwijking bij de levercirrhose
van het rund aan te merken.

In cirrhotische levers ontmoet men zeer veelvuldig kortere en langere,
en soms vertakte, celstrengetjes. Deze strengetjes zijn opgebouwd uit
een dubbele rij van dicht bijeengelegen iets ovale, licht gekleurde
kernen, omgeven door een smalle zoom zeer onduidelijk gekleurd
protoplasma, waarbij de celgrenzen vaak onzichtbaar zijn. Tusschen
deze twee celrijen wordt soms een zeer nauw lumen gevonden. Deze
strengetjes komen overeen met formaties die in de literatuur onder
verschillende namen bekend zijn (gewoekerde galgangen, pseudo-
galgangen, Zellschlauche, canalicules de néoformation). Parallel met
hun nomenclatuur loopen ook de opvattingen over hun aard en be-
teekenis zeer uiteen.

Evenals de Josselin de Jong heb ik directe overgangen van lever-
balkjes in pseudo-galgangen gevonden. Ook soms conglomeraten van
pseudo-galgangen die door hun groepeering nog duidelijk herinneren
aan de balkjesbouw van de eilandjes. Aan de eilandjes-periferie ziet
men soms pseudo-galgangen die door hun radiaire opstelling a. h. w.
de voortzetting vormen van de balkjes waaraan zij direct aansluiten.
Zelfs denkt men soms bij zwakke vergrooting normale eilandjes voor
zich te hebben, terwijl dan bij sterke vergrooting blijkt, dat dergelijke
eilandjes vrijwel geheel uit pseudo-galgangen zijn opgebouwd, die als
normale balkjes zijn gegroepeerd. Ik wil dan ook grootendeels de
conclusie van de Josselin de Jong volgen, dat d.e pseudo-galgangen

uit levercellen ontstaan (de door hem beschreven voorafgaande proli-
feratie heb ik echter nooij. gevonden). Ik heb ook veelvuldig beelden
gezien die een argument vormen voor de meening, dat de leverctllen
zich in pseudo-galgangen transformeeren, n.1. korte pseudo-galgangetjes
geschakeld in een overigens normaal leverbalkje. Dit laatste pleit o.m.
ook tegen de meening van Mallory die de pseudo-galgangen opvat
als door het schrompelend bindweefsel samengedrukte levercellen.
Tegen de vroeger veelvuldig verkondigde meening, dat de pseudo-
galgangen eigenlijk gewoekerde galgangen zijn, pleit ook nog het feit dat
door mij nooit woekerings-verschijnselen aan de galgangen zijn waar-
genomen, die in direct verband staan met de pseudo-galgangen.

Men kan zich evenwel moeilijk een beeld vormen hoe nu de overgang
van levercellen in pseudo-galgangen plaats vindt, evenmin als over
hun functie. Dat zij evenwel een normale galsecretie mogelijk maken
staat wel vast, omdat ik slechts in drie gevallen icterus heb gevonden,
terwijl toch soms alle levereilandjes door een krans van pseudo-galgangen
zijn omgeven.

De pseudo-galgangen zijn door sommige onderzoekers nog in verband
gebracht met de regeneratie van levercellen. Uitgaande van de m. i.
juiste meening, dat de levercellen zich, onder invloed van de een of
andere verandering in de omstandigheden, in de vorm van pseudo-
galgangen trachten te handhaven, zal het mogelijk kunnen zijn, dat
de omstandigheden waarin de cellen verkeeren weer normaal worden.
Van een cirrhotisch proces is dit echter moeilijk aan te nemen. Wel
kan men aannemen dat de denkbeeldige cirrhogene prikkel ophoudt
te werken (b.v. rustend stadium bij dc kat), maar dan zal het gevormde
zwaar-collagene bindweefsel wel verhinderen dat de pseudo-galgangen
weer in leverbalkjes veranderen. Dat de omstandigheden voor de cellen
hier zeer ongunstig worden blijkt uit het vinden van de atrophische
pseudo-galgangen in de zwaar collagene interstitium-strooken. In één
geval bij het paard zijn toch soms beelden gevonden die sterk voor deze
overgang pleiten (vitaal uitziende levercellen in een gebied met uit-
sluitend pseudo-galgangen). Doordat deze beelden slechts zeer spaar-
zaam zijn gevonden, meen ik aan de pseudo-galgangen geen belangrijke
waarde te mogen toekennen bij de levercel-regeneratie. Misschien
moet het hier worden opgevat als een laatste poging van het organisme
b.v. bij een uitgeput regeneratievermogen van de echte levercellen.
Hieruit volgt dus dat overigens aan de levercellen de belangrijkste
beteekenis is toe te kennen voor de regeneratie.

Daar door Jalving aan vergiftiging met senecio-planten een aetiolo-
gische beteekenis is toegekend voor het ontstaan van levercirrhose bij
runderen, en ook door hem reeds oriënteerende proeven in deze richting
zijn gedaan, zijn door mij deze experimenten voortgezet. Voor deze
proeven is gebruik gemaakt van een extract van senecio-planten opge-

lost in aangezuurd water, dat subcutaan in verschillende doses en
gedurende kortere of langere tijd, elke 2 of 3 dagen is ingespoten bij
ratten. Na één kleine dosis, b.v. 0.4 c.c., zijn geen noemenswaardige
veranderingen in de lever vastgesteld. Wordt 0.6 c.c. ingespoten dan
kunnen na enkele dagen zeer uitgebreide lever-veranderingen worden
waargenomen, bestaande uit een uitgebreide necrose van de centrale
eilandjes-gedeelten, terwijl in deze necrotische gebieden enkele lympho-
cyten en talrijke macrophagen, soms beladen met bloedpigment,
worden aangetroffen.

Met tot één c.c. opklimmende doses zijn deze veranderingen altijd
gevonden, met de dosis in hevigheid toenemend, waarbij ook d.e dieren
11a 2 a 3 dagen spontaan zijn gestorven. Met deze proeven is dus aan-
getoond dat het senecio-extract een sterk verwoestende werking op de
lever uitoefent.

In de, over maanden verloopende, proeven met herhaalde injectie
van kleine doses is echter van het ontstaan van een levercirrhose niets
gebleken. Hieruit meen ik echter niet te moeten concludeeren dat de
senecio-planten niet in oorzakelijk verband mogen worden gebracht met
de levercirrhose van runderen. Misschien is de rat geen geschikt proef-
dier voor cirrhose-proeven, terwijl het bovendien nog slechts aan enkele
onderzoekers is gelukt cirrhose te verwekken bij kleine proefdieren.

De vraag of het mogelijk is uit deze onderzoekingen zich een duidelijk
beeld van het wezen van de levercirrhose voor oogen te stellen, moet
ontkennend worden beantwoord. Dit was van te voren al niet waar-
schijnlijk omdat een vrijwel zuiver morphologisch onderzoek moeilijk
een beeld zal geven van de gang van het proces. Ware dit wel het
geval dan zou er geen cirrhose-vraagstuk meer bestaan.

Moet ik evenwel kiezen tusschen de verschillende theorieën dan komt
mij die van Röszle het meest waarschijnlijk voor. Hiervan uitgaande
zou ik een definitie van levercirrhose als volgt willen stellen :

Levercirrhose is een, gelijkmatig verspreid, chronisch ontstekings-
proces, waarvan de gevolgen zoowel aan het epitheel als aan het bind-
weefselapparaat van de lever kunnen optreden. De aard van de ver-
anderingen is afhankelijk van de cirrhose-verwekkende prikkel. Is deze
prikkel meer toxisch voor de epitheelcellen dan voor het bindweefsel,
dan spelen de veranderingen zich hoofdzakelijk af aan eerstgenoemde
elementen ; hiernaast treedt een, meestal perilobulaire, bindweefsel-
vorming op. Is de prikkel meer toxisch voor het bindweefsel dan voor
cle epitheelcellen, dan ontstaat het beeld van een peritrabeculaire en
pericellulaire cirrhose, terwijl de veranderingen aan de levercellen op
de achtergrond geraken. Doordat bij beide vormen een groot aantal
levercellen zich in de vorm van pseudo-galgangen handhaven of te
gronde gaan, trachten de overblijvende levercellen, door een plaatselijke-
en door een diffuse regeneratie, dit tekort aan te vullen.

Auf Grund histologischer Untersuchung von 44 Leberzirrhosefällen bei ver-
schiedenen Tiersorten ist Verfasser der Meinung dass die Theorie von Röszle die
wahrscheinlichste ist zur Erklärung der verschiedenen Formen dieser Krankheit.
Anschliessend an diese Theorie glaubt Verf. die Nachfolgende Definition des Zirrho-
seprozesses geben zu können : Zirrhose ist ein gleichmässig verbreiteter chronischer
Entzündungsprozess der Leber, der sowohl das Epithel wie das Bindegewebeapparat
der Leber angreifen kann. Der Form ist abhängig des zirrhoseerregenden Reizes,
nl. ob dieser toxischer ist für das Epithel denn schon für das Bindegewebe (bzw.
perilobuläre und perizelluläre Zirrhose). Indem bei beiden Formen eine grosse
Anzahl Leberzellen zu Grunde gehen oder sich in der Form von Pseudogallengängen
behaupten, versuchen die übrig gebliebenen Leberzellen das Fehlende zu ergänzen
mittels einer örtlichen- und einer diffusen Regeneration.

On the basis of histological examination of 44 cases of cirrhosis in various species
of animals the author concludes that the theory of Röszle is the most acceptable
to explain the several forms of liver-cirrhosis. According to this theory the author
gives the following definition of cirrhosis of the liver : Cirrhosis is an equally spread,
chronic inflammatory process of the liver, which may affect the epithelium as well
as the connective tissue. Its form depends on the exciting cause of cirrhosis i.e. if
this cause is more toxic for the epithelium or for the connective tissue (resp. perilo-
bular and pericellular cirrhosis). As in both forms a great number of liver cells
become destroyed or maintain themselves as pseudo-bileducts, the remaining liver-
cells try to supply the deficiency by a local and diffuse regeneration.

Sur la base de l\'examen histologique de 44 cas de cirrhose, chez différentes espèces
animales, l\'auteur conclut que la théorie de Röszle est la plus probable pour expli-
quer les diverses formes de la cirrhose du foie. Se référant à cette théorie l\'auteur
donne la définition suivante de la cirrhose du foie : La cirrhose est un processus
inflammatoire chronique du foie, également disséminé, qui attaque aussi bien
l\'épithélium que le tissu conjonctif. Sa forme dépend de l\'agent causal de la cirrhose,
c. à. d. si cet agent est plus toxique pour l\'épithélium ou pour le tissu conjonctif
(resp. une cirrhose périlobulaire ou péricellulaire). Comme dans les deux formes
un grand nombre de cellules hépatiques est débruit 011 se maintient en forme de
pseudo-canaux biliaires, les autres cellules hépatiques tendent à se multiplier par
une régénération locale et diffuse.

De verschillende handelingen welke zoowel bij hoogere als lagere diersoorten
(o.a. insecten, kikvorsch, krokodil, vogels, cavia, konijn) tot hypnotische toestanden
aanleiding kunnen geven worden door Reisinger ^j) in dit artikel beschreven, maar
zijn in een referaat niet goed weer te geven.

Tandcaries berust op een langzame onttrekking der kalk aan den
tand, zulks door de werking van zuren, gevolgd door een verderen
destrueerenden invloed op het overblijvende weefsel doorde in den mond
aanwezige bacteriën. Tandcaries is dus een chemisch-parasitair proces,
waarbij echter ook praedisponeerende factoren moeten worden aange-
nomen.

Tandcaries moge vrij veelvuldig bij honden en katten worden waar-
genomen, bij de equiden is zij volgens Nieberle zeldzaam en als bij
deze wel een ziekteproces in de diepere deelen van den tandalveool
wordt waargenomen, dan moet het ontstaan daarvan veelal worden
toegeschreven aan een infectie, die langs den alveolaerrand wist door
te dringen. Daar echter ook bij het paard tandcaries voorkomt, die op
de wrijfvlakte der kiezen in het daar aanwezige cement een aanvang
neemt, kan hier ook langs het wortelkanaal een infectie van de diepere
deelen volgen.

Een geval daarvan en zijn gevolgen, worde hierbij beschreven. Het
is een geval, dat plaats laat voor een andere meening, dan de mijne.

In de maand October werd door een slager hier ter stede een zeven-
jarig paard geslacht, bij hetwelk reeds gedurende het leven een zeer
sterke verdikking van den rechtertak der onderkaak was waargenomen,
die beenhard aanvoelde. De eigenaar deelde mee, dat het paard ge-
durende het laatste jaar wel honderd pond aan vleesch had verloren.
Toen, na de slachting, van deze onderkaak de spieren waren verwijderd,
bleek, dat d.e verdikking alleen in het been gezeteld was, het ergst ter
hoogte van de vierde kies. Zij werd niet alleen veroorzaakt door een
plaatselijke bombage der kaak, maar ook door een been-nieuw-vorming
ten gevolge van een ossificeerende periostitis, die zoowel aan de laterale
als aan de mediale zijde van den kaaktak bestond, maar aan de eerste
het sterkst was.

Op de plaats van de grootste welving in de verdikking werd de kaak
door mij in dwarsche richting doorgezaagd. Allereerst bleek toen, dat
de afstand tusschen de beide corticale lagen der kaakplaat, die norma-
liter i 3i cm. bedraagt, thans ioj c.M. was, waarvan ij cm. voor
rekening kwam van het been, dat nieuwgevormd was, tengevolge van
de periostitis aan de laterale zijde.

Voorts bevond zich in het benedengedeelte van den alveool der 4e kies
een holte, die met een dikken zeer stinkenden etter was gevuld. De wortel
van deze kies, was voor een aanzienlijk gedeelte geresorbeerd, terwijl
aan den gearrodeerden kieswortel een ronde, erwt-groote, beenharde
woekering aanwezig was. Voorts had de spongiosa, die juist daar in de
kaak zoo sterk is ontwikkeld, in de omgeving van den alveool plaats
gemaakt voor een min of meer compacte beenmassa, waarin een tweetal

holten voorkwamen, gevuld met etter, zooals die ook in den alveocl
der kies was waargenomen.

Thans nader de kies bekijkende, bleek mij, dat aan de wrijfvlakte een
viertal openingen aanwezig waren, waarbij twee in de diepte der kies
voerden. Tevens bleek, dat aan de linguale zijde der kies een over de
kroon loopende fissuur bestond, waarvan de randen reeds aanmerkelijk
van elkaar verwijderd waren, penetreerend in een der carieuze kanalen.

Wanneer ik nu wil trachten het waargenomen ziekteproces vanaf
zijn begin te reconstrueeren, dan ga daaraan een enkele opmerking
vooraf over het vlies, dat den tandalveool bekleedt en dat het perioden-
tium wordt genoemd. Ik doe dat, omdat dit periodontium tot het cen-
trale punt van het ziekteproces moet worden gerekend. Het is een stevig
bindweefselhoudend vlies, dat zoowel den alveool bekleedt, als den
wortel der kies overkleedt en het bovenste deel van laatste omgeeft
met het zoogenaamde ligamentum circulare, dat een krachtig bolwerk
vormt tegen micro-organismen, die langs het tandvleesch zouden
kunnen binnendringen. Het periodontium is rijk aan bloedvaten.

Belangrijk is voorts, dat uit dit periodontium het cement ontstaat, het
osteoide weefsel, dat in het bijzonder de wortels van tanden en kiezen
overdekt. Men kan zich nu tweeërlei voorstellen. Men kan zich ten
eerste voorstellen, dat primair is geweest de penetreerende tandfissuur,
die eensdeels aanleiding gaf tot een zeer carieuze kies (fissuurcaries),
anderzijds, doordat het ligamentum circulare misschien kon worden
gepasseerd, oorzaak was, dat bacteriën langs den alveolairrand in den
tandalveool konden afdalen en daar oorzaak werden van een ontsteking
van het periodontium. Men kan echter ook de meening huldigen en
naar mijn meening is dit het meest aanvaardbaar, dat primair de ca-
rieuze kies ontstond en door de een of andere oorzaak in den verzwakten
wand een fissuur ontstond, waarvan thans ook reeds de randen aan de
caries ten offer vielen.

Toen echter deze caries, die op verschillende plaatsen in de wrijfvlakte
der kies optrad, in de diepte doordrong, is hier ongetwijfeld eerst een
pulpitis ontstaan en is de ontsteking na vernietiging der pulpa over-
gegaan op het periodontium. Deze ontsteking ontstond dus van uit het
foramen apicale, de opening op de punt van den tandwortel, en werd
dus zoo tot een periodontitis apicalis, zoo genoemd in tegenstelling met
de ontsteking, die, na beleediging van het ligamentum circulare door
scherpe voedseldeeltjes of anderszins, kan optreden langs den aveolair-
rand en periodontitis marginalis wordt genoemd.

Hoe echter de wijze van ontstaan ook moge zijn geweest, in beide
gevallen ontstond een infectieuze periodontitis, die eerst circumscript
bestond, maar zich later over het geheele periodontium uitbreidde en
tot ettervorming aanleiding gaf. Er ontstond een alveolairpyorrhoe, die
tweeërlei tengevolge had.

Het periodontium werd dermate gelaedeerd, dat het etter doorliet,
die zich daarna een weg baande tot in het spongieuze beenweefsel, waar
een osteomyelitis ontstond, die, en hier spreekt waarschijnlijk de lang-

durige tijd van het ziekteproces mee, deels aanleiding gaf tot een
ossificeerende ostitis en vorming van een compacte beenmassa, maar
waarnaast ook een tweetal met etter gevulde holten tot stand kwamen.

De etter bereikte echter ook, door de compacte beenplaten der
onderkaak, het de kaak bekleedende pereost, waar zij niet, zooals dat
bij den mensch vrij geregeld wordt gezien en ook bij het dier wordt
waargenomen, aanleiding gaf tot een etterhaard en consecutieve door-
braak door de huid, maar tot een pereostitis, waardoor een niet minder
dan i è cm. dikke beennieuwvorming ontstond. Voorts valt op te
merken, dat de rondom den kieswortel verzamelde etter, zich geen
doorgang door het ligamentum circulare heeft weten te verschaffen,
waardoor een afvloeiing langs den tandvleeschwand had kunnen plaats
hebben. Daardoor bleef de wortel der kies met dezen etter omgeven, wat
een vernietigende werking erop tengevolge had. Uit den aard van den
tandbouw werd daarbij eerst het cement gearrodeerd. Hierbij dient
echter opgemerkt, dat onder dergelijke omstandigheden vrijwel nooit
resorptie alleen bestaat, maar deze meestal met appositie gepaard gaat.
Nog zeer lang geeft de bestaande prikkeling van het periodontium
aanleiding tot cement-nieuw-vorming, tot zoogenaamde hypercemento-
sen, waarvan de zoogenaamde cementkogels een voorbeeld zijn. Dit
zijn ronde lichaampjes, waarin meestal een paar fijne kanaaltjes voor-
komen. Zij ontstaan vaak vrij in het periodontium, maar gaan, als zij
met het cement van den tand in aanraking komen, hiermee vergroeien.

Aan den gearrodeerden wortel der paardekies nu bevond zich, bene-
vens klaarblijkelijk nieuw gevormd cement, ook een cementkogel, waarin
een paar fijne openingen den toegang tot een kanaaltje gaven.

Ook de andere dcelen van den tand waren echter aangetast, zoodat
de totale lengte der kies, die normaliter i 10 cm. bedraagt, thans tot
5 en 7 cm. bleek gereduceerd.

Ik wil niet eindigen zonder te hebben gewezen op de vele pijn, die
het paard gedurende dit zeker langdurige lijden moet hebben gehad.
Iedere kaakbeweging veroorzaakte die pijn en het is niet onwaarschijn-
lijk, dat bij het paard verschijnselen hebben bestaan, die aan klem
zouden do^n denken. De voedselopname werd zeer bemoeilijkt en ver-
wonderlijk is het dan ook niet, dat het dier in het laatste jaar zoozeer
vermagerd was.

Nieberle : Lehrbuch der Speciellen I\'athologischen Anatomie der Haustiere.
Port und Euler : Lehrbuch der Zahnheilkunde.

Verfasser erwahnt einen Fall von periodontitis chronica des rechten Hinter-
kiefers \'bei einem Pferde, infolge einer cariës des vierten Bachzahnes.

The author records a case of periodontitis chronica of the lawer jaw (on the
right side) in a horse, as a result of caries of the 4th molar tooth.

L\'auteur décrit un cas de périodontite chronique du maxillaire inférieur (k droite)
chez un cheval, a la suite d\'une earie de la 4ième molaire.

Uit de kliniek voor kleine huisdieren van de Veeartsenijkundige Faculteit
der Rijksuniversiteit te Utrecht.
Dir. Prof. Dr. A. KLARENBEEK.

Oogtuberculose is vooral bij het rund en het varken vastgesteld en
is ook bij de kat geen al te groote zeldzaamheid. Bij voorkeur is daarbij
de uvea aangetast en het lijden gaat meestal met uitgebreide long-
tuberculose gepaard. Zelden is de oogaandoening primair en ook in de
gevallen dat waarschijnlijk zulks het geval is, bestaat altijd nog de
mogelijkheid dat de primaire haard onopgemerkt is gebleven en aan de
waarneming bij de sectie is ontsnapt.

Bij de hond is nimmer oogtuberculose door mij waargenomen ;
Lesbouyehes maakt in zijn werk ,,La tuberculose des carnivores dome-
stiques" van dit ooglijden geen gewag en ook overigens heb ik daaromtrent
geen mededeelingen in de literatuur kunnen vinden.

Bij zilvervossen zijn reeds verschillende gevallen van tubercu-
lose, ook in ons land, vastgesteld. Meestal was de tuberculose bij deze
dieren van bovinen aard en een gevolg van het voederen met slachtafval
(vooral longen) en melk afkomstig van runderen aan deze ziekte lijdende.
Ook het voorkomen van oogtuberculose bij zilvervossen wordt in enkele
gevallen genoemd. Seidel zegt daaromtrent b.v. : ,,In diesen Fällen
besteht meist seit längerer Zeit eine verringerte Futteraufnahme,
bisweilen Panophthalmie eines oder beider Augen oder sonstige Seh-
störungen."

Redslob en Jost beschrijven een geval van keratitis parenchymatosa
tuberculosa van het rechteroog bij een zilvervos, die aan longtuberculose
lijdende was.

Het hoornvlies-epithelium was tweelagig ; in het parenchym kwamen
talrijke histiocyten- (met overgangen in epitheloide cellen) haarden
voor en verder nieuwgevormde vaten en bloedingen tusschen en in de
lamellen ; de Bowmansche- en de Descemetsche membraan waren
intact ; het endothelium was plaatselijk verdwenen ; in de irishoek
bevond zich een cellig exsudaat, vooral uit lymphocyten bestaande ;
op de voorvlakte van de iris werden slechts weinig knobbeltjes gevonden ;
reuzencellen werden nergens aangetroffen, verkazing werd nergens vast-
gesteld, maar wel in verschillende coupes tuberkelbacillen.

Het geval door mij waargenomen betrof een zilvervos, die de laatste
tijd in algemeene voedingstoestand was achteruitgegaan en waarbij
een aandoening van het linkeroog was opgemerkt.

Toen de vos ons ter onderzoek werd aangeboden bleek inderdaad
het dier zeer vermagerd te zijn terwijl de hoedanigheid van de pels
zeer veel te wenschen overliet. Bij bimanueele buikpalpatie werden een

aantal onregelmatige knobbeltjes in het abdomen gevoeld. Het hoorn-
vlies was, vooral ventraal, grijsachtig troebel. Voorts bestond er een ge-
ringe pericorneale conjunctivale- en episclerale vaatinjectie; de con-
junctiva was overigens wat rood en gezwollen; de door de hoornvlies-
troebelingen nog even zichtbare pupil vernauwd ; de conjunctivale
afscheiding gering en van mucopurulente aard.

Verschijnselen welke op oogprikkeling wezen, ontbraken geheel.
Alles wees er op dat tuberculose bestond.

Tien dagen later werd toestemming verleend het dier pijnloos te
dooden. De oogafwijkingen waren vrijwel stationnair gebleven. Bij
focale belichting en bezichtiging met de binoculair loupe van Berger
werden de volgende veranderingen van de voorste deelen van het oog
opgemerkt : epithelium van de cornea glad ; in de oppervlakkige
proprialagen vlokkige, niet al te dichte troebelingen; vooral tegen de
achtervlakte van de onderste helft van het hoornvlies een groot aantal
grijf grauwe neerslagen van ronde vorm; voorzoover althans zichtbaar,
geringe afwijking van de iris in kleur en teekening ; vernauwing van
de pupil. Een nader ophthalmoscopisch onderzoek was niet mogelijk.
Na de dood van het dier werd met een fijne canule wat kamervocht
opgezogen en bij twee cavia\'s ingespoten. Bij beide proefdieren werd
later tuberculose vastgesteld.

Van het oog, gefixeerd in 10 % formaline, werden in het Ooglijders-
gasthuis coupes gemaakt. (Prof. Dr. Bakker). Het microscopisch
onderzoek leverde het volgende resultaat op : Hoornvlies : epithelium
normaal, ongeveer zevenlagig ; Bowmansche membraan niet te onder-
kennen ; oppervlakkige parenchymlagen vooral in het randgedeelte
met geringe leucocytaire infiltraties (polymorphkernige leucocyten) ;
in de periphere diepere lagen enkele indringende bloedvaten ; in de
diepste lagen, direct op de Descementsche membraan sterkere leucocy-
taire infiltraties ; descemet intact ; endothelium ten deele zichtbaar,
hier en daar daarop hoopjes cellen (epitheloide cellen) en daartusschen
polymorphkernige leucocyten.

In de kamerbocht een sterke ophooping van cellig exsudaat (als
tegen de hoornvliesachtervlakte), op sommige plaatsen regressie en
verder een voortzetting van de cellige infiltratie in corpus ciliare, iris-
basis en sclera.

Iris : tegen de irisvoorvlakte celneerslagen als tegen de achtervlakte
van de cornea, maar hier in sterkere mate ; enkele meer omschreven
celophoopingen in het voorste gedeelte van het irisstroma. De ver-
anderingen van corpus ciliare waren ongeveer gelijk aan die van de
iris. Tusschen en op de zonula Zinnii kwamen epitheloide cellen en
polymorphkernige leucocyten voor. De retina was ten deele losgelaten
(kunstproduct ?) Tusschen het netvlies en de chorroidea waren voor-
namelijk in de periphere deelen vóór de aequator eiwitneerslagen en
LXIII 16

celhoopjes met pigmentkorrels en cellen met pigment beladen te zien.
Meer naar de papil toe kon een regelmatig golvend verloop van de
retina worden waargenomen ; evenwel zonder pathologisch-anatomi-
sche afwijkingen in de structuur van het netvlies overigens. De papil
toonde geen afwijkingen.

De zetel van de veranderingen was alzoo gelegen voornamelijk in
het voorste gedeelte van de bulbus; de parenchymateuze hoornvlies-
troebeling moet wel als secundair worden beschouwd.

Dat bij tuberculose van de uvea het voorste- en het achterste gedeelte
daarvan afzonderlijk kunnen zijn aangetast wegens de gescheiden
vaatverzorging (art. ciliares anteriores, art. ciliares posteriores breves
et longae) is vooral ook door Woods nader ter sprake gebracht.

Bij de sectie van het dier, in het veterinair pathologisch-anatomisch
Instituut verricht, werd uitgebreide tuberculose vastgesteld (peritoneum,
pleura, nieren, miliaire longtuberculose, tuberculose van mesenteriale-,
bronchiale- en sternale lymphklieren.

Fleischfressenden Edelpelztiere. Tierärztl. Rundsch. 1933. S. 373.
Redslob et Jost : Kératite interstielle chez un renard argenté. Bull, de la Soc.
d\'ophth. de Paris. 1927. No. 9.
Ref. Zentralbl. der ges. Ophth. 1928. H. 17.
Lesbouyries : La tuberculose des cannivores domestiques. 1926.
Woods: Tuberculosis of the eye. International clinics. Vol. I, Serifs 43, 1933 .

Verfasser erwähnt ein tuberkulöses Augenleiden, besonders des vordersten Teiles
der bulbus bei einem tuberkulösen Silberfuchsen.

The author records a tuberculous affection of the eye, especially of the anterior
part of the bulbus, in a silver fox suffering from tuberculosis.

L\'auteur décrit une affection tuberculeuse de l\'oeil, surtout de la partie antéri-
eure du bulbus, chez un renard argenté atteint de tuberculose.

AANWEZIGHEID VAN COCCIDIËN-OÖCYSTEN
IN DE FAECES VAN HONDEN. DIE KORT TE VOREN
KONIJNEN OF INGEWANDEN VAN DEZE DIEREN
HEBBEN VERORBERD

Vooral bij jonge honden met darmstoornissen kunnen niet zoo heel
zeldzaam, eventueel naast eieren van andere ingewandsparasieten,
coccidiën-oöcysten worden vastgesteld. In het meerendeel der gevallen
is Isospora bigemina in het spel ; een enkele maal zijn ook oöcysten

van Eimeria canis, waaromtrent o.a. Nieschulz mededeeling heeft
gedaan, gevonden.

Dat ook coccidiën-oöcysten van het konijn in de faeces van honden
kunnen voorkomen, wordt niet in de literatuur vermeld, wanneer ten-
minste de waarneming van Dages, die in de epitheliën van het darm-
slijmvlies van een hond coccidiën vond die met het coccidium cuniculi
volgens Martin identisch zouden zijn, buiten beschouwing wordt
gelaten. *)

Toch dient hiermede bij het onderzoek van hondenfaeces rekening
te worden gehouden, daar geen pathogene beteekenis voor den hond
hieraan kan worden toegekend. Het vinden van deze oöcysten staat
n.1. zonder twijfel in verband met het feit dat deze honden kort te voren
konijntjes, of organen daarvan, hebben genuttigd.

Enkele gevallen heb ik zelf meenen te kunnen waarnemen; het eerste
geval reeds in 1924. Slechts eenmaal werden bij laatstgenoemde hond
de Eimeria-oöcysten in de faeces in zeer groot aantal waargenomen en
toen vergeleken met die van het konijn, waarmede ze identisch bleken.

In 1933 werd eenzelfde waarneming gedaan bij een takshond uit
Bilthoven ; het dier leed tevens aan darmstoornissen. De sectie van het
dier vond enkele dagen later plaats ; het onderzoek op coccidiose was
hierbij evenwel volkomen negatief, (ten Thije, Nieschui.z).

Om na te gaan, hoe lang de oöcysten in de faeces van honden, 11a
toediening per os, kunnen worden gevonden, werd aan een proefhond
coccidiën bevattend materiaal van een konijn afkomstig, verstrekt.
Slechts de daaropvolgende dag konden de oöcysten in groote hoeveel-
heid in de faeces worden aangetoond ; daarna niet meer.

Teneinde met zekerheid tot coccidiose van de hond, op grond van
het faecesonderzoek, al of niet te besluiten, dient alzoo tot nadere
identificatie van de in de hondenfaeces gevonden coccidiën-oöcysten,
en eventueel tot herhaald faecesonderzoek, te worden overgegaan.

Verfasser deutet darauf hin dass coccidicn-oöcysten in den Hundenfakalien vor-
kommen können falls die Hunde kurzer Zeit vorher Kaninchen oder Eingewcide
dieser Tiere gefressen haben.

The author draws attention to the fact that coceidia-oocysts may oecur in the
faeces of dogs which a short time previously have eaten rabbits or the intestines of
these animaJs.

L\'auteur appelle 1\'attention sur le fait que des oökystes de coecidies peuvent
se rencontrer dans les fèces de chiens qui peu avant ont mangé des lapins ou les
viscères de ces animaux.

\') Intusschen heb ik eerst kort geleden bemerkt dat van fransche zijde reeds
aandacht hierop was gevestigd ; bij het schrijven van dit artikeltje heb ik hiervan
evenwel geen gebruik meer kunnen maken.

Eenige tijd geleden werd bij een hond, die proglottiden met de faeces
kwijt raakte, een wormkuur toegepast (hydrobromas arecolini 15 m.gr.
per os), waarna ongeveer een uur later één lintworm met kop werd
afgedreven. De lengte van deze lintworm, welke bij nader onderzoek
Taenia serrata bleek te zijn, was 3.25 M.

In\' de literatuur wordt als lengte van deze taenia aangegeven 0.50—
2.00 M. Ook ik heb nóch daarvoor, noch daarna een taenia serrata
van een dergelijke lengte gezien.

The author records the occurrence of a teania serrata of considerable length
(3,25 M.) in a dachshund.

L\'auteur rapporte la présence d\'une taenia serrata (d\'une trés grande longueur
(3,25 metres) chez un basset.

CONGENITALE BINOCULAIRE OOGAFWIJKING BIJ EEN
TWEE MAANDEN OUD KATJE MET EEN VOLKOMEN
ONTBREKEN VAN DE PARS OPTICA RETINAE

Den 5den Juli 1934 werd een wit katje, twee maanden oud, poli-
klinisch ter onderzoek aangeboden voor een beiderzijds ooglijden, dat
reeds vanaf de geboorte zou hebben bestaan.

Bij het ophthalmologisch onderzoek bleken aan beide oogen van het
diertje vrijwel dezelfde veranderingen te bestaan. De bulbi waren
grooter dan normaal ; vooral was zulks het geval met de corneae. De
intraoculaire druk was gering verhoogd (digitale palpatie op de gesloten
oogleden). De hoornvliezen waren ondoorzichtig, glad en glanzend van
oppervlakte, blauwgrijs van kleur door troebelingen en pigmentaties
vooral in de diepere deelen. Bloedvaten konden daarin evenwel niet
worden onderkend. In het centrum was een iets naar buiten uitstekend
donkerder gepigmenteerd gedeelte zichtbaar. De veranderingen waren
aan beide oogen vrijwel dezelfde ; ontstekingsverschijnselen waren niet
waar te nemen. Uiteraard was een nader ophthalmoscopisch onderzoek
van de diepere deelen niet mogelijk.

Hoewel volgens den eigenaar het diertje zich thuis goed kon redden
en niet de indruk maakte niet te kunnen zien, kon toch op grond van
het onderzoek worden medegedeeld dat hier absolute blindheid moest

bestaan en geen beterschap mogelijk was. Toestemming tot het pijnloos
dooden van dit overigens in goede voedingstoestand verkeerende dier
waarbij geen verdere veranderingen klinisch waren vast te stellen, werd
gegeven.

De beide oogen werden verwijderd en gefixeerd in 10 % formaline.
In het ooglijdersgasthuis (Dir. Prof. Dr. Weve) werden door Prof. Dr.
Bakker van beide bulbi serie-coupes gemaakt.

Het microscopisch onderzoek van de coupes leverde het volgende
resultaat op : Het epithelium van conjunctiva zoowel als van cornea
toonde geen afwijkingen. Ook de propria cornea was tamelijk normaal
en bevatte slechts hier en daar wat meer onregelmatig bindweefsel
waarin enkele leege bloedvaten. Van een Descemetsche membraan of
endothelium was niets te bespeuren. Tegen de geheele hoornvlies-
achtervlakte bevond zich een gepigmenteerde bindweefsellaag (iris ?)
In het centrum was de cornea wat dunner, het epithelium ter plaatse
wat verdikt, terwijl los vaathoudend weefsel zich aan de achterzijde
bevond. In dit weefsel waren vrij veel bloedvaten zichtbaar.

Aan een beginnende, abortief verloopende lensafsnoering werd
gedacht ; van eigenlijk lensweefsel was ook overigens nergens iets te
bespeuren. Van het corpus ciliare waren slechts resten aanwezig. N.
Opticus en papilla N. optici waren atropisch ; het weefsel bevatte veel
cellen (glieus weefsel). Van het binnenblad van de retina (pars optica
retinae) was op geen enkele plaats iets waar te nemen, het scheen vol-
komen te ontbreken. Eén enkele laag van cellen, nabij de papil onge-
pigmenteerd, overigens gepigmcnteerd (pigmentepitheellaag van de
retina ?) lag tegen de weinig ontwikkelde dunne chorioidea. De sclera
was vrijwel normaal van bouw en goed gevormd.

Degeneratie- of ontstekingsverschijnsclen konden nergens worden
vastgesteld. Vermoedelijk was hier een ontwikkelingsanomalie in hetspel.

Noch omtrent de formale- noch omtrent de causale genese kon iets
met zekerheid worden gezegd. Het was alsof de oogen bij ontwikkeling
in de primaire oogblaas waren blijven steken en het niet tot de vorming
van het binnenblad van de secundaire oogblaas was gekomen.

Bij de sectie, verricht in het veterinair pathologisch Instituut (Prof.
Dr. Schornagel), werd enkel een congenitale afwijking van het hart
vastgesteld, voornamelijk doordat de rechter ventrikel onvoldoende was
ontwikkeld.

Verfasser beschreibt eine congenitale Augenabweichuhg auf beiden Seiten mit
einem totalen Fehlen der par? optica retinae bei einem 9 wöchiges Katzchen.

The author describes a congenital bilateral eye lesion in a g-weeks-old kitten
with a total absence of the pars optica retinae.

L\'auteur décrit une ésion congénitale bilaterale des yeux chez un jeune chat
de 9 semaines, avec absence complè e dè la pars optica retinae.

In het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van i Januari 1936 zijn
door mij enkele opmerkingen gemaakt over de wijze waarop Collega
de Gier in diens artikel over bovenstaand onderwerp, voorkomend
in het Tijdschrift van 15 November 1935, de diagnose „Reisziekte"
heeft gesteld.

Meeningsverschillen over een of ander onderwerp vormen in het
algemeen een prikkel tot steeds intensiever inleven in de bijzonderheden
van zoo\'n onderwerp. Dit heeft ertoe geleid, dat mijn belangstelling
voor het ziektegeval van de pony\'s zich heeft uitgestrekt tot de herkomst
van de pony\'s en den aard van de reis, die deze dieren gemaakt hebben.
Het behoeft geen betoog, dat vooral de aard van de reis een belangrijke
factor is in de aetiologie van reisziekte. Nadere gegevens hierover zijn
thans in mijn bezit.

De Heer James Bain, dealer in horses and Shetland ponies, te Granton
(in de naaste omgeving van Leith) heeft, als kooper en leverancier van
de bedoelde pony\'s het volgende medegedeeld :

„Regarding your requiry about shipping „Shetland ponies" from
„Leith to Rotterdam on my ponies arrival from Shetland they are
„driven carefully by men to my parks in Granton, kept for 4 a 6 weeks
„before dispatching them by steamer to Rotterdam.

„I may further state 4 a 6 days they are fed on hay here before leading
„by steamer ; my parks is only one mile from Leith-Doc.k.

De reis Shetland-Rotterdam geschiedt dus in twee trajecten met
een oponthoud van 4 a 6 weken te Leith ; de pony\'s staan de laatste
4 a 6 dagen vóór het inschepen op hooirantsoen. Per trein wordt in het
geheel niet gereisd.

In het artikel van Collega de Gier wordt medegedeeld, dat, „de
pony\'s te Leith in het schip geladen waren, nadat zij eenige uren te voren per trein
in de havenplaats waren aangevoerd.\'\'\'\'

Het artikel legt in dit gedeelte stilzwijgend een schakel tusschen den
invloed van de treinreis op de pony\'s en dien van de bootreis; in den trein
de inleiding en in het schip de voltooiing van de ziekte ! In deze schakel
rust stilzwijgend de verklaring van den dood van de eerste pony „reeds
spoedig na het vetrrek van de boot" en tevens de verklaring voor de bijna
totale leegheid van maag en ingewanden, gevonden bij de sectie van de twee
later gestorven pony\'s.

Nu echter vast is komen te staan, dat de pony\'s onder geheel normale
omstandigheden, d.w.z. niet „verreisd" in Leith zijn ingescheept, komt
dit alles in een ander licht te staan.

Er zijn nu ten aanzien van de gestorven pony\'s naar mijn meening
twee mogelijkheden : óf deze dieren hebben aan boord diarrhee gehad,
wat m. i. geen verschijnsel voor reisziekte is, of ze zijn zonder buikvulling,
dus niet gezond, ingeladen. (Door het stellen van deze mogelijkheid
behoeft noch den veterinairen dienst te Leith, noch den verkooper van
de pony\'s een blaam te treffen, omdat het beoordeelen van deze schuwe
„kudde dieren" vaak moeilijk is).

Het is toch nu allerminst aannemelijk, dat de eerste pony bij kalme
zee en goede stalling reeds spoedig na het vertrek aan reisziekte zou
zijn gestorven !

Dan wil ik hier wijzen op een frappant verschil tusschen de twee
gestorven en later geseceerde pony\'s en de ééne minder zieke, latei-
herstelde pony : Als deze pony ook zou zijn gestorven, zou de sectie een ander
beeld hebben opgeleverd, wat de vulling van den digestie-tractus betreft, want
deze pony ,,ontlastte tijdens zijn herstel een groote hoeveelheid faeces."

Deze pony neemt dus als ziektegeval een afzonderlijke plaats in.
De vulling van den digestietractus bij deze pony kan bezwaarlijk zijn
gekomen van het vanzelf matig gebruik van voedsel tijdens het hestel-
lingsstadium, (de tijd was trouwens ook te kort om dit voedsel reeds
te kunnen ontlasten), maar moet opgenomen zijn aan boord van het
schip, dus klavirhooi zijn geweest.

2e. dat de ziekteoorzaak van de zieke, later herstelde ponv, evenmin
kan worden gediagnostiseerd;

3e. dat, in verband met de onbetwistbaar aanwezig geweest zijnde
inferieure eigenschappen van het pak klaverhooi en met het oog op de,
in sommig opzicht frappante, overeenkomst van de ziektesymptomen
bij de pony met verschijnselen van schimmelintoxicatie, de mogelijkheid van
deze ziekte niet kan worden uitgeschakeld;

4e. dat voor de diagnose „reisziekte" van Collega de Gier alleen
het lage Ca-gehalte van het bloed van deze ééne pony onaangetast is
blijven bestaan en

5e. dat ik meen te mogen beweren, dat een ,,laag Ca-gehalte van het
bloed" zonder méér het stellen van de diagnose „reisziekte" niet vermag
te motivieeren.

Een omstandigheid tenslotte, die m. i. ook niet voor „reisziekte"
pleit is, dat van de zeven zoogende merrie\'s drie zijn gestorven en één
is hersteld, dus 57 % aangetast is geweest en dat nog wel bij een reis
onder de meest gunstige omstandigheden van weer, stalling enz.

Het zou er voor de Shetlandsche pony\'s heel treurig uitzien, als het
reizen voor hen zóó gevaarlijk was !

KOPZIEKTE.GRASTETANIE.ECLAMPSIE VAN HET RUND.
OVEREENKOMST MET PARESIS PUERPERALIS EN
ACETONAEMIE

Prof. Sjollema⁸) komt door zijn onderzoek tot de conclusie, dat de
sterkste toeneming in frequentie van de kopziekte is waar te nemen
in die streken, waar men de veehouderij in de laatste jaren veel inten-
siever drijft dan vroeger en wel voornamelijk op zandgronden. Men
moet dan ook wel verband zoeken tusschen de gewijzigde methoden der
veehouderij en het optreden dezer ziekte.

1) De winterrantsoenen hebben, vooral als weinig hooi gevoederd wordt,
dikwijls een vrij groot gebrek aan kalk, terwijl zij naar verhouding
tamelijk veel phosphorzuur bevatten. Of men aan de abnormale minerale
samenstelling van de winterrantsoenen een rol moet toekennen mag
niet als zeker worden beschouwd, maar is niet uitgesloten. In 1932
beschouwt Prof. Sjollema³) ondoelmatig samengesteld stalvoeder als
een der hoofdmomenten in de aetiologie.

Dat deze invloed van groote beteekenis is, lijkt mij voor de hand
liggend, vooral ook omdat in de laatste veertig jaren absoluut zeker is
uitgemaakt dat veel ziekten met de voeding samen hangen (o.a. beri-beri,
scorbut, rachitis) en uit de ervaring weten wij sedert lang dat ook bij
paresis puerperalis de voeding een groote rol speelt. Hiervoor breng
ik enkele uitspraken in herinnering.

De Bruin¹⁶) : ,,In Gegenden wo die Ernährung intensiv ist und
durch Zuchtwahl eine grosze Milchergiebigkeit erreicht wird, kommt
die Krankheit öfter vor als da, wo die Ernährung mäszig und der
Milchertrag gering ist."

Franck-Albrecht¹⁵) : „Was die individuelle Disposition anbelangt,
so ist es zunächst unbestrittene Tatsache, dasz die Krankheit fast aus-
schlieszlich gute Milchkühe befällt. Seit der Zeit, als in Algäu die Kühe,
der Käsefabrikation wegen, zu reinen Milchmaschinen gemacht wurden,
trat daselbst das früher unbekannte Kalbefieber auf (Bentele). In
Gegenden, wo nicht die Milchergiebigkeit im Vordergrund steht, ist
das Kalbefieber eine seltene Erscheinung, oder er fehlt ganz. Es sind
in der Beziehung besonders die Hollanderkuhe, überhaupt das Marschvieh
übel berüchtigt. Aber auch der Körperzustand an und für sich ist
vom gröszten Einflusz. Es sind besonders gut und üppig genährte
Tiere, solche die viel erschlaffendes Futter bekommen und den natürlichen
Verhältnissen möglichst entrückt sind (Stallfütterung), die zu dieser
Krankheit inklinieren. Es unterliegt keinem Zweifel mehr, dasz für

die Gebärparese vor allem die zu splendide, voluminöse und nährstoff-
reiche Ernährung der Muttertiere eine Praedisposition schafft."

Ten Hoopen¹⁷) heeft in de praktijk den indruk gekregen, dat de aard
van het voedsel een rol speelt. De ziekte komt relatief meer voor bij
koeien van z.g. koemelkers en kleine veehouders dan in de grootere
fokbedrijven. Het krachtvoer bij de eersten bestaat meer uit meel van
granen, de laatste voederen meer lijnkoek, sojakoek etc. Bij meelvoeding
worden de koeien vetter.

Toman¹⁸) zegt dat de voeding zeker een belangrijke rol speelt en dat de
normale graviditeit op een auto-intoxicatie (zwangerschaps-acidosis) lijkt.

De inzichten in de voedingsleer hebben zich sterk gewijzigd nadat
Eijkman had opgemerkt, dat onder kippen een ziekte optrad, die veel
op beri-beri van den mensch geleek (Polyneuritis bij hoenders. Gen.
Tijdschr. v. Ned.-Indië 1890).

Eeuwenlang heeft men de oorzaak van beri-beri, scheurbuik, pellagra,
rachitis instinctief gezocht in de voeding die in eenig opzicht onvoldoende
zou zijn, terwijl men eveneens instinctief genezing zocht voor deze
ziekten in verandering van voeding. Welke rol deze echter speelde, is
langen tijd duister geweest, daar men onvoldoende de samenstelling
kende. De klassieke voedingsleer kent alleen eiwitten, koolhydraten en
vetten als de onontbeerlijke instandhouders der stofwisseling. De grootste
grondleggers waren Liebig en Voit. Men leerde vooral de eiwitstoffen
kennen als de bouwsteenen van het lichaam, terwijl de vetten en kool-
hydraten een grooten rol bleken te spelen voor het leveren van de
energie. Nadat men verder empirisch de wenschelijkheid van een zekere
verhouding tusschen de stikstofhoudende en stikstofvrije stoffen in de
voeding had vastgelegd, meende men, dat het gebouw der voedingsleer
in groote trekken klaar was. Deze methode om biologische problemen
langs schei- en natuurkundigen weg op te lossen, vond hare bekroning
door de vondst van Rübner die aantoonde, dat de wet van behoud
van energie ook geldt voor het dierlijk lichaam en zoo kwam men er
dus als vanzelf toe de waarde der voedingsmiddelen te bepalen door
hun calorische waarde. Daar de zouten geen calorieën leveren en men
verder meende dat de anorganische verbindingen vaak wel in voldoende
mate in het voedsel aanwezig zijn, besteedde men op den duur aan deze
bestanddeelen te weinig aandacht, niettegenstaande Liebig omstreeks
de helft der 19e eeuw al op de groote beteekenis ervan gewezen had.
Hij sprak nl. de gedachte uit :

„An allen Vorgangen im tierischen Körper, an der Verdauung,
Blutbildung, den Atmungsprozess und den Stoffwechsel nehmen die
unorganischen Bestandteile welche konstante Bestandteile des Blutes
usw. ausmachen, einen sehr wesentlichen, in vielen Fällen einen be-
stimmten Anteil."

Ook Voit zag het groote belang van de minerale stoffen voor de
lichaamshuishouding in en sprak daarom van „voedingszouten". Toen
men echter later de waarde der voedingsmiddelen hoofdzakelijk be-

paalde door hun calorische waarde, verdween dit begrip weer uit de
geneeskundige gedachtensfeer. Er is dus een tijd geweest, dat men de
voedingsmiddelen te veel beschouwde uit het oogpunt van eiwit-, vet- en
koolhydraatgehalte en vergat daarbij de belangrijke rol der minerale
stoffen, hoewel op de beteekenis hiervan voldoende gewezen was door
Liebig en Voit. In den laatsten tijd wordt wel weer veel meer gewezen
op de belangrijke rol die de minerale bestanddeelen in de voeding
spelen, maar een tijdlang hebben de vitaminen het grootste deel van
de belangstelling opgeëischt.

Het begrip van deficiëntie-ziekte, aangeduid door de onderzoekingen
van Eijkman en Grijns kwam tot ontwikkeling, waarop men de moderne
vitaminenleer grondvestte.

Liebig¹⁹) heeft er reeds op gewezen, dat, als er ook maar één bestand-
deel in de voeding in te geringe hoeveelheid aanwezig is er noch bij
planten noch bij dieren een normale ontwikkeling kan plaats vinden en
dit vraagstuk is zeer ingewikkeld door de groote menigvuldigheid der
mineralen.

Osborne en Mendel¹⁹) gaan nog verder en beweren, dat voor een
normale ontwikkeling niet alleen een minimum aan mineralen noodig
is, maar dat deze ook in een juiste verhouding in het voedsel moeten
voorkomen. Op een andere plaats beweert Osborne, dat men bij het
vitaminenvraagstuk niet tevens de noodzakelijkheid van een voldoende
toevoer van mineralen vergeten moet en vooral ook dat onze voedings-
middelen voor het grootste deel een aanzienlijk gebrek aan kalk en
ijzer hebben.

Carl Röse¹⁹) vond de beste tanden en de beste lichamelijke ont-
wikkeling bij de plattelandsbevolking in streken waar de verhouding
van 5—7 CaO—i MgO in het drinkwater bestond.

Zooals voldoende bekend is schrijft ook Prof. Sjollema een groote
rol toe aan de mineralen met het oog op gezondheid, groei, voortplanting,
De moderne voedingsleer heeft een tijdlang vooral in het teeken dei-
vitaminen gestaan, maar de inzichten o.a. van Liebig, Voit, Osborne
en Mendel, Mc Collum, Carl Röse, Ragnar Berg, Sjollema doen
duidelijk zien, dat de mineralen eveneens van zeer groote beteekenis
zijn.

In 19io is er door Ragnar Berg en in 1912 door Osborne en Mendel
nog eens de nadruk op gelegd, dat een minimum van de verschillende
mineralen voor de instandhouding van het leven noodzakelijk is.

Hart en Mc Collum¹⁹) wijzen er nadrukkelijk op dat de granen
alle een overmaat van zuren bevatten en dat daarom bijvoedering van
anorganische basen bij deze voeding noodzakelijk is.

Ten slotte zijn granen rijk aan phosphorzuur, dat voor verzadiging
altijd kalk zoekt, zoodat deze factor een verlies aan kalk voor het lichaam
beteekent. Alle granen zijn dus arm aan mineralen en bevatten een
overmaat van zuren, de alkalireserve ontbreekt.

Ook de peulvruchten zijn volgens Mc. Collum, Simmonds en Pitz
insufficiënt, vooral wat betreft Ca en Na.

Wortels en knollen zijn dikwijls zeer kalkarm, soms ook arm aan Na
en vooral geldt dit volgens Mc. Collum, Simmonds en Parsons voor
aardappels.

Van zeer veel belang lijken mij de inzichten van Ragnar Berg¹⁹),
die een principieel onderscheid heeft gemaakt tusschen physiologisch
zure en alkalische voedingsmiddelen : physiologisch zuur zijn alle
dierlijke organen en vleeschsoorten, vetten, eieren, zaden, terwijl
daarentegen wortels en knollen, stengels, bladeren en vruchten een alkali-
reserve bezitten. Vooral Amerikaansche onderzoekers wijzen vanaf 1915
op het principieele verschil tusschen zaden en bladachtige plantendeelen
wat betreft het gehalte aan minerale bestanddeelen. Steenbock, Mc.
Collum en Hogan waren de eersten, waarop een heele rij volgden :
Hart, Simmonds, Pitz, Nelson, Richardson, Halpin, Parsons en
vele anderen.

In den laatsten tijd heeft men dus meer de beteekenis van de alkali-
reserve begrepen en vele onderzoekers hebben dit vraagstuk bewust
onderzocht, o.a. Abderhalden¹⁹). Ook Straub en Wiechowski¹⁹)
wijzen op de groote beteekenis van de alkalireserve in de voeding.

Ik meende op dit vraagstuk iets verder te mogen ingaan daar duidelijk
gebleken is, dat de stalvoeding zoo\'11 groote praedispositie schept voor
ziekten der runderen zooals kopziekte en paresis puerperalis. Ten
opzichte van de laatste heeft ten Hoopen er immers op gewezen, das
meel van granen een voorbeschikkende werking heeft, terwijl volgent
Toman de normale graviditeit al lijkt op een zwangerschapsacidose en
tevens een zeer belangrijke rol toeschrijft aan de voeding.

Friesche dierenartsen²⁰) zijn algemeen van meening, dat sterke voeding
het gevaar voor acetonaemie bij melkkoeien vergroot (roggemeel, cocos-
meel etc.).

Dit inzicht werd zeer versterkt, doordat in de jaren 1918 enz., toen
er gebrek aan krachtvoeder was, de ziekte veel minder voorkwam. Ook
in Drenthe komt bij een voeding van meelsoorten, aardappels, roggestroo
deze ziekte voor. Juist granen en aardappels zijn vooral arm aan kalk.
Vroeger sprak men alleen van „intensieve" voeding ("de Bruin) of
„verslappend" stalvoeder (Franck-Ai.brecht).

Friedländer²¹) schreef: „Die Erfahrung der klinischen Medizin
und der Stoffwechsellehre weisen zwingend auf die Verwendung von
Kalkpräparaten als Stützmittel hin. Die Beziehungen des Kalks zum
Wachstum, zur inneren Sekretion, zur Blutgerinnung und zum Blut-
druck, sein Einflusz auf das sympathische und das autonome Nerven-
system, alle diese Eigenschaften schaffen den Kalzium eine hervorragen-
de Bedeutung in der Physiologie des Stoffwechsels und in der Aetiologie
mannigfacher Krankheitszustände."

Ook de pharmacoloog Meijer²¹) heeft de werking van kalkzouten
uitvoerig bestudeerd en deze verklaart dan ook : „Eine Steigerung

des Kalkgehalts kann die Lebensfähigkeit der Organe erhöhen. Der
Kalk hat eine Reihe von Wirkungen so dasz der Kalkgehalt des Körpers
einen Faktor für die ganze Stimmung desselben, für seine Reaktion,
seine Immunität und Idissynkrasien abgibt."

Van algemeene bekendheid is ook wel de invloed die Prof. Hamburger
waarnam van CaCl₂ op de phagocytose der leucocyten.

Er is dus vastgesteld dat calcium een belangrijke rol in de celkern
speelt ; bestaat er kalkgebrek in het een of andere orgaan dan zal daar-
door de functie verzwakt worden. Ook andere ionen zullen hierbij een
rol spelen, maar de werking van calcium is wel zeer sterk in het oog
gesprongen.

Zoo hebben de onderzoekingen van de laatste jaren ook de opvatting
versterkt dat de permeabiliteit van het darmkanaal staat onder dergelijke
invloeden. Dit is van veel belang ten opzichte van het tot stand komen
van deze runderziekten. De permeabiliteit wordt beheerscht door
verschillende physiologische invloeden. — Behalve de stalvoeding
werken ook praedisponeerend een hooge melkproductie en drachtigheid.

2) Een tweede praedisponeerend moment voor het ontstaan van
kopziekte is zeer zeker de invloed van klimatologische factoren, b.v. warme
dagen afgewisseld door koude nachten of guur weer in den tijd dat de
koeien van den warmen stal naar de weide worden gebracht. In het
algemeen is het weer vaak zeer afwisselend in dezen tijd. Ook t.o.v.
andere patiënten worden deze invloeden immers wel waargenomen;
zooals bij enteritis, peritonitis. De ervaring heeft geleerd, dat ook deze
factor van beteekenis is.

Uit de zeer uitvoerige onderzoekingen, die Prof. Sjollema⁵) hierover
heeft ingesteld is gebleken, dat in veel gevallen het ruw eiwitgehalte
van het jonge gras in de weide te hoog is. In i 5° % ^van het aantal
monsters was het gehalte echter vrijwel normaal, van 16 monsters laag.
Weelderige graslanden op vruchtbaren bodem leveren dus in het begin
van den weidctijd niet zelden een te eiwitrijk voeder.

Verder was een nieuwe bevinding, dat gras soms aanmerkelijke
hoeveelheden nitraat bevat.

De verhouding Ca/P in het gras bleek veel beter dan in het stalvoedsel.
De kaliumgehalten waren zeer hoog, het Na-gehalte laag, dus een
ongunstige verhouding K/Na. Het Mg-gehalte bleek betrekkelijk hoog
te zijn.

In verband met deze bevindingen verrichtte Prof. Sjollema ver-
schillende proeven op runderen d. m. v. een pensfistel.

Het kwam niet tot tetanieaanvallen. Een deel ging over in het bloed,
dat tevens nitriet bevatte, waardoor methaemoglobine werd gevormd.
Onderzoek van het bloed van patiënten op nitraat en nitriet was echter
steeds negatief.

Deze werden verricht met grondnotenmeel, tarwegluten, geëxtraheerd
sojameel, ook d. m. v. een pensfistel.

De conclusie van Prof. Sjollema uit deze proeven is, dat men niet
mag beweren, dat het nitraat van het gras de voornaamste oorzaak
van grastetanie is. Eiwit had klinisch een ongunstigen invloed. Het is
dus niet gelukt aan te toonen, dat het jonge gras in de weide de oorzaak
is van kopziekte. Daar het soms onmiddellijk nadat de dieren den stal
verlaten tot kopziekteaanvallen komt, gaat het bezwaarlijk dan het
gras als oorzaak aan te nemen, ofschoon men in \'t algemeen geneigd
is aan het gras de schuld te geven zegt Prof. Sjollema⁶) dan ook.

Ik zou hieraan toe willen voegen, dat de gevallen die in den zomer
en den herfst langs den Ouden Rijn voorkomen, ook bezwaarlijk te
verklaren zijn door de hooge gehalten van het gras aan eiwit en nitraat,
daar soms na 8—10 weken al een daling van het eiwitgehalte tot beneden
de helft der oorspronkelijke waarde voorkomt volgens Prof. Sjollema.
Bovendien komt de ziekte langs den Ouden Rijn evenals in de omgeving
van Utrecht en in het Z.W. van de provincie Utrecht dikwijls voor op
boerderijen, waar geen of weinig kunstmest wordt aangewend. Hoe
de ziekte dan wel tot stand komt ? Prof. Sjollema⁵) denkt in de aller-
eerste plaats aan een intoxicatie van peptonachtige lichamen vanuit het
darmkanaal, samengaande met een verhoogde darmpermeabiliteit. Deze
zou dan primair veranderd kunnen zijn door insufficiëntie van de
parathyreoideae, terwijl ook andere endocrine organen hierbij waar-
schijnlijk een rol spelen. Volgens onderzoekingen van Spadolini zou
er een duidelijk verband bestaan tusschen hypocalcaemie en den
toestand van de mucosa van het maagdarmkanaal⁶). Ook mij lijkt
een intoxicatie vanuit den darm de meest voor de hand liggende op-
vatting, vooral ook daar een laxans sterk preventief werkt (Kuipers)²²).
Deze praktische waarneming is voor de aetiologie van zeer veel belang.
Ten opzichte van kalfziekte is hetzelfde bekend. Volgens Prof. Wester²³)
kan men het optreden van deze ziekte voorkomen door het verstrekken
van half rantsoen gedurende de laatste twee weken voor het kalven,
gepaard gaande met het geven van een purgans.

Het is mij bekend dat ook Prof. Paimans van dezelfde meening was.
Verder is in Franck-Albrecht te lezen : „Da die Erkrankungen als
Gebärparese sowohl bei ausschlieszlicher Weide- und Grünfütterung
im Stalle als auch bei der Ernährung mit Rauhfutter und Mehl, Kleien
etc. aufzutreten pflegen, erscheint es notwendig den Hebel der Prophy-
laxis an einem anderen Punkte anzusetzen. Reicht man den Muttertieren
in den letzten zwei bis drei Wochen vor dem Kalben ein quantitativ
und qualitativ schmäleres Futter und richtet man in den ersten fünf
Tagen nach der Geburt ein sparsames diätetisches Regime ein, welches
das Sattfüttern der Muttertiere und insbesondere das übertrieben

häufige Darreichen von dicken Mehl- und Kleietränken u.s.w. sorgfältig
vermeidet, so wird man alles getan haben, was geeignet ist, die
vorzüglichste Quelle der Erzeugung des Kalbefiebers zu verstopfen."

Een treffende overeenkomst is dus tusschen beide runderziekten te
constateeren. Dezelfde praedisponeerende momenten bestaan in beide
gevallen; verder tredenzij zoowel op den stal als in de weide op. Tapkf.n
heeft zelfs waargenomen dat de paresis puerperalis in de weide even
vaak voorkomt als op stal, soms zelfs nog vaker, nl. als de voeding in de
weide rijkelijker is dan op stal.

Welk toxisch principe de werkelijke veroorzaker van de ziekte is,
zal niet zoo gemakkelijk uit te maken zijn, daar er een zeer groot aantal
vergiften in magen en darm aanwezig zijn.

Twijfelachtig is misschien of er wel een specifiek vergift gevonden
zal kunnen worden. Als er eenmaal een „lek in den darm" bestaat kan
alles er door wandelen, misschien in het eene geval het eene agens, in
het andere weer een ander, waardoor dan de verschillende ziektebeelden
zouden kunnen ontstaan. [Dit inzicht is ten opzichte van paresis puer-
peralis in strijd met de theorie van Schmidt (Kolding), die een intoxi-
catie d. m. v. toxigenen gedurende de colostrumperiode vanuit den uier
aannam. Moeilijk zijn hierdoor de gevallen van melkziekte te verklaren,
die langen tijd na den partus voorkomen. De waarneming van ten
Hoopen, dat melkziekte bij het schaap, behoudens een enkele uit-
zondering, optreedt in aansluiting aan het spenen der lammeren maakt
de theorie van een resorptie van toxinen uit de lochieen (6 weken na
den partus) zeer onwaarschijnlijk],

Er is zeer veel overeenkomst tusschen paresis puerperalis en kopziekte.
In karakteristieke gevallen verschillen de symptomen echter sterk van
elkaar. Men heeft altijd beweerd, dat bij sommige gevallen van melk-
ziekte excitatieverschijnselen voorkomen.

„Hooge temperaturen neemt men waar bij die dieren, waarbij
excitatieverschijnselen op den voorgrond treden. Deze toonen vaak
tonische krampen van verschillende spiergroepen, tandenknarsen en
transpireeren. Telkens trachten zij weer overeind te komen en zij geraken
daarbij in dikwijls zeer ongemakkelijke houdingen, met omgeslagen
hals, den kop onder den romp. Zij slaan voortdurend met den kop en
met de beenen, wentelen zich van links naar rechts. Wie dergelijke
patiënten niet eerder zag, komt op grond van de hooge temperatuur
en de excitatieverschijnselen niet tot de diagnose melkziekte. Na lucht-
insufflatie worden zij binnen korten tijd, binnen een half uur, rustig
en vallen schijnbaar in diepen slaap. Dan is herstel verzekerd. Gebeurt
dat niet, dan is de uitgang letaal. De meeste dooden vallen onder deze groep.\'\'

Indertijd plaatste ik hier de kantteekening : Is dit werkelijk wel
melkziekte ? Mijn vertrouwen in de macht van de luchtinsufflatie bij

melkziekte is altijd zóó groot geweest, dat ik bij de enkele wansuccessen
die te boeken waren, mijzelf afvroeg of mijn diagnose wel juist geweest
was.

Ook Broersma schrijft dat de luchtinsufflatie, goed toegepast, nooit
faalt. Franck en Albrecht deelen mee, dat melkziekte en eclampsia
puerperalis vroeger vaak over een kam werden geschoren, maar zij
vinden toch dat de eclampsie in verband met de symptomen verschillend
is van melkziekte. Lijken de door ten Hoopen beschreven afwijkende
vormen van melkziekte niet sprekend op sommige gevallen van kop-
ziekte ? Uit mijn aanteekeningen van kopziektegevallen in het voorjaar
van 1930 haal ik er een aan, waarvan de symptomen frappant overeen-
komen met de door ten Hoopen beschreven afwijkende gevallen van
melkziekte.

In den stal wordt aangetroffen een 3e kalfskoe, erg onrustig en niet
in staat op te staan. Zij heft zich van voren overeind, gaat weer liggen,
maakt draaiende bewegingen met het achterstel. Er bestaan tevens
rillingen in de spieren van het achterstel. Soms wordt tandenknarsen
waargenomen. De temperatuur is 40° C., patiënt transpireert erg. De
ademhaling is frequent en erg hoorbaar, de polsfrequentie i 120 per
min. \'s Morgens was de gang onzeker.

Het dier had 6 weken geleden gekalfd en was den 2gen April tochtig
geweest. Schrikachtigheid, overgevoeligheid en duidelijke kramp-
toestanden ontbreken.

Luchtinsufflatie wordt toegepast. Na 3 uur is de toestand iets beter,
het dier is rustiger geworden, de ademhaling is minder hoorbaar en de
temperatuur is gedaald tot 39.6° C. Nog 6 uur later staat de patiënt
weer, maar den volgenden morgen is zij nog niet heelemaal hersteld,
de eetlust is nog niet weer normaal. (De temperatuur vond ik bij kop-
ziektegevallen normaal, echter evengoed verhoogd).

De eclamptische vorm van paresis puerperalis lijkt dus frappant op
sommige gevallen van kopziekte (eclampsie).

Kopziekte : Zeer in het oog springend zijn de leverafwijkingen die
bij deze ziekte kunnen worden gevonden. Broersma nam steeds lever-
afwijkingen waar; ikzelf ook in verscheidene gevallen. (De andere
orgaanafwijkingen zijn bij de sectieverslagen beschreven).

Tot nu toe bestaan ten opzicht van de pathologische anatomie nog
te weinig gegevens ter beschikking.

Het lijkt mij van belang, ook in die gevallen waarbij macroscopisch
geen veranderingen zijn te constateeren een histologisch onderzoek in
te stellen.

Paresis puerperalis : Ook hierbij werden, alhoewel niet zoo duidelijk,
leverafwijkingen waargenomen.

Pomayer²⁴) o.a. bericht hierover. Ook de hartspiervezels vond
Pomayer gedegenereerd en tevens werden afwijkingen aan de nieren
en de milt geconstateerd. Ook Moussu²⁶) zegt, dat door verschillende
schrijvers wordt aangegeven, dat de lever bij deze ziekte gedegenereerd
is, waarbij wordt opgemerkt dat dit past in het kader van de intoxicatie-
theorie. Moussu²⁶) werd door mij in dit verband al eerder aangehaald.

Prof. Sjollema²⁷) vond bij melkziekte in sommige gevallen eenige
acidose, het bloed bevat soms tamelijk veel aceton.

Acetonaemie : Hoewel het groote uitzondering is dat koeien met
acetonaemie niet herstellen, hebben enkele dierenartsen toch gelegen-
heid gehad sectie te verrichten (Wigersma, Veenbaas)²⁰). Tevens
vond Wigersma een degeneratie van het hart en de nieren en tevens
een gezwollen milt.

Van den Akker²⁸) beschrijft een geval van acetonaemie bij een pink;
bij de keuring werd alleen een eenigszins gezwollen lever gevonden.

In de urine van deze patiënten vond Prof. Sjollema²⁰) aceton, een
verhoogde hoeveelheid ammoniak en een sterk verhoogd Ca-gehalte.
Prof. Sjollema komt door zijn onderzoekingen over acetonaemie bij
melkkoeien tot de conclusie, dat de lever gedurende de ziekte op zeer
abnormale wijze functionneert. Medegedeeld wordt daarbij verder dat
leverinsufficiëntie gedurende zwangerschap herhaaldelijk geconstateerd
is, dat een hoog vetgehalte van de lever bij hoogdragende koeien even-
zeer als bij zwangere vrouwen herhaaldelijk gevonden is en dat men
ook daarin een steun heeft om aan de lever een voorname rol bij
acetonaemie toe te schrijven. Verder vond Prof. Sjollema hypcr-
cholesterinaemie bij acetonaemie, welk feit volgens dezen Barat
waargenomen heeft bij ziekten, waarbij een invloed bestaat op de
activiteit der levercellen. Gewezen wordt in deze studie van Prof.
Sjollema ook op het onderzoek van Gottschalk, die aanneemt, dat
de lever gedurende zwangerschap moeilijker dan andere organen aan
de zwaardere eischen kan voldoen en dat een toxische componente
tot insufïiciëntie van de lever en nieren kan leiden.

Van belang lijkt mij in dit verband de bevinding van Greig²⁹), die
in Schotland bij de ,,pregnancy toxaemie" van schapen, waarvan 90 %
sterven, een vettige leverdegeneratie waarnam. Hierbij werd in de zure
urine aceton, een verhoogde hoeveelheid ammoniak -en tevens eiwit
gevonden ; in drie gevallen bestond acidosis.

Eclampsie van de vrouw³⁰) : Hierbij worden afwijkingen van dezelfde
organen gevonden ; de lever is bijna even constant ziek als de nieren
(Pollak — 98.46 %). Ook parenchymateuze of vettige degeneratie
van de hartspier zijn niet zeldzaam. De milt toont, maar veel minder
constant, analoge veranderingen als de lever.

„Het woord van Bar is nog immer waar : l\'éclampsie est la maladie
des hypothèses. Wel staat nu vast, dat de vroeger vrij algemeen ge-
huldigde opvatting van een directe oorzakelijke samenhang tusschen

stoornissen in de nierfunctie en eclampsie niet zonder meer gehandhaafd
kan worden. Terecht heeft De Snoo er op gewezen, dat er gevallen
van eclampsie voorkomen, waarbij van een functiestoornis der nieren
niet veel te bemerken is. Om een ander voorbeeld te noemen, de vroeger
door Van der Hoeven opgeworpen leer als zou in den foetus de uit-
sluitende bron voor het eclampsievergift te zoeken zijn, is bewezen niet
houdbaar te zijn door waarnemingen als die van Hitschmann die de
ziekte zag optreden bij mola hydatosa. Voorloopig kunnen wij ons
slechts hieraan houden, dat het vaststaat, dat de eclampsie een toxicose
is en verder dat wij de bron der in het spel zijnde toxische stoffen niet
in één orgaan hebben te zoeken. Zoo is bv. de theorie van Fabre
(De 1\'origine intestinale du poison éclamptique) die in slechte functie
van het darmkanaal de uitsluitende oorzaak dezer toxicose zoekt, veel
te eenzijdig, al heeft deze theorie weer meer reden van bestaan gekregen
door de waarneming, die tijdens den oorlog gedaan is, toen vastgesteld
kon worden (vooral in Duitschland) dat het aantal gevallen van
eclampsie aanmerkelijk was afgenomen en wel naar gelang de vleesch- en
vetrijke voeding verminderde."

De moderne voedingsleer leert ons dus, dat het z.g. „krachtvoeder"
in staat is de orgaanfuncties te verzwakken, waardoor o.a. de darmwand
en de lever insufficiënt kunnen worden. Hooge melkproductie, drachtig-
heid, hyperfunctie van het ovarium tijdens geboorte of tochtigheid en
hypofunctie van de bijschildklier zullen dit mee kunnen bevorderen.
Onder deze omstandigheden wordt ook de Lebersperre gemakkelijker
opgeheven.

Is het regulatiemechanisme van de lever in de war, dan kan dit
meteen mede zijn invloed uitoefenen op de anorganische stofwisseling,
daar de normaal functionneerende lever sommige ionen terughoudt,
andere langzaam in den bloedbaan uitscheidt (dierproeven van Beck-
mann)⁸).

Schrijver geeft een beschouwing over kopziekte van het rund, welke
ziekte in den laatsten tijd ook wel grastetanie genoemd wordt. Hij vindt
deze benaming niet juist, daar deze ziekteaanvallen kunnen optreden
onmiddellijk nadat de dieren in het voorjaar naar de weide worden
gebracht; verder zijn als regel bij deze ziekte pathologische veranderin-
gen aanwezig en komt de anorganische stofwisseling niet volkomen
overeen met die bij tetanie, terwijl bovendien een verhoogde electrische
prikkelbaarheid van de perifere zenuwen een eisch is voor de diagnose
tetanie. Beter vindt hij daarom in verband met de pathologische anato-
mie en de symptomen de naam eclampsie.

Ook is niet uitgemaakt, dat het jonge gras in de weide een der hoofd-
momenten is in de aetiologie, daar proeven in deze richting geen positief
resultaat hebben opgeleverd.

Schrijver wijst verder op de overeenkomst die er bestaat tusschen
deze ziekte, paresis puerperalis en acetonaeinie. Vrijwel algemeen
wordt voor deze runderziekten een intoxicatie als oorzaak aangenomen.
Gewezen wordt op het feit dat bij alle drie zoowel de lever als de nieren
en de hartspier kunnen zijn aangetast.

Daar een laxans in staat is kopziekte en paresis puerperalis te voor-
komen, ligt het voor de hand dat de veronderstelde intoxicatie uitgaat
vanuit het darmkanaal, hetgeen aan waarschijnlijkheid wint door het
feit, dat de lever bij deze ziekten betrokken kan zijn. Meerdere bevesti-
ging in deze richting is gewenscht.

Uit de inzichten die de voedingsleer in de laatste decennia heeft
gebracht is gebleken dat de stalvoeding, een praedispositie kan scheppen
voor het optreden van deze ziekten, vooral rijkelijke voeding met meel
kan de functie der organen verzwakken. Zoo spreekt schrijver de moge-
lijkheid uit, dat een toxisch agens uit den darm het lichaam zou kunnen
vergiftigen en als de Lebersperre is opgeheven, al naar den aard der
leverafwijking en van het agens, de verschillende ziektebeelden zou
kunnen opwekken.

1) K. Huizi.nga : Meningitis eerebro spinalis enzoötica. Tijdsehr. voor Diergeneesk.
Deel 53, 1926.

2) Dr. T. v.\' Heelsberoen : Kopziekte van het rund. Tijdsehr. voor Diergeneesk.
Deel 56, 1929.

3) W. v. D. Kooi : Leptomeningitis tuberculosa. Tijdsehr. voor Diergeneesk. Deel
60, 1933.

5) Prof. Dr. II. Sjollema : Onderzoekingen over de oorzaken van grastetanie.
Tijdsehr. voor Diergeneesk. Deel 59, 1932.

6) Prof. Dr. B. Sjollema : Over het wezen en de therapie van kopziekte. Tijdsehr.
voor Diergeneesk. Deel 57, 1930.

8) G. van Bergmann e.a. : Lehrbuch der inneren Medizin. Zweite Auflage, zweiter
Band. Berlin 1934.

10) Prof. Dr. P. György : Die Behandlung und Verhütung der Rachitis und Tetanie.
Berlin, 1929.

11) Dr. O. A. Driessen : Het facialisphenomeen bij kinderen. Proefschrift. Leiden,
1927.

12) Prof. Dr. B. Sjollema: Stoflwechselstörungen des Rindes. Acta veterinaria
Neerlandica. Tome I — Fascicule II, 1933.

13) S. Broersma : „Kopziekte" (Grastetanie). Tijdsehr. voor Diergeneesk. Deel 59,
¹93² •

14) J. G. F. de Geus : De anorganische stofwisseling bij tetanie. Proefschrift Leiden,
1924.

15) Franck-Albrecht : Handbuch der tierärtzl. Geburtshilfe. Berlin 1914. 5e
Auflage.

16) De Bruin-Tapken : Geburtshilfe beim Rind. Wien und Leipzig 1910. Dritte
Auflage.

17) W. ten Hoopen : Melkziekte bij rund en schaap. Tijdsehr. voor Diergeneesk.
Deel 52, 1925.

18) R. V. Toman : Een en ander over de aetiologic van kalfziekte. Tijdschr. voor
Diergeneesk. Deel 53, 1926.

20) Prof. Dr. B. Sjollema en J. E. v. d. Zande : Onderzoekingen over acetonaemie
bij melkkoeien. Tijdschr. voor Diergeneesk. Deel 51, 1924.

22) K. R. Kuipers : Kopziekte (Grastetanie). Tijdschr. voor Diergeneesk. Deel 60,
\'933-

23) Prof. Dr. J. Wester : Deficiéntieziekten bij dieren door gebrek aan minerale
Stoffen. Tijdschr. voor Diergeneesk. Deel 57, 1930.

25) Raymond Moussu : Recherches sur la pathogénie de la fièvre vitulaire. Referaat:
Tijdschr. voor Diergeneesk. Deel 55, 1928.

26) B. Jonker : z.g. Brabantsche rundcrziekte en kopziekte. Paresis puerperalis
en acetonaemie. Tijdschr. voor Diergeneesk. Deel 57, 1930.

27) Prof. Dr. B. Sjollema : Over het wezen en de therapie van paresis puerperalis.
Tijdschr. voor Diergeneesk. Deel 55, 1928.

28) S. van den Akker : Een geval van acetonaemie bij een pink. Tijdschr. voor
Diergeneesk. Deel 62, 1935.

29) Prof. J. Russel Greig : Pregnancy toxaemie. Referaat : Tijdschr. voor Dier-
geneesk. Deel 56, 1929.

Verfassergibt eine Betrachtung über Kopfkrankheit (Grastetanie) beim Rinde. Er
findet die Naine Grastetanie falsch für diese Krankheit da die Krankheit schon
auftreten kann unmittelbar nachdem die Tiere im Frühjahr in die Wiese gekommen
sind. Auch ist es ircht sicher da^s das junge Gras in der Wiese eine Hauptursachc
ist ; Versuche in dieser Richtung ergaben kein positives Resultat. Bei Tetanie besteht
auch stets erhöhte elektrische Reizbarkeit der peripheren Nerven.

In Zusammenhang mit der pathologischen Anatomie und Symptomen würde
die Name Eclampsia besser sein.

Verfasser erwähnt weiter die Uebereinstimmung welche besteht zwischen dieser
Krankheit und Paresis puerperalis und Acetonämie; es wird für diese Krankheiten
fasst allgemein eine Intoxikation als Ursache angenommen.

Verfasser weist auf die Tatsache hin dass bei allen drei Krankheiten sowohl Leber
als Nieren und Herzmuskel angegriffen sein können.

Da ein Laxans im Stande ist Kopfkrankheit und Paresis puerperalis zu verhüten
liegt es auf der Hand dass die vorausgesetzte Intoxikation v om Darmkanals ausgeht.

Weitere Untersuchungen in dieser Richtung sind notwendig. Es hat sich gezeigt
dass die Stallfütterung praedisponierend wirken kann : besonders eine reichliche
Mehlfütterung.

Nach Verfasser wäre es denkbar dass ein toxisches Agens aus dem Darm den Körper
vergiftet. Je nach der Art des Agenses und der auftretenden Lebererkrankung würden
dann die verschiedenen Krankheitsbilder erweckt werden.

Theau thor gives an account 011 paturient eclampsia in bovines. Hcdoes not agree
with the name grass tetany for this disease, as the disease may already make its
appearance immediately after the animale are put out to pasture in the spring.
Neither it is certain whether the fresh grass in the meadow is a chief cause ; experi-
ments in that direction yielded no positive results. Besides, in tetany there always
exists an increased electric irritability of the peripheral nerves.

In connection with the pathological anatomy and the symptoms the name eclamp-
sia would be better

ENKELE GEGEVENS OMTRENT DE FREQUENTIE VAN
PARATUBERCULOSEGEVALLEN BIJ HET SLACHTVEE

In het artikel van de Graaf in het tijdschrijft van 1 Januari j.l.
wordt nog eens de aandacht gevestigd op het toenemen van het aantal
paratuberculose-gevallen onder het slachtvee en hij spreekt verder
over de wenschelijkheid van het nemen van maatregelen tegen deze
ziekte.

Wat het aantal gevallen van paratuberculose aan het Openbaar
Slachthuis te Rotterdam in 1935 betreft, werden van de 35.908 runder-
slachtingen 787 gevallen gevonden, dus 2,19% tegen een percentage
van 0,64 te Utrecht.

The author draws atenttion to the resemblance between this disease, paresis
puerperalis and acetonaemia ; it is generally accepted that these diseases are due to
an intoxication. Attention is drawn to the fact that in all three the liver as well as
the kidneys and the heart muscle may be affected.

As a laxative may prevent paturi>*nt eclampsia and paresis puerperalis, it is obviou
that the supposed intoxication originates from the intestinal canal. Further examina-
tions in that direction arc necessary. Slallfeeding appeared to have a predisposing
action ; especially rations consisting largely of meal. The author suggets the possi-
bility that a toxic agent in the intestines intoxicates the body : according to the
nature of that agent and the following affection of the liver, the several syndromes
should be brought about.

L\'auteur donne un aperçu sur latétanie d\'herbage du bovin. L\'appellation n\'est
pas juste à son avis, parce que la maladie peut se produit" eimmédiatement après la
mise au pâturage des animaux au printemps. Il est non plus sûr que l\'herbe
fraîche du pâturage constitue une cause principale de la maladie ; des recherches sui
ces directives n\'ont pas donne de résultats positifs. En outre, dans les cas de tétanie,
il s\'observe toujours une augmentation de l\'excitabilité des nerfs périphériques.
Vu l\'anatomie pathologique et les symptômes, l\'auteur préfère l\'appellation
éclampsie.

L\'auteur appelle l\'attention sur la ressemblance qui existe entre cette maladie,
la fièvre vitulaire et l\'acétonémie ; il est généralement admis que ces maladies ont
pour cause une intoxication. Dans toutes les trois affections, le foie, les reins ainsi
que le muscle cardiaque peuvent être atteints.

Comme un laxatif peut prévenir la tetanie d\'herbage et la fièvre vitulaire, il
est évident que cette intoxication supposée est d\'origine intestinale. D\'autres expé-
riences sont encore nécessaires.

Il parut que la stabulation exerce une action prédisponante ; surtout une nourriture
riche en farine. D\'après l\'auteur il est possible qu\'un agent toxique dans l\'intestin
empoisonne le corps ; suivant la nature de cet agent et de l\'affection du foie consécu-
tive les divers syndromes pourraient être provoqués.

tot slachten kregen, plus 56 gestorven of in nood gedoode runderen,
werd in totaal bij keuring na het slachten bij 721 runderen chronische
paratuberculeuze enteritis gediagnostiseerd. Hiervan waren 217 runde-
ren vóór het slachten bij de levende keuring als verdacht van para-
tuberculose genoteerd, hetgeen dus na het slachten bevestigd werd.
De overige 504 runderen hadden een voorwaardelijke vergunning tot
slachten gekregen wegens vermagering, dor in het haar enz. en deze
bleken bij keuring na het slachten chronische enteritis te hebben.

Van deze 72 1 runderen waren er 382 die naast chronische enteritis
bovendien tuberculose van de longen hadden ; bij de overige 339 werd
alleen chronische enteritits geconstateerd.

Bij de overige 33.502 onvoorwaardelijk tot slachting toegelaten run-
deren werd bij de keuring na het slachten 33 maal de diagnose chronische
enteritis en 33 maal chronische enteritis plus tuberculose van de longen
gesteld.

In opdracht van den Hoofdinspecteur van de Volksgezondheid heeft
nu de Inspecteur van de Volksgezondheid kortgeleden verzocht om
in cle driemaandelijksche staten gegevens te verstrekken over het
voorkomen van paratuberculose. Na verkregen ervaring betreffende
het verzamelen van gegevens terzake zal mogelijk in de staten een
vragenlijst worden opgenomen.

In de grootere keuringsdiensten met een modern laboratorium zal
het stellen van de diagnose, afgezien van de meerdere werkzaamheden
clie dit onderzoek vraagt, practisch mogelijk zijn.

Voor de kleinere keuringsdiensten kunnen de pathologisch-anatomi-
sche onderzoekingen, waaronder ook het histologisch onderzoek is
begrepen, door het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid worden
verricht.

Het is n.1. voldoende bekend, dat het dikwijls zeer moeilijk is in
eenigszins verdikte darmgedeelten en mesenterialc lymphklieren,
bacterioscopisch paratuberkelbacillen aan te toonen en dat het histolo-
gisch onderzoek het middel is om de diagnose met zekerheid te stellen.
Enkele stukjes darm (liefst ook de ileocoecale klep) en eenige mesen-
teriale lymphklieren kunnen in ro—20 % formaline worden bewaard
en te gelegener tijd worden opgezonden.

Het is thans aan de keuringsdiensten om zoo nauwkeurig mogelijk
het materiaal te verzamelen, terwijl door het stellen van een juiste
diagnose een groote statistische waarde er aan kan worden gehecht.

Wanneer eenmaal cijfers over de frequentie dezer ziekte bekend
zullen zijn, zal zeer waarschijnlijk blijken hoe noodig het is, tezamen
met de maatregelen tot bestrijding van de tuberculose, den strijd tegen
de paratuberculose in ons land aan te binden.

Voor de behandeling van niet parasitaire huidaandoeningen zijn verschillende
methoden aanbevolen. Bekend is de onspecifieke prikkeltherapie, o.a. met serum
artificiale, yatrenpreparaten enz. Vooral ook arsenicum is aangewend : o.a. aricyl.
een inspuitbaar arsenicumpreparaat. Meestal wordt daarnaast dan nog een locale
behandeling toegepast o.a. met zwavel- en teerpreparaten. Smeerkuren leveren
echter vaak praktische bezwaren op ; ook het kaalscheren van de dieren stuit vaak
op tegenstand van den eigenaar.

De perorale therapie is niet nieuw (arsenicum- en gistkuren). Injecties en perorale
toediening van medicamenten hebben ten doel het natuurlijk weerstandsvermogen
van het individu te verbeteren en eventueele stofwisselingsstoornissen te elimineeren
daar deze vaak de basis van het chronisch huidlijden zijn. De injecties dienen langeren
lijd te worden voortgezet, hetgeen een praktisch bezwaar is en de behandeling
duur maakt.

De ,,I. G. Farbenindustrie" heeft een peroraal toe te dienen middel ,,Murmil"
in den handel gebracht dat bij huidziekten gunstige resultaten zou opleveren en
ongiftig is. De huid-werkzame factor, vitamine H, zou erin voorkomen.

Berndt¹) heeft nu dit middel bij 63 honden met huidlijden aangewend, (eczemen,
alopecia, paronychia, intertrigo, urticaria). Gegeven werd 3 X daags een mespunt
of i X daags een theelepel vol door het voedsel. Verder werd het dieet geregeld
en in sommige gevallen daarnaast serum artificiale ingespoten of in hardnekkige
gevallen ook nog wel een uitwendige behandeling met „Odylen" toegepast.

Horneck geeft daaromtrent een beschouwing. De myten zouden niet alleen
tot verwoesting der haarfollikels aanleiding geven, maar de parasieten zouden
deze plaatsen ook kunnen verlaten. Besmetting van hei jong zou dan ook eventueel
reeds kunnen plaats vinden door het moederdier, direct na de geboorte. De larven
en de eieren zijn weerstandbiedender dan de volwassen parasieten.

Bij demodicosis is volgens H. de macroscopisch onzichtbare vorm van de ma-
croscopisch zichbare te onderscheiden. Ook in het eerste geval kunnen microscopisch
de parasieten worden gevonden. De demodex-mijt is de eigenlijke oorzaak van
de demodex-uitslag ; deze mijten zijn dus niet onschuldig.

De pustuleuze vorm is een complicatie (secundaire infectie met staphylococccn)
op den bodem van den squameuzen vorm. Het binnendringen van de mijt is afhan-
kelijk van den dispositie van de kant van de huid van het dier. De uitbreiding-
geschiedt steeds langzaam. Bij een snelle zichtbare uitbreiding was reeds daarvoor
aanwezig het onzichtbare stadium.

Wanneer de parasieten gestoord worden verlaten zij vooral de haarfollikels en
talgklieren. De storing kan van inwendige en uitwendige oorzaken uitgaan of wel
van beide tegelijk. Hierbij treedt vooral haaruitval op.

Een vroegtijdige behandeling in de jeugd (5de—8ste week) zou de vermeerdering
der mijten verhinderen en een eventueel later optredende demodicosis voorkomen.
Voor een doelmatige bestrijding dienen volgens H. de pups reeds vanaf d; ge-
boorte tegen de mijten te worden beschut.

¹) Berndt : Zur perorale Behandlung von nicht parasitären Hautkrankheiten. Münch.
Tierärztl. Woch. 1935. S. 13.

Nörr ¹) deelt daaromtrent het volgende mede : Griepachtige aandoeningen
komen vooral bij het paarden den hond voor (borstziekte, influenza, hondeziekte).
Ook bij andere dieren is hondeziekte wel opgemerkt (o.a. vos, wolf, jakhals, fret).

Bemelmans is op grond van zijn, grootendeels ook literatuur-onderzoek, tot de
conclusie gekomen dat de z.g. borstziekte en de hondeziekte met de griep van den
mensch als identisch is te beschouwen.

Volgens Nicolle is de mensch vatbaar voor hondeziekte en zou hij hierbij de rol
van virusdrager spelen. Remlinger heeft aangeraden honden, lijdende aan de
ziekte van Carré, met menschenserum tc behandelen, en wel vooral met dat van
de baas van het dier.

Nörr denkt dat ook omgeketrd hondeziekteserum eventueel bij de griep van
den mensch te gebruiken is.

Patont ²) noemt als complicaties die bij chronische bronchitis kunnen optreden :
longoedeem, exsudatieve bronchitis, aanvallen van dyspnoe. Zij zouden het gevolg
zijn van stoornis in het vagosympathicus-evenwicht. Dagelijksche subcutane injecties
van i c.c. adrenaline (t : tooo) worden hierbij aanbevolen. Zelfs langdurig gebruik
zou geen vaatlaesies, lcveranaemie of hersenanaemie verwekken.

Flashmann ³) heeft een dergelijke zweer bij een cocker Spaniel van vier jaar
waargenomen. Het dier toonde geen bijzondere verschijnselen, maar vermagerde
allengs al meer en meer. Röntgenologisch werden twee vreemde voorwerpen in
het abdomen vastgesteld. Een operatie leverde niet het gewenschte resultaat op.
Bij de sectie werden twee zweren in de maag en twee grootere zweren in hel duo-
denum gevonden.

VVirth ⁴) heeft reeds vroeger bericht dat de „Stuitgarter-Hundcseuche" een
leptospirose is. Voor het eerst zijn door hem infectie-proeven gedaan bij jonge
honden, die nog bij de moeder waren en wel met positief resultaat. Meestal konden
histologisch in niercoupes de leptospiren worden aangetoond. De leptospiren be-
vonden zich zonder uitzondering als haarden in het gebied van de tubuli contorti.
Voor het grootste deel lagen zij vrij in het lumen ; bij uitzondering in het inter-
stitieele weefsel.

Bij al deze zeer jonge besmette hondjes, ook bij die welke klinisch gezond waren
gebleven, konden in de nieren leptospiren worden vastgesteld.

Bij volwassen honden waren de besmettingsproevcn negatief; ook bij volwassen
cavia\'s was niet steeds een positief resultaat te verkrijgen.

De incubatietijd bij de pups bedroeg to—13 dagen (in een geval zelfs 40 dagen) ;
de duur der ziekte schommelde van 1 dag tot 5 dagen. De niet ziek geworden en
41 dagen na de enting gedoode pups, bleken steeds in de tubuli leptospiren te
herbergen. Deze diertjes waren alzoo, zonder dat zich daarbij klinisch ziektever-
schijnselen hadden voorgedaan, leptospirendragers en leptospirenuitscheiders
geworden. In het begin konden soms ook leptospiren in het bloed worden gevonden.

Nog werden met ratten-urine pups geïnfecteerd ; de urine werd per os toegediend.
Ten slotte wijst schrijver nog op het voorkomen van z.g. pseudospirochaeten
(Wenyon) en cadaverspirochaeten. De genese van deze niet actieve vormsels, die
wel als bloeddraadjes worden beschouwd, is hem niet duidelijk.

³) Flashmann : Duodenal ulcers in a dog. The Australian. Vet. Journ. No. 4. p. 150.

Samenvatting : Het gelukt met rattenurine pups per os te infecteeren. Het ziekte-
beeld dat daarna optreedt komt klinisch, pathologisch-anatomisch en ook wat de
leptospirenbevindingen betreft, geheel overeen met dat, hetwelk men verkrijgt
wanneer niermateriaal, afkomstig van honden die aan ,,Stuttgarter-Hundeseuche"
zijn gestorven, bij pups subcutaan wordt ingespoten. Bij enkele besmette dieren,
die schijnbaar geheel gezond waren gebleven en die na 30—50 dagen werden ge-
dood, werden in de nieren histologisch leptospiren gevonden (smetstofverspreiders).
Terwijl bij cavia\'s die aan kunstmatige acute leptospirose stierven de leptospiren
diffuus verspreid in het parenchym waren te vinden, kwamen bij dieren die geen
ziekelijke afwijkingen na besmetting toonden en leptospirendragers waren, de
leptospiren in de nieren in haarden voor, evenals zulks ook het geval is bij de smel-
stofdragende ratten. Voor proeven leenen zich enkel zeer jonge honden en jonge
cavia\'s (tot een gewicht van 250 gr.). Het aantoonen van de leptospiren in het
bloed gelukt slechts den isten dag van ziek zijn. De door Wirth als cadaverspiro-
chaeten aangeduide vormsels zijn geen echte spirochaeten, maar zijn te beschouwen
als lichaampjes, die als bloeddraden zijn beschreven.

Leishmaniose komt bij honden in Zuid Frankrijk meer voor dan wordt gedacht.
Faure-Brac\') heeft bij de sectie van 156 honden gevonden dat 28 aan de ziekte
lijdende waren (18%) ; bij 10% dezer honden was de ziekte latent, zonder ver-
schijnselen alzoo, verloopen.

Ante mortem is het lijden door tibia-trepanatie, welke intusschen bij kleine
dieren moeilijk uit te voeren is, vast te stellen. Tegen lever- of miltpunctie wordt
gewaarschuwd.

Huidleishmaniose is te onderkennen door huidafkrabsels microscopisch te onder-
zoeken. Verschillende antimoonverbindingen worden als geneesmiddel aangegeven ;
sommige kunnen ook intramusculair worden aangewend. Ureastibamine zou vrijwel
specifiek werken.

Kunnen honden in Zuid Frankrijk met leishmaniose besmet, deze ziekte
ook in andere gebieden verspreiden ? ²)

Hoewel leishmaniose bij den hond vooral in Zuid-West Frankrijk voorkomt,
is het geen al te grootc bijzonderheid wanneer deze ziekte ook elders in Frankrijk
wordt vastgesteld. Tot heden betrof het dan evenwel steeds honden, die te voren
aan de Cote d\'Azur verblijf hadden gehouden. Buiten de tndemische zone worden
de gevallen tevens laat of niet onderkend. De parasiet, die de ziekte gewoonlijk
overbrengt, is de „Phlebotomus perniciosus" ; het overbrengen door andere para-
sieten wordt evenwel niet onwaarschijnlijk geacht.

Alle honden die in het besmette gebied zijn geweest, moeten van „aan de ziekte
lijdende " verdacht worden, wanneer de dieren later verschijnselen ervan toonen
als : vermagering, anorexie, jeukte, ontharing.

Sterk verdacht zijn deze dieren wanneer een dermatitis furfuracea of slijmvlies-
zweren optreden. Een zeker bewijs der ziekte is te leveren door serologisch onder-
zoek en het vaststellen der smetstof.

Alle dieren die aan de ziekte lijden moeten specifiek worden behandeld. Het
contact dezer honden met kinderen dient te worden vermeden. Indien de behan-
deling niet voldoende kan worden dooigevoerd, dient het pijnloos dooden te worden
overwogen om eventueel verder besmettingsgevaar te voorkomen.

Een bij honden en andere dieren in Oost Australië voorkomende ver-
lamming, door teken veroorzaakt.

Clinies Ross \') doet omtrent dit eigenaardig lijden, dat door Ixodes holocyclus
wordt veroorzaakt, een uitvoerige mededeeling. Hoofdzakelijk worden kinderen
en honden, maar ook wel andere dieren, aangetast. De ziekte komt epidemisch
voor langs de Oostkust van Nieuw Zuid Wales en Queensland. De smetstof is in
het speeksel van de teek aanwezig. Immuniteit tegen de aandoening is bekend.
Het serum van de immune honden is een goed curativum bij de behandeling van
zieke dieren. Ter bestrijding van de teken wordt derris als een goed middel genoemd.
Ixodes holocyclus komt slechts in een beperkt gebied voor, daar de teek voor weers-
invloeden zeer gevoelig is. De teek heeft als gastheer een klein soort buideldier,
dat eveneens op deze plaatsen wordt aangetroffen.

De besmetting zou voornamelijk door de vrouwelijke teken tot stand komen.
De optredende paralyse schrijdt snel voort. De verlammingen worden het eerst
waargenomen aan de achterhand ; later ook aan de voorste extremiteiten en aan
hals- en kopspieren. De dood is het gevolg van verlamming van de ademhalings-
spieren. Een micro-organisme als oorzaak heeft men niet kunnen vaststellen. Het
begin van de ziekte wordt reeds gezien tegen het einde van den vierden en het begin
van den vijfden dag na het zich vasthechten van de teek aan het dier. Een en ander
zou overeenkomen met de ontwikkelingsstadia in de speekselklier van de teek.
De klieren zijn op deze tijden dan zeer groot en met een emulsie daarvan is bij
muizen de ziekte te verwekken. Het is daarom ook noodig dat honden dagelijks
op teken worden onderzocht. Wanneer van jonge teken maar genoeg speeksel uit
de speekselklieren kan worden verzameld, kan daarmede eveneens de ziekte wor-
den opgewekt.

Als bestrijdingsmiddel tegen de teken wordt derrispoeder of een i °„ koud extract
daarvan met zeep gebruikt.

Baashuus-Jensen *) heeft uittreksels gemaakt van in de literatuur vermelde
gegevens omtrent zenuwziekten welke voornamelijk in de Noordelijke Poolstreken
zijn waargenomen. In meer zuidelijk gelegen gebieden zouden identische ziekten
latent of\' minder duidelijk voorkomen. Mevrouw Czaplicka geeft in haar boek
„Aboriginal Siberia\'\' 1914, een beschrijving van nerveuze stoornissen bij menschen.
Lindsay schrijft : The aetiology of insanity in arctic or extreme northern countries
is in various respects peculiar and exceptional. Baashuus denkt daarbij niet zoo zeer
aan van buitenaf inwerkende invloeden als induceerende oorzaken (b.v. duisternis,
bijgeloof enz.) als wel aan ondervoeding en verlies van lichaamswarmte.

Voor in gevangenschap gehouden marters en muizen wordt het voeren af en toe
van levende muizen aanbevolen.

Volgens berichten zou onder Eskimohonden niet zelden een ziekte worden waar-
genomen, die op rabiës gelijkt. Deze ziekte zou van de hondenziektc verschillen.
Hjartlund dacht indertijd (1906) in Groenland in die gevallen met rabiës te doen
te hebben. Baashuus is van meening dat een deficiëntieziekte hier in het spel is.

Ook canibalisme is bij gebrekkig gevoede moederdieren daar wel gezien. Xa
het verstrekken van voedsel dat veel vet bevatte trad herstel op. Dat geen echte
rabiës hier aanwezig was, besluit hij uit : de geneeslijkheid en het niet optreden
der ziekte na bijtwonden. Hij zegt : According to my view, it is evident, that these
cases of paralysis, convulsions and other nervous disturbances as abnormal piercing
howling, tendencv to biting, probably hallucinations both in man and beast. are
due to deficiency of fat. Amundsen was de eerste die hierop reeds wees.

Baashuus schrijft dan verder : ,,I believe that when all fat dispensable has been
consumed, a drain of the glycerine phosphoric acid in the lecithine combinations

of the central nervous system takes place with ensuing nervous disorders, but it
is also possible that the loss of fat involves disturbances in the calcium metabolism."

Bij het onderzoek van het zenuwstelsel werden geen afwijkingen gevonden. Alle
vetsoorten zouden niet gelijk zijn. Peary had slecht resultaat met varkensvet. Ook
aan verwantschap met „canine hysteria" of ,,fright disease" is gedacht.

Ook bij scorbuut zijn wel zenuwsloornissen gezien. Versch bloed zou hierbij
snel herstel geven.

Baashuus denkt, wat deze ziekte bij honden in de poolsrek en betreft, aan een
gebrek aan minerale stoffen en vet.

Op bladzijde 349 wordt nog vermeld ,,It is noteworthy too that the modern
medicamental emaciation among women often results in serious nervous derange-
ments, forther, that the consumption of much fat in man often seems to soothe
an irritable nervesystem."

De ziekte van Barlow is gekarakteriseerd door : progressieve anaemie, pijn
in de ledematen, met zwellingen veroorzaakt door subperiostale bloedinkjes ; ver-
dikking van de gingiva en gingivale bloedingen ; verder nog wel bloedingen in
huid. slijmvlies, orbita, urinewegen, meningen en gastro-intestinale stoornissen.
Fracturen treden daarbij gemakkelijk op.

Volgens Friedberger-Frohner is de scorbuut bij jonge honden zeldzaam.
Hébrant zag geen enkel geval. Stoelzner beschreef een geval, maar onderkende
het als zoodanig niet; Kantherine Gangée intusschen wel en genas het dier. In de
gevallen van Collet \') werd geen stomatitis gezien, ook geen huid-slijmvlies-
bloedingen, wel subperiostale bloedingen. Door hem werden gevonden : progres-
sieve anaemie : pijn in de extremiteiten ; verdikkingen in de buurt van de epiphyse
als gevolg van subperiostale bloedingen ; goede voedingstoestand : geen temperatuur-
verhooging. De ziekte kwam voor bij dieren beneden het jaar, met goeden eetlust,
en ging wel gepaard met rachitis. Pijnlijkheid werd op de overgang van epi- en
diaphvse (dus in de z.g. groeilijn) vastgesteld, en niet ter hoogte van de gewrichten
zelf. Na toediening van vitamine C (citroensap enz.) trad heistel op. Om experi-
menteel deze ziekte op te wekken worden meestal cavia\'s genomen. Vitamine Cl
zou enkel door planten kunnen worden gevormd (duif en rat zouden dit vitamine
ook kunnen samenstellen). Nader wordt ingegaan op het voorkomen, de chemische
samenstelling en de eigenschappen van deze stof.

Het viel Collet op dat de dieren goed gevoed werden : evenwel was nimmer
versch voedsel verstrekt ; alle voedsel werd langdurig gekookt. Bij dergelijke dieren
dient gcruimen lijd met hei verstrekken van citroensap, rauwe melk en rauwe
lever te worden doorgegaan. (Levertraan bevat vooral vit. A en D : biergist vit. B.).

Ter vergelijking worden röntgenfoto\'s van carpaalgewrichten van honden, respec-
tievelijk lijdende aan rachitis en de ziekte van Barlow, weergegeven.

Behandeling van eczemen en otitiden bij den hond met „Murnil" en
,,Dijozol Einreibung".

De huid is een belangrijk keukenzourdepöt. Bij verhoogden toevoer vindt een
vermeerderde afzetting ervan in de huid plaats.

Het is gebleken dat o.a. bij lupus van den mensch een zoutarm-dieet een gunstigen
invloed uitoefent. De hond is als vleescheter van nature niet gewoon aan grooie
hoeveelheden keukenzout in het voedsel. Groote toevoer ervan oefent een ongunstigen
invloed uit op de stofwisselingsprocessen in de huid. Ook otitiden kunnen als ecze-
mateuze veranderingen van deze dunnere huiddeelen beschouwd worden. De huid
der dieren reageert op de verschillende uitwendig aangewende medicamenten
verschillend.

W and ¹) heeft „Murnil" en Dijozol gebruikt bij 170 aan eczeem lijdende honden
en bij 50 honden met oorontsteking.

Murnil is een inwendig ie gebruiken middel van de Behringwerke, wordt uit
dierlijke organen verkregen en bevat o.a. Vitamine H. Bij huidaandoeningen zouden
er goede resultaten mede zijn verkregen ; bij otitiden echter zou het hebben gefaald.

..Dijozol Einreibung" is een gele. olieachtige vloeistof en wordt door Tromsdorff
in den handel gebracht. Het moet niet verward worden met Dijozoloplossing dat
voor wondbehandeling dient. Een pijnstillende werking wordt er aan toegeschreven.
Vergiftiging-verschijnselen werden noch bij den hond noch bij de kat gezien. Voorts
werkt het antiprurigineus.

Murnil Dijozol Einreibung werken samen beter dan elk afzonderlijk. Bij
sterke huidverdikkingen laat het intusschen in den steek. De middelen werden ook
met ,,Perlacar" en teerliniment toegepast.

De behandeling van otitiden, waarbij de wanden van de uitwendige gehoorgang
door chronische productieve ontstekingsprocessen of door het optreden van poly-
peuze woekeringen vrijwel afgesloten zijn, levert in de praktijk groote moeilijk-
heden op. Het cerumen en de ontstekingsproducten kunnen hierbij niet afvloeien
en worden teruggehouden. In de voortgeschreden gevallen komt het tot een otitis
externa suppurativa profunda met ulceraties. De dieren hebben veel oorjeukte
en schuren zich veel. Wegens de onmogelijkheid de aangetaste plaatsen goed te
bereiken is een locale therapie niet wel mogelijk. Operatief is hierbij dan wel inge-
grepen o.a. door Heusser, Berce en Srnetz.

Hinz ²) gaat daarbij als volgt te werk : na verwijdering van de haren aan de
buitenzijde van de oorbasis en desinfectie wordt, onder plaatselijke verdooving
of in algemeene narcose, de uitwendige gehoorgang gespleten tot op de overgang
in de beenige gehoorgang. Een in de gehoorgang te voren ingebrachte geknopte
sonde dient om de goede richting vast te stellen. Na verwijdering van een wig-
vormig stuk, ligt nu de geheele gehoorgang vrij en kunnen eventueel aanwezige
woekeringen gemakkelijk worden verwijderd.

De genezing geschiedt per secundam onder verband. Eerst na 6—8 weken konden
de dieren de kliniek hersteld verlaten. Recidiven werden door Hinz niet waar-
genomen ; cosmetische stoornissen traden vrijwel niet op. Om den genezingsduui
te bekorten werd de binnenbekleeding van de uitwendige gehoorgang met de uit-
wendige huid vereenigd. (Ook in onze kliniek wordt deze operatiemethodc reeds
sedert jaren gevolgd. Ref.).

Shuttleworth ³) geeft allereerst een anatomische beschrijving van het knie-
gewricht. Bij kleine honderassen is de patella minder goed op de trochlea bevestigd.
Het lig. patella is a. h. w. als een voortzetting van de pees van de Musc. quadriceps
femoris te beschouwen, waarin dan de patella zich bevindt.

Wanneer een geringe congenitale ontwikkeling van de trochlea bestaat, zooals
soms voorkomt, glijdt de patella gemakkelijk af en komt dan aan de mediale zijde
van de trochlea te liggen. Verplaatsing van de pees van Musc. quadriceps femoris
gaat daarmede gepaard. Een luxatie van de patella naar buiten is zeldzaam.

Een groot aantal gevallen van dislocatie van de patella is volgens schrijver zonder
twijfel congenitaal, hoewel het bewijs hiervan moeilijk is te leveren. Een anatomische
afwijking is een gedeeltelijk of totaal ontbreken van de kam van de trochlea, ge-
paard gaande met geringe ontwikkeling van de patella. Bij kleinere rassen zouden
vooral ook rachitische afwijkingen van het been ter plaatse voorkomen.

¹Wand : Neue Medikamente zur Behandlung von Ekzemen und Otitis externa bei Hunden.
< Murnil, Dijozol). Berl. Tierärztl. Woch. 1935. S. 369.

²1 Hinz : operativen Behandlung der Otitis externa verrucosa des Hundes. Tierärztl.
Rundsch. 1935. S. 399.

³) Shuttleworth : Dislocation of the pate\'la in the dog. The vet. Ree. 1935. p. 765.

Slechts weinig honden bezitten een juisten verticalen beenstand; vaak is de femur
wat in obductie en de hiel wat naar binnen (koehakkig). Het lichaamsgewicht
komt daarbij vooral op de mediale deelen van het been. De mediale condyl vangt
dan meer gewicht op dan de laterale, waardoor de groei ervan wordt tegengegaan,
terwijl sterkere groei daarbij van de laterale condyl optreedt, (genu varum en genu
valgum, als bij den mensch). Tenslotte worden behandelingsmethoden van de
afwijkingen weergegeven. Voor een goed begrip van een en ander dient het origineel
te worden geraadpleegd.

Ook Berwyn Jones \') deelt omtrent de dislocatie van de patella van den hond
iets mede. Tot nu toe is hierbij niet operatief ingegrepen. Jones heeft nu een operatie-
methode uitgedacht bij dislocatie van de patella naar binnen. Hierbij dient te wor-
den gezorgd dat de gewrichtskapsel intact blijft. De methode moet direct al goed
resultaat opleveren. Meestal zijn deze chronische dislocaties van de patella inter-
mitteerend. Het principe van de operatie is, de mediale verplaatsing van de patella
te voorkomen en wel door een strook facsie van de biceps en fascia lata vast te maken
aan de laterale aponeurose van de patella. Voor een goed resultaat dient pei priman
genezing van de huid te worden verkregen. De operatie-techniek zelf wordt nader
uitvoerig beschreven. Veenendaal.

Chyleuze of chyliforme vochtophoopingen komen bij carnivoren niet zoo heel
zeldzaam voor. Niet alleen vet, maar ook mucine, nucleoproteiden, lecithine en
cholesterol kunnen melkachtige emulsies geven. Er wordt wel gesproken van chv-
leuze- of chyliforme exsudaten.

Brion ¹) beschrijft een geval van chyleuze ascites bij een 15 jaar oude kat en
verder twee gevallen van chylothorose bij honden. Verder heeft hij getracht chyleuze
ascites bij de kat experimenteel op te wekken. De lymphvaten van den abdominaal-
wand leenen zich niet voor dit experiment. Na laparotomie in de linea alba werden
de dunne darmen naar buiten gebracht. De chylvaten die in het uitgespreide scheil
goed zijn te zien, werden dwars doorgesneden. Te voren en ook daarna werd veel
vet aan de dieren verstrekt. Het resultaat bleef evenwel uit ; er ontstond n.1. geen
ophooping van chyleuze vloeistof in het abdomen.

Bij groote honden, waarbij uit den wand der cysterne van Pirquet een stuk werd
geknipt, was eveneens het resultaat negatief.

Ook met het openleggen van de thoracale lymphvaten had hij geen succes, behalve
dan in één geval. De wanden mogen zich niet meer kunnen sluiten.

Vooral bij de kat wordt de chyleuze ascites gezien. Het vocht is meestal melk-
achtig wit; soms lichtrose door de erin voorkomende roode bloedcellen, die bij
het staan spontaan naar den bodem zakken. Het vocht is rijk aan vet. De chyliforme
exsudaten daarentegen bevatten veel eiwitten en slechts weinig vet.

Soms is het moeilijk een differentieel-diagnose te maken tusschen chyleuze- en
chyliforme vochtophoopingen als men niet de proef van Strauss kan uitvoeren.

De proef van Strauss bestaat daarin, dat nagegaan wordt of verandering in de
samenstelling van het voedsel tot verandering in het vetgehalte van de vloeistof
leidt. Nadat het vetgehalte van het vocht bepaald is wordt n.1. aan de patiënt boter
in melk geëmulgeerd toegediend en wel zooveel als deze kan verdragen. Het vet-
gehalte daarna van de vloeistof bepaald, kan dan eventueel sterk zijn verhoogd.

Grau ²) geeft van deze streek een wat uitvoerige beschrijving. Aandoeningen,
vooral van de anaalzakken, zijn hier niet zeldzaam. Een afbeelding van dit gebied

¹) Brion : Observations cliniques et expérimentales sw les épanchements chylevx et chyli-
formes des carnivores domestiques. Recueil de méd. vét. 1935. p. 321.

²) H. Grau : Der After von Hund und Katze unter biologischen und praktischen Ge-
sichtspunkten. Tierarzil. Rundsch. 1935. S. 351.

wordt gegeven volgens een in situ gehard praeparaal. De overgang van de huid
in het slijmvlies is het z.g. cutane slijmv lies. Vooral bij den hond is hier een sterke
wrong van circumanaalklieren, dat zijn groote, eigenaardig gemodificeerde talg-
en zweetklieren, aanwezig. Eerst bij de intrede van de "geslachtsrijpheid zijn deze
klieren volkomen ontwikkeld en scheiden bij iedere wat krachtige contractie van
de anaalkringspier een sterk riekend secretum af.

De musc. sphincter ani internus (gladde spier) bewerkstelligt de voortdurende
sluiting van de anus ; de musc. sphincter ani externus is dwarsgestreept en bedekt
de anaalzakken, die aan weerszijden van de anaalopening zich bevinden. De
secretie van de gemodificeerde zweel- en talgklieren in de anaalzakken begint
eveneens met de geslachtsrijpheid. Operatief worden deze anaalzakken wel wegge-
nomen ; bij katten is evenwel een dergelijke operatie moeilijk uitvoerbaar.

Bourgeois \') heeft vastgesteld dat het meerendeel der katten in Bern aan krop
lijdende is. Door vergelijking met schildklieren afkomstig v an katten uit Parijs en
Hannover heeft hij dit kunnen bevestigen. Alle ouderdomsklassen waren in ongeveer
gelijke mate aangetast. Histologisch waren twee hoofdgroepen te onderscheiden
en bovendien nog een overgangsgroep.

Bij type 1 werd waargenomen : talrijke grootere follikels mei cubisch- of afgeplat
epitheel en een dikvloeibare colloide inhoud ; bij type 11 talrijke kleinere follikels,
dun vloeibare inhoud : meest voorkomend bij nog niet volwassen geslachtsrijpe
dieren en bij dieren boven de acht jaar. Adenomen werden wel vastgesteld, echter
geen enkel geval van carcinoom.

Door VVenger ¹) wordt hierop in zijn artikel gewezen. Wanneer katten vallen
komt niet zelden daarbij ook de snuit met den bodem in aanraking. De massa van
den kop is n.1. specifiek zwaarder dan de romp. De compressie van den kop in lengte-
richting leidt daarbij tot een uit elkaar wijken van bepaalde beenderen en weeke
deelen in dwarsrichting en daardoor lol het ontstaan van gehemeltescheuren.

Knut Thorsang ²) vermeldt het volgende : Door talrijke systematische bloed-
onderzoekingen zijn bepaalde positieve resultaten verkregen met betrekking tot de
aetiologie van kalfziekte en andere symptomengroepen, als tetanie, paresis en
acetonemie.

Bij normale koeien komt 9—11 m.Gr. Ga voor per 100 c.c. bloedserum : bij
kalfziekte-paliënten de halve hoeveelheid of nog minder ; bij de andere genoemde
zieke dieren is het Ga-gehalte ook te laag. Het Ca-tekort wordt dan ook als de
voornaamste factor beschouwd. Waarom luchtinsufflatie genezing brengt, is nog
niet opgehelderd. GaGl.-injectie in de bloedbaan geeft heel spoedig herstel. Men
blijkt hiermee dus op het goede spoor te zijn. Inspuiting van sterke oplossingen
geeft meermalen aanleiding tot onaangenaamheden als necrose, phlebitiden, shock
Daarom is gezocht naar een ander Ca-preparaat, dat die onaangenaamheden niet
veroorzaakt, maar wel de hypocalcaemie opheft. Dit preparaat meent men te hebben
gevonden in Ca-gluconaat, (C₅H_u0₅.C00)₂ Ca, een neutraal oplosbaar zout.
Hiermee gaat het goed ; bij eenigszins hooge concentraties ontstaan in vele gevallen
subcutane oedemen, abscessen en necrose bij subcutane injecties. Buitenlandsche

¹) Wenger : Wenn Ka/zen auf die Fösse/allen. Münch. Tierarztl. Woch. 1935. S. 415.

onderzoekingen en onderzoekingen aan de Staatsveterinaire kliniek te Oslo toonden
aan. dat zelfs een 5%-oplossing gevaarlijk kan zijn.

Toen heeft men gevonden, dat Ca-gluconaat gemakkelijk oplosbaar is in boor-
zuuroplossing ; men kan zélfs een 40 % oplossing krijgen. Men denkt dat zich een
scheikundige stof vormt, waarvan de samenstelling nog niet bepaald is ; voorloopig
noemt men deze stof „Calciumborogluconaat". Een subcutane injectie van 20 %
resorbeert snel en geeft geen locale prikkeling.

Dryerf. en Russel Greig hebben zich veel met dit vraagstuk bezig gehouden.
Zij geven het volgende recept : 60 gr. gluconas calcicus ; 12 gr. acid. boric. ; 350 c.c.
water. Samen koken; filtreeren is niet noodig. Na afkoeling enkele druppels 10%
alcoh. thymoloplossing toevoegen ter voorkoming van schimmelontwikkeling.

Deze onderzoekers hebben de oplossing grootendeels subcutaan ingespoten en
noemen als voordeelen van genoemd preparaat boven de vroeger gebruikte :

ie. er volgen op de injectie geen onaangenaamheden van algemeen of locaal
karakter.

2e. de injectie is gemakkelijk uit te voeren, zelfs bij groote onrust van de patiënten.

3e. gevaar voor recidive is geringer dan bij luchtinsufflatie, omdat Ca-oplossing
bij subcutane injectie langzamer opgenomen wordt dan bij intraveneuse toediening.

De proeven, genomen aan de veterinaire kliniek te Oslo en door praktizeerende
dierenartsen en waarvan de resultaten in het algemeen zeer gunstig waren, hebben
aangetoond dat het preparaat de beste resultaten geeft wanneer het gedeeltelijk
intraveneus en anderdeels subcutaan wordt aangewend en wel bij runderen 150 c.c.
intraveneus ; 200 c.c. subcutaan. Bij schapen 25 c.c. intraveneus; 75 c.c. subcutaan.

Gunstige resultaten werden ook verkregen bij eclampsie, krampen bij honden,
ook bij rachititische krampen bij jonge biggen. Ref. paste eenige malen deze be-
handeling toe met zeer gunstig resultaat bij kalfziekte, zonder een enkele reactie.
De patiënten genezen bij de subcutane behandeling niet zoo spoedig als bij de
intraveneuze inspuiting van GaCU MgCU. Tot heden wendde hij „Calcium-
borogluconaat" nog niet intraveneus aan. K. Huizinga.

Götze *) hield een inleiding over melkziekte, grastetanie, reisziekte en alimentaire
tetanie bij het rund. Evenals andere onderzoekers twijfelt hij er aan, of de hypo-
calcaemie de eigenlijke oorzaak is van de melkziekte, omdat er verschillende thera-
pieën zijn, waarmede men het beoogde doel kan bereiken. Zoo zou hij door infusie
van keukenzout, subcutane injectie van druivensuiker en symptomatische behande-
ling van de bloedcirculatie resultaat hebben bereikt. De groote vraag is echter,
of Götze in deze gevallen inderdaad met één der genoemde ziekten te doen heeft
gehad of dat fehldiagnosen hem hier parten gespeeld hebben. Verder wordt vooral
de aandacht gevestigd op het toevoegen van mineralen aan het voederrantsoen,
waardoor men de ziekten in vele gevallen zou kunnen voorkomen, Omtrent de
therapie bij de genoemde ziekte worden aanbevolen een intraveneuze injectie van
chloorcaleium en magnesium of een subcutane van calcium sandoz of calcium
gluconicum. Door de I. G. Farben woidt tegenwoordig het Selvadin aanbevolen,
eeri organische verbinding, die snel geresorbeerd wordt.

Discussie. Greic. legde den nadruk op het lage Ca-gehalte, hetwelk bij melkziekte-
patiënten gevonden wordt. Hij is er van overtuigd, dat dit lage Ca-gehalte de oorzaak
is van de syndromen die men bij kalfziekete-patiênten ziet, doch de oorzaak van
het ontstaan van dit lage gehalte is ook voor hem nog een raadsel, hoewel hij aan
den invloed van de schildklier een groote rol toeschrijft.

Norman Wright schijnt ook wel eens moeilijkheden met het stellen van een
juisie diagnose gehad te hebben. Hij beweert ten minste, dai het herhaaldelijk
voorkwam, dat hij door een Ca-injectie of lucht-insufffatie geen genezing kon ver-
krijgen. Aangezien voor het stellen van de diagnose een onderzoek van de urine
wordt aanbevolen, is het niet ondenkbaar, dat hij in dergelijke gevallen met andere
ziekten te doen heeft gehad.

Prof. Wooldridge wilde de ziekten preventief behandelen door verbetering
van het voedsel. Volgens hem moet men de oorzaak zoeken in een storing van het
zenuwstelsel, uitgaande van den uier. Deze spreker haalde dus weer een van de
oude theorieën te voorschijn.

Götze, die de primaire oorzaak in het darmkanaal zoekt, was het op dit punt
niet met Wooldridge eens.

Tot en met het jaar 1929 was de algenieene opinie, dat de boosaard.ge kopziekte
van het rund niet infectieus is. Zelden zag men, dat versche dene dieren uit een
en denzelfden stal door de ziekte aangetast werden. In 1930 is het evenwel aan
Goetzf, en Lif.ss in Hannover gelukt om de ziekte over te brengen op gc zonde
dieren, door het inspuiten van groote hoeveelheden (200—400 ccm.) bloed van
een ziek dier. Niet altijd waren de ziekteverschijnselen even duidelijk en was alleen
door het regelmatig controleeren van de lichaam-temperatuur te bewijzen, dat de
infectie was aangeslagen. Verder bestond er een aanmerkelijk verschil in lijd lusschen
het inspuiten en het optreden van de ziekteverschijnselen. Soms reeds na 19 dagen
de eerste symptomen, maar ook kwam het voor, dat pas na 59 dagen de eerste ziekte-
verschijnselen optraden. Deze ontdekking is van groot belang in verband met even-
tueele koopkwesties, aangezien ei uit blijkt, dal het incubatiestadium nogal lang
kan zijn.

Rinjard heeft de infectieproeven in Frankrijk herhaald en komt tot gelijksoortige
bevindingen. Evenals den beiden eerstgenoemden schrijvers bleek ook hem, dal
het incubatiestadium zeer lang kan zijn. Betreffende de verspreiding van de zicktv
was reeds door Goetze en Liess de veronderstelling geopperd, dat de schapen
een belangrijke rol zouden spelen als smetstofdragers. Om dit nader te bewijzen
heeft m 11 in F\'rankrijk enkele proeven gedaan en kwam men tot dc conclusie, dat
de schapen inderdaad dc smetstofdragers zijn of althans een groote rol spelen bij
de verbreiding der ziekte.

Naar aanleiding van de bovengenoemde bevinding verdient het aanbeveling
0111 ook in ons land de noodigi aandacht er aan te besteden en na te gaan, of op
boerderijen, waar d ziekt" voorkomt, schapen gehouden worden (Ref.).

De behandeling van ziekten van het speenkanaal en haar omgeving met
de wollen speenstiften in Valvanozalf, volgens Pulles.

Uit de mededeelingen van Aesculaap zijn wij voldoende ingelicht over de wollen
speenstiften in valvanol-zalf (maar wij komen nu pas uit de Duitsche publicatie van
Hoiting ¹) de samenstelling ervan te weten). Voor de slotgat-behandeling komen
in aanmerking o.a. taaiinelkende spenen tengevolge van anatomische afwijkingen
of litteken-contracties van den speentop, resp. de inwendige opening van het tepel-
kanaal ; ontstekingen van het tepelkanaal en haar omgeving. Kneuzingen van den
speentop door betrappen van de naaststaande koe (volgens mijn meening kwetsen
de dieren zich zelf bij het opstaan met de bijklauwtjes).

Naar gelang van omstandigheden moet men vaak vooraf een kleine operatie
aan het slotgat verrichten (met behulp van het Huo\'sche of door Hoogland ge-

¹) H. Hoiting : Die Behandlung uon Erkrankungen des Strichkanales und seiner Um-
gebung miI den PtLLF.sVAfn Woll-^ilzenstijien in Valvanolsalbe. D. tier. Woch. 1935,
Nr. 10. S. 150.

modificeerde tepelmesje) alvorens een speenstift in te leggen. (In dit verband moet
ik echter voor bloedig ingrijpen waarschuwen bij ontstoken tepels).

Primaire vulvatuberculose werd door Röhrer \') bij verscheidene koeien vast-
gesteld, die door een stier met genitaaltuberculose waren gedekt. De vulvatuber-
culose was of elephantiasis of een haardvorming begrensd proces. Verdacht op testis-
tuberculose bestond reeds in het leven van den stier, echter zijn geen tubercelbacillen
in het sperma aangetoond. Bij nader onderzoek bleken naast een ge generaliseerd.-
tuherculose tevens tuberculeuze veranderingen op de praeputiale penisbekleeding
te bestaan. Toman.

Edmond SeRgent, Donatien, Parrot en Lestoquard ¹) van het Institut Pasteur
d\'Algérie, maken terecht opmerkzaam op de verwarring die nog bestaat in dt
benamingen van de bij het rund voorkomende soorten van deze protozoo. Zij ver-
wijzen naar Mesnil) die reeds in 1925 hierover schreef.

De naam Babesia (naar Babes de ontdekker van de europeese Piroplasma-soort)
is aangevochten omdat die naam reeds in de bacteriologie voorkwam; Mesnil
vond het beter zelfs voor twee verschillende soorten (bacteiie en protozoo) niet
dezelfde naam te gebruiken. Men is toen weer teruggekomen op de naam piro-
plasma, in 1895 reeds door Patton gegeven, en die feitelijk ook nog door de meiste
zoölogen en diergeneeskundigen gebruikt werd en wordt.

Er zijn dan 5 soorten te onderscheiden : Piroplasma bigeminum, P. bovis, P.
argentinum, P. berbera en P. major.

Sercent c.s. vinden nu om, zooals Mesnil ook reeds aangaf, met het oog op de
verschillen tussen de P. bigeminum en de vier andere soorten, het wenselijk deze
5 soorten te scheiden in twee typen: de naam Piroplasma (sensu stricto) te behoudt 11
voor de groote soort, de bigeminum, en de 4 kleinere soorten de naam Babesiella
te geven.

Behalve in vorm, grootte en ligging in de bloedcellen, onderscheidt de groote
soort zich ook door verschillend reageeren op bepaalde geneesmiddelen. Tegen
P. bigeminum is trypanblauw het specificum ; (ook tegen Piroplasma Caballi van
het paard, P. Ovis van schaap en geit, en P. Canis van de hond), terwijl dit middel
tegen Babesiella Bovis cn de andere Babesiella\'s niet zoo betrouwbaar is.

Delpy ²) geeft een uitgebreide beschrijving van de bestrijding der runderpest
in Perzië. De verschillende methoden van bestrijding en immuniseering worden
aangegeven. Voor belangstellenden is lezing van het artikel aan te bevelen.

Een 12 ä 13-jarige koe was, zooals uit de bijgevoegde foto\'s blijkt, behept met
een gezwel, waarvan het gewicht ongeveer 35 K.G. bedroeg. Dit gesteelde gezwel,
hetwelk reeds op een leeftijd van drie maanden was opgemerkt, hoewel het toen
nog maar zoo groot was als een duivenei, was ingeplant in één der halsadergroeven
even achter het strottenhoofd. Aangezien het gezwel steeds grooter werd. het dier
bij de voedselopneming er last van had en Onghena ³) een operatief ingrijpen
niet durfde te riskeeren, werd tot slachting overgegaan. Het histologisch onderzoek
wees uit,dat het gezwel een angiofibroom, dus niet van kwaadaardigen oorsprong, was.

²) M. L. Delpy: La peste bovine en Perse. Revue générale de méd. vét. 1935, 15 Oct.
No. 526, p. 577.

³) Dr. E. Onghena : Reu.ientumor bij een koe. Vlaamsch Diergeneesk. Tijdschr.
No. 7, pag. 207, 1935.

De invloed van Phlebotomie en bloedtransfusie op de samenstelling en
het volume van het circuleerende bloed.

Door Takahashi \') werd bij konijnen 10—20 c.c. bloed per K.G. lichaams-
gewicht afgenomen. Voor en na deze aderlating werd gemeten :

i. De totale hoeveelheid circuleerend bloed; 2. De hoeveelheid plasma; 3. Het
aantal erythrocyten.

Dadelijk na de Phlebotomie is de hoeveelheid bloed verminderd ; soms meer,
soms minder dan de afgetapte hoeveelheid. Langzamerhand herstelt zich dit weer.
.\\a 3 uur is bijna altijd de oude toestand teruggekeerd. Wat de hoeveelheid plasma
betreft, deze is vlak na de aderlating meestal iets afgenomen. Een enkele keer komt
echter ook een vermeerdering voor. Na 2 uur is zij meestal weer op haar oude norm
teruggekeerd. Het aantal erythrocyten is na de Phlebotomie verminderd en blijft
dit gedurende enkele uren. Het herstel der bloedhoeveelheid komt dus in de eerste
uren hoofdzakelijk tot stand doordat weefselvloeistof in de bloedbaan wordt op-
genomen. Werden de weefsels en het endotheel der capillairen vergiftigd door
cantharidine of nitras uranii dan blijkt na een aderlating de vermindering der
hoeveelheid circuleerend bloed ongeveer gelijk te zijn aan het, bij deze Phlebotomie
afgenomen kwantum. Het plasma en de erythrocyten nemen hierbij in ongeveer
gelijke verhouding af. Er bestaat echter bij deze dieren weinig neiging tot herstel.

Door de vergiftiging zouden de weefsels geen vloeistof meer af kunnen geven,
terwijl de bloeddepóts zoodanig verkleind zouden zijn, dat ook hieruit weinig aan-
vulling plaats heeft.

Om de invloed der bloedtransfusie 11a te gaan \'-) werd bij konijnen 20 c.c. van
een bloed-Na-citraat-mengsel intraveneus ingespoten. Voor en na deze injectie
werden weer de drie bovengenoemde waarden bepaald. Deze zijn alle drie na de
transfusie toegenomen. De hoeveelheid circuleerend bloed komt na ± 3 uur weer
op haar oude norm terug, terwijl dit met de hoeveelheid plasma reeds na t uur
het geval is. Het aantal erythrocyten is na 3 uur nog verhoogd.

Wordt in plaats van bloed een physiologische NaCI-oplossing ingespoten, dan
neemt de hoeveelheid circuleerend bloed af. De schrijver neemt aan, dat deze
NaCI-oplossing een reflectorische dilateerende werking op de vaten van het splanrh-
nicusgebied zou uitoefenen. Dit verschil is klinisch van zeer groote beteekenis.

Bij konijnen, vergiftigd met cantharidine of nitras uranii nemen na een bloed-
transfusie de drie eerder genoemde waarden toe, echter in minder mate dan bij
normale dieren. Een gelijke hoeveelheid physiologische NaCI-oplossing doet de
hoeveelheid circuleerend bloed hier iets meer toenemen.

Forster³) heeft met behulp van borst- en buik-pneumographen de grootte van
de ademhalingsbewegingen van thorax en abdomen geregistreerd, waarbij in het
bizonder gelet werd op de tijdelijke verhoudingen tusschen de costale en abdo-
minale adembewegingen bij de verschillende huisdieren.

Hierbij werd voor het paard een gemengd ademhalingstypc vastgesteld. 4/10
van de paarden hebben costoabdominale, 6/10 overwegend costale ademhaling.
De hond en de man hebben een duidelijk costale, het rund een zuiver abdomi-
nale ademhalingstype. Toman.

Prof. Dr. L. LUND. Pathologisch-anatomische Diagnostiek an Tier-
leichen mit Anleitung zum Sezieren. 131 Abbildungen im Tcxl. 2te Auflage 1935.
Verlag von M. en H. Schaper, Hannover. Prijs M. 20.—, geb. M. 22.—,

Het werk is gedrukt op fraai papier en voorzien van mooie en instructieve af-
beeldingen. Behalve het uitvoerige register beslaat de tekst 304 bladzijden.

Lund begint zeer terecht te wijzen op de waarde van een goede sectietechniek;
de toestand is in dit opzicht bij de Duitse collega\'s blijkbaar even bedroevend als
bij ons. Te vaak menen clinici, die dank zij hun „clinische blik" reeds bij een be-
trekkelijk oppervlakkig onderzoek een clinische diagnose kunnen maken, dat deze
blik ook zijn rol speelt bij de pathologisch-anatomische diagnose. Als half- of kwart-
deskundigen maken zij hierbij dikwijls onherstelbare fouten. Juist het verrichten
van technisch slecht uitgevoerde secties geeft herhaaldelijk aanleiding tot de grootste
onaangenaamheden en onbillijkheden ; ik denk hier speciaal aan koopkwesties.

Indien een ieder, die wel eens met deze aangelegenheid te maken heeft, zich
dit boek aanschaft, en eens goed ter harte nam wat Lund schrijft omtrent de uit-
voering van een sectie, dan zou hij moeite en kosten spoedig ruim beloond zien.

Lund geeft dus een duidelijke beschrijving van de sectietechniek en wel in ge-
deelten. Achtereenvolgens wordt besproken op welke wijze een orgaan of complex
van organen moet worden onderzocht in situ, hoe het moet worden uitgenomen,
op welke wijze het nader moet worden onderzocht, en ten slotte volgt dan telkens
een beschrijving van de meest belangrijke afwijkingen. Dit laatste betreft dus do
titel van het boek, de diagnostiek. Nu geeft echter de titel niet geheel juist de inhoud
van het boek weer. Voor het maken van een juiste diagnose is een opsomming en
een korte beschrijving van de meest voorkomende afwijkingen niet voldoende.
Ik mis hier een opgave van de meest karakteristieke eigenschappen van bepaalde
afwijkingen. Bij levertuberculose b.v. wordt wel medegedeeld hoe tuberculose in
de lever ontstaat, welke vormen in de lever voorkomen, maar niet wat de kenmer-
kende eigenschappen zijn van grote tuberculeuze leverhaarden, hun overeenkomst
en verschillen met oude abscessen met ingedikte etter, met gedegenereerde echino-
coccen enz. Dit geldt voor de meeste afwijkingen, ik noem als enkele voorbeelden
in willekeurige volgorde : post- en praemortale gasvormingen in het maag-darm-
kanaal, leucose en sarcoom, lymphoide en myeloide lettcose, beentuberculose bij
het paard, geringe acute arthritis enz. enz. Het boek is, behalve dan het technische
deel, meer een kort leerboek der pathologische anatomie dan een „Pathologisch-
anatomische Diagnostiek". Het viel mij op dat de locale Ieververvetting anaemie
wordt genoemd, dat bij de darmstrongyliden de zo belangrijke Trichonenui niet
vermeld wordt, evenmin als de thrombose van de vena cava. Maar geen enkel
boek is volmaakt.

Het is een handig en vlot geschreven werk, dat naar ik vrees wel eens misbruikt
zal worden als leerboek om de ziektekundige ontleedkunde te bestuderen, maar
hiervoor is het niet geschreven. Schornagel.

Er is een tweede druk verschenen van de verzameling voorschriften betreffende
stichting en exploitatie van den destructor te Purmerend. (N. Samson N.V., Alphen
aan den Rijn, 1936).

Het is uitgebreid tot een handleiding voor de samenwerking van Gemeente-
besturen op publiekrechtelijken grondslag, zooals dit in art. 129—130 Gemeentewet,
is voorzien.

Het werkje bevat talrijke gegevens over het destructie-vraagstuk. Wij treffen
er o.a. in aan, een brief van den Minister van Sociale Zaken aan Gedep. Staten,
houdende indeeling der gemeenten in alle provinciën behalve Zeeland over de
bestaande destructoren d.d. 16 Sept. 1935, welke een goed inzicht geeft van de

vooruitgang die op dit gebied is bereikt. De correspondentie, die dit stuk tusschen
Ged. Staten van Noord-Holland en de Gemeente-besturen tengevolge heeft gehad,
wordt mede afgedrukt.

De heer W. R. Drost, Burgemeester van Kwadijk, Middelie en Warder ver-
zorgde de samenstelling van dit werkje in zijn kwaliteit van secretaris van het
„Destructordistrict".

Wij bevelen dit boekje ten zeerste aan in de belangstelling van de dierenartsen.

In antwoord op het ingezonden stuk van den Heer K. L. Piccardt, Secret. der
Sophia-Vereen. in Afl. 3, van 1 Fcbr. 1936, deel ik mede, dat het mij verheugt, dat
genoemde heer de juistheid mijner mededeelingen ternauwernood kan bestrijden
en dan nog op een wijze, zoo zwak, dat dit voor zich zelf spreekt.

De verontschuldiging ten aanzien van den Heer Veenstra neem ik voor w-at
ze is, een goedpraten.

Dat de ..Inspecteur" Smid (van de Sophia-Vereen.), tevens Rijks-Politieamb-
tenaar (d.i. onbezold. Rijksveldwachter) is, en voorheen W^;achtmeester der Kon.
Marech. is geweest, is toch geen bewijs, dat mijn lezing onjuist en die van hem
juist was.

Bewonderenswaardig is de taaie volharding waarmede de Heer P. telkens op
hetzelfde broze aambeeld blijft hameren dat ik „als Rijkskeurmeester, de overtredingen
der Vleeschkeuringswet toloreerde." Voor de zooveelste maal, wijs ik den Heer I\'.
erop (de dierenartsen weten het allen) dat een Rijkskeurmeester, als zoodanig,
met de Vleeschkeuringswet niets te maken heeft.

In betreurenswaardige tegenstelling met de correcte wijze van antwoorden van
den hulpkcurineester Luctor et Emergo, heeft de Heer R. H. Veenstra — PI v.
Directeur van den Keuringsdienst enz., enz. te Amsterdam — geantwoord op
mijn op-en-top objectief en geargumenteerd verweerschrift (Afl. 21, 1935).

Het was natuurlijk te voorzien, dat V. zich op het Onderschrift van de Red. zou
beroepen. De zeer vele Collegae welke door V. tot nu toe erdoor gehaald werden,
weten nu door die uitspraak van de Red., dat zij allen „geen zaken van personen"
kunnen onderscheiden. Verder ga ik hierop niet in, daar deze aangelegenheid bij
het Hoofd-Bestuur aanhangig werd gemaakt (met negatief resultaat echter). Ik
zal hierin niet berusten en hoop te bereiken, dat definitief een einde wordt gemaakt,
aan het misbruiken van ons Tijdschrift.

Daar het laatste antwoord van V. (Afl. 24, van 15 Dec. 1935) totaal niets
objectiefs, noch positiefs op Maatschappelijk gebied inhoudt kan daarover (gelukkig)
ook niets worden geschreven.

Nogmaals over de bevoegdheid van den hulpkeurmeester. (Zie pagina\'s
I097, ¹ \'65, 1204 en 1308 v. d. Jaargang 1935).

Het doet mij genoegen onderstaande erkentenis van „Luctor et Emergo" op
mijn repliek, samen met deze voorkomende in de „Keurmeester", maandblad van

den ,.Bond van (hulp-)keurmeesters van Vee en Vleesch" van Januari 1936. (e
kunnen afdrukken (cursiveering en toevoegingen van mij. R. H. V.).

te. Dankbaar nemen wij kennis van het feit, dat de twijfel omtrent de bevoegd-
heidsovertreding van den hulpkeurmeester door de daad, d. i. door het zelfstandig
onderzoeken van het bedoelde vleesch, ook bij Dr. Veenstra is weggenomen. In
geen enkel opzicht, het zij ons vergund dit te herhalen, is in deze gehandeld, nóch
tegen de letter, nóch tegen den geest van de Vleeschkeuringswet.

2e. Erkend wordt, dit kon ook niet anders, dat het aan de rechterlijke macht
zelf staat, om te beoordeelen, wien zij al of niet als deskundige getuige wenscht
te hooren (maar evenzeer aan den getuige om er dan of1 te wijzen, dat hij of) de geste\'de vragen.
als zijnde niet deskundig, het antwoord schuldig moet blijven. R. H. V.).

Om deze twee, voor ons principieele zaken, was het ons te doen, (maar ons niet,
doch om het hieronder behandelde. R. H. V.).

3e. Wat betreft het voornaamste en onvoorwaardelijke bezwaar van Dr. Veenstra,
n.1. het beantwoorden van aan den keurmeester gestelde vragen omtrent laboratorium-onder-
zoekingen, erkennen wij volmondig, dat die op het speciale arbeidsterrein van den
keuringsveearts-bacterioloog liggen. Hieruit volgt, dat bedoelde keurmeestei verstandiger
gehandeld had de beantwoording hiervan naar meer deskundigen over te hevelen.

Slechts een ding verlieze men niet uit het oog : dat op de rechtzitting het officieelc
deskundige rapport van het Centraal laboratorium voor de Volksgezondheid bij
de stukken aanwezig was, zoodat bedoelde keurmeester de hem gestelde vragen
bloot informatorisch beschouwde.

Mag ik, uitsluitend in het belang van het juiste begrip bij den keuringsveearts,
van de positie van den hulpkeurmeester, ook nog op een antwoord van den Heer
Terlouw in dezen geest rekenen ?

Het Dagelijksch Bestuur verzoekt U bij de bespreking van het ,,Ontwerp
Vleeschkeuringswet" van de „Groep Kennis Menschelijke Voedingsmiddelen van
dierlijken oorsprong" ook de noodige aandacht te besteden aan de voorstellen
tot wijziging van wet welke door den heer Meijer aan de leden zijn toegezon-
den en hierover Uwe meening aan het Hoofdbestuur kenbaar te maken.

Namens het Dagelijksch Bestuur,
Schornagel, Voorzitter.
Van Heusden, Secretaris.

Na voorlezing der notulen en behandeling van de ingekomen en verzonden
stukken werd overgegaan tot de verkiezing van een penningmeester, wegens het
periodiek aftreden van den tegenwoordigen functionaris. Met algemeene stemmen
werd hiervoor collega de Vries te Amersfoort gekozen, die de benoeming aannam.
De voorzitter sprak daarna eenige woorden van dank tot collega Leopold, die
gedurende 4 jaren deze functie heeft vervuld.

De contributie over 1936 werd weer vastgesteld op f 1.— per lid. Collega ten Thijf,
werd daarna herkozen als afdeelings-afgevaardigde in het Hoofdbestuur.

Een groot deel van do middag werd besteed aan een bespreking van de te sluiten
overeenkomst met de Prov. Vereen, tot Bestrijding der Tuberculose in de provincie
Utrecht. Er bleek in bovengenoemde vereeniging een streven te zijn het tarief van
het vorige jaar van 80 cent per dier te verlagen. Als uiterste grens wilde de com-
missie slechts voor tuberculosevrije stallen met een tarief van 70 cent genoegen
nemen.

Nadat zoowel vóór- als tegenstanders over deze tarief-verlaging het woord hadden
gevoerd, werden tenslotte door de vergadering de volgende conclusies aangenomen :

a). als tuberculosevrije stal wenscht de afdeeling die stal te beschouwen, waar
geen reactiedieren voorkomen :

b). slechts voor een tuberculosevrije stal zal een tarief van 70 cent mogen worden ge-
rekend ; overigens blijft het tarief van 80 cent van het vorige jaar gehandhaafd :

c). het tarief voor het onderzoek van nieuwaangekochte dieren zal geheel buiten de over-
eenkomst woiden gehouden.

Met deze voorwaarden zal getracht worden een nieuwe overeenkomst met de
Vereen, af te sluiten.

Daarna hield collega ten Thije een beschouwing over de ervaringen, opgedaan
bij de secties van 105, aan koliek gestorven paarden, welke voordracht zeer in den
smaak viel van de ve.le aanwezige practici en tot veel discussie aanleiding gaf.

Bij de rondvraag werd de aandacht gevestigd op het sterk uiteenloopen van de
door de practici toegepaste tarieven bij de uitoefening van de praktijk ; 0.111. werd
er op gewezen, dat sommige collega\'s z.g. dumpingprijzen gebruiken en nog op
oncollegiale wijze reclame maken. Men besloot deze kwestie op een volgende ver-
gadering eens ter sprake te brengen. Verder werd den afgevaardigde in het H. B.
opgedragen, aan het H. B. het verzoek te richten een bijgewerkte klapper te laten
samenstellen voor origineele artikelen uit het tijdschrift. Daarna volgde sluiting
van deze zeer geanimeerde vergadering.

Het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor Diergeneeskunde verzocht de
afdeelingen en de leden vóór 15 Maart a.s. een oordeel te geven over de
uitvoering der Vleeschkeuringswet.

Naast het door het Hoofdbestuur ingezonden ontwerp heeft ondergeteekendc
een volledig project. Dit is gepubliceerd in een brochure Proeve van Wet, en op
verwezenlijking hiervan wordt krachtig aangestuurd door andere maatschappelijke
organisaties.

Ik ben gaarne ter beschikking van groepen van dierenartsen, om hierover een
voordracht te houden ; dit maakte ik reeds begin Februari aan de afdeelings-
besturen bekend.

In ieder geval geef ik de afdeelingen en de leden van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde dringend in overweging geen meening aan het Hoofdbestuur
kenbaar te maken, alvorens zij van alle voorhanden ervaringsmateriaal kennis
namen.

Aan de uitgave „Statistiek der vestigingen" van het Centraal Bureau voor de
Statistiek heeft de Vee- en Vleeschhandel van 7 Eebr. nog eenige gegevens ontleend
over het aantal slachthuizen, exportslachterijen, vleeschwarenfabrieken, enz.
Hieronder is nog het een en ander daarvan overgenomen.

Slachthuizen. Einde December 1930 waren in ons land in bedrijf 90 abattoirs,
waarin werkzaam waren 1062 personen. Naar een provinciale indeeling gerang-
schikt, had Gelderland 19 slachthuizen, N. Brabant 13, Z. Holland 11, N. Holland
11, Zeeland 11, Limburg 8, Utrecht 5, Overijsel 5, Groningen 4 en Friesland 3.
Er blijkt dus uit, dat einde December 1930 in Drenthe nog geen abattoir aanwezig was.

Wat betreft de personeel-bezetting, deze bleek nog al uiteen te loopen. Er waren
15 slachthuizen, waar 1 persoon werkzaam was, 37 met 2—5 personen, 14 met
6—10 personen, 20 met 11—50 personen en 4 met 51- 200 personen. (De aandacht
wordt er op gevestigd, dal bij deze telling onder slachthuizen wordt verstaan, niet
alleen openbare abattoirs maar ook kleine slachtplaatsen).

Exportslachterijen. Einde 1930 bedroeg het aantal exportslachterijen in totaal 46
stuks, met 1358 man personeel. De kleinste hiervan was te Epe gevestigd, waarin
slechts i persoon werkte ; de grootste was te Oss ; hierin werkten zelfs 440 personen.
Het grootste aantal lag in Gelderland, n.1. 13 stuks, daarna volgt N. Brabant met
8 stuks. Overijssel met 7 stuks en Friesland met 5 stuks. De andere provincies hadden
slechts maximaal 3 vestigingen. Door deze exportslachterijen werden in totaal 11
slagerswinkels geëxploiteerd.

Vleeschwarenfabrieken. Hiervan bedroeg het aantal ultimo 1930 112, waarin
werkten 3984 personen, waaronder 152 vrouwen. Het grootste aantal werd geteld
in Z. Holland, n.1. 35 stuks, daarna volgde Gelderland met 27 stuks, N. Holland
met 19 stuks. Overijssel met 12 stuks, N. Brabant met 6 stuks, Groningen met 5
stuks en de overige provincies met 3 of minder vestigingen.

Verder waren hier te lande eind 1930 nog gevestigd 40 vetsmelterijen, 78 darm-
bewerkerijen en 9 beenderenverwerkingsinrichtingcn.

In de dezer dagen door de Regeering ingediende wetswijziging der Hinderwet
komt o.a. de aanvulling voor, dat onder ,.slachterijen" ook te verstaan zijn
„poelier denjen", dat zijn inrichtingen alwaar wild en gevogelte worden geslacht
of afgeslacht. Zooals de V. en VI.-handel hierbij aanteekent, zal deze aanvulling
der wet min of meer verstrekkende gevolgen hebben, daar tot nu toe de opvatting
heerschte, dat slachterijen van kippen, enz. niet onder de Hinderwet vielen.

Bij totstandkoming der thans aanhangige wijziging zal de gemeenteraad bij
verordening een gedeelte der gemeente kunnen aanwijzen, binnen hetwelk de
slachting van wild en gevogelte mag plaats vinden, met verbod dit bedrijf elders
in de gemeente uit te oefenen. Ook kan de gemeente, evenals voor slachtplaatsen
van vee het geval is, een gemeentelijke slachtplaats voor kippen, enz. oprichten
en het slachten aldaar verplichtend stellen.

Wanneer concentratie der slachtingen van wild en gevogelte plaats heeft, is
tevens het tijdstip gekomen, om de keuring van deze geslachte dieren verplichtend
te stellen, dus een preventieve keuring van alle geslachte kippen, enz. vóórdat
deze tot de consumptie worden toegelaten. Thans bestaat er op dit gebied slechts
een repressieve controle, uitgeoefend door de Keuringsdiensten voor Waren. Nu
de Hinderwet de mogelijkheid tot concentratie der kippen- (enz.) -slachtingen
zal scheppen, dient de Vleeschkeuringswet te worden aangevuld met de noodige
bepalingen omtrent de keuring van wild en gevogelte.

Op voorstel van B. en W. heeft de gemeenteraad van Geervliet besloten, met de
N.V. Gekro te Overschie met ingang van 1 Juni a.s. een overeenkomst aan te gaan.
De kosten zullen bedragen 1 £ cent per inwoner en per H.A.

De gemeente Anloo besloot zich aan te sluiten bij het te stichten destructiebedrijf
van de firma Udema te Gieten. de G.

Het Bestuur deelt mede dat op Donderdag 5 Maart des avonds om 8 uur. in
Hotel ..des Pays Bas," Mejuffrouw Dr. A. Chari.ottf. Ruys, arts te Amsterdam,
een lezing zal houden over : ,,Infectie met bovine tuberkelbacillen bij den mensch".

Aan de buitengewone leden van de D.S.K. wordt beleefd verzocht hun bij-
dragen voor het vereenigingsjaar 1935—1936 voor 15 Maart te storten op giro-
nummer 271994. Dit nummer staat op naam van : Penningmeester van den
Diergeneeskundigen Studenten-Kring te Utrecht. Na dien tijd stelt de penning-
meester zich voor over het bedrag te disponceren.

Verzoeke de nog bij U aanwezige ruiltijdschrift-afleveringen van jaargang 1935.
zoo mogelijk vóór 1 Maart terug te zenden aan het adres der Redactie, Prins Maurits-
laan 9, den Haag.

Door den drukker worden tol too overdrukken gratis verstrekt. Wordt omslag
verlangd, dan wordt daarvoor (voor too overdrukken of minder) ƒ 3.50 in rekening
gebracht. Voor meer dan 100 overdrukken kan prijsopgave worden gevraagd.

Wij lezen in de Vee- en Vleeschhandel van 21 Jan. 1.1. : Bij de behandeling van
de agenda van het Kon. Ned. Landb. Comité besloot het Dag. Bestuur van het
Utr. I.andb. Genootschap steun te verleenen aan het voorstel van de Geld.-Overijs.
Mij. van Landbouw, om bij een eventueele nieuwe afslachting er op aan te dringen,
dat dan alle aan tuberculose lijdende dieren worden overgenomen.

Het Dag. Bestuur van de Holl. Mij. van Landbouw gaat dit voorstel te ver. Dit
bestuur gevoelde wel voor een meer beperkt voorstel, n.l. de gelegenheid te laten
bestaan 0111 alle aan tuberculose lijdende dieren uit één stal over te nemen tot een
maximum van 25 % van den veestapel. Wanneer men de overname uitstrekt over
alle aan tuberculose lijdende dieren, gaat men te ver, aangezien er nog stallen
voorkomen met 60 4 70 of zelfs 80 % reactic-dieren.

Indien waarborgen geëischt worden, dal in deze bedrijven de „tuberculose-vrije
opfok" tot zijn recht komt. lijkt ons dit voorstel der Holl. Mij. v. Landbouw zeer
aanbevelenswaard. C. F. v. O.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan, die
i Januari niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 5 (4) eigenaars, waarvan in Groningen bij (2) ; Drenthe
bij (1) ; Overijsel bij 2 ; Noordholland bij 1 ; Zuidholland bij i : Noordbrabant bij
i (1) eigenaar.

Scabiës (sarcoptes en dcrmatocoptes) bij paard en schaap : 394 gevallen bij 27
eig. (809 bij 36 eig.) waarvan in Groningen 14 bij 1 eig. (125, waarbij 10 paarden,
bij 3 eig.) ; Friesland 37 bij 6 eig. (36 bij 2 eig.) : Drenthe 7 bij 4 eig. (393 bij 9 eig.) ;
Overijsel 10 bij 2 eig. (2, waarbij 1 paard bij 2 eig.) ; Gelderland 18 bij 4 eig. (96
bij 8 eig.) ; Utrecht 65 bij 3 eig. (33 bij 3 eig.) ; Noordholland 233 bij 3 eig. (71,
waarbij 1 paard bij 4 eig.): Zuidholland 5, paarden, bij 1 eig. (53 bij 5 eig.); Noord-
brabant 3, paarden, bij 1 eig. (1).

Rotkreupel bij schapen : 17 gevallen bij 3 eig. (449 bij 33 eig.) waarvan in Groningen
(14 bij i eig.) ; Friesland 6 bij 1 eig. (60 bij 8 eig.) : Drente (24 bij 10 eig.) ; Overijsel
5 bij i eig. (3 bij t eig.) ; Gelderland 6 bij t eig. (39 bij 5 eig.) ; Utrecht (151 bij 4
eig.) ; Noordholland (59 bij 2 eig.) : Zuidholland (99 bij 2 eig.).

Anthrax : 6 gevallen bij 6 eig., waarvan in Utrecht 1 ; Noordholland 3 ; Zuid-
holland i ; Noordbrabant t geval. Vr.

D. Koiter, ambtenaar op wachtgeld : herbenoemd tot Gouvernemens veearts
en geplaatst te Menado.

D. W. J. de Vor ; wegens zesjarigen dienst acht maanden verlof naar Europa
verleend ingaande 18 Mei 1936.

C. A. de Visser ; wegens zevenjarigen dienst negen maanden verlof naar
Europa verleend met ingang van een nader te bepalen datum in de eerste helft
van de maand Juni 1936.

VV. F. J. van Rooy ; wegens zevenjarigen dienst negen maanden verlof naar
Europa verleend ingaande 30 Mei 1936.

Dr. L. W. M. Lobel, bacterioloog ; met ingang van een nader te bepalen datum,
doch uiterlijk ultimo Februari 1936, benoemd tol Afdeelingshoofd bij het Centraal
Inslituut voor Lepraonderzoek (Dienst der Volksgezindheid) te Batavia.

S. Loman ; benoemd tot militair paardenarts 2e klasse en bij aankomst ge-
plaatst te Tjimahi.

Kortenhaus en Remy \') raden aan om in geval van nood, als men geen asep-
tisch materiaal bij de hand heeft, voor wondbehandeling, zakdoeken, servetten
enz. te strijken met heet strijkijzer ; dat ontsmet voldoende. Vr.

Dikwijls wordt beweerd dat, na scholverwonding, in hst lichaam achtergebleven
kogels of metaalsplinters van plaats kunnen veranderen. Stf.ffens ¹) die in duizende
gevallen Röntgcn-onderzoek deed, vond. dat verplaatsing bijna nooit plaats heeft,
en alleen kan voorkomen (en dan door de zwaartekracht) als gladde kogels liggen
in los bindweefsel of vetwcefsel tussen de spieren. Meestal blijven de kogels liggen
op de plaats waar zij terecht gekomen zijn.

Schrijver vermeldt 20 gevallen van kogels of granaatsplinters in de hartspier, en
een geval van kogel in de maagwand, welk geval jaren lang werd gecontroleerd en
geen aanleiding tot klachten gaf. Vr.

De directeur van een vlooientheater werd wegens wreedheid tot een boete ver-
oordeeld omdat hij eenige honden (terriers) had gehouden om zijn vlooien (acteurs)
te voeden, en die honden in zeer slechte conditie en vermagerd waren. Vr.

De Faculteit der Veeartsenijkunde heeft het voornemen, om in
samenwerking met de Maatschappij voor Diergeneeskunde van 11 tot
en met 13 Juni a.s. een „Veterinaire Week" te organiseeren. Zij stelt
zich voor, door een reeks korte voordrachten en demonstraties, afge-
wisseld door ontspanning, zeer veel Nederlandsche dierenartsen in
de gelegenheid te stellen, op aangename wijze kennis te nemen van
den vooruitgang van die deelen der Veeartsenijkunde, die hun in het
bijzonder interesseeren.

Daarnaast zal zulk een week de dierenartsen, die in zeer verschil-
lende functies werkzaam zijn, in contact brengen met elkaar en met
het werk, dat in de verschillende Instituten van de Faculteit wordt
verricht.

Het ligt in de bedoeling, niet allen tijd uitsluitend te gebruiken
voor voordrachten en demonstraties, zooals b.v. bij het postuniversitair
onderwijs, waarbij het geheel een cursorisch karakter draagt. Er zal
tijd worden vrijgelaten behalve voor ontspanning, voor een vrij bezoek
aan alle instituten, klinieken en laboratoria, waar, onder deskundige
leiding, de inrichting kan worden bezichtigd en werkwijzen zullen
worden gedemonstreerd. Zoo zal door deze „Week" tegemoet worden
gekomen aan de dikwijls geuite klacht, dat voor zeer velen de gelegen-
heid ontbreekt om na het beëindigen van hun studie de ontwikkeling
van het onderwijs en het onderzoek bij de Faculteit te kunnen volgen.

Met het plan betuigde de Maatschappij voor Diergeneeskunde haar
volle instemming, en zeide alle medewerking toe. Zij wees Prof. Dr.
Ki.arenbeek als haar vertegenwoordiger aan, om in de door de Facul-
teit in het leven geroepen Commissie van Voorbereiding zitting te nemen.
De Commissie vond verder de Heeren Dr. E. A. R. F. Baudet en J. H.
ten Thije bereid tot medewerking, zoodat zij is samengesteld uit
Voorzitter en Secretaris der Faculteit, benevens de drie genoemde
Heeren.

De „Veterinaire Week" zal trachten een feestelijke en tegelijk zake-
lijke reünie te worden voor de Nederlandsche Veeartsenijkunde. De
volle steun werd ondervonden van het College van Curatoren der
Utrechtsche Universiteit, dat o.m. de gelegenheid opende om de
I.XI1T 18

reünisten in de Senaatskamer te ontvangen. Utrecht\'s Gemeente-
bestuur heeft zich tot een officiëele ontvangst bereid verklaard. Een
Damescomité heeft zich gevormd, dat het programma zal ontwerpen
voor de vrouwelijke bezoekers, voor zoover splitsing in het programma
gewenscht is. De Commissie rekent er dus op, dat vele dames zullen
medekomen. Zij zullen zich niet te beklagen hebben over dorheid
van de wetenschap en zij zullen den luister verhoogen!

Rest de samenstelling van het wetenschappelijk programma. Ten
einde het gestelde doel zoo volledig mogelijk te bereiken, werd aan alle
binnen en nevens de Maatschappij bestaande groepen verzocht kenbaar
te maken, of voor bepaalde onderwerpen bijzondere belangstelling
bestaat, en zoo ja, voor welke. Vóór 20 Maart worden de antwoorden
hierop ongewacht, opdat bij het samenstellen van het programma
zooveel mogelijk rekening kan worden gehouden met de ingekomen
wenschen.

De beantwoording van de vraag, in hoeverre het noodig zal zijn,
dat verschillende voordrachten tegelijk worden gehouden en eventueel
een voordracht of demonstratie zal worden herhaald, hangt grooten-
deels af van het aantal deelnemers. Het is daarom, dat ook langs
dezen weg de Commissie aan de Afdeelingen en Groepen verzoekt, een
voorloopige opgave te willen inzenden van het aantal deelnemers.
Om te voorkomen, dat personen, die b.v. van een Afdeeling en van
een Vereeniging of een Groep lid zijn, zich twee of meermalen
zouden opgeven, wordt opgave van de namen verzocht. Het zij
herhaald, dat deze opgave tot niets bindt. Zij heeft alleen ten doel,
de organisatie te vergemakkelijken.

Tenslotte zal het feit, dat aan het bijwonen van voordrachten en
demonstraties geenerlei kosten zijn verbonden, ook niet voor die Collegae,
die geen lid zijn van de Maatschappij, er toe bijdragen, dat een zeer
groot getal Nederlandsche dierenartsen met hun dames elkaar van
11 tot 13 Juni a.s. in Utrecht zullen ontmoeten.

Namens de Commissie van Voorbereiding,
De Voorzitter : J. Roos.
De Secretaris : F. C. van der Kaay.

Uit de Kliniek voor Kleine huisdieren, van de Veeartsenijkundige Faculteit
der Rijksuniversiteit te Utrecht.

Onder entropium wordt verstaan een naar binnen krullen van de
ooglidranden, hetgeen in meer of minder sterke mate het geval kan zijn.
Bij honden komt deze afwijking niet zoo heel zelden voor. Bepaalde
hondenrassen schijnen daarvoor gepraedisponeerd te zijn (o.a. duitsche
staande). Bij paarden is het lijden bijna steeds het gevolg van een
atrophia bulbi.

Entropium wordt het meest gezien aan het onderste ooglid en wel
lateraal. Bij jonge hondjes van enkele maanden (vooral dwergpinschers)
werd het evenwel door mij veelvuldig waargenomen aan de temporale
zijde van het bovenooglid. Door operatie kon hierbij vrijwel steeds weer
een volkomen normale stand van de oogleden verkregen worden, indien
althans de bulbus zelf geen afwijkingen te zien gaf.

De oorzaken van het entropium zijn verschillend. Onderscheiden
worden wel een entropium spasticum, cicatriceum en bulbaie.

Het spastisch entropium berust op een kramp van het ciliaire ge-
deelte van de musc. orbicularis. Verschillende prikkellingstoestanden
van conjunctiva, cornea en oogleden (conjunctivitis, keratitis, blephari-
tis) kunnen zulks bewerkstelligen. Bij de dieren wordt tevens hierbij
de bulbus wat meer in de orbita teruggetrokken, waardoor de oogleden
geen voldoende steun meer op dc oogappel vinden, hetgeen ook weer
het ontstaan van een entropium in de hand werkt. Hierop heeft Berlin
het eerst gewezen.

Het spastisch entropium wordt onderhouden, doordat de nu omge-
krulde ooglidranden met hun ciliën een voortdurende prikkeling vooral
op de cornea uitoefenen. Een circulus vitiosus is alzoo geschapen ; het
eene onderhoudt het andere en omgekeerd.

Volgens Fröhner zou bij honden de folliculaire conjunctivitis de
meest voorkomende oorzaak van het entropium zijn.

Het entropium cicatriceum ontstaat door schrompeling van litteeken-
weefsel in de conjunctiva, optredende o.a. na caustische inwerkingen
op het bindvlies. Bij dieren zal zulks intusschen wel zeer zeldzaam ter
waarneming komen.

Vaak is het entropium een gevolg van veranderingen aan de bulbus
zelf (entropium bulbare),als b.v. atrophia-en phthysis bulbi, enophthal-
mus en microphthalmus. Hierbij missen de oogleden hun steun op de
bulbus in meer of minder sterke mate. (Na exstirpatio bulbi ontstaat
een soortgelijke toestand in nog sterker mate ; het bewerkstelligen van

een kunstmatig ankylobepharon is hierbij aan te bevelen). Erfelijke
factoren spelen volgens Jakob daarbij een rol (aangeboren entropium).

De verschijnselen zijn het gevolg van de mechanische irritatie en
verwonding van de cornea en conjunctiva. Dooi het geprikkel en de
pijn treden op epiphora, blepharospasmus en photophobie en daaren-
boven conjunctivale- en hoornvliesveranderingen als b.v. etterige
conjunctivale afscheiding, zweervorming op de cornea, hoornvlies-
vlekken. De therapie zal tegen de oorzaak gericht moeten zijn. Men zal
moeten trachten de oogleden weer in hun normale stand terug te brengen,
hetgeen door een operatie kan geschieden. Tevens wordt daarbij de
vicieuze cirkelgang verbroken. Door de operatie worden ook het hoorn-
vlies en de conjunctiva gunstig beïnvloed en kunnen de veranderingen
van deze weefsels genezen. Zelfs bij zeer jonge dieren geeft de operatie
snel en vaak blijvend gunstig resultaat.

Van het aanwenden van adstringeerende- en anaestheseerende
middelen in oplossingen of zalven is als regel geen voldoende succes te
verwachten. Ook door het inknippen van de laterale ooghoek (cantho-
plastiek), ten doel hebbende de musc. orbiculares te ontspannen, zijn
door mij weinig bevredigende resultaten verkregen.

De operatie, welke dan ook als regel zal dienen te worden toegepast,
bestaat hierin dat men ter plaatse waar het ooglid naar binnen krult,
een meer of minder grtot huidgedeelte wegneemt. Het verdient aan-
beveling daarna de gemaakte wonden te hechten. Open wondbehande-
ling, zooals vroeger wel werd aangegeven, is af te keuren. Lokale
anaesthesie, soms ook wel algemeene narcose, zal daarbij noodig zijn.
Verschillende operatiemethoden zijn in de loop der jaren aangegeven,
voor zoover het betreft een gelijktijdig entropium èn van boven- èn van
onderooglid (totaal entropium).

Enkele schema\'s hierbij weergegeven, doen zien welke huidgedeelten
o.a. door Hobday, Jakob en Müller werden verwijderd.

De methode Hobday zal onvoldoende resultaat opleveren in die
gevallen, waar het gewenscht is de temporale ooghoek tevens wat naar
buiten te brengen. Bij de methode J akob is hiermede rekening gehouden,
maar hierbij doet zich het bezwaar gelden, dat zeer gemakkelijk de
hechtingen aan de laterale ooghoekzijde uitscheuren en zoo tot minder
mooie litteekenvormingen aanleiding geven.

Müller geeft, zooals de teekening laat zien, aan, drie huidstukjes
te verwijderen. Het goed hechten van de gemaakte wonden aan de
temporale zijde van de ooglidspleet komt daarbij in deze beperkte

ruimte niet zelden in het gedrang. Voorts scheuren ook hierbij dc
hechtingen vaak in en vindt de wondgenezing daarna dan minder snel
en goed plaats.

Een eenigszins gewijzigde methode (zie teekening) welke bovenge-
noemde bezwaren niet zoo bezit, werd door mij het laatste halfjaar
met goed resultaat toegepast. De huidsneden door de huid van het
onderooglid worden door mij n.1. wat verder temporaalwaarts naar
boven doorgetrokken en wel tot ongeveer op de hoogte van de commis-
sura temporalis, waar beide huidsneden weer samenkomen. Het weg
te nemen huidstuk van het bovenooglid kan kleiner blijven ; de huid-
sneden behoeven hier niet zoo ver door te loopen.

De eerste huidsnede wordt gemaakt evenwijdig aan de ooglidrand,
ongeveer 6—8 mm. daarvan verwijderd ; de tweede boogvormige
snede op een afstand van meestal 8—io mm. van de eerste. Gehecht
wordt met dunne zijde en kleine hechtnaalden.

Vóór de operatie worden de haren ter plaatse met een kromme schaar
goed kort geknipt en wordt de huid vervolgens met een sublimaat:
oplossing (i : 5000) en boorwater gereinigd. Scheerpoeder kan op deze
plaatsen in de nabijheid van het oog minder goed toepassing vinden,
wegens het gevaar dat partikeltjes hiervan in het oog kunnen terecht
komen en daar dan een minder gewenschte caustische werking kunnen
uitoefenen.

Doordat een huidbrug aan de temporale ooghoek intact blijft, is het
gevaar voor uitscheuren der hechtingen hier zeer veel verminderd.

Een halskraag, om het wrijven de oogen met der voorpooten te be-
letten, dient te worden aangebracht. Van oogkappen of verbanden,
die door sommigen wel zijn aanbevolen, wordt door ons geen gebruik
gemaakt, aangezien hiervan de bezwaren veelal grooter zijn dan de
voordeelcn.

Aandacht wordt gevestigd op een eenigszins gewijzigde entropium-
operatiemethode bij de hond, waarbij de verkregen resultaten goed en
de kans op uitscheuren van de hechtingen gering zijn.

Verfasser erzielte gute Resultate mit einer modifizierten Entropium-Operation
bei einem Hunde. Die Möglichkeit des Einschneidens der Nähte ist dabei nur klein.

The author describes a modified entropion Operation in the dog which yielded
good results. The chances that the sutures will cut into the skin, are slight in this way.

L\'auteur décrit une opération modifiée de Pentropion chez le chien qui a donné
de bons résultats. L\'action coupante des fils de suture n\'est pas ä craindre dans
cette méthode.

Uit het Zoötechnisch Instituut der Rijksuniversiteit te Utrecht.
Directeur : Prof. Dr. G. M. VAN DER PLANK.

Dank zij de welwillendheid van den secretaris van het Friesch Rund-
vee-Stamboek, waren wij in de gelegenheid, omtrent de vererving van
het runderkruis eenige bijzonderheden nader onder de oogen te zien.

Het op het secretariaat aanwezige kaartsysteem vergemaklijkte het
verzamelen der gegevens ten zeerste.

Daar het voor ons onderzoek wenschelijk was dat wij een basis van
vergelijking hadden, hebben wij als basis genomen het gemiddelde
aantal punten van de kruisen van 2000 opgenomen koeien en 2000
opgenomen stieren uit verschillende jaren.

Deze gemiddelden bleken ons te zijn : voor de stieren 6.56 ^ 0.0138,
voor de koeien 9.353 ± 0.0170 punten.

In het kaartsysteem zijn ondergebracht, de stieren, genummerd
16727 en hooger, waarvan op driejarigen leeftijd 50 of meer geboorte
berichten van nakomelingen zijn ingekomen. Voor ons onderzoek
maakten wij gebruik van die kaarten, waarop ten minste 4 zoons en
4 dochters staan vermeld als „ingeschreven in het stamboek". (Voor
de indeeling der kaarten zie figuur). Hieraan bleken totaal 146 stieren
te voldoen n.1. :

De dochters van deze stieren hadden gemiddeld :
als de vader 6 punten had voor het kruis : g.280 0.043 punten ;
als de vader 7 punten had voor het kruis : 9.344 ± 0.038 punten ;
als de vader 8, g of 10 punten had voor het kruis : 9.474 i 0.041 punten,
voor datzelfde onderdeel van het exterieur.

Hier dient, ter verklaring der lage gemiddelden te worden opgemerkt,
dat de afgekeurde dochters en zoons er bij inbegrepen zijn.

Uit de berekening bleek de regressie-coëfficiënt 0.23 te bedragen.
We hebben hier met een positieve correlatie te doen al is deze zeker
niet groot te noemen, (correlatie-coëfficiënt -f- 0.22). (Zie fig. pag. 308).

Bij bestudeering van enkele gevallen afzonderlijk is ons gebleken dat
het zeker geen wet van Meden en Perzen is, dat men van een stier met
een hoog gepunt kruis ook dito nakomelingen krijgt. Het wil ons namelijk

voorkomen, dat, wanneer men een stier heeft met een best kruis uit een
familie met „gewone" kruisen, men de verwachtingen niet te hoog moet
stellen, terwijl daarentegen een stier met een laag aantal punten voor
het kruis, maar komende uit een beste familie, nog wel eens wat mee
kan vallen, wat zijn nakomelingen betreft. Een enkel voorbeeld moge
dit verduidelijken en waarschijnlijk maken.

Wij vonden voor stier No. 17002 (met 9-kruis) dat de dochters
gemiddeld 9.138 en de zoons 6.032 punten voor hun kruis hadden, dus
beide beneden het gemiddelde . (Afgekeurde inbegrepen).

De opgenomen halfbroers van dezen stier (zoons van denzelfden vader)
hadden gemiddeld 6.667 punten, de opgenomen halfzusters slechts
g.088 punten voor hun kruis.

Een andere stier, No. 16301 (met 6 kruis) had daarentegen dochters
met gemiddeld 9.574 punten en de zoons gemiddeld 6.286 punten voor
het kruis, (afgekeurde inbegrepen).

De opgenomen halfbroers van dezen stier (zoons van denzelfden vader)
hadden gemiddeld 7.25 punten, de opgenomen halfzusters 9.8 punten.

Dit zijn natuurlijk slechts een paar gevallen, die opzichzelf weinig
zeggen, wij vonden echter meerdere gevallen die in deze richting wezen.
Tijdgebrek maakte het ons niet mogelijk deze verder uit te werken.

Door Dr. Groeneveld werd onze aandacht gevestigd op het feit,
dat van bepaalde stieren de kruisen der dochters hoog, die der zoons
daarentegen zeer lager waren ingepunt. Hiervoor waren slechts twee
verklaringen mogelijk n.1. :

óf het stierenkruis werd niet juist gekeurd, immers een mooi koeien-
kruis is toch hoofdzaak, en het streven is, een stier te vinden waarvan
dc dochters een mooi kruis hebben, het doet er niet toe, hoe dat stieren-
kruis er zelf uitziet ; het zou op grond van de erfelijke beteekenis hoog
gewaardeerd moeten worden,

óf eenzelfde stier geeftmannelijke nakomelingen met eenïslecht, vrou-
welijke met een best kruis, zoodat dus bij deze stieren het geslacht der
nakomelingen een rol speelt bij de hoedanigheid van het kruis. De
moeders der zoons en dochters toch mogen gemiddeld gelijk gerekend
worden. Om deze kwestie op te lossen hebben wij uit bovengenoemd
materiaal een 3-tal stieren gezocht, waarbij dit verschijnsel zeer uitge-
sproken voorkwam, en die tevens voldoende kleinkinderen hadden.
Het meest geschikt kwamen ons voor No. 16727, No. 16730 en No. 17661.

No. 16727 had voor zijn kruis 8 punten. De zoons (inclusief de afge-
keurde) hadden gemiddeld 5.894 punten, waren dus laag ; de dochter
(incl. afgek.) 9.440 punten gemiddeld, waren dus boven het gemiddelde.

De dochters der zoons van dezen stier nu hadden gemiddeld 9.333
punten voor hun kruis, terwijl de moeders daarvan 9.667 punten ge-
middeld hadden.

No. 16730 had voor zijn kruis 7 punten. De zoons (incl. afgek.)
hadden gemiddeld 5.726 punten, waren dus zeer laag, de dochters had-
den echter gemiddeld 9.450 punten voor hun kruis. De kleindochters

van den stier via de zoons hadden gemiddeld slechts 9, terwijl de moe-
ders daarvan gemiddeld 6.644 punten hadden.

No. 17661 had een 8-kruis. De zoons (incl. afgek.) hebben gemiddeld
5.600, de dochters (incl. afgek.) gemiddeld 9.941 punten voor het kruis.
De kleindochters van den stier, via de zoons hadden gemiddeld 9.889,
de moeders daarvan gemiddeld 9.625 punten voor hun kruis.

Oogenschijnlijk valt deze laatste eenigszins buiten den regel. Als we
echter weten dat de kleindochters van dezen stier bijna alle dochters
zijn van den eenigen zoon met een 8-kruis en het lage gemiddelde een
gevolg is van het groote aantal afgekeurde zoons met een 5-kruis,
waarvan natuurlijk geen nakomelingen bekend waren, dan meenen
wij te mogen concludeeren dat die zoons inderdaad geen hooger aantal
punten voor hun kruis verdiend hebben, daar zij immers de gemiddel-
den der moeders belangrijk hebben teruggebracht.

Hieruit volgt dus dat van eenzelfden stier het kruis der zoons slecht en
dat der dochters goed kan zijn, dat wij dus met recht kunnen spreken
van een stier die een goede koeienvader en tegelijk een slechte stieren-
vader is, althans voor zoover het het exterieur onderdeel in kwestie be-
treft.

Door selectie, teeltkeuze, op het exterieur, die voor een bepaalt onderdeel af
gaat op het daaraan bij de stamboekkeuring toegekende cijfer, wordt gemiddeld
een verbetering van dat onderdeel (het kruis) in de volgende generatie verkregen.

Uit de verwerkte gegevens kon echter slechts tot een geringe verbetering worden
geconcludeerd.

Omschrijving: Fraaie bovenlijn, voldoende sterk; iets steile hoornen,
fijne beenen.

Afmetingen :

op: 11	-10- \'28
Romplengte .	. . 158
Schofthoogte .	. . 138
Kruishoogte .	. . 139
Borstdiepte	. . 70
Borstbreedte •	. . 53
Heupbreedte .	. . 53
Bekkenbreedte	. . 54
Kruislengte. .	. . 56
Borstomvang .	. . 196

18280	69
19001	71
19102	68
19109	71
19119	65
19162	72
19433	68
20305	70
20361	68

77311
78608
73738

78739

78740

78741

78742
80105
80150
80175
80692
81140

82172

82173

82174
82313

82320

82321

82322

82323

82324

82175
82476
83777

76
80

78
76

77
75
77

80
80

80
79

78
77

84167
84194
84645
85665

85688

85689

85690
85769

85771

85772
87736

De onderstreepte cijfers zijn op de oorspronkelijke kaarten met roode ink geschreven

De onderstreepte cijfers zijn op de oorspronkelijke kaarten met roode inkt geschreven.

Het is mij een aangename taak eenige aanvullende toelichtingen te
geven bij het rapport, uitgebracht door de Groep „Kennis der mensche-
lijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong" omtrent de wijzigingen,
die men bij de uitvoering der Vleeschkeuringswet noodig acht. Het is
mij namelijk gebleken, dat niet alle leden der Mij. den zin van het voor-
gestelde volledig recht doen wedervaren.

Ik wil mij in dit artikel in hoofdzaak beperken tot§ i „Organisatie der
keuringsdiensten", al zal het noodig zijn ter loops ook andere punten
aan te stippen.

Voorgesteld wordt, de Vleeschkeuringswet te doen uitvoeren door een
beperkt aantal kringen (c.a. 100), bestaande uit groepen van gemeenten,
met ééne als centrumgemeente. Dit voorstel is ook van andere zijde
gedaan. Het heeft voor zoover mij bekend tot nog toe weinig bestrijding
gevonden. Op tal van plaatsen wordt in het advies der groep uiteengezet,
dat deze reorganisatie zal bijdragen tot een meer gelijkvormige uit-
voering der wet in alle deelen des lands. Ik behoef daarop thans niet
verder in te gaan. Het kenmerkende van het groepsvoorstel is, dat men het
niet noodig acht op eens in het geheele land deze wijziging aan te brengen,
doch dat de mogelijkheid geopperd wordt hiertoe geleidelijk over te gaan.
Ik meen dat dit verschil in tempo pleit ten voordeele van het groeps-
voorstel.

Reproductie van een kaart, zooals die in het systeem van het secretariaat van
het Friesch Rundveestambock voorkomen.

Men ziet daar op de voorzijde behalve den naam van fokker en eigenaar van
den stier ook de afstamming aangegeven en een korte omschrijving van het exterieur
en het aantal bekroningen.

Verder het aanial binnengekomen geboorteberichten, het aantal geëxporteerde
en het aantal afgekeurde nakomelingen.

Bovendien het nummer der gekeurde zoons en dochters, met het aantal behaalde
punten. De zoons die bij de definitieve keuring afgekeurd werden staan onderstreept
aangegeven, terwijl de voorwaardelijk opgenomen dochters eveneens werden aan-
geduid.

Op de achterzijde der kaart vinden wij de keuringsresultaten van den stier zelf
en van de nakomelingen. Daarbij zijn die cijfers naast elkaar geplaatsu die het meest
behaald worden, dat zijn : kop, hoornen 6 ; Hals schoft schouders borst 7 enz.

Ook hier zijn de dieren die op den voorkant onderstreept zijn aangegeven, op
zelfde wijze aangeduid.

Het is dan ook zeer gemakkelijk op deze manier in een oogopslag een globaal
overzicht te krijgen van het resultaat der keuringen van de nakomelingen der stieren
en zoo zien wij b.v. op deze kaart ook het opvallende verschil in puntenaantal voor
het kruis wat de dochters, en wat de zoons betreft.

voegdheid verleent tot dezen algeheelen ommekeer. Art. 23A toch zegt
„Wij kunnen gemeenten aanwijzen, die den keuringsdienst gezamenlijk
moeten regelen." Aanvaardt men echter het principe van voorgeschre-
ven indeeling over het geheele land, dan schijnt het een eisch van eerbied
voor de wet, hier een anderen tekst te kiezen b.v. „Wij zullen de ge-
meenten aanwijzen, die den keuringsdienst gezamenlijk moeten regelen."
Evenmin als in het groepsadvies geschiedt, wil ik hier dit vraagstuk
beslechten. Aanvaardt men het principe dan blijve het den wetgever
voorbehouden de juiste formuleering op te stellen.

Een tweede kenmerk van het groepsvoorstel is, dat men deze in-
deeling der gemeenten niet aan het toeval wil overlaten, doch haar wil
uitvoeren naar een tevoren wel overwogen plan. Bij de grondslagen voor
dit plan telt men in de eerste plaats de zorg, dat dientengevolge de keur-
loonen en slachtrechten in het geheele land zooal niet uniform, dan toch
wisselend binnen enge grenzen zullen worden gehouden. Wij verwijzen
hiervoor naar § 7 van het ontwerp. De personeelsbezetting zal gelijk-
matig gehouden worden (§2), het intercommunaal verkeer met vleesch
tusschen de gemeenten binnen den kring wordt vergemakkelijkt, (§ 5)
terwijl ten slotte het keurloon voor het onderzoek ex. art. 8 der wet tot
een gelijkvormig laag administratief recht teruggebracht kan worden
(idem § 5).

Nu de wet zooveel jaren werkt, weet men van elke stad, elk dorp, ja
elk gehucht hoeveel gewone slachtingen er voorkomen, terwijl voor elke
streek het aantal noodslachtingen bekend is. Rekening houdende met
deze gegevens, zal men na gezette studie in staat zijn een gelijke belasting
met arbeid voor de keuringskringen resp. ambtenaren te verkrijgen.
Baten en lasten kunnen voor de kringen zoo uitgewogen worden, dat de
rechten een groote mate van gelijkvormigheid verkrijgen. Dit neemt
niet weg, dat er voldoende gelegenheid zou zijn bij deze indeeling
ter dege rekening te houden met plaatselijke omstandigheden.

Doch daarna komen wij tot het
laatste onderdeel der „groepsvoor-
stellen" ten aanzien van de organisatie
der diensten te weten, de wijze waarop
men zich voorstelt, dat de dierenartsen
met de uitvoering worden belast.

A. Bestaande toestand.
Stelt nevenstaande figuur een gebied
voor, dat tot zulk een kring wordt
vereenigd, dan treft men daarin allicht
bij A, een dienst met abattoir en vol-
ledig ambtelijke keuring. Ook een deel
van het landelijke gebied wordt vanuit
A bediend (gearceerd).

Men heeft hier een directeur (A) en i, 2 of meer keuringsvee-
artsen. (a) Daarnevens vindt men een aantal kleinere kringen met
dierenartsen, die naast het ambt van hoofd van dienst ook praktijk
uitoefenen. (P)

B. Zij die nu pleiten voor volledig
ambtelijke diensten, stellen zich voor
den practici de keuring te ontnemen en
dezen arbeid op te dragen aan eenige
dierenartsen-ambtenaren, die in het
centrum A worden gehuisvest. Ik ben
van oordeel, dat men daardoor :

Ad. 1. Een zoodanige gecentraliseerde regeling doet schade aan het
algemeen belang, omdat zij den dienst onnoodig duur maakt. Voor
keuringen aan de periferie moet de ambtenaar tweemaal de reis heen
en weer maken (keuring vóór en na de slachting). Hoe men het ook
inricht men krijgt een maximum aantal reiskilometers der ambtenaren,
met neiging tot bezuiniging daarop en een streven om langer te laten
wachten, het aantal dagen waarop in diverse onderdeden van het
district gekeurd wordt te beperken met alle aankleve van dien.

Ad. 2. Schade aan cle diergeneeskundige verzorging van den veestapel.
De dierenarts zal voortaan niet dan bij uitzondering in de gelegenheid
zijn een door hem behandeld dier na den dood te onderzoeken. Hij zal
zijn klinische waarneming niet meer aan het sectiebeeld kunnen toetsen
en daardoor dien gestadigen prikkel tot verhooging van eigen kennen en
kunnen missen, die voor een juiste opvatting van het ambt van practi-
seerend dierenarts onontbeerlijk is. Ik acht dit punt de zwartste schaduw-
zijde van het besproken stelsel.

Ad. 3. Schade aan de belangen der dierenartsen. Het schijnt niet zeker,
dat men voor de benoeming in A een of twee der reeds langer in dit district
practiseerende dierenartsen zal aanwijzen. Er zijn tal van ambtelijke
bezwaren (lagere salarieering van jonge ambtenaren, pensioenlasten)
die de neiging doen ontstaan daarvoor anderen in aanmerking te doen
komen. Dan verminderen de baten die de practici in dit district tezamen
toevallen. Enkele zullen onder moeilijke omstandigheden den strijd
voort zetten, andere zullen het veld ruimen, waardoor de overblijvende
een uitgebreider gebied te bedienen krijgen met hoogere kosten enz.

Juist waar nu bij verschillende instanties de neiging bestaat de hier
onder B geschetste wijziging in te voeren, acht ik het een diergenees-
kundig belang van de hoogste orde de nadeelen daarvan in het openbaar
te ontvouwen.

De groep stelt voor, de practici als keuringsveeartsen aan den dienst
blijvend te verbinden. Zij nemen dan een positie in als die talrijke
collegae-practici, die een of twee dagen per week aan een abattoir als
zoodanig werkzaam zijn. Met dien verstande, dat hun „diensttijd" valt
tusschen hun werk als practicus. Zij gaan op praktijk, keuren op hun
ronde eerst een dier levend, richten hun werk zoo in dat zij het later
op den dag geslacht zien (minimum extra-verplaatsingskosten).

Mogelijk hebben zij dien dag in overleg met het Hoofd van Dienst
nog een noodslachting te keuren. Men zie vooral de uiteenzetting van
het groepsadvies ovei de daarbij verkregen winst aan vrijheid van han-
delen tegenover eigenaars van voormalige patiënten en grootere uni-
formiteit in de keuring.

Deze werkverdeeling geschiedt met in achtneming van het aantal
slachtingen en in overeenstemming met de gebieden waar elk praktijk
uitoefent. Deze „plaatselijke" regelingen vormen de plastische kleine
eenheden, waaruit de kring als een hecht geheel is opgebouwd. De
practiseerende dierenartsen daar met de keuring belast, ontgaan alle
nadeelen van de bestaande en van de sub B geschetste toestanden.
Zij boeken winst aan bestaanszekerheid en betere ambtelijke ver-
houdingen.

Ik acht het in het belang van alle betrokkenen de aandacht op
bovenstaand denkbeeld te vestigen.

Blijkens een artikel van K. Schmidt in het „Archiv für Schiffs- und Tropen-
hygiëne, November 1935" komt in Palestina bij 70% der schapen en 40% der run-
deren echinococcose voor. Daar niet overal in abattoirs wordt geslacht kunnen
vaak honden en jakhalzen zich besmetten aan organen met blazen van runderen en
schapen. Tusschen 1922 en 1935 kreeg Schmidt 122 gevallen van echinococcose
bij den mensch onder oogen. Bij vrouwen komt de ziekte meer voor dan bij mannen,
wat een gevolg is van het feit, dat de vrouwen het huiswerk verrichten en meer met
honden in aanraking komen dan de mannen, die veldwerk verrichten. Bij Europee-
sche vrouwen, die meer intiem met den hond omgaan dan de Mohammedaansche
of Joodsche vrouwen, voor wie de hond een onrein dier is, komen meer gevallen voor
dan bij vrouwen van andere rassen. de Gr.

VLEESCHWAREN BEREID UIT VLEESCH, AFKOMSTIG
VAN HUISSLACHTINGEN MOGEN NIET WORDEN

In een ten laste gelegde overtreding van artikel 2, tweede lid van de
Vleeschkeuringswet, Staatsblad 1919, No. 524, strafbaar gesteld bij
artikel 40 dier Wet, in verband met artikel 7 van het Koninklijk Besluis
van 13 September 1924 (S. 448), werden bij de behandeling van deze
zaak in hooger beroep aan mij als deskundige de beide navolgende
vragen ter beantwoording voorgelegd :

ie. Of het bedoelde spek, waarvan wordt aangenomen, dat het
van een bij huisslachting gedood dier afkomstig is en dat het eenige
weken in pekel of zout heeft gelegen, verduurzaamd vleesch is in den
zin der Vleeschkeuringswet ;

2e. en of is gebleken, dat het onbelemmerd vervoer van dergelijk
vleesch gevaar voor de volksgezondheid met zich meebrengt.

Artikel 2, tweede lid van de Vleeschkeuringswet zegt : Bij algemeene
maatregel van Bestuur worden in het belang van de Volksgezondheid
voorschriften gegeven betreffende het verduurzamen en toebereiden
van vleesch en wordt bepaald, welke stoffen bij het bereiden van vleesch-
waren niet mogen worden gebruikt.

Artikel 2, sub c van het Koninklijk Besluit van 13 September 1924
ter uitvoering van artikel 2 van de Vleeschkeuringswet zegt :

,,De eigenschappen van versch vleesch worden geacht niet verloren
te gaan door oppervlakkige behandeling met zout of pekel."

Noch in de Vleeschkeuringswet, noch in de daarmede in verband
staande Koninklijke Besluiten of Ministeriëele Beschikkingen komen
overigens voorschriften voor ten aanzien van het begrip verduurzaamd
zijn door zouten of pekelen of over de samenstelling van pekel of zout (uit-
gezonderd in het Koninklijk Besluit van 5 Juni 1920 ; echter dit geldt
voor voorwaardelijk goedgekeurd vleesch).

Aangenomen wordt, dat vleesch verduurzaamd is door zouten,
dus vleeschwaar is geworden, wanneer dat vleesch „doorzouten" is,
d.w.z., dat het inwendige van een stuk vleesch zout bevat, zoodat
een „houdbaarheid" van dat vleesch, een „verduurzaming" is aan te
nemen.

Welk percentage zout in het inwendige van het vleesch moet kunnen
worden aangetoond is evenmin voorgeschreven.

doorzouten zijn aan Reichsgesetz, betreffend die Slachtvieh und
Fleischbeschau 3 Juni 1900 1 1). Par. 3 (2).

Door den Heer Nieuwland, chemicus van de Rijksseruminrichting
zijn in samenwerking met het laboratorium van het Openbaar Slacht-
huis alhier, dienaangaande proeven genomen. (Dit onderzoek is nog
niet geheel beëindigd).

In het kort worden deze proeven hier weergegeven. Een strook
rugspek werd in een normale pckeloplossing gelegd (^ 28 graden).
Gedurende 35 dagen werd iederen dag een stuk spek hiervan onderzocht.
Het zoutgehalte werd bepaald met een speciale titratiemethode (met
behulp van een zilvernitraatoplossing en kaliumbichromaat als indi-
cator) .

Na één dag werd het zoutgehalte van de buitenste, de daarop-
volgende en de middelste laag bepaald, dit bedroeg resp. 1—0,3—0,1%
terwijl na 35 dagen dit percentage pas gestegen was tot resp. 1,2—1,2—

Er bestaat verder een opmerkelijk verschil tusschen het zoutgehalte
van het vet (spek) en van het spierweefsel. Bovengenoemde getallen
gelden dan ook voor het vetweefsel. Het zoutgehalte van het spier-
weefsel is steeds aanmerkelijk hooger.

Dit moge een onderzoek bij een willekeurig stuk spek (gezouten)
demonstreeren, waar door ons gevonden werd :

Uit deze in het kort genoemde onderzoekingen valt te concludeeren :
dat het zoutgehalte van verschillende vleeschwaren zeer zal varieeren.
Van spek, vooral vet spek zal het laag zijn, ook nadat het weken in de
pekel heeft getegen. Daarbij heeft men nog op te letten of men het spier-
weefsel, of het vet van het spek onderzoekt. Een zoutgehalte van ± 0,5%
in het binnenste van het spek, acht ik voldoende.

Thans lomende tot het bedoelde spek, waarvan wordt aangenomen,
dat het van een huisslachting afkomstig is, meent de desktindige het
volgende te moeten opmerken :

ie. Het spek zou 7 weken in de pekel hebben gelegen. Volgens
bovengenoemde ervaringen meent deskundige, dat indien hierbij normale
pekeloplossing is gebruikt, aangenomen mag worden, dat dit bedoelde spek ver-
duurzaamd vleesch is geweest in den zin der Vleeschkeuringswet ;

2e. Uit de betreffende stukken is hem niet gebleken, dat een onder-
zoek van de pekel, noch naar het zoutgehalte van het spek is ingesteld
geworden.

Ten aanzien van vraag 2 gaf ik in mijn antwoord o.m. het navolgende:
dat deskundige op dit oogenblik geen gevallen bekend zijn, waarbij
een onbelemmerd vervoer van dergelijk vleesch, afkomstig van huis-

slachtingen, schade heeft opgeleverd voor de volksgezondheid. Echter
lijkt een onbelemmerd vervoer van dergelijk ongekeurd verduurzaamd
vleesch niet aan te bevelen. Tot nu toe kan men aannemen, dat over
het algemeen voor huisslachtingen gezonde dieren plegen gebruikt te
worden. Echter mocht onbelemmerd vervoer mogelijk worden, dan
is het gevaar lang niet denkbeeldig, dat ook frauduleuze slachtingen
en speciaal van zieke dieren, als vleeschwaar in het vrije verkeer komen.

Bovendien ligt voor de hand dat het percentage „tuberculose",
hetwelk bij normale ter keuring aangeboden varkens, schapen en
geiten wordt aangetroffen, niet weinig met dat van de niet ter keuring
aangeboden huisslachtingen zal verschillen. (Percentage tuberculose
varkens : 1933 — 6,6%, 1934 — 5,12%). Dergelijke dieren tot vleesch-
waar verwerkt, zullen gevaar voor de volksgezondheid met zich brengen,
en wel om de navolgende redenen :

Het zoutingsproces, ingesteld als conserveeringsmiddel van vleesch,
berust bijna uitsluitend op het wateronttrekkend. vermogen van het
keukenzout ; „de bactericiede (bacteriedoodende) werking" van het
zout is uiterst gering en heeft practisch geen waarde.

Bij een concentratie van 5—6% verhindert het de vermeerdering
van obligaat anaërobe micro-organismen ; degenen die facultatief
anaëroben of aëroben zijn, daarentegen niet. De rottingsbacteriën
zijn bijvoorbeeld veel gevoeliger voor de inwerking van keukenzout
dan coccen. De meeste coccen groeien nog bij een zoutgehalte van 15%.

Volgens Stadler waren bac. coli commune in geconcentreerde zout-
oplossing na 6 weken, bac. proteus vulgaris na 3 weken nog niet gedood.
Volgens van Karaffa Korbutt wordt de groei van pathogene bac-
teriën door geringe keukenzoutoplossingen geremd, evenals de groei
van saprophyten. Voor de colibacillengroep ligt de grens bij 8—9%
zoutoplossing, voor de groep der septicaemische bacteriën bij 10—12%.
Geconcentreerde keukenzoutoplossingcn dooden bij kamertemperatuur
sporenvrije bacteriënvormen in 2 tot 5 maanden ; sporenhoudende vor-
men gaan zelfs bij langere inwerking niet te gronde.

Na proeven van Forster bleek dat pyogene staphylococcen, strep-
tococcen, vlekziektebacillen weken- en maandenlang bleven leven,
wanneer reinculturen van dergelijke bacteriën met keukenzout werden
bestrooid.

Tuberkelbacillen-culturen op dezelfde wijze behandeld, bleken na
2 maanden nog virulent. Stukken van tuberculeuze organen, fijn ge-
hakt, bleken ondanks liggen gedurende 18 dagen in pekel, nog steeds
infectieus. En zoo zou men kunnen doorgaan. Talrijke proeven zijn
hierover genomen.

Weichel vond de inwerking van keukenzout t.o. van vleesch-
vergiftigingsbacteriën verschillend, al naar gelang men het liet in-
werken op culturen of op vleesch. Brengt men in voedingsbodems
die met 10% of meer keukenzout zijn samengesteld, vleeschvergiftigings-
bacteriën, dan worden deze in korten tijd gedood. Echter, vleesch
LXIII 10

geïnfecteerd met genoemde bacillen gaf dit resultaat niet bij leggen
in pekel (19%). Eerst na z,eer langen tijd (75 dagen) werden die bacteriën
gedood.

H. Reimers vond dat keukenzout, noch in vasten vorm, noch in op-
lossing in staat was bac. paratyphus B en bac. enteritidis Gärtner,
(de echte vleeschvergiftigers) zich bevindend op vasten- of vloeibaren
voedingsbodem, binnen 4 weken met zekerheid te dooden.

Hoewel mij in feite geen gevallen bekend zijn, waarin door verduur-
zaamd van huisslachtingen afkomstig, dus ongekeurd vleesch, directe
schade aan de volksgezondheid is toegebracht, meen ik met het voren-
staande te hebben aangetoond, dat niet gekeurd vleesch, ook al is hel door
zouten verduurzaamd, bij voortduring gevaar voor de volksgezondheid blijft
opleveren en mitsdien een vrij vervoer van dat vlessch. niet te verantwoorden moet
worden geacht.

Ten aanzien van de strafbaarheid van het onderhavige geval werd
in het rapport nog het navolgende opgemerkt.

Artikel 40 der Vleeschkeuringswet stelt strafbaar, vervoer van
vleeschwaren, welke bereid zijn in strijd met de voorschriften van de
algemeene maatregel van Bestuur, bedoeld in artikel 2, tweede lid
(Kon. Besluit van 13 September 1924 Stbl. 448).

Artikel 7 van dit Kon. Besluit bepaalt, dat voor het verduurzamen
en toebereiden van vleesch, dat als verduurzaamd of toebereid wordt
vervoerd, alleen mag worden aangewend goedgekeurd vleesch.

Goedgekeurd kan in dit verband niet bcteekenen, vleesch dat volgens
de bepalingen van de Wet goedgekeurd had moeten worden. De be-
paling in artikel 7 laat vrij, het verduurzamen van ongekeurd vleesch,
indien dat verduurzaamde vleesch niet bestemd is om te worden ver-
kocht, te koop aangeboden, afgeleverd of vervoerd. Dat door de ge-
noemde bepalingen in feite de bestaande praktijk van de huisslachtingen
geweld aan wordt gedaan, kan geen grond vormen voor een bepleiten
van het niet toepassen van genoemde bepalingen, doch hoogstens
voor een herzien van die bepalingen, hetgeen naar het mij wil voor-
komen niet door de Rechterlijke Macht kan geschieden.

De huisslachting is beperkt tot varkens, schapen en geiten onder
uitdrukkelijk beding, dat het daarvan afkomstige vleesch bestemd is
uitsluitend voor huiselijk gebruik van de bewoners van het perceel.
Het hoofddoel van een en ander is dus, dat dit vleesch, ongeacht de
bewerking welke het later ondergaat, blijft ter consumptie in het buis
waar het geslacht is. Echter blijkt verduurzamen met het oog op con-
sumptie in den winter noodzakelijk.

Verduurzamen kan op verschillende wijzen geschieden, doch speciaal
voor ,,het rooken" (zie artikel 35 Vleeschkeuringswet 4⁰ lid) zijn zeer
strenge waarborgen noodig. Door oppervlakkige behandeling met zout

of pekel worden de eigenschappen van versch vleesch geacht niet
verloren te gaan en daar het gebruik, dat de huisslachter van zijn
winterprovisie wil maken het bereiden van vleeschwaar noodig maakt,
moet herziening van de desbetreffende bepalingen noodzakelijk worden
geacht. Bovendien zal die herziening evenzeer noodzakelijk zijn,
omdat ook in het geval de huisslachter met oppervlakkige behan-
deling van zout of pekel kon volstaan, het voor hem onder de hui-
dige bepalingen onmogelijk moet worden geacht zijn eigendom van
den rooker terug te krijgen, immers alsdan is evenzeer sprake van
vleeschwaren, afkomstig van niet goedgekeurd vleesch, hetwelk
wordt vervoerd in strijd met het bepaalde in artikel 40 der Wet.

Volledigheidshalve vermeld ik nog, dat de Arrondissements-Rechtbark
te Rotterdam bij vonnis van 12 December 1935, verdachte veroordeelde
zonder oplegging van straf, op ongeveer de navolgende gronden.

Verdachte is oorspronkelijk gedagvaard terzake dat hij op den
openbaren weg heeft doen vervoeren anders dan ter naleving van eenig
wettelijk voorschrift ongeveer 30 kilogram door zouten verduurzaamd
spek, althans anders dan door afkoeling verduurzaamde deelen van
een geslacht varken, terwijl het voor dat verduurzamen aangewende vleesch
niet krachtens de Vleeschkeuringswet (Staatsblad No. 524) was goedgekeurd.
Het vonnis waarvan beroep moet worden vernietigd omdat het onder-
zoek in hooger beroep tot andere beslissingen heeft geleid dan dat
in eersten aanleg.

Het spek bleek afkomstig te zijn van een bij een huisslachting geslacht
varken en was op dien grond niet aan keuring onderworpen geweest
en niet goedgekeurd. Het vervoer geschiedde niet ter naleving van eenig
wettelijk voorschrift doch om het te doen rooken voor verandering
van smaak. Dit spek was gezouten. De Rechtbank is tot de overtuiging
gekomen en Zij oordeelt bewezen, dat verdachte heeft doen vervoeren,
anders dan ter naleving van eenig wettelijk voorschrift, ongeveer
30 kilogram door zouten verduurzaamd spek, terwijl het voor dat ver-
duurzamen aangewende vleesch niet krachtens de Vleeschkeuringswet
was goedgekeurd. Het rooken zou geschieden in een bakkerij.

Op grond van de deskundige-verklaring wordt aangenomen dat
dit spek als verduurzaamd moet worden beschouwd, zijnde vleeschwaar
in den zin der Vleeschkeuringswet. Verdachte toch deed het spek
vervoeren om het elders te doen rooken. Hij heeft daardoor dit spek,
daar hij dit rooken thuis niet kon of wenschte te doen, bestemd om tc
worden vervoerd. Artikel 7 van het Koninklijk Besluit van 13 September
1924 (Stbl. 448) schrijft voor, dat voor hel verduurzamen van vleesch, indien
dat als verduurzaamd o.m. wordt vervoerd, geen ander vleesch mag worden aan-
gewend, dan dat, hetwelk goedgekeurd is krachtens de wet en zich in deugdelijken
toestand bevindt. Aan de woorden : „goedgekeurd krachtens de wet"
kan hier geen andere beteekenis worden gehecht, dan : „na ter keuring-
te zijn aangeboden, goedgekeurd," omdat krachtens deze bepaling,

naast dezen eisch nog gesteld wordt als eisch voor vleesch, dat bestemd
is om als verduurzaamd of toebereid o.m. vervoerd te worden, dat het
zich tijdens de bereiding in deugdelijken toestand bevindt.

Het verweer van verdachte, namens hem door zijn raadsman gevoerd
dat het onderhavige spek, zijnde verduurzaamd vleesch, dat vóór de
verduurzaming, als afkomstig van huisslachting niet goedgekeurd be-
hoefde te worden, vrij van keuring is, moet d.us worden verworpen.
De argumenten waarop dit verweer steunt zijn naar het oordeel van de
Rechtbank ook niet steekhoudend. Immers al moge waar zijn, dat bij
de wijziging van de Vlecschkeuringswet bij de wet van 18 Mei 1922
Stbl. 305 door invoeging van art. 6a grooter vrijheid voor huisslachtingen
wordt toegelaten en al moge daardoor het vleesch afkomstig van
huisslachtingen niet aan keuring onderworpen zijn, de wetgever heeft
daartegenover, door het bij bedoelde wijzigingswet ingelaschte verbod
van art. 35, 3⁰ behoudens de mogelijkheid van ontheffing daarvan als
bedoeld in art. 35, 4⁰, er voor willen waken, dat niet goedgekeurd vleesch
in hand\'ji van het publiek komt. Dit systeem is de wetgever voor wat betreft
vleeschwaren trouw gebleven door de verbodsbepaling van art. 40
en de daarmede in verband staande Algemeene Maartegel van Bestuur
van 13 September 1924 S. 448, waarvan in het bijzonder hier art. 7
toepassing vindt.

Eene mogelijkheid tot ontheffing van het verbod van vervoer van vleeschwaar,
zijnde verduurzaamd vleesch, dat vóór de verduurzaming als afkomstig van huis-
slachting niet goedgekeurd behoeft te worden, zooals art. 33, 4° geeft voor vleesch
heeft de wetgever in geen wettelijke bepaling geopend.

Vleeschwaren die bereid zijn in strijd met de voorschriften van den
Algemeenen Maatregel van Bestuur, bedoeld in artikel 2, tweede lid
der Vleeschkeuringswet 1919 S. 524, anders dan ter naleving van
eenig wettelijk voorschrift, doen vervoeren, strafbaar krachtens artikel 1,
2e lid, 40, 51 der genoemde wet, art. 1, 7 van het Koninklijk Besluit
van 23 September 1924 S. 448.

Nu niet is gebleken dat verdachte te kwader trouw heeft gehandeld
en de hoeveelheid vervoerd spek gering was, is naar het oordeel van de
Rechtbank de overtreding van zoo geringe beteekenis, dat het raadzaam
is geen straf toe te passen. De Rechtbank vernietigde tenslotte het eerste
vonnis en verklaarde opnieuw rechtdoende verdachte schuldg en des-
wege strafbaar, doch bepaalde, dat geen straf zou worden toegepast
en beval de teruggave van het in beslag genomen spek.

Het is geen zeldzaamheid, dat aan de Keuringsdiensten van Waren
klachten binnenkomen over vergiftigingsverschijnselen, die door ge-
bruik van kaas zouden zijn veroorzaakt. Waarschijnlijk is, dat het
aantal gevallen veel grooter is, dan hetgeen ter officieele kennis wordt
gebracht ; dit vermoedelijk in verband met het feit, dat vrijwel steeds
de symptomen der intoxicatie na 24 uur verdwenen plegen te zijn,
en verder, doordat men dikwijls niet op het idee zal komen de oorzaak
van de ontstane ziekte in ons nationale en gewaardeerde zuivelproduct
te zoeken.

Het gevolg hiervan is, dat op dit gebied tamelijk weinig is onder-
zocht, en nog minder gepubliceerd ; dikwijls is het onderzoek ook bui-
tengewoon gehandicapt, doordat geen materiaal van de geïncrimineerde
kaas meer is te achterhalen. Men heeft tot op heden nooit kunnen
aantoonen, wat nu de eigenlijke oorzaak van de kaasvergiftiging is,
al zijn er door verschillende auteurs zeer zeker veronderstellingen in
de een of andere richting geuit.

De beschrijving der ziekteverschijnselen komt bij alle schrijvers
vrijwel overeen. Het zijn de volgende : Eenige uren (gewoonlijk 2—4,
soms 8—20) na het eten der kaas (vaak na gebruik van zeer kleine
hoeveelheden) treden hevige brakingen, soms met bloederig slijm ver-
mengd, en waterdunne ontlasting op ; er is pijn, vooral in de maag-
streek ; de pols is slap en zeer frequent en onregelmatig ; het gezicht
is bleek en cyanotisch ; de pupilreflex is verminderd. Gewoonlijk zijn
deze symptomen na 24 uren geheel verdwenen, en kan de patiënt zeer
spoedig weer zijn normale taak opvatten. Therapeutisch worden soms
excitantia gegeven, meestal is de toegepaste therapie echter zuiver
expectatief. Sterfgevallen worden, behoudens éénmaal (Versl. en Meded.
Volksgezondheid 1923) nooit genoemd. Nooit blijken de patiënten
naderhand gevolgen van deze ziekte te ondervinden.

De oudste ons bekende mededeelingen over kaasvergiftiging vindt
men bij Vaughan. Hij beschrijft een vergiftiging van 300 personen
in Michigan. De symptomen waren als bovengenoemd. Als oorzaak
vond hij 12 kazen, waarvan er 9 van eenzelfde boerderij afkomstig
waren. Van enkele kon hij nog gedeelten achterhalen ; deze toonden
geen bijzonderheden in reuk, smaak of aspect. De kaasbereiding op
de betreffende boerderij geschiedde zeer zindelijk en geheel lege artis.
Alleen toonde de kaas op de versche sneevlakte zwak opalesceerende
kleine druppeltjes, die t.o.v. lakmoes sterk zuur bleken te reageeren.
Uit deze druppeltjes kweekte Vaughan micrococcen, die bij injectie in

de oorader van konijnen niet pathogeen bleken te zijn. Voederproeven
op hond en kat, zelfs geforceerd en met groote hoeveelheden kaas,
verliepen negatief. Bij sectie hadden deze dieren geen enkele afwijking.

Vaughan slaagde erin, een in water, alcohol en aether oplosbare
kristallijne stof, tyrotoxine, af te scheiden, welke in zeer geringe hoeveel-
heid een brandend droog gevoel in mond en keel, en op de tong gaf,
en diarrhee veroorzaakte ; zij had een scherpe, kaasachtige lucht,
zooals die door Husemann en Boehm ook aan giftige worst is waarge-
nomen. Het tyrotoxine geeft geen alkaloïdreacties, en valt, aan de lucht
bewaard, uiteen, waarbij een organisch zuur van onbekende structuur
achter blijft.

In 1894 beschrijft Ch. Lepierre de chemische analyse van een
vergiftige schapenkaas. Het gehalte aan eiwit, vet, aschbestanddeelen,
enz. was volkomen als dat van andere kaas. Hij slaagde er niet in,
om voor cavia\'s giftige albuminen of albumosen af te scheiden ; daaren-
tegen kon hij wel (met koude koperacetaatoplossing) een zwakbasische,
ptomaïne-achtige stof verkrijgen, die bij voedering aan cavia\'s diarrhee
veroorzaakte, evenwel niet toxisch werkte, als zij intraveneus bij konijnen
werd ingespoten.

Uit normale kaai van verschillenden ouderdom kon hij het ptomaïne
niet afscheiden. Lepierre vermoedt, met Metschnikoff, dat de toxi-
citeit van sommige kazen op rekening valt te schrijven van abnormaal
verloopen bacteriëele stofwisseling (= kaasrijping). Fleischmann zegt
in het hoofdstuk „Giftige Käse" : „als men deze eet, treden er spoedig
verschijnselen op, zooals men ze bij gastro-enteritis toxica of cholera
nostras waarneemt. Het verloop is slechts zelden doodelijk. Herhaal-
delijk werden pathogene „Spielarten" van B. coli aangetoond."

Heineman vermeldt de tyrotoxine-, de coli- en de ptomaïnc-hypo-
these. De laatste acht hij van geheel geen beteekenis, omdat de ptoma-
inen alleen schadelijk zijn in de zeer groote hoeveelheden, waarin zij
bij echte rotting voorkomen. Hij zegt, dat de ware oorzaak der kaas-
vergiftiging nog duister is, en om nadere bestudeering vraagt. Hij
oppert de mogelijkheid, dat, althans sommige gevallen van kaasver-
giftiging, te wijten zouden kunnen zijn aan de aanwezigheid van kiemen
uit de paratyphus-enteritidis-groep.

In ons land vindt men de eerste mededeeling over kaasvergiftiging
van de hand van van der Moer. Het betreft hier een in den Gelder-
schen Achterhoek waargenomen geval, waarbij in 6 gezinnen door
een kaas, die uiterlijk goed was, gastro-enterale verschijnselen en
kuitkrampen optraden, en waarbij v. d. Moer meende als oorzaak
van de ziekteverschijnselen een abnormaal hoog tingehalte in de asch
te moeten aannemen. Dit zou zijn oorsprong vinden in het gebruik
van vertind koperen vaatwerk, in plaats van houten, bij de kaasbe-
reiding. Hij kon geen ptomaïne aantoonen.

tomen vindt men in de Versl. en Meded. Volksgezondheid 1920, 1922,
1923, 1924 van de hand van Bijlsma en Hijlkema, en in die van 1934
van van Esveld. Beide eerstgenoemde auteurs vooral hebbn tamelijk
uitgebreide proeven opgezet. In hun eerste reeks (11 vergiftige kazen)
kwamen zijn, na bacteriologisch en microscopisch onderzoek, tot de
conclusie dat de flora van deze kazen niet afweek van die van volkomen
normale kazen, die op dezelfde wijze werden onderzocht. Bijgevolg
meenden zij een bacteriëele oorzaak te kunnen uitsluiten.

Vermelding verdient dat zij slechts éénmaal in deze 11 gevallen
(bij een jonge kaas) een coli-achtige bij de gedetermineerde flora
vonden ; deze wordt volgens hen echter ook in volkomen normale
kaas aangetroffen. Zij wijzen terloops op de mogelijkheid, dat in de
eerste dagen der rijping giftige stoffen worden gevormd door bepaalde
kiemen, die later door de snelle zuring afsterven.

Bij hun toxicologische proeven bleek het Bijlsma en Hijlkema, dat
honden, katten en ratten volkomen ongevoelig waren voor voedering
met giftige kaas. Bij muizen daarentegen hadden zij met sommige
kazen succes. Deze toonden apathie, polyurie en verhoogde reflex-
prikkelbaarheid, knapten soms na verwarming tijdelijk op, maar
stierven tenslotte na 1—8 dagen. Bij sectie werden, behalve typisch
gezwollen en geïnjiceerde axillaire en lieslympheklieren, geen bijzon-
derheden aangetroffen, met name geen vergroote milt.

Terloops vermelden B. en H., dat ptomaïnen wel bij den mensch,
daarentegen nooit bij dieren maagdarmstoornissen veroorzaken.

Bij gestorven en moribund afgemaakte muizen deden zij cultureel
en microscopisch onderzoek van bloed, organen en klieren. Dit verliep
dikwijls volkomen negatief; soms werden Gram-positieve coccen en
coccobacillen gevonden, en een enkelen keer coli-achtigen. De auteurs
beschouwen deze laatste vondsten als van geen waarde, daar deze
microörganismen in de agonie uit den darm in het bloed kunnen zijn
overgegaan.

Bij sommige kazen scheen het vergift op den duur te verdwijnen.
Met gedurende 10 minuten gekookte kaas gevoerde muizen stierven ook.

De auteurs maakten uit d.e vergiftige kazen waterige, alcoholische
en aetherische extracten, d.ie bij voedering muizen doodden ; behalve
het typische sectiebeeld der gezwollen lymphklieren werd dan ook
dikwijls zwelling der milt, vettige degeneratie der lever of pneumonie
waargenomen.

Bijlsma en Hijlkema entten bloed, orgaan-emulsies en gal van ge-
storven dieren over op gezonde muizen. Slechts één maal stierven 2
subcutaan met hersenemulsie geënte muizen ; hersens van deze laatste,
subcutaan bij 2 andere muizen ingeënt, veroorzaakten weer d.en dood.
De sectie-verschijnselen hierbij waren echter niet typisch voor kaas-
vergiftiging.

Door hun onderzoek naar de herkomst der kazen, vatte bij de auteurs
de meening post, dat de giftigheid in verband moest staan met melk,
die met den inhoud van mond- en klauwzeer-blaren aan de tepels
ernstig besmet was. Subcutaan ingespoten sediment van blaarinhoud
gaf bij i muis typische kaasvergiftiging en sectie-beeld ; het bacteriolo-
gisch onderzoek was ook hier negatief. Met uit het sediment van blaar-
inhoud gekweekte bacteriën waren de proeven bij muizen negatief.
Zij veronderstellen nu, dat doode bacterielichaampjes in het sediment
van den blaarinhoud het vergif bevatten ; ook van doode proteus-
cultures is bekend, dat zij in hevige mate lymphklierzwelling kunnen
veroorzaken. De gifstoffen zouden dus van meet af aan reeds in de
kaasmelk aanwezig zijn. Bij rustige lezing en critiek ontkomt men niet
aan den indruk, dat het mond- en klauwzeer door de schrijvers als
deus-ex-machina wordt gebruikt.

In 1922 vermelden deze auteurs nogmaals 6 gevallen, waarbij de
muizenproef slechts éénmaal succes heeft gehad, en in 1923 10 ge-
vallen, waarin bij muizen slechts 2 maal typische kaasdood optrad.
Van een samenhang met mond- en klauwzeer wordt in deze verslagen
niet meer gerept. Auteurs zeggen : „Wij komen meer en meer tot de
overtuiging dat tijdens het rijpen (dus niet hiervóór) ook onder normale
omstandigheden, voor den mensch giftige stoffen worden gevormd, en
dat, indien de rijping abnormaal verloopt, er qualitatief, dan wel
quantitatief sterkere giftvorming plaats vindt."

In 1924 worden weer 11 gevallen genoemd, waarbij slechts éénmaal bij
muizen typische kaasdood was te constateeren; ook hier bleek dus voor
de zooveelste maal de mensch gevoeliger dan de proefdieren te zijn.

In 1934 slaakt van Esveld de opmerking : „De muizenproef laat
hoe langer hoe meer in den steek .... muizen toonen de laatste jaren
bij voedering met vergiftige kaas nooit meer de typische, door Bijlsma
beschreven, veranderingen, hoewel cle kaas zeker voor menschen toxisch
is geweest." Hij besluit zijn verslag met de woorden : „Men ziet, dat
op dit terrein voor een systematisch onderzoeker, of iemand met een
gelukkigen greep, nog wel iets is te doen."

H. B. Hijlkema zegt met betrekking tot giftige kaas in zijn Leerboek
voor Zuivelbereiding : „In zulke kaas zijn wel organismen aangetroffen,
welker voortbestaan in normale kaas als gevolg van de snelle ontwik-
keling der echte melkzuurbacteriën wordt verhinderd (coli-achtigen),
of wel andere dan de gewenschte zuurvormers (micrococcen). Soms is
de pH te hoog, soms evenwel is er absoluut geen teeken, dat de gewone
melkzuur-streptococcen een te geringe activiteit hadden, is integendeel
de kaas kort (te zure reactie). Hier is misschien hun aanvankelijke
ontwikkeling te langzaam geweest, zoodat er in het begin gelegenheid
is geweest voor verkeerde omzettingen."

Cleijndert bericht in 1927 over een geval van kaasvergiftiging in
een gezin van 4 personen, dat ondei de gewone verschijnselen verliep ;
ook 2 politieagenten, die slechts een klein stukje van de (in beslag

genomen) kaas hadden gegeten, werden ziek. Het Centraal Labora-
torium berichtte hem, dat bij muizen gewone kaasvergiftiging met een
typisch sectie-beeld optrad. De bewuste kaas was een 8 maanden oude
Goudsche kaas van een zeer zindelijk bedrijf afkomstig, waar ten tijde
der bereiding hoegenaamd geen bijzonders aan de melkgift der koeien,
noch mond- en klauwzeer werden waargenomen.

De tongblaar-theorie van Hijlkema c.s. kan Cleijndert dan ook
niet bevredigen. Hij denkt meer aan slechte bewaring, dat wil dus
eigenlijk zeggen : ongunstig verloopende rijping.

Tanner zegt in het hoofdstuk ,,Cheese Poisoning" : „Vaughan vond
tyrotoxine, Newman en Lepierre ptomaïne, en ook Spica isoleerde
een vergiftige stof, terwijl in 1917 W. Levin op grond van agglutinatie-
proeven meende, dat er een coli-achtige in het spel was. Hij kon geen
tyrotoxine vinden "

Straub en Lerner hebben van 1925—\'933 21 gevallen van kaas-
vergiftiging onderzocht Zij vermelden negatieve uitkomsten van dier-
proeven ; na 1930 hebben zij dergelijke kazen steeds op coli onderzocht,
en daarbij in 15 van 18 malen coli gevonden, terwijl zij deze nooit
in gewone kaas aantroffen Door middel van de indolmethode van
Lerner konden zij dikwijls nog coli vinden in ¹/₁₀₀₀ a Vio-ooo ^cm3 Zij
vonden, dat in vergiftige kaas alkalische eilandjes voorkomen (aan-
toonbaar met een oplossing van broomkresolpurper in geconcentreerde
glycerine ; de kleur wordt blauw) ; zij veronderstellen, dat op deze
plaatsen de coli niet door de normale zuurvorming in de kaas wordt
gedood, «en toxische producten kan vormen.

Vatten wij samen datgene, dat de verschillende auteurs meenen te
moeten beschouwen als het aetiologisch moment, dan komt dit in
hoofdzaak neer op het volgende : Met uitzondering van v. d. Moer
wordt algemeen aangenomen, dat wij hier te maken hebben met een
vergiftiging met door bacteriëele werking in de kaas ontstane producten.
Verschillende auteurs noemen geen bepaalde kiemen, die de oorzaak
zouden kunnen zijn van het ontstaan dezer stoffen. Zij meenen vooral
de alkaloïdachtige ptomaïnen (Vaughan, het in water, alcohol en
aether oplosbare tyrotoxine) als de schuldigen te moeten beschouwen.
Anderen daarentegen — vooral de nieuwere auteurs — nemen speci-
fieke producten van een bepaald microörganisme n.1. den coli-bacil,
als oorzaak aan. Er is geen enkele auteur, die meent dat er sprake
kan zijn van een bacteriëel ziekteproces ; algemeen wordt dus aange-
nomen, dat wij hier met een echte voedselvergiftiging te doen hebben.
De bewijzen voor de diverse opvattingen zijn echter poover.

Voor wat aangaat de eerste mogelijkheid, n.1. vergiftiging tengevolge
van ingestie der in de kaas gevormde ptomaïnen diene het volgende :

Brieger, Panem, Selmi, Nencki en Spica hebben deze stoffen bij
bacteriologische omzetting van dierlijk eiwit kunnen aantoonen. Zij
beschouwen sommige ervan als oorzaken van voedselvergiftiging, en

— bij ziekten, waarbij smetstoffen in het lichaam aanwezig zijn — als
de door deze microörganismen uit het levend lichaamseiwit gevormde
stofwisselingsproducten, die het ziek zijn tengevolge hebben. Vooral
eerstgenoemde auteur heeft veel werk op dit gebied verricht. Hij zegt :
„Ptomaïne wordt gevormd in het begin der rotting. Later wordt het
weer vernietigd en afgebroken tot NH₃. Hoe hooger de temperatuur,
hoe sneller het verloop." Hij heeft de chemie der bacteriëele eiwit-
omzetting bestudeerd bij rottend vleesch, visch, menschelijke cadavers,
kaas, cultures van pathogene bacteriën, e.a., en heeft daarbij ver-
schillende amine-achtige lichamen gevonden, die hij alle ptomaïnen
noemt. Zij geven de chemische reacties van alkaloïden en veroorzaken
bij proefdieren vaak dezelfde verschijnselen als deze. Naast een aantal
volkomen onschadelijke ptomaïnen heeft Brieger de navolgende giftige
kunnen aantoonen :

neurine, uit vleesch ontstaan, dat bij proefdieren, speciaal konijnen,
subcutaan ingespoten, in hoeveelheden van ¹/₂₀₀ mgr. per K.G. levend
gewicht reeds toxisch en bij 0.4 mgr. doodelijk werkt. Voornaamste
symptomen der intoxicatie : salivatie, kauwbewegingen, dyspnoe, sterk
verhoogde darmperistaltiek met voortdurende loozing van weeke faeces.
Veelal loozing van sperma en urine. Milt gecontraheerd. Bij doodelijke
doses : parese en clonische krampen. Het ontstaat door rotting uit
choline ; atropine is tegengif.

Per os werkt neurine op dezelfde wijze, maar er zijn dan grootere
hoeveelheden noodig. De formule is CH₂ = CH.N(CH₃)₃OH.

muscarine en a-Ahyl.endiamine ; ontstaan beide bij vischrotting. Zij geven
bij proefdieren dezelfde symptomen als neurine, met dien verstande,
dat konijnen slechts tijdelijk ziek zijn, cavia\'s en muizen daarentegen
sterven. De dyspnoe demonstreert zich bijzonder aan de krampachtige
borstkas-bewegingen.

In cultures van typhus-bactcricn kon Brieger een ptomaïne aan-
toonen, dat bij jonge konijnen en cavia\'s verhoogde secretie van alle
klieren, en spierverlammingen (geen krampen) veroorzaakte, benevens
pupil verwijding.

Brieger onderzocht tevens jonge weeke, van koemelk gemaakte
kaas ; deze toch geeft het meest aanleiding tot het ontstaan der ver-
giftiging. Hij liet ze 6 weken rotten. Hij beschouwt de kaasrijping ook
als een eiwitrotting, waarvan echter, ook al doordat de bereiding
overal uiteenloopt, nog weinig bekend is. Toxische ptomaïnen vond
hij nooit, ook niet in volkomen rotte kaas.

Voor het afscheiden van ptomaïnen uit kaas geeft Brieger de volgende methode :
Fijngemalen kaas wordt met water aangeroerd, en daarna gefiltreerd. Het filtraat
wordt zwak zuur gemaakt en daarna wordt HgCl₂ toegevoegd. Na affiltreeren van
het neerslag worden zoowel neerslag als oplossing verder onderzocht ; door de op-
lossing en door de suspensie van het kwikneerslag in water wordt H..S geleid : na
affiltreeren van het gevormde HgS worden beide oplossingen ingedampt, waarbij
men er zorg voor draagt, dat zij steeds zwak zuur blijven ; door toevoeging van
alcohol worden de anorganische bestanddeelen uit de oplossing verwijderd. Bij

droogdampen van de alcoholische oplossing blijven de ptomaïnen achter, die in
water oplosbaar zijn.

Lepierre, die de methode van Armand Gauthier aanwendde, kon
uit giftige schapenkaas een zeer weinig toxisch product afscheiden.
Dit zou, zooals reeds eerder werd vermeld, bij cavia\'s, opgenomen
per os, aanleiding kunnen zijn tot het optreden van diarrhee, daaren-
tegen bij intraveneuze injectie bij het konijn geen ziekteverschijnselen
opwekken. De genoemde methode is als volgt :

Fijngemalen kaas wordt met steriel zand afgewreven, en gedurende 12 uren ge-
extraheerd met aq. dest. Vervolgens wordt afgefiltreerd, en het filtraat behandeld
met neutraal loodacetaat ; het ontstane neerslag wordt afgefiltreerd, waarna de
overgebleven vloeistof door doorleiden van H.,S van overtollig Pb wordt bevrijd ;
vervolgens wordt zij geconcentreerd en gedurende 2 X 24 uren in de koude gedialy-
seerd. Alle basen treden hierbij naar buiten. Het gedialyseerde gedeelte wordt
geconcentreerd, en na aanzuren met HNO, neergeslagen met natriumphosphormo-
lybdaat (160 gr. NaP-molybdaat, 150 gr. HNO_;, water tot 1 L.). Er vormt zich
een dik geel neerslag van de phosphormolybdaten van de basen, dat wordt afgefil-
treerd, en gewasschen met zeer verdund HNO, en daarna met water. Zoo worden
alle alkaloïden neergeslagen, met inbegrip van de kreatinine- en xanthine-basen,
en ammoniak. Door het neerslag eenige oogenblikken te koken met een overmaat
van een oplossing van neutraal loodacetaat, worden de phosphormolybdaten ontleed:
er vormt zich loodphosphaat en loodmolybdaat, terwijl de basen met het grootste
deel van xanthine en carnine in de vloeistof overgaan, die zuur wordt. Uit de ge-
filtreerde oplossing worden de overmaat lood en sporen molybdeen weggenomen
door behandeling met H._S in de warmte. De basen, dus ook de ptomaïnen, blijven
in den vorm van acetaten achter. Gauthier geeft dan verder aan, hoe de basen van
elkander te scheiden.

Het is in dit verband misschien niet ondienstig er even op te wijzen,
dat in de moderne chemie het begrip ptomaïnen niet meer zoo uit-
gebreid gebruikt wordt als Brieger dat deed, maar beperkt is tot de
diaminen putrescine en cadaverine. Betreffende de moderne inzichten
over de ptomaïne-werking vinden wij o.a. de volgende uitspraak van
Karrer : Vele bacteriën en schimmels kunnen ptomaïnen vormen ;
daarom vindt men ze dikwijls in de natuur, en zijn zij o.a. ook uit
kaas geïsoleerd. De groote giftigheid der in bacteriëele ontleding ver-
keerende eiwitstoffen berust intusschen niet op hun ptomaïne-gehalte,
maar op de aanwezigheid van onbekende giften, z.g. toxinen, welker
vorming met den bacteriegroei samenhangt.

De methode, volgens welke Vaughan tyrotoxine uit kaas verkreeg,
is de volgende :

Van de kaas wordt een waterig extract bereid, dat met NaOH alkalisch gemaakt,
en daarna met aether uitgeschud wordt. Van de verkregen aetherische oplossing
laat men de aether bij kamertemperatuur verdampen, waarna het residu in water
wordt opgenomen en wederom met aether geëxtraheerd. De nu verkregen aetherische
oplossing wordt in vacuum boven zwavelzuur drooggedampt ; er blijft een kristallijne
stof achter, die toxisch werkt.

Aangaande de mogelijkheid dat specifieke, door B. coli in de kaas
gevormde producten de oorzaak der vergiftiging zijn, diene het vol-
gende :

W. Levin heeft deze producten, („volgens Tanner"), gemeend te
kunnen aantoonen door middel van agglutinatieproeven, waarover ons
geen nadere gegevens ten dienste staan. Straub en Lerner hellen over
tot dezelfde veronderstelling, hoewel zij daarvoor geen bewijzen aan-
voeren.

Over de pathogeniteit (toxiciteit) van coli-achtigen voor den mensch
vindt men o.a. nadere gegevens bij Bf.nder, bij Catel en Pallaske
en bij Pi.antenga.

De eerstgenoemde relateert gevallen van acute gastro-enteritis bij
zuigelingen en volwassenen door hem en anderen waargenomen, als
gevolg van een infectie met kiemen uit de coli-aërogenes groep. In
een geval van aërogenes-infectie bij een kunstmatig gevoed kind (symp-
tomen : braken en diarrhee) kon hij zelfs tijdens het leven deze kiemen
uit het bloed kweeken.

Catel en Pallaske zeggen in hun studies over de zuigelingen-
diarrhee, dat zoowel de uit gevallen van kinderdiarrhee (dyspepsie-
coli), als van de elders afkomstige coli-achtigen (normaal-coli) zeer
toxisch zijn. Met gedoode cultures gelukte het hun om binnen 2—4
uren hevige enteritis bij cavia\'s op te wekken ; met levende cultures
ging dit met dyspepsie-coli wèl, met normaal-coli minder goed. Zij
concludeeren op grond hunner proeven (mèt Bessau), dat, als ten ge-
volge van een disharmonie tusschen de voeding en de verteringscapaci-
teit van den darm, stagnatie van de chymus en bacteriewoekering in
het jejunum plaats vindt, de stofwisselingsproducten der coli-achtigen
(die in den dikken darm geen kwaad doen) in staat zijn een toxische
beschadiging van den darmwand te voorschijn te roepen.

Pi.antenga slaagde er in bij jonge kalveren door middel van intra-
veneuze injectie van gedoode coli-bouilloncultures een ziektebeeld op
te wekken, dat volkomen analoog was aan dat der colitoxicose bij den
zuigeling. Met bouilloncultures van andere kiemen lukte hem dit niet,
zoodat er wel een specifiek, door B. coli uit bouillon gevormd, product
in het spel moet zijn.

Volgens sommigen (Finkelstein) zou coli uit melkciwit en pepton
(niet-specifieke) amine-achtige lichamen vormen, waarvan de werking
ongeveer zou zijn als die van parentaai toegevoerde eiwitproducten
(pepton e. d.). Plantenga toonde bij kalveren echter aan, dat noch
gedurende £ uur met trypsine gedigereerde 10 °₀ peptonoplossing,
noch putrescine bij injectie in staat waren ziekteverschijnselen als
boven bedoeld op te wekken. Er moest dus een specifiek colitoxine in
het spel zijn.

(Plantenga kon bij zijn proeven niet aantoonen, dat er een coli-
bacteriaemie optreedt, zooals bij den zuigeling moet hebben plaats
gevonden in gevallen van coli-pyelonephritis ; hier is zij echter ook lang
niet steeds aan te toonen. Hij zegt echter, dat de auteurs Bossert en
Leichtentritt in het eindstadium van voedingsstoornissen enkele

dagen voor den dood, dikwijls coli in grootere hoeveelheden bloed
konden aantoonen).

Gaf Plantenga per os gedood.e coli-cultuur, dan kon hij binnen
i uur de symptomen : dyspnoe, buikpijn, verslapte spiertonus en bloed-
diarrhee opwekken ; na 12 uren was dit alles, behalve de dunne ont-
lasting, voorbij. Per rectum ingevoerde doode cultuur veroorzaakte
geen afwijkingen. Het dundarmslijmvlies is dus permeabeler voor
het toxine.

Vele der symptomen bij colitoxicose moeten volgens Plantenga
worden opgevat als een direct gevolg van prikkeling van het centrale
zenuwstelsel (b.v. „Tiefatmen"), mindere spiertonus (kop en extremi-
teiten), myosis, apathie, coma, of van degeneratie van het ganglion
coeliacuin (maag-darm-symptomen).

In een, in 1930 door Plantenga beschreven proevenreeks, vermeldt
hij dan, dat jonge cavia\'s en jonge muizen precies zoo gevoelig zijn
voor het colitoxine als jonge kalveren. Hij heeft op de eerste de werking
en den aard. van het colitoxine nader bestudeerd, door jonge cavia\'s
van ^ 100—150 gram, intraperitoneaal in te spuiten. Ter voorkoming
van shock worden de dieren tevoren in diepe aethernarcose gebracht.
De gevoeligheid is individueel zeer verschillend. Oudere dieren kunnen
gemakkelijk immuun zijn geworden voor coli. Plantenga beschrijft de
verschijnselen na deze behandeling als volgt :

Spoedig na de injectie worden de dieren erg rustig en nemen een
,,Kückenhaltung" aan, d. w. z. zij kunnen den kop niet meer opheffen,
en het achterstel wordt paretisch. De oogen zinken in en tranen, de
oogspleet is klein ; er treden cyanose (lippen-planta), frequente ont-
lasting (soms met bloed), opzijvallen en convulsies op. De dood volgt
meest na hoogstens 2 X 24 uur.

Zoowel levende als doode bouilloncultuur veroorzaken deze ver-
schijnselen, de laatste sneller (dood na ^ 20 uren). De ingespoten
hoeveelheid bedraagt 2 cm³ per 100 gram cavia.

Plantenga toonde verder, door gebruik van eiwitvrije voedings-
bodems, aan, dat het colitoxine niet gevormd wordt door eiwitomzetting.
Voorts dat door koken gedoode en gewasschen coli-bacteriën vrijwel
niet toxisch waren, en het door ultrafiltratie verkregen residu der
bouilloncultuur heelemaal niet.

Er moeten dus voor het ontstaan der colitoxicose 2 stoffen in het
spel zijn, n.1. 1 gebonden aan de bacterielichaampjes (coli-endotoxine)
en i vrij in de bouillon (agressine). Dit laatste, dat op vaste bodems
weinig of niet schijnt te worden gevormd, verlamt de phagocyten van
den gastheer, waardoor de endotoxinen (eventueel de levende coli-
bacteriën zelf) vrij spel krijgen. (Slot volgt).

Als rapporteurs over het elassificeeren der Salmonellosen waren door het Comité
van het 12de Int. Veterinaire Congres te New York Clarenburg, Murray, Stand-
fuss en Verge aangewezen. Het rapport van eerstgenoemde is in zijn geheel in dit
tijdschrift opgenomen (1935, Dl. 62, afi. 3), zoodat met een verslag van de drie
overige rapporteurs kan worden volstaan.

Murray deelt de Salmonellosen in naar de aangetaste diersoorten, terwijl de
indeeling der Salmonella-typen berust op hun gedrag in verschillende koolhydraat-
houdende voedingsmedia, zooals dit door Bergey is aangegeven in zijn handboek
„Manual of Determinative Bacteriology".

Een korte bespreking wordt gewijd aan de verschillende Salmonellosen, welke
voor Amerika van belang zijn, waarbij bijzondere aandacht wordt geschonken aan
de Suipestifer-infectie van het varken (necrotiseerende enteritis = varkenstyphus).
Het karakter van deze ziekte in Amerika verschilt in enkele opzichten van die in
Europa. In Amerika worden de dieren op hoogere leeftijd (3—6 maanden en ouder)
aangetast ; de ziekte treedt meer accuut en als regel onafhankelijk van viruspest
op, hetgeen door infectieproeven met gefiltreerd bloed is aangetoond.

1. Necrotic enteritis, pig typhoid ................................................S. Suipestifer.

1. Infectious abortion of mares....................................................S. abortivo equinus

2. Colitis of foals ............................................................................S. aertrycke

3. Acute toxic gastro-enteritis of horses and mules ................S. enteritidis

1. Pullorum disease, bacillary white diarrhea ..........................S. pullorum

2. Fowl typhoid of chickens ........................................................S. gallinarum

3. Fowl typhoid of turkeys ..........................................................S. gallinarum

4. Paratyphoid of turkeys..............................................................S. aertrycke

5. Keel disease of ducks................................................................S. anatum

6. Enteritis of chiks ......................................................................S. anatum

1. Salmonellosis of cattle ..............................................................S. enteritidis

2. Diarrhea of calves......................................................................S. enteritidis

3. Bovine salmonellosis ..................................................................S. enteritidis

1. Dysentery of lambs....................................................................S. aertrycke

Standfuss verdedigt de opvatting, dat het niet mogelijk is uitsluitend op bac-
teriologische gronden een indeeling der Salmonellosen bij dieren te maken, aangezien
eenerzijds een bepaalde Salmonellose niet door een bepaald Salmonella-type wordt
veroorzaakt — echter vele salmonellosen door verschillende typen kunnen worden
opgewekt — en anderzijds vele bacterie-typen bij verschillende salmonellosen voor-
komen. Op grond hiervan moet een zuiver bacteriologisch-serologische systematiek
der Salmonella-bacteriën worden ondershceiden van een indeeling der Salmonellosen
welke op pathogenetische- en epidemiologische bevindingen dient te berusten.

Voor het cultureel-biochemisch onderzoek is in de literatuur het gebruik van vele
koolhydraten, alcoholen, zouten van organische zuren en andere chemicaliën aan-
bevolen. Schr. raadt aan, de werking der betreffende bacteriën na te gaan ten op-
zichte van : melksuiker, druivensuiker, rietsuiker, manniet, arabinose, dulciet,
rhamnose, glycerine, d-tartraat en indol-reagens. Daarnaast moet een serologisch

onderzoek (receptoren-analyse) worden ingesteld, waarvoor wordt verwezen naar
de bekende antigeen-tabel volgens Kaufmann. Op deze wijze onderscheidt men
tegenwoordig reeds 30 verschillende Salmonella-typen. Hiervan zijn de volgende
als verwekkers van Salmonellosen bij dieren van beteekenis.

Uit de B-groep (Kauffmann) :
Bact. paratyphosum B. Schottmuller, Bact. enteritidis Breslau, Bact. abortus equi,
bact. abortus ovis.

Uit de C-groep (Kauffmann) :
Bact. suipestifer America-Kunzendorf, Bact. suipestifer Glässer-Voldagsen.

Uit de G-groep (Kauffmann) :
Bact. enteritidis Gärtner Jena, Bact. enteritidis Gärtner-Danysz, Bact. enteritidis
Gärtner Dublin-Kiel (-Jensen), Bact. enteritidis Rostock (-Poppe), Bact. pullorum.

De Salmonellosen bij dieren worden verdeeld in a. Primaire Salmonellosen, waarbij
de paratyphusbacteriën de uitsluitende oorzaak der ziekte zijn, b. secundaire Salmo-
nellosen, waarbij de aanwezigheid dezer bacteriën slechts een begeleidend verschijnsel
vormt (b.v. bact. suipestifer bij varkenspest) en c. enteritis bij het rund. Deze laatste
aandoening behoort eigenlijk tot de primaire Salmonellosen, doch wordt hiervan
onderscheiden door de zwakkere virulentie en het geringer besmettend vermogen
der verwekkers.

Verge geeft een geheel andere indeeling der, bij onze huisdieren voorkomende,
paratyphusbacteriën. Hij verdeelt deze in 3 groepen en wel de paratyphus A-, B- en
C-bacteriën. Hiervan is alleen de B. groep van practische beteekenis. Deze wordt
dan onderverde ld in :

a. type paratyphus B (Schottmüllf.r), dat zeer pathogeen is voor den mensch
en zelden bij dieren voorkomt.

1. bac. enteritidis Gärtner (paratyphus van kalf en rat; vleeschvergiftigingen).

2. Acrtryckc bacil (diverse paratyphosen ; vergiftigingen door vleesch, melk.
eieren enz.).

1. bac. abortus equi (infectieuze abortus der paarden : paratyphosen der veulens).

2. bac. abortus ovis (infectieuze abortus der schapen ; paratyphosen der lam-
meren) .

1. type America ) (infectieuze enteritis van het varken ; complicatie bij varkens-

Vervolgens wordt een overzicht gegeven van de gevoeligheid der verschillende
diersoorten voor een infectie met paratyphusbacillen en van het gevaar, dat de
infectie voor den mensch meebrengt.

Verge bespreekt op dezelfde wijze als Standfuss de moeilijkheid, een indeeling
der Salmonellosen te maken. De indeeling welke hij geeft komt in groote trekken
met die van Standfuss overeen. Ook hij onderscheidt primaire- en secundaire
paratyphosen ; daarnaast maakt hij aparte rubrieken voor „bacillendragers" en
„paratyphosen in verband met vergiftigingen".

Bij de discussie merkte Daubney op, dat in Oost- en Zuid-Afrika een zeer virulente
vorm van varkenspest voorkomt. Ook bij aanwezigheid van darmveranderingen
worden geen Suipestifer-bacillen gevonden. Verder deelde hij mede, in verband
met in de rapporten vermelde proeven, waarbij een verhoogde resistentie der hoenders
voor Klein\'sche ziekte was verkregen door selectie bij het fokken, dat de Amerikaan-
sche- en Europeesche vogels minder gevoelig waren voor genoemde ziekte dan de
Afrikaansche. Vervolgens sprak hij als zijn overtuiging uit, dat bacillendragers

onder het rundvee de belangrijkste rol speelden bij het verspreiden der paratyphus
onder de kalveren. Het behoorde volgens hem niet tot de uitzonderingen, dat dezelfde
bacillendragers gedurende 5 jaar een agglutinatie-titer van 1 : 2000 toonden.

Tenslotte was bij het congres nog een rapport binnengekomen van Lovell. Deze
onderzoeker legt er den nadruk op, dat de serologische eigenschappen de beste basis
vormen voor een indeeling der Salmonella-typen. Hij verklaarde zich een voor-
stander van Kauffmann, die op grond van het verschil in de somatische O-antigenen
de paratyphusbacillen in verschillende groepen had onderverdeeld. De indeeling
der Salmonellosen moet eveneens berusten op de serologische eigenschappen der
betreffende bacillen en niet op de diersoorten waarbij deze ziekten voorkomen.
In verband hiermede wijst hij op de verwarring in de Pasteurella-groep, alwaar
meer aandacht is geschonken aan de aangetaste diersoorten dan aan de eigenschappen
der betreffende bacteriën. Verschillende Salmonella-typen komen bij een aantal
diersoorten en ook bij den mensch voor (b.v. Bact. Aertrycke, B. suipestifer, B.
enteritidis). Aan den anderen kant zijn verschillende vertegenwoordigers der Sal-
monella-groep in sterke mate aan een bepaalde diersoort aangepast (b.v. B. abortus
equi, B. abortus ovis).

Bij de onderkenning van een Salmonella-infectie speelt de agglutinatie-reactie
een belangrijke rol. Deze reactie heeft haar waarde bewezen voor de diagnostiek
der pullorum-infecties bij vogels. Verschillende moeilijkheden doen zich echter voor
bij de toepassing hiervan bij zoogdieren. Deze berusten voornamelijk op de gecom-
pliceerde antigene structuur der bacillen en op het voorkomen van agglutininen
ten opzichte van paratyphusbacillen bij gezonde dieren. De eerste moeilijkheid
kan worden overwonnen door gebruik te maken van verschillende suspensies; bij
de laatstgenoemde is dit niet zoo gemakkelijk. Het is bekend, dat bij paarden,
runderen, schapen en varkens de titers der sera zoowel voor H- als O-suspensies
van verschillende Salmonella-typen zeer hoog kunnen zijn n.1. 1 : 1640 voor het
H- en i : 1160 voor het O-antigeen. Bij het interpreteeren der resultaten is derhalve
groote voorzichtigheid geboden.

Tenslotte wijst Lovell erop, dat aan de specifieke immunisatie van dieren weinig
aandacht is geschonken, in weerwil van de goede resultaten van deze behandeling
bij den mensch. Door de recente onderzoekingen van Raistrick en Topley (1934)-
is deze immunisatie een schrede voorwaarts gebracht. Zij slaagden er n.1. in uit
B. Aertrycke een specifieke polysaccharide fractie te isoleeren, vrij van eenig intact
proteïne, die bij hun proeven op muizen een goede immuniseerende werking bleek
te bezitten. Clarenburg.

De tot dusver 5 bekende typen van Gärtnerbacillen, Jena, Ratin, Kiel, Rostock
en Moskau, laten zich met het differenlieeringsondcrzoek van Hohn en Hermann
gemakkelijk en zeker diagnostiseeren, zooals uit een onderzoek van 97 Gärtner-
stammen van verschillende oorsprong is gebleken.

Bij deze typendifferentiatie gingen Hohn & Hermann als volgt te werk : a).
Biochemisch onderzoek met de verschillende suikers, als dextrose, melksuiker,
manniet, malthose, saccharose, arabinose, rhamnose, dulciet en groei in lakmoeswei,
Sternsche glycerinebouillon, reactie van Bitter en indolreactie.

b). Cultureel onderzoek met de groei op Drigalski en Endoagar, slijmwalvorming
op voedingsbodem van Hohn, bewegelijkheidsproef in Oldekopagar.

c). Serologisch onderzoek met een hoogwaardig Gärtnerserum. Deze agglutinatie
dient alleen voor een algemeene beslissing over de Gärtnereigenschap als zoodanig.
Het type krijgt men verder alleen door het biochemisch en cultureel onderzoek.
Deze typen geven eenig uitsluitsel over de infectiebron in de dierenwereld.

*) Hohn & Hermann. Die Typen der Gärtnerbakterien und die Quelle ihrer Infektion
in der Tierwelt. Z. f. Bakt. Orig. Bd. 133, 1935, pg. 183.

Zoo komt b.v. de ratinbacii voor bij de rat ; typen Kiel en Rostock vooral bij het
kalf, echter ook bij rund, veulen en varken. Beide typen moet men als runderspecifiek
beschouwen. In tegenstelling hiermede is het Moskoutype meer vogelspecifiek;
deze komt vooral voor bij de eend. De bron van het Jenatype is geheel en al ver-
borgen.

In verband met het vinden van Gartnerbacillen, type Kiel, bij een kalf, bij de
uitvoering van het bacteriologisch vleeschonderzoek, werd door Pohen¹) een onder-
zoek verricht bij alle dieren, afkomstig van dezelfde stal. Er bleek een koe bacillen-
uitscheider te zijn. Dit dier maakte een gezonde indruk, had geen temperatuur-
verhooging en geen enteritis-verschijnselen. Voedingstoestand was goed. De melkgift
had dagelijks steeds 20 liter bedragen. Het dier had 10 weken van te voren normaal
gekalfd ; de secundinae waren manueel verwijderd, zonder dat de koe hiervan eenig
nadeel had gehad. De sectie gaf leverdistomatosis, overigens geen afwijkingen.

Het bacteriologisch onderzoek had tot resultaat dat Gartnerbacillen, type Kiel,
werden gevonden in de lever, portale lymphklieren, in de gal en in de inwendige
darmbeenslymphklieren. Blijkbaar had, onder invloed van bepaalde omstandigheden,
een binnendringen van de in de darminhoud aanwezige Gartnerbacillen in de bloed-
baan, via de lymphe, plaats gevonden. Deze bacillen waren door het lichaam vrijwel
onschadelijk gemaakt, echter in gal, lever, leverlymphklier en darmbeen-lymphklier
waren nog enkele bacillen achter gebleven. Pohen merkt nog op. dat, als dit dier
op de gewone wijze ter slachting was aangevoerd, men zeer zeker geen bacteriologisch
onderzoek had verricht, zoodat dit geval waarschijnlijk tot de z.g. latente paratyphus-
infecties zou zijn gerangschikt.

Pohen besluit zijn artikel met de conclusie, dat het beslist noodzakelijk is, bij
het vinden van paratyphusbacillen tijdens de keuring van slachtdieren, in de stal
van herkomst bij alle dieren een onderzoek te doen plaats vinden naar het voorkomen
van bacillenuitscheiders.

In het Staats Veterinair Onderzoekingsinstituut te Potsdam werd bij 3200 runderen
en kalveren een bacteriologisch onderzoek verricht. Francke en Standeusz ²)
geven, op grond van de resultaten van dit onderzoek, de volgende opvatting over
het vraagstuk der bacillenuitscheiders.

Zij zijn en blijven o.a. van meening, dat bacteriën der paratyphus-cnleritisgroep
in de darmflora van runderen en kalveren kunnen aanwezig zijn, zonder in het
parenterale gedeelte van het lichaam door te dringen en zonder tot de vorming
van antistoffen (agglutininen) aanleiding te geven, niettegenstaande andere onder-
zoekers bij een kleiner aantal onderzoekingen en een andere wijze van werken het
tegendeel zouden hebben gevonden.

Francke en Standfusz hebben verder waargenomen, dat er klinisch volkomen
gezonde bacillenuitscheiders zijn, die zich na een 2 maal positief faecesonderzoek
geheel en al van de paratyphusbacillen blijken te hebben ontdaan, dus daarna geen
bacillen meer afgeven. Zij zijn dan ook van oordeel, dat men pas na een 3 maal
positief faecesonderzoek een dier tot bacillenuitscheider mag proclameeren. Het
bloedonderzoek is, volgens hen voor het opsporen van bacillenuitscheiders en in-
fectiehaarden in een bepaalde veestal een zeer waardevol hulpmiddel en geeft een
belangrijke steun aan het faecesonderzoek.

Dieren met een blijvende agglutinatietiter van 1 op 200 of meer moet men eenigen
tijd in observatie nemen en van hen moet men ook andere se- en excreta, in het
bijzonder urine, onderzoeken. Bij een titer van 1 op 800 of hooger kan men met zeker-

¹\') Pohen. Beitrag zum Problem der Enteritisdauerausscheider. (Z. f. Fl. u. Milchhyg.
Jg- 45, \'935, Pg- 466).

²) Francke und Standfusz. Dauerausscheider von Fleischvergiftern und ihre Bekamftfung.
(D.T.W., Jg. 43, 1935, pg. 721).

heid aannemen, dat op een of andere plaats in het lichaam nog paratyphusbacillen
aanwezig zijn, ook al kan men ze niet in excreta van het dier aantoonen.

Door Mieszner & Köser ^]) werden 1024 faeces- en 879 bloedmonsters onderzocht
op het aanwezig zijn van paratyphusbacillen. Het gelukte hun onder deze dieren
12 bacteriedragers cultureel vast te stellen. Slechts 6 runderen konden 3 maal,
telkens na een tijdsverloop van 10 dagen, onderzocht worden. Hiervan bleken
4 dieren bacterie-uitscheiders te zijn in den zin van de Pruisische Ministerieele
Beschikking. Eén dier scheidde, bij een 2-tal opeenvolgende onderzoekingen met
een tusschenruimte van 14 dagen, Gärtnerbacillen met de faeces uit. In 3 gevallen
zag men geen overeenstemming tusschen het eerste en het daarop volgende cultureele
onderzoek. Slechts 4 dieren kon men maar éénmaal onderzoeken.

Het bloedonderzoek, verricht bij 60 dieren, gaf in 6,7% een positieve agglutinatie
tegenover Gärtner en Breslau, terwijl het morphologisch aantoonen der bacillen
slechts in 1% der gevallen gelukte. Volgens Mieszner & Köser is het bloedonder-
zoek van niet veel belang bij het opsporen van bacteriënuitscheiders, men moet
het meer als een vervolmaking van het faecesonderzoek opvatten, terwijl het als
oriënteeringsmiddel bij het onderzoek van een veebeslag goede aanwijzingen kan
geven.

a). dieren, waarbij in een 2-tal opeenvolgende faecesonderzoekingen, met een
tusschenruimte van 10 dagen, enteritisbacillen in de faeces worden aangetroffen ;

b). als het tweede onderzoek negatief is, echter het derde onderzoek, weer na 10
dagen, positief;

c). als tweede en derde onderzoek negatief zijn, echter het vierde onderzoek,
weer na 10 dagen, positief verloopt.

Vindt men in het vierde monster echter ook niets, dan moet men een dergelijk
dier als geheel onverdacht beschouwen. Klinisch zieke dieren vallen, volgens schrij-
vers, niet onder het begrip uitscheiders. Een schifting der dieren in echte en toevallige
uitscheiders was met hun resultaten niet door te voeren.

Mieszner & Köser rncenen, dat er geen verschil bestaat tusschen de enteritis-
bacillen van een koe en een kalf. Het is verder noodzakelijk gebleken bij een dergelijk
onderzoek niet alleen te letten op runderen boven de 3 maanden, echter ook op de
kalveren. Verder meenen zij, dat men de resultaten van de vleeschkeuring en van
de verschillende onderzoekingsinstituten moet gebruiken bij de bestrijding van
de bacteriënuitscheiders. Ook zij vinden het noodzakelijk, bij het constateeren van
een geval van kalverparatyphus tijdens de vleeschkeuring op de betreffende stal
een onderzoek in te stellen naar het voorkomen van mogelijke bacillendragers.

12/A International Veterinary Congress, Neui-Tork \'934, Vol. II. blz. 138—157 :
Le charbon hématique par le Dr. M. Mazzucchi.

In de rapporten van het 12e Int. Veeartsenijkundig Congres dat in 1934 te New-
York gehouden werd, deelt Dr. Mazzucchi in zijn inleiding mede, dat miltvuur
nog zeer veel voorkomt vooral in Zuid- en Oost-Europa, Afrika, Azië, Centraal-
en Zuid-Amerika. Een literatuuroverzicht wordt niet gegeven, wel worden eenige
interessante punten genoemd. De miltvuurbacil is het eerst gezien door Pollender,
die in 1849 „kleine stokjes" in miltvuurbloed waarnam. Koch (1874) slaagde er
in de bacil te kweeken en wekte bij dieren experimenteel de ziekte op. Gowles
toonde in rioolwater een actieve bacteriophaag ten opzichte van miltvuurbacillen
aan, deze phaag beschutte echter niet tegen experimenteele infecties. Epidemiolo-

Mieszner & Köser. Dauerausscheider von Fleischvergiftern und ihre Bekampfung.
D. T. W. Jg. 43, 1935, pg. 561 en 725.

gisch is van belang het onderzoek van Pockschichewsky en Goldwin (reeds in dit
tijdschrift door mij gerefereerd), die het ontkiemen der miltvuursporen en de ver-
meerdering der bacillen in de bodem bestudeerden en de invloeden van het klimaat,
die dit bevorderen, nagingen. Zij konden een miltvuuruitbraak voorspellen, daar,
als 2 a 4 weken van te voren de klimaatomstandigheden gunstig waren, inderdaad
een miltvuurbacillen-toeneming in de bodem vast te stellen was. De verspreiding
van miltvuur kan geschieden door vogels (Dukalow en Legkch) en door insecten
(Dalrymphe), daarom moeten miltvuurcadavers onmiddellijk vernietigd worden.
De therapie is nog steeds toediening van miltvuurserum. Rabinowitch vermeldt
resultaten met arseenbenzol, Warringsholz en Boncert bevelen de creolin-per-os-
methode aan, die Meyer in 1891 reeds toepaste. Mazzucchi zelf heeft resultaten
verkregen door de pH van de darm door middel van fermenten per os te beïnvloeden.
(Een therapeutische maatregel, waarvan d.e belangrijkheid mij en anderen vele
malen in de praktijk gebleken is, nl. het laten vasten van een miltvuurpatiënt, wordt
hier, evenmin als in vrijwel alle werken over miltvuur, niet genoemd. — Ref.).
De eerste die entte was Pasteur (1881), het doe! was een licht verloopend
miltvuur op te wekken ; hij gebruikte een le vaccin (zwak, door kweeken bij hooge
temperatuur) en 10 a 15 dagen later een 2e vaccin (sterker) ; deze methode was
echter niet zonder gevaar.

Groep I. Enting met verzwakte bacillen. Hiertoe behoort de methode van
Pasteur en nog vele anderen (o.a. die waarbij verzwakt wordt met chemische
middelen).

Groep 11. Enting met steriel miltvuuroedeemvocht. Dit is de methode volgens
de theorie van Bail, door het inspuiten van de „aggressinen", die in het oedeem-
vocht zitten, zouden specifieke antiaggressinen ontstaan.

Groep III. Enting met serum en vaccin (o.a. de veel toegepaste methode van
Sobernheim).

Groep IV. Enting met miltvuurbacillen en sporen die onder bijzondere om-
standigheden op bepaalde plaatsen in het lichaam gebracht worden, o.a. het lipo-
vaccin van Lf.moignic. en Pinoy, de intradermale methode van Bf.sredka. (Hierbij
had ook nog genoemd kunnen worden de methode van Poels met sporenbevattende
watjes. — - Ref.)

Volgens Mazzucchi voldoet geen enkele methode geheel, behalve die van Bes-
redka. (Mij is echter literatuur bekend, die ook Besredka\'s methode verwerpt.
Rf.f.). Volgens Mazzucchi is men eigenlijk nog steeds gebleven bij de oude gedachten-
gang van Pasteur om te enten met gemitigeerde bacillen. Dit idee heeft Maz-
zucchi laten varen ; hij stelde zich ten doel onverzwakte bacillen te gebruiken,
doch deze zoo toe te dienen, dat zij op de plaats van enting blijven, terwijl de scha-
delijke werking gedeeltelijk geneutraliseerd wordt; m.a.w. men moet locaal miltvuur
opwekken met als resultaat algeheele immuniteit. Hij beschouwt het oedeem, dat
in spontane miltvuurgevallen optreedt, als een poging om bacillenverspreiding
tegen te gaan; hij trachtte daarom kunstmatig een oedeem op te wekken. Inderdaad
is Mazzucchi er in geslaagd een stof te vinden, die zoodanig werkt, nl. saponine
(dit is een glucoside, die in wortels van planten voorkomt). Spuit men een steriele
saponinoplossing in, dan krijgt men een ontstekingsoedeem, dat macroscopisch
geheel met een miltvuuroedeem overeenkomt. Voegt men nu aan de saponinoplossing
bacillen toe, dan blijkt (dit werd aangetoond bij cavia, konijn, geit, schaap, paard,
rund), dat inderdaad alleen een locaal miltvuur ontstaat. De immuniteit is hierna
zeer groot. Hoe nu dit saponinhoudend vaccin, dat „carbozoo" genoemd wordt,
precies bereid wordt, heeft Mazzucchi niet medegedeeld (als men nauwkeurig
naar de bereidingswijze vraagt, wordt men door Mazzucchi verwezen naar zijn
publicaties, die de bereidingswijze slechts in vage termen vermelden). De miltvuur-
bacillen en sporen blijven zeer lang leven in de saponin en de virulentie gaar niet
achteruit. Runderen krijgen geen of geringe temperatuurreactie, schapen en geiten

evenwel reageeren steeds met hooge temperatuur. Geïmmuniseerde dieren kunnen
zoowel een negatieve als positieve Ascoli-reactie van het serum geven ; in beide
gevallen is er sterke immuniteit. De huidreactie, die vooral bij geiten nagegaan werd,
is als volgt : eerst cyanose op de plaats van enting, na 24 uur oedeem, hierna wordt
de huidkleur donkerder, er ontstaat geen substantieverlies noch uittreding van
exsudaat, hierna verdwijnt het oedeem en herstelt de huid. In sommige gevallen
van hevige reactie vormt zich een wondkorst. (Mazzucchi gaat op dit laatste niet
dieper in, toch is dit wel een kwestie van belang, immers insecten kunnen door
een dergelijke wondkorst aangelokt worden. In tropische landen met hun vele in-
secten zou dit bezwaar ernstig kunnen blijken te zijn. Mij werd medegedeeld door
een Collega uit Zuid-Afrika, dat dit bezwaar daar inderdaad bestaat. - Ref.).

In de praktijk is het vaccin reeds bij millioenen dieren toegepast (dosis bij middel-
groote en groote dieren 2 cc subcutaan). Sterfte door d.e enting kwan niet voor,
enkele hevige entreacties genezen steeds zonder serumtherapie : bij de geënte dieren
kwam geen enkel miltvuurgeval meer voor. Het vaccin wordt thans gebruikt in Hon-
garije, Zwitserland, Duitschland, Holland, België, Albanië, Yoegoslavië, Rusland,
Erytraea, Egypte, de Belgische Congo, Z. Afrika en Japan.

De discussie, die op Mazzucchi\'s voordracht volgde, bracht een volledige be-
vestiging van MazzuccHi\'s resultaten. Gerlach vermeldde zijn fraaie resultaten
met carbozoo bij 25.000 runderen gedurende een miltvuurepidemie in Oostenrijk :
de epidemie was op slag onderdrukt. Op één bedrijf waar 1500 koeien met carbozoo
geënt waren, stierf geen enkel van deze dieren, per abuis waren 36 koeien vergeten,
hiervan stierven er 4, haastig werden nu de 32 anderen ingespoten, waarna ook
deze koeien in leven bleven.

Ook Eichhorn (U.S.A.) vermeldde zijn schitterende resultaten met carbozoo ;
hij complimenteerde Mazzucchi met zijn onderzoekingen.

Les nouvelles méthodes de vaccination anticharbonneuse ;
parj. Vidal Munné (i2th Int. Vet. Congress New-York, 1934, Vol. II, p. 157 -168).

Ook Munné heeft een inleidend overzicht en bespreekt de enting volgens
Pasteur, de agressinen uit het oedeemvocht van Bail. de combinatie miltvuurbacil
en antagonist (b. pyocyaneus etc.), eveneens wordt Bf.sredka vermeld, die de belang-
rijkheid van de huid bij miltvuurinfectie en miltvuurimmuniteit aantoonde, op grond
daarvan verdient de intradermale vaccinatie volgens Munné de voorkeur.

Het vermogen om een individu miltvuur te doen krijgen berust bij de bacil op
het bezit van een kapsel : alleen kapselvormende bacillen zouden volvirulent zijn.
Immuniteit zou alleen dan goed ontstaan als de locaal ingebrachte volvirulente
miltvuur-entstof zich locaal kan vermeerderen ; de bacillen moeten kapsels hebben.
De enting is in het algemeen op 3 wijzen te verrichten : a) injectie van sporen,
b.) d.m.v. toevoeging van saponine etc. c) d.m.v. volvirulente doch sporenlooze
vaccins. Volgens Munné zal de laatste methode te verkiezen zijn ; de injecties zouden
intradermaal moeten geschieden.

Het rapport van Munné is uitsluitend een theoretische beschouwing, laboratorium-
experimenten worden niet of vaag vermeld, resultaten uit de praktijk ontbreken
geheel. Jac. Jansen.

Patarino¹) gaf aan konijnen en cavia\'s per os zemelen met miltvuurbacillen
houdend materiaal (afkomstig van cavia\'s die aan miltvuur waren gestorven).
Zes tot 40 uren na die maatlijd werden faeces van de proefdieren genomen en be-
handeld met verdund zoutzuur. Daarna werden, met emulsie van de faeces, bouillon-
buisjes geënt en 48 uren bij 37⁰ C. bewaard. Zij bleven steriel ; schrijver concludeert
daaruit dat de bacillen in de darm der proefdieren geen sporen gevormd hebben.

Door de herkomst van de runderen na te gaan, waarbij in Cottbus cysticercosis
werd gevonden, kwam Krueger tot de meening dat het voederen van gras
van bevloeiingsweiden bij runderen een dubbel zoo groote kans geeft op cysticer-
cosis als het voederen van ander groen voeder. Verder vond hij, dat vooral gras-
kalveren en jonge stieren blaaswormen kunnen hebben, een waarneming, welke
ook in ons land al meermalen is gedaan. Toch kunnen zelfs nog levende finnen bij
runderen van 10 jaar oud voorkomen.

Krueger vond verder, dat twee-derde van de levensvatbare finnen voorkomen
bij jonge runderen, en wel bij jonge stieren zelfs 2 maal zoo vaak als bij vaarzen.
De verhouding van levende finnen tot doode finnen is bij deze jonge dieren als 4 : 5,
terwijl op hoogeren leeftijd ongeveer 2 maal zooveel doode als levende blaaswormen
worden aangetroffen.

De z.g. praedilectieplaatsen voor levende finnen zijn vooral de kauwspieren,
de tong en het middenrif. Het hart geeft ongeveer in 10% levensvatbare finnen.
In andere spieren vindt men bijna alleen cysticerci, als een massainfectie heeft plaats
gevonden. De slokdarm bleek in Cottbus steeds vrij te zijn van blaaswormen.
Sterkfinnige runderen kwamen slechts bij 3% van alle finnenrunderen voor, en
blijkbaar dan nog het meest bij jonge dieren.

De gemeenten, waarin gras van bevloeiingsweiden werd gevoederd, leverden,
vergeleken met andere plaatsen, 2A maal zoo dikwijls runderen met levende
cysticerci en 2 maal zoo dikwijls dieren met afgestorven finnen op. Op 11 van
dergelijke plaatsen kwamen gemiddeld 11 rund met levende, en 2 runderen met
afgestorven parasieten voor, terwijl op 48 andere plaatsen gemiddeld slechts 0,6
rund met levende, en 1 rund met doode finnen werd waargenomen.

Onder leiding van Keller²) heeft Windhausen nagegaan, in hoeverre
runderfinnen, na een 24 uur durende bevriezing bij —.3° C. waren afgestorven,
waarbij hij gebruik maakte zoowel van de methode van Franke, als van de door
Keller gewijzigde verteringsmethode volgens Iwanizkv, waarbij een celluloid-
buisje wordt gebruikt.

Van 48 blaaswormen, volgens Franke onderzocht, hadden na het bevriezen
nog 8 exemplaren de hals uitgestulpt; hiervan stulpten zich 4 parasieten later zelfs
nog geheel uit en één toonde nog beweging.

Van 41 bevroren finnen, met de veteringsproef onderzocht, bleef er geen één
onverteerd. Evenzoo zelfs nog blaaswormen, die 12 uur en zelfs slechts 1 uur bij
— .3 \' C. waren bevroren. Men moet, volgens Keller, een onderscheid maken
tusschen de nog aanwezige eigenschap tot bewegen en de eigenschap, nog een
infectie te veroorzaken. Beide zijn niet identisch.

Uit de verteringsproeven blijkt wel duidelijk, zegt Keller, dat blaaswormen,
welke 24 uur bij —.3° C. bevroren zijn geweest, ook al liggen ze in het binnenste
van het vleesch, niet meer een infectie kunnen veroorzaken.

Bij uitgebreide onderzoekingen (Franke ³), eveneens verricht over het afsterven
van finnen bij bevriezen in het „Reichsgesundheitsamt", was waargenomen, dat
vooral bij een langzaam bevriezen van het vleesch de finnen met groote zekerheid wor-
den gedood. Het geheel en al door en door bevroren zijn van de vleeschvoeten zou
tot stand zijn gekomen, als een insteekthermometer in de diepte van den voet een

temperatuur van minstens —.3° C. aangeeft. Op grond van deze waarnemingen
werd ten slotte in een ministerieel rondschrijven bekend gemaakt, dat, als door
een insteekthermometer blijkt, dat gedurende 24 uur in het binnenste van het
vleesch een temperatuur van—.3° C. is geweest, men mag aannemen, dat alle blaas-
wormen afgestorven zijn.

Franke had nu gelegenheid deze kwestie nog eens nader te onderzoeken. Het
bleek hem toen, dat, al was aan bovengenoemde voorwaarden voldaan, nog 1/3
deel der finnen levensvatbaar was (uitstulpingsproef met gal). Hij meent, dat vrij
spoedig een degeneratie bij een volledig ontwikkelde blaasworm optreedt. Volgens
hem speelt de ouderdom der fin een groote rol bij het al of niet levensvatbaar zijn.
Hoe het is te verklaren, dat een deel van even-oude finnen gedegenereerd is, en
een ander deel nog levensvatbaar blijft, weet men niet. Misschien speelt hier ook
een individueel verschillend resistentievermogen een rol.

In ieder geval heeft het onderzoek van Franke aangetoond, dat een temperatuur
van —.3° C. in het binnenste van het vleesch, ook al heeft deze minstens 24 uur in-
gewerkt, niet voldoende is, om alle daarin aanwezige blaaswormen te dooden.

Onderzoekingen over het minimum-aantal spiertrichinen noodig om een besmetting bij muizen,
ratten, cavia\'s, konijnen en honden te veroorzaken.

Matoff ¹) gebruikte bovengenoemde proefdieren en deze werden met van te
voren microscopisch onderzocht materiaal, door middel van een fijne pincet, pero-
raal besmet en op zijn vroegst 4 weken p.i. gedood.

De muis bleek het gevoeligst voor de enterale trichineninfectie ; daarna volgen
rat, hond, cavia en konijn. Van de muizen werd 30% trichineus na het voederen
van 2 trichinellen. Een van te voren laten hongeren begunstigt het aanslaan van
de infectie. Ratten, die, zonder te hongeren, met 2 trichinellen niet konden worden
besmet, werden bij een gelijke infectiemethode, 11a een voorafgaande hongering,
voor 60% ziek ; muizen daarentegen slechts voor 40%.

Voor cavia\'s waren minstens 10 trichinen noodig, voor konijnen 50 en voor
honden 20—30 stuks. Behalve het lichaamsgewicht speelt ook nog de soortdispositie
der dieren bij de wisselende gevoeligheid voor een trichineninfectie een rol. Even-
zoo zijn ouderdom en voedingswijze van belang. Dat bij het voederen van slechts
2 spiertrichinen 40% der muizen en 60% der ratten met succes kunnen worden
besmet, spreekt voor een gelijkmatig voorkomen van mannelijke en vrouwelijke
trichinen in de musculatuur.

Het voorkomen van trichinen bij hond en kal, alsmede bij mensch en varken, in Kopenhagen.

Bij het onderzoek van 1000 honden en katten in Kopenhagen vond Hjörtlund ")
geen trichinen. Van elk dier werden in totaal 192 praeparaten (8 eompressoriën)
onderzocht. Ook vond hij geen sarcosporidicn bij dit onderzoek. Slechts bij 4 jonge
honden zag hij, tusschen de spierfibrillen, een ascaridelarve.

Uit deze resultaten blijkt, volgens Hjörtlund, dat de trichinosis, die in het begin
van 1900 in Kopenhagen nog vrij vaak voorkwam, zoo goed als verdwenen is.
Als oorzaak hiervan ziet hij het trichinenonderzoek, dat in 1904 verplicht werd
voorgeschreven. Het niet meer vaststellen van trichinosis bij hond en kat als ge-
volg van deze „trichinoseschau" zou een bewijs zijn, dat de infectie via de rat, bij
deze dieren practisch niet voorkomt en het grootste gevaar komt door het nuttigen
van varkensvleesch door de honden en katten.

Gevallen van klinische trichinosis bij den mensch zijn in Denemarken slechts
sporadisch voorgekomen. Lichtere infecties, met verkalkte trichinen zag men in

*) Matoff : Versuche zur Feststellung der Mindestzahl von Muskeltrichinen, welchh
zur Infektion von Mäusen, Ratten, Meerschweinchen, Kaninchen und Hunden erforderlice
ist. (Tierärztl. Rundschau, 1935, pg. 466).

²) Hjörtlund : Fortgesetzte Untersuchungen über das Vorkommen von Trichinen bei
Hunden und Katzen, sowie eine Übersicht über ihr Vorkommen bei dem Menschen und beim
Schwein in Dänemark. (Skand. Veter. tidskrift, 1935, pg. 536).

de laatste helft der vorige eeuw in D. nog wel. Na de invoering der „schau" vond
Fibiger in de eerste jaren in lijken nog wel eens een enkele trichine, later echter
nooit meer.

Volgens een statistiek werden in de laatste 12 jaren bij ongeveer 4 millioen onder-
zochte varkens slechts 3 varkens trichineus bevonden. In de laatste 5 jaren zag men
bij 2 millioen varkens zelfs geen enkel geval meer. Op grond van deze cijfers meent
H. dan ook, dat men in Denemarken niet meer van een trichinosisgevaar kan spreken.

Betaxine (I. G. Farbenindustrie en Bayer) is het antineuritische vitamine 15.
(GI₂HI₆N₄OS), in ampullen van 400 duiven-eenheden (T. E.). T. E. - de hoe-
veelheid vitamine noodig om een duif, door vitamine-arme kost ziek geworden,
te genezen ; komt overeen met 0,0025—°;°°35 mg van het vitamine-chloride.
Tegen neuralgieën, beriberi enz.

Collumol (Dr. Baljet, Arnhem) is colloidaal aluminiumhydoxyde, een wit poeder ;
in dosis van 2 gram, bij hyperaciditeit.

Instantine (I. G. Farbenindustrie) analgetisch en pijnstillend; tabletten bevatten
330 mg aspirine, 120 mg phenacetine, 50 mg coffeïne en 30 mg salopheen. Dosis
i—2 tabletten.

ObslipaI (N.V. Orgachemia te Oss) in dragées die de werkzame bestanddeelen
bevatten van aloë, radix rheï, cortex rhamni frangulae, fol. sennae, zonder de balast-
stoffen. Dosis i— 2 dragées, zoo noodig 3 -4.

Calcium Sandoz. De samenstelling van de inhoud der ampullen voor inspuiting,
is gewijzigd. Zoowel de 10 proc. als de 20 proc. calcium-Sandoz-ampullen bevatten
het goed oplosbare dubbelzout van calciumgluconaat en calcium-actobionaat,
waardoor het uitkristaliseeren wordt voorkomen. Het gegranuleerde Calcium-Sandoz
is 100 proc. calciumgluconaat.

Eusod (Firma Schering Kahlbaum, Berlijn) bevat een synthetische aluminium-
natriumsilicaatvcrbinding met oxydum magnesicum. Aanbevolen tegen hyper-
chloorhydrie, maagzuur enz. Het werkt spoediger dan andere silicaat-verbindingen,
en licht laxeerend. In de handel in doosjes van 6 en 12 tabletten.

Optonicum Merck is een bloedvormend tonicum dat een geconcentreerd leverextract
bevat en aangenaam smaakt ; per 100 gram 2,5 gr leverextract, 0.57 gr ijzer-,
mangaan- en koperzouten, 2,6 gr eener 50% oplossing van glycerino-phosphas
natricus en 0,25 gr cofTeinum, verder stomachica.

Scotline (Firma Sgott & Browne) is een gestandaardiseerd vitamine-preparaat,
bereid uit heilbotlevertraan met vermeerdering van het vitamine-gehalte.

Celion-Merck, per tablet 10 mg acid. ascorbinicum (vitamine C). 1—5—8 tabl.
p. etmaal.

Chinin-Calcium-Sandoz : per cc 100 mg gluconas calcicus en 60 mg gluc. chinini.
37 mg chininum. Gebruik : intramusculair of intraveneus tot 30 cc per dag.

Sedal-Merck : per tablet Aethylmorphin en Ephetonin ana 5 mg, Coffeïn 50 mg,
Phenacetin 100 mg en Amidopyrin 150 mg. Gebruik : p. etm. 2—4 tabl.

Geneesk. Tijdschr. v. Ned. Indië 1935, Afl. 22, blz. 1894. Pharm. Weekblad 1935,
1936. Vrijburg.

Het Hoofdbestuur noodigde U uit vóór 15 Maart een oordeel te geven over de
huidige en de toekomstige uitvoering der Vleeschkeuringswet.

Het is onder de dierenartsen weinig bekend, dat ik reeds jarenlang het denkbeeld
propageer : „men late de vleeschkeuring uitvoeren door één diergeneeskundigen dienstdat
ik daarover een brochure samenstelde, alsmede een volledig wetsontwerp. Volledig,
voor zoover het onze wetenschap betreft.

Ik stel er thans ten hoogste prijs op in dezen eere-wedstrijd te kunnen mededingen
om de Maatschappij voor Diergeneeskunde de gelegenheid te geven een keus te doen uit
meerdere ontwerpen, zoodat zij ten slotte het beste, haar bekende, ontwerp aan de
Regeering kan aanbieden.

Teneinde U in te lichten, heb ik het wetsontwerp uit mijn brochure overgenomen
en bijgewerkt. Ik publiceer dit thans, er Uw aandacht op vestigend, dat dit ontwerp
is gebaseerd op de grondgedachte :

I11 dit ontwerp is het vraagstuk : ,,uniforme keuring en uniforme keurloonen tegen kostprijs
op de eenvoudigste wijze tot een volledige oplossing gebracht. Verder geeft dit ont-
werp de oplossing voor de moeilijkheden : noodslachtingenkeuring en -verwerking,
export- en importkeuring, destructie, terwijl van de gelegenheid is gebruik gemaakt,
om de bestrijding van de besmettelijke dierziekten aan den veterinair toe te ver-
trouwen. Ook wordt aldus de mogelijkoeid geopend voor de herovering van de melk-
keuring door den diergeneeskundigen dienst, alsmede voor den uitbouw van alle andere
veterinaire overheidswerkzaamheden.

Aldus wordt gediend het belang van het algemeen , van den consument, van den
slager en van den boer,en ook van den dierenarts.

Ten slotte wijs ik U speciaal op mijn voorstel-artikel 52, waardoor ik meen, dat
bij omzetting van den dienst de belangen van de huidige vol-ambtenaar en van den
practizeerend dierenarts-keuringsveearts worden gerespecteerd.

Alleen door een redelijk voorstel te doen, kunnen wij verlangen redelijk te worden
bejegend.

regelende de wijze, waarop de Slaat der Nederlanden zoo groot mogelijk nut kan
trekken van de toepassing der diergeneeskunde.

Alzoo wij in overweging genomen hebben, dat het wenschelijk is, het gebruik,
dat de Staat der Nederlanden maakt van de kennis der diergeneeskunde hetwelk in ver-
schillende wetten wordt geregeld, te reorganiseeren en in één wet te vereenigen.

Titel 1, van artikel 1 tot artikel 6, bevat regelen omtrent de organisatie van den
Diergeneeskundigen dienst en de algemeene begrippen ;

Titel II. Artikel 6, bevat regelen omtrent de zorg voor den algemeenen gezond-
heidstoestand van de dieren ;

Titel III, van artikel 7 tot artikel 32, bevat regelen omtrent de bestrijding en de
wering van de besmettelijke dierziekten en de keuring va\'\' voor uitvoer bestemde
dieren ;

Titel IV, artikel 32—art. 49; bevat regelen omtrent de wering van vleesch en
vleeschwaren, welke schadelijk zijn voor de volksgezondheid, en van de uitvoer-
keuring van vleesch en vleeschwaren.
Par. 1. Binnenlandsche keuring;
Par. 2. Invoerkeuring ;
Par. 3. Uitvoerkeuring ;
Par. 4. Keurloonen, betalingen.

Wij kunnen hun ook andere werkzaamheden opdragen, die door Ons zijdelings
of rechtstreeks met deze Wet of met hun kennis in verband worden gebracht.

Wanneer in deze Wet, of in de hieruit voortvloeiende voorschriften wordt gesproken
van dienst, dan wordt daarmede bedoeld de Diergeneeskundige Dienst.

Wanneer in deze Wet, of de hieruit voortvloeiende voorschriften wordt gesproken
van directeur-generaal, van inspecteur, directeur, rijksveearts, keurmeester, of eenig
ander ambtenaar, dan wordt daarmede bedoeld de betreffende functionaris inge-
volge deze Wet.

Artikel 3. Deze dienst staat onder de bevelen van den Minister, die speciaal met de
uitvoering van deze wet is belast, en in deze wet wordt aangeduid als Minister :
voor één of meer deelen kan een ander Minister worden belast met het toezicht
op de resultaten.

De dagclijksche uitvoering van de bepalingen dezer Wet of van de hieruit voort-
vloeiende voorschriften wordt opgedragen aan de volgende ambtenaren :

b. meerdere inspecteurs, directeuren en rijksveeartsen, wier aantal en standplaats
door Ons worden vastgesteld ;

c. meerdere keurmeesters, wier aantal en standplaats door den Minister worden
vastgesteld ;

d. de hoofdboekhouder, de boekhouders en verdere administratieve ambtenaren
wier aantal en standplaats door den Minister worden vastgesteld ;

e. ander personeel, wier aantal en standplaats door den Minister worden vastge-
steld.

De wijze, waarop de directeur-generaal en de ambtenaren met hoogeschool-
oplciding worden benoemd, geschorst en ontslagen, benevens hun werkkring, be-
voegdheid en instructie worden bij algemeenen maatregel van Bestuur geregeld.

Tot inspecteur, directeur en rijksveearts zijn slechts zij benoembaar, die in het
bezit zijn van een diploma van veearts.

De wijze, waarop de andere ambtenaren en verder personeel worden benoemd,
geschorst en ontslagen, benevens hun werkkring, bevoegdheid en instructie worden
geregeld door den Minister.

De Minister stelt alle modellen van formulieren, kenteekenen, merkteekenen enz.,
benevens de boeken voor de geldelijke verantwoording vast.

Artikel 4. Voor de uitvoering van deze Wet kan het Rijk door den Minister worden

verdeeld in districten, aan het hoofd waarvan een inspecteur staat : de districten
kunnen worden onderverdeeld in kringen, aan het hoofd waarvan een directeur is
geplaatst.

a. onder dieren : herkauwende en eenhoevige dieren en varkens, en voor zoover
het hondsdolheid betreft alle dieren, welke daaraan kunnen lijden, en pluimvee ;

b. onder slachtdieren : eenhoevige dieren, runderen, schapen, geiten en varkens.

hoogste twee jaren op andere, dan onder a of b genoemde dieren van toepassing
worden verklaard ;

c. onder vleesch : gestorven of gedoode slachtdieren of deelen van deze, daaronder
begrepen ongeboren vruchten, mits de dieren of de deelen noch verduurzaamd,
behalve door afkoeling, noch toebereid zijn.

Van deze bepaling zijn uitgezonderd hoornen, hoeven, klauwen, borstels, wol,
huiden, voor zoover deze laatst niet afkomstig zijn van varkens, en andere door
den Minister aan te geven voor technische doeleinden bestemde deelen.

d. onder vleeschwaren : verduurzaamd, behalve door afkoeling, of toebereid vleesch,
ook indien het met andere stoffen is vermengd.

Bij algemeenen Maatregel van Bestuur kunnen in het belang van de volksgezond-
heid voorschriften worden gegeven betreffende het verduurzamen en toebereiden
van vleesch en hetgeen daaronder wordt verstaan, en kan worden bepaald, welke
stoffen bij het bereiden van vleeschwaren niet mogen worden gebruikt :

ƒ. onder uitvoeren van vleesch : het in een vervoermiddel tot uitvoer vee of vleesch

geladen hebben, of vee of vleesch vervoeren of drijven in de richting van de landsgrens
binnen een strook van 200 M. aan de binnenzijde dier grens.

Artikel 6. De Diergeneeskundige Dienst is belast met het onderzoek naar den al-
gemeenen gezondheidstoestand van dieren, voor zoover dit in het algemeen belang
is, en met het aanwijzen van middelen ter verbetering.

Artikel 7. Bij algemeenen maatregel van bestuur wordt bepaald, cene commissie
van deskundigen gehoord, welke ziekten van dieren voor besmettelijk worden ge-
houden, waarbij tevens wordt vastgesteld, wanneer eenige der in deze wet genoemde
maatregelen moeten toegepast worden.

Het advies van de commissie van deskundigen wordt gelijktijdig openbaar gemaakt
met het bekend maken van het betreffende Kon. Besluit.

a. zieke en verdachte dieren : dieren, die volgens den directeur of den inspecteur
door een besmettelijke ziekte in den zin dezer wet zijn aangetast of kunnen zijn
aangetast, of deze kunnen verspreiden ;

b. verdachte voorwerpen : alle voorwerpen, ook dieren, die verdacht worden gevaar
op te leveren voor deze besmetting.

Artikel g. Indien een dier verschijnselen van een besmettelijke ziekte in den zin dezer
Wet vertoont, geeft de eigenaar, houder of hoeder hiervan terstond kennis aan
den directeur, of zoo deze geen kantoor ter plaatse heeft, op een door den Minister
aan te geven plaats.

Artikel 10. Het is verboden zieke of verdachte dieren te vervoeren ofte verplaatsen

over andermans terrein, tenzij met toestemming van, en onder voorwaarden te stellen
door den directeur.

Artikel ii. Indien de directeur verschijnselen eener besmettelijke ziekte constateert,
dan treft hij de door den Minister voorgeschreven maatregelen.

Artikel 12. Het is verboden besmette of verdachte voorwerpen te vervoeren van of
naar gebouwen of terreinen, die verdacht of besmet zijn verklaard, als blijk waarvan
een kenteeken is geplaatst, tenzij met toestemming van, en onder voorwaarden te
stellen door den directeur.

Artikel 13. Het is aan personen verboden gebouwen of terreinen, waar een ken-
teeken is geplaatst als in het vorige artikel is bedoeld, te verlaten, zonder toepassing
van de door den Minister voorgeschreven maatregelen van ontsmetting.

Artikel 14. Een ministerieel bevel, dat honden, katten of pluimvee moeten vast-
gelegd, of dat honden moeten gemuilkorfd worden, wordt zoodra mogelijk ge-
publiceerd ter plaatse, ongeacht de publicatie in het Staatsblad.

Artikel 15. Na publicatie van het in het vorige artikel bedoelde bevel in het Staats-
blad is het verboden honden, katten of pluimvee te laten losloopen of honden on-
gemuilkorfd te laten loopen. Indien deze dieren zich bevinden op een erf of terrein
van een ander dan de eigenaar dezer dieren, mogen zij worden gedood en onscha-
delijk gemaakt.

Artikel 16. Onder door den Minister te bepalen omstandigheden en voorwaarden
moet de eigenaar, houder of hoeder van dieren toestaan, dat deze door den Dienst
van een merkteeken worden voorzien.

Artikel 17. Bij algemeenen maatregel van bestuur worden voorschriften gegeven
betreffende het reinigen en ontsmetten van middelen van vervoer.

Vergoeding van de kosten hiervan kan worden geheven naar een door Ons vast
te stellen tarief.

Artikel 18. Tot voorkoming van besmetting kan de Minister verbieden of voor-
waardelijk toestaan het vervoeren of verplaatsen van besmette of verdachte voor-
werpen voor het geheele Rijk of voor gedeelten daarvan.

Artikel ig. De Minister kan veemarkten, diergaarden en soortgelijke inrichtingen
schorsen of sluiten en het houden van keuringen, tentoonstellingen, verkoopingen
en dergelijke wijzen van bijeenbrengen van vee verbieden.

Artikel 20. Bij algemeenen maatregel van bestuur kan worden verboden, dat in
inrichtingen, waar melk van runderen van verschillende eigenaren wordt verwerkt,
door Ons aan te wijzen produkten ten verkoop voorhanden zijn of te koop worden
aangeboden, verkocht, afgeleverd of uit die inrichtingen vervoerd worden, tenzij
voldaan is aan bij dezen algemeenen maatregel van bestuur te geven voorschriften
ter voorkoming van besmetting.

Artikel 21. Bij algemeenen maatregel van bestuur worden voorschriften gegeven,
hoe veemarkten moeten worden ingericht, en hoe, en onder welke voorwaarden
het Diergeneeskundig toezicht aldaar wordt uitgevoerd.

Indien veemarkten niet voldoen aan deze eischen, is het verboden die te houden,
en worden zij op last van den Minister geschorst.

Vergoeding van de kosten van het toezicht kan worden geheven naar een door
ons vast te stellen tarief.

Artikel 22. Tot wering van besmettelijke dierziekten kunnen door ons de in- en
doorvoer van verdachte voorwerpen verboden of voorwaardelijk toegestaan worden.

Artikel 23. Het is verboden, voorwerpen, waarvan de in- of doorvoer voorwaardelijk
is toegestaan, in of door te voeren langs andere, dan door den Minister aan te wijzen
kantoren.

Artikel 24. Indien de in- of doorvoer is toegestaan onder voorwaarde van vooraf-
gaand onderzoek, kan hiervoor een vergoeding worden geheven naar een door ons
vast te stellen tarief.

verdacht wordt, moet door den zorg\' van den eigenaar, houder of hoeder terstond
onschadelijk worden gemaakt.

Artikel 26. Indien de directeur constateert, dat een dier dol of daarvan verdacht
is, laat hij het dier afmaken of onschadelijk maken.

Artikel 27. In geval van afmaken of vernietigen van dieren kan den eigenaar als
schadeloosstelling worden uitgekeerd :

b. voor zieke dieren : het bij algemeenen maatregel van bestuur te bepalen ge-
deelte der waarde in gezonden toestand.

In geval van vernietigen van andere besmette voorwerpen wordt den eigenaar
de waarde der voorwerpen als schadeloosstelling uitgekeerd.

Artikel 28. Behoudens het geval van het afmaken of het vernietigen van aan honds-
dolheid lijdende of daarvan verdachte honden of katten worden, indien de Dienst
besmette voorwerpen vernietigt, deze gewaardeerd.

De in het vorige lid bedoelde waardeering geschiedt door een door den directeur
benoemden deskundige.

Indien de directeur of de eigenaar of diens gemachtigde geen genoegen neemt
met de waardeering, geeft de directeur hiervan terstond kennis aan den kanton-
rechter, die bij eenvoudige beschikking twee deskundigen benoemt, welke met den
eersten deskundige de waardeering verrichten en bij meerderheid van stemmen
beslissen.

Terstond nadat de waarde is vastgesteld, doet de directeur het bedrag uitbetalen.

Artikel 2g. Indien de Dienst door of bij het onschadelijk maken van voorwerpen
schade toebrengt aan terreinen of gebouwen of voorwerpen, dan wordt deze op
dezelfde wijze gewaardeerd en uitbetaald, als is geregeld in het vorige artikel.

Artikel 30. Schade, veroorzaakt door de toepassing van maatregelen, strekkende
0111 besmetting buiten het bedrijf te weren, kan volgens door den Minister vast te
stellen algemeene regelen worden vergoed.

Atlikel 31. Op door den Minister aan te wijzen plaatsen en volgens diens voor-
schriften wordt gelegenheid gegeven tot het doen keuren van voor uitvoer naar het
buitenland bestemde dieren.

Voor deze keuring wordt een vergoeding geheven naar een door Ons vast te stellen
tarief.

De Minister kan verbieden naar door hem aan te wijzen landen dieren uit te
voeren, welke niet gekeurd zijn volgens deze Wet.

Titel IV. Par. 1. Van de wering van vleesch en vleeschwaren, welke schadelijk zijn voor de
volksgezondheid en van de uitvoerkeuring van vleesch en van vleeschwaren.

Artikel 32. 1. Slachtdieren zijn aan het keuren onderworpen voor en na den dood.
Indien zij alleen na den dood kunnen worden gekeurd, worden zij beoordeeld als
in nood gedoode of gestorven slachtdieren.

2. Doodgeboren dieren, ongeboren vruchten, gestorven eenhoevige dieren en
runderen, welke jonger waren dan zeven dagen, en gestorven schapen, geiten en
varkens, welke jonger waren dan dertig dagen, worden ter plaatse vernietigd, tenzij
dit vleesch, overeenkomstig de voorschriften, vastgesteld krachtens artikel 41, voor
voedsel voor mensch en dier wordt onbruikbaar gemaakt.

Artikel 33. Hij, die een slachtdier wil slachten of doen slachten, geeft daarvan
vooraf kennis op het kantoor van den directeur of op een door den Minister aan-
gewezen plaats.

De eigenaar, houder of hoeder van een slachtdier, dat gestorven of in nood gedood
is, geeft daarvan kennis, zooals in het iste lid is aangegeven.

Artikel 34. Het is verboden een slachtdier, waarvoor keuring is aangevraagd te
slachten in een anderen kring, dan dien van de aangifte, wanneer het binnen den
termijn bij of door de levende keuring gesteld, wordt geslacht.

2. Gestorven en in nood gedoode slachtdieren moeten voor de keuring worden
aangegeven, en mogen uitsluitend worden gekeurd in den kring, waar zij gestorven
of in nood gedood zijn, tenzij met schriftelijke machtiging van den directeur.

Artikel 33. 1. Het is verboden slachtdieren te slachten, behoudens het dooden in
nood, zonder dat de bevoegde ambtenaar van den Dienst daartoe schriftelijke ver-
gunning of voorwaardelijke vergunning heeft gegeven.

2. De vergunning vervalt, indien het dier niet geslacht is binnen tweemaal 24 uren
na den dag, waarop de keuring plaats vond. Deze termijn kan tweemaal telkens met
ten hoogste twee maal vier en twintig uren verlengd worden.

Artikel 36. Onmiddellijk na de keuring na het slachten wordt het vleesch goed-
gekeurd, voorwaardelijk goedgekeurd of afgekeurd.

Artikel 37. 1. Hij, die een slachtdier ter keuring aanbiedt, kan in geval van voor-
waardelijke vergunning tot slachten of van voorwaardelijke goedkeuring of van
afkeuring van het vleesch herkeuring vragen op kosten van ongelijk.

2. Met betrekking tot de herkeuring geldt hetgeen in de artikelen 35 en 36 is be-
paald over de keuring.

3. De herkeuring wordt verlicht door de twee eerst aanwezige inspecteurs en den
directeur. Bij meerderheid van stemmen wordt de beslissing genomen.

Artikel 38. Indien bij de onherroepelijke beslissing van de keuring het vleesch
voorwaardelijk is goedgekeurd, en niet binnen den gestelden termijn aan de voor
waarden is voldaan, vervalt het vleesch aan den dienst.

Artikel 39. 1. Indien bij de onherroepelijke beslissing van de keuring het vleesch
is afgekeurd, wordt het op kosten van den eigenaar onbruikbaar gemaakt voor voedsel
voor mensch en dier.

2. Het in het eerste lid bepaalde is niet van toepassing op afgekeurd vleesch, dat
bestemd wordt voor de voedering van dieren, in door den Minister aan te wijzen
inrichtingen, waarheen het alleen mag worden verv oerd door bemiddeling van den
dienst, doch op kosten van den eigenaar.

Artikel 40. Onmiddellijk na de keuring of de herkeuring voor het slachten, en on-
middellijk na de keuring of de herkeuring na het slachten kunnen de slachtdieren
of kan het vleesch worden voorzien van één of meer merken, zooals de Minister dat
regelt.

2. Aan anderen dan de bevoegde ambtenaren is het verboden deze merkteekens
aan te brengen, of zonder noodzaak te verwijderen.

Artikel 41. 1. Indien een der, bij de artikelen .... (in voorraad hebben van on-
gekeurd vleesch), of. . . . (vleesch, aan keuring onttrekken) strafbaar gestelde feiten
is opgespoord, wordt het vleesch, waarmede het feit is gepleegd, in beslag genomen
en op kosten van den overtreden voor zooveel mogelijk gekeurd.

2. Indien het vleesch wordt goedgekeurd of voorwaardelijk goedgekeurd, kan het
met goedvinden van den betrokken ambtenaar van het O.M. aan den belanghebben-
den worden teruggegeven, nadat deze de kosten der keuring zal hebben voldaan.

3. Indien het vleesch wordt afgekeurd, of indien, in geval van voorwaardelijke
goedkeuring, niet binnen den bij de keuring gestelden termijn aan de voorwaarden
is voldaan, wordt het vleesch, in het laatste geval, na andermaal in beslag te zijn
genomen, evenwel tijdens den loop der strafzaak niet dan met toestemming van den
betrokken ambtenaar van het O.M., onbruikbaar gemaakt voor voedsel voor mensch
en dier.

4. Indien een der, bij de artikelen .... (invoer vleesch zonder de voorgeschreven
keuring), .... (idem vleeschwaren) of. . . . (vleesch onttrekken aan keuring en
onbruikbaarmaking) strafbaar gestelde feiten is opgespoord, worden het vleesch
of de vleeschwaren, waarmede het feit is gepleegd, in beslag genomen en onbruikbaar
gemaakt voor voedsel voor mensch en dier, welke onbruikbaarmaking evenwel
tijdens den loop der procedure niet kan geschieden dan met toestemming van den
betrokken ambtenaar van het O.M.

a. de tijd, waarbinnen, en de plaats waar de aangifte voor de keuring moet ge-
schieden ;

c. de termijn, waarbinnen de aangifte voor de keuring van de uil nood geslachte
of gestorven slachtdieren moet geschieden ;

e. in welken toestend een geslacht dier moet verkeeren, voordat met de keuring
wordt begonnen ;

h. op welke wijze slachtdieren en vleesch na de keuring of de herkeuring worden
gemerkt;

i. de termijn, binnen welken, en de wijze waarop herkeuring moet worden aan-
gevraagd ;

j. op welke wijze voorwaardelijk goedgekeurd vleesch bruikbaar mag worden
gemaakt voor voedsel ;

k. op welke wijze vleesch en vleeschwaren voor voedsel voor mensch en dier
onbruikbaar gemaakt of vernietigd moeten worden, waarbij de Minister bepalingen
kan maken omtrent het vervoer door de eigenaren ;

Artikel 43. 1 Het is verboden te slachten of vleesch of vleeschwaren ten behoeve
van anderen te verwerken of ten verkoop in voorraad te hebben in andere inrich-
tingen dan die, welke voldoen aan de eischen bij de algemeenen maatregel van bestuur
gesteld.

2. Bij dezen maatregel van bestuur worden eischen gesteld, waaraan vilderijen,
penserijen, drogerijen, rookerijen, zouterijen van dierlijke stoffen, vetsmelterijen,
darmslijmerijen, inrichtingen, bestemd tot hel bewaren of het bewerken van bloed
of dierlijken afval, en dergelijke inrichtingen moeten voldoen.

2. In nood gedoode slachtdieren mogen uitsluitend worden geslacht en gekeurd
in door den Minister aan te wijzen slachtplaatsen.

Vóór het vervoer mogen geen andere slachtbehandelingen zijn verricht dan die
noodig zijn voor het doen verbloeden en het uithalen der buikingewanden.

Artikel 44. Bij algemeenen maatregel van bestuur kan, voor daarbij te bepalen
gedeelten des Rijks worden verboden het oprichten of gebruiken van inrichtingen,
waar geslacht wordt, penserijen, drogerijen, rookerijen, zouterijen van dierlijke
stoffen, vetsmelterijen. darmslijmerijen, vilderijen, inrichtingen, bestemd tot het
bewaren of bewerken van bloed of van dierlijken afval en andere dergelijke inrich-
tingen.

Artikel 45. 1. Het is verboden vleesch of vleeschwaren in te voeren langs andere
kantoren en onder andere voorwaarden dan die welke door den Minister kunnen
worden vastgesteld.

2. Ingevoerd vleesch en vleeschwaren worden op dezelfde wijze gekeurd, gemerkt
en behandeld, als in de vorige paragraaf is bepaald.

Artikel 46. 1. De Minister kan den tijd en de plaats aanwijzen, waarbinnen en waar
gelegenheid wordt gegeven om vleesch of vleeschwaren voor uitvoer bestemd te
doen keuren, onder door hem te stellen voorwaarden.

2. Het keuren, merken en behandelen hiervan geschiedt op dezelfde wijze als
in par. 1 van dezen titel is bepaald.

3. De Minister kan speciale eischen vaststellen, waar aan voor uitvoer bestemd
vleesch en vleeschwaren moeten voldoen, benevens speciale merkteekens voorschrij-
ven.

Artikel 47. Het is verboden vleesch of vleeschwaren uit te voeren, die niet zijn
gekeurd overeenkomstig de regelen van deze Wet.

Artikel 48. Voor de werkzaamheden of bewezen diensten, voortvloeiende uit deze
wet wordt een tarief van betalingen door Ons vastgesteld.
Titel V.

1. De diergeneeskundige dienst is een bedrijf in den zin van art. 88 sub 2 der
Comptabiliteitswet.

2. Het geldelijk beheer van dezen dienst wordt gevoerd overeenkomstig de be-
palingen der Bedrijfswet.

Artikel 50. Bij algemeenen maatregel van bestuur wordt bepaald, wanneer en in
welke deelen des lands deze Wet in werking treedt.

Waar de wet in werking treedt, vervallen alle voorgaande wettelijke bepalingen
te dezer zake. Voor die deelen des Rijks, waar deze wet nog niet van kracht is,
gelden voorloopig nog de bepalingen ingevolge de beslaande wetten.

Artikel 51. Deze dienst neemt de gemeentelijke keuringsdiensten en de gemeente-
lijke slachthuizen over :

b. wanneer die er niet is, na waardeering. Indien de gemeente en het Rijk over
de overnemingsvoorwaarden niet eens kunnen worden, wordt hierover beslist door
een commissie, bestaande uit een door den Gemeenteraad aan te wijzen deskundige,
den directeurger.craal of diens gemr.chtigde, en een docr den Kantonrechter te
benoemen deskundige.

Indien gemeenten bij het inwerking treden dezer wet een batig saldo op de ex-
ploitatie van den vleeschkeuringsdienst of het slachthuis hebben, betaalt de Dier-
geneeskundige dienst gedurende XX jaren het derde deel van het overschot der
drie laatste jaren uit. Deze uitbetaling wordt nader bij K.B. geregeld.

Artikel 52. Het personeel van de bestaande diensten wordt door het Rijk overge-
nomen op dezelfde voorwaarden, als in den dienst van de betreffende gemeente.

Voor de berekening van het inkomen wordt het vaste salaris verhoogd met een derde
van het gedurende de laatste drie jaren genoten bedrag der aan de uitoefening
der functie verbonden emolumenten in Overheidsdienst genoten.

Indien een keuringsveearts, die thans praktijk uitoefent in vol-ambtelijkcn dienst
overgaat, dan worden daarvoor in onderling overleg de voorwaarden vastgesteld ;
indien hij evenwel de praktijk blijft uitoefenen, dan blijft voor hem de bestaande
salarisregeling van den keuringsdienst van kracht.

Zoowel in de laatste helft van Mei 1934 als van Mei 1935 heeft men een rund-
veetelling gehouden en met de volgende resultaten. De totale Nederlandsche rund-
veestapel bedroeg volgens de cijfers van 1934 2.829.684 stuks en volgens de telling
van 1935 2.639.477.

Hiervan waren in 1934 1.433.955 melkkoeien en kalfkoeien, in 1935 1.434.694.
Verder had men in 1934 459-197 stuks vrouwelijk jongvee, jonger dan 1 jaar, in 1935
399.151, terwijl het aantal stuks dragend en gust jongvee, van 1 jaar en ouder, in
\'934 673.275 bedroeg en in 1935 532.857. de Gr.

Hermann Baum und Otto Zietzschmann : Handbuch der Anatomie des
Hundes. Zweite vollständig umgearbeitete Auflage der „Anatomie des Hundes"
von Ellenberger und Baum, neu verfaszt und herausgegeben von Otto Zietzsch-
mann. i. Band: Skelett- und Muskelsystem. Mit 180 Abbildungen. Verlagsbuch-
handlung Paul Parey, Berlin, 1936. Prijs M. 19.50,=/ 11.70.

De bekende anatomie van de hond, van Ellenberger en Baum, dateert reeds
van 1891. Velen onzer, vooral zij, die zich met kleine huisdieren bezig houden,
zullen wel reeds lang naar een nieuwe betrouwbare anatomie van het voornaamste
kleine huisdier hebben omgezien, ook al reeds door de behoefte aan een gids als steun
voor te verrichten operaties.

Aantekeningen van Baum, zelfstandig werk van Zietzschmann en zijn mede-
werkers en verwerking van de literatuur hebben een nieuwe anatomie van de hond
te voorschijn getoverd, waarin de oude aan enige overgenomen figuren is te herkennen,
maar die overigens een volkomen nieuwe bewerking van het materiaal is geworden.
Uitvoerig en nauwkeurig zijn de beschrijvingen der beenderen en der spieren, toe-
gelicht door vele figuren is de tekst, die weinige bijzonderheden zal hebben vergeten,
Er is een werk ontstaan, dat geheel aan de gegevens van de laatste tijd is aangepast
en de anatoom Zietschmann tot blijvende eer zal strekken.

Het is altijd moeilijk juist aan te geven, wat het verschil lussen een hand- en een
leerboek is. Gaat men het eerste meer beschouwen als een werk om na te slaan,
in de overtuiging dat het voor het gezochte niet teleurstelt en dus, de tijd van het
verschijnen in aanmerking genomen, de stand van de wetenschap weergeeft, en bekijkt
men een leerboek als een werk dat den student de nodige kennis moet bijbrengen
en hem wetenschappelijk inzicht in het vak moet geven, dan is mijn indruk van hel
werk van Zietschzmann, dal het zowel het ene als het andere wil zijn, al zal het
meer het hand- dan het leerboek naderen. Zeer te waarderen is de lijst van spieren
naar de innervatie gerangschikt en zijn de figuren aan de preparaten ontleend, maar
voor den dierenarts, die zich niet in de snijzaal, maar thuis op de hoogte moet of wil
stellen, zijn figuren als 166, 167 en 168 te weinig overzichtelijk. Voor den student
in de snijzaal zijn zij waardevolle aanwijzingen voor zijn werk en zijn studie.

De nieuwe anatomie van de hond van Zietzschmann is een werkelijke verrijking
van de veterinaire en van de anatomische literatuur. G. Krediet.

Bijdragen tot de biologie, uit het Physiologisch Laboratorium van Amsterdam.
Directeur : Prof. Dr. G. van Rijnberk. Physiol. Afdeeling : Dr. J. ten Kate, Con-
servator. Phonetische Afdeeling : P. L. Kaiser, Lector. Deel XXIV (1934- 1935).

Met de regelmaat van den jaarkalender is verschenen Deel XXIV, bevattende de
physiologische onderzoekingen, in het jaar 1934—\'935 verricht in het Physiologisch
Laboratorium van de Amsterdamsche Universiteit, onder leiding van Prof. Dr. G.
van Rijnberk.

Het bevat studies van Ten Cate over het centrale zenuwstelsel van visschen en
van het konijn en over slingerbewegingen van den romp, dienende voor de voort-
beweging, bij gewervelde dieren. Bij vier konijnen werden door dezen leerling van
Pawlow de areae striatea geëxstirpeerd en werd nagegaan, of deze dieren, ondanks
het verlies van het optische deel van het neopallium, het gezichtsvermogen terug-
kregen en of, zooals de schrijver reeds vroeger had gevonden, voorwaardelijke
reflexen op een voederbakje gevormd konden worden. Inderdaad werd de oude
bevinding bevestigd en bleek dus opnieuw het niet gebonden zijn van voorwaardelijke
reflexen aan het neopallium bij dit dier.

Walter trachtte het mysterie der ademhaling van de vogels tot klaarheid te bren-
gen door toepassing van de roetinhalatiemethode. Deze werkwijze, door anderen
reeds toegepast om den luchtstroom door de longen en de luchtzakken op te sporen,
bleek niet in staat te zijn, tot de gevolgtrekkingen te leiden, waartoe vroegere onder-
zoekers zich gerechtigd hadden geacht.

Branco van Dantzio verrichtte een experimenteel onderzoek over het samen-
trekken van woorden in de Xederlandsche taal, terwijl Van Rijnberk en Kaiser
een belangrijk onderzoek geven over het isoleeren van de segmentale onderdeelen
van polymere spieren en van romp-rhizomeren bij den hond.

Het is jammer, dat Ten Cate\'s studies over het centrale zenuwstelsel van de vis-
schen door onwelwillendheid van den uitgever Springer in dezen bundel ontbreken,
^len vraagt zich af: moet aldus het koopen van de zeer dure „Ergebnisse der Biolo-
gie" worden bevorderd ?

Ook deze ,,Bijdrage" is weder keurig gebonden en doet, door inhoud en uiterlijk,
het Amsterdamsche Physiologische Laboratorium wederom alle eer aan

Verschenen is No. i, over 1935, bevattende : de lijst van officieele personen, in-
stellingen en vereenigingen op Land- en Tuinbouwgebied. Deze lijst is aanmerkelijk
uitgebreid ; vermeld zijn ook de zuivelfabrieken, de boeren-leenbanken, de beet-
wortelsuikerfabrieken, de aardappelmeel- en de strookartonfabrieken.

Onder dit opschrift geeft collega Toman in afl. No. 24 (1935) van dit Tijdschrift
(blz. 1300 e.v.) eenige beschouwingen over zijne ervaringen t.o.v. de tuberculose-
bestrijding onder het melkvee.

Vanzelfsprekend worden publicaties over dit onderwerp in het Nederlandsche
tijdschrift ook hier met belangstelling gelezen, vooral in Oost-Java, waar de tuber-
culosebestrijding onder het melkvee sedert lang, doch vooral de laatste 3 jaren, tot
een zeer belangrijke overheidstaak wordt gerekend.

Voorop moet worden gesteld, dat deze bestrijding in de Provincie Oost-Java
uitsluitend in handen is van ambtenaar-deskundigen, aan de strengste instructies
is gebonden en gebaseerd is op het opruimen van alle reactiedieren.

Alhoewel bij deze bestrijding zoo noodig het geheele voorgeschreven klinisch
onderzoek en de subcutane tuberculinatie worden aangewend, berust het aanwijzen
van reactie-diercn praktisch geheel op de ophthalmo-tuberculinatie.

Dat dit niet anders kan, hoop ik o.m. binnenkort in een uitvoerige beschouwing
gedurende 1934 en 1935, uiteen Ie zetten.

Het behoeft geen nader betoog, dat de ophthalmo-tuberculinatie in dit geval uit-
gevoerd moet worden met ioo°₀ betrouwbare tuberculine (Koch). Daarmede wil
ik alleen zeggen, dat dergelijke tuberculine het aantal z.g. miswijzingen tot een
bruikbaar minimum heeft te beperken.

De vervaardiging van dusdanige hoogwaardige tuberculine blijkt niet gemakkelijk
en in verschillende landen legt men zich dan ook toe op het verkrijgen van een
diagnosticum met veel hoogere specificiteit dan tot nu aangewend. Synthetische
voedingsbodems voor de tuberculinebereiding vormen een belangrijk experimenteer-
Urrein.

De beoordeeling der ophthalmoreactie is niet zoo eenvoudig als wel vaak wordt
gemeend. Dit wordt ook in Oost-Java dagelijks ervaren, terwijl hier merkwaardige
observaties (waarover later) zijn gedaan gedurende de in N. I. gebruikelijke twee-
daagsche oogindruppeling. Deze observaties waren mogelijk, doordat de dierenartsen
in Oost-Java sinds medio 1934 tijdens de tuberculinatie den geheelen dag in den stal
moeten blijven (van 6 uur v.m. tot 5 uur n.m.).

Waarom deze instructie werd vastgesteld en waarom de reactie (ooguitvloeiing)
minstens van uur tot uur moet worden opgenomen, doet hier verder niet ter zake.

waardig mogelijk dient te zijn, moet rekening worden gehouden (tenminste in N. I.
met het feit dat andere invloeden in meerdere of mindere mate ooguitvloeiii.t
kunnen geven na indruppeling. Voor belangstellenden moge ik verwijzen naar er;
artikel v^n een der provinciale dierenartsen, nl. Dr. Bakker, in de X. I. Bladen vo. r
Diergeneeskunde (Deel 47, 1935 blz. 172). In dit artikel wordt nog eens de reed-
veel vroeger geopperde mogelijke gevoeligheid van het oogslijmvlies voor tuberculinr
bij uitgebreide worminfecties (rondwormen en leverbot) van de organen, in het licht
gesteld.

Hetgeen collega Toman aanvoert uit een lezing van Prof. Dr. de Bi.ieck, n.1.
dal men in Amerika de oogreactie als overwonnen beschouwt, geeft mij de opmerking
in de pen, dat ik voor mij zelf reeds vaak bij de tuberculosebestrijding den vromen
wensch geuit heb eenzelfde standpunt te kunnen innemen.¹)

Indien noch het Bangsche, noch het von Ostertag-systeem uitvoerbaar is, zooais
hier, klinische diagnostiek faalt bij gebrek aan klinisch aanwijsbare dieren, alsook
de subcutane tuberculinatie bij de zeer labiele temperaturen in de tropen, en du-
alleen de ophthalmo-tuberculinatie overblijft, dan blijkt de laatste (in Oost-Ja\\.-.
tenminste) relatief zoodanige onnawijsbare ,,Schwankungen" te geven, dat met ver-
langen wordt uitgezien naar een proefneming met de blijkbaar wonderbaarlijk-
Amerikaansche diagnostische methoden.

Ik kan mij voorstellen, dat bij de tuberculose-bestrijding in Nederland. d;<-
voornamelijk in handen is van practici, uit tijdgebrek en economische overwegingc;.
de fijnere nuances van het geheele onderzoek (klinisch en middels tuberculinr
vaak niet opvallen.

Zoo acht ik in dit verband o.m. de door Toman uitgesproken meening ,,dat een
reactiedier geen gevaar voor de omgeving oplevert, zoolang daarnaast geen ander
verschijnselen, zooals hoesten, scheede-uitvloeiing, diarrhee of vermagering, bestaan", ab-
soluut onhoudbaar. In Oost-Java blijken reactiedieren steeds gevaarlijk. Wannee.
zij dat zijn of zullen worden, is moeilijk uit te maken. Trouwens is deze laats\'.-,
opvatting in de humane pathologie eveneens niet onbekend.

Collega Toman zegt dan later ook en m.i. terecht : ..De eenige juiste tuberculose-
bestrijding zou ten slotte moeten bestaan in afslachting van alle reactie-dieren.

Het door Toman ingenomen standpunt om in den beginne van een tuberculose-
bestrijding niet te tuberculineeren, heb ik in Indië ook wel eens hooien verkondigt !
Afgezien dan van het onaangename voor den veehouder, het juiste getal van zij;,
reactie-dieren te kennen (Toman), heb ik ook weer in dit artikel geen nadere weter-
schappclijken grond voor deze meening aangetroffen.

Tubcrculine behoort de voor de omgeving gevaarlijke dieren aan te wijzei.
Wij weten nu eenmaal niet, wanneer een reactie-dier gevaarlijk wordt, dus aange-
wezen is, het altijd als gevaarlijk te beschouwen. Alhoewel de oogtuberculinat;
voorloopig een relatief grove methode blijft, is het z.g. zoeken naar open-tuberculosr
minstens even grof. Trouwens Overbeek wees daar reeds op in de door Toman
aangehaalde publicatie en met hem zoovele andere deskundigen. In Oost-Jav.
leert de ervaring al niet anders.

Bij het direct toepassen van tuberculine onderkent men tenminste het grootst
aantal gevaarlijke dieren. De open-lijders, gevonden 11a klinisch onderzoek, kan mei
aanstonds elimineeren. de reactie-dieren eveneens of, is dit economisch niet door
te voeren, dan kan men ze afzonderen in een andere stal. Is dit ook al niet mogelijk,
dan zijn zij bij elkaar te zetten op de hoeken in het gemeenschappelijk verblijf, waar-
door zij bij gebrek aan betere isolatie theoretisch het minste gevaar kunnen opleveren.

Blijft men echter eerst het systeem von Ostertag zonder tuberculinatie toepassen,
dan geeft men de gevaarlijke op dat moment ( ?) niet open-lijders met de klinisch
niet gevonden open-lijders de zekere kans hun besmettend werk te doen. Dat kan nu-:,
voor een aanmerkelijk deel toch ondervangen door tuberculinatie.

*) Het laatst nog in de diergeneeskundige sectie van het 7de Natuurwetenschappe-
lijk Congres, October 1935, te Batavia.

Naast het opsporen van open-lijders, acht ik dan ook bij een systematische tuber-
culose-bestrijding (natuurlijk naast onverwijld toegepaste\' tuberculose-vrije opfok),
het oogenblikkelijk gebruik van tuberculine absoluut aangewezen.

Tenslotte meen ik dat de definitieve oplossing van het vraagstuk op welke wijze
de specificiteit van dit diagnostische hulpmiddel is op te voeren en op welke wijze
tuberculine moet worden aangewend (subcutaan, ophthalmo, intradermaal enkel-
voudig of dubbel) wel de noodige aandacht waard is.

Dr. C. 1\'. A. Dieben, hoofd van den Provincialen Veeartsenijkundigen Dienst
te Soerabaja, was zoo vriendelijk mij in kennis te stellen van zijn „ingezonden"
stuk naar aanleiding van mijn artikeltje over de tuberculose-bestrijding. Uit zijn
mededeelingen omtrent ervaringen opgedaan in Oost-Java, waar de tuberculose-
bestrijding tot een zeer belangrijke overheidstaak wordt gerekend, blijkt wel, dat de
juiste toepassing van de oogreactie aldaar nog heel wat meer bezwaren oplevert
dan hier te lande.

Niettemin blijft men bij deze methode, omdat de reactie-dieren te allen tijde
een groot gevaar kunnen opleveren voor de omgeving. Althans in mijn omgeving
is het in de meeste gevallen niet mogelijk de reactiedieren in een anderen stal
af te zonderen. Deze stallen zijn bovendien erg bedompt vanwege de slechte
ventilatie-mogelijkheden, terwijl ook geen automatische drinkbakken aanwezig zijn.
Het maakt m.i. weinig verschil of deze dieren staan naast gezonde runderen of
enkele meters daarvan verwijderd.

Niet, dat het onaangenaam is voor den veehouder het juiste getal van zijn reactie-
dieren te kennen, moet men als het hoofdargument tegen tuberculinaties beschouwen,
maar het feit, dat ons de positieve reactie geen enkel nadere aanwijzing geeft omtrent
den aard van het proces, behalve dat kleine, onbelangrijke tuberculeuze haardjes
in een of ander lichaamsklier meestal een hevige reactie veroorzaken.

In mijn praktijk heb ik slechts het tuberculose-onderzoek van pl.m. 400 melkkoeien
te doen en ik zou niet graag willen beweren, dat men met hetzelfde succes enkele
duizenden runderen zou kunnen onderzoeken, zonder gebruik te maken van de aan-
wijzingen door middel van tuberculine.

Verlangend wordt uitgezien — vooral in de overzeesche gewesten — naar de van
Amerikaansche zijde aanbevolen nieuwe diagnostische methoden. Blijkens het
jaarverslag 1934 is men ook aan de Rijksseruminrichting bezig met de bereiding
van synthetische tuberculine voor de staartplooi-inspuiting. Talrijke onderzoekers
houden zich bezig met het gevaar dat bovine tuberkelbacillen voor den mensch
opleveren, andersom acht ik het gevaar van den kant van tuberculeus personeel
even groot voor het rund. De symbiose van de verschillende tuberkelbacillen-typen
bij verschillende dieren onderling, zooals kippen- en varkenstuberculose, verdient
onze volle aandacht. Immunisatie tegen tuberculose ware eveneens te beproeven,
desnoods ten koste van een zeker percentage van het kapitaal dat de politioneele
bestrijding vergt.

Omtrent de waarde van de verschillende systemen van tuberculose-bestrijding
vinden wij in het verslag van den Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst
over het jaar 1934, op blz. 18 de volgende uitspraak: „Noch het zuivere systeem
Bang, tuberculinatie en absolute scheiding van reactie-dieren en niet-reactiedieren,
noch dat van von Ostertag, opsporen van open lijders door klinisch onderzoek,
voert tot het doel. Bij het systeem Bang speelden de verschillende miswijzingen bij
cle tuberculinatie, in het bijzonder het somtijds niet reageeren van een open lijder,
ons parten, terwijl bij het systeem van v. Ostertag, het opsporen van de open lijders
uitsluitend langs den weg van het klinisch onderzoek, in vele gevallen deze niet
tijdig genoeg worden ontdekt, omdat de aandacht veel te laat op deze boosdoeners
wordt gevestigd. Ook van Duitsche zijde wordt, niettegenstaande de groote vereering
daar te lande voor het systeem van v. Ostertag, herhaaldelijk hierop gewezen.

Kort Verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur gehouden op
Zaterdag 25 Januari 1936 des voormiddags om 10.15 in Hotel Terminus
te Utrecht.

Aanwezig : Prof. Dr. H. Schornagel, voorzitter ; Prof. Dr. G. Krediet, onder-
voorzitter ; de leden : H. A. Kroes, Th. van der Weerd, S. Kingma, H. df. Ronde,
Dr. C. Brands, G. van de Werf, H. J. Odé, H. J. H. Sala, Dr. C. Postma en
J. H. ten Thye ; A. van Heusden, secretaris.

De oud-voorzitter, Prof. Dr. G. Krediet, opende de vergadering met het uit-
spreken van de volgende rede.

Toen ik twee jaar geleden het voorzitterschap van de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde van Dr. Dhont overnam, had ik niet gedacht, dat ik reeds nu het
ambt aan mijn opvolger zou overdragen. De redenen hebt U in één der tijdschriften
kunnen lezen. Wanneer ik nu op die bekendmaking terug zie, moet ik ten opzichte
van één der punten een wijziging aanbrengen ; het eerste jaar kenmerkte zich door
een buitengewone drukte voor den voorzitter, het tweede niet meer. Ook het plaats
maken voor een practicus is door de stemming ter algemeene vergadering niet tot
zijn recht gekomen. De collega\'s hebben er een andere meening op na gehouden.
Toch heb ik bij mijn oorspronkelijk voornemen volhard, omdat er een derde voor-
namere reden was, die er me toe dwong mijn functie neer te leggen. De vele beslom-
meringen laten me niet met rust, zoodat ik er steeds mee bezig ben en daardoor de
sfeer, waarin wetenschappelijk werk moet worden verricht, bederven.

Het is me heel aangenaam te kunnen en te willen zeggen, dat het werk me nooit
heeft tegengestaan. Integendeel de vergaderingen met U, leden van het Hoofdbestuur,
en met de leden van onze Maatschappij hebben me steeds de voldoening gegeven,
die er redelijkerwijze van te verwachten is. Mijn algemeene indruk is, dat verreweg
het grootste gedeelte van de leden aan de Maatschappij is gehecht en gaarne mede-
werkt om alles te doen wat in het belang van onze vereeniging en van hare leden is.
Vooral in de dagen, toen er getracht werd aan de trouw der leden te knabbelen,
deed het goed te merken, hoe gaaf onze Maatschappij is en hoe ervoor wordt gestreden
zonder dat er om is gevraagd. Het geknabbel deed dan ook niet anders dan de Maat-
schappij recht ervaren en de leden de gedachte bijbrengen, dat er goed gewerkt
wordt en er bereikt wordt, wat in de gegeven omstandigheden te verkrijgen is.

Deze betuiging houdt niet in, dat we nu tevreden bij de pakken kunnen neerzitten
en als bourgeois satisfait de toekomst tegemoet kunnen gaan. Verre van dat. Er moet
thans harder gewerkt worden dan ooit. Het vertrouwen moet niet alleen waardig
worden betoond, maar er moet verder worden verkregen wat te verkrijgen is. Aan
verschillende zijden staan er nog belagers van onze maatschappelijke positie. De kwak-
zalvers hebben nog veel te veel werk, de particuliere ziekenfondsen trachten zich
nog te onzen koste te verrijken. Verder moet de vleeschkeuringswet worden gewijzigd,
de bemoeienissen met den pluimveestapel moeten worden uitgebreid, vele niet-
leden van de Maatschappij moeten weder terug in het algemeene verband. En vooral
moet worden gewerkt aan de versterking van de onderlinge waardeering. Als devies
zouden we moeten hebben de oude spreuk van de republiek der zeven vereenigde
Nederlanden : eendracht maakt macht. Te veel nog voelt ieder zich individualist
die zijn eigen pad kan schoon houden, te weinig nog beseft men de kracht, die in
het vereenigingswijze optreden is gelegen ; te vaak hoort men nog van veeartsen,
die de bindende besluiten overtreden. Ik zou onrechtvaardig zijn, wanneer ik niet
vertelde, dat mijn ervaring is, dat dank zij de groote voordeelen, die uit goed toe-
gepaste bindende besluiten voortvloeien alreeds verschillende collega\'s er de groote
beteekenis van gaan inzien, die er vroeger anders over dachten. Het dienen van het
algemeen belang tegelijk met het eigen in onderling overleg met de betrokkenen,
wordt meer en meer aanvaard als de algemeene regel, die tot succes kan voeren.
Daaraan te hebben mogen medewerken is mijn prettigste herinnering aan den tijd,

dien ik Uw voorzitter was. Voor Uwe volle medewerking, die ik daarbij heb mogen
ondervinden, dank ik U zeer.

Het moeilijkste probleem, dat gedurende mijn voorzitterschap ter sprake is ge-
komen, was wel dat van het vrije woord in het tijdschrift. Nog is het niet geheel
uit met de aanvallen, die er op gedaan worden. Ik kan niet genoeg den nadruk leggen
op de groote beteekenis ervan. Het is het grootste recht, dat de leden bezitten. Het
geeft de gelegenheid misstanden te bestrijden, doordat men in staat is ongestoord
en zonder eenige bijbedoeling de zaak te dienen. Ook wanneer het diensten en
personen betreft, wier werk naar de meening van deskundigen verbetering behoeft,
moet men in de gelegenheid zijn ronduit de veranderingen aan te geven, die men
bedoelt. Er zijn evenwel enkele restricties, die men niet uit het oog mag verliezen.
Men moet van de feiten op de hoogte zijn en men dient te schrijven op een wijze,
die geen ongeoorloofde woorden, zinswendingen of bijbedoelingen insluit. Men dient
zich iemand te toonen, die een wetenschappelijke opleiding heeft gehad, zich daarvan
bewust is en bereid is de volle verantwoordelijkheid te dragen, welke de reactie
van de aangevallen partij ook moge zijn. Voor de redactie en voor het Hoofdbestuur
ligt hier een moeilijke taak, die ernstig moet worden volbracht, maar waardoor men
dan ook op de groote dankbaarheid van de leden mag rekenen. Zooals het tot nu
toe is gegaan, meen ik als mijn persoonlijke overtuiging te mogen zeggen, dat de
redactie haar taak goed heeft volbracht en op het vertrouwen van het Hoofdbestuur
heeft kunnen rekenen.

Voor ik den voorzittershamer overhandig, moet mij nog een opmerking van het
hart. Er zitten nu twee hoogleeraren in het Dagelijksch Bestuur. Volgens velen een
fout, volgens de meerderheid niet. Als er een te veel in zit, ben ik de overbodige.
Zoodra ik bemerk, dat dat het geval is, zult U mij zien verdwijnen. Ik ben dus nu
die overtuiging niet toegedaan. In het dagelijksche bestuur moeten menschen zitten,
die de zaak om de zaak beoordeelen en waar hun kennis te kort schiet, moeten trachten
door voorlichting in het tekort te voorzien. Zij dienen te zijn veeartsen, die onpar-
tijdig oordeelen en naar hun beste kunnen de belangen der leden behartigen. Zullen
collega Schornagel en ik daarin te kort schieten ? Waarom ? Omdat we professor
zijn ? Wij zijn toch veeartsen. Wij zijn zoo vrij als welke veearts ook. Een van de
allervoornaamste deelen der veeartsenijkunde is ons toevertrouwd, n.1. de opleiding
en ten deele ook de opvoeding der jonge veeartsen. Zouden we dan als het de belangen
der oudere betreft, alleen maar kunnen falen ? Wij kennen de praktijk niet. Volkomen
juist, maar de leden hebben gemeend, dat we ondanks dat gebrek, toch op deze plaats
behoorcn. Praktische voorlichting kunnen de practici uit het Hoofdbestuur voldoende
geven, is gezegd. Daarop steunende wil het me voorkomen, dat wij beiden in het
Dagelijksch Bestuur gerust kunnen blijven. Wij zullen ons best doen. Maar ik herhaal,
mocht blijken, dat de critici in dit opzicht gelijk krijgen, dan geef ik hun onmiddellijk
de gelegenheid de fout te herstellen.

Alvorens prof. Schornagel de waardigheid van zijn nieuwe functie te overhan-
digen, wil ik U hartelijk dank zeggen voor alles wat ik mijn oude functie heb onder-
vonden. Een speciaal woord van dank tot van Heusden, van wien ik niet meer wil
zeggen dan dat hij is het hart van de Maatschappij, het centrum waarom alles draait.
Voorzitter Schornagel, ik draag met volle vertrouwen mijn functie aan U over,
overtuigd als ik ervan ben, dat het de Maatschappij onder Uw leiding goed zal gaan.

Prof. Schornagel aanvaardde daarop het voorzitterschap, waarbij door hem de
volgende inleiding werd gehouden.

Alvorens over te gaan tot de behandeling van de agenda wil ik als nieuw opgetreden
voorzitter eerst enkele woorden tot U spreken.

In de eerste plaats tot U, Krediet, als mijn directe voorganger. Het is U ge-
noegzaam bekend hoezeer Uw bedanken als voorzitter wordt betreurd. Gij hebt
in de twee jaar waarin Gij voorzitter waart, getoond naast Uw groote kennis en kunde
ook veel liefde voor onze Maatschappij te bezitten. Dank zij Uw helder inzicht,
werkkracht en enthousiasme hebt Gij veel voor de Maatschappij kunnen doen.

Men kan de waarde van een voorzitter voor zijn vereeniging niet alieen afmeten
naar hetgeen in vergaderingen wordt behandeld, naar de beslissingen welke worden
genomen. Er zijn nog vele, zeer belangrijke dingen zooals b.v. de bevordering van
een goede geest onder de leden, een goede verstandhouding met andere organisaties
en autoriteiten, enz.; dit zijn zaken van buitengewoon groote beteekenis voor een
vereeniging als de onze. Ieder insider weet, dat Gij op dit gebied veel hebt gedaan.
Maar behalve deze niet gemakkelijk nader te omschrijven resultaten hebt Gij in
eendrachtige samenwerking met het Hoofdbestuur in korten tijd nog veel weten
tot stand te brengen. Ik denk hierbij aan het kwakzalverijrapport, aan de voor-
bereiding van het ziekenfondswezen, de bindende besluiten, de rapporten over de
veterinaire keuring op hondententoonstellingen, de regeling van poliklinieken, hel
standpunt van den dierenarts ten opzichte van mode- en bedrog-operaties,
de oprichting van de groep Zootechniek, de cursussen in voedingsleer, het nauwere
contact tusschen Dagelijksch Bestuur en Afdeelingen. Ik wil hiermee niet zeggen,
dat Gij al deze dingen persoonlijk tot stand hebt gebracht, maar wél dat dit
allemaal onder Uwe beproefde leiding is geschied en dat Gij, gesteund door Uw
ijverigen en kundigen secretaris hiervoor meer werk hebt moeten verrichten, dan
buitenstaanders kunnen bevroeden. Ik spreek zonder twijfel namens alle leden dei-
Maatschappij als ik U hiervoor nogmaals dank zeg en tevens uitdrukking geef van
onze groote voldoening, dat Gij Uw krachten nog als ondervoorzitter beschikbaar
wilt blijven stellen.

Men zal mij vragen welke overwegingen mij hebben geleid tot hel aanvaarden
van de candidatuur voor het voorzitterschap, terwijl ik mij gedurende vele jaren
niet actief heb bezig gehouden met bestuursaangelegenheden. Ik kan met mijn
antwoord kort zijn. Het was mij bekend, dat het bijna onmogelijk was iemand te
vinden bereid om deze veeleischende taak op zich te nemen. Door de slechte oeco-
nomische toestanden in ons land zijn ook de verhoudingen in onze vereeniging zeer
moeilijk geworden. F,r wordt door de leden veel van de Maatschappij gevraagd,
dus vooral van het bestuur, er zijn door deze omstandigheden ook veel spanningen
ontstaan, welke het voorzitterschap zeer moeilijk maken. Ik wist dat Rutoers
zich beschikbaar gesteld had. ik wist ook dat het voor hem een groote opoffering
beteekende. Daar ik door mijn werkkring veel vrijheid van bewegen heb en in deze
moeilijke tijden de band, welke bestaat tusschen docent en oud-leerlingen zich
sterker doet gevoelen, heb ik niet lang geaarzeld een functie te aanvaarden, welke
mij zeer veel moeilijkheden en onaangenaamheden zal geven en misschien maar
weinig voldoening. Hel feit dat ik niet behoor tot een bepaalde belanghebbende
groep acht ik eer een vóór- dan een nadeel, immers men kan over het algemeen
toestanden objectiever en helderder bezien op eenigen afstand dan van zeer nabij.
Dat ik geen bepaalde voorliefde heb voor bepaalde groepen onder onze leden zult U.
hoop ik, wel willen gelooven.

Als richtsnoer voor een krachtig vereenigingsleven zie ik in de eerste plaats colle-
gialiteit en gemeenschapszin ; te vaak nog wordt hiertegen gezondigd, veelal uit
minder nobele overwegingen. Men bedenke evenwel, dat men als eenling misschien
tijdelijk voordeelen kan behalen, doch dat men op den duur deze voordeelen zal
verliezen. Het is in het belang van alle dierenartsen, dat zij zich tot een gesloten,
sterke vereeniging aaneensluiten. Het mag niet voorkomen, dat enkelingen zich
afscheiden om, ter wille van materieele voordeelen, te profiteeren van hetgeen
anderen door groote inspanning wisten te bereiken, om dan die anderen door on-
eerlijke concurrentie te benadeelen.

Het lidmaatschap der Maatschappij moet een zeer begeerd goed zijn ; meer dan
tot nu toe moet het denzulken, welke om ignobele redenen onze vereeniging ver-
laten, voelbaar gemaakt worden, dat onze Maatschappij hen niet meer als collega
wenscht te kennen.

De bindende besluiten hebben reeds vele moeilijkheden gegeven, dit instituut
vormt een noodzakelijk kwaad, er is door de toestanden rondom ons niet aan te
ontkomen. De Centrale Raad heeft vooral door deze besluiten helaas veel te veel

werk. Moge de tijd spoedig aanbreken, dat het lidmaatschap van dezen Raad een
sinecure is geworden ; het ziet er nog niet naar uit. Ik heb veel respect voor de leden
van deze instelling, hoeveel tijd, moeite en zorgen kost hun dit lidmaatschap, en hoe
weinig dank oogsten zij. Het zal voor een goed vereenigingsleven absoluut noodzake-
lijk zijn, dat er een zoo innig mogelijk contact bestaat tusschen dezen Raad en het
Hoofdbestuur. In geen geval mogen er verschillen bestaan in opvatting omtrent
principieele kwesties. Hetzelfde geldt voor de Redactie van het Tijdschrift, ook hier
is het bepalen van een vaste gedragslijn in samenwerking met het Hoofdbestuur
noodzakelijk. Meer nog dan de Centrale Raad is het Tijdschrift een vereenigings-
orgaan, dat veel goed en veel kwaad kan doen. Genoegzaam is in de laatste jaren
gebleken hoe gemakkelijk door publicaties in ons Tijdschrift verwikkelingen kunnen
ontstaan. Xaast absolute eerbiediging van hel vrije woord, is groote voorzichtigheid
hier geboden. Ik ben overtuigd, dat de tegenwoordige Redactie zich ten volle be-
wust is van haar zeer verantwoordelijke taak, en gaarne met het Hoofdbestuur zal
samenwerken om ons vereenigingsleven zoo gezond mogelijk te houden.

Een moeilijke taak wacht hel Hoofdbestuur nog in verband met het ziekenfonds-
wezen, dat, mits goed geregeld, aan dc dierenartsen vele voordeelen kan brengen.
De moeilijkheid is echter een goede regeling te treffen ; zonder twijfel zal deze
in-telling in den aanvang herhaaldelijk onaangename verwikkelingen geven. Als
echter een ieder medewerkt tot opbouw, en afbraakpogingen achterwege blijven,
zullen we hier wel slagen.

De kwakzalverij viert nog hoogtij : ik heb echter goede hoop, dat deze plaag
binnen niet te langen tijd met succes bestreden kan worden.

Mijn richtsnoer als voorzitter zal zijn innige samenwerking tusschen alle organen
der Maatschappij, objectiviteit en eerlijkheid tegenover alle vraagstukken en alle
leden.

Een vriendschappelijke verhouding tot en samenwerking met den Veeartsenij-
kundigen Dienst acht ik van zeer groot belang. Ook hecht ik groote beteekenis aan
contact mei alle organisaties en autoriteiten welke zich bewegen op gebieden, nauw
verwant aan het onze. Ten slotte zal ik trachten zoo intensief mogelijk na te streven
art. 2 der Statuten, waarin de middelen zijn omschreven tot bevordering der geeste-
lijke en materieele belangen der dierenartsen, leden der Maatschappij voor Dier-
geneeskunde.

Hierna richtte de voorzitter woorden van welkom tot het nieuwe lid Kingma,
de afgevaardigde voor Friesland ; hij hoopte in hem een werkzaam lid van het Hoofd-
bestuur te hebben verkregen ; hierop werd door Kingma met een enkel woord
en met de verzekering dat hij zal trachten zoo goed mogelijk in het belang der Maat-
schappij werkzaam te zullen zijn, geantwoord.

Vervolgens drukte de voorzitter er zijn vreugde over uit dat dc secretaris weer
aanwezig was en richtte een welgemeend woord van dank aan coll. ten Thye,
die ten koste van groote opofferingen en van groote moeilijkheden direct bereid ge-
ve.nden werd de waarneming van het secretariaat op zich te nemen.

Tenslotte bracht de secretaris dank aan alle leden van het Hoofdbestuur, maar in
hef bijzonder aan den afgetreden voorzitter, voor de groote mate van belangstelling
gedurende zijn ziekte ondervonden en speciaal nog aan coll. ten Thye voor de directe
bereidwilligheid om en de wijze waarop door hem in dien tijd het secretariaat is
waargenomen.

Bij de behandeling van de notulen van de vergadering van het H.B. van 11 October
1935 werd medegedeeld dat bij onderzoek gebleken was, dat in de provincie Overijssel
de wijze van uitvoeren van de tuberculose-bestrijding niet overal uniform was ; o.a.
zouden daar kalveren beneden een jaar van onderzoek vrijgesteld geweest zijn.
Dank zij de hulp van den Inspecteur Odé is aan deze afwijking een einde gemaakt.

ciale centrale vereenigingen tot bestrijding der tuberculose in oprichting zijn, waar-
door een beter toezicht op de bestrijding gehouden kan worden.

Nadat nog enkele andere onderwerpen uit de notulen besproken waren, werden
deze, onder dankzegging aan ten Thye, goedgekeurd.

Een schrijven van de secretarissen der afd. Limburg en Utrecht waarin zij be-
richten dat de afgevaardigden in het Hoofdbestuur, coll. Sala en ten Thyf. als
zoodanig herkozen zijn.

Een schrijven van Prof. Dr. L. Geurden te Gent, waarin hij, niet alleen uit zijn
naam maar ook uit naam van al zijn collega\'s dank zegt voor de gulle ontvangst
genoten ter gelegenheid van de laatste algemeene vergadering en mededeelt dat bij
het eerste lustrum der Vlaamsche Dierenartsenvereeniging in 1936 èn Veeartsenij-
kundige Faculteit èn de Maatschappij voor Diergeneeskunde zullen worden uit-
genoodigd. Tevens verzocht hij uit naam van het bestuur van het in het Paasch-
verlof te Gent te houden Natuur- en Geneeskundig congres de medewerking van de
Hollandsche dierenartsen voor de afd. Diergeneeskunde.

Een schrijven van het bestuur van den Diergeneeskundigen Studentenkring,
waarin dank gebracht wordt aan het H.B. voor den steun ondervonden bij het orga-
niseeren van de feestelijkheden ter gelegenheid van het 1 o-jarig bestaan van de Vee-
artsenijkundige Faculteit.

Een schrijven van den penningmeester van de Prof. Dr. D. A. de Jongstichting
voor de bijdrage van de Maatschappij ontvangen over het jaar 1935.

De secreatris der Commissie voor post-universitair onderwijs Prof. Dr. A. Klaren-
beek berichtte, dat het verzoek der afdeeling Overijssel tot het houden van een z.g.
veterinaire week, gaarne in overweging zal worden genomen : in verband hiermede
deelde de voorzitter mede, dat door het Bestuur van de V\'eeartsenijkundige Faculteit
hierover reeds besprekingen gehouden zijn.

Door het H.B. was reeds besloten toe te treden als medebesturende vereeniging
tot het Nederlandsch Congres voor openbare gezondheidsregeling ; dit bracht mede
dat een afgevaardigde onzer Maatschappij door het H.B. aangewezen, zitting zal
nemen in het Bestuur van dat Congres. Door het H.B. was als zoodanig aangezocht
Prof. C. F. van Oijen, van wien bericht ingekomen was, dat hij bereid was in dat
bestuur zitting te nemen.

Door het Melkcontróle-bureau Twente te Delden was een schrijven in gezonden,
waarbij het mededeelde dat het als gevolg van de uitspraak van den Centralen Raad
in zake zijn directeur Dr. J. C. Mulder Jr., in afwijking van de bestaande instructie,
hem de vrijheid gegeven heeft om naast zijn werkzaamheden als directeur, de vee-
artsenijkundige praktijk uit te oefenen. Gedurende het jaar 1936, het jaar waarin
Dr. Mulder nog lid is der Maatschappij, zal hij dus gehouden zijn zich te onderwer-
pen aan de bindende besluiten der afdeeling Overijssel in zake de tuberculose-
bestrijding.

Collega J. van Zijverdf.n te Leiden had zich bij het H.B. beklaagd over het feit,
dat de notulen van de laatste algemeene vergadering, opgenomen in het tijdschrift
van 15 November 1935, geschreven waren in de nieuwe spelling. Hij verzocht
aan het H.B. deze voor het vervolg steeds in de officieele Nederlandsche taal te laten
verschijnen.

De van het H.B. uitgaande stukken zijn tot nu toe steeds verschenen en zullen
voorloopig blijven verschijnen in de oude spelling; doordat collega ten Thye
echter steeds gebruik maakt van de nieuwe spelling, waren de door hem, als waarn.
secretaris, gemaakte notulen, ook in die spelling uitgewerkt.

Van de afd. N.-Brabant en van een tweetal collega\'s was een schrijven ingekomen,
handelende over de sinds 1 Januari ingevoerde regeling voor de inning van de crisis-
heffing voor de huisslachting van varkens, welke niet aan keuring onderworpen
waren en niet van die heffing waren vrijgesteld. Door den Minister van Landbouw
en Visscherij was die inning opgedragen aan de gemeentebesturen, waarbij vermeld

werd dat het in het algemeen raadzaam zal zijn den keuringsdienst van vee en vleesch
met die inning te belasten.

Zoowel tegen het feit, dat die inning door den keuringsdienst werd opgedragen
aan dierenartsen als tegen de voor die werkzaamheden te geven vergoeding werd
bezwaar gemaakt ; in vele gevallen zijn de voor die inning noodige af te leggen
afstanden van dien aard, dat die vergoeding zelfs niet voldoende is tot dekking
van de te maken verplaatsingsonkosten.

Besloten werd dat de secretaris zich hierover in verbinding \'■ou stellen met den
Heer Ir. W. de Jong, voorzitter der Nederl. Veehouderijcentrale. De resultaten
van die bespreking zijn leeds medegedeeld in het tijdschrift van 15 Februari j.1. blz.
230.

De afd. Zuid Holland had zich tot het H.B. gewend met er op te wijzen, dat de
behandeling van door het H.B. ingediende onderwerpen voor de algemeene ver-
gadering dikwijls niet tot zijn recht kwam, omdat de afgevaardigden der afdeelingen
veelal voorzien waren van een bindend mandaat, waardoor zij verhinderd waren om,
in verband met nog ingediende amendementen, wijziging in de wijze van stemmen
te brengen.

De afdeeling meende dat daar op twee manieren verbetering in te brengen was.
In de eerste plaats werd aan het H.B. verzocht om zoo dit mogelijk is, zijn voor-
stellen te publiceeren reeds in het nummer van het tijdschrift van 1 Mei, omdat
dan de afdeelingen nog volop gelegenheid hebben eventueele amendementen ter
kennis te brengen van de andere afdeelingen, die deze ook nog weer in bespreking
kunnen nemen.

Hoewel aan dat verzoek wel niet altijd zal kunnen worden voldaan en de moge-
lijkheid bestaat dat in een reeds in Mei ingediend ontwerp-voorstel nog veranderingen
aangebracht moeten worden, wil het H.B. toch trachten zooveel mogelijk aan de
bezwaren van de afd. Z. Holland tegemoet te komen.

In de tweede plaats werd aan de afdeelingen verzocht hun afgevaardigde zooveel
mogelijk naar de algemeene vergadering te laten gaan met een vrij mandaat. Door
het kiezen tot afgevaardigde van een collega, die het volle vertrouwen der afdeeling
had, kon hier vaak in worden tegemoet gekomen. Wel zal hierdoor de verantwoor-
delijkheid van den afgevaardigde grooter worden en de kans bestaan dat er later
critiek op uitgeoefend wordt, maar de afdeeling meende dat deze bezwaren niet
opwogen tegen de eerstgenoemde.

Het H.B. besloot het geheele schrijven der afd. Z. Holland ter kennis te brengen
van de overige afdeelingen.

Door den Centralen Raad werd gewezen op de circulaire aan de praktiseerende
dierenartsen gezonden door de Rijksseruminrichting, in welke circulaire de aandacht
gevestigd werd op het feit, dat, zoo de entstoffen dier inrichting door dierenartsen
aan niet-dierenartsen werden verhandeld, dit in strijd is met het Ministerieel besluit
van 28 December 1921 en die dierenartsen van verdere aflevering werden uitgesloten.
Tevens zal in zoo\'n geval worden overwogen of er een klacht bij den C. R. zal worden
ingediend.

In verband hiermede werd door den C. R. de aandacht van het H.B. hierop
gevestigd en verzocht de C.R. zoo mogelijk, het standpunt van de Maatschappij
in deze in een bindend besluit te doen vastleggen.

Besloten werd dat het D.B. voor de volgende vergadering van het H.B. in deze
met een voorstel zal komen.

Van de groep „kennis der menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken oor-
sprong" was een ontwerp tot wijziging van de Vleeschkeuringswet ingekomen,
met het verzoek dit voorstel ter kennis van de leden te brengen door opname in het
Tijdschrift.

Na bespreking hierover werd besloten het ontwerp ter kennis der leden te brengen,
door het als afzonderlijke inlage onder vertrouwelijk te voegen bij het tijdschrift
van i Februari a.s. en aan de besturen der afdeelingen te verzoeken dat ontwerp
te behandelen in een vergadering der afdeeling te houden vóór 15 Maart a.s. Het H.B.

verzocht dan verder aan de secretarissen der afdeelingen de meening hunner af-
deeling vóór dien datum ter kennis te brengen van den algemeenen secretaris. Deze
antwoorden worden dan behandeld in een daarvoor door het H.B. aangewezen
commissie, samengesteld uit vertegenwoordigers van de verschillende groepen van
dierenartsen, belast met de uitvoering van de Wet en uit een afgevaardigde van cle
groep, onder voorzitterschap van den voorzitter der Maatschappij.

Tevens was hierover nog ingekomen een schrijven van den Heer J. j. Meier
te Breda, waarbij gevoegd een brochure getiteld : ,,Proeve van wet, regelende de
wijze, waarop de Staat der Nederlanden zoo groot mogelijk nut kan trekken van
de toepassing der Diergeneeskunde." In dat schrijven werd tevens gevraagd om de
beslissing over het door de groep uitgebracht advies, dat uitgebracht is vóór hij lid
der Maatschappij was, te willen opschorten.

Verder stelde hij voor spoedig een speciale vergadering te beleggen, waarop
dierenartsen die zich op dit onderdeel specialiseerden en die ieder een verschillend
onderdeel vertegenwoordigen, worden uitgenoodigd om een prae-advies uit te bren-
gen. Tevens zouden daarbij uitgenoodigd moeten worden de bevoegde autoriteiten,
besturen van Landbouw- en Slagersorganisaties en de Pers.

Besloten werd dit schrijven in handen te stellen van de bovengenoemde commissie.

Onder toezending van een afschrift van een door hem gezonden schrijven aan de
Redactie van het Tijdschrift was door den Heer J. M. Hoffmann te Overschie een
schrijven gezonden aan het H.B., waarin hij wijst op de houding van de Redactie
in verband met de door den Heer Veenstra ingezonden stukken en op het naschrift
van de Redactie geplaatst onder zijn ingezonden artikel, voorkomende op blz. 1167
van het tijdschrift van 1 November j.1. Ten slotte vroeg hij aan het H.B. om maat-
regelen te nemen in het belang van het vereenigingsverband, vooral omdat de Re-
dactie nu openlijk met zulke argumenten V. met zijn geschrijf in bescherming
neemt en de minder nobele voetstappen van V. daarbij drukt.

In aansluiting aan dat schrijven werd door den Heer Hoffmann later nog ver-
zocht toegelaten te worden tot de vergadering van het H.B., waarin zijn schrijven
werd behandeld, opdat hij dit nog nader zou kunnen toelichten.

Het D.B. besloot den Heer H. in de gelegenheid te stellen zijn bezwaren nader
toe te lichten in een vergadering van het D.B., te houden daags voor de vergadering
van het H.B., waarbij ook Prof. van Oijf.n, als v ertegenwoordiger van de Redactie
aanwezig was.

Na mededeeling van het besprokene aan de vergadering van het H.B., besloot
dit aan den Heer Hoffmann te doen berichten, dat het op het standpunt staat,
dat in ons tijdschrift het vrije woord moet gehandhaafd blijven en dat er steeds
gelegenheid moet bestaan voor het uitoefenen van critiek op toestanden, die volgens
den inzender afwijken van het normale of in strijd zijn met daaromtrent gegeven
wettelijke voorschriften.

Deze critiek moet echter steeds zakelijk zijn en mag nooit een persoonlijk karakter
aannemen, in welk geval de redactie in haar plicht te kort zou schieten, wanneer
zij dergelijke persoonlijke stukken opnam.

Het H.B. betreurde het, dat achteraf gebleken is dat er een tweetal zaken zijn mede-
gedeeld, die niet juist waren. Al is de Redactie niet verplicht een onderzoek te gaan
instellen over de juistheid van de feiten, toch zal het H.If. aan de Redactie verzoeken
te trachten zooveel mogelijk na te gaan of het medegedeelde op waarheid berust
en vooral voorzichtig te willen zijn met het opnemen van mededeelingen berustende
op courantenartikelen of dergelijke.

Het H.B. besloot dan ook niet over te gaan tot het nemen van maatregelen, die
de opname van de door den Heer H. bedoelde stukken zouden beletten, terwijl
liet ten slotte verklaarde het volle vertrouwen in de leiding van de Redactie te be-
zitten.

Van eenige dierenartsen, in hoofdzaak verbonden aan het slachthuis der gemeente
Amsterdam was in Juni 1935 een schrijven ingekomen, waarin zij, in verband met
een plaatsgehad hebbende benoeming van een directeur van een slachthuis, aan het

H.B. o.m. verzoeken om te trachten bij een vacature van een directeur van een slacht-
huis zoodanigen invloed uit te oefenen, dat alleen een daarvoor in aanmerking
komend persoon zal worden benoemd.

Na een daarover reeds gehouden bespreking in de vergadering van het H.B. van
li October 1935, werd in deze vergadering samengesteld een schrijven, dat bij
voorkomende gevallen, hetzij aan B. en \\V., hetzij aan den Raad der gemeente,
kan worden gezonden. De beslissing of dat schrijven zal worden gezonden, zal door
het D.B. genomen worden : het zal daarom aangewezen zijn dat het D.B. door
belanghebbenden op eventueel bestaande of op handen zijnde vacatures zal worden
gewezen.

Door het bestuur van de Paardenverzekering van de A.B.T.B. was verzocht of
het H.B. zich vereenigen kon mei door de A.B.T.B. toe te passen maatregelen in
de gevallen, waarbij door den behandelenden dierenarts niet gehandeld werd in
overeenstemming met de meening van den door de A.B.T.B. aangewezen veterinairen
Inspecteur. Werden door den eigenaar de voorschriften van den inspecteur niet op-
gevolgd. dan zou de A.B.T.B. daarin, overeenkomstig art. 53 sub 3 van het reglement,
een reden zien om niet tot uitkeering van het verzekerde dier over te gaan.

Daar het H.B. zich met de door de A.B.T.B. voorgestelde maatregelen absoluut
niet vereenigen kon, werd besloten dat de secretaris een onderhoud zou vragen
met het bestuur- van dc A.B.T.B.. teneinde te trachten deze aangelegenheid op be-
vredigende wijze op te lossen.

Het bestuur van de N.V. Algemeen Dierenziekenfonds te den Haag had kort ge-
leden ingediend de ontwerp-reglementen voor de deelnemers aan dat fonds en de
ontwerp-reglementen voor de eraan verbonden dierenartsen. Bij een hierover
gehouden bespreking, waarbij Mr. .). Slager te Schoonhoven op verzoek van het
D.B. aanwezig was, werd door hel D.B. medegedeeld dat het zich in principe kon
vereenigen met de door de N.V. ingediende ontwerpen.

Nadat door het D.B. aan de leden van het H.B. mededeeling was gedaan van de
verschillende in dc ontwerpen voorkomende bepalingen en de H.B. leden hiervan
ook kennis hadden kunnen nemen door het hun toegezonden ontwerp, werden de
voorgestelde bepalingen goedgekeurd.

Het D.B. werd gemachtigd de nog hangende regeling van enkele kleine onderdeelen
af te werken, om daarna de bepalingen van de N.V. Algemeen Dierenziekenfonds
te den Haag goed te kunnen keuren.

Over het aannemen van een 13-tal nieuwe leden en het schrappen van een 3-tal
leden wegens wanbetaling is reeds mededeeling gedaan in het tijdschrift van 15 Fe-
bruari j.1. blz. 230.

Bij het H.B. waren ingekomen een drietal verzoeken om, met gebruikmaking
van art. 13 van ons Huish. Reglement, een lijdelijke verlaging van contributie toe
te staan ; aan twee dezer verzoeken werd voldaan. Verder nog een tweetal verzoeken
tot vcorloopig uitstellen van de betaling van de contributie over 1935 ; ook aan deze
verzoeken werd voldaan.

Van het bestuur van den Diergeneeskundigen Studenten Kring was een schrijven
ingekomen, waarin het mededeelde, dat niettegenstaande de ontvangen finantieelen
steun van de afdeelingen en van enkele leden afzonderlijk, de feestelijkheden, aan-
geboden aan de leden der Maatschappij ter gelegenheid van het 1 o-jarig bestaan
der Veeartsenijkundige Faculteit, toch nog een tekort opgeleverd hebben van f 29.50.
Hei H.B. besloot, ook in verband met het feit dat over het jaar 1934—35 geen
subsidie aan den Kring gegeven was, dit tekort voor rekening der Maatschappij
te nemen.

Ter voldoening aan art. 33 van het Huish. Reglement werd de afd. N. Brabant
aangewezen voor het jaarlijksch onderzoek van de rekening en verantwoording
v an den penningmeester voor de Maatschappij en de bij haar in beheer zijnde fondsen.

Ingekomen waren verzoeken van de afd. Overijssel, N. Brabant, Gelderland-
Overijssel en Friesland tot goedkeuring van vastgestelde bepalingen voor zieken-
fondsen of van wijzigingen van die bepalingen. Daar één der bepalingen vastgesteld

door de afd. Overijssel in strijd was met het bindend besluit der Maatschappij
betreffende ziekenfondsen, werd aan deze afdeeling verzocht deze bepaling daarmede
in overeenstemming te brengen.

Van de afd. Gelderland-Overijssel was ingekomen een rapport in zake de uit-
voering van en de tarieven bij de tuberculose-bestrijding. In dit rapport werd o.m.
voorgesteld om bij de vaststelling der tarieven uit te gaan van een vast grondtarief
voor elk dier, welk tarief wordt verhoogd in verband met het aantal reactie-dieren
en het aantal open-lijders.

Van de afd. N. Holland was een schrijven ingekomen, waarin zij mededeelde,
dat, hoewel zij voor dit jaar besloten had bij de tuberculose-bestrijding een tarief
te berekenen, dat rekening hield met het aantal reactie-dieren, zij toch van meening
waren, dat een op die wijze vastgesteld tarief geen aanbeveling verdiende, omdat
men daarin meende te zien een premie op onvoldoende medewerking.

Zij verzocht daarom aan het H.B. te trachten een voor het geheele land geldend
systeem en zooveel mogelijk gelijke tarieven vast te stellen.

Het H.B. besloot beide ingekomen stukken aan alle afdeelingen te zenden met ver-
zoek daarover hun meening te doen kenbaar maken.

Na bespreking van nog enkele punten bij de rondvraag sloot de voorzitter de
vergadering.

Vergadering op 22 Februari 1936 n.m. half twee in de Harmonie te Groningen.
Aanwezig 27 leden en twee gasten. De rapporten van de afdeelingen Gelderland-
Overijsel en Z. Holland, betreffende de tarieven bij tuberculose-bestrijding werden
besproken en geconcludeerd werd dat de besturen der vereenigingen van prakti-
seerende diernartsen, speciaal belast met de tuverculose-bestrijding, daaromtrent
nader zullen adviseeren.

Ook zal worden getracht den strijd om de tarieven voor de grensgebieden tot een
bevredigende oplossing te brengen. Het jaarverslag van den penningmeester wees op
een batig saldo van ƒ 229.27. Nadat nog de secretaris het jaarverslag had uitgebracht
werd het woord verleend aan den heer Meier, van Breda, die in een enthousiaste
rede een reeks van feiten noemde, die volgens hem, de belangen van den veterinairen
thans in den weg staan. Voor deze gelegenehid was het vooral de wijze van inrichting
der vleeschkeuring welke zijn afkeurende belangstelling had. Uitschakeling van de ge-
meenten ; de vleeschkeur in al hare geledingen als rijksdienst in handen van de dieren-
artsen ; over het geheele land gelijke tarieven en tegen de kostende prijs, zoo laag
en zoo goed mogelijk ; overal veterinair personeel staande onder hoogere veteri-
naire leiding ; alle veterinaire overheidswerkzaamheden brengen onder één dienst,
waaronder vele werkzaamheden ter hand worden genomen, zooals : keuring van
vleesch, visch, gevogelte, wild, melk ; bestrijding van veeziekten w.o. ook vooral
die welke verband houden met ziekten bij den mensch.

Alhoewel in het, door den heer Mf.ier naar voren gebrachte, veel behartigings-
waardige punten de aandacht trokken, ondervond zijn voordracht toch bestrijding;
vooral werd gewezen op het onbereikbare in de gegeven omstandigheden, hetgeen
zou kunnen leiden, dat, bij het volharden in dergelijke eischen, alle verbeteringen
teniet zouden worden gedaan. Men moest zich aanvankelijk (pecunia causa) met
mindere eischen tevreden stellen. Een collectie schetsteekeningen ter verduidelijking
van zijn voorstellen, getuigden ervan dat de heer Meier zijn reorganisatievoor-
stellen grondig had bestudeerd. De voorzitter bracht hem dan ook een hartelijk
woord van dank voor zijn gloedvol betoog. De voorgestelde reorganisatie-plannen
in de vleeschkeuring konden in het algemeen niet de sympathie der vergadering
wekken. Verschillende bezwaren werden aangevoerd en tenslotte werd besloten
aan het H.B. kenbaar te maken, dat bij wijziging der vleeschkeuringswet enz. het

een vereisehte moet zijn, ook in het belang der keuring, dat aan den dierenarts een
belangrijk aandeel daarin moet worden toegekend, met het oog op algemeene en
bijzondere hygiënische belangen, ook met betrekking tot de gezondheid van den
mensch.

De algemeene secretaris deed eenige mededeelingen betreffende de veterinaire
week, die gehouden zal worden gedurende de viering van het 3e lustrum der Utrecht-
sche Universiteit. Staande de vergadering werden als te behandelen onderwerpen
o.a. genoemd: Onspecifieke eiwittherapie en de waarde der verschillet de tuber-
culinaties.

De belangstelling voor het fonds van noodlijdende dierenartsen werd gewekt,
en gevraagd werd of er ook sympathie bestaat voor een incasso-bureau ?

Na afloop der vergadering werd speciaal de gezelligheid betracht en ten slotte,
aan den gemeenschappelijken maaltijd, werd Dr. Staal als afgetreden voorzitter
en als gast herdacht, zoowel door den nieuwen voorzitter als door den heer Meier.

Dr. Staal dankte voor de vriendelijke uitnoodiging, voor het hem toegesprokene,
en gaf ten slotte de richtlijnen aan waarnaar de beoefenaars der veterinaire weten-
schap zich hebben te gedragen, willen zij zich in de Maatschappij een gewaardeerde
positie veroveren.

Voor de afdeeling Groningen-Drenthe, en zeer zeker ook voor de zusterafdeelingen,
was 1935 een bewogen vereenigingsjaar. Meer en meer spitsen de verhoudingen zich
toe waarin onze Maatschappij staat tegenover zoovele organisaties ; niet altijd ge-
tuigen deze van een hoogst welwillende gezindheid en bereidwilligheid voor het
toekennen aan onzen stand van die rechten en eischen, welke hem z.i. op goede
gronden toekomen. Moeilijker wordt het in tijden als de tegenwoordige onze rechten
op te vorderen wanneer de onderlinge verhoudingen niet altijd de gewenschte
zijn en de strijd om het bestaan aanleiding geeft tot een tekort aan goede collegiale
saamhorigheid. Er is eens gezegd dat er twee voorname middelen bestaan om
aanzien van een stand te verhoogen nl.: eerbied en gezag.

Dit beteekent dat alle werkers in dien stand (zoowel de hoogere als lagere) door
bevredigende deskundigheid, hoog opgevatte plichtsbetrachting, onkreukbare eer-
lijkheid (die elk vermoeden van partijdigheid en omkoopbaarheid volkomen uitsluit)
eerbied afdwingen en dat hij, vereenigd tot een krachtige organisatie, gezag kan doen
gelden, waar het gaat de belangen van zijn leden in het algemeen als in het bijzonder
te behartigen en te verdedigen.

In de 4 gehouden vergaderingen heeft onze afdeeling gemeend op verschillend
gebied iets te hebben bijgedragen ter bereiking van dit groote doel. Ter bevordering
van het wetenschappelijk peil werden de heeren Dr. J. Bevers en J. H. ten Thye
uitgenoodigd voor onze afdeeling wetenschappelijke onderwerpen als : paratuber-
culose en het vóórkomen van kolieken bij paarden te behandelen. Een belangrijke
cursus in voedingsleer werd gevolgd door 22 deelnemers, terwijl bovendien ook de
leden door het geven van wetenschappelijke bijdragen, het stellen en beantwoorden
van vragen op praktisch gebied, in de goed bezette vergaderingen, blijk gaven dat
bij hen de beoefening der diergeneeskunst in goede handen is : dat het voor hen geen
sleurwerk wordt, doch dat zij trachten leerend en beleerend hun kennen en kunnen
te vermeerderen. De verdediging der maatschappelijke belangen nam veel tijd in
beslag. In hoeverer onze Maatschappij als vakvereeniging erkend wordt en als zoo-
danig in de gelegenheid is de belangen harer leden te behartigen, is een vraag die
nog niet volkomen afdoende is opgelost.

De bindende besluiten bij de bestrijding der tuberculose werden herzien en op-
nieuw door het H.B. goedgekeurd. Bepalingen werden vastgesteld voor het hulp
verleenen aan-— in ziekenfonds opgenomen — vee.

De tarieven (vastgesteld bij de tuberculose-bestrijding) werden opnieuw vastgesteld

en daarbij werd zoo veel mogelijk eenheid betracht in de verschillende gebieden
der afdeeling. Op een voorstel van Dr. Kramer (directeur van den gezondheids-
dienst van vee van de vereeniging van zuivelindustrie en melkhygiëne in de pro-
vinciën Groningen en Friesland) om, voor een tarief van/0.50 per rund, bloedmon-
sters te nemen voor het onderzoek van abortus, werd welwillend ingegaan.

Een kwestie betreffende het niet voldoen aan de verplichting van vrije dierenartsen-
keuze bij een (in het ressort der afdeeling) bestaand vee- en ziekenfonds, werd
bevredigend opgelost ; minder gunstig is tot nog toe het ontstane conflict in de grens-
gemeenten van Friesland, Groningen en Drenthe aangaande de tarieven-verschillen
in verband met de bindende besluiten.

Als ook het gezellig samenzijn kan bijdragen tot de bevordering van de stands-
belangen, dan voorzeker laat onze afdeeling zich op dat gebied niet onbetuigd.

Na iedere vergadering toch werd een gemeenschappelijke maaltijd gehouden door
een goed aantal leden en eenmaal vierde de gezelligheid hoogtij tijdens de zomer-
vergadering te Emmen, waar (door de daar gevestigde dierenartsen Steenbergen
en Vrieling) een rijk feestprogramma aan de vergaderde leden en hunne dames werd
aangeboden.

De toestand der afdeelingskas (op 1 Januari 1935 ƒ 215.—) laat toe, dat wij ons
kunnen permiteeren af en toe een spreker van elders te doen optreden. Als nieuwe
leden werden aangenomen de dierenartsen : H. Hoiting te Loppersum, J. Nijhoff
te Hoogeveen, S. W. Snijders te Norg en W. v. Veen te Ruinen, terwijl voor de
afdeeling bedankten S. Loman te Smilde en P. Nieuwenhout te Ruinen.

Op den 4_8en Kringavond, 23 Januari j.1., waren aanwezig 19 leden en 7 in-
troducé\'s.

De ondervoorzitter collega Heeci, die wegens verhindering van den voorzitter
de vergadering leidde, wijdde eenige woorden aan de nagedachtenis Van ons onlangs
overleden lid collega A. Ki,auwf.rs.

De behandeling der voorstellen van de commissie tot beteugeling der wanbe-
taling werd uitgesteld tot de volgende bijeenkomst.

Dr. L. Waterman, assistent aan het Pharmaco-therapeutisch Laboratorium te
Amsterdam, hield een voordracht over : „De tegenwoordige stand van het Hor-
monen-vraagstuk". Hierop hoop ik nog nader terug te komen.

Vervolgens hield collega Dr. Kok een voordracht over : ,,De klinische beteekenis
der geslachtshormonen.

Spreker beperkte zich tot de bespreking van de werking van het menformon
in hel biologische experiment en de veterinair clinische beteekenis speciaal voor
den hond. Uit onderzoekingen van S. E. de Jongh, Leiden, was gebleken dat bij
ratten en muizen de zwangerschap kon worden voorkomen door na den coitu;
sub-cutaan of per os menformon toe te dienen. De oorzaak van de zwangerschap-
verhindering moet zoo verklaard worden dat het menformon de door het progestinc
d.i. het corpus luteum hormon, bewerkstelligde epitheeldifferentiatie van het uterus-
slijmvlies, verhindert, waardoor innestelling van het bevruchte ei onmogelijk wordt.
Klinische experimenten bij honden waren door spreker ingezet en de door hem
gebruikte doseering werd aangegeven. Uitvoerig behandelde spreker de „paradoxale\'
werking van het menformon op het mannelijk organisme, het antimuscuiine eflect
en de verstoring van het hormonenevenwicht van den testikel op ouderen leeftijd.
Na systematische toelichting van de door S. E. de Jongh, Leiden, gedane experi-
menten bij muizen, waarbij bleek dat op grond van een groot aantal analogiepunten
de verschijnselen die bij gecastreerde mannelijke muizen ontstaan na herhaalde
inspuitingen met menformon, vergelijkbaar zijn met de spontane prostaathyper-
trophie van den man, werd een overzicht gegeven van de door bovengenoemde

onderzoeker en spreker verrichte proeven bij honden. De hond werd daarom als
proefdier gekozen omdat deze evenals de mensch spontaan aan prostaathyper-
trophie kan lijden. Inderdaad gelukte het met menformon bij gecastreerde en niet
gecastreerde honden een prostaathypertrophie op te wekken.

Spreker behandelde nog kort de indicatie voor het aanwenden van pregnyl of
hombriol, gonadotrope hypophysis voorkwab hormon, respectievelijk mannelijk
hormon bij verstoringen in het hormonale evenwicht in het mannelijk organisme.
Een beknopt clinisch experiment werd als voorbeeld genomen, waar een prostaat-
hypertrophie bij een 16 jarigen Airdale terrier met succes middels pregnyl be-
handeld werd.

De Directeur Generaal van den Landbouw was zoo vriendelijk de Redactie
opmerkzaam te maken op eenige leemten en onjuistheden. De Redactie beschikte
vóór het afdrukken nog niet over de lijst van Officieele Personen enz. en vermeldt
hieronder d.e bedoelde wijzigingen :

Op blz. 138 zijn niet opgenomen : a. onder de Rijkslandbouwwinterscholen : de
Rijkslandbouwwinterschool te Dordrecht : b. onder de Bijzondere Land- en Tuin-
bouwwinterscholen : de scholen te Boxtel. Roosendaal en Didam.

Op blz. 141 staat onder Andere Rijkslandbouwproefstations ..Gerritsen", die moet
zijn ,,Gerretsen".

Op blz. 142 moeten de namen der secretarissen van de hieronder genoemd
provinciën luiden : a. Paardenfokkerij Drenthe : E. Derks Hzn, Meppel ; Zuid¹\'
Holland: Ir. P. Verhoeven, \'s-Gravenhage (wnd.) ; NocrJ B abant : Ir. A. Th.-
Ariens, Ginneken : Limburg: G. Gorten Jr., Geverik (Beek), b. Varkensfokkerij.
Drenthe : Ir. W. Bakker, Assen ; c. Schapenfokkerij. A. Blikman Azn. moet staan
achter Gelderland ; Noordbrabant : Ir. A. Th. Ariens, Ginneken : d. Geitenfokkerij.
Drenthe. G. Pompert moet vervallen : A. Bukman Azn. moet staan achter Gelder-
land ; Zuidholland: 11. v. Hoogdalen. Gorinchem : Limburg: L. G. H. Simons,
Swalmen.

Blz. 143. Voor Friesland moet zijn : R. V. C. Adj. Ir. J. Middelveldt, Leeuwarden.
Bij Noordholland dient ook nog te worden vermeld : Ir. Th. C. J. M. Rijssenbeek,
Utrecht. Bijgevoegd moet worden : Assistenten bij den Dienst der Rijksveeteelt
consulenten : A. Blikman Azn., Arnhem, L. Rifnks Lzn., Groningen, S. de Jongh
Szn., \'s-Gravenhage.

Bij de districts-assistenten. die behooren bij den Rijksvoorlichtingsdienst voor
Pluimveeteelt, kan L. Rienks Lzn. vervallen.

Voorzitter van de Commissie voor de keuring van paarden van andere typen
is G. J. A. A. Baron van Heemstra, Zeist.

Op blz. 150 zijn bij de melkcontrólestations niet vermeld : Vereen, voor Melk-
contróle Zuidholland. Prins Hendrikkade 157, Rotterdam : Melkcontrólebureau
Den Haag, Laan van Meerdervoort 472, \'s-Gravenhage en Melkcontrólestation
van den Brabantschen Zuivelbond, Ceresstraat 51. Breda.

Het telefoonnummer van den Heer Ir. J. G. Tukker is thans Beekbergen 241
(zie hiervoor blz. 152 Nederlandsch Eiercontróle Bureau en blz. 155 Nederlandsche
Centrale voor Eieren en Pluimvee).

Blz. 157. De Christelijke Boeren- en Tuindersbond in Nederland is thans ge-
vestigd Louise de Colignyplein 10, \'s-Gravenhage ; secretaris is Mr. W. Rip. De
redactie van ,,Ons platteland" is gevestigd van Lennepweg 36, \'s-Gravenhage.

Blijkens het verslag van den Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst
omtrent de werkzaamheden van dezen dienst in 1934 werden in dat jaar 959.454
dieren voor export ter keuring aangeboden, en wel 830.453 varkens, 3095 vette
kalveren, 32 graskalveren, 2603 runderen, 41.371 nuchtere kalveren en 81.900
schapen. Van deze dieren werden voor uitvoer goedgekeurd 809.853 varkens, 3087
vette kalveren, 31 graskalveren, 40.605 nuchtere kalveren, 81.862 schapen en 2582 ³/₄runderen.

Het grootste gedeelte der varkens ging als bacon (624.473 V2 varkens) naar
Engeland ; 181.515 % varkens werden naar verschillende andere landen uitgevoerd,
en wel voornamelijk België, Frankrijk en Italië.

Bij den uitvoer van bacon deed zich, volgens het rapport van den betrokken
rijkskeurmeester, in het begin van 1934 een geval van groene verkleuring op de huidzijde
van baconzijden voor. Het onderzoek wees uit, dat de verzending in spoorwegwagons,
waarin vroeger kopersulfaat verzonden was, als oorzaak moest worden aangemerkt.

Geelgekteurde varkens, vooral afkomstig uit Sneek en omgeving, werden nader
onderzocht. Galkleurstoffen werden niet waargenomen, zoodat vermoedelijk deze
geelkleuring aan voedingsverschijnselen moest worden toegeschreven.

Door de Rijksseruminrichting en het £taatsveeartsenijkundig Onderzoekings-
instituut werd een onderzoek ingesteld naar de oorzaak van het slijmig worden van
bacon. In hoofdzaak moest dit worden toegeschreven aan een hooge vochtigheidsgraad
van de lucht, waardoor het zout op de bacon veel water kan aantrekken en een
gunstige gelegenheid geschapen wordt voor de ontwikkeling van proteolytische
bacteriën. Ook bleek het noodzakelijk, in de droogruimten een groote reinheid te
betrachten. Een en ander had tot gevolg, dat thans nauwkeurig omschreven voor-
schriften, het zoutingsproces hij de baconbereiding betreffende, in de „Eischen"
{voorschriften) zijn opgenomen.

Midden 1934 trad het Engelsche voorschrift, dat alle ingevoerde bacon voorzien
moet zijn van een voorgeschreven merk, aanduidende het land van herkomst, in
werking. Uit proefnemingen bleek een tatoueermerk het best te voldoen.

Door de transportcommissie van de Ned. Bac.-contr. werden ook proeven genomen
met het gebruik van z.g. droogijs, en met het vervoer van bacon in containers.
Hoewel deze proeven nog niet zijn afgesloten, wordt deze wijze van vervoer, waarbij
overlading der baconbalen zooveel mogelijk wordt voorkomen, van groot belang
geacht. Ook werden op de transportschepen koelruimten aangebracht, waardoor
een aanmerkelijke verbetering van het vervoer optrad.

In 1934 werden aan de R. S. I. ontvangen van 26 rijkskeuringsdiensten 1013
monsters van 376 partijen reuzel, waarvan 24 werden afgekeurd.

De salarieering van het Hoofd van Dienst, tevens Directeur van het
Openbaar Slachthuis te Sneek.

De raad van Sneek besloot 25 Febr. (935 het maximum-salaris te verlagen met
ƒ 500. , waardoor de jaarwedde van dien ambtenaar werd vastgesteld op ƒ 4500.—,
in minimum en ƒ 5000.— in maximum. Gedep. Staten van F\'riesland onthielden
hun goedkeuring aan dit besluit, o.m. aanvoerende, dat, naast de betrekking van
Directeur van het Slachthuis, welke functie een volledigen ambtenaar eischt, aan
den genoemden persoon van gemeentewege de waarneming van verschillende andere
betrekkingen is opgedragen, waarvoor geen extra vergoeding wordt toegekend en
dat, al mogen sommige van deze niet zoo belangrijk zijn, andere daarentegen be-
trekkelijk omvangrijk kunnen worden geacht, zooals de uitoefening van het markt-
toezicht en het verrichten van werkzaamheden op het gebied van den gemeentelijken
hygiënischen dienst.

Van dit besluit is de raad van Sneek bij de Kroon in beroep gegaan, en met dit
resultaat, dat de raad in het gelijk is gesteld.

De Heer Henning Koch, Directeur van de Kopenhaagsche markt- en slachthallen,
deed ons toekomen een rijk geïllustreerde en keurig uitgevoerde uitgave van de
stad Kopenhagen, waarin, naar aanleiding, van het tot stand komen en het in gebruik
nemen van nieuwe slachthallen en markthallen in het z.g. „vleesch-stadskwartier"
van Kopenhagen, een uitvoerige beschrijving voorkomt van de inrichting van deze
hallen. Aan deze beschrijving gaat een historische schets vooraf van de ontwikkeling
van den vleeschhandel en het marktwezen in de Deensche hoofdstad. Als men van
den inhoud dezer brochure kennis neemt en de talrijke, duidelijke foto\'s beschouwt,
waarmede het werkje verrijkt is, dan komt met tot de overtuiging, dat Kopenhagen -
op het gebied der vleeschhygiëne en van het marktwezen een modelinrichting rijk
is geworden. Met de nieuwste uitvindingen en technische verbeteringen is rekening
gehouden. Om eenigen indruk te krijgen van het geweldige der inrichting zij hier b.v.
medegedeeld, dat in de eind 1932 in gebruik genomen nieuwe slachthal per dag
700 stuks runderen en 1500 stuks klein vee geslacht kan worden. Bij eiken slachtstand
heeft men een electrisch werkende winde en een warm- en koud-waterleiding. Door
de geheele hal is een stoomleiding aanwezig voor het desinfecteeren van messen.

l)e hangruimte biedt plaats voor een kleine 1000 dieren ; in het voorkoelhuis
kunnen 300 groote en 300 kleine dieren hangen. De vleeschverkoop vindt plaats
in een reusachtige vleeschmarkthal, met een oppervlakte van 10.000 M². Hier
vindt met verschillende standen voor grossiers. F,en 7000 varkens kunnen hier ten
verkoop worden aangeboden.

Behalve deze vleeschverkoophal is nog aanwezig een markthal voor gevogelte,
van 1365 M². oppervlakte en een kleinere hal voor den handel in levend pluimvee.

Uit deze korte opsomming blijkt wel, dat Kopenhagen een inrichting rijk is ge-
worden op hygiënisch gebied, waarop het trotsch kan zijn.

Gedep. Staten van Zuid-Holland hebben het gemeentebestuur van Oostvoorne
verzocht, het gemeentebestuur van Brielle te steunen in zijn pogen, een samenvoeging
van de vleeschkeuringsdiensten Brielle, Hellevoetsluis, en Abbenbroek te bevorderen.
B. en W. achten dit niet gewenscht, omdat op den duur die samenvoeging moet
leiden tot oprichting van een centrale slachtplaats in Brielle, waardoor menige
slager te Oostvoorne zou worden gedupeerd.

Daar de gemeenten Franeker en Franekeradeel niet hebben voldaan aan de bij K. B.
van 27 September j.1. opgelegde verplichting tot het gemeenschappelijk regelen van
den keuringsdienst van vee en vleesch, hebben Gedep. Staten van Friesland, zoo
meldt de „V. en VI.", een dergelijke regeling vastgesteld, welke 1 Maart 1936 in
werking treedt. Als keuringsveearts is benoemd de Heer S. Boersma te F\'raneker.
keuringsveearts der gemeente Franekeradeel.

De Raad van De Werken en Sleeuwijk heeft besloten voor de vernietiging van afge-
keurd vee en vleesch toe te treden tot den destructor te Son.

De gemeenteraad van Oudenhoorn besloot, met ingang van t Juni a.s., een over-
eenkomst aan te gaan met de N.V. Gekro te Overschie.

De Raad van £uid-Heierland besloot met het destructiebedrijf te Dordrecht een
overeenkomst aan» te gaan voor de verwijdering van cadavers. Tot ï Juni zal dit
werk gratis geschieden en na dien datum zullen de kosten 1 J cent per inwoner en
per hectare bedragen. de G.

Mag ik nogmaals aan de praktiseerende Collega\'s verzoeken hunne „belangrijke
gevallen" bekend te maken in het tijdschrift.

Ook de ouderen moeten niet schromen de ervaring mede te deelen die zij in hun
praktijk hebben opgedaan, ook als die niet overeenkomt met heersende meeningen
en opvattingen. Zooveel toch is nog onbekend of onvoldoende bekend, en hoeveel
officieele wetenschappelijke theorieën, die als werkhypothese hun nut hebben, worden
mettertijd door de feiten omvergeworpen, of moeten gewijzigd worden.

In Februari j.1. is op 86-jarige leeftijd gestorven Professor Pawlow, de wereld-
beroemde russische physioloog. Hij is vooral bekend door zijn onderzoekingen over
de spijsverterings-organen. Ofschoon hij niet communist was, liet de Sowjet-regeering
hem niet alleen met rust, maar werd hij steeds geëerbiedigd en geholpen. Vr.

De Minister van Landbouw en Visscherij heeft met ingang van 16 Februari
1936 aan K. Luten te Hardenberg op zijn verzoek eervol ontslag verleend als plaats-
vervanger van den Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst in het district
Overijssel; en met ingang van 16 F\'ebruari 1936 tot wederopzegging als zoodanig
benoemd Geqrg Anton Rudolph Nif.uhoff te Hardenberg.

Onder het opschrift „Het z.g.n. Plakken der uiers bij marktvee" is door de Ned.
Vereeniging tot Bescherming van Dieren, in samenwerking met den Ned. Bond van
Veehandelaren, op ruime schaal een circulaire verspreid, waarin gewezen wordt op
de misbruiken voortvloeiend uit het kunstmatig afsluiten (door collodion. Ref.)
der spenen bij marktvee, met het doel het afvloeien der melk bij gevulden uier te
voorkomen.

Ter bevordering van den gezonden handel en ter besparing van ongemak, respect,
pijn en kwelling aan het dier, wordt den handelaren in melkvee verzocht het plakken
na te laten en de dieren niet te lang voor het markten te melken.

Bovenstaande vereenigingen hebben in onderling overleg besloten voortaan op
de veemarkten, voorzoover het plakken daar niet reeds bij verordening verboden is,
op uitwassen van dien aard toe te zien. (Door de Rechtbank te Almelo werd ter zake
van het „plakken" reeds een veroordeelend vonnis uitgesproken. Ref.) St.

De Minister van landbouw en visscherij, heeft, met ingang van t Maart 1936,
tot wederopzegging, benoemd tot plaatsvervanger van den Inspedteur van den Veeartsenij-
kundigen Dienst in het district Limburg :

Johannes Hubertus Josephus Cremers, te Heerlen ; Joseph Jan mathys Tacken,
te Sittard; Thomas Josephus Lambertus Stals, te Weert ; Leo Paulus Maria
Pierson, te Beek.

Verhuisd : Dr. C. Postma, Amsterdam, naar Mr. Arntzeniusweg g.
Verhuisd: P. van Schaik, Paardenarts ie Klasse, te Ede, naar Breelaan 11,
Tel. 221.

De vererende uitnodiging om in Gent een voordracht te houden, heb
ik gaarne aanvaard, eensdeels, omdat het steeds een prettige gewaar-
wording is in de gelegenheid te worden gesteld over een onderwerp,
waarmede men jaren bezig is geweest, te mogen spreken, anderdeels
omdat ik uiting kan geven aan mijn genoegen in deze stad een blijk
van belangstelling te mogen tonen voor Vlaanderen en voor de jonge
veterinaire onderwijsinstelling, die bezig is in deze universiteit geboren
te worden. Als docent aan de meer dan 100 jaar oudere zusterinstelling
in Utrecht volg ik de ontwikkeling met buitengewone belangstelling
en ik hoop innig, dat hier een inrichting mag ontstaan, die binnen niet
te lange tijd tot de best geoutilleerde van West-Europa mag worden
gerekend. Voor de aan mij gedane uitnodiging ben ik dan ook zeer
dankbaar.

Het onderwerp, waarmede ik U heden zou willen bezig houden, is
een onderdeel van het grote studiegebied der intersexualiteit. Het heeft
de bedoeling U iets te vertellen over de genese der intersexen. Wanneer
men de literatuur naslaat, wordt men getroffen door de beschrijving
van vele gevallen van intersexualiteit, die bij mens, zoogdier en vogel
zijn waargenomen, maar is het tevens in het oog lopend in hoe weinige
der publicaties men tot het wezen probeert door te dringen door te
trachten te verklaren hoe men zich het ontstaan voorstelt. In de laatste
jaren is hierin een verandering waar te nemen. De grote vlucht, die
de kennis van de intern secernerende organen heeft genomen, de publi-
caties van Goldschmidt omtrent het ontstaan van intersexen bij
Limantria dispar, de betere inzichten, die er zijn gekomen over de
genese van het geslacht, hebben gemaakt, dat het mogelijk is het zgn.
hermaphroditisme der hogere gewervelde dieren onder te brengen in
de gebieden der intersexualiteit en het zodoende te maken tot een
terrein, waarop het casuïstische plaats moet maken voor het verklarende.
Dat daarbij de wetenschap heeft gewonnen, is een niet te betwisten
voordeel.

Hermaphroditisme en intersexualiteit zijn twee begrippen, die voor
de vogels en de zoogdieren gewoonlijk als synoniemen worden opgevat.
Geheel juist is dat niet. Een intersex is een wezen, waarvan het geslacht
tussen mannelijk en vrouwelijk in staat en dat door geslachtsomkeer is
ontstaan. Zolang bij die geslachtstransformatie het stadium van het
andere geslacht niet is bereikt, zal zoo\'n individu naast kenmerken van
het oorspronkelijke geslacht ook reeds enkele der nieuwe sexe bezitten.

De aanwezigheid dezer bisexuele kenmerken stempelen zoo\'n individu
tot een hermaphrodiet. Juist het feit, dat volkomen geslachtsomkeer
tot de grote uitzonderingen behoort, maakt het aannemelijk, dat inter-
sexen zich als hermaphrodieten voordoen en verklaart tevens, dat de
oudste naam zo moeilijk plaats maakt voor de nieuwere. De onder-
zochte individuen hebben immers bijna zonder uitzondering de kenmer-
ken van beide geslachten in zich. In gevallen van volkomen geslachts-
omkeer is het vrijwel ondoenlijk de intersexualiteit aan te tonen, wanneer
men het proces niet in alle stadia heeft kunnen volgen, te meer, omdat
deze geslachtstransformatie gewoonlijk intrauterin haar beslag krijgt.

Hermaphrodieten, zoals die bij vogels en zoogdieren voorkomen, of
intersexen, als men de nieuwe naam liever wil gebruiken, zijn door het
feit, dat zij tussen de beide geslachten in staan, in het bezit van meer
of minder normale geslachtsklieren. De bestanddelen zijn die, welke
daarin ook voorkomen. Zo bezien mag men dus van physiologische
intersexualiteit spreken. Het is niet bedoeld in dezelfde zin als men
soms physiologische hermaphrodisie beschrijft en dan wil aangeven,
dat er een wederzijdse mogelijkheid tot bevruchten en voortbrengen
van nakomelingen bestaat. Eigenlijk is het meer om de tegenstelling
met pathologisch te belichten, dat hier het woord physiologisch is
gebruikt. Er is nl. nog een vorm van intersexualiteit, die vooral bij
vogels en bij de mens wordt aangetroffen en die gekenmerkt is door
vermannelijking van het vrouwelijke dier door ovariale tumoren. In
zulke gevallen worden geen beelden van normale geslachtsklieren in de
tumoren gevonden en is dus het physiologische van de andere gevallen
niet meer aan te tonen.

Dat in het laatste geval ook van intersexualiteit mag worden gesproken,
hoop ik U in het verloop van deze voordracht te kunnen aantonen. Het
feit echter, dat in beide gevallen van intersexualiteit sprake is, is van
grote betekenis, omdat hier een pathologisch gebeuren van dezelfde
gezichtshoek uit als het meer physiologische wordt bekeken, bovendien
omdat er één lijn kan worden getrokken tussen de normale intersexuali-
teit der lagere diersoorten, die bij vele vormen wordt aangetroffen, het
hermaphroditisme, zoals dat bij de gewervelde dieren is aangetoond en
de gevallen van vermannelijking door ovariale tumoren, die tot het
gebied der pathologie behoren. Wanneer ook bij andere tumoren een
dergelijk verband met algemene in het dierenrijk heersende toestanden,
inzichten of begrippen zou kunnen worden aangetoond, zal er voor de
studie der tumoren een nieuw onderzoekingsgebied worden geopend,
waardoor mogelijkerwijze bijdragen kunnen worden geleverd, die de
leer der tumoren op hechtere basis stellen.

Wie de genese der intersexen wil nagaan, moet zich eerst op de hoogte
stellen van de embryologische ontwikkeling der genitaalklieren. In
korte trekken weergegeven komt het in hoofdzaak op het volgende neer.
Aan de medioventrale zijde van de oernier ontstaat door samenwerking
van het kiemepitheel en het onderliggende mesenchym de indifferente

aanleg van de geslachtsklier, de zogenaamde bindweefselepitheelkern,
waaruit zich zowel de testis als het ovarium kan ontwikkelen. Welke
van de beide organen het zal worden, beslist de geslachtelijke aanleg
van het individu, die bij de bevruchting is vastgesteld. Zal het dier
mannelijk worden, dan differentieren zich in de bindweefselepitheelkern
de medullaire strengen, het reteblasteem en tussen dat alles door het
interstitium. Om het geheel komt een duidelijke tunica albuginea voor
de dag, waaromheen op zijn beurt het kiemepitheel plaats vindt. Uit de
medullaire strengen vormen zich de testisbuisjes en in het interstitium
treden de interstitiele cellen op. In normale gevallen maakt het kiem-
epithelium plaats voor gewoon coeloomepitheel. Zodra dus eigenlijk
de medullaire strengen zijn gevormd, is de mannelijke geslachtsklier in
aanleg aanwezig.

Niet alzo het ovarium. De eerste ontwikkelingsphase uit de indiffe-
rente aanleg gelijkt in bijna alle opzichten op die van de testis. Er leggen
zich ook medullaire strengen, een rete en een interstitium aan, doch
alles is minder duidelijk en minder scherp begrensd. De voor de testis
karakterestieke tunica albuginea ontbreekt, terwijl ook opmerkelijk is,
dat deze eerste differentiatie bij een vrouwelijk individu pas in een later
embryonaal stadium te zien is. De medullaire strengen van de ovariaal-
aanleg zijn tijdelijke vormingen, in tegenstelling met die van de testikel.
Er kunnen in het vrouwelijke dier zgn. medullaire eicellen ontstaan,
doch deze zijn na verloop van zeer korte tijd weer verdwenen. De rest
van de strengen gaat na enige tijd in regressie, de cellen necrotiseren
evenwel niet, maar gaan in het bindweefselstroma van het ovarium
over, zodat deze cellen niet van de bindweefselcellen van de eierstok
zijn te onderkennen. Een enkele maal treft men bij oudere dieren nog
resten aan, maar dan steeds in de vorm van buizen, de zgn. persisterende,
medullaire buizen.

Het kiemcpithelium van het ovarium heeft niet de neiging om te ver-
anderen in coeloomepithelium. Integendeel het handhaaft zich het
gehele leven door en kenmerkt zich door enige malen nieuwvormingen
te doen ontstaan, die voor het zich ontwikkelende ovarium van grote
betekenis zijn. Nadat de medullaire strengen hun grootste uitbreiding
hebben vertoond, zendt het kiemepithelium strengen in het onder-
liggende bindweefsel, die dus in de cortex van het orgaan komen te liggen
en als corticale strengen bekend zijn. Hier en daar treden ze met de
medullaire in verbinding. komen bij het mannelijke dier niet voor, zijn
een zuiver vrouwelijk kenmerk. Zij vormen op dezelfde wijze als de medullaire
strengen follikels, doch doen het in veel uitgebreidere mate. Deze
corticale follikels zijn bij de zoogdieren niet de blijvende generatie,
waarschijnlijk gaan ze alle te gronde. De eicellen degenereren, de
follikelcellen en die corticale cellen, die nog in de strengvorm gerang-
schikt waren, worden in het stroma ovarii opgenomen en zijn later
niet meer van de stromacellen te onderscheiden. Enkele corticale
strengen persisteren het gehele leven door, krijgen dan evenwel buisvorm

en zijn als corticale buizen bekend. Het maakt de indruk alsof medullaire
en corticale strengen, wanneer ze als zodanig in het vrouwelijke dier
blijven bestaan, buizen moeten worden.

Om en bij de geboorte en even daarna kan er een derde generatie
van strengen en celklompen geconstateerd worden, die ook van het
kiemepitheel zijn uitgegaan en waarin zich de definitieve eieren omgeven
door de follikelcellen afscheiden. Nadat deze formatie is tot stand ge-
komen, blijft het kiemepithelium als zoodanig om het ovarium aanwezig
en is steeds in staat nieuwvormingen te doen ontstaan.

De vorming van het ovarium bij de vogels wijkt van die der zoog-
dieren af. In de eerste plaats blijft het rechter in ontwikkeling achter ;
verder dan de vorming der medullaire strengen komt het niet en na de
geboorte gaat het weldra zodanig in ontwikkeling achteruit, dat er nog
slechts resten overblijven, die in de meeste gevallen ook nog verdwijnen.
Het linker, blijvende ovarium kenmerkt zich door het ontstaan van
corticale strengen na en om de medullaire. Uit de eerste komen de
follikels voort, die de definitieve generatie zijn, de laatste zijn een bron
voor de interstitiele cellen, die in het vogelovarium gevonden worden.
Die, welke in de theca der follikels zijn gelegen, zijn niet van de medul-
laire, maar van de corticale strengen afkomstig en zijn dus die cellen
geweest, die voor de follikelvorming niet zijn gebruikt.

Bij de beoordeling der processen, die zich bij de genese der geslachts-
klieren afspelen, moet er in de eerste plaats de aandacht op gevestigd
worden, dat het geslacht van de klier bepaald wordt door de geslachts-
factoren, die bij de bevruchting zijn vastgelegd. Vrijwel algemeen wordt
thans aangenomen, dat elk individu bisexueel is aangelegd, dus van beide
geslachten factoren in zich draagt, maar dat die van één der beide in
normale gevallen zodanig overheersen, dat de kentekenen van het
andere niet tot uiting komen. In de tweede plaats is het van belang op
het verschillende gedrag der medullaire strengen bij het mannelijke en
het vrouwelijke dier te letten. Bij het eerste worden zij de specifiieke
elementen van de testis, bij de tweede verdwijnen zij. Wanneer ge-
slachtsomkeer heeft plaats gevonden en het vrouwelijke dier zijn ont-
wikkeling in mannelijke richting voortzet, worden de medullaire
strengen, die tot verdwijnen gedoemd waren, tot zaadbuisjes, doch niet
alleen de medullaire, maar ook de eventueel aanwezige corticale strengen
ondergaan dat lot. Wat er uit een geslachtsklieraanleg voortkomt, wordt
bepaald door die geslachtsfactoren, die in de meerderheid zijn.

Voor het optreden van de geslachtsklieren zijn dus nodig : a. een
geslachtsfactor, die in de meerderheid is ; b. embryonaal weefsel, dat tot een
bepaalde vorming kan worden. Beide zijn noodzakelijk. In gevallen van
hermaphroditisme of intersexualiteit is het niet moeilijk de embryonale
elementen te vinden, waaruit de gonade is ontstaan, maar levert het
aantonen van de veranderde geslachtsfactor meer bezwaren. Omgekeerd
zal het bij gevallen van geslachtsomkeer door tumoren van het ovarium

moeilijk zijn het embryonale weefsel aan te tonen, waaruit de specifieke
tumorelementen zijn ontstaan.

Te bewijzen, dat geslachtsomkeer een beslissende factor is in het
ontstaan der hermaphrodieten bij mens, zoogdier, en vogel is zeer
moeilijk, wanneer men van de idee uitgaat, dat het bewijs in elk geval
absoluut moet zijn. Zo iets vindt men in de biologie slechts bij .grote
uitzondering, maar wel is het doenlijk een zo grote hoeveelheid waar-
schijnlijkheidsbewijzen aan te voeren, dat men er moeilijk aan kan
ontkomen aan de geslachtsomkeer een rol van grote betekenis toe te
kennen. De waarnemingen, die tot deze conclusie hebben geleid, kunnen
in drie groepen worden verdeeld : a. die, waarbij de geslachtsomkeer
kon worden gevolgd ; b. die, waarbij uit de microscopische beelden der
genitaalklieren bleek, dat het dier zich in het stadium van dc omkeer
bevond en c. die, waarin de bouw en samenstelling van de geslachtsklier
een geredelijke verklaring vond in de veronderstelling, dat de ontwik-
keling eerst in de richting van het ene geslacht was gegaan en daarna
in die van het andere.

De gevallen van geslachtsomkeer, die ik tijdens het leven der dieren
heb kunnen volgen en waarbij het de vorming van een intersex betrof,
zijn er twee bij de geit en één bij de kip. Het eerste dier was een onge-
hoornde geit, behoorde niet tot een bepaald ras, maar was een kruisings-
product. Toen het bronstig werd, liet het zich dekken, maar werd niet
bevrucht. Zowel in de gedragingen als in de lichaamsbouw was het
vrouwelijk. De habitus begon zich langzaam aan te wijzigen, het
zwaardere bokketype kwam voor de dag, de kop werd breder en dikker-
en kreeg grovere trekken. Dc uitdrukking der ogen werd vastberaden
tot woest toe ; het karakter wijzigde zich, van zachtmoedig werd het
vechtlustig en kwaadaardig. Het verzette zich tegen ieder onderzoek,
terwijl ieder, die in de buurt kwam, op een onverhoedse aanval bedacht
moest zijn. Niet in overeenstemming met het voor de dag komen der
mannelijke eigenschappen was het ontstaan van een goed ontwikkeld
uier, waaruit af en toe een liter melk verkregen kon worden, die op het
oog geen afwijkingen toonde. Van drachtighcid of een naderende ge-
boorte was geen sprake. Met een bok tezamen gebracht begon het onmid-
dellijk een gevecht op leven en dood. Bij een geit toonde het verschijn-
selen van een opgewekte mannelijke geslachtsdrift. Het dier verspreidde
ook een zwakke bokkelucht. Bij de dood op ca. 4-jarige leeftijd was de
melksecretie opgehouden en kon uit de uier nog slechts een weinig van
een sereuse vloeistof verkregen worden. De uitwendige genitaliën zijn
vrouwelijk gebleven.

Het tweede geval toont met het eerste grote overeenkomst. Ook hier
betrof het een normale, jonge geit, die in slechte voedingstoestand
verkeerde. In ongeveer 4 maanden speelde zich het volgende af; de
uier begon te zwellen, kreeg een normale ontwikkeling en gaf normale
melk. Het diertje kwam in betere voedingstoestand, zodat eerst aan
drachtigheid werd gedacht, die evenwel niet aanwezig bleek te zijn.

De kop werd bokachtig, de gedragingen werden meer mannelijk, met
bokken begon het onmiddellijk te vechten, bij geiten was het zeer
opgewekt, besnuffelde de vulva, bromde, stampte met een voorbeen
en deed pogingen om ze te bespringen. Ook bij dit dier werd ten slotte
nog slechts een weinig sereuse vloeistof uit de uier verkregen. Uitwendige
genitaliën waren niet veranderd.

Het derde geval, dat ik U zou willen beschrijven, is vermoedelijk het
meest frappante. Het betreft een kip, die eieren heeft gelegd en tot een
vruchtbaar tredende haan werd. Het dier kwam in October 1926 in
mijn bezit en was toen alreeds een paar jaar oud. Laat ik de ouderdom
gering schatten en zeggen drie jaar. Volgens den eigenaar ruide het
dier dikwijls, kraaide iedere ochtend en legde af en toe wel eens een ei.
Dit laatste heeft het bij ons ook gedaan, van het andere hebben wij,
althans in den beginne, weinig gemerkt. Na de rui in het najaar van
1929 kwamen in plaats van henneveren haneveren voor de dag en be-
gonnen zich sporen te ontwikkelen. De kopversierselen bleven vrouwelijk,
eieren werden niet meer gelegd. Het dier geleek een haan met een
hennekop. In de loop van 1930 zijn kam, lellen en oorlappen groter
geworden en begon het dier, alhoewel een sonoor geluid voortbrengend,
te kraaien. Op 1 Januari 1931 werd voor de eerste maal gezien, dat het
een hen trad. Den nieuwen haan werden toen 6 hennen gegeven,
waarvoor hij als een echte haan ging zorgen. Zoveel mogelijk werden
alle eieren van deze 6 hennen in de broedmachine gelegd en geregeld
gecontroleerd. Alle voorzorgen werden genomen, dat deze 6 kippen
niet door een anderen haan konden worden bevrucht. Ik ben ervan
overtuigd, dat dit ook niet is gebeurd. De eieren van 1931 bleken alle
onbevrucht te zijn ; in die van 1932 bevatte een ei een embryo van ca.
5 dagen broeden en een ander een kuiken, dat de schaal niet kon breken
en dus dood geboren werd. Ook bij de eieren van 1933 waren er twee
bevrucht. Een kuiken stierf een dag na het uitkomen, de tweede is nu
een hen, die eieren legt, alleen kleiner is dan de andere, waarmede zij
is groot gebracht. Ook is zij later begonnen te leggen. In het laatste
gedeelte van de zomer en in de herfst van 1933 werd de tot haan ge-
worden hen steeds lustelozer, maakte de indruk zeer zwak te zijn,
stoorde zich niet meer aan de kippen, zat veel in elkander gedoken in
de zon, at zeer weinig, kortom gedroeg zich als een oud dier, zodat uit
vrees, dat het dier zou sterven en dan niet direct zou worden gevonden,
het op 4 October 1933 werd afgemaakt. Naar schatting was het toen
op zijn minst 10 jaar oud. Bij de sectie bleek de voedingstoestand goed
te zijn, ziekteverschijnselen werden niet opgemerkt, zodat aangenomen
moet worden, dat het gedrag van de laatste tijd werkelijk aan ouderdom
moet worden toegeschreven.

HET VOORKOMEN VAN TRICHOMONAS FOETUS, DE
OORZAAK DER TRICHOMONADEN-ABORTUS, BIJ HET
RUND IN NEDERLAND

In liet jaar 1900 zijn door Mazzanti Trichomonaden in de uterus
en in de vagina van een slachtrund gevonden. De uterus bevatte een
secretum, dat veel geleek op zure melk. Hij noemde deze parasieten
Trichomonas utero-vaginalis vitulae. In 1925 vond Hopfengärtner
Trichomonaden in reincultuur in de maag van een geaborteerde foetus.

Deze Trichomonas is het eerst eenigszins nauwkeurig beschreven
door Pfenninger in 1927. Hij toonde de Trichomonas aan in het
digestie-apparaat, het longweefsel en het pleuraexsudaat van een 5
maanden oud runderfoetus. De eerste, die op het oorzakelijke verband
van de Trichomonaden met z.g. „vroege abortus" wees, was Riedmüller
(1928). Hij heeft de parasiet genoemd Trichomonas foetus, welke naam
in de zoölogische nomenclatuur de geldige is. Verschillende onderzoekers
hebben nadien ook Trichomonaden in uteri (endometritis en pyometra)
gevonden. Het is vooral geweest Abelein (1929), die de aandacht er
op gevestigd heeft, dat in bepaalde streken van Duitschland enzoötisch
abortus voorkomt met de gevolgen daarvan, welke aan Trichomonaden
moet worden toegeschreven. In talrijke gevallen van „vroege abortus"
en pyometra van koeien constateerde hij Trichomonaden zoowel in
reincultuur als ook met bacteriën gemengd. Het gelukte hem ook
met Trichomonaden-etter de ziekte experimenteel op te wekken.
Behalve Abelein hebben Küst en Witte veel bijgedragen tot de kennis
van dit lijden. Bij een bezoek van een onzer (de B.) aan de ,,7. Tagung
der Fachtierärzte für die Bekämpfung der Aufzuchtkrankheiten" te
Bonn in 1934, waar de meest vooraanstaande onderzoekers op dit gebied,
Abelein, Küst en Witte voordrachten over de steriliteit en „vroege
abortus" bij het rund hebben gehouden, werd meer van nabij kennis
met deze ziekte gemaakt. Aan de Universiteit te Giessen werden ge-
vallen van Trichomonas-infectie bij het rund gezien in het Instituut
van Prof. Küst, terwijl Dr. Witte ons verschillende culturen toonde.

Het standpunt, dat door de meeste onderzoekers wordt ingenomen,
is, dat de Trichomonas de oorzaak is in bepaalde gevallen van sterili-
teit, z.g. opbreken, „vroege abortus", endometritis en pyometra. O.i.
is voldaan aan de eischen, die Koch stelde om een microörganisme als
oorzaak eener ziekte te beschouwen. Het is nl. gelukt om de Trichomonas
in reincultuur te kweeken (Witte) en met deze reincultuur bij runderen
het beeld der ziekte in zijn verschillende schakeeringen te verwekken.

Behalve bij runderen kon ook bij konijnen en cavia\'s een soortgelijk
ziektebeeld worden opgewekt. Stone (1935) gelukte een infectie bij
varkens, terwijl Futamura (1935) bovendien muizen met succes kon
infecteeren.

Genoemde ziekte heeft een enzoötisch karakter en kan zich in een
bepaalde streek uitbreiden door de dekking. Tot nog toe is de Tricho-
monas-abortus geconstateerd in Europa in Neder-Oostenrijk, Zwitser-
land, Italië, Beieren, de omgeving van Giessen en onlangs ook in Noord-
Duitschland ; verder in Noord-Amerika en Japan. Daar er geen reden
bestaat om aan te nemen dat deze parasiet ook niet in andere landen
zou kunnen voorkomen (Trichomonaden zijn cosmopoliet), is getracht
ook in Nederland deze Trichomonas te vinden. In de eerste plaats
hebben wij onze aandacht gevestigd op het klinische beeld en hier-
omtrent met enkele collega\'s gesproken. Daar het klinische materiaal
niet in voldoende mate te onzer beschikking kwam, hebben wij ge-
tracht langs andere weg ons doel te bereiken en wel door het onderzoek
van pyometragevallen. Het is nl. bekend, dat vele Trichomonas-infecties
van het rund leiden tot pyometra, waarin de parasieten geruimen tijd
levensvatbaar blijven. Wij hebben ons daartoe in verbinding gesteld
met den Directeur van het Slachthuis te Amsterdam, Collega J. G. A.
Reeser, die zoo welwillend was, aan ons Instituut verschillende gevallen
van pyometra toe te zenden. W⁷ij hebben op het oogenblik 6 gevallen
onderzocht. Dr. Jansen verrichtte hiervan het bacteriologisch onderzoek.
In de eerste 5 gevallen werd 4 X bacillus pyogenes en 1 X streptococcen
in reincultuur gevonden zonder Trichomonaden, in het 6e geval was
de etter bacteriologisch steriel, doch werden door ons Trichomonaden
aangetoond, die in reincultuur op de daarvoor speciale voedingsbodems konden
worden verder gekweekt. ¹) Het exsudaat was afwijkend van dat der
vorige gevallen, wat betreft consistentie (dikke zure melk) en kleur
(roomkleurig). Typisch was de afwezigheid van stank. Voor zoover uit
het voorloopig onderzoek blijkt, is het wel zeker, dat wij te doen hebben
met de Trichomonas foetus.

Dat wij deze mededeeling reeds nu publiceeren, geschiedt om de
aandacht van de practiseerende dierenartsen op de Trichomonaden-
abortus (opbreken, onvruchtbaarheid, endometritis, pyometra) te ves-
tigen. Het zou ons zeer bevreemden, indien niet meer gevallen aan het
licht zouden komen. Hier ligt nog een belangrijk terrein braak.

Daust (1934) zag de volgende klinische verschijnselen in het verloop
der ziekte :

Reeds eenige uren na de dekking treedt een duidelijk zichtbare zwelling der
vulva op met spoedig ook slijmig etterige uitvloeiing; het vestibulumslijmvlies is
sterk rood gekleurd. Opvallend is de sterke pijnlijkheid van de vulva bij aanraking

Intusschen zijn nog 3 nieuwe gevallen van Trichomonaden-pyometra vast-
gesteld, die ook bacteriologisch steriel waren en waaruit reinculturen van de
flagellaten konden gekweekt worden. Van de momenteel 9 onderzochte ge-
vallen waren nu reeds 4 Trichomonaden-pyometra.

en verder de onrust en schrikachtigheid der zieke dieren. In het verloop der vol-
gende 3—4 dagen gaat de zwelling der vulva langzaam weer terug. Het slijmvlies
in het vestibulum toont reeds 2—3 dagen na de infectie een sterke folliculitis
en het vaginaalslijmvlies is dikwijls rood gekleurd en gezwollen. In het verdere
verloop ontstaat tengevolge van de voortdurende prikkeling door de etterige uit-
vloeiing dikwijls een knobbeltjesvorming op het vaginaalslijmvlies, waardoor dit
als een rasp gaat aanvoelen. Het orificium externum toont weldra eveneens ont-
stekingsverschijnselen en voelt later week-vlokkig, sponsachtig aan en is in den
regel geopend. Er zijn echter ook gevallen waarbij het orificium externum
door een taaie vaste slijmprop gesloten is, evenals bij de normale drachtigheid.
Is het cervixkanaal niet volledig gesloten, dan komt het uterusseeretum in vele ge-
vallen voortdurend vrij, vooral bij het liggen, in de beweging en bij het urineeren.
In het cavum vaginae bevindt zich dan gewoonlijk het slijmig-etterig secretum in
meer of mindere hoeveelheid. De uterus voelt steeds slap en atonisch aan ; de grootte
en de daarmede samenhangende fluctuatie zijn, al naar den duur van den ziektetoe-
stand en den graad van de vloeistofophooping, verschillend.

Volgens Daust kunnen zich nu in het verloop van de ziekte verschillende moge-
lijkheden voordoen :

a) een volledige (uitstooting van den foetus met de vruchtvliezen en het vrucht-
water).

b) een onvolledige (uitstooting van den foetus met terugblijven van deelen der
vruchtvliezen en het vruchtwater).

Bij de onder 1. genoemde dieren volgt na de dekking geen bevruchting, de uterus
wordt echter geïnfecteerd. Er ontwikkelt zich dan een endometritis, event. pyometra.
Dergelijke dieren worden weer geregeld bronstig en hebben gewoonlijk een aan-
houdende, al naar den graad der ziekte meer of minder sterke uitvloeiing, die ge-
deeltelijk slijmig, gewoonlijk echter meer slijmig-etterig is.

De 2e groep van dieren heeft in aansluiting aan de dekking een tijdelijk gezwollen
vulva en een slijmig-etterige scheede-uitvloeiing, die gewoonlijk slechts enkele
dagen blijft bestaan. Later worden door den eigenaar geen ziekteverschijnselen
meer gezien, zoodat deze dieren voor drachtig worden gehouden. De foetus komt
dan ook tot ontwikkeling, maar na eenigen tijd laten de vruchtvliezen van de pla-
centa los, zoodat de vrucht sterft en volledig wordt gemacereerd. Daarbij komt
het tot vorming van grootere hoeveelheden etter — tot 36 liter — in den uterus.
Bronstverschijnselen treden niet op, het cervicaalkanaal is door een taaie slijmprop
afgesloten, evenals bij de normale drachtigheid.

De 3e groep van patiënten stoot de afgestorven vrucht na een bepaalden tijd uit.
In den regel volgt abortus na een drachtigheid van 6—12 weken, het is echter ook mogelijk
dat eerst na 8 maanden abortus optreedt.

Korten tijd na de dekking kan gewoonlijk behalve een gezwollen vulva, een
geringe slijmig-etterige of etterige scheede-uitvloeiing worden vastgesteld. Deze
ziekteverschijnselen houden na weinige dagen op, de dieren schijnen langeren
tijd volledig gezond en worden ook niet meer bronstig, totdat na eenigen tijd, in
den regel 8—14 dagen voor de abortus, plotseling weer een etterige uitvloeiing optreedt. Komt
het dan tot een volledige abortus (groep 3a) dan volgt gewoonlijk na verloop van
weinige weken ook zonder behandeling een volledige genezing. Zulke patiënten
hebben meestal 1—3 dagen na de abortus bronstverschijnselen ; dikwijls is dit
het eerste teeken, waardoor de eigenaar op de abortus wordt opmerkzaam gemaakt.
Bij zeer vroegtijdige abortus wordt deze niet zelden wegens de geringe grootte der
vrucht, volledig over het hoofd gezien, vooral in donkere stallen en wanneer boven-
dien de abortus gedurende den nacht plaats heeft. De geaborteerde foetus met
inbegrip van de vruchtvliezen toont, zooals reeds Drescher en Hopfengartner
(1933) hebben vastgesteld, een bleek geelachtige kleur. Rottingsverschijnselen, waarvan

Pfe.n.ninger (1927) bericht, heeft Daust in geen enkel geval gevonden. Bij een
nauwkeurig onderzoek van de uitgestooten vruchtvliezen vallen dikwijls de vast
in de knoop geraakte vruchtvliesstrengen op, die voor de Trichomonaden-infectie specifiek
schijnen te zijn. De etter, de vruchtvliezen en de foetus hebben een typische flauw-
zoete lucht ; een onaangename geur, zooals bij retentio secundinarum bijna geregeld
wordt waargenomen, komt nooit voor.

Worden nu dergelijke koeien gedurende deze abortus-bronst gedekt, dan wordt
de stier bijna steeds geïnfecteerd. Deze kan dan weer de ziekte door dekking over-
brengen, zoodat op deze wijze in korten tijd vele dieren besmet worden. Bijzonder
gevaarlijk zijn de koeien met een onvolledige abortus (groep 3b). In deze
gevallen blijven de vruchtvliezen of de resten daarvan en het vruchtwater in den
uterus achter en veroorzaken een endometritis, event. pyometra. Dergelijke zieke
dieren hebben een aanhoudende uitvloeiing, die gedurende de bronst zeer sterk
kan zijn. Klinisch is in het vestibulum gewoonlijk een meer of minder sterke rood-
heid met een folliculitis aanwezig, verder vindt men een ontstoken rood gekleurd
en gezwollen, als een rasp aanvoelend scheede-slijmvlies, een zeer sterk rood ge-
kleurde, vlokkig weeke, sponsachtig aanvoelende geopende cervix en een fluctu-
eerende uterus. Als nevenverschijnsel zijn in het algemeen ook veranderingen aan
het ovarium aanwezig (corpus luteum).

De folliculitis in het vestibulum is voor de diagnose van de Trichomonaden-
infectie natuurlijk niet doorslaggevend. Kan men daarentegen het bovengenoemde
raspachtig aanvoelen van het scheedeslijmvlies waarnemen, vindt men bovendien
een vlokkige, sponsachtige, openstaande cervix, is er veel, in den regel talrijke etter-
vlokken bevattend, scheedesecretum aanwezig en de uterus gelijktijdig slap atonisch
en fluctueerend dan kan men een Trichomonaden-infectie met tamelijke zekerheid vermoeden.
Behalve de diagnostisch gewichtige slijmig-etterige exsudaatafscheiding, kunnen
bij uitzondering ook de overige ken teekenen, zooals vergrooting en asvmetrie van den
uterus, ontbreken. In menig geval bevat dan echter de spoelvloeistof vele slijm- en
ettervlokken, zonder dat eenige verandering event. een vrijkomen van exsudaat
if vast te stellen. In de exsudaatvlokkcn kunnen dan dc Trichomonaden worden
gevonden. Met zekerheid is de diagnose der Trichomonaden-infectie alleen te
stellen door het directe aantoonen der protozoën in het vagina- event. het uterus-
secretum.

Wij verzoeken nu de Collega\'s ons mededeeling te doen van gevallen
van bovengenoemde ziekte, opdat ter plaatse een onderzoek kan worden
ingesteld.

Het aantoonen der Trichomonaden is meestal eenvoudig. Men
onderzoekt in de eerste plaats vaginaal- of uterussecrctum, eventueel
praeputiaalsecretum of de organen van den geaborteerden foetus.
Indien niet genoeg secretum aanwezig is, neemt men de vlokken uit de
vloeistof, waarmede de uterus gespoeld is. In het ongekleurde natief-
preparaat zijn de parasieten door hun beweeglijkheid direct te herkennen.
Indien het secretum te dik slijmig is, wordt dit met een weinig phys.
keukenzoutoplossing verdund. Daar de Trichomonaden ook buiten het
lichaam nog verscheidene dagen in leven blijven, kan het materiaal
van klinische gevallen in een steriel fleschje aan het Instituut voor Para-
sitaire- en Infectieziekten ter onderzoek worden gezonden. Wij zullen
het op prijs stellen, zooveel mogelijk dergelijk materiaal uit verschillende
deelen van het land ter onderzoek te ontvangen. Ook van de verschillende
keuringsdiensten zien wij gaarna gevallen van pyometra, waarbij ver-

denking van een Trichomonaden-infectie in verband met consistentie
en afwezigheid van stank bestaat, tegemoet en wijzen nogmaals
op het groote belang, onze kennis betreffende het voorkomen van deze
parasiet en de daardoor veroorzaakte ziekte, te vermeerderen.

Het gelukte ook in Nederland, door Trichomonas foetus veroor-
zaakte gevallen van pyometra bij het rund aan te toonen.

Es gelang beiden Autoren, auch in Holland durch Trichomonas foetus ver-
ursachte Fälle von Pyometra bei Rindern festzustellen.

Abelein, R. Münch. Tierärztl. W.schr. 80, 673 (1929).
Daust, E. Inaug. Diss. Giessen, 1934.

Frenzel ¹) heeft in Silezië de fauna (metazoën) nagegaan van weideland. De
bodem werd hiervoor tot op 25 cm diepte uitgestoken en gezeefd. Het aantal
metazoën was zeer ongelijk in de verschillende grondsoorten, en ook afhankelijk
van de vochtigheidstoestand (dichtste bevolking in de herfst).

De metazoën komen hoofdzakelijk in de bovenste aardlaag voor ; naar beneden
neemt het aantal sterk af.

Frenzel vond (al naar het jaargetijde) in droge zandige weidegrond per m²24.400—73.900 metazoën ; op zware kleigrond 12.600—44.000 ; op moerassige grond
54.800—88900. In bouwgrond (Ackerboden) vond hij slechts 3731 metazoën.

De grondmetazoën zijn voornamelijk nematoden, insecten en maden, en onder
bovengenoemde getallen zijn niet begrepen de kleinste soorten aard-nematoden,
de protozoën (amoeben, flagelaten en ciliaten). Verder bevat de weidebodem een
groot aantal bacteriën. Volgens schrijver zou het aan te bevelen zijn bij de grond-
beoordeeling niet alleen de physische en chemische maar ook de biologische factor
in aanmerking te nemen. Vr.

Uit de Kliniek voor kleine huisdieren der Rijksuniversiteit te Utrecht.
Directeur: Prof. Dr. A. KLARENBEEK.

ONDERZOEK NAAR DE HUID-DOORDRINGENDE EIGEN-
SCHAP VAN FISSAN-PREPARATEN DOOR MIDDEL VAN
DE SALICYLZUUR-METHODE VAN MONCORPS

Voor de bepaling van de huid-doordringende eigenschap van Fissan-
preparaten is noodig bij proefobjecten twee of meer proeven te nemen,
waarbij een bepaalde stof in een Fissan-preparaat, respectievelijk in
één der meestal gebruikte vehikels (axungia, lanoline, vaseline) ver-
werkt, op de huid wordt geappliceerd, zoodat de snelheid resp. de sterkte
der resorptie onderling kunnen worden vergeleken. Voor een juiste
vergelijking is verder noodig, dat bij eenzelfde individu steeds eenzelfde
hoeveelheid zalf, respectievelijk te resorbeeren stof, gebruikt wordt
en dat deze zalven op dezelfde manier (dus door even lang en even
krachtig masseeren of door een zalflap even lang te laten zitten) aan-
gebracht worden. Verder moeten de beide constituentia óf op hetzelfde
óf op overeenkomstige huidgedeelten inwerken en de betreffende
huidgedeelten volkomen gaaf, op dezelfde manier voorbereid (ge-
schoren, ontvet) en in denzelfden functionneelen toestand zijn. Uit de
proefnemingen, met de verschillende methoden verricht, is gebleken,
dat aan de laatste voorwaarden bij kleine proefdieren niet gemakkelijk
volledig voldaan kan worden, weshalve de verkregen uitkomsten be-
trekking hebben op proefnemingen bij personen verricht.

Verschillende methoden ter bepaling der huidresorptie zijn in de
literatuur beschreven: Moncorps¹) kreeg in 1928 en 1929 goede
resultaten met salicylzuur (bij proefpersonen in een zalflap geappli-
ceerd), door op verschillende tijdstippen de hoeveelheid van het in
de urine uitgescheiden salicylzuur te bepalen ; de resorptiesnelheid
stelde hij vast uit het tijdstip, waarop de urine na inwrijving met een
salicylzuur-houdende zalf, salicylzuur bevatte. Verschillende onder-
zoekers —-o.a. H. Kionka ²) bij konijnen —deden soortgelijke onder-
zoekingen.

Anderen (H. Königstein ³), G. Günther ⁴), J. F. Crippa ⁵), W.
Milbradt ⁶) gebruikten op dezelfde manier jodium.

Geheel andere werkwijzen volgden E. Kuna en W. Fey ⁷) en W.
Milbradt ⁶), toen zij — de eersten O.I. inkt, de laatste kleurstoffen
als methyleenblauw — in een zalf verwerkt, in de huid inwreven en in
huidcoupes de diepte der indringing bestudeerden.

Moncorps ⁸) beschreef verder een methode ter bepaling van de
resorptie van zwavel. Hij appliceerde bij witte muizen een zwavelzalf
en ging vervolgens na (door iedere 10 minuten een muis te dooden),

op welk tijdstip een subcutaan aangebracht depót van een bismuth-
nitraat emulsie zich tengevolge van vorming van bismuth-sulfide zwart
begon te kleuren.

Een andere methode door Klarenbeek toegepast bestond in de
inwrijving van een zalf met 100—200 mgr. phloridzine op een gehyperae-
miseerd huidgedeelte, waarna het tijdstip der glucose-uitscheiding in
de urine werd nagegaan. Aan de hand van deze proeven werden een
aantal proeven ingesteld :

De hiervoor vermelde methode met jodium moest ongeschikt worden
geacht, omdat de Fissan-preparaten zich niet met jodium verdragen.

De methode Moncorps ⁸), bestaande in het inwrijven van muizen
met een zwavelzalf leek aanvankelijk geschikt. Bij deze (reeds vermelde)
proeven zag Moncorps, dat bij gebruik van adeps suillus als constituens,
het depót microscopisch na 110 minuten, macroscopisch na 5—6 uur
zwartkleuring te zien gaf. Volgens deze methode werd door mij bij
honden geëxperimenteerd.

Eerst werd de onthaarde rughuid flink gehyperaemiseerd en daarop
gedurende 10 minuten een 10 % zwavelzalf (met adeps suillus) inge-
wreven, waarna op 2 plaatsen subcutaan een depót van 2 c.c. van een
basisch bismuthnitraat-suspensie in olie werd aangebracht met de
bedoeling, hieruit ieder uur eenige olie terug te zuigen. Toen dit reeds
na i uur mislukte, werd een andere hond op dezelfde manier behandeld,
met dien verstande, dat er op 10 plaatsen een depót werd gevormd,
en werd vervolgens ieder half uur een huidstukje met onderliggend depót
weggenomen ; zelfs onder het na 4 J uur geëxstrirpeerde huidgedeelte
bleek macroscopisch noch microscopisch zwartkleuring te bestaan.

De practische bezwaren bij deze methoden, waarbij voor iedere proef
een hond moest worden opgeofferd — althans voor langen tijd buiten
gebruik moest worden gesteld — deden van deze proefnemingen
verder afzien.

Vervolgens werd volgens de methode Milbradt ⁶) nagegaan, of een
kleurstof bij applicatie in Fissanpasta dieper of minder diep zou indringen
dan bij aanwending in lanoline. Hiertoe werd op de geschoren rughuid
van een hond links met Fissanpasta, waarin 5 % trypaanblauw, en
rechts met lanoline, bevattende evenveel trypaanblauw, beide keeren
gedurende 3 minuten gemasseerd. Vier uur later werd aan beide zijden
onder narcose een huidstukje weggenomen en in absolute alcohol
gefixeerd. Bij een anderen hond werd deze proef herhaald, waarbij
echter beiderzijds dadelijk na de massage één en na 5 uur vier huid-
stukjes werden weggenomen. Resultaat van het onderzoek der diverse
coupes was : onmiddellijk na de massage geen indringing van de kleur-
stof, 4—5 uur later nergens dieper dan juist onder de epidermis (en
dan nog langs de haarzakjes) zonder eenig waarneembaar verschil
tusschen Fissan en lanoline. Ook de uitkomsten dezer proef waren
weinig bemoedigend.

Daarna werden bij konijnen eenige proeven genomen met phloridzine
Het bezwaar, dat de huid na de ontharing moeilijk gaaf te houden is en
bij de herhaalde inwrijving van phloridzine gemakkelijk huidontsteking
ontstaat, werd ondervangen door de vrijwel haarlooze oorbinnenvlakten
— elk maar één keer — in te wrijven. Na opheffing dezer bezwaren
bleef het echter onmogelijk door geregelde katheterisatie een overzicht
van de urine-monsters te krijgen en zeer moeilijk bij de kleine suiker-
hoeveelheden de Fehling- en Nijlander proef te beoordeelen, zoodat
ook van deze proef werd afgezien.

Ten slotte werd de salicylzuur-methode toegepast, waarbij ook weer
eerst de resorptie-snelheden werden vergeleken. Moncorps (i), die
deze methode bij menschen toepaste, geeft aan, dat inwrijving gedurende
20 minuten van een 5 % salicylzuurzalf slechts zeer weinig uitscheiding
in de urine geeft en dat deze eerst duidelijk werd met 25 % salicylzure
zalf. Bij mijn proeven werd bij konijnen gedurende 10 minuten een
15 % salicylzure zalf in de geschoren huid ingewreven. Ieder half uur
werd urine met behulp van eenige druppels ferrichloride-oplossing ■—
aan de eventueel optredende violetkleuring —op salicylzuur onderzocht.

Ook bij deze proeven was het. weer zeer moeilijk een geheel gave
rug- of buikhuid te krijgen en gelukte dit, dan gaf de eerste inwrijving
reeds zoo ernstige laesies, dat herhaling niet mogelijk bleek.

Dc resultaten van alle toegepaste methoden bij dieren bleken dus
om verschillende redenen onbevredigend te zijn. Vooral de gevoelig-
heid van de konijnehuid, waardoor men zelden zeker kon zijn van een
gaaf, niet gelaideerd gedeelte, was daarvan één der voornaamste
oorzaken.

Besloten werd daarom de salicylzuur-mcthode van Moncorps, het
aanbrengen van een zalflap bij menschen, in zijn geheel te volgen, hetgeen
als voordeelen heeft, dat geregeld urine-monsters te krijgen zijn, dat
men gave huidgedeelten heeft, die men niet heeft voor te bereiden,
dat men beide keeren een precies gelijk contact tusschen huid en prepa-
raat kan waarborgen en dat men steeds eenzelfde hoeveelheid zalf,
respectievelijk te resorbeeren stof, kan toepassen. Bij deze methode
wordt verder de hoeveelheid uitgescheiden salicylzuur bepaald, hetgeen
wel tijdroovend is, maar waardoor een veel juistere beoordeeling der
resorptie werd verkregen.

Moncorps gebruikte voor dc salicylzuur-bepaling de methode
Sauerland (3), die mij echter niet bevredigde, omdat bij het schudden
van het aetherextract met de ijzer-aluin-oplossing geregeld een blijvende
emulsie ontstond en omdat van aan een monster urine toegevoegd
salicylzuur slechts ongeveer 10 % werd teruggevonden. Daarom werd
overgegaan tot de, door le Heux aanbevolen methode Christomanos¹⁰) .
Het bleek mij bij een controle-proef, dat deze methode bevredi-
gende uitkomsten gaf: van 1 mgr. salicylzuur, toegevoegd aan 100 c.c.
urine kon ik 75—80 % aantoonen.

Alle urine indampen. Indampsel opnemen in spiritus fortior en filtreeren. Filtraat
indampen. Indampsel opnemen in even aangezuurd water en filtreeren. Filtraat in
een scheitrechter schudden met aether. Aether indampen. Indampsel opnemen in
aqua destillata en hieraan — in een maatglas — druppelsgewijs een i % ijzer-
chloride-oplossing laten toevloeien, totdat de vloeistof duidelijk violet is. In een
ander, even wijd maatglas aan evenveel aq. dest. evenveel druppels van dezelfde
ijzerchloride oplossing toevoegen en dan uit een buret een natrium-salicylaat-
oplossing i : 10.000 laten toestroomen, totdat de inhoud van dit maatglas even
violet is als de te onderzoeken vloeistof, i c.c. van de natr. salicylaat-oplossing
staat gelijk met 0,0862 mgr. salicylzuur ; men moet in de berekening ook de vloeistof-
hoeveelheden betrekken.

Deze methode werd zoo gewijzigd, dat in plaats van één keer twee
keer met aether werd geschud, dat in plaats van ferrichloride ijzeraluin
werd gebruikt en dat —■ om de bruingele kleurstof, die het zuiver
vergelijken der klcurintensiteiten bemoeilijkte, zooveel mogelijk te
verwijderen — de te onderzoeken vloeistof na toevoeging der ijzeraluin
oplossing werd gefiltreerd.

Bij de proefpersonen, meest studenten, werd \'s morgens om 8 uur
op de kuit een lap groot 150 cm² aangelegd, waarop 15 gram van een
5 % salicylzuur zalfmassa (in totaal dus bevattende 750 mgr. salicyl-
zuur) was uitgestreken en die met behulp van een gaasverband en van
leucoplaststrooken gedurende 24 uur gefixeerd bleef. Daarna werd de
urine —afgescheiden om 10, 12, 14, 16, 18, 20 en 22 uur en des anderen
daags om 8 en om 10 uur —op zijn gehalte aan salicylzuur onderzocht.

Onderzocht werden Unguentum Fissani en Pasta Fissani, terwijl ten
slotte nog een aanvullende proef met Oleum Fissani werd gedaan.

Volgens gegevens van de Fissanfabrieken zijn de beide eerste sub-
stanties geschikt voor toevoeging van salicylzuur ook van de Fissanolie
mag dit worden verwacht, tevens wordt aangegeven dat Unguentum
Fissani zich goed leent tot het langs percutanen weg in het organisme
brengen van verschillende geneesmiddelen; (zie o.a. Fissanrheumazalf).

In onderstaande tabel werden bij 6 personen lanoline en Unguentum
Fissani vergeleken.

Blijkens deze tabellen bereikte bij 3 van de 6 personen, te weten E. F.
en H. de uitscheiding door lanoline éérder een bepaalde hoogte, maar
zij was op den duur, n.1. na 8 uur, door Ungt. Fissani steeds eenigszins
hooger. De proefpersonen G. en K. hadden door lanoline vrijwel
voortdurend een veel grootere salicylzur-uitscheiding dan door Ungt.
Fissani, terwijl alleen bij proefpersoon I, Ungt. Fissani steeds in het
voordeel was.

Als eindresultaat bleek met Ungt. Fissani bij 3 personen duidelijk
meer te zijn uitgescheiden dan met lanoline ; in één geval was de uit-
scheiding gelijk en in de beide overige gevallen was met lanoline veel
grootere uitscheiding waar te nemen dan met Ungt. Fissani.

Onderstaande tabel geeft de uitgescheiden hoeveelheden bij 4 personen
aan door lanoline en door „Fissan Pasta".

Laten de cijfers dezer tabel groote verschillen zien in de uitscheiding
door lanoline bij de proefpersonen, wat „Fissan Pasta" betreft is er bij
geen van hen eenige uitscheiding, zoodat dit preparaat als huid-door-
dringend middel, althans voor zoover betreft de bevordering der resorp-
tie van salicylzuur, verre achterstaat bij lanoline.

Fissanpasta wordt echter ook uitsluitend aanbevolen voor locale
huidbehandeling.

Daarna werd bij 2 personen 15 gr. van een 5 % salicylzure Fissan olie
op dezelfde manier geappliceerd ; evenmin als bij de Pasta Fissani
werd in het verloop van 26 uur eenige salicylzuur-uitscheiding vastge-
steld ; (toen bij deze proeven de zalflap na 24 uur verwijderd werd,
bleek de olie zich — zooals ook bij staan geschiedt —• in 2 gedeelten
gescheiden te hebben ; een harde koek op de lap en olieachtige vloeistof
in het verband gedrongen).

Door 10 minuten masseeren van Fissanolie in een huidgedeelte van
150 cm² was slechts ongeveer 1 gr. van 15 gr. dezer salicylzuur Fissan-
olie weg te wrijven ; van uitscheiding was bij de 2 personen, op wie
deze proef genomen werd, geen sprake.

Ook van een 5 % salicylzure-olijfolie was bij hen niet meer dan 1 gr.
weg te wrijven, terwijl dit evenmin uitscheiding gaf.

De Fissan-olie is dus zeer zeker geen goed huid-doordringend middel,
voorzoover het salicylzuur betreft. Ook dit middel wordt echter evenals
de Fissan Pasta uitsluitend voor /jm\'dbehandeling aangegeven en niet
voor diepteresorptie.

Na deze proeven op menschen, die de gevolgtrekking wettigen, dat de
Fissanproducten geen goede vehikels zijn om salicylzuur tot snelle resorptie
te brengen, werden toch nog eenige proeven met honden gedaan om
na te gaan, in hoeverre de resultaten hiervan overeenkomen met die
bij menschen verkregen. Ondanks de ongunstige resultaten met de
dierproeven in den aanvang van het onderzoek verkregen, werd ge-
meend, dat de bij menschen gevolgde salicylzuur-methode misschien
nog van toepassing zou kunnen zijn bij proefhonden.

Hierbij werd bij eenzelfden hond 2 maal een zalflap groot 100 cm²op de geschoren rughuid gedurende 24 uur gefixeerd ; op deze zalflap
was eerst 5 gr. Fissan Pasta of 5 gr. Ungt. Fissani uitgestreken, na
8 dagen 5 gr. lanoline, steeds met 250 mgr. salicylzuur.

Fissan Pasta bleek, bij een proef op een hond, geen salicylzuur-uit-
scheiding te geven (hoewel de huid na afloop eenige laesies toonde) ;
toen de proef 8 dagen later op de genezen en weer wat behaarde huid
werd herhaald met lanoline, bevatte de urine na 4 uur 0.08, na 6 uur
0.19 en na 24 uur 0.22 mgr. salicylzuur.

Onderstaande tabellen geven de uitkomsten weer van vergelijkende
proeven met Ungt. Fissani en lanoline op 3 honden :

Uit deze tabellen blijkt, dat lanoline in deze proeven een sterkere
resorptie geeft dan Ungt. Fissani.

Door middel van de salicylzuurproef van Moncorps werd aangetoond,
dat Ungt. Fissani een meest langzamer intredende, doch grootere
uitscheiding van salicylzuur in de urine dan lanoline veroorzaakte ;
dat daarentegen bij Pasta Fissani en Oleum Fissani geen salicylzuur-
uitscheiding kon worden vastgesteld. Verwacht moet worden dat na
LXIII 23

percutane applicatie dezer middelen slechts een geringe hoeveelheid
van de op de huid gebrachte hoeveelheid salicylzuur in de circulatie
zal worden gebracht.

]). Carl McftjcoRPS. Unters, ü. d. Pharmakologie u. Pharmakodynamik v.
Salben u. Salbeninkorporierten Medikamenten. Arch. f. exp. Pathol, u.
Pharmakologie, Bd. 141. S. 50.

2). H. Kionka. Die Resorption der Salicylsäure durch die Haut. Klin. Wschr.
1931. II.

4). G. Günther. Prag. Arch. f. Tiermed. u. vergl. Pathol. Jg. 6. Tl. A H i S. 55.

6). Wilhelm Milbradt. Exper. Unters. z. Herabsetzung u. Förderung der
Hautresorption. Dermatol. Ztschr. Bd. 66. S. 37.

7). E. Unna, W. Feij. Resorbiert die Oberhaut Fettstoffe? Dermatol. Wschr.
■9²9-

8). Carl moncorps. Unters, ü. d. Pharmakol. u. Pharmakodynamik v. Salbenin-
kopiorierten Medikam. Arch. f. exp. Pathol, u. Pharmakol. Bd. 141. S. 67.

9). F. Sauerland. Überd. Resorption v. Arzneimitteln aus Salben bei Anwendung
verschiedener Salbengrundlagen. Bioch. Ztschr. Bd. 40. S. 56.

Mittels der Moncorp\'schen Salizylsäureprobe wurde nachgewiesen dass Ungt.
Fissani eine meist langsamer eintretende jedoch grössere Salizylsäureausscheidung
im Harn verursachte als Lanolin ; bei Pasta Fissani und Oleum Fissani hingegen
konnte keine Salizylsäurcausscheidung konstatiert werden.

Es steht zu erwarten, dass nach percutaner Verwendung dieser Heilmittel nur
eine geringe Menge der auf die Haut angebrachte Salizylsäure in Zirkulation kom-
men wird.

By means of the salicylic acid test of Moncorps the author demonstrated that
Ungt. Fissani produces a, generally, more slowly appearing excretion, but a larger
amount of salicylic acid in the urine than lanoline ; on the contrary, by using pasta
Fissani and Oleum Fissani no salicylic acid excretion could be observed. It is most
probable that by percutaneous application ot these medicaments, only a slight
amount of the salicylic acid applied to the skin, will be brought into circulation.

Au moyen de l\'épreuve à l\'acide salicylique de Moncorps l\'auteur a démontré
que Ungt. Fissani produit dans l\'urine une excrétion d\'acide salicylique qui, en
générale, se manifeste plus lentement, mais qui est plus grande que celle causée
par la lanoline ; mais que, au contraire, si l\'on emploie pasta Fissani et Oleum Fissani
il n\'y a point d\'excrétion d\'acide salicylique. Il est vraisemblable que par l\'applica-
tion percutanée de ces médicaments, seulement une petite quantité de l\'acide sali-
cylique appliqué sur la peau, entrera dans la circulation.

Geval i : A. W. P. te O. Bij mijn aankomst op de boerderij vernam
ik, dat er klachten waren over de melkopbrengst van bijna alle melk-
koeien. Bij de inspectie van het beslag (ongeveer 50 stuks) viel mij een
doffe haarkleur op, terwijl er nog al betrekkelijk veel dieren diarrhee
hadden. Het geval analyseerend vermoedde ik een afwijking in het
drinkwater. Bij onderzoek hiervan bleek het loodgehalte boven het nor-
male te liggen. Het bleek dan ook, dat bij de nieuw gebouwde boerderij
een waterreservoir aanwezig was, hetwelk inwendig met roode verf-
(menie) behandeld was.

Geval 2 : R. V. te O. Een toom varkens (acht stuks) was ziek. Diarrhee,
temperatuur iets verhoogd, bij een paar dieren geen bij anderen weinig
eetlust, weinig dorstgevoel. Den volgenden dag was er een gestorven,
zonder dat ik de juiste oorzaak van die vermoedelijke vergiftiging kon
aangeven. Bij sectie vond ik, behalve een haemorrhagische enteritus,
geen afwijking. Bij nadere beschouwing bleek mij, dat het varkenshok
nieuw opgeverfd werd. Men had de oude verf van de deuren en ander
houtwerk geschrapt; hiervan hadden de varkens gegeten. De diagnose
stond vast en door de gebruikelijke behandeling en verandering van
ligplaats trad genezing in.

Geval 3 : S. W. te Z. Van een tiental biggen waren er twee plotseling
gestorven. Diagnose loodintoxicatie tengevolge van een nieuw gekochte
trog, die van binnen ingesmeerd was met menie.

Het is niet in de eerste plaats mijn bedoeling te wijzen op de sympto-
men van loodintoxicatie, dan wel op de oorzaken. Ik vermoed dat zich
in de praktijk meer gevallen van deze vergiftiging voordoen, dan bij
onderzoek kan worden vastgesteld. Daar vaak een zeer snelle dood het
gevolg is, is het zaak de diagnose spoedig te stellen opdat doelmatig
ingegrepen kan worden.

Verfasser erwähnt drei Fälle von Bleivergiftung bei Schweinen und Kühen,
Ursache war eine bleihaltige Farbe, womit Trinkwasserbehälter, Futtertrog und
Stall angestrichen worden waren.

The author records three cases of lead-poisoning in pigs- and cows due to plum-
biferous paint, with which watertrough, feeding trough or stable were paimed.

L\'auteur rapporte trois cas d\'empoisonnement par le plomb chez des porcs
et des vaches, dus ä une couleur plombifère avec laquelle le réservoir, 1\'auge ou
1\'étable était peint.

Hier moge volgen het verslag van ons eigen recente onderzoek op
dit gebied. Vermeld dient te worden, dat ook wij meermalen vergiftige
kaas ter onderzoek aangeboden kregen. Voedingsproeven met muizen
verliepen dan steeds negatief. De bewuste kazen waren op het oog
volkomen normaal ; het bacteriologisch onderzoek gaf ons, naar wij
meenden, nooit eenig aanknoopingspunt. Uitgebreidere analyses en
dierproeven bleven, dikwijls ook door gebrek aan materiaal, achterwege,
tot wij in Augustus 1935 wederom de beschikking kregen over een
giftige kaas.

Een stuk komijnekaas is op 3—8—35 aangebracht door L. te A. Deze heeft
geprofiteerd van een ,,goedkoope aanbieding" van V. te A., welke laatste zijn kaas
betrekt van een grossier te A. Volgens dezen laatste is de bewuste kaas afkomstig
uit een partij 20 komijnekaas geleverd door de Zuivelfabriek te W. in Noord-
Brabant. Door het ontbreken van een duidelijk merk is dit voor ons niet meer na te
gaan. Het bij den winkelier aanwezige restant (ca. 5 K.G.) der betrokken kaas is
in beslag genomen, en heeft voor het onderzoek gediend.

Op i Augustus hebben 4 der 5 huisgenooten van deze kaas bij het avondbrood
gegeten. Na ongeveer 5 uren zijn deze 4 menschen ziek geworden (braking zonder
bloed, hevige buikpijn en diarrhee). In den loop van 2 Augustus zijn allen weer
beter geworden, en hebben \'s avonds weer van deze kaas gegeten, met precies hetzelfde
gevolg. Men kwam toen (en zeer terecht) tot de conclusie, dat de kaas de oorzaak
der ellende was, en riep de hulp van den Keuringsdienst van Waren in.

aspect : normaal ; smaak en reuk : goed ; rijping : belegen ; con-
sistentie : normaal ; pH 6.0 ; Melksuiker : afwezig.

coli-achtigen in YaojVïooo ^en 1/200-000 g\'am na 2 dagen bebroeden
in trypaflavinebouillon bij 37⁰ C. niet aan te toonen.

Microscopisch onderzoek van een volgens Gram gekleurd uitstrijk-
preparaat der kaas : weinig kiemen; aanwezig vooral Gram coccen
en enkele staafjes, voorts zeer weinig Gram — staafje.

Een steriel genomen stukje der kaas, ter grootte van een erwt, werd
geënt op 50 gram peptonwater en 24 uren bij 37⁰ C. bebroed ; er was
toen sterke groei en indolvorming aan te toonen. Via de Endo-plaat
(waarop een paarsrood, niet metaalglanzend beslag ontstond) werd
een kiem geïsoleerd, die na controle der morphologische en biologische
eigenschappen, een coli-achtige bleek te zijn.

A. Op 5 Augustus werden 2 volwassen muizen met £ cm³ subcutaan aan de staart-
plooi ingespoten, en gezet op een dieet van geplette haver en leidingwater. Op 8
Augustus toonden deze dieren een ruw haarkleed en geringen eetlust, maar verder
geen enkel symptoom van ernstig ziek zijn ; een der beide muizen is op dien dag
gechloroformeerd: bij direct daarop volgende sectie was niets bijzonders te vinden,
behoudens misschien een lichte dundarmcatarrh ; stukjes van hart, lever, nier, en
verder iets maag- en dundarminhoud werden over Endopiaten gestreken. Er ont-
wikkelden zich resp. 12, 14, 3, 10 en 35 kolonies, die later werden geïdentificeerd
als B. coli.

Op 14 Augustus was de andere muis nog kerngezond ; zij is niet verder geobser-
veerd.

B. Op 5 Augustus zijn 3 jonge muizen gezet op een diëet bestaande uit een papje
van bij 100° C. gedroogd wittebrood en met NaHC0₃ flink alkalisch gemaakte rest
der peptonwatercultuur, benevens leidingwater.

Op 8 Augustus was dit voer geheel op, en waren de dieren kerngezond. Een is cr
opgeofferd, als onder A beschreven. De sectie gaf een negatieve uitkomst te zien.
Uit hart, lever, nier, maag- en darminhoud waren weer in flinken getale coliachtigen
te kweeken, uit maag- en vnl. darminhoud werden bovendien Gram coccen,
diplococcen en streptococcen gekweekt. De overblijvende muizen zijn verder gevoerd
met geplette haver en leidingwater, en hebben tot het einde der proef op 14 Augustus
verder geen enkele afwijking zien te gegeven.

C. Tevens is op 5 Augustus aan 2 volwassen muizen verstrekt 50 gram gemalen kaas
en overvloedig leidingwater ; op 8 Augustus was de kaas opgegeten, en is verder
geplette haver gevoerd tot 14 Augustus. De dieren hebben geen enkele afwijking
getoond.

Op 10 en 12 Aug. zijn enkele gezonde muizen afgemaakt. Bij geen
enkele kon uit de organen of den dundarminhoud op de Endo-plaat
B. coli worden gekweekt.

De verdere proeven vonden plaats met de ± 5 K.G. in beslag ge-
nomen kaas. Allereerst werd nagegaan of op versche sneevlakten met
een oplossing van broomkresolpurper in glycerine de door Straub en
Lerner beschreven alkalische eilandjes waren aan te toonen ; slechts
één dubieus blauw plekje werd gevonden. Ook opalesceerende drup-
peltjes (Vaughan) werden niet gezien. Ook nu weer werd in de kaas,
thans in een platina-oese vol, B. coli gevonden.

D. Allereerst werden nu op 12 Augustus 3 jonge muizen gezet op een diëet van 50 gr.
geraspte kaas en leidingwater. Na 24 uren werd één dezer dieren afgemaakt ; de
sectie gaf een volkomen normaal beeld te zien ; uit hart, lever, nier en dundarm-
inhoud was geen coli te kweeken.

De beide andere jonge muizen stierven 11a 3, resp. 4 dagen ; beide toonden bij
sectie een flink ontwikkelde dundarmontsteking. Bij bacteriologisch onderzoek van
een der twee, bleek dat uit het hart en de lever geen, uit de nier sporadisch, en uit
het jejunum zeer veel B. coli te kweeken was.

Met een versche 24 uur oude peptonwatercolicultuur uit kaas werden 3 groepen
van muizen behandeld :

E. 2 volwassen muizen werden op 13 Augustus elk met 0.3 cm³ subcutaan inge-
spoten. Den volgenden dag stonden de haren overeind ; de eetlust en ontlasting
waren normaal.

Op 14 Augustus werd er een afgemaakt, waarvan de sectie te zien gaf: een iets
vergroote milt en misschien een lichte darmcatarrh. Uit lever en nier (niet uit hart
en dundarminhoud) was B. coli te kweeken.

Bij tot 21 Augustus voortgezette observatie bleef de andere muis volkomen gezond.

F. 3 jonge muizen werden op 13 Augustus gevoerd met een papje van brood en
25 cm³ der cultuur en leidingwater. Op 14 Augustus werden geen bijzondere ver-
schijnselen waargenomen ; eetlust en ontlasting waren goed ; een op dien dag afge-
maakte muis gaf bij sectie geen afwijkingen. In de organen werden geen, in het
jejunum zeer veel B. coli gevonden.

De beide andere muizen toonden bij observatie tot 21 Augustus geen enkele
afwijking.

G. Op 13 Augustus werd ingezet een groep van 3 jonge muizen als onder F,
alleen werd aan de pap NaHC0₃ tot flink alkalische reactie toegevoegd.

(Opgemerkt dient te worden, dat peptonwatercultuur van B. coli op zichzelf
reeds alkalisch is. Door een alkalische reactie wordt de vernietigende werking van
het maagsap op B. coli geremd, en bovendien is onder deze omstandigheden, volgens
mondelinge mededeeling van Dr. Plantenca, de mucosa van den dunnen darm
meer permeabel).

Op 14 Augustus bjeken deze dieren nog niet veel gegeten te hebben, en volkomen
gezond te zijn ; een werd er afgemaakt : bij sectie werden geen afwijkingen aange-
troffen ; uit de organen was geen, uit het jejunum veel B. coli te kweeken.

Van de op 8 Augustus afgemaakte volwassen en jonge muis (zie sub A en B) werd
een 24 uur oude peptonwatercultuur van B. coli gekweekt uit het hart van elk dezer
dieren (via Endo-agar, Chalmers-glucosebouillon en schuinen agar) gemengd.
Met dit mengsel werden weer 3 groepen van muizen behandeld :

H. Op 14 Augustus werd bij elk van 2 volwassen muizen subcutaan ingespoten
0.35 cm³. Op 15 Augustus werd 1 muis afgemaakt ; deze had geen ziekteverschijnselen,
noch afwijkingen bij de sectie. Uit lever en nier was B. coli te kweeken, uit hart en
jejunum niet.

De 2e muis is op 21 Augustus gestorven, na reeds enkele dagen ernstig ziek te zijn
geweest. Bij sectie werd een haemorrhagische enteritis gevonden ; daar het cadaver
een halven dag was blijven liggen, werd geen cultuur aangelegd.

J. Op 14 Augustus werden 2 jonge muizen gevoerd met een papje van brood en
deze cultuur. Na 24 uren werden geen ziekteverschijnselen waargenomen. De na
cén dag afgemaakte muis uit deze groep had bij sectie een zeer volle maag : het
dieet was dus schijnbaar in den smaak gevallen . Uit de nier waren enkele, uit het
jejunum zeer veel, uit hart en lever geen B. coli te kweeken.

De 2e muis stierf op 21 Augustus en toonde bij sectie gezwollen lever en nieren,
alsmede enteritis haemorrhagica. Cultures werden hier niet aangelegd.

K. Op 14 Augustus zijn tevens 2 jonge muizen gevoerd met een dergelijk papje,
dat met NaHC0₃ alkalisch was gemaakt. Na 24 uren was ook hier bij leven en bij
sectie geen afwijking. Cultuur uit organen negatief; uit het jejunum werd B. coli
gekweekt in vrij groote hoeveelheid.

ie. De kaas week in eigenschappen oogenschijnlijk weinig af van
gewone kaas. De microflora was tamelijk wel normaal, zoowel qualita-
tief als quantitatief. Echter was in kleine hoeveelheden dezer kaas
(>> 0.05 gram) B. coli aan te toonen. Alkalische eilandjes werden
niet gevonden.

2e. Voederproeven bij volwassen muizen met deze kaas gaven geen
resultaat (zie C.).

3e. Idem bij jonge muizen leidden na 3—4 dagen tot den dood. Bij
sectie werd een flinke enteritis gevonden. Uit jejunum en nier was
B. coli te kweeken (D.).

4e. Voederproeven met al of niet door toevoeging van NaHCO_a.alkalisch gemaakte peptonwatercultuur van B. coli, direct uit kaas
gekweekt, bij jonge muizen (zie B., F. en G.) verliepen zonder ziekte-
verschijnselen. Na i—3 dagen afgemaakte dieren toonden bij sectie
geen afwijkingen ; na 24 uur was in het jejunum veel B. coli te vinden
(F. en G.), na 3 dagen bovendien in de organen.

5e. Subcutane injectie van peptonwatercultuur van B. coli, direct
uit kaas gekweekt, in hoeveelheden van 0.35—0.5 cm³ veroorzaakte
bij volwassen muizen geen of geringe ziekteverschijnselen (A. en E.).
Na i en 3 dagen afgemaakte dieren toonden een zeer lichte darm-
catarrh. Na 1 dag was in lever en nier, na 3 dagen bovendien in hart
en maag- en dundarminhoud B. coli aan te toonen.

6e. De onder 4e en 5e genoemde aanwezigheid van de rechtstreeks
uit kaas gekweekte B. coli in dundarm en organen scheen nóch voor
jonge, nóch voor oude muizen gevaar voor leven en gezondheid op
te leveren.

7e. Voederproeven met peptonwatercultuur van B. coli na muizen-
passage veroorzaakten bij jonge muizen binnen 7 dagert den dood door
het optreden van haemorrhagische enteritis en orgaandegeneratie.
Reeds na 24 uren was behalve in het jejunum, ook in de nieren B. coli
aan te toonen (J.).

Voederproeven met dezelfde materie, flink alkalisch gemaakt, ver-
liepen negatief, ondanks het feit, dat in het jejunum na 1 dag veel
B. coli was aan te toonen (K.).

8e. Subcutane injectie van peptonwatercultuur van B. coli na mui-
zenpassage in hoeveelheden van 0.35 cm³, veroorzaakte bij volwassen
muizen den dood na 6 dagen, onder het beeld van een haemorrhagische
enteritis. Reeds na 24 uren was B. coli in lever en nier aan te toonen (H.).

A. Voedering der kaas kan bij jonge muizen den dood veroorzaken
onder het beeld van een enteritis haemorrhagica, waarbij coli-ach tigen,
vooral in het jejunum, werden aangetoond.

B. De uit de kaas in peptonwater gekweekte B. coli is slechts na
dierpassage onder bepaalde omstandigheden pathogeen voor jonge en
oude muizen, alhoewel bij verscheidene proefdieren een meer of minder
duidelijk uitgesproken colibacteriaemie of ophooping van B. coli in
het jejunum viel te constateeren.

2. dat bij de rijping der kaas toxische stoffen worden gevormd, die
de weinige met de kaas binnengedrongen coli een gunstige kans op
ontwikkeling geven, (event. coli-endotoxinen en -agressinen volgens
Plantenga);

3. dat deze toxische stoffen ontbreken in de coliculturen, die recht-
streeks uit de kaas op peptonwater zijn gekweekt.

Terloops zij opgemerkt, dat nooit bij sectie de door Bijlsma en
Hijlkema beschreven typische lymphklierzwellingen zijn waargenomen.

Echter — en dat is van veel belang — wijken de bij muizen gecon-
stateerde ziekteverschijnselen sterk af van het beeld der peracuut
optredende vergiftiging, zooals het bij den mensch is waargenomen.
Het was dus wenschelijk om, hetzij voor coli specifieke, hetzij andere
toxinen in de kaas aan te toonen, die deze verschijnselen zouden kunnen
veroorzaken, en omgekeerd, te trachten door het fabriceeren van kaas,
waarin een aantal uit kaas via muizen gekweekte coli-stammen was
verwerkt, te komen tot een kunstmatig vergiftig gemaakte kaas.

A. ioo gram gemalen kaas werden afgewreven met steriel zand en
een ruime hoeveelheid aq. dest., en na een verblijf van 2 uren in de
ijskast behandeld volgens Brieger. Het ontstane kwikneerslag, dat dus
een deel der event. aanwezige ptomaïnen moest bevatten, werd ge-
scheiden van de rest (waarin event. andere ptomaïnen) en daarna weer
tot oplossing gebracht als vroeger beschreven. Beide oplossingen werden
tenslotte ingedampt :

1. Uit het kwikneerslag werd een behoorlijke hoeveelheid (5—10 mgr.) zuiver
kristallijn en kleurloos neerslag verkregen, dat een lichte kaaslucht vertoonde en
eenigzins bitter smaakte ; het gaf wei de alkaloïdreactie met natriumphosphormo-
lybdaat, niet die met pikrinezuur. Het neerslag werd opgelost in 6 cm³ aq. dest.,
waarvan ij cm³ subcutaan bij een volwassen cavia werd ingespoten ; dit dier heeft
geen enkele afwijking getoond. Een met 4J cm³ ingespoten konijn toonde eveneens
geen afwijkingen.

2. Uit het restant van het kaasextract moeten, na verwijdering van de anorgani-
sche bestanddeelen, bij indampen de in water oplosbare event. aanwezige andere
ptomaïnen, die bij cavia\'s diarrhee zouden veroorzaken, achterblijven.

Inderdaad werd ca. 10 mgr. van een bruingekleurd kristallijn product verkregen,
waarvan de reuk zeer sterk stekend kaasachtig, en de smaak intens bitter was ; het
gaf alkaloïdreactie, zoowel met natriumphosphormolybdaat, als met pikrinezuur.
Het werd opgelost in 15 cm³ aq. dest., en 1/10 deel hiervan bij een volwassen cavia
ingespoten ; het dier heeft geen afwijkingen getoond. Een cavia, gevoerd met brood
en de rest dezer oplossing, heeft eveneens geen bijzondere verschijnselen te zien
gegeven.

Op grond van de proeven A 1. en A 2. moet worden aangenomen,
dat de kaas geen vergiftige ptomaïnen bevatte.

B. Met een volgens A. Gauthier uit ± 100 gram kaas bereid extract
(dat alkaloïdreactie gaf met pikrinezuur) zijn 2 cavia\'s, 1 konijn en
1 muis subcutaan ingespoten ; tevens is een voederproef met cavia\'s,
zooals Lepierre aangeeft, verricht. Geen van deze dieren heeft ook
maar de minste afwijking getoond.

Proef B. bevestigt dus den uitslag verkregen bij proef A. ; ook volgens
deze methode was geen vergiftig ptomaïne aan te toonen.

C. Volgens Vaughan bereid extract, dat eventueel aanwezig tyro-
toxine zou moeten bevatten, is gevoederd aan een cavia en een konijn.
Ook hier was er geen resultaat, en bleek er niets van een darmaandoe-
ning bij de dieren.

D. Voor het aantoonen van event. aanwezige zware metalen werd
de volgende werkwijze gevolgd :

10 gram kaas werden verascht, de asch in verdund HC1 opgenomen,
en vervolgens H₂S door de oplossing geleid ; er ontstond zelfs geen
troebeling, zoodat geconcludeerd mag worden, dat zware metalen
afwezig waren.

E. Voor het aantoonen van vergiftige coli-producten is gebruik ge-
maakt van de werkwijze door Plantenga aangegeven (intraperito-
neale injectie bij diep genarcotiseerde jonge cavia\'s). Plantenga
beweert dat coli-endotoxinen en -agressinen thermostabiel zijn. Daarom
is de eerste serie proeven verricht met gekookt kaasextract, volgens
onderstaand voorschrift bereid :

50 gram kaas met steriel zand en 30 cm³ aq. dest. grondig afwrijven,
eenigen tijd laten staan (voortdurend roeren) en vervolgens 5 a 15
minuten centrifugeeren teneinde grove deelen te verwijderen. De ver-
kregen vloeistof wordt gekookt, en vervolgens bij jonge cavia\'s intraperi-
toneaal ingespoten als volgt :

Cavia No. 1. Gewicht 98 gram. 2 cm³ kaasextract. Heeft geen afwijkingen getoond.

Cavia No. 2. Gew. 95 gr. ; 2 cm³ kaasextract; na 17 uren ziek : „Kückenhaltung"
iets slap in de achterhand, geen duidelijke parese (kan zich nog vrij goed bewegen),
cyanose (planta achterbeenen en ooren), haren overeind, pupil niet vernauwd of
verwijd, geen tranenvloed of speekselen, geen diarrhee. Na 24 uren was het dier
weer volkomen gezond.

Cavia No. 3. Gew. 130 gr. ; 1 £ cm³ kaasextract £ cm³ gewasschen en gedoode
B. coli suspensie (voor het aantoonen van agressinen in het kaasextract) ; na 2 X 24
uren nog geen enkele afwijking.

Cavia No. 4. Gew. 150 gr. ; als No. 3 ; na 1 dag iets traag, oogspleet bijna gesloten ;
heeft echter geen parese vertoond, en was na 2 X 24 uren weer gezond.

Cavia No. j. Gew. 130 gr. ; cm³ kaasextract i| cm³ ultrafiltraat van door
koken gedoode bouilloncultuur van B. coli (teneinde event. in de kaas aanwezige
coli-endotoxine aan te toonen). Het dier heeft geen enkele afwijking getoond.

Cavia No. 7. (contróle-cavia). Gew. 130 gr. ; intraperitoneaal ingespoten met
3 cm³ door koken gedoode 24 uur oude bouilloncultuur van B. coli ; gestorven na
± 12 uren ; toonde bij sectie het beeld van een hevige haemorrhagische enteritis.

De voor deze proeven gebruikte coli-bacteriën waren uit de giftige
kaas gekweekt.

De bij elke cavia ingespoten hoeveelheid extract correspondeerde
bij deze proeven met 3^5 gram kaas.

Alleen bij cavia no. 2 zijn verschijnselen waargenomen, die eenigszins
kunnen doen denken aan colitoxicose in lichten graad.

Geconcludeerd mag dus worden, dat, zoo al op grond van het verloop
bij cavia no. 2 de aanwezigheid van colitoxine en agressine niet geheel
mag worden uitgesloten, de hoeveelheid hiervan in het verkregen

gekookte extract in elk geval te gering is geweest om duidelijke ver-
schijnselen op te wekken. Uit het met cavia no. 7 verkregen resultaat
blijkt wel, dat de gebruikte jonge dieren voor het colitoxine nog erg
gevoelig waren.

40 gram geraspte kaas werden in een steriel mortier grondig afge-
wreven met steriel zand en met 40 cm³ aq. dest. ; na eenigen tijd onder
geregeld roeren te hebben gestaan, werd de geheele massa gecentrifu-
geerd gedurende 15 min., waarbij 30 cm³ extract werden verkregen.
Hieraan werden toegevoegd 3 cm³ 5 % carboloplossing, om event.
infecteerende banale kiemen onschadelijk te maken. Vervolgens werden
jonge cavia\'s als volgt ingespoten :

Cavia No. 8. Gew. 100 gr. ; ingesp. 2 cm³. Direct na de inspuiting traden er, ondanks
de diepe narcose, clonische krampen op, die bleven aanhouden ; het dier is binnen
12 uren gestorven. Sectie gaf geen enkele afwijking te zien (Shock?)

Cavia No. 10. Gew. 150 gr. ; extra diepe narcose; ingesp. 3 cm³. Verloop als bij
No.\'s 8 en 9 ; gestorven na 5 uren.

Cavia No. //. Gew. 150 gr.; 3 cm³. Verloop als bij No.\'s 8, 9 en 10 ; dood na 7J uur.

Proeven met ongekookt kaasextract, volkomen gelijk aan het vorige,
waaraan echter geen carbol is toegevoegd.

Cacia No. 12. Gew. 150 gr. ; ingesp. 3 cm³. ; binnen 15 minuten na de inspuiting
gestorven, zonder shock-verschijnselen te hebben getoond ; het bewustzijn is na de
narcose niet meer goed teruggekeerd.

Elke cavia werd ingespoten met een hoeveelheid extract, correspon-
deerende met 3 a ₄ gram kaas.

Tevens werden met dit extract 2 niet geheel volwassen muizen ingespoten
(ook onder narcose), elk met i cm³, de eene subcutaan, de andere
intraperitoneaal. De eerste was na 4—5 uren paretisch en tamelijk
ziek ; na 15 uren lag zij dood in de kooi ; bij sectie werd een iets opge-
zette dunne darm, met vaatinjectie en slijmigen inhoud, gevonden.
De intraperitoneaal ingespoten muis is eerst iets trager geweest, maar
na eenige uren geheel hersteld en gezond gebleven.

Op grond van de proeven met de cavia\'s 8 t/m 14 en de beide muizen
moet worden geconstateerd dat ook op deze wijze in de kaas coli-
toxine niet met zekerheid was aan te toonen. De mogelijkheid blijft
natuurlijk bestaan, dat een andere extractiemethode zou moeten wor-
den gevolgd, en dat hiermee dan een meer bevredigend resultaat zou
zijn verkregen.

Daar bij geen enkele andere onzer vele intraperitoneaal na narcose
ingespoten cavia\'s shock optrad, blijft het de vraag, of de verschijnselen
bij cavia\'s 8 t/m 11 waargenomen als shock moeten worden opgevat,
dan wel beschouwd als een specifieke beschadiging van het centrale
zenuwstelsel.

Eenigszins in deze richting wijst ook de peracute dood na de be-
handeling der cavia\'s 12 en 13, hoewel hier natuurlijk ook sprake kan
zijn van een direct gevolg van de narcose. (Terloops dient opgemerkt,
dat volgens Plantenga het colitoxine het centraal zenuwstelsel prikkelt).
Typisch is ook, dat de subcutaan ingespoten muis paretisch werd, en
bij sectie een enteritis bleek te hebben.

Practisch gesproken moet dus de vraag : „zijn in de vergiftige kaas
ptomaïnen, tyrotoxine, zware metalen of giftige coiitoxinen aange-
toond ?" ontkennend worden beantwoord, al dient ten aanzien van
dc laatste eenige reserve te worden gemaakt.

Bij ons kwam nu de idee op, dat mogelijkerwijs door de inwerking
der digestiesappen uit deze kaas producten zouden kunnen zijn ont-
staan of vrij gemaakt, die niet uit normale kaas ontstaan, dan wel
daarin aanwezig zijn. Het was dus zaak, te trachten de digestie in
vitro na te bootsen. Hierbij gold de overweging, dat van een pepsine-
inwerking op de kaas niet veel meer was te verwachten, aangezien
•zij die bij het stremmen al had ondergaan, maar dat mogelijk de tryp-
sine een of anderen invloed kon hebben. Dit te meer, daar de ziekte-
verschijnselen bij den mensch optreden op een zoodanig uui na het
gebruik der kaas, dat mag worden aangenomen, dat zij zich in den
dunnen darm bevindt, en de aldaar heerschende invloeden ondergaat.

Voor de volgende proeven werd gebruik gemaakt van een op de
hier beneden omschreven wijze gemaakt extract.

50 gram gemalen kaas werden met een zoo steriel mogelijk ontnomen
en in fijne stukjes geknipte halve pancreas van een varken, met steriel
zand en 60 cm³ gekookt aq. dest. grondig afgewreven in een steriel
mortier, en daarna gedurende <2\\ uur bij 37° C. geplaatst. Vervolgens
werd gedurende 15 minuten gecentrifugeerd, en met het verkregen
centrifugaat als volgt gehandeld :

Cavia No. 15. Gew. 150 gr. ; subcutaan ingesp. 4 cm³. Geobserveerd gedurende
een week ; heeft geen afwijkingen getoond.

Cavia No. 16. Gew. 150 gr. ; intraperitoneaal ingesp. 4 cm³. Na 4 & 5 uren ver-
minderde reflexprikkelbaarheid en parese vooral in de achterhand ; is na i 14 uren
gestorven. Bij sectie werd het volgende waargenomen : uitvloeiingen uit de natuur-
lijke openingen en diarrhee ontbreken ; op de injectieplaats iets oedeem ; de sub-
cutane bloedvaten zijn niet bijzonder gevuld ; zwelling van boeg- en liesklieren
ontbreekt; er is geen spoor van peritonitis waar te nemen ; op den dunnen darm
liggen 2 draadfijne fibrinevlokjes ; het darmkanaal biedt het volgende beeld : dunne
darm ; slijmvlies sterk gezwollen met vaatinjectie ; inhoud mucopurulent; Peyersche
plaque sterk gezwollen met enkele bloedinkjes ; scheil plaatselijk oedemateus;
andere darm- en scheilgedeelten en andere organen geen afwijkingen ; het hart is
in diastole blijven stilstaan.

Dit bjeld lijkt dus sterk op dat van de door Plantenga beschreven coli-
toxiasis bij zijn proefdieren.

Een volwassen muis is subcutaan ingespoten met J cm centrifugaat. Na 3J dag
was zij ongeveer geheel verlamd, en toonde polyurie. De sectie leverde geen

bijzonders ; wel was het darmkanaal sterk gevuld. Uit de organen werd een Endo-
piaat geënt, waarop geen groei optrad.

Een volwassen muis is intraperitoneaal ingespoten met £ cm³ centrifugaat, en
gedurende 7 dagen geobserveerd ; het dier heeft geen afwijkingen getoond.

2 jonge muizen zijn gevoerd met een diëet van blokjes bij ioo° C. gedroogd brood,
gedrenkt met de rest van het centrifugaat. Voor overvloedig schoon drinkwater (bij
kaasproeven steeds van groot belang) werd gezorgd.

Na 2J dag waren beide dieren zeer ziek, konden zich nog slechts kruipend voort-
bewegen, en hadden polyurie. Na 3J dag was er één gestorven : deze toonde bij
sectie neusuitvloeiïng en darmcatarrh; de andere is na 3J dag algemaakt: bij
sectie werden geen sprekende afwijkingen gevonden. Op met organen geënte Endo-
piaten ontstond geen groei.

Opgemerkt moet worden, dat deze laatste muizen ook onder narcose werden
ingespoten, welke behandeling zij zeer goed doorstonden.

Als het geringe aantal proeven dezer laatste reeks het trekken van
eenige gevolgtrekking veroorlooft, dan is het wel in de eerste plaats
deze, dat ook de met trypsine behandelde kaas voor enkele der ge-
bruikte proefdieren giftig is geweest, en dat het opgewekte beeld bij
één cavia doet denken aan datgene, dat Plantenga aangeeft voor
colitoxicosis bij kleine proefdieren. Het is dus niet geheel onwaarschijn-
lijk, dat colitoxinen in het laatste preparaat aanwezig zijn geweest.
Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn, dat door de trypsinewerking
de kaassubstantie fijner wordt verdeeld dan met de andere werkwijzen,
waardoor de mogelijk aanwezige colitoxinen nu in grootere concen-
tratie kunnen zijn verkregen dan bij de vorige extractiemethoden.
O. i. ligt hierin een aanwijzing in welke richting een nader onderzoek
zich zal hebben te bewegen, dat ten doel heeft, de door deze laatste
proevenreeks voor ons meer aannemelijk geworden coli-hypothese
nader te steunen.

Doordat het weinige materiaal, dat ons nog overbleef, door schim-
meling onbruikbaar geworden was, hebben wij op dit gebied geen
uitgebreidere waarnemingen kunnen doen. Restte ons nog te trachten
met eenige der verkregen coli-stammen één of meer zoo mogelijk
giftige kazen te fabriceeren, en de eigenschappen daarvan na te gaan,
meer speciaal te onderzoeken in hoeverre het in deze experimenteel
geïnfecteerde kazen zou mogen gelukken colitoxinen aan te toonen.
Daarnaast wenschten wij het gedrag van willekeurige normale kaas,
die op dezelfde wijze werd onderzocht, te leeren kennen.

Op 29 Augustus 1935 zijn daartoe een 7-tal ± 1 week oude coli-culturen op
schuine agar, alle gekweekt uit voor onze proeven gebruikte muizen, afgespoeld
met in totaal ± 40 cm³ peptonwater ; ongeveer 1 uur nadien is deze afspoeling
gemengd met £ L. versche en hooggepasteuriseerde ondermelk in een steriele flesch,
en gedurende 1 uur in de broedstoof geplaatst in de Zuivelfabriek te Z. Vervolgens
is hiermede een mengsel van 20 L. versch gepasteuriseerde ondermelk en 10 L.
versche (warme) rauwe melk van een goeden stal geënt, waarna direct is overgegaan
tot het bereiden van kaas hieruit (vooraf toevoeging van reincultuur CaCL,
stremming bij 30° C.). Verkregen werden 4 „lunch" kaasjes, elk van ± ²/₄ K.G.
gewicht. De eerste dagen werden deze door de enorme vermeerdering der B. coli

en daarmee gepaard gaande gasvorming, erg bol ; later in den pekelbak werden zij
z.g.n. rustig. Toen de kaasjes na i 3 weken aan het laboratorium arriveerden voor
verder onderzoek, waren zij op het oog redelijk goed uitgevallen.

Op 24 Sept. 1935 is door een onzer (M.) 75 gram van deze kaas
gegeten. Er traden hoegenaamd geen verschijnselen van minder wel-
behagen op.

aspect : vrij normaal. Hoewel iets bol, geen bijzondere teekenen van „knijper".
hardheid : behoorlijk gerijpte kaas.

sneevlak : kleine gasholtetjes over het geheele oppervlak verspreid ; in deze holtes
schijnbaar iets verweekt, alsof er iets vloeistof in staat. Met de oplossing van broom-
kresolpurpur in glycerine is slechts 1 holtetje iets blauw gekleurd, terwijl verder het
geheele sneevlak de gewone geelgroene kleur toont.

Aantal op agar kweekbare kiemen 6.000.000 per gram (na 10 dagen).
Coli-achtigen zijn in de kleinst-ingezette hoeveelheid, n.1. i/to.ooo gram aan-
getoond binnen 24 uur (gebruikte bodem trypaflavinebouillon).

Microscopisch onderzoek van een uitstrijkje van ± £ oese kaas : enkele Gram -f-
diplococcen, en zeer sporadisch Gram —- staafjes.

Reactie duidelijk zuur t.o.v. lakmoes ; pH niet bepaald. Vrije lactose niet aan-
wezig. Smaak : vrij zout en tamelijk ordinair, niet walgelijk. Reuk : geen bijzonders.

Op 24 Sept. zijn met ± 50 gram geraspte kaas 3 jonge muizen ge-
voerd. Deze kaas is geheel opgegeten ; de dieren hebben geen afwij-
kingen te zien gegeven.

Daar de kaas dus op dit moment nog geen vergiftige werking op
den mensch en kleine proefdieren had, achtten wij het verstandiger
het rijpingsproces nog eerst eens verder voort te laten gaan, alvorens
een uitgebreider onderzoek in te stellen. Dit vond eerst plaats op
15 November 1935 en volgende dagen. Tegelijkertijd werden proeven
met normale kaas genomen.

Allereerst werd door ons beiden weer van het tweede der met B. coli
geïnfecteerde kaasjes gegeten. Een van ons (M.) bleek ook nu weer
na gebruik van ± 60 gram hoegenaamd geen nadeelige gevolgen te
ondervinden. De andere (T.) was ^ 16 uren na gebruik van 30 gram
kaas minder goed gedisponeerd ; hij noteerde de volgende symptomen :
tympanitisch gevoel in de maag, geen pijn ; geen eetlust; versnelde
en weeke dcfecatie. Er was dus eenige aanwijzing dat de kaas niet
geheel onschuldig meer was, al waren de symptomen niet die van de
„kaasvergiftiging".

Een bacteriologisch en chemisch onderzoek der kaas leerde het
volgende : (tegelijkertijd werd een analyse van normale kaas gedaan).

iets bol, wat knijperig, geheel rijp l aspect ) geen bijzonderheden, goed gerijpte

zóne van ± i cm onder de\' korst I sneevlak l glad, zonder noemenswaardige hol -
sterk ingedroogd en zeer hard; ten ; zuivel maakt een goeden

in een uitstrijkje van £ oese kaas ^ microsco- ) Gram staafjes en korte strepto-

zuur t.o.v. lakmoes, 6.1, niet I reactie, PH,i zuur t.o.v. lakmoes 5.9, niet aan-

Groep A, bestaande uit 2 cavia\'s van 120 gram elk; deze zijn intraperitoneaal
ingespoten met het extract, dat verkregen werd door 60 gr. colikaas met 75 cm •
gekookt aq. dest., steriel zand en J van een zooveel mogelijk steriel ontnomen pan-
creas in een steriel mortier af te wrijven, vervolgens geduiende 2^ uur in de broed-
stoof bij 37⁰ C. te plaatsen, en daarna 15 minuten te centrifugeeren. Elke cavia is
behandeld met 3 cm³ centrifugaat, hetgeen correspondeert met 6 gram kaas.

Cavia i A kwam eerst vrij aardig bij uit de narcose, werd echter naderhand weer
erg suf, en stierf ruim 1 uur na de injectie, zonder bijzondere verschijnselen als kramp,
dyspnoe, cyanose e.d. te hebben getoond. Bij sectie werd alle ingespoten vloeistof
nog in de buikholte aangetroffen. Op het peritoneum waren enkele petechiën te
zien ; het hart was in diastole blijven stilstaan ; verder geenerlei afwijkingen.

Grop B. i cavia, gewicht 120 gram; ingespoten met op dezelfde wijze als bij
groep A uit normale kaas verkregen extract. De ingespoten hoeveelheid van 3 cm³centrifugaat correspondeert met ± 8 gram kaas.

Cavia iB is niet geheel zoo goed bijgekomen als iA en 2A, maar toch vrij behoor-
lijk ; is later ook weer suf geworden, en na 1 J uur gestorven. Sectie alsboven, geen
petechiën.

De narcose bij al deze 3 dieren is diep en goed geweest. Zij hebben niet de minste
symptomen van shock gehad.

Groep C. 2 cavia\'s van 120 gram elk ; ingespoten met het centrifugaat verkregen
door 40 gr. coli-kaas met 50 cm³ gekookt aq. dest. met steriel zand op steriele wijze
af te wrijven, en daarna gedurende 15 minuten te centrifugeeren. Per cavia is inge-
spoten 3 cm³, correspondeerende met 6 gr. kaas.

Cavia iC is uit de narcose weer vrij goed bijgekomen, echter niet weer tierig ge-
worden ; is zonder bijzondere verschijnselen te hebben getoond na ongeveer 9 uren
gestorven. Bij sectie werden in de buikholte veel vocht en groote fibrinestolsels,
waarin Gram 4- diplococcen en staafjes, gevonden. Aan het peritoneum waren geen
afwijkingen te vinden. De geheele dunne darm was wat rood van kleur ; het slijmvlies
maakte een eenigszins gezwollen indruk ; de darminhoud was wat slijmig tot muco-
purulent. In een coupe van den dunnen darm werden geen verschijnselen van
enteritis waargenomen. De overige organen waren macroscopisch volkomen normaal.

Cavia 2 C kwam aanvankelijk vrij goed bij ; was na 9 uren ernstig ziek ; het dier
toonde „Kückenhaltung", dyspnoe en een eenigszins paretisch achterstel, met sterk
verminderde ïeflexprikkelbaarheid. Er bestond een conjunctivale uitvloeiing. Het
dier was na 24 uren dood. Bij sectie bleken alle organen volkomen normaal te zijn,
met name was geen spoor van enteritis te ontdekken ; daarentegen was de buikholte
weer met een troebel sereus vocht, waarin groote fibrinestolsels, gevuld. Ook hier

waren weer Gram diplococcen en staafjes aan te toonen. Op het peritoneum
werden enkele petechiën gevonden. Het hart was in diastole blijven stilstaan.

Groep D omvat 2 cavia\'s, elk van 120 gram, die zijn ingespoten met elk 3 cm\' van
een centrifugaat, verkregen uit 45 gr. normale kaas op de wijze als bij groep C
omschreven ; dit correspondeerde met 8 gram kaas.

Cavia i D. Het dier was na 9 uren oogenschijnlijk nog volkomen gezond, na 24 uren
echter flink ziek ; symptomen : opgezette buik, haren overeind, conjunctivale uit-
vloeiing, verminderde reflexprikkelbaarheid, geen bijzondere dyspnoe. Gestorven
na ± 30 uren. Sectie als bij cavia 2 C.

Cavia 2 D, na 9 uren gezond, na 24 uren volkomen verlamd. Iets conjunctivale
uitvloeiing, af en toe clonische krampen der extremiteiten ; geen dyspnoe, cyanose
enz. Gestorven na ± 30 uren. Sectie als boven.

Uit deze proevenreeks blijkt dus, dat noch in de coli-bevattende,
nóch in de normale kaas colitoxinen konden worden aangetoond. Het
eenig opvallende was, dat het inspuiten der trypsine-extracten veel
sneller tot den dood der proefdieren voerde dan de behandeling met
extracten van niet met dit ferment behandelde kaas, en ook, dat gewoon
extract van coli-kaas de diertjes wat vlugger deed sterven dan dat van
normale kaas. Waaraan het optreden van peritonitis bij al deze dieren
is toe te schrijven is ons een raadsel ; bij de behandeling werden precies
dezelfde voorzorgen getroffen als bij alle andere groepen van cavia\'s,
die op dezelfde wijze werden behandeld.

Wanneer wij samenvatten datgene, dat onze proefnemingen ons
hebben geleerd, dan blijkt :

1. dat kaasvergiftiging vrijwel zeker niet moet worden toegeschreven
aan de aanwezigheid van aspecifieke toxinen. Geen van deze producten
konden wij in vergiftige kaas aantoonen ; de nieuwere auteurs (Karrer)
berichten trouwens over de betrekkelijke ongiftigheid dezer stoffen, met
name der ptomaïnen.

2. voor de coli-hypothese van Straub en Lerner konden wij geen
doorslaande bewijzen bijbrengen, hoewel er enkele aanwijzingen zijn
in gommige der verrichte proeven, dat de coli-achtigen als aetiologisch
moment niet buiten beschouwing kunnen worden gelaten.

3. opzettelijk met virulente B. coli geënte kaasmelk geeft aanleiding tot
de vorming van zeer sterk coli-houdende kaas, waarin ook na 2| maand
de coli-achtigen nog niet in belangrijke mate zijn afgestorven. Ondanks
haar zeer hoog gehalte aan deze kiemen, bleek deze kaas niet of bijna
niet pathogeen te zijn voor den mensch, zelfs bij gebruik van vrij be-
langrijke hoeveelheden.

4. het gedrag der met extracten van sterk coli-houdende en normale
kaas ingespoten proefdieren vertoont geen typische verschillen.

Indien dus al het colitoxine de oorzaak van de kaasvergiftiging zou
kunnen zijn (het onderzoek der vergiftige komijnekaas geeft verschil-
lende aanknoopingspunten voor deze veronderstelling), dan wordt dit
blijkbaar toch alleen maar onder bepaalde omstandigheden gevormd,
waaromtrent wij voorloopig nog in den duister tasten. De mogelijkheid

bestaat bijvoorbeeld, dat de colitoxinen al gepreformeerd in de kaasmelk
aanwezig zijn, als de coli-achtigen hierin gedurende geruimen tijd
hebben kunnen vegeteeren (b.v. bij kaas maken van oude of z.g.n. retour-
melk), of wel, dat zij pas vrij komen, als de coli-achtigen in de kaas
zelf zijn afgestorven.

Wij stellen ons voor, het rijpingsproces aan de nog in ons bezit zijnde
coli-kaas te vervolgen, en te zijner tijd hiermede verdere dierproeven
te nemen. Tevens zal overwogen dienen te worden, of de door ons
gevolgde extractiemethoden mogelijk door andere — betere — kunnen
worden vervangen.

In dit artikel geven de schrijvers een uitvoerig overzicht van hetgeen
in de literatuur over de oorzaak der kaasvergiftiging bekend is. Het
blijkt dat de opvattingen hieromtrent te groepeeren zijn in 2 rubrie-
ken, n.1. :

b. de vergiftiting is een gevolg van de aanwezigheid van door B. coli
gevormde toxinen.

In een kaas, die bij 4 personen ernstige storingen in de maag- en
darmfunctie veroorzaakte, konden de auteurs geen ptomaïne, tyro-
toxine of giftig metaalzout aantoonen. De bacteriologische analyse
dezer kaas gaf geen in het oog vallende verschillen met die van normale
kaas te zien. Wel bleek zij B. coli in geringe hoeveelheid te bevatten
en ontstond bij voedering aan jonge muizen een haemorrhagische,
door B. coli veroorzaakte enteritis. De uit de kaas gekweekte B. coli
bleek slechts onder bepaalde omstandigheden pathogeen voor muizen
te zijn. Echter was het bij deze proefdieren èn door kaasvoedering èn
door behandeling met coliculturen opgewekte beeld een ander dan dat
van kaasvergiftiging bij den mensch.

Colitoxine kon met de door Plantenga aangegeven methode (intra-
peritoneale injectie bij jonge cavia\'s) niet met zekerheid worden aan-
getoond in de giftige kaas.

Uit kaasmelk, die zij infecteerden met uit muizen gekweekte stam-
men van B. coli, verkregen de schrijvers sterk met B. coli besmette
kazen ; deze bleken ook na 2 J maand rijpen niet of weinig pathogeen
voor den mensch te zijn. Extracten, uit deze kaas bereid, bleken bij
injectie bij jonge cavia\'s geen colitoxine te bevatten ; zij vertoonden
in dit opzicht geen verschil met extracten bereid uit normale, niet
colihoudende, kaas.

Op grond hunner proeven meenen de auteurs, dat aspecifieke rot-
tingsvergiften e. d. zeker als de oorzaak van de kaasvergiftiging mogen
worden uitgesloten ; daarentegen is het niet onwaarschijnlijk, dat aan
B. coli als aetiologisch moment een zekere rol moet worden toebedeeld.

De schrijvers slaagden er echter niet in, dit met zekerheid te bewijzen.
Zij veronderstelien, dat colitoxine in kaas slechts onder bepaalde, nog
onbekende omstandigheden ontstaat.

7. Heineman, P. G., Milk 1919. Blz. 626. W. B. Saunders, C.J. Philadelphia en
London.

12. Plantenga, B. P. B., Jahrbuch für Kinderheilkunde Bd. CIX. ig25, blz.
\'95—²3^!•

Die A. berichten über Käsevergiftung. In der Literatur findet man hierüber zwei
Meinungen vertreten ; erstens diejenige, welche aspezifische Verwesungsprodukte
als Ursache annimt, zweitens die, welche das B. coli und seine Toxine verantwortlich
macht.

Infolge ihrer ausgedehnten Untersuchungen vertreten die Sehr, die Anschauung,
dass man den erstgenannten Produkten, wie Ptomaine, Tyrotoxine, u.s.w., keine
ätiologische Rolle zumuten darf. Dagegen meinen sie die Colitoxine nicht ausschalten
zu können, obwohl es ihnen nicht gelang hierfür einen durchschlagenden Beweis
herbeizu bringen.

Sie haben Milch absichtlich sehr stark infiziert mit aus den Versuchsmaüsen ge-
züchteten B. colistämmen, und hieraus Käse gewonnen. Obwohl dieser Käse auch
nach 2J Monat noch stark colihaltend war, war er nicht oder sehr wenig pathogen
für Menschen und für kleine Versuchstiere.

Auch konnten die A. mittels der von Plantenga angegebenen Methode (intra-
peritoneale Verimpfung bei jungen Meerschweinchen) in Extrakten aus diesem
Käse keine Colitoxine feststellen.

In this study the authors describe the causes of cheesepoisoning, as they are men-
tioned in the literature. There are two different opinions. First that, which makes
responsible aspecific toxic products of putrefaction, such as ptomaines, tyrotoxin,
etc. ; second that, which considers B. coli and its toxines as the real cause.

As for the first — the authors are convinced, after having made an extensive
study on this subject, that they can be perfectly neglected with regard to cheesepoi-
soning. As for the second — though they were not able to detect colitoxines with

absolute certitude, there were some indications, that B. coli may be responsible
anyhow.

In cheese, which they obtained from milk, that was largely infected with pathogenic
strains of B. coli, they could not indicate the presence of colitoxines by means of
intraperitoneal injection of cheeseextracts to infantile cavias. Neither was this cheese
pathogenic for men.

Les auteurs décrirent les causes de l\'intoxication par le fromage, comme elles
sont mentionnées dans la litérature. Quant à celà, il-y-a deux opinions. La première
veut, que les produits de putréfaction, comme les ptomaines, le tyrotoxine etc. sont
responsables. La seconde considère le B. coli et ses produits toxiques comme la cause
initiale.

Par rapport à leurs observations étendues, les a. sont convaincus, qu\'on peut
négliger les premières. Quant au B. coli — malgré qu\'ils ne fûrent pas capable de
démontrer ses toxines avec certitude, ils ont obtenu quelques indications que ce
microôrganisme ne soit pas tout à fait innocent.

Du lait, qu\'ils ont infecté fortement avec des souches pathogènes du B. coli, les
a. ont obtenu du fromage qui n\'avait pas où très peu des propriétés pathogènes
pour l\'homme. Ni était-il possible, d\'indiquer dans ce dernier des colitoxines après
la méthode du docteur Plantenga (injection intraperitonéale des extraits du fromage
chez des cobayes très jeunes).

Dr. van Tricht schrijft : Het groote aantal oude mensen aan de Riviera maakt
het begrijpelijk, dat men steeds in aanraking komt met zoekers naar vergane jeugd,
dus naar herstel van slijtage ; wensen die door onze hulp in onvoldoende mate tot
vervulling komen.

Zeldzaam is de bejaarde figuur die met zijn lichamelijke kwalen, indien eenigszins
mogelijk, niemand lastig valt en, zonder te klagen, de Ickort-schictendc organen
dwingt hem te dienen, tot hij ,,in het harnas" sterft, ons aldus het beeld van Maar-
s chalk Turenne voor de geest roepend, die aan de vooravond van een veldslag zijn
minderwaardig body toespreekt: „Carcasse tu trembles? Tu tremblerais encore
bien davantage, si tu savais oü je te mène !"

Neen, de meesten zijn veel minder heldhaftig en zoeken links en rechts naar
middelen om het senium te slim af te zijn. Zij hebben daarbij recht op onze hulp,
al is deze meestal problematisch.

Hoe langer hoe meer kom ik tot de conclusie dat eigenlijk al bij de geboorte het
pleit beslist is, namelijk van de levensduur, voor zooverre die niet afhangt van onge-
vallen. Zelfs de mate waarin chronische en acute infectieziekten en het misbruik
van verschillende vergiften invloed hebben op de levensduur, is zoozeer van het aan-
geboren weerstand-vermogen afhankelijk, dat de erfelijke factoren hoofdzaak blijven.

„However the matter is taken, a careful selection of one\'s parents in respect of
longevity, is the most reliable form of personal life-insurance."

De geweldige hoeveelheid werk, die verricht is op hygiënisch en geneeskundig
gebied, heeft ons nog niets verder gebracht dan tot lapmiddelen, middelen om de
auto-intoxicatie, die het leven kan verkorten, tegen te gaan, maar die de „geboren
man van go" niet van noode heeft.

Van het essentieele der ouderdomsslijtage heeft de wetenschap nog niet veel be-
grepen. Toch gaat het hier niet om het onoplosbare raadsel van het leven, van de
Schepping zelve, maar alweer om denkbare natuurwetten, die op den duur door de
wetenschap uit het occulte duister aan het daglicht zullen worden gebracht.
--• vr.

¹) Fragment uit : B. van Tricht, Monte-Carlo : Causeriën uit Zuid-Frankrijk.
Ned. Tijdschr. v. Geneesk. 1936, I, No. 7, blz. 686.

De resultaten der bestrijding van varkenspest door simultaanenting met
verhoogde serumdoses, in Oostenrijk, in de jaren 1931 1934.

Op het vet. congres te Londen stelde Hutyra de vraag of enting een middel voor
uitroeiing der pest is, dan wel alleen tot vermindering der verliezen leidt.

Ruprecht en Eichhorn antwoordden dat de ziekte door enting niet werd uitge-
roeid, maar de fokkerij werd loonend daardoor.

Michalca ¹) (Mödling) heeft zich nu weer met de beantwoording dezer vraag
bemoeid. Door laboratoriumproeven, preventieve entingen in de praktijk in onbe-
smette stallen en simultaanentingen op besmette bedrijven heeft hij tamelijk uitge-
breide pogingen gedaan om hierin meer klaarheid te brengen.

Eerst werden enkele laboratoriumproeven ingesteld. De serumdosis bedroeg
voor jonge nog zuigende biggen, 20 cc ; voor biggen van ± 6 a 8 weken tot 20 kg,
40 cc ; voor varkens van 30 kg. 50 cc ; ± 40 kg. 60 cc ; ^ 50 kg.. 70 cc ; enz. tot
maximaal 150 cc bij fokvarkens. Virusdosis tot een gewicht van 80 kg. 1 cc, en
daarboven 2 cc.

Daarna werden ruim 25.000 varkens simultaan geënt met hooge serumdosis.
M. onderscheid hier preventieve entingen in onbesmette bedrijven en simultaan-
enting in besmette bedrijven.

De eerste afdeeling bestond weer uit prev. entingen in mesterijen, doorloopende
simultaanentingen van nog zuigende biggen in geïmmuniseerde fokkerijen en in
prev. enting van alle bedrijven in een met varkenspest besmette gemeente. (Ring-
impfungen).

In de tweede afdeeling werden 10.635 varkens op 181 acuut besmette hofsteden
simultaan met verhoogde serumdosis geënt. De verliezen bedroegen 14.7%.

M. concludeert, dat dc simultaanenting met hooge serumdosis alle verwachtingen
heeft vervuld. De voordeelen ervan, voor iedere besmette varkenshouderij afzonder-
lijk, bleken zeer duidelijk. Dit is niet het geval t.o.v. de werkzame bestrijding van
de varkenspest als geheel. Ondanks het feit, dat de simultaanenting zooveel mogelijk
op besmette hofsteden in een gemeente werd verricht, breidde de pest zich in die
gemeente uit. M. verklaart dit doordat de zekere diagnose pathol. anantom. pas
kan worden gesteld 8a 10 dagen na de infectie, d. i. op den 4en a 5en koortsdag. Maar
de dieren scheiden reeds vanaf den eersten dag na de enting, dus nog in het incubatie-
tijdperk, met se- en excreta virus uit. Zoo komt het, dat de veterinaire politie bij
varkenspest eigenlijk steeds te Iaat komt. Dit euvel zou kunnen worden verholpen
door bij vaststelling van varkenspest in een gemeente alle toornen in die gemeente
aan een simultaanenting te onderwerpen. Daardoor zou worden bereikt, dat de
besmetting van een streek zich niet over maanden uitstrekte, maar dat de ziekte-
haard in korten tijd werd uitgedoofd.

Bij enting van alleen de aangetaste bedrijven wordt de schade plaatselijk ver-
minderd, maar bij gelijktijdige preventieve enting van alle gevaar Ioopende bedrijven
is eene beperking en zelfs uitroeiing der varkenspest denkbaar.

Onderzoek betreffende vaccins tegen de varkenspest in Japan en de
resultaten der proeven in de praktijk.

Tutamura ²) heeft hierover een rapport uitgebracht. De onderzoekingen betroffen
zoowel het vaccin glyceriné als het vaccin formoie.

¹Dr. J. michalca : Die Ergebnisse der Schweinepest-bekampfung durch Simultan-impfung
mit erhohten Serumdosen in Oesterreich in den Jahren 1931 bis 1934. Aus der Bondesanstalt
f. Tierseuchenbekampfung in Mödling b. Wien. Dir. Hofrat Dr. F. Gerlach.

Het rapport werd, bij afwezigheid van den rapporteur, ingeleid door Leclainche,
die o.a. de opmerking maakte, dat door gebruik te maken van formol, zeer kleine
technische handelingen groote konsekwenties kunnen meebrengen. De werking van
antiseptica in het algemeen, en die van formol in het bijzonder, is tamelijk hevig.
Het is geen wonder dat men verschillende resultaten krijgt. Bovendien is het niet
zeker dat het virus overal hetzelfde is. Eene methode van immunisatie tegelijk onge-
vaarlijk en voldoende effectief is nog niet gevonden. Door verschillende leden werd
hierover gediscussieerd.

In de zitting van 25 Mei 1935 werd door de aangewezen commissie de volgende
resolutie voorgesteld.:

Het „Office Int. des Epizooties" constateert, dat er een groot verschil van meenin-
gen bestaat omtrent de waarde van actieve immunisatie met pestvaccins, welke
bereid zijn met behulp van antiseptische middelen.

Het comité zou wenschen, dat de proeven werden voortgezet, rekening houdende
met de economische bestemming der dieren, en dat gebruik van levend virus slechts
plaats heeft in besmet milieu en dan met autochtone stammen.

De beschouwingen en de resultaten der proeven betreffende immunisatie tegen
varkenspest, zullen door het Bureau worden verzameld met het oog op een verdere
studie door het Comité."

Deze resolutie werd aangenomen. De definitieve oplossing in zake pestenting is
dus nog niet gevonden.

Sarnowiec heeft in 1933, 1934, 1935 mededeelingen gedaan omtrent een antigeen,
ten gebruike bij de diagnose van varkenspest (virus gedood door formol en geëmul-
geerd met ricinusolie). Dit product in de huid van de binnenkant van de dij gespoten
in een hoeveelheid van 0.5 cc zou daar een locale reactie verwekken bij varkens
lijdende aan pest. Lange en Roger hebben dit later bevestigd.

Nu hebben Donatien en Lestoquard ook hieromtrent onderzoekingen inge-
steld, maar deze komen tot hun spijt, tot andere conclusies. Zij deelen mede, dat,
ondanks enkele afwijkende uitkomsten, welke in de biologie niet te vermijden zijn,
hunne proeven aantoonen, dat gezonde en zieke dieren niet reageeren op het antigeen
van Sarnowiec.

Daarentegen reageeren dieren, die een recente immuniteit, actief of passief,
hebben, of een kunstmatig onderhouden immuniteit (dieren voor serumproductie)
in de zeer groote meerderheid der gevallen positief. Dit is dus geheel in tegenstelling
met de resultaten van Sarnowiec, maar het verklaart de positieve uitkomsten van
Lange en Roger. Die hebben het antigeen wel aangewend bij zieke dieren, maar
deze waren sedert 4 dagen met serum behandeld.

Donatien en Lestoquard hebben n.1. een ernstig ziek varken met het antigeen
ingespoten. Deze enting gaf de eerste keer een „indice" van 2.1, maar na een
infectie met pestserum een van 7.6. Zij meenen daarom, dat de interdermo-reactie
bij pest is een immuniteitsreactie en nog meer bepaald op een kort verkregen
immuniteit of een kunstmatig onderhouden immuniteit.

Het is met de varkenspest als met de schaapspokken. Donatien en Lestoquard
hebben in 1933 aangetoond, dat intradermale enting van een pokkenantigeen met
glycerine een recent verkregen immuniteit aanwijst maar geen enkel resultaat geeft
bij schapen door pokken aangetast. De schapen, gevaccineerd met het gesensibili-
seerde virus van Bridré en Boquet reageeren positief op het antigeen van afden 5en
dag na de vaccinatie (zij zijn inderdaad geïmmuniseerd op dien dag). De reactie
kan niet worden verkregen bij deze dieren vanaf den 50sten dag na de enting met
vaccin. Ook wordt de reactie verkregen bij dieren onderworpen aan een passieve
immunisatie. Daarentegen reageeren natuurlijk en kunstmatig ziek geworden
dieren negatief, gedurende de perioden van eruptie en secretie (actief stadium der
ziekte). De positieve reactie begint pas na opdroging en vooral na korstvorming.

Deze feiten komen overeen met hunne proeven bij varkenspest. In beide gevallen
is de methode in staat een immuniteits-reactie te verwekken, maar geen infectie.
D. en L. zijn echter van meening, dat men volgens hun verkregen resultaten van
deze intradermo-reactie kan profiteeren voor de diagnostiek bij varkenspest. Totnutoe
werd hierbij veelal gebruik gemaakt van de dierproef, d. w. z. men entte een gezond
varken b.v. met beenmerg van een verdacht dier. Maar hetzij deze proef pos. of neg.
uitviel, steeds moest een aantal dagen worden gewacht.

Nu stelt de intradermo-reactie in staat tijd te winnen. Men zendt 10 a 20 cc
bloed naar het instituut, dat hiervan een antigeen bereidt en dit inspuit bij dieren
pas geïmmuniseerd of kort geleden weer gespoten. Indien deze dieren positief reagee-
ren heeft men met varkenspest te doen ; reageeren ze niet dan kan men besluiten
tot niet aanwezig zijn dezer ziekte.

Zij hebben door dit procédé het bestaan van de pest kunnen aanwijzen in twee
varkensboerderijen. De intradermale methode werd gecontroleerd door de dierproef.

Om definitief de waarde van deze intradermale reactie te kunnen bepalen moeten
meer controles plaats vinden.

ZuwerkalOW en Babitsch \') hebben getracht door onderzoek van het bloed
langs bovengenoemde weg het mechanisme van de pathogenese bij varkenspest
op te klaren.

Reeds lang interesseeren talrijke onderzoekers zich voor de physisch chemische
constanten van normaal en pathologisch bloed en voor de bepaling der verschillende
componenten (Ca.K. NaCl. e.a.) bij verschillende ziekten.

De bedoeling is veelal om de meer of minder typische veranderingen ten behoeve
van de diagnostiek vast te stellen. Ook wel om het mechanisme der pathogenese
gewaar te worden.

Bij sommige ziekten stijgt het gehalte van een bepaalde stof (b.v. Ca.), bij andere
daarentegen vermindert het Ca-gehalte. In weer andere gevallen schijnt het bloed
betrekkelijk deze stoffen niet te veranderen. Zoo vond Remy, dat bij tuberculeuze
cavia\'s het gehalte aan vele bloedcomponenten niet afwijkt (quantitatief) van die
van het bloed in normalen toestand.

In normaal varkensbloed zijn bepaalde physische en biochemische eigenschappen
constant, terwijl de infectie met pestvirus meer of minder belangrijke veranderingen
veroorzaakt. Bij varkenspest neemt het gehalte aan bloedeiwit (i.c. gezamenlijke N.)
af en wel reeds voordat klinische ziekteverschijnselen zich voordoen. Deze vermin-
dering ontstaat hoofdzakelijk door de vormelementen van het bloed. In het bloed
van normale varkens vinden wij een hoog rest-stikstof-gehalte. (Reststikstof is de
N. die in bloedserum enz. overblijft na verwijdering van de eiwitstoffen ; is afkomstig
van urinebestanddeelen en aminozuren. Ref.).

Ofschoon in het varkenslichaam bij pest belangrijke destructieve processen zich
ontwikkelen en het aantal erythrocyten aanzienlijk vermindert, neemt de hoeveelheid
reststikstof in het bloed niet toe maar af. Dit verschijnsel is typisch voor varkenspest.

De vermindering van de gezamenlijke hoeveelheid reststikstof van het bloed
leidt tot de opvatting, dat bij varkenspest of de afbraakproducten der weefsel- en
erythrocyten-eiwitstoffen in meerdere mate door de urine uitgescheiden worden,
of de aangetoonde vermindering der circuleerende erythrocyten door storing van
de nieuwvorming van roode bloedlichaampjes veroorzaakt wordt.

Wanneer men niet slechts de absolute maar ook de relatieve hoeveelheid van de
reststikstof in aanmerking neemt, dan ziet men dat in de weefsels de eiwitoplossende
processen bij varkenspest verhoogd zijn.

Bij pest vermindert de absolute hoeveelheid van aminostikstof in het bloed, doch

stijgt hiervan het aandeel in de gezamenlijke hoeveelheid van stikstofhoudende
elementen van het bloed tegen het einde der ziekte.

De physisch-chemische bloedconstanten ondergaan bij varkenspest groote ver-
anderingen. Tegen het einde van den incubatietijd en bij het optreden der klinische
verschijnselen verandert het electrisch leidingsvermogen. Viscositeit en oppervlakte-
spanning wijken gedurende de 2e periode der ziekte en voor den dood van het dier
sterk van den norm af. Ofschoon het bloed bij varkenspest armer wordt aan vaste
stoffen (de gezamenlijke hoeveelheid eiwitten neemt af) wordt toch het bloed niet
dunner, maar verkrijgt een verhoogde viscositeit en een sterkere oppervlaktespanning,
dan normaal het geval is. Daarom moeten wij aannemen, dat in het bloed van een
aan pest lijdend varken groote veranderingen van den colloïdaaltoestand zijner
eiwitten plaats grijpen ; zij worden z.g. „grofdispers", waardoor de veranderingen
der physisch-chemische constanten van het bloed verklaard kunnen worden.

Z. en 15. verklaren, dat de waargenomen veranderingen in het bloed voor pest
zoo kenmerkend zijn, dat hieraan een zekere diagnostische waarde moet worden
toegekend.

Over dit onderwerp heeft Dr. G. Flückiger \') te Bern het vorig jaar op een
samenkomst van Kantondierenartsen een voordracht gehouden. Hij geeft een
algemeen overzicht van deze bestrijdingswijze in verschillende landen en o.a. ver-
meldt hij, dat sedert de herfst van 1934, bij wijze van proefneming, in Zwitserland
ook de simultaanenting is toegepast. Tot nu toe schijnen de resultaten van deze
enting gunstig te zijn. Het aantal gevallen is echter onvoldoende om een eindoordeel,
te vellen, maar Flückiger is van oordeel, d.at indien deze methode zich verder
werkzaam toont, zij een wezenlijke vooruitgang zou beteekencn op het gebied van
de pestbestrijding.

Lokale eosinophilie in de darmen van varkens in verband met de histo-
logische diagnostiek van varkenspest.

Te Warschau heeft Wladislaw ¹) 130 varkensdarmen onderzocht om het aantal
eosinophiele cellen te controleeren bij enteritis op bepaalde plekken in den ontstoken
darmwand. Op dergelijke veranderde plaatsen verzamelen zich reeds in den aan-
vang, wanneer macroscopisch hyperaemie zichtbaar is, in de submucosa een groot
aantal eosinophiele cellen, (niet slechts bij varkenspest).

De schrijver meent, dat de vaststelling eener locale eosinophilie op de veranderde
darmplekken (uitgez. valvula ileo-coecalis) een zekere waarde bezit voor de diagnose
van varkenspest.

Beckett ²) deelt een geval mede van necrotische enteritis buiten verband met
varkenspest (viruspest) naar hij meent. Ulcera op zichzelf zijn niet van diagnostische
beteekenis voor varkensviruspest.

De geschiedenis van de varkenspest-aetiologie is bekend. Oorspronkelijk werd de
B. suiperstifer als de oorzaak beschouwd, tot Dorset kwam met het filtreerbaar
•virus. B. suipestifer had de beteekenis van een secundaire infectie.

Het artikel behandelt speciaal de ziekte in eene varkenshouderij van 3000 a 4000
dieren, maar de schrijver geeft toch ook zijn algemeene beschouwingen. Varkenspest,
zegt hij, komt bij alle leeftijden voor, maar de door hem bedoelde enteritis slechts
op den leeftijd beneden 6 maanden. De lage sterftecijfers, het voornamelijk heerschen
in het koude jaargetijde, genomen proeven en secties zouden alle te zamen varkens-
pest uitsluiten en de diagnose „necrotische enteritis" bevestigen.

¹) Wladislaw Walkiewiez. Wiadomosci Weterynaryjne. 1935. No. 183, p. 469.
(p. 475 Duitsche vertaling).

²) F. Beckett : Necrotic enteritis of the pig and its differential diagnosis. The Vet. Journal.
Vol. 91. No. 6. 1935. p. 259.

en ijzer aan de zeug, voornamelijk de scheiding der dieren, d. i. voorkoming van
infectie.

De z.g. gevallen van mild verloopende varkenspest behooren tot deze necrotische
enteritis. (,,It is the writers opinion that by the recognition of necrotic enteritis,
outbreaks of the so called ,,mild Swine fever" would cease to exist"). B.

In Japan komt vlekziekte tegenwoordig tamelijk veel voor, speciaal aan de kusten,
waar de dieren gemengd voeder krijgen, o.a. voedsel gemengd met zeevisch. Men
dacht aan het voorkomen van de vlekziektebacil op het lichaam der visschen. In
1934 gelukte het Sakai de bacil te isoleeren van de huidoppervlakte van sommige
zee visschen.

Te Tokio deden Kondo en Sugimura \') nu verdere proeven. Uit het slijm van de
oppervlakte van visschen en kikvorschen werden culturen aangelegd, eveneens van
huisvliegen en rottend paardevleesch. Hiermee werden muizen ingespoten, waarvan
de meesten stierven. Uit de muizen gelukte het gemakkelijk op agar een reincultuur
te verkrijgen.Zij verkregen langs dezen weg 49 stammen uit verschillende zeevisschen:
7 uit zoetwatervisschen, 1 van een kikvorsch, 2 van de huisvlieg (musea domestica)
en 6 uit rottend paardevleesch, totaal 65 stammen. Deze kwamen in alle opzichten
overeen met een typische vlekziektestam.

Infectie van varkens gaf inconstante resultaten. Agglutinatie week niet af van de
typische stam en ofschoon sommige stammen wel eenige verschillen te zien gaven
kon men de vischstammen niet in bepaalde groepen onderbrengen.

Tot de vele jeugdziekten, welke tot nu toe opgemerkt worden in de eerste weken
na de geboorte bij het joijge varken wordt gedurende nog maar enkele jaren ook
de „varkensgriep" gerekend.

Waldmann en Köbe ¹) hebben in ongeveer een jaar tijds bij ter onderzoek
toegezonden materiaal 62 keer de diagnose „griep" vastgesteld. Zij namen aan,
dat varkensgriep aanwezig was wanneer : ie. Duidelijk een enzoötie heerschte,
waarbij „Ferkelkümmern" en hoesten werden geconstateerd als hoofdsymptomen.

2. Wanneer bij de sectie van eenige goed zich\'baar zieke varkens een catarrhale
bronchopneumonie gevonden werd.

3. Wanneer het virus kon worden aangetoond door een positieve kunstmatige
besmettingsproef, of het Bacterium influenzae suis door middel van de cultuur.

Voor de praktijk dient men dus voor 3 de hulp van een laboratorium in te roepen.
Maar toch ineenen W. en K. dat vaak de praktijk zelf ook wel de diagnose kan stellen.
Doch dan zal de practicus in die gevallen, waar b.v. het zoogen. „Ferkelkümmern"
cnzoötisch optreedt, een positieve stelling moeten innemen t.o.v. de in de longen
gelocaliseerde ziekteprocessen. En wel de stelling van Prof. Waldmann zelf n.1.
dat er geen acute of chronische Schweineseuche bestaat door B. bipolare veroorzaakt;
(maar niet iedereen neemt dit aan. Ref.).

Terwijl enkele jaren geleden in Duitschland aan „varkensgriep" nog niet werd
gedacht zou thans deze ziekte de meest verbreide jeugdziekte der varkens zijn. Zij
verloopt onder het beeld van een enzoötischc bronchopneumonie.

Volgens de tot nu toe opgedane ervaringen heeft de overdracht slechts plaats van
dier op dier. De ziekte wordt dus slechts door zieke dieren of door smetstofuitscheiders
of virusdragers naar gezonde toornen overgebracht. Daarentegen zou de handel in
fokdieren of biggen b.v. een ondergeschikte rol spelen.

¹) O. Waldmann und K. Kobe : Diagnose, Verbreitung und Verbreitungswege der
Ferkelgrippe. Berl. Tierarztl. Wochenschr. No. 31, 1935, S. 481.

Niet alleen in Duitschland, maar ook in Frankrijk en Tsjecho-SIowakije zou de
varkensgriep tegenwoordig een groote rol spelen in de varkensfokkerijen.
Pokken bij varkens.

Het is bekend, dat bij varkens, vooral bij jonge dieren meer speciaal nog bij
biggen, vaak een huidlijden optreedt; dikwijls enzoötisch en vaak in aansluiting
met andere veelal infectieuze ziekten.

Lwoff te Moskow meent een vorm van pokken bij varkens te hebben onder-
zocht, waarvan hij aangeeft, dat de smetstof zich biologisch onderscheidt van het
pokkenvirus bij andere huisdieren en bij den mensch. De varkens, die deze pokken-
ziekte hadden doorstaan waren niet immum t.o.v. het pokkenvirus der runderen.

Kunstmatige infectie met varkenspokken werkte slechts bij varkens ; andere
dieren (konijnen, cavia\'s, witte muizen, schapen en kalf) bleken ongevoelig te zijn
voor het varkenspokkenvirus.

Slechts de elementairlichaampjes in de pokkenlymphe, de filtreerbaarheid, het
ziekteverloop en de verbreiding der ziekte toonen een zekere overeenkomst met
de pokken van andere dieren, terwijl de immunisatie en de virulentie wijzen op een
biologisch verschil.

Voor een beter inzicht in de biologische eigenschappen van het pokkenvirus der
varkens en voor het vinden van een specifike bestrijdingswijze is nog verder onder-
zoek noodig.

Köbe ¹) beschrijft een dergelijk geval, waar in 1934 b.v. 60 % der biggen tot een
leeftijd van 8 weken, stierven. De biggen werden vaak zeer zwak, of reeds dood,
geworpen. De diagnose werd gesteld na serologisch onderzoek ; cultureel was de
uitkomst negatief. K. zegt nog, dat het niet mogelijk was een biochemische vast-
stelling van het type Brucella te geven. Maar hij meent dat dit van ondergeschikte
beteekenis is. De biochemische verschillen zijn te klein, om zoowel bacteriologisch
als epidemiologisch van 2 typen te kunnen spreken (suis en bovis).

Gelijktijdig voorkomen van hydronephrose en cysteuze degeneratie
van de nier bij een zeug.

In zijn handboek (Maladies du porc) geeft Moussu aan dat hydronephrose nog
al eens voorkomt, maar cysteuze degeneratie tamelijk zelden. Deze nieraandoeningen
verioopen als regel, omdat zij meest eenzijdig voorkomen, zonder opvallende ver-
schijnselen en worden pas na het slachten ontdekt.

Lavergnf. en Faure ²) hebben nu beide afwijkingen bij eenzelfde zeug gecon-
stateerd. De rechter nier toonde het beeld van hydronephrose en had een gewicht
van 7 kilo. De grootste holte bevatte een troebele bruine vloeistof.

De linker nier, die overigens nog goed functionneerde, van normaal gewicht en
volume was, was eenigszins misvormd door de aanwezigheid van twee nootvormige
blazen. Het certicale weefsel bevatte nog een aantal kleine cysten van de grootte
van een speldeknop tot erwt.

Bij een ander varken met een slachtgewicht van 130 kilo werd een enorme fluctu-
eerende „zak", in den rechterkant van de buikholte hoofdzakelijk, aangetroffen.
De wand van dezen „zak" was niet met de darmen verbonden, maar vastgehecht
aan den rechterwand der buikholte. Het reusachtig absces woog 37 kg., d.w.z. de
stevige wand met den purulenten inhoud samen. Een vreemd lichaam werd niet
gevonden. De schrijvers noemden het een geval van „pyobacillose encystée.
Avitaminose bij varkens.

Elder te Columbia, zag bij varkens ziekteverschijnselen, die hij beschouwde
als symptomen van „vitamine A-deficiëntie". Hoofdzaak was bewegingsstoornis,

¹) Dr. K. Köbe : Seuchenhaftes Ferkelsterben verursacht durch Brucella abortus. Deutsch
Tierarztl. Wochenschr. No. 35, 1935. S. 545.

²) Lavergne et Faure : Concomitance d\'hydronephtose et dégénerescense kystique et abces
géant intraabdominale. Revue vet. et Journ. de med. vet. Juillet. 1935. p. 412.

v.n.I. van de achterbeenen, soms ook voorbeenen. Het betrof varkens van 110—120
pounds (50—54 kg.) die goed gevoed werden, en waarin men meende dat vol-
doende A-vitaminen aanwezig waren. Op het bedrijf werd dergelijk voedsel reeds
4 jaar lang verstrekt. Genezing werd verkregen, als de dieren in de weide werden
gebracht. Eigenaardig was, dat de varkens, wanneer levertraan en alfalfahooi werd
gegeven, niet volkomen genazen. (De mogelijkheid bestaat, dat ook nog andere
factoren in het spel waren).

Microscopisch onderzoek van het zenuwstelsel toonde aan dat ruggemerg en
heupzenuw vettig gedegenereerd waren.

Bij jonge varkens, waaraan bij wijze van proef een rantsoen werd gegeven waarin
onvoldoende hoeveelheid A-vitaminen, zag men reeds symptomen van vitaminose-A
na 2 maanden bij sommige dieren. Bij de meeste echter pas na 90 dagen of langer.
Als de meest karakteristieke verschijnselen werden gezien : diarrhee, vermagering,
incoördinatie der spieren, blindheid, dermatitits, hevige jeukte, en bij witte varkens,
rose kleuring van de huid. Indien nu aan deze varkens een rantsoen werd verstrekt
met voldoende vitamine-A dan werd reeds na 7 k 10 dagen aanmerkelijke beterschap
gezien. Totale genezing, wanneer die werkelijk plaats vond, eischte veel langer tijd.

Aarde, ijzer, koper en ijzer ter voorkoming en behandeling van anaemie
bij zuigende biggen.

Verschillende schrijvers : Kernkamp, Mol, Craft en Thompson \') vermelden
dat in Amerika anaemie bij zuigbiggen veel voorkomt in hokken met een zindelijken,
harden (steen, cement etc.) bodem en vrij van aarde (klei, leem, zand etc.). Het
optreden der verschijnselen zou in verband staan met het feit, dat de diertjes niet
in de gelegenheid zijn aarde, of een aequivalent hiervan, op te nemen.

Kernkamp heeft hieromtrent nadere onderzoekingen ingesteld, en is tot de vol-
gende conclusie gekomen :

Een ziekte waarbij veranderingen in het bloed voorkomen, die karakteristiek
zijn voor primaire of secundaire anaemie, treedt op bij die zuigbiggen, welke worden
gehouden onder omstandigheden, die verhinderen, dat ze „aarde" opnemen.

Zuigbiggen, die in de gelegenheid zijn reeds vroegtijdig aarde op Ie nemen, lijden
niet aan verschijnselen eigen aan deze ziekte.

Dc ziekte is eigen aan jonge biggen en treedt meestal op in de 2e tot de 6e week.

Onder natuurlijke verhoudingen, speciaal in streken ten Noorden van 40° N.B.,
komt de ziekte meest voor gedurende nawinter en vroeg voorjaar. De reden hiervan
is, dat biggen, in dien tijd geboren, binnenshuis moeten verblijven om ze te beschutten
voor het gure klimaat.

Spontane genezing is niet zeldzaam, zelfs wanneer de biggen leven onder ver-
houdingen, welke het ontstaan der ziekte begunstigen. Deze spontane genezing begint
kort nadat de diertjes graan opnemen ; dit is gewoonlijk ongeveer in de 5e tot 7e week.

De eigenlijke oorzaak van de anaemie bij zuigbiggen is een te kort aan ijzer in
het rantsoen. Dit is overeenkomstig het feit dat dc verschijnselen niet optreden indien
ijzer wordt verstrekt in dosis van 4^5 m.g. per kilo lichaamsgewicht. De werking
van koper bleek niet zoo duidelijk. Het is dus waarschijnlijk het ijzergehalte, dat
de oorzaak is, dat opneming van aarde de ziekte voorkomt.

Het bloedbeeld, dat karakteristiek is voor deze ziekte, komt overeen met dat van
het infantiele type van chlorosis bij den mensch.

Reeds ruim 40 jaren geleden meende Flatter deze vraag bevestigend te kunnen
beantwoorden.

¹) Dr. O. Martin, Amtstierarzt in Hamburg : Beteiligt sich die Kutis des Schweines
an der Bildung des Speckes? Deutsche Tierarztl. Wochenschr. No. 34. 1935. S. 529.

zijvlakte van een gehalveerd, geslacht varken beziet, dan valt het op, dat een duide-
lijke lijn vanaf de nek tot aan de staart het spek verdeelt in een uitwendige (tusschen
deze lijn en de rug, het zwoerd, zich bevindende) en een inwendige laag, tusschen
deze lijn en de spierlaag liggende.

Door middel van coupes kon Martin nu aantoonen, dat deze band bestaat uit
golvend verloopende, tamelijk dicht geslotene collagene bindweefselbundels, die
in het dierlijk lichaam in den vorm van een dunne pezige plaat, het spek scheidt
in een uitwendige en een inwendige laag. Wanneer men op deze grenslaag d.e beide
speklagen van elkaar scheidt dan blijft deze plaat vast met de uitwendige speklaag
verbonden.

Bij zeer magere, jonge zoowel als oudere, dieren laat zich de huid gemakkelijk
scheiden van het lichaam, waarbij, evenals bij andere slachtdieren, een deel van
het onderhuidsche bindweefsel aan de binnenvlakte blijft zitten. Bij vette dieren
daarentegen is de huid (het zwoerd) zoo vast met de speklaag verbonden, dat zij
zich daarvan slechts met mes of schaar laat scheiden. Het is ook in het algemeen
regel, dat het zwoerd dikker is, naarmate het varken magerder is, dus omgekeerd
evenredig aan dc mesttoestand van het varken.

Het is Martin uit zijn onderzoek nu gebleken, dat de cutis een groot aandeel
heeft in de spekvorming, en dat deze niet behoeft te beginnen in de subcutis, maar
ook eerst in de lederhuid kan optreden. Het is hem nog niet gebleken of dit geregeld
het geval is.

Aan de spekvorming in de cutis nemen niet alle lagen in gelijke mate deel, maar
in hoofdzaak het stratum reticulare, terwijl het stratum papillare heel weinig aan-
deel hierin neemt, maar, voorzoover het nog aanwezig is, met het stratum reticulare
als „zwoerd" aan de buitenkant het spek bekleedt.

Nu blijkt ook, dat de begrippen „huid" en „zwoerd" zich niet volkomen dekken.
Bij het foetus, bij jonggeborenen en magere varkens wel ; hier vormen alle deelen
van de cutis nog een goed zichtbaar geheel. Doch bij vette varkens is zwoerd het
vaste onvervette deel van de lederhuid, en moet als huid worden beschouwd zwoerd
plus spek tot aan de inwendige grens van de lederhuid (deze grens zelf hierin be-
grepen). Nu is het ook duidelijk waarom het zwoerd des te dunner is naarmate het
mestvarken vetter is geworden.

In het kort is het dus zoo : De huid van het varken bestaat uit epidermus, corium
en subcutis. Bij vette varkens wordt de huid in engeren zin gevormd door zwoerd en de
met vet doorgroeide weefsellagen van de lederhuid (corium) tot en met de grens-
laag tegen dc subcutis. J^woerd is de uitwendige, onvervette laag van de lederhuid.

De speklaag van het varken bestaat dus uit twee lagen ; een buitenlaag (huidspek)
liggende in het corium en wel tusschen zwoerd en de grensscheiding tegen de subcutis
en een binnenlaag (onderhuidspek) die tusschen deze grens en de lichaamsinuscu-
latuur is afgezet.

Onder „spek" wordt dus verstaan : „de vetlaag, welke zich bevindt tusschen
zwoerd en spiervleesch, voornl. aan de rug in de zijden van het varken met of zonder
zwoerd."

Geheel nieuw is dit geval niet, inzoover in den Iaatsten tijd in de Fransche litera-
tuur reeds twee keer hierover is bericht.

Het betreffen gevallen van plotselinge sterfte van varkens na voedering met
gekookte voedermcngsels, in bepaalde kookpotten bereid en waarin steeds ook
suikerbieten aanwezig waren. Intoxicatie treedt niet op, indien het mengsel dien-
zelfden dag nog wordt gevoerd. De dierenartsen beweren, dat de ziekte pas is op-
getreden na den oorlog, toen de z.g.n. Amerikaansche kookpotten in gebruik kwaaien.
Deze toestellen zijn van binnen met een alliage bekleed, dat misschien hevig toxische
bestanddeelen bevat of dat wordt aangetast bij het eenigen tijd in den pot laten staan
van het gekookte voer. Wanneer al het bereide voedsel denzelfden dag nog wordt

gevoerd dan treedt geen sterfte op. Pas bij het tweede of meer dagen oude mengsel,
en dan vooral na het toedienen van het onderste deel heeft dit plaats.

Monnet \') hoewel hij niet precies aangeeft welk vergift hier eigenlijk in het spel
is, zegt, dat men alle onaangenaamheden kan voorkomen door telkens niet meer
voedsel te bereiden dan benoodigd is voor één dag en iederen keerden pot schoon te
maken alvorens met de koking van een nieuwe hoeveelheid te beginnen.

In de literatuur komen enkele berichten voor over intoxicatie door ozaalxuur
en zijn zouten. Deze vergiftigingen ontstonden dan door voedering met beetwortel-
bladeren of met den wortel zelf.

Chemische onderzoekingen hebben uitgemaakt, dat in deze bladeren 2 tot 10%
verschillende oxaalzure zouten in drogen toestand voorkomen.

Bendinger en Jurkow ¹) meenen, dat bij het voederen van deze, algemeen
als tamelijk onschadelijk aangenomen wortels en bladeren een vergiftiging vaker
voorkomt dan men oppervlakkig zou denken. Voor het staven van hunne meening
halen zij enkele gevallen aan door hen waargenomen, waarbij gemiddeld een sterfte
voorkwam van 22.5%. Ongeveer een half uur na de voedering traden verschijnselen
op van onrust, waggelende gang, braken en krampen. Bij de sectie bleek het bloed
een chocolade-kleur te hebben (bruinachtig) en het was niet gestold. Deze ver-
kleuring was ook waar te nemen bij alle parenchymateuze organen, (zooals die
wordt gezien bij vorming van methaemoglobine). Maagmucose deels intensief
rood en gezwollen en evenals onder het epicardium kwamen hier puntvormige
bloedingen voor.

Tenslotte merken auteurs op, dat deze verschijnselen zich slechts voordoen bij
hel voederen van overdreven groote hoeveelheden. Bij rationeele toediening vormen
beetwortels een waardevol voedsel.

Het nut van malen voor de verteerbaarheid van mais bij varkens en voor
de stofwisseling.

Om dit vraagstuk nader bij de oplossing te brengen hebben Garrigus en Mit-
chell ²) in Illinois enkele proeven genomen. Slechts 5 varkens werden hiervoor
gebruikt. Zij meenden te mogen besluiten dat, hoewel de stofwisseling eenigszins
werd bevorderd, toch de waarde als proteïne-bron niet wezenlijk werd verhoogd.

Ruisz ³) heeft deze operatie bij ruim 100 varkens verricht en is overtuigd, dat
ook in de gewone praktijk, zonder veel hulp, de sectio caesarea conservativa met
gerechtvaardigde hoop op gunstige gevolgen kan worden verricht. R. narcotiseert
met chloroform (15 ä 20 gr.), soms met lokaal-anaesthesie (0.5% opl. van tutocaine).
Indien eenigszins mogelijk maakt hij slechts één snede in den uterus. Van de 105
geopereerde zeugen bleven 93 in leven d.i. 88,57%. Als regel laat R. d.e placenta
zitten.

Practici die zich interesseeren voor de verloskundige praktijk bij varkens kunnen
wij de lezing van het artikel aanbevelen.

Over tumoren bij het varken vindt men in de literatuur weinig vermeld. In het
bekende handboek van Glässer wordt ook aangegeven, dat tumoren „nur in ver-
einzelten Fällen" opgemerkt worden.

¹) G. G. Bendinger und M. I. Jarkow : Beitrag zur Runkelrübenvergiftung bei Schweinen.
Orenburg. Tierärztl. Rundschau. No. 43. 1935. S. 695.

²) W. P. Garrigus, graduata student and H. H. Mitchell, chief in animal
nutrition : The effect of grinding on the digestibility of Corn by pigs and its content of meta-
bolisable energy. Department of Animal Husbrandy, Illinois Agricultural Experiment
Station. Journal of Agricultural Research. May 1, 1935, No. 9.

³) Dr. F. Ruisz : Der konservation Kaiserschnitt beim Schwein in der Landpraxis. Wiener.
Tierärztl. Monatsschrift. 1935. Heft. 19. S. 577.

Lindauer deelt een geval mede van een zeer groot gezwel in de buikholte
van een drachtige zeug. Dit gezwel had een omvang van i .39 m en werd nader
aan het pathologisch-anatomisch instituut te Brunn onderzocht. De wand was van
2 tot 4 cm. dik en binnen was de ruimte door dunne, roodbruine vliezen in grootere
en kleinere holten verdeeld, die met een roode vloeistof waren gevuld. Verder
bevond zich daarin de rechternier.

Lührs ¹) heeft hiernaar onderzoekingen ingesteld en verder enkele berekeningen
gemaakt om aan te toonen, welke enorme schade deze ingewandwormen veroorzaken.
Hij is van meening, dat dit nog lang niet algemeen door de boeren wordt ingezien.
Door weging heeft hij de gewicht-vermeerdering van verschillende varkens nagegaan,
bij dieren, waarvan in de faeces wel, en bij andere waarbij geen wormeieren werden
gevonden. Zijn berekening is nu aldus : In Duitschland worden gemiddeld per jaar
18.500.000 varkens geslacht. Aangenomen dat hiervan 10% door wormen is aange-
tast, dan bedraagt dit getal 1.850.000 stuks. Bij een gemiddeld slachtgewicht van
100 kg. zouden deze dieren in volkomen gezonde toestand 185.000.000 kg.
vleesch (spek) produceeren. Nu is volgens de berekening van Lührs bij door wormen
aangetaste dieren de productie 20% geringer, d.i. dus een verlies van 37 .000.000 kg.

Naar de prijs, berekend op 1.30 R.M., zou dat aan verlies een kapitaal beteekenen
van 48.100.000 R.M.

Bovendien zouden door wormen ongeveer 1J- millioen biggen sterven. En zoo
komt Lührs voor Duitschland tot een jaarlijks verlies door spoelwormen bij varkens
van ruim 58 millioen R.M. B.

In een algemeen overzicht vermelden Schwartz en Alicata ²) de huidige stand
van zaken betreffende de biologie van de longwormen van het varken. Eigen ex-
perimenten zijn daaraan toegevoegd.

De volgende aardwormen werden als tusschengastheer gevonden : Helodrilus foe-
tidus, H. caliginosus var. Irapezoides, Lumbricus terrestris en een species van Diplocardia.
De eieren die uit de uterus van de longworm verkregen werden, hebben een dunne
schaal en in vitro komen de larven daaruit vrij. De eieren, die echter langs normale
weg den gastheer verlaten, bezitten een dikke schaal en de larven komen hieruit niet
eerder vrij dan nadat zij door aardwormen zijn opgenomen.

De voornaamste pathologische veranderingen bij de varkens zijn petechiën in
de longen, die reeds 3 dagen na de infectie met deze larven zijn aan te toonen.
Waar zich een groot aantal larven verzameld hebben is het longweefsel verhard;
in de omgeving van deze haarden ontstaat emphyseem. Hoesten is het meest opvallend
symptoom der ziekte.

De beide longwormsoorten van het varken : Metastrongylus elongatus en Choeroslton-
gylus pudentotectus kan men ook tot volledige ontwikkeling brengen bij cavia\'s en
honden. Met de eieren, die men uit de uterus van de bij deze dieren gekweekte
longwormen verzamelt, gelukt het echter niet om aardwormen te besmetten.

¹^s) Dr. Erich Lührs : Die wirtschaftliche Bedeutung des Spulwormbefalls der Schweine.
Deutsche Tierarztl. Wochenschr. 1935. No. 44. S. 691.

²) B. Schwartz and J. E. Alicata : Life historyof lungwormsparasitic inswine. Tech.
Buil. U. S. Dep. Agric. No. 456, 1934, p. 41, ref. Vet. Buil. 5, 1935, p. 504.

Het mag een verblijdend verschijnsel genoemd worden, dat een onderzoeker en
geleerde als Küster de verslagen zijner colleges, welke hij gedurende 15 jaren aan
de Universiteit van Giessen gegeven heeft over normale en pathologische cytomor-
phologie en cytogenese, in boekvorm heeft laten verschijnen. Op het gebied der
normale cytologie zijn wij zoo langzamerhand goed ingelicht. Wij denken o.a.
aan : The cell in Development and Heridity, van E. B. Wilson, aan: Allgemeine
Pflanzenkaryologie van G. Tischler, aan : General Cytology van E. V. Cowdry ;
en verder aan werken over bepaalde onderdeelen, b.v. Protoplasma, van W. Seifriz.
Een werk, waarin echter naast de normale morphologische verschijnselen even zoo-
veel aandacht geschonken wordt aan de pathologische, is bijzonder welkom. Groote
verdienste heeft dit niet minder dan 672 pagina\'s tellende werk reeds daardoor,
dat het in en door de praktijk ontstaan is. Er is geschift en aangevuld. De zelfkritiek
is er over gegaan Wij weten, dat naast de normale verschijnselen, de pathologische,
liever algemeen gezegd de „abnormale" verschijnselen, welke zich in de cel voordoen,
hoe langer hoe meer in het midden der belangstelling komen te staan en tevens, dat
de literatuur dienaangaande de laatste jaren zeer sterk toegenomen is.

Wanneer men dus met behulp van een gids, zooals Küster ons biedt, zich kan
oricnteeren dan heeft dit groote voordeelen. Onderzoekers die de grondbegrippen
der cytologie kennen, zullen van dit boek ten zeerste kunnen genieten. Juist omdat
theoretische beschouwingen kort gehouden zijn, wint het aan bruikbaarheid.

Het spreekt wel vanzelf dat een boek hetwelk de behandeling zooveler pro-
blemen inhoudt, niet tot het laatste jaar geheel „bij" kan zijn. Küster maakt dien-
aangaande in het voorbericht reeds zijn, eigenlijk onnoodige, verontschuldiging.
Wanneer men evenwel een steekproef verricht, dan eerst leert men Küster als
leidsman ten volle waardeeren.

Verheugend is het, in dit verband het cytologisch werk van een onzer landgenoten
te noemen. Op pagina 131 en 182 over nucleolen sprekende, haalt schrijver den
arbeid van W. E. de Mol (1928) aan. De Mol toch vond dat de diploïde variëteiten
van Hyacinthus orientalis 2 nucleolen en de triploïde variëteiten 3 nucleolen
bevatten. Daarmede was vastgesteld, dat tusschen nucleolen en chromosomen
een organisatorisch verband moet bestaan. Op pagina 191 wordt gewezen op het te
voorschijn roepen van abnormale pollenkorrels door blootstelling aan bepaalde
temperaturen (1923). Dit zijn twee voorname etappen uit de onderzoekingen van
de Mol. De wijze waarop, kort en bondig, steeds bij de talrijke schrijvers het alge-
meen belangrijke naar voren gehaald wordt, typeert dit mooie, leerzame werk.
Het zou ondoenlijk en onnoodig zijn dit met verdere voorbeelden te bewijzen.

I. Protoplasma, II. Zellkern, III. Plastiden, IV. Vakuolen, V. Starkekörner,
VI. Membran, VII. Entwicklung der Zelle.

Men ziet uit deze opschriften, dat iedere cytoloog wat vinden kan dat van zijn
gading is. Elk hoofdstuk is weer sterk onderverdeeld en wordt besloten met een
uitgebreide literatuurlijst. Een algemeen register der genoemde auteurs en een
zakenregister vergemakkelijkt het opzoeken van bepaalde onderwerpen. Aan den
tekst zijn 323 afbeeldingen toegevoegd.

De uitvoering van het geheele werk is, zooals men dat van Gustaf Fischer gewoon
is : voortreffelijk.

Wij wenschen Küster\'s werk een fortuinlijke reis naar talrijke bibliotheken en
belangstellenden.

Van de Directie van den Landbouw zijn nog ontvangen twee verslagen van
Landbouwkundige onderzoekingen No. 41 C, afkomstig van het Rijkslandbouw-
proefstation te Hoorn.

Het eerste handelt over : den invloed van gras, geënsileerd zonder toevoeging
van mineraal zuur, in vergelijking met hooi, op het zuurbase-evenwicht van het
rund, door E. Brouwer en N. D. Dijkstra, en is voor belangstellenden verkrijgbaar
aan de Algemeene Landsdrukkerij te den Haag voor den prijs van f 0.25.

Het tweede handelt over : den invloed van een verhooging van het baseoverschot
der rantsoenen op zuurbase-evenwicht, gezondheidstoestand en opbrengst van
melkkoeien, door E. Brouwer, en is aan bovengenoemd adres verkrijgbaar voor
den prijs van ƒ 0.50. A. v. H.

Door de Commissie van Beheer C.L.O. Mengvoeders is uitgegeven: Brochure No. 1,
handelende over : „Het verband tusschen fokkerij en voeding. De voeding van
paarden." Inleiding, gehouden door Dr. J. Grashuis voor de „Nationale Ver-
eeniging tot bevordering der Paardenfokkerij in Nederland" op 29 Januari 1936).

Van het Veevoederbureau in Gelderland is verschenen : VoederproeJ XVI, hande-
lende over : „Vergelijking van Noorsch haringmeel, Canadeesch haringmeel en
Pilchardmeel als bronnen van dierlijk eiwit in meelrantsoenen voor mestvarkens.
Rogge in groote hoeveelheden aan mestvarkens gevoederd, met en zonder toevoe-
ging van voederbieten."

Deze brochure is voor belangstellenden verkrijgbaar bij het Veevoederbureau
in Gelderland, Secretaris de Heer Ir. N. van Vliet, Rijksla.ndbouwconsulent te
Zutphen, tegen betaling van 25 cent. A. van Heusden.

De afdeeling Noord-Brabant gaat dit jaar haar 65en verjaardag tegemoet. In het
ambtelijke leven begint men op dezen leeftijd aan een al of niet gewenschte, maar
in ieder geval verdiende en verplichte rust te denken. In het vereenigingsleven is
echter bij het bereiken van dezen mijlpaal het oogenblik aangebroken om met
nieuwen frischen moed de toekomst tegemoet te treden.

Dc omstandigheden, waaronder onze afdeeling haar tweede levensperiode aan-
vangt, zijn helaas niet rooskleurig te noemen. De strijd om het bestaan wordt ook
voor dc Brabantsche dierenartsen steeds moeilijker. Meer nog dan in het verleden,
zal voor de komende generatic dierenartsen het parool moeten gelden „Vereenigt U".

De Maatschappij voor Diergeneeskunde, die noodgedwongen, uitsluitend in het
belang van hare leden, vaak ingrijpende maatregelen moet nemen, moet daarbij
ervaren, dat zij als resultaat voor de vele werkzaamheden, die geheel belangeloos
en met opoffering van veel tijd door de leden, die met hart en ziel met hunne orga-
nisatie medeleven, worden verricht, beloond wordt met ingekomen stukken, die de
ontslagneming vermelden van die collega\'s, die juist in dezen tijd het belang niet
inzien om als één machtige organisatie sterk te staan in den kamp, die op het oogen-
blik gestreden moet worden.

Zij wenschen het vrije beroep van dierenarts niet gereglementeerd te zien en
trachten hun vrijheid van handelen te behouden door uittreding uit een vereeniging,
die tot voor enkele jaren in hoofdzaak zich kon bezighouden met de meer weten-
schappelijke problemen van hun vak. Alhoewel het zeer zeker niet de wensch is
van onze Maatschappij om zich als vakorganisatie te gaan uitgeven, toch zal in

de toekomst meer en meer, door invloeden van buiten af, de maatschappij in deze
richting gedreven worden.

Dierenartsen, zoo gij U zelf niet vrijwillig, misschien zelfs met eenige opoffering, aan
bepaalde voorschriften onderwerpt, dan zullen in de toekomst anderen U de wetten
stellen en komt gij zelf op het tweede plan te staan. Blijf daarom trouw lid van uwe
vereeniging en schenk het volle vertrouwen aan uwe bestuursleden. Toon uw mede-
leven met uwe organisatie door veelvuldig bezoek van de afdeelingvergaderingen.

Tot mijn teleurstelling moet ik constateeren, dat ook in onze afdeeling zekere
teekenen er op wijzen dat, door de bindende voorschriften, trouwe leden voor onze
afdeeling dreigen verloren te gaan. Laten wij hopen, dat we dit kwaad in de kiem
kunnen smoren.

Alvorens U een kort overzicht te geven van de meest belangrijke voorvallen in
het afgeloopen jaar, zou ik nog gaarne een oogenblik uw aandacht willen vragen
voor een punt, waarover reeds anderen vóór mij zoo dikwijls hebben gesproken
n.1. het collegialiteitsgevoel.

In den laatsten tijd komen er bij het bestuur nogal eens klachten voor over minder
fair optreden van twee buurtcollega\'s. Veelal zijn het de kleine oorzaken, welke
groote gevolgen met zich brengen. De centrale raad wordt in den arm genomen
en de kloof, welke door overijld optreden is ontstaan, is voor goed onoverbrugbaar
geworden. Zou het niet verstandiger zijn van deze collega\'s om eerst eens onderling
te overleggen ? Blijven er dan nog meeningsverschillen bestaan, laat dan voorloopig
die centrale raad nog met rust en probeert eens een bemiddelingspoging bij uw af-
deelingsbestuur, Gij zijt leden van één Maatschappij blijft dan ook „vrienden."

Van de 64 dierenartsen in onze provincie woonachtig, zijn er 50 lid van onze
afdeeling ; 2 zijn lid van de Mil. Vet. vereeniging ; 1 is lid van de afdeeling Limburg
en i is lid van de afdeeling Zuid-Holland; 5 zijn lid van de algemeene afdeeling
en 5 zijn niet lid van onze Maatschappij.

Buiten de provincie zijn onze afdeeling trouw gebleven 2 collega\'s, waaronder
het eerelid \'t Hooft, zoodat op 31 December 1935 onze afdeeling 52 leden telde.

Door den dood ontviel ons Prof. Dr. Wilhelmus Paimans, die de afdeeling, waarin
hij zoovele jaren een bestuursfunctie heeft vervuld, immer trouw is gebleven.

Als nieuwe leden mochten wij in ons midden begroeten Dr. J. H. Picard en de
jongere collega\'s Kessens, Kortman en Bovée.

In het bestuur kwam geen wijziging, doordat de penningmeester werd herkozen,
en onze voorzitter Kirch, die op zoo\'n voorbeeldige wijze steeds de vergaderingen
weet te leiden, zijn functie voorloopig voor den tijd van 4 jaren wederom op zich
heeft genomen.

Als de meest belangrijke voorstellen, welke door onze afdeeling werden verwerkt
kunnen genoemd worden :

ie. het vaststellen van bepalingen voor ziekenfondsen. Voor den verrichten arbeid
door de commissieleden Kirch-Boots en van Leengoed komt hun in dit verslag
een woord van dank toe.

2e. De nieuwe redactie van het Bindend besluit in zake Tuberculose-bestrijding,
gewijzigd in den geest van het voorstel van het Hoofdbestuur, dat door de ver-
gadering van 22 September 1935 werd aangenomen, werd bij referendum ver-
worpen, zoodat een nieuw voorstel zal worden gedaan.

3e. Collega M. den Hartog zag zijn streven tot vaststelling van een auto-embleem
dit jaar met succes bekroond.

Voor de bijwoning van den cursus voedingsleer gaven zich op 15 deelnemers.
Te oordeelen naar de uitlatingen van de cursisten is deze vervolgcursus zeer in den
smaak gevallen.

Op 20 Juli werd te \'s Hertogenbosch ter gelegenheid van de feesten van het
750-jarig bestaan van de stad, door onze afdeeling het feit herdacht, dat zij voor
25 jaar het recht verkreeg om den naam „afdeeling Noord-Brabant" te voeren.

Door de overvoering van de agenda\'s van de diverse vergaderingen met punten,
welke tot uitvoerige besprekingen van de maatschappelijke belangen aanleiding
gaven, is het wetenschappelijke gedeelte een beetje stiefmoederlijk bedeeld geworden.
Slechts één voordracht werd gehouden, waarvoor ondergeteekende uw aandachtig
gehoor mocht vragen. Laten wij hopen, dat in het komende jaar aan dit gedeelte
van het program meer aandacht kan worden besteed.

De afdeeling kan in vele opzichten tevreden zijn over het vereenigingsjaar 1935.
Het ledental bleef stationnair (77), terwijl de financieele toestand gunstig mag wor-
den genoemd.

In het Bestuur kwam eenige verandering, aangezien de onder-Voorzitter, de
Heer Dr. K. Reitsma periodiek aftrad en niet herkiesbaar was ; in zijn plaats werd
benoemd de Heer Dr. R. van Santen.

Twee collega\'s zijn ons door den dood ontvallen. Op 14 Augustus overleed te
Velp collega D. Kok na 42 jaar aldaar de diergeneeskundige praktijk in zijn geheelen
omvang te hebben uitgeoefend. Dat hij als zoodanig werd gewaardeerd is hem zeer
duidelijk gebleken door de wijze waarop twee jaar geleden zijn veertigjarig jubileum
werd herdacht.

Op 27 October overleed te Zeddam collega J. Hoogland J.Gzn., nestor der
dierenartsen in Gelderland, na 62 jaren de praktijk te hebben uitgeoefend. De wijze
waarop zijn diverse jubilea zijn gevierd en de Koninklijke onderscheiding, welke
hem daarbij in 1923 ten deel viel, demonstreeren wel zeer sprekend welk een sieraad
deze collega voor ons beroep is geweest.

De namen Hoogland en Kok zullen nog lang in onze eerbiedige herinnering blij-
ven voortleven.

Twee leden mochten op 19 Juli hun veertigjarig jubileum herdenken n.1. de
Heeren P. Baf.rends en S. Heimans. Ken deputatie uit het Bestuur heeft hen dien
dag dc gelukwenschen der afdeeling overgebracht.

Op 22 Juli herdacht het Oud-lid F. J. J. Veeze zijn gouden jubileum als dieren-
arts en op 3 Juli het Oud-lid Dr. E. A. L. Quadekker zijn diamanten jubileum als
zoodanig. Ook hun werden de gelukwenschen der afdeeling aangeboden.

Voor den door de Commissie voort Post-Universitair Onderwijs georganiseerden
cursus in Voedingsleer bestond in onze afdeeling flinke belangstelling : 16 leden
namen hieraan deel, waarvan er 14 den cursus te Deventer en 2 dien te Utrecht
volgden, terwijl wij bovendien het voorrecht hadden hierbij één onzer als docent
te zien optreden.

Het aantal vergaderingen bedroeg ook dit jaar weer vier, waarvan er twee op
Zaterdag en twee op Zondag werden gehouden. Gemiddeld waren 38% der leden
aanwezig. Op deze vergaderingen werden de volgende voordrachten gehouden :

Crisis, Veeteelt en Dierenarts, door Prof. Dr. G. M. van der Plank ; Wat leert
de sectie ons van maagdarmaandoeningen, door J. H. ten Thije ; Het Congres
in Amerika, door Prof. Dr. L. de Blieck ; Steriliseeren van vleesch, door
Dr. F. W. Tervoert.

Behalve deze voordrachten werden wederom vele belangwekkende gevallen uit
de praktijk medegedeeld.

Verder kwamen eenige onderwerpen in bespreking van meer algemeen belang
o.a. de Diergeneeskundige ziekenfondsen en abonnementen. Bepalingen werden
vastgesteld, waaraan het reglement van een op te richten ziekenfonds moet voldoen,
zal het door het Bestuur der Afdeeling kunnen worden goedgekeurd. Nadat het
Hoofdbestuur hieraan zijn goedkeuring had verleend, werden de tarieven voor
genoemde fondsen en abonnementen vastgesteld.

werden wederom onveranderd voor een jaar vastgesteld. Het Hoofdbestuur voegde
echter de gemeenten Olst en Wijhe bij het werkgebied der afdeeling Overijsel.

Naar aanleiding van ons derde bindend besluit werd wederom eenige malen de
hulp van het afdeelingsbestuur ingeroepen ; steeds werd echter de zaak met instem-
ming van alle partijen opgelost.

De in December 1934 benoemde commissie voor de tuberculose-tarieven kwam
in den loop van dit jaar met haar arbeid gereed. Nadat het ontwerp-rapport in een
afdeelings-vergadering was behandeld werd dit na kleine veranderingen definitief
vastgesteld en aan het H.B. aangeboden. In dit rapport werd uitgegaan van een
grondtarief voor het onderzoek van tuberculose-vrije runderen. Bovendien zou een
bepaald bedrag worden betaald voor het klinisch onderzoek van elk reactiedier,
terwijl daarboven een premie werd gesteld op het vinden van een open lijder.

Bij de behandeling van dit rapport kwam men wederom tot de conclusie dat een
provinciale organisatie voor tuberculose-bestrijding zeer gewenscht zou zijn, en door
één onzer leden werd de oudste Landbouw-organisatie hierop gewezen, hetgeen in
goede aarde viel. Toen nu de Ned. Veehouderij-centrale op het vormen van derge-
lijke organisaties ging aandringen, ging het eindelijk in de gewenschte richting.

Op het einde van het jaar kon als vaststaande worden aangenomen dat dc
provinciale organisatie (zoowel in Gelderland als Overijsel), tot stand zou komen,
al moesten er nog eenige formaliteiten plaats hebben. Wij zullen hopen, dat deze
organisaties contact met ons zullen zoeken, teneinde in den vervolge tarieven enz.
te bespreken. In afwachting hiervan werden de tarieven voor het seizoen 1935-36
onveranderd gelaten in de hoop dat het jaar 1936 ons de zoo vurig gewenschte een-
heid van tarieven zal brengen.

Respectievelijk in Aug. en Dec. ontvielen ons door den dood, collega\'s v. d.
Sluis en Klauwers; gedurende 1935 traden 2 nieuwe leden tce en bedankten
2 leden. Door de herkiezing van Collega Postma tot ondervoorzitter, bleef het
Afdeelingsbestuur ongewijzigd en voor 1936 dus als volgt :

In het afgeloopen jaar werden 5 vergaderingen gehouden, resp. bezocht door :
31, 22, 18, 23, 17 leden, waaruit blijkt, dat de belangstelling der leden voor de
vergaderingen nog steeds voor verbetering vatbaar blijft.

In de Febr.verg. werd door Inspecteur \'r Hooft een uiteenzetting gegeven over
de enting GuéRiN-calmette, waarna de Heer Koster een inzicht gaf in de admi-
nistratie van de prov. vereeniging tot bestrijding der tuberculose in N. Holland.

In de Meivergadering werd door collega Ernst en ondergeteekende een causerie
en een demonstratie betreffende de Kleine Huisdierpraxis gehouden.

Tn de Septembervergadering vroeg de Agenda der Alg. Vergadering onze
buitengewone aandacht. Collega Sieswf.rda vertegenwoordigde aldaar onze
Afdeeling weder op de bekende en lofwaardgie wijze.

De Nov.vergadering te Alkmaar werd speciaal gewijd aan de tuberculosebestrij-
ding.

In de Dec.vergadering hield Collega Dr. Postma een lezing over : Primitieve
Geneeskunde. Tenslotte een woord van dank aan de trouw ter vergadering komende
leden, al blijven wij hun aantal graag grooter zien.

In dit jaar zag de afdeeling haar ledental toenemen. Als leden werden toegelaten
de Heeren J. Boudeling te \'s Heer Arendskerke en W. P. A. Colsen te Hulst.

In het bestuur kwam wijziging doordat collega van Baak, die verscheidene jaren
het ambt van penningmeester bekleedde, zich bij periodiek aftreden niet meer
beschikbaar stelde. Gezien de loffelijke wijze, waarop hij zich steeds van deze taak
kweet, werd algemeen dit aftreden betreurd.

In de voorjaarsvergadering deelde de voorzitter, collega van der Vliet, die
lange jaren onze afdeeling leidde, mede, dat het hem in verband met zijn verhuizing
naar Anrhem gewenscht voorkwam, het voorzitterschap in andere handen over te
dragen. Aangezien onze leden zich feitelijk een afdeelini, Zeeland, niet door
van der Vliet geleid, moeilijk zouden kunnen indenken, werd tegen het door
hem aangevoerde motief allerwege geprotesteerd. Gelukkig verklaarde van der
Vliet zich onder den druk daarvan dan ook bereid, althans voorloopig, de leiding
nog te blijven voeren.

De zaken van huishoudelijken aard, welke de aandacht der afdeeling vergden,
waren over het algemeen van groot belang. Zij raakten o.a. kwesties als de bin-
dende besluiten, de mutaties in het Dagelijksch Bestuur onzer Maatschappij enz.

Niettemin werden ook wetenschappelijke zaken niet verwaarloosd ; zoo werd
op de najaarsvergadering door Prof. Dr. F. C. van der Kaay een voordracht
gehouden over biologisch graviditeiis-onderzoek. Voorts deden enkele collega\'s
mededeeling over bijzondere, in de praktijk waargenomen gevallen.

Zoo besprak collega van Baak enkele gevallen, waarbij na manueele verwijdering
der secundinae bij merries, sterfgevallen optraden. Hierbij moest naar zijn meening
de verrichte manipulatie als oorzakelijk moment voor de bij sectie waargenomen
bloedingen tusschen serosa en musculatuur van den uterus worden aangenomen.

Collega Verhoef meende, dat de bedoelde manipulatie alleen de prae-exsis-
teerende bloedingen verergerde en aldus indirect doodsoorzaak was.

Collega Hooostra deed mededeeling omtrent een hengst, die smetstofdrager
voor influenza bleek te zijn. Vooral jonge, geïmporteerde merries werden er door
geïnfecteerd. In de literatuur zijn slechts enkele dergelijke gevallen bekend.

Naar aanleiding hiervan deelde collega Davidse mede, dat door hem in Schouwen
een geval werd waargenomen, waarin een hengst als smetstofdrager voor abortus
fungeerde. Op de door dezen hengst bezochte boerderijen werden de paarden ziek,
terwijl de drachtige merries er aborteerden.

Naar aanleiding van het feit, dat door bijzondere omstandigheden, een tweetal
leden eerder te Gent door den dierenartsenkring voor Oost-Vlaanderen allerhar-
telijkst werden ontvangen en een aldaar, door een der Gentsche hoogleeraren,
voor dien kring gehouden voordracht bijwoonden, besloot onze afdeeling het
bestuur van genoemden kring uit te noodigen tot het bijwonen van de najaars-
vergadering der afdeeling.

Algemeen toch werd uitwisseling van bezoek als deze, vooral wanneer daaraan
wetenschappelijke voordrachten waren verbonden, van wederzijdsch belang geacht.

De tot den kring Oost-Vlaanderen gerichte uitnoodiging werd op hoogen prijs
gesteld, en genoemde vereeniging deed zich dan ook op onze najaars-vergadering
vertegenwoordigen door Prof. Dr. Geurden te Gent, en door haar secretaris, Dr.
Maenhoudt.

Aan de als regel aan de afdeel ings-vergaderingen verbonden lunch werd eenige
uitbreiding gegeven. Deze verkreeg daardoor een gezellig en min of meer feestelijk
karakter, hetwelk er toe bijdroeg, bij onze Belgische gasten een aangename her-
innering aan hun bezoek wakker te houden.

Aan dezen lunch werd door Prof. Dr. Krediet en door Prof. Dr. Geurden het
woord gevoerd, waarbij bleek, dat onze gasten aan deze uitwisseling van bezoeken

groote waarde hechten met het oog op de ontwikkeling der diergeneeskundige
wetenschap in eigen land.

Het verslag zou niet volledig zijn, indien daarin niet de appreciatie der afdeeling
werd uitgesproken voor de aanwezigheid op beide vergaderingen van den voorzitter
onzer Maatschappij.

Door onze afdeeling wordt het bijwonen der afdeelings-vergaderingen door
een der leden van het dagelijksch bestuur, van groote beteekenis geacht.

Het adres van ondergeteekende is van Goeden Vrijdag t/m de week na Paschen
„De Stobbe" te Barchem (Gld).
Een lijst van beschikbare plaatsvervangers is aanwezig bij Prof. Dr. G. Krediet,
Fred. Hendrikstr. 82, Telef! 16034 ^{en aan} het Vet. Path. Instituut Telef. 14491.

Een belangrijke beslissing van de Kroon. Invoerkeuring van vleesch
uit een kringgemeente bij invoer in de centrumgemeente toegestaan.

In „Slachthuis-Keuring-Markt" van Jan. 1936 kwam onderstaande mededeeling
van Collega Eykman voor. Vanwege het groote belang wordt zij hier in haar geheel
weergegeven.

Bij den keuringsdienst te Dordrecht zijn 8 kringgemeenten aangesloten, waar de
keurloonen gemiddeld 50% lager zijn dan die van het abattoir. Aangezien vleesch,
afkomstig uit een kringgemeente, bij invoer te Dordrecht niet volgens art. 8 der
VI. wet behoefde te worden gekeurd, was de verleiding voor de slagers groot om in een
van de kringgemeenten te gaan slachten en daarna het vleesch naar D. te vervoeren.

Een slager te D., die wekelijks 10—12 runderen voor de stadsconsumptie slachtte,
verplaatste zijn slachtingen reeds naar een naburige kringgemeente en ook andere
slagers wilden dit voorbeeld volgen. Er dreigde dus een bedenkelijke overheveling
van abattoirslachtingen naar de buitengemeenten.

Op 26 Maart 1934 werd daarom door den raad van D. de verordening op den
keuringsdienst van vee en vleesch gewijzigd, in dien zin, dat al het vee, dat niet op
de slachtplaats te D. was geslacht, bij invoer te D. opnieuw moest worden gekeurd
tegen vastgestelde tarieven. Hieronder viel dus ook het vee, geslacht in de kring-
gemeenten. Teneinde het vleesch uit die buitengemeenten te kunnen onderscheiden
van het abattoirvleesch, zouden de stempelmerken voor de buitengemeenten de
plaatsnaam Dordrecht vermelden, terwijl de abattoirstempels den naam van de ge-
meente zouden afkorten tot Dordl.

Gedep. Staten van Zuid-Holland keurden ditraads besluit niet goed, omdat, volgens
dit College, het verkeer in den kring geen belemmering mocht ondervinden en het
financieele belang van het abattoir hier niet op den voorgrond kon worden geplaatst.

De raad van Dordrecht is van deze beslissing in beroep gegaan bij de Kroon,
met dit resultaat, dat de gemeente D. in het gelijk is gesteld geworden en de ver-
ordening alsnog is goedgekeurd.

De raad van Feruieideradeel besloot in Juli 1935 het salaris van den hulpkeurmeester
bij den vleeschkeuringsdienst te brengen op ƒ 1700, benevens ƒ 50 voor het gebruik
van een rijwiel, terwijl genoemde ambtenaar, ten behoeve zijner dienstverrichtingen,
een bedrag van ten hoogste ƒ 250 kan declareeren voor het gebruiken van een auto
of motorrijwiel. Gedep. Staten van Friesland hebben het eerste deel van dit raads-
besluit, het salaris betreffende, niet goedgekeurd, uit overweging, dat de raad reeds
meermalen een salarisverlaging van het keuringspersoneel heeft afgekondigd. De
raad is hiertegen in beroep gegaan bij de Kroon met het resultaat, dat het besluit
van Gedep. Staten is vernietigd en de salarisverlaging dus doorgaat.

De raad van Hennaarderadeel besloot Dec. 1934 het salaris van den keuringsveearts-
Hoofd van Dienst met 10% te verlagen, welke verlaging, naar het oordeel van
Gedep. Staten te ver ging en niet in het belang van den dienst zou zijn, zoodat dit
College het raadsbesluit niet goedkeurde. De raad ging hiertegen in beroep, welk
beroep door de Kroon ongegrond werd verklaard, daar zij van meening was, dat een
verlaging van meer dan 5% te bezwarend zou zijn, zoodat deze salarisverlaging
niet doorgaat.

Eveneens besloot de raad van Sneek Febr. 1935 tot verlaging van het salaris van
den hulpkeurmeester, en werd dit besluit niet goedgekeurd door Gedep. Staten.
De gemeente ging in beroep, met het resultaat, dat het beroep ongegrond werd
verklaard, zoodat ook deze salarisverlaging niet doorgaat.

De raad van Noordwijk vereenigde zich met een voorstel van B. en \\V., om de
gemeenschappelijke regeling met Katwijk, Valkenburg en Rijnsburg betreffende
de vleeschkeuringswet, waarin de stichting van een slachthuis te Katwijk is opge-
nomen, niet te aanvaarden, indien daarin wordt opgenomen een artikel, dat de
oprichting van een slachthuis te Katwijk noodig oordeelt, zoodra de gemeenteraden
van ten minste twee kringgemeenten dat gewenscht oordeelen. Noordwijk wenscht
een aldus geredigeerd artikel niet te aanvaarden. Het wil alleen stichting met
algemeen goedvinden.

B. en W. van Zwijndrecht stellen den raad voor, met 1 Juni 1936 de gemeente te
doen aansluiten bij het destructiebedrijf op de slachtplaats te Dordrecht, tegen een
bedrag van 1 £ cent per inwoner en per H.A., met een maximum van ƒ 300 per jaar.

De gemeenteraad van Veendam besloot tot aansluiting bij het op te richten destruc-
tiebedrijf te Gieten.

Oud-Karspel besloot tot aansluiting bij den destructor te Schagen, en Bom tot die
van den Noord-Brabantschen destructiekring te Son. de G.

E. A. siebtlink, Directeur van den Vleeschkeuringsdienst en het Openbaar
Slachthuis te Bergen op Zoom heeft, om gezondheidsredenen, ontslag aangevraagd
uit bovengenoemde betrekking met ingang van 15 Mei a.s.

Het Syndicat National des Vétérinaires" heeft de 16e Januari, in het „Maison
des Vétérinaires" te Parijs, twee verdienstelijke collega\'s gehuldigd : Gaston
Ramon, sous-directeur, en Camille GuéRiN chef de service aan het Institut Pasteur
te Parijs. Verschillende Ministeries en geleerde Genootschappen waren daarbij
vertegenwoordigd : redevoeringen werden gehouden o.a. door Clavet, président
van het Svndicat, en door Prof. Barrier.

Ramon heeft vooral gewerkt op het terrein van de serotherapie en antitoxines.
Bekend zijn zijn onderzoekingen over de diphterie-behandeling, en vooral zijn me-
thode om aan immunserum formol toe te voegen teneinde het langer houdbaar te
maken.

In 1923 bereidde hij, door verwarming van en toevoeging van formol aan het
diphterie-toxine, zijn diphterie-anatoxine.

Later paste hij die methode ook op andere toxines toe en bereidde anatoxine
tegen tetanus, streptococcose en andere ziekten. Dc formol-vaccins hebben in de
diergeneeskunde een groote bekendheid en waardering gevonden.

Guérin heeft in hoofdzaak gewerkt op het gebied van vaccinatie (legen pokken)
en tuberculose ; hij werkte steeds (36 jaar lang) samen met Calmette. Hunne
verdienstelijke onderzoekingen en proeven betreffende B.C.G. enting tegen tuber-
culose zijn overbekend.

Wij hebben deze sympathieke collega leeren kennen tijdens zijn bezoek aan
Holland, toen hij op onze Algemeene Vergadering een Rede hield over de Tuber-
culose-bestrijding. Vr.

Die Heeres-Veterinaracademie. (Deutsche Tierartzliche Wochenschrift,
No. 3 van 1936).

Nadat Duitschland de vredessterkte van zijn leger van 100,000 tot 500,000 man
heeft opgevoerd, heeft het blijkbaar ook weer behoefte gekregen aan een speciaal
opleidingsinstituut voor paardenartsen.

Zoo is op 15 October 1935 de Heeres-Veterinaracademie geopend, nadat juist
16 jaar geleden de Militar-Veterinaracademie te Berlijn opgeheven was geworden.
Gedurende deze 16 jaar geschiedde de opleiding der pupillen te Berlijn, Hannover,
Giesen, Leipzig en München. Hoewel, volgens Generalstabsveterinar (Luit.-
Generaal) Schulze, deze opleiding zijn voordeelen had, door de omgang met
de burgermaatschappij, schoot toch de militaire vorming, die alleen in de groote
vacanties kon plaats hebben, te kort. Hieraan en aan de karaktervorming zal dan
nu ook een groot gedeelte van de opleidingstijd besteed worden.

Den 4den Maart j.1. bracht zijne Excellentie den Minister van Landbouw en
Visscherij, Mr. Dr. L. Deckers, vergezeld van zijn secretaris, Ir. Peters een bezoek
aan het openbaar slachthuis te Breda.

Zijne Excellentie werd daar ontvangen en rondgeleid door den burgemeester
van Breda, Mr. Dr. W. G. A. van Sonsbeeck en ondergeteekende.

Met groote belangstelling nam Zijne Excellentie de slachthallen en de koel-
inrichtingen in oogenschouw, volgde het electrisch bedwelmen door middel van
het pentoestel, het zeer hygiënisch bloedzuigen- en roeren, en liet zich de verwer-
kingsinrichting voor afgekeurd vleesch er voor bloed tot halfprodukt-vethoudend-
vleeschmeel en bloedpoeder uitleggen.

Na de machinekamer met de onverzichtelijke grafische voorraadadministratie
bekeken te hebben, bezocht Zijne Excellentie de noodslachthal, alwaar hij met
interesse kennis nam van het feit, dat de Boerenbond te Breda alle noodslachtingen
uit een grooter district dan den keuringskring concentreerde ten voordeele van de
volksgezondheid en van de boeren. Verder liet Zijne Excellentie zich voorlichten
over de waschmachine voor de mesthoudende organen, over de opslagsilo met
automatische lift en kiepinrichting voor de afgekeurde organen en van de mest-
transporteur, welke de mest, al drogende, in een hoog-silo brengt, over de darmen-
slijmmachines, en o.m. over de bloedverzamelinrichting der runderslachthal.

Tot slot bezocht Zijne Excellentie het laboratorium met het administratiegebouw,
waar hij zich liet voorlichten over de zeer diepgaande en levendige overzichtelijke
technisch-grafische administratiemethode, over de verbreiding der rundertuber-
culose en der taeniasis, zooals die door middel van de vleeschkeuringsgegevens
bekend worden, en over de invloed van den crisismaatregelen op de consumptie van
het vleesch.

Zijne Excellentie liet zich vol lof uit over dit moderne, efficiënte en hygiënisch-
ingerichte slachthuis uit, en zette zijn handteekening in het boek der bezoekers.

Verslag van den Hoofdinspecteur van de Volksgezondheid in het bij-
zonder belast met het toezicht op de naleving van de Vleeschkeuringswet
1919 (Stbl. No. 524) over het jaar 1934.

In dit verslag worden een aantal onderwerpen behandeld, die thans minder
actueel zijn te noemen, omdat inmiddels nadere voorzieningen zijn getroffen; andere
echter hebben ook heden niets van hun belangrijkheid verloren.

De verslaggever meent : ,,in het algemeen werd de Vleeschkeuringswet, op de
juiste wijze uitgevoerd." Het is de vraag of allen, die het wel meenen met de wijze
waarop dit deel der diergeneeskunde moet worden uitgeoefend, daarover eenzelfde
oordeel zullen vellen. De sterke aandrang tot verbetering der redactie van het
„Keuringsregulatief" is een bewijs, dat deze stemming van tevredenheid met het

bereikte niet overal wordt gedeeld. Dat klachten over het uitponden van vleesch
door particulieren het eenigste bezwaar tegen den bestaanden toestand zouden zijn,
is toch wel zeer optimistisch geoordeeld.

Wij vinden echter in het verslag nog van meer oneffenheden melding gemaakt.
Zoo lezen wij van gevallen waarin gestorven dieren niet werden aangegeven, over
het gebruik van valsche stempelmerken, het niet volledig de hand houden aan den
eisch van bedwelming der slachtdieren en het voorkomen van frauduleuze slach-
tingen. Terloops wordt ook het vraagstuk aangesneden of men de keuring alleen
in handen van volledig ambtelijke keurigsveeartsen moet leggen, dan wel of dezen
ook blijvend aan praktiseerende dierenartsen kan worden opgedragen. Een alles-
zins bevredigende oplossing wordt echter niet gegeven.

Het is dan ook te betreuren, dat in het verslag geen melding wordt gemaakt
van de onderwerpen waarover voorstellen door den Hoofdinspecteur aan den Minis-
ter zijn ingediend, om aan tekortkomingen, waarvan er eenige zeker geen incidenteel
karakter dragen, door wijziging van de Wet of der algemeene maatregelen van be-
stuur een einde te maken.

Wij onthouden ons hier van beschouwingen over de aantallen geslachte (resp.
gekeurde) dieren. Met het oog op de thans aan de orde zijnde vraagstukken der
vleeschvoorziening hebben zij slechts geringe beteekenis. Wij signaleeren alleen den
belangrijken teruggang van het aantal geslachte runderen zijnde 10% minder dan
in 1933. De funeste werking der crisisheffing komt hier wel tot uiting.

Uitvoerige tabellen omtrent de redenen van afkeuring konden zuinigheidshalve
niet worden afgedrukt. Het moet op prijs gesteld worden, dat deze voor studie-
doeleinden of anderszins toegankelijk zullen zijn. De verstrekte gegevens illustreeren
andermaal de beteekenis van de voorwaardelijke goedkeuring tot verkoop in het
klein onder toezicht en van het bacteriologisch vleeschonderzoek.

Omtrent enkele dierziekten worden uitvoeriger mededeelingen gedaan. De stij-
ging van het aantal gevallen van cysticercosis houdt op onrustbarende wijze aan.
Voor de verschillende frequentie, waarmede deze aandoening in onderscheidene
keuringsdiensten werd waargenomen, zie men het verslag.

Ook aan de echinococcose met name in Friesland worden uitvoerige beschou-
wingen gewijd. Dit behoort tot de aantrekkelijkste gedeelten van het verslag. De
cijfers over de afkeuring wegens tuberculose demonstreeren, dat de slachters van
zulke dieren gaarne hun bedrijf verleggen naar een dienst, waar zij meenen dat
mildere opvattingen omtrent de desbetreffende bepalingen van het keuringsregu-
latief zouden kunnen heerschen. Het stemt tot voldoening, dat zij daarin hoe langer
hoe minder slagen.

Gevallen van vleeschvergiftiging werden gesignaleerd te Woerden en Sassenheim.
De omtrent dit laatste geval verstrekte mededeelingen doen het vermoeden rijzen,
dat het betreffende dier een „bacillendrager" voor Bac. enteritid. G. was. Leerzaam
is de mededeeling omtrent de vergiftigingsgevallen te Sittard, welke geen „vleesch-
vergiftiging" bleken te zijn.

Het verslag bevat ook thans een lijst van bevindingen bij de keuring vóór het
slachten, die van beteekenis voor de keuring na het slachten worden geacht.

Alvorens enkele onderwerpen te bespreken die zijdelings met de keuring samen-
hangen, stellen wij de vraag of de uitvoerige gegevens over de hoeveelheden ter
keuring ingevoerd vleesch, zooveel meer waarde hebben dan de staten over af-
keuringen. Zij zijn aan het bezuinigingsnoeimes ontsnapt. Tot de boven bedoelde
onderwerpen rekenen wij, het toezicht op de fabricage van vleesch in blik en het
destructie-vraagstuk. Wat het eerste betreft krijgt men den indruk dat dit toezicht
in 1934 strenger is geweest en meer effect heeft opgeleverd dan in 1933, hetgeen
toe te juichen is. Omtrent det destructievraagstuk, vernemen wij de instelling der
„commissie van advies". Hier klaagt de verslaggever over het ontbreken van wette-
lijke bepalingen krachtens welke de aansluiting van gemeenten aan bepaalde destruc-
toren ware voor te schrijven. Wij onderschrijven de verzuchting, dat daardoor een
definitieve regeling van dit vraagstuk niet mogelijk is te achten. Het euvel van het

verdwijnen der aan den weg ter afhaling gereed gelegde cadavers is nog niet op-
geheven, hetgeen een ernstige aanklacht tegen het bestaande systeem genoemd
moet worden. Te Bergum werd met de nieuwe installatie gewerkt ; ontvetting van
het meel te Bolsward had niet meer plaats. Voorts vermeldt dit verslag de uitbrei-
ding van het arbeidsveld van eenige andere destructoren Gekro, Son. De bedrijf-
resultaten dezer inrichtingen worden in het algemeen ongunstig genoemd, tenge-
volge van de dalende prijzen van diermeel en vet.

Naar het oordeel van referent, zal deze geheele materie alleen dan op efficiënte
wijze geregeld kunnen worden, wanneer men algemeen inziet :

dat de destructie een plicht is der gemeenten door de wet opgelegd ;
dat de verantwoordelijkheid voor — ende kosten van—het vervoer naar den destructor volledig
voor rekening moeten komen van de gemeenten (resp. de keuringsdiensten) ;

dat de „destructoren" de taak der eigenlijke destructie op nader te regelen voor-
waarden van de gemeenten kunnen overnemen. Indien deze inrichtingen er niet
in slagen een ,,winst"-opleverend produkt te maken van de hun „franco geleverde"
grondstoffen, zij het, dat zij daarvoor een geringe retributie betalen, dan zal naar
een andere wijze van verwerking dezer afvalstoffen gezocht moeten worden.

Het is ook hier te betreuren dat in het verslag niet blijkt of daaromtrent voor-
stellen door de Inspectie aanhangig zijn gemaakt.

Wij kunnen de samenvatting van dit verslag dan ook besluiten, door onzen dank
te betuigen voor de nuttige gegevens, die het ook ditmaal bevat en de hoop uit te
spreken, dat in de toekomst meer aandacht zal worden geschonken aan de leidende
functie, die toch ongetwijfeld bij hare instelling aan de Inspectie is toegedacht.
Utrecht, Febr. 1936. C. F. van Oijen.

te Utrecht de heer K. de Koning ;
te Nijmegen de heer Dr. W. H. F. C. Majoewsky;
te Haarlem de heer Dr. S. Simons;
voorts wordt medegedeeld dat het dienstverband van deze ambtenaren, thans
niet meer het tijdelijk karakter heeft, dat er vroeger aan was verleend.

Wij veroorloven ons deze collegae onze hartelijke gelukwenschen aan te bieden,
nu zij in de gelegenheid blijven hunne krachten te wijden aan een onderdeel
der toegepaste diergeneeskunde, waarin zij buitengewoon veel nuttigen arbeid
zullen kunnen verrichten. Zij hebben het continueeren hunner positie na de
reorganisatie der keuringsdiensten niet het minst te danken aan de voor-
treffelijke wijze waarop zij en hunne collegae in engeren zin de hun opgelegde
taak hebben ten uitvoer gelegd.

Wij twijfelen niet of ook andere diensten zullen het hier gegeven voorbeeld
t.z.t. volgen. v. Oijen.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i Februari niet waren genezen.)

Mond- en klauwzeer : bij 10 (4) eigenaars, waarvan in Groningen bij 3 ;
Drenthe bij (1); Overijsel bij 2 ; Gelderland bij 1 ; Noordhollond bij (1) ;
Zuidholland bij 2 (2); Noordbrabant bij (1): Limburg bij 1 eigenaar.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 53 gevallen bij 9
eig. (1070 bij 43 eig.), waarvan in Groningen 7 bij 1 eig. (72 bij 8 eig.) ;
Drenthe (393 bij 9 eig.) ; Overijsel 4 bij 1 eig. (11 bij 3 eig.); Gelderland 10
bij 2 eig. (93 bij 7 eig.); Utrecht 5 bij 1 eig. (102 bij 5 eig.); Noordholland
(233 bij 3 eig.) ; Zuidholland 13 bij 2 eig. (58, waarbij 5 paarden, bij 6 eig.) ;
Noordbrabant (3 bij 1 eig ).

Rothreupel bij schapen : 43 gevallen bij 4 eig. (285 bij 34 eig.), waarvan in
Groningen 6 bij 1 eig. (28 bij 2 eig.) ; Friesland (38 bij 8 eig.) ; Drenthe 7 bij

1 eig. (31 bij 14 eig.) ; Overijsel (8 bij 2 eig.) ; Gelderland (41 bij 4 eig.) ;
Utrecht 6 bij 1 eig. (139 bij 4 eig.) ; Noordholland 24 bij 1 eigenaar.

2 eig.; Drenthe 1 ; Overijsel 3 bij 2 eig. ; Utrecht 1 ; Noordholland 1 (2 bij
2 eig.) ; Zuidholland 4 bij 4 eig. ; Limburg 3, waarbij 1 ge^:t, bij 3 eigenaars

Benoemd : tot Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst, tevens Inspec-
teur van de Volksgezondheid Dr. Johannes Swiersta, te Huizum bij Leeuwarden.
Verhuisd : R. G. Hoff, te Drachten (Fr.) naar Kampen, Vloeddijk 64 I.
„ C. Bergsma, Amsterdam, naar Bisschopstraat 40, Rotterdam.

De reisduif. Handboek voor den Belgischen duivenliefhebber. Diegem, M. Sempels,
1935- 4°- ^M- ^fig- ^en pi-

Dressuurrijden en dressuurproef. \'s-Gravenhage, Ten Hagen\'s drukkerij, 1936. 8°.
100 blz. m. afb. en phot.

C. A. van Dorssen, Over de waarde van preventieve vaccinatie „bij diersal-
monellosen" tevens bijdrage tot de kennis van enkele dezer ziekten. Proefschrift
aan de Veeartsenijk. F\'aculteit. Utrecht, H. J. Smits, 1936. 8°. 180 blz.

J. Timmermans, Rundveekennis. 5de dr. Roermond, N.V. tot exploitatie van
veeteeltkundige instituten, 1935. 8°.

J. van Laarhoven en F. van Wegen, Doelmatige veevoeding. 2e dr. Arnhem,
A. B. T. B„ 1936. 8°. ƒ 0.55

Verslag omtrent de werkzaamheden van den veeartsenijkundigen dienst en den
gezondheidstoestand van den veestapel in 1934. \'s-Gravenhage, Alg. Landsdruk-
kerij, 1935. 8°. 84 blz.

Verslag van de Vereeniging tot exploitatie eener proefzuivelboerderij te Hoorn
over het jaar 1934. Hoorn, Firma A. Houdijk, 1935. 8°. 293 blz.

Nederlandsch rundvee-stamboek 1934—1935. Zwartbont Hollandsch veeslag. Afl. 6o^H.
Den Haag. 1935. 8°. 525 blz.

It. Roodbont Maas-Rijn-IJssel veeslag. Afl. 6o^{M R Y}. Ibid. 1935. 8°. 255 blz.

M. Christiansen, Forsög med Overförelse af Kraeser (Coenurus cerebralis)
til Kalve og Lam. Kjöbenhavn, B. Lund, 1935. 8°. 16 S. m. 3 Fig.

A. Mentz, Veterinaerplanter. Laerebog 1. Systematisk botanik for veterinaer-
studerende. Kjöbenhavn, Gyldendalske Boghandel, 1935. 8°. 128 S. m. 94 fig.

P. Hatt, Les mouvements morphogénétiques dans le développement des ver-
tébrés. Paris, Hermann et Cie., 1936. 8°. 58 p. av. 12 fig. fr. 12.—
Coll. Actualités scient, et ind. No. 303.

A. Pettit, Sérothérapie antipolio-myélitique d\'origine animale (S A P). Paris,
Masson et Cie., 1936. 8°. 272 p. fr. 30.—

G. Lominet, L\'entérite para-tuberculeuse dans le département de la Manche.
Saint-Lô, Auteur, 1935. 8°. 72 p. av. 3 phot.

P. Pons, L\'élevage dans la Haute Garonne. Toulouse, Impr. Douladoure, 1934.
8°. 94 p. av. tabl., graph, et cts.

Annuaire de l\'élevage français et des produits de l\'élevage. Paris, Edit, document,
agr., 1935. 8°. 800 p. av. ill.

Dechambre, Les grandes races de l\'élevage français. Paris, Com. nat. de l\'élevage
français, 1935. 8°. Av. phot.
J. Basset, Essai sur l\'immunité. Paris, Vigot frères, 1936. 8°. 88 p. fr. 8.—
J. Ginieis, La médecine du bétail. Paris, Libr. agr. de la Maison Rustique, 1935.
12°. 574 p. av. ill. fr. 24.20

A. Lempen, Chaque agriculteur peut devenir un bon accoucheur de son bétail.
Paris, l\'Elevage français, 1936. 8°. fr. 10.—

The preservation of grass and other fodder crops. London, H. M. Stationery Office,
1935- 8°. Sh. i.—

Report of the department of veterinary science and animal husbandry, Tanganyika
Territory, for the year 1934. [By H. E. Hornby], Dar-es-Salaam, Government Printer,
1935- 8°.

1934. [By W. F. Poulton], Entebbe, Government Printer, 1935. 8°. 35 p.
Report of the department of animal health of the Gold Coast Colony for the year

1934—5. [By J. L. Stewart]. Accra, Government Printing Office, 1935. 8°. Sh. 2.—
Ch. S. Gibbs, A guide to sexing chicks. New York City, Orange Judd Pub. Co.,

1935- 8°. 63 p.w. 20 fig. $ 1.25
R. T. Beatty, Hearing in man and animals. Cheep ed. London, Bell, 1935.

1935. Kl. 8°. VIII 556 p.w. 180 ill. Sh. 2t.—
F. H. Edceworth, Cranial muscles of vertebrates. London, Cambridge Univ.

E. B. Simmons, Cats, their care and training, habits and history. London, Mc
Graw-Hill Press, 1935. 8°. VIII 209 p. Sh. 12.6

The Farmer and stock breeder year book and Live Stock Journal annual, 1936. London,
Macdonald and Martin, 1935. 8°. 280 p. Sh. 2.6

A. H. Murray, The world\'s handbook of dairying. The standard book of refe-
rence to the dairy trade. London, Clare\'s, Wells, 1935. 8°. 211 p. Sh. 5.—
Poultry world annual, 1936. London, Poultry World, 1936. Kl. 8°. 144 p.w. ill.

Reichs-Tierschutzblatt. Amtliches Organ des Reichs-Tierschutzbundes mit Nach-
richten der deutschen Tierschutzvereine. Eberswalde, C. Müller, 1936. Jährl.
6 Hefte. M. 1.08

H. Baum und O. Zietzschmann, Handbuch der Anatomie des Hundes. 2te Aufl.
der „Anatomie des Hundes" von W. Ellenberger und H. Baum. Neu verf. und hrsg.
von 0. Zietzschmann. Bd. i. Berlin, P. Parey, 1936. 4⁰. VIII 242 S. m. 180 Abb.

H. Zeiss und E. Rodenwaldt, Einführung in die Hygiene und Seuchenlehre.
Stuttgart, F. Enke, 1936. 8°. M. 9.50

H. Bötticher, Reiter und Pferd. Leipzig, Hachmeister und Thal, [1935]. Kl. 8°.
64 S. m. 16 Abb. M. 0.70

H. Leist, Die Entwicklung und der gegenwärtige Stand der Viehversicherung
in der Schweiz. Bern, Verbandsdruckerei, 1935. Gr. 8°. 71 S. m. Fig. und Krte.
Jur. Diss. Bern. 1934. M. 2.25

M. Hegg und H. W. Schmidt, Die Milch in der bäuerlichen Wirtschaft. Mühl-
hausen, C. W. Schmidt, 1935. 8°. 32 S. m. Abb. M. 0.80

O. Vollen weider, Heimische Hunderassen. Anleitung zur Rassenwahl, Pflege
und Haltung. Bern, Landfreund-Genossenschaft, 1935. Kl. 8°. 55 S. m. Abb.

F. Benesch, Die Geburtshilfe bei Rind und Pferd. (Entwicklungs- und Bcrichti-
gungsmechanik, einschl. der Embryotomie). Ein prakt. Leitfaden. I2te Aufl. Ber-
lin u.s.w., Urban und Schwarzenberg, 1936. 8°. VII 4- 319 S. m. 135 Abb. im
Text. M. 9.—

F. Dinkhausf.r, Die Erzeugung einwandfreier Milch. Göttingen, Dt. Ges. f.
Züchtungskunde, 1935. Gr. 8°. 20 S. m. Abb. M. 1.—

Handbuch der Milchwirtschaft. Hrsg. von W. Winkler. Bd. 3, Tl. 2. Wien u.s.w.,
J. Springer, 1936. Gr. 8°. XI 757 S. m. 153 Abb. M. 89.80

Bd. 3. Milchwirtsch. Betriebslehre. Tl. 2. Organisationen der Milchwirtschaft.
Handel und Verkehr mit Milch und Molkereiprodukten. Geschichte der Milch-
wirtschaft. Bearb. von W. v. Altrock u. a.

M. Hegg und H. W. Schmidt, Milch und Milcherzeugnisse im Ernährungs-
haushalt des deutschen Volkes. Mühlhausen, C. W. Schmidt, 1935. 8°. 24 S. m.
Abb. M. 0.80

W. Wieland, Die Hauskatze. Rassen, Abstammung, Pflege, Nutzen und Schaden
mit einer Anleitung zur Verhütung der landläufigsten Krankheiten. 2te Aufl. Neu-
damm, ). Neumann, 1935. Kl. 8°. 94 S. m. 2 Textbild, und 8 Taf. M. 1.—
B. Gzrimek, Das Buch vom kranken Huhn. Eine Anleitung zur Vorbeuge und
Bekämpfung der Geflügelkrankheiten in Zusammenarbeit mit dem Tierarzt. Berlin,
F. Pfenningstorff, 1936. Gr. 8°. 148 S. m. 138 Abb. M. 2.—

P. Kiene, Der Henner und die Silowirtschaft oder wie zwei kluge Bauern über
die Eiweisserzeugung aus eigener Scholle denken. Berlin, Landw. Verlagsbuch-
handlung, 1935. 8°. M. 8 Abb. M. 1.—

G. Raethf.l, Unsere gebräuchlichen Wursthüllen, ihre Herkunft, Bereitung
und Verwendung in der Fleischwarenindustrie. Berlin, R. Schoetz, 1936. 8°. 56 S.
m. 21 Abb. M. 1.60

H. Nachtsheim, Vom Wildtier zum Haustier. Berlin, Metzner, [1936]. 8°. VIII
-f 100 S. m. 16 S. Abb. (50 Abb.) M. 3.80

H. Bötticher, Wörterbuch für Fachausdrücke aus Pferdezucht und Pferdesport
(dt.-franz.-engl.-span.). Hrsg. vom Reichsverband für Zucht und Prüfung des
Warmbluts. Berlin, Verlag Sankt Georg, 1936. 8°. 59 S. M. 3.—

K. Grimm, Erkennung und Nachweis der als Antiseptika und Desinfektionsmittel,
Konservierungs- und Ungeziefermittel gebrauchten Arzneistoffe. Halle, Akad.
Verlag, 1935. Gr. 8°. 126 S. Naturwissensch. Diss. Halle. M. 4.60

H. Reichel, Blulkörperchensenkung. Berlin u.s.w., J. Springer, 1936. Gr. 8^C.
VIII 261 S. m. 30 Textabb. M. 19.60

A. Spindler, Pferd und Motor. Stuttgart, Schickhardt und Ebner, 1936. Gr.
.8°. 41 S. M. 1.80

Th. Weippl, Die Milbenkrankheit der Bienen, deren Ursachen, Erkennung und
Heilung. Berlin, F. Pfenningstorff, 1936. Gr. 8°. 16 S. m. Abb.
Die Bibliothek des Bienenwirtes. 19.

J. Dobberstein, Richtlinien für die Sektion der Haustiere. Berlin, R. Schoetz,
1936. 8°. M. 4 Taf. M. 2.40

R. von Ostertag, Grundsätzliches zur Frage der Bekämpfung und der Tilgung
der Tuberkulose des Rindes und zur Frage der Ueberleitung des Bekämpfungs-
verfahrens in das Tilgungsverfahren. Berlin, R. Schoetz, 1936. 8°. 40 S. M. 1.—
H. Bötticher, Pferdefibel. Berlin, „Verl. Offene Worte", 1936. 8°. 111 S. m.
90 Bild. u. Zeichn. im Text. M. 1.—

Hennig, Kaninchenzucht zeitgemäss und wirtschaftlich betrieben. Berlin, Scherl,
1936. 8°. M. 2.—

Seguy, Ladrerie et tuberculose porcines. Disparition de la ladrerie. Progression
de la tuberculose. Causes. Thèse de Toulouse. 1935.

SoiMU, Etude toxicologique et biologique de la nielle des blés. Thèse de Paris.

Blanchard, Lipidose rénale du chat normal et néphrose lipoidique de l\'homme.
Thèse dc Paris. 1935.

Bariselle, Abatage et anesthésie des animaux par les courants électriques. Thèse
de Paris. 1935.

Robert, Contribution à l\'étude des maladies parasitaires et des maladies infec-
tieuses du gibier à poil. Thèse de Paris. 1935.

Daniel, L\'affection pasteurellique des porcelets nouveau-nés. Thèse de Paris.
\'935-

Saillard, Le radio-diagnostic dans le cancer et la tuberculose intra-thoracique
du chien. Thèse de Paris. 1936.

Malf.kzadeh, La morve et sa prophylaxie dans l\'armée iranienne. Thèse de Paris.

Bourgade, Contribution à l\'étude de la cholestérolémie dans les néphrites chez
le chien. Thèse de Toulouse. 1936.

Roth, De la toxicité des betteraves pour le porc. Thèse de Toulouse. 1936.
Pantaleon, Syndrome humoral et thérapeutique salée des occlusions intestinales.
Thèse de Toulouse. 1936.

Labatut, Contribution à l\'étude des coliques de sable. Thèse de Toulouse. 1936.
Laspalles, Du régime mélassé dans l\'indigestion intestinale chronique avec
surcharge chez le cheval. Thèse de Toulouse. 1936.

Moqcuet, Contribution à l\'étude du problème de la viande. Coupes, fraudes,
catégories, maniements, qualités, taxes. Thèse de Toulouse. 1936.

Coirat, Transmission à l\'homme des tuberculoses animales. Thèse de Toulouse.
\'936-

G. Richtzenhain, Aethernarkose mit verschiedenen Dosierungsgeräten bei
Schwein und Hund unter bes. Berücksichtigung der Aetherkonzentration und der
Alkalireserve im Blut. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

W. Schach, Die Bodentheorie über die Entstehung von Seuchen und ihre experi-
mentelle Widerlegung für die Maul- und Klauenseuche. Inaug.-Diss. Hannover.
\'935-

A. Schröder, Die Beeinflussung des Agglutinationstiters durch Serobortan-
fütterung bei vakzinierten Meerschweinchen. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

B. Waltermann, Die Beeinflussung des Blutbildes des Pferdes durch Priessnitzum-
schläge. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

H. Weingart, Die endotracheale Morphin-Aethernarkose des Hundes mittels
einer besonderen Apparatur. Inaug.-Diss. Hannover. 1935.

A. von Schwanenflug, Der primäre tuberkulöse Herd beim Kalb und beim
Jungrind im Alter bis zu 2^ Jahren. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

W. Munzig, Versuche mit Evipan-Natrium als Narkotikum. Inaug.-Diss. Leipzig.
^J935-

R. Wild, Die Tuberkulose des Rindes in der deutschen Gesetzgebung in ihrer
Beziehung zur Gewährleistung. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

Liedtke, Ueber tuberkulöse Darmveränderungen beim Schwein. Inaug.-Diss.
Leipzig. 1935.

A. Schäfer, Ueber Allgemeinnarkose mit dem Präparat ,,1315 vet" der I. G.
Farben-Industrie. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

M. Messing, Therapeutische Versuche mit Calcium-Sandoz und Pulmocalcin
veterinarium. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

F. Schmidt, Inokulation tuberkulösen Hautgewebes auf das Meerschweinchen.
Inaug.-Diss. Giessen. 1935.

G. Elsmeyer, Experim. Untersuchungen über den Einfluss der verschiedenartigen
Fütterung auf den Gehalt der Milch an Milchzucker, Kalium und Natrium und
auf den Säuregrad, die pH-Zahl, die Alkalität der Milchasche und auf einige Blut-
werte. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

O. Gonnermann, Ueber die Trächtigkeitsdauer beim Trakehner Pferde. Inaug.-
Diss. Göttingen. 1935.

H. Harth, Vergl. Schweinefütterungsversuch mit pflanzlichem und tierischem
Protein. Inaug.-Diss. Giessen. 1935.

K. Heitsch, Untersuchungen über den Kalkgehalt der Milch unter bes. Berück-
sichtigung des Einflusses der F\'ütterung. Inaug.-Diss. Jena. 1935.

A. Humbert, Makrosk. und mikrosk. Untersuchungen über die Einwirkung der
Kastration auf das kompakte Knochengewebe der Femur und Tibiadiaphyse des
Kaninchens. Inaug.-Diss. Halle. 1935.

K. Jansen, Die Entwicklung der Milchwirtschaft Deutschlands unter dem Ein-
fluss der ausländischen Konkurrenz. Inaug.-Diss. Köln. 1935.

F. Kohlmeyer, Die Wirkung von „Soja-Vita-Lecithin-Schrot" im Vergleich
zu ,,Soja-Schrot-Vita" und Körnerfutter auf das Wachstum und Haarkleid des
Alaska-Kaninchens. Tnaug.-Diss. Leipzig. 1935.

K. Lantsch, Untersuchungen des Schaffleisches auf verschiedene morphol., physiol.
und chemische Eigenschaften. Inaug.-Diss. Leipzig. 1935.

H. Hirsch, Tierzüchterische Untersuchungen über die Entwicklung, die Bedeutung
und den Aufbau des rheinhessischen Fleckviehs. Inaug.-Diss. Giessen. 1935.

De: meening, dat men bij de hoogere dieren een reguleeringsmecha-
nisme moet aannemen, is reeds enkel tientallen van jaren geleden
meermalen uitgesproken.

Claude Bernard heeft in 1878 gezegd: „Bien loin (par conséquent)
que l\'animal élévé soit indifférent au monde exterieur il est au contraire
dans une étroité et savante relation avec lui de telle façon, que son équi-
libré résulte d\'une continuelle et délicate compensation établie comme par la plus
sensible des balances."

In dezelfde verhandeling zegt hij: „II y a dans le corps animé, un
arrangement une sort? d\'ordonnance que l\'on ne sauvait laisser dans l\'ombre
parce quelle est varitablement le trait le plus saillant des êtres vivants."

Fredericq, schreef in 1885 dat ,,elk° storende invloed op het organisme
oorzaak is van een compenseerende activiteit, waardoor opheffing der stoornis
ontstaat." ^x)

Richet drukt zich in 1900 als volgt uit: „Het levend wezen handhaaft
zijn stabiliteit — wat tegenstrijdig schijnt — alleen wanneer het geprik-
keld kan worden en in staat is z"\'h in terband met de uitwendige stimuli te
wijzigen en zijn reacties aan deze aan te passen."

Ook Pflüger heeft in denzelfden geest een uitspraak gedaan, toen
hij schreef: dat ,,d\' oorzaak van elke behoefte van een levend wezen levens de
oorzaak van de bevrediging er van is." ²)

Men mag zeggen dat de hoedanigheden van zijn regelingsmechanisme
de constitutie van een individu bepalen. Wij kennen allen uit de er-
varing voorbeelden van reguleering en aanpassing. Men dcnke slechts
aan het kleiner worden van de pupil in sterk licht. Een fraai voorbeeld
is de verandering welke de bloedsamenstelling ondergaat bij het
beklimmen van een berg naar mate de luchtdruk en het daarmede
samenhangend koolzuurgehalte van de long-alvcolcn afneemt. Het bloed
zou daardoor een reactie aannemen, die met \'t leven onvereenigbaar is,
indien niet een deel van het natriumbicarbonaat uit het bloed verdween.
Dit laatste nu geschiedt in zoodanige mate, dat de reactie van het bloed
normaal blijft.

De omgekeerde verandering heeft plaats, wanneer bij longemphy-
seem de gaswisseling verminderd is en het gehalte aan vrij koolzuur
van het bloed dientengevolge stijgt. Het onderzoek leert, dat het bicar-

bonaatgehalte van het bloed hierbij toeneemt, zoodat ook nu de reactie
(de pH) van het bloed nagenoeg normaal blijft.

Tegelijk met deze veranderingen ziet men ook het Na-gehalte van
de urine veranderen. Bij bergbeklimmen stijgt het, bij emphyseen
daalt het. Nieren en longen werken hier samen.

Behalve nieren en longen — de hoofdorganen voor het instandhouden
van het zuur-base-evenwicht — kunnen ook nog andere organen
reguleerend werken wanneer een abnormale reactie dreigt. Zoo ver-
mindert de maag bij alkalose de zoutzuurafscheiding en vergroot
haar bij acidose ¹).

Ook heeft Claude Bernard er reeds op gewezen, dat het milieu,
waarin de physiol. processen zich afspelen het „milieu interieur" dans
lequel vivent les éléments des tissus," een milieu de fixité is, welke
fixité hij „la condition de la vie libre, indépendante" noemt.

Helaas, kunnen wij de samenstelling en toestand van dit milieu
intérieur, d.w.z. de vloeistof waarin de cellen gebed zijn, maar zeer
gebrekkig onderzoeken. Wij moeten in de meeste gevallen onze toevlucht
nemen tot het onderzoek van het circuleerende bloed, dat ons op
slechts gebrekkige wijze inlicht, want het bloed is een egalisatie-middel,
het stroomt van af verschillende weefsels. De toestand ergens in een
bepaald gedeelte van het organisme leeren wij niet kennen. Het bloed
buffert de verschillen weg.

Ten opzichte der fixité heeft studie der laatste decennia duidelijk
doen zien, dat men zich niet moet voorstellen, dat zij absoluut is. In-
tegendeel er zijn schommelingen, die als physiologisch aangemerkt
mogen worden, die dus niet tot evenwichtsverstoringen of lot een
verbreken der harmonische samenwerking der verschillende deelen van
het organisme leiden.

Bij het voorkomen van schommelingen en van aanpassingen aan con-
stellaties, die van de normale afwijken, ontstaat het gevaar dat de sta-
biliteit — het vermogen cm zonder verstoringen nadcelige invloeden te
doorstaan — afneemt, zoodat een labiele toestand intreedt zooals o.a.
bij latente tetanie het geval is.

Het onderzoek heeft geleerd, dat bij concentratie schommelingen of
toestandsveranderingen niet slechts één enkel bestanddeel, variabele,
eenheid of afzonderlijk onderdeel, betrokken is, doch vele, dat men
dus het bestaan van betrekkingen — afhankelijkheden — moet aanne-
men.

Van de variabelen, welke bij wijzigingen van den oorspronkelijken
toestand, veranderingen ondergaan, zijn er eenige, die, alsof zij bij
elkaar behoorden, in denzelfden zin (bijv. concentratietoenamc) ver-
anderen. Dat samengaan heeft plaats bij verschillende oorzaken van
de toestandswijziging.

\') Afscheiding van zoutzuur in de maag heeft uit den aard der zaak ten
gevolge, dat de reactie van het organisme zelf zich een weinig in alkalische
richting wijzigt.

Vergeleken bij den voorafgaanden toestand zullen dus steeds een
groot aantal verschillen zijn opgetreden. De eene verandering gaat met
de andere samen doordat er intercausale relaties bestaan.

Het lijkt dus alsof bij een bepaalde concentratie of toestand van de
eene variabele een bepaalde concentratie of toestand van een aan-
tal andere variabelen behoort. Men zou kunnen zeggen, dat in het
normaal functionneerend organisme met d.e verandering van een varia-
bele die van andere automatisch gepaard gaat. De vraag welke ver-
andering primair en welke secundair was, is dan ook veelal niet te
beantwoorden.

Aangezien veranderingen van verscheidene variabelen met elkander
samenhangen, zal men zich mogen voorstellen, dat evenwichtsver-
storingen, die primair aangrijpen hetzij bij de eene of bij de andere
van een stel nauw met elkander samenhangende variabelen, verschillende
oorzaken dus, analoge gevolgen kunnen hebben m.a.w. overeenkomstige
symptomen zullen doen ontstaan. Men mag op deze wijze het bekende
feit interpreteeren, dat voor de bekende tetanie symptomen verschillende
oorzaken mogelijk zijn. Denkbaar is, dat er naar gelang van het verschil
in oorzaak verschil in nevensymptomen zal bestaan.

Bij veranderingen der concentraties zullen er veelal ook wijzigingen
in de concentratie-verhoudingen zijn. In het algemeen zijn behalve de abso-
lute concentraties ook deze concentratie-verhoudingen voor den nor-
malen functioneelen toestand van beteekenis.

Een voorbeeld van verandering van variabelen, waarbij zij niet
onafhankelijk van elkaar veranderen, doch waarbij tusschen deze
veranderlijke concentraties bepaalde, ons bekende, betrekkingen bestaan,
is, dat van de concentraties van bicarbonaat, vrij koolzuur en waterstof-
ionen (pH) in het bloedserum. Door de waarde van twee dezer is die
van de derde grootheid bepaald.

Een voorstelling van de wijze waarop de wisselwerking tusschen
de veranderlijke eenheden of variabelen tol stand komt hebben wij slechts
bij uitzondering. Hoe een gelijktijdig veranderen bijv van den zuur-base-
toestand en van het witte bloed beeld tot stand komt, is niet aan te geven.

Dat wij sommige relaties wel begrijpen en dat behalve producten
der bekende endocrine organen ook producten der stofwisseling als
koolzuur functioneel van beteekenis zijn, moge uit een paar voorbeelden,
die vermeerderd zouden kunnen worden, o.a. wat het laatste betreft,
met den bekenden invloed van het koolzuur (resp. waterstofionen-conc.)
op de ademhaling, blijken.

De chemische eigenschappen van de bloedkleurstof veranderen bij
het doorstroomen der weefsels dank zij het hier aanwezige koolzuur
zóó, dat het bloed beter geschikt wordt om de weefsels van zuurstof te
voorzien.

De verandering (0₂-verlies) van de bloedkleurstof in dc weefsels heeft
bovendien ten gevolge, dat het bloed beter in staat is het in de weefsels
gevormde koolzuur te binden en dit te vervoeren.

De eigenschappen van de bloedkleurstof veranderen in omgekeerden
zin, wanneer zij in de longen zuurstof opneemt. De zuurstofopname
maakt dan, dat meer koolzuur afgegeven wordt. De verwijdering van
het koolzuur verhoogt tevens de zuurstofopname. De zuurstof, die voor
de stofwisseling — de oxydatieprocessen — noodig is, is dus tevens het
middel om het koolzuur te verwijderen.

Een voorbeeld van intercausale relaties is ook het verband, dat
er bestaat tusschen cle waterbeweging en de pH. Wanneer de pH
van het bloedplasma door verhoogde C0₂-opname verlaagd wordt,
gaat water uit het plasma naar de bloedlichaampjes als gevolg van
veranderingen der ion-concentraties die dan optreden. Hierdoor neemt
de onkotische druk (colloidale waterattractie) van het plasma toe,
want het eiwit-gehalte is verhoogd. Er ontstaat daardoor een water-
beweging uit het omringende bindweefsel naar het plasma, waarbij
ook het water der weefselcellen betrokken wordt. Van dit proces mag
aangenomen worden, dat het de celstofwisseling bevordert. Misschien
is dit een der middelen, waardoor de stofwisseling bij spierarbeid
verhoogd wordt. Het melkzuur, dat daarbij in den bloedstroom komt,
toch verlaagt een weinig de pH. Deze verlaging vermindert, zooals wij
zagen, tevens de affiniteit van de haemoglobine voor zuurstof, zoodat
meer zuurstof ter beschikking komt en de stofwisseling, vooral in clc
spieren, kan stijgen.

Ook moge hier herinnerd worden aan het prikkelen van het adem-
centrum door stijging van het koolzuur (melkzuur)- gehalte en door
verlaging van de pH van het bloed. Het melkzuur dat bij spierwerkingen
ontstaat, zou dus de voorwaarden doen ontstaan, die voor krachtigen
arbeid vcreischt worden.

Kant heeft reeds gezegd: ,,Ein organisiertes Produkt der Natur ist
das, in welchem alles Zweck und wechselseitig auch Mittel ist." ²)

Als tweede voorbeeld zij gewezen op de sécretineafschciding in het
duodenum tengevolge van het zoutzuur, dat de pylorus passeert. De
zure reactie, die in het eerste deel van het duodenum de verteering
bevordert, is in een later gedeelte van het darmkanaal ongewenscht.
Het secretine nu, dat door de zure reactie werd opgewekt, bevordert
het ontstaan van een neutrale of zwakalkalische reactie van den inhoud
van het darmkanaal verderop, doordat het, als hormoon werkend,
het pancreas tot afscheiding van een natriumbicarbonaat houdend
secreet aanzet.

Het hoogst gecompliceerde stelsel van relaties tusschen de variabelen,
dat aan een beweeglijk netwerk of patroom c\'oet denken, mceten wij

als een der hoofdvoorwaarden voor het leven beschouwen. I)c stabiele
toestand is dus aan een ingewikkelde coördinatie, aan een zekere gebon-
denheid te danken. Het is alsof elk der eenheden door elastische draden
met eenige — misschien vele — eenheden of variabelen direct of in-
direct verbonden is; het maakt de stabiliteit het zich zelf gelijk
blijven, de autostasie of homeostasie — van het organisme mogelijk.

De factoren van het reguleeringsmechanisme trachten te zamen de
harmonische samenwerking in stand te houden, wanneer deze bedreigd
wordt.

Dat het zich zelf gelijk blijven van het organisme niet in alle opzichten
volledig is, dat er integendeel voortdurend microscopische, chemische
en potentieele veranderingen zijn, is natuurlijk niet in tegenspraak met
het bovenstaande. Er bestaan nog andere kenmerken van het levend
organisme, dan het streven onveranderd te blijven. Het duidelijkst
komen deze bij het nog jonge organisme tot uiting, o.a. in den drang
om te groeien.

De bijzondere organen waarover het hoogere organisme beschikt om
te zorgen, dat de stabiliteit bewaard blijft, zijn het zenuwstelsel, de
endocrine organen en het reticulo-endotheliaal systeem (of misschien
beter gezegd, de mesenchymatische weefsels). Als hulpmiddelen worden
daarbij de hormonen, corpusculaire lichaampjes en de mineralen
(electrolyten, ionen) aangewend. Van de wijze, waarop deze hulpmid-
delen werken, van de wijz*>, waarop zij de processen in dc cellen wijzigen,
weten wij niets of slechts zeer weinig. Hoe bijv. insuline en adrenaline
in staat zijn de stofwisseling te veranderen, welk chemisme zich daarbij
afspeelt, is geheel onbekend.

Het is vooral een onderdeel van het zenuwstelsel, n.1. het vegetatieve
(autonome) zenuwstelsel te zamen met een deel vari de tusschenhersenen,
dat bij de reguleeringen leiding geeft. ^T)

Zooals wij hierboven in het algemeen voor de relatiewerkingen zagen,
zoo bestaat er ook een wisselwerking tusschen de vegetatieve zenuwen, de
endocrinc organen, de mineralen en de hormonen; zoo zal bijv. een
verandering van de prikkelbaarheid van een bepaalde zenuw invloed op
één of meer bepaalde endocrine organen en daardoor op de hormoon -
afscheiding uitoefenen; ook het omgekeerde verloop kan voorkomen.

Worden de uiteinden van den sympathicus onwerkzaam gemaakt
(bijv. met ergotoxine) dan heeft adrenaline niet meer de gewone af-
brekende werking op leverglycogeen.

Wordt het merg der bijnieren onwerkzaam gemaakt door dc betref-
fende zenuwen door te snijden dan blijven effecten, die van verhoogde
adrenalineafscheiding bekend zijn (o.a. glycogeen-afbraak), geheel

Volgens de onderzoekingen van Canon zouden de vegetatieve zenuwen alleen
voc r de reguleeringen van beteekenis zijn, niet voor de totstandkoming der essenti-
eele levensprocessen. Zelfs zou voor de laatsten het merg der bijnieren, tegelijk met
de grensstrengen, gemist kunnen worden.

of nagenoeg geheel uit, m.a.w. de stimuli voor de verhoogde adrenaline-
afwijking zijn onwerkzaam geworden. ¹)

Tusschen de twee wijzen van reguleering bestaat dus coördinatie. De
nerveuze en de humorale ordenen te zamen; zij werken dus niet af-
zonderlijk en onafhankelijk van elkander, maar werken in het algemeen
samen. Slechts bij uitzondering zal de regeling door slechts een dezer
beide wijzen tot stand komen. Adrenaline werkt veelal gelijk aan een
syrnpathicus-prikkeling en vervult, zooals men aanneemt, de syin-
pathicus veelal zijn rol door middel van adrenaline, waarvan hij de
productie in de chromaffine cellen regelt. Bij histologische studies bij
het foetus vond men een gemeenschappelijk oorsprong van de chro-
maffine cellen en die van de sympatische zenuwen. Ook meent men
gevonden te hebben, dat er bij bepaalde invertebrata zenuwcellen
zijn met chromaffine granulaties, welke tegelijkertijd nerveuze en endo-
crine beteekenis kunnen hebben. Maar ook al hecht men aan deze
gemeenschappelijke anatomische herkomst geen bijzondere waarde,
dan is toch, dank zij de veelvuldig geconstateerde relaties tusschen
humorale en nerveuze werkingen, voldoende het bestaan van een nauw
verband tusschen de werking van zenuwstelsel en endocrine organen
aangetoond.

De invloed van de interne secretie op het centrale zenuwstelsel blijkt
o.a. uit den krachtigen invloed, die de normale en afwijkende schildklier
op de hersenfuncties uitoefent.

Behalve de vegetatieve zenuwen, de endocrine organen is er nog, zoo-
als wij zagen, het reticulo-endotheliaal systeem, dat hulp verleent
om het functionneeren in goede banen te houden. Voor dit laatste doel
zijn dus ook morphologische processen dienstbaar gemaakt. Deze
moeten corpusulaire en zeker ook indirect (of direct) chemische middelen
ter beschikking stellen om de gevaren, die het organisme met ondergang
bedreigen, te overwinnen.

Het bij de hypophyse aansluitende deel der tusschenhersenen en de
hypophyse zelf nemen in het reguleerings-mechanisme, zooals wij reeds
opmerkten, een hoogere plaats in dan de endocrine organen, zooals schild-
klier en bijnier. Deze laatsten staan dus min of meer onder de leiding
van tusschenhersenen en hypophyse. De laatste scheidt blijkbaar stoffen
af, die de endorine functies van klieren als schildklier en bijnier wijzigen.

Abnormale waarden van de variabelen en een abnormale prikkelings-
toestand van de vegetatieve zenuwen, kunnen, zoo neemt men aan,
oorzaak zijn van veranderingen in de hypophyse en in de centra welke
in de tusschenhersenen gelegen zijn. (Het eerste zou histologisch gecon-
stateerd zijn).

Wijziging van den prikkelingstoestand van de vegetatieve zenuwen
doet het witte bloedbeeld veranderingen ondergaan. De verhouding

\') De concentraties der variabelen kunnen blijkbaar rechtstreeks de endocrine
secreties beinvloeden. Hypoglycaemie verhoogt de afscheiding van adrenaline,
hyperglycaemie die van insuline.

der aantallen leucocyten en lymphoeyten wordt anders; er heeft een
links- of rechts-verschuiving plaats.

Er bestaan dus wisselwerkingen tusschen de endocrine organen, de
vegetatieve zenuwen, de centra van dit zenuwstelsel en het reticulo-
endothcliaal systeem. ^])

De functioneele toestanden van de autonome zenuwen en der vege-
tatieve centra, de concentraties en hoeveelheden der door de endocrine
organen geproduceerde stoffen, morphologische toestanden in het reti-
culo-endotheliaal systeem en ten slotte concentraties van verschillende
electrolyten hangen samen en zijn van elkaar afhankelijk.

Deze samenwerking van zenuwen en hormonen en electrolyten is
minder vreemd, wanneer waar is, wat dikwijls wordt aangenomen,
n.1. dat een zenuwwerking een neuro-chemisch proces zou zijn. Dat
dus in laatste instantie de zenuw zijn effect op het te beïnvloeden orgaan
uitoefent door middel eener chemische stof. Zenuw- en hormonale
werking zijn dan geen tegenstellingen.

Wij zullen straks zien, dat er reden is om, op grond van experimen-
teele uitkomsten, aan te nemen, dat verschillende electrolyten een rol
spelen bij het tot stand komen van zenuwwerkingen.

Over de synergetische .n antagonistischs werkingen der factoren van het
reguleringsmechanisme ook wel vegetatief systeem genoemd
heeft men reeds heel wat ervaring opgedaan. Zoo weten wij sedert enkele
jaren dat bij de reguleering der koolhydraat- en vetstofwisseling het
antagonisme van adrenaline en insuline van groote betcckenis is.

Dit blijkt o.a. hieruit dat wanneer de bijnieren geïnactiveerd worden,
het organisme veel gevoeliger voor insuline is. Reeds a ¹/₆ deel
van de gewone dosis geeft dan hypoglycaemische c.onvulsies.

De uitermate groote ingewikkeldheid van de onderlinge beïnvloe-
dingen der factoren maakt echter dat men zich in den regel nog
slechts chematische voorstellingen kan maken en langzaam vordert.

Wij wezen er reeds op dat, dank zij de intercausalc relaties eenige
variabelen (eenheden) bij toestandsveranderingen zich gezamenlijk
wijzigen, zoo heeft bij den overgang naar een sympathicotonischen
toestand in het algemeen stijging van het bloedsuiker en calciumgehalte
van het bloedserum en wijziging van de reactie van het bloedserum in
acidotische richting plaats, terwijl de lichaamstemperatuur en de grond-
stofwisseling stijgen en leucocytose optreedt.

Bij de tegenovergestelde wijziging van het vegetatief zenuwstelsel
heeft verlaging der zooeven genoemde variabelen plaats en treden de
lymphoeyten relatief meer op den voorgrond. Ook de lipoiden van het
bloed o.a. de cholesterine, doen dikwijls mee aan deze schommelingen.

Niet altijd zijn alle variabelen en faktoren bij deze verschuivingen
op even duidelijke wijze betrokken.

¹) Men tracht den toestand van het vegetatief zenuwstelsel veelal te leeren
kennen door het effect van de toediening van hormonen, bijv. adrenaline, na te gaan.
Hierdoor erkent men het bestaan van de werking der hormonen op dit zenuw-
stelsel aan te nemen.

Zoo behoeft een acidotische toestand niet gekenmerkt te zijn door
een verhoogde temperatuur. Denk o.a. aan acetonaemie. Dit is ook niet
het geval, wanneer de acidotische toestand door chloorammonium
wordt opgewekt. Andere variabelen zullen den invloed van de laatst-
genoemde methode om acidosis te verwekken veelal wel ondergaan,
bijv. het bloedsuikergehalte en de stofwisseling; beide stijgen daarbij;
ook het witte bloedbceld ondergaat verandering, er is linksverschuiving
der neutrophielen.

Men kan de schommelingen grafisch d.oor middel van een slinger-
beweging voorstellen. Verlaat het vegetatieve zenuwstelsel zijn even-
wichtstoestand, slingert het naar links of rechts (naar den sympathico-
tonischen of parasympathicotonischen kant) dan wijzigt zich daarbij,
dank zij de bestaande relaties, de temperatuur, de stofwisseling, het
bloedsuikergehalte, dc Ga/K-verhouding van het bloedserum en de
procentische samenstelling der witte bloedlichaampjes.

Bij plotselinge verschuivingen in het vegetatief evenwicht, veroorzaakt
door krachtig ingrijpen, worden plotseling groote veranderingen van
een of meer der faktoren, bijv. de productie van hormonen als insuline
of adrenaline, te weeg gebracht.

De samenhang der bovengenoemde faktoren komt dan het duidelijkst
aan het licht. Bij ernstige infecties, vooral wanneer hooge koorts optreedt,
ondsrgaan verscheidene variabelen groote veranderingen. Adrenaline
heeft invloed op verscheidene variabelen en wel globaal genomen op
dezelfde, die bij verhooging van den sympathicustonus voorkomen.
Het beïnvloedt den bloeddruk, het bloedsuikergehalte, de stofwisseling
enz. Insuline werkt, zooals wij zagen, in verschillende opzichten tegen-
gesteld aan adrenaline.

Van het parathormon kent men vooral het effect op het Ca, daar-
naast schijnt het ook in acidotische en myeloische richting te werken.
Van het schildklierhormon (thyroxine) mag men behalve een verhoo-
gende werking op de stofwisseling, hetzelfde effect op de temperatuur,
op het bloedsuikergehalte aannemen; ook kan het, naar het schijnt,
een in sympathicotonische richting werkzame wijziging van het bloed-
beeld geven. In het algemeen zij bedacht dat hoezeer dergelijke wer-
kingen ook dikwijls voorkomen, zij niet altijd behoeven op te treden.

Aangezien de hypophyse en het daaraan aansluitende gedeelte der
tusschenherscnen een domineerenden invloed op verschillende endocrine
functies uitoefenen, mag men evenwicht-verstoringen niet altijd op
rekening stellen van de hieraan ondergeschikte endocrine organen.
Van afwijkingen in de stofwisseling, die bijv. door schildklier of door
bijnier kunnen ontstaan, kan de oorzaak ook liggen in een abnormaal
functionneeren van de hypophyse.

Het is niet de bedoeling hier alle variabelen, die den invloed van
het reguleeringsmechanisme ondergaan, op te sommen. Het zou trou-
wens onmogelijk zijn.

Dat ademhaling, hartswerking, bloedcirculatie, bloeddruk enz. ^x)
in nauwe relatie met de andere onderdeden staan is wel nauwelijks
noodig te vermelden. Er moge nog in het bijzonder worden gewezen
op de vele bevelen van het reguleeringsmechanisme, die de lever zal
hebben uit te voeren.

Dank zij deze „ordonnance" zullen de vereischte hoeveelheden der
grondstoffen, noodig voor de stofwisseling, beschikbaar worden. Delever
geeft de door haar vastgelegde stoffen naar behoefte af. Zij verricht
ook meer ingewikkelde chemische omzettingen ten behoeve der weefsel?.

Men zal mogen aannemen, dat bij verschillende ziekten of svndromsn,
door ingrijpen langs verschillende wegen herstel te brengen is. Men kan
soms rechtstreeks van een der variabelen, bijv. van het Ca, de waarde
veranderen (bijv. door injectie van een Ca -zout) of wel door inspuiten
van parathormon dit indirect bereiken, of wel de ionisatie van het Ca
verhoogen door middel van een acidotisch werkend middel. Terugvoer
naar den normalen toestand kan derhalve langs verschillende wegen
geschieden; men kan dus langs indirecten weg veelal hetzelfde bereiken
als langs den directen, al zullen beide wegen in quantitatieven zin
en wat de snelheid der uitwerking betreft niet altijd gelijk zijn.

Aan enkele punten moge nog kort de aandacht worden geschonken.
In de eerste plaats hangt het van de wijze waarop de verstoring van
den oorspronkelijken toestand tot stand komt, zooals wij zagen, af,
of de veranderingen der variabelen duidelijk en welke variabelen in
hoofdzaak er bij betrokken zijn. Dit laatste is uit den aard der zaak
zeer afhankelijk van het aangrijpingspunt. Niet elk ingrijpen op den
evenwichtstoestand zal in het algemeen op alle variabelen een even
krachtigen invloed hebben. Zoo zal insuline het sterkst de blocdsuiker-
concentratie wijzigen (althans voor zoover wij thans weten).

Toch werkt dit hormoon ook op andere, bijv. op den zuurbasctoestand.
De zuurbasetoestand van het organisme beinvloedt omgekeerd ook het
effect van insuline op het bloedsuikergehalte. Hier hebben wij te doen
met een voorbeeld van den invloed welke de toestand, waarin het or-
ganisme zich bevindt, op het effect der factoren van het reguleerings-
mechanisme uitoefent.

Een tweede punt sluit aan bij de reeds gemaakte opmerking, dat
de concentraties en concentratie-verhoudingen schommelingen kunnen
ondergaan zonder dat het tot een verbreken van de harmonische
samenwerking der verschillende deelen van het organisme komt.
Plotselinge wijzigingen van de omgeving (bijv. van de temperatuur),
intoxicaties, infecties, psychische gewaarwordingen enz. zullen in \'t al-
gemeen alle aanleiding tot schommelingen kunnen geven, hare aan-
grijpingsplaats zal in het algemeen niet dezelfde zijn.

*) Hiermede en met de onder invloed van de vegetatieve zenuwen slaande
vasomotorische werkingen staat o.a. de zuurstofvoorziening der weefsels in nauw ver-
band en met deze hangt de stofwisseling in quantitatieven en qualitatieven zin samen.

of klein zijn, zal mede afhangen van het weerstandvermogen, dat het
individu bezit, van zijn stabiliteit of constitutie en bovendien van
den oogenblikkelijken toestand. Heeft het door een ongunstige omstan-
digheid op een zeker moment een deel van zijn weerstandsvermogen,
hetzij in het algemeen of ten opzichte van bepaalde stooten, verloren,
zijn verschillende variabelen reeds niet meer normaal in concentratie
of toestand, dan zal zijn stabiliteit verminderd zijn, het individu ver-
keert dan in een labielen toestand, waarbij dus het vermogen van het
reguleeringsmechanisme om evenwichtsverstoringen te voorkomen ver-
zwakt is.

Het derde punt, dat nog onze aandacht verdient, is de compensatie-
werking bij schommelingen. In het algemeen wordt een slingering in de eene
richting gevolgd door een tweede in de tegengestelde richting. Men
kan m.a.w. bij de werking van het reguleeringsmechanisme twee phasen
onderscheiden.

Ook dit verschijnsel is het duidelijkst bij plotselinge en sterke versto-
ringen van den bestaanden toestand.

Deze compensatiewerking maakt het begrijpelijk, dat bij geleidelijk
werkende en zich herhalende oorzaken van evenwichtsverstoringen niet
altijd duidelijke veranderingen der variabelen optreden: deze kunnen
dan door de compensaties (resp. overcompensaties) vertroebeld zijn
geworden.

Een enkele opmerking moge worden gemaakt teneinde te waarschu-
wen tegen te vergaand generaliseeren.

Wanneer twee middelen op den parasympathicus of op den syni-
pathicus werken, kunnen er desniettemin groote verschillen in het
clTect van beide bestaan. Zoo werken parasympathicus-vcrlammende
middelen niet allo precies als atropine. De werking van een ander
middel kan bijv. op tonus en contractie van de darmen ongeveer
even krachtig werken als atropine, maar geheel anders, bijv. veel
zwakker, op de pupil of op dc bloedcirculatie werken.

Ten slotte nog de opmerking, dat bij acute infecties de eerste phase
gekenmerkt is door een sympathicotonischen toestand met de daarmede
samengaande verhoogingen der reeds genoemde variabelen, zooals:
verhooging van de stofwisseling, van de temperatuur, van den acido-
tischen toestand, wijzigin van het bloedbecld enz. Wijzigingen die,
voor het verweer van het organisme, veelal geacht worden nuttig te zijn.

Men kan deze veranderingen ook experimenteel teweegbrengen
door inspuiten van bacterieele of eiwit-praeparaten, o.a. pyrifer.

Wordt vooraf het halsmerg doorgesneden dan treedt geen verandering
in — wat als een bewijs van de primaire beteckenis der vegetatieve
zenuwen en hun centra voor deze regeling mag worden aangemerkt.

Het bovenstaande is, zooals nauwelijks gezegd behoeft te worden,
als een inleidende schets van het reguleeringsmechanisme te beschouwen,
die in het bijzonder ten doel heeft te doen uitkomen welk een domi-
neerende rol het speelt. Slot volgt.

OVER DE AL B UMI NE-GLOBULINE VERHOUDINGEN IN
HET BLOEDSERUM VAN GEZONDE EN ZIEKE DIEREN¹)

Laat men bloed, na venenpunctie opgevangen in een vat, eenigen
tijd staan, dan treedt zooals U allen bekend is, stolling op. Het fibii-
nogeen, dat in normaal bloed in ongeveer 0,3—0,5% aanwezig is, wordt,
onder invloed van het thrombineferment en bij aanwezigheid van Ca-
ionen, omgezet in het onoplosbare fibrine, waardoor een bloedkoek
ontstaat, die na korten tijd een heldere barnsteenkleurige vloeistof,
het serum uitzweet.

Onderzoekingen van den laatsten tijd, inzonderheid bij den mensch
verricht, hebben aangetoond dat onder abnormale omstandigheden
dit gehalte aan fibrinogeen in het bloedplasma aanmerkelijk kan
veranderen. Vermindering van het fibrinogeengehalte, aangeduid met
den naam hypinosis, heeft men kunnen aantoonen bij de haemophilie.
de zoogenaamde bloederziekte. Men is zelfs zoover gegaan de oorzaak
van de haemophilie aan het geheel of gedeeltelijk ontbreken van fibri-
nogeen in het bloed toe te schrijven.

Hyperinosis, dus een vermeerdering van het fibrinogeen, vindt men
geregeld bij infectieziekten. De versnelde bezinking van de roode
bloedcellen wordt voor een belangrijk deel aan vermeerdering van dit
eiwit, voor een ander deel aan een verhoogd globulinegehalte van het
bloedserum toegeschreven.

Tot mijn spijt ben ik niet in de gelegenheid geweest onderzoekingen
over het fibrinogeengehalte bij onze huisdieren te verrichten.

Hetgeen ik U op deze wetenschappelijke bijeenkomst wil mededeelen
moet dus beperkt blijven tot de eiwitten van het serum.

Stelt men zich ten doel na te gaan of aan de hoeveelheid eiwit en in
het bijzonder aan de verhouding waarin de beide eiwitten, de albuminen
en de globulinen, in het serum voorkomen, diagnostische en zoo mogelijk
prognostische waarde is te hechten, dan spreekt het vanzelf dat een
grondige kennis van deze verhoudingen bij het normale gezonde dier
een eerste vereischte is.

De hoeveelheid eiwit welke in het bloedserum bij mensch en dier
voorkomt, schommelt ongeveer tusschen 6 en 9%. Bedenkt men dat
de hoeveelheid bloed 7 a 10% van het lichaamsgewicht bedraagt,
dan beteekent dit, dat bij een rund van i 500 k.g. ongeveer 2000—3000
gram eiwit door het vaatstelsel circuleert. Dat deze groote hoeveelheid
niet zonder beteekenis kan zijn, zal U met die getallen voor oogen,
zonder meer duidelijk worden.

¹! Voordracht gehouden op het 7e Nederlandsch Indisch Natuurwetenschap-
pelijk congres, October 1935 te Batavia.

De eerste vraag die zich voordoet is wel : waar komt die groote
hoeveelheid eiwit vandaan en hoe wordt dit gevormd?

Het ligt het meest voor de hand, dat bij het pasgeboren dier d.e ei-
witten in het bloed kant en klaar geleverd zijn door het moederdier,
doch met den groei en de daarmede gepaard gaande vermeerdering
van de hoeveelheid bloed moeten de eiwitten nieuw uit het voedsel
worden aangevuld. Het dierlijk organisme heeft dan ook het vermogen
om de vreemde eiwitten van het voedsel af te breken en uit de bouw-
steenen de voor het leven noodzakelijke eigen soortspecifieke eiwitten
op te bouwen. Het is noodzakelijk, dat het organisme dit vermogen
bezit. Was het daartoe niet in staat, dan zouden groei en restitutie na
bloedverlies onmogelijk zijn en ieder dier aan anaphylaxie te gronde
gaan. Over de wijze waarop zulks geschiedt ligt echter nog een dichte
sluier.

Een tweede vraag welke men zich stelt is : waarvoor dienen de
eiwitten en wat is hunne functie ? Dat zij direct een rol spelen bij
de eiwitstofwisseling, wordt niet aangenomen.

Van het vet is experimenteel bewezen, dat het direct uit het voedsel
in het lichaam kan worden gedeponeerd en later verbruikt. Na een
vetrijken maaltijd kan het vet in zoo groote hoeveelheden in het bloed
zijn gesuspendeerd, dat het serum er melkachtig troebel van kan zien.
Een omzetting van het vet uit het voedsel vindt nagenoeg niet plaats.
Voedingsvet kan zonder meer tot lichaamsvet worden.

In zekeren zin geldt dit ook voor de koolhydraten. Deze worden,
na hunne splitsing in de monosacchariden door dc enzymen van speeksel,
maag- en darmsap, in de bloedbaan als zoodanig geresorbeerd, zoodat
ook hier na een koolhydraatrijke voeding het suikergehalte in het bloed
aanmerkelijk verhoogd kan zijn.

De processen welke zich bij de eiwitstofwisseling afspelen zijn echter
veel ingewikkelder. Van een deponeeren van voedseleiwit direct in
het lichaam kan geen sprake zijn. Het eiwit moet eerst van zijn specifiek
karakter worden beroofd en daartoe dient de afbraak in den darm tot
aan de kleinste bouwsteenen, de aminozuren toe. Uit deze indiffe-
rente producten moeten, zooals reeds werd opgemerkt, later weer de
soorteigen eiwitten worden opgebouwd.

In tegenstelling dus met het vet en de koolhydraten zal na een
rijkelijke eiwitopname nooit soortvreemd eiwit uit het voedsel in de
bloedbaan worden aangetroffen. Ook een vermeerdering van eiwit,
zij het slechts een tijdelijke, vindt niet plaats. Hoogstens kan het gehalte
aan verschillende aminozuren zijn verhoogd.

Hoe de vorming van het eigen lichaamseiwit plaats vindt is tot nu toe
niet bekend, ook niet waar dit gebeurt.

Men heeft wel gedacht dat de lever het orgaan is dat tot deze
resynthese in staat zou zijn, doch proeven op honden, waarbij een
Ecksche fistel was aangelegd, dus waarbij de lever werd uitgeschakeld
door de V. porte direct met de V. cava te verbinden, hebben bewezen,

Op dit vraagstuk dieper in te gaan, valt buiten het bestek van deze
voordracht. Het meest waarschijnlijke is wel, dat ieder orgaan voor
zich in staat is zijn eigen orgaaneiwit op te bouwen uit de met het
bloed aangevoerde aminozuren, en dat mogelijk, als men het bloed als
geheel ook als orgaan beschouwt, dit daartoe eveneens in staat is.

Dat dus de bloedeiwitten zelf ook zouden dienen tot voeding van de
organen moet, naar U duidelijk zal zijn geworden, met recht betwijfeld
worden.

Waarvoor dienen zij dan eigenlijk wel ? Hun taak is voor het belang-
rijkste gedeelte het osmotisch drukvermogen van het bloed op peil te
houden en mede daardoor te zorgen voor de handhaving fan de normale
waterverdeeling tusschen bloed en weefsel.

Dit vereischt eenige nadere toelichting en geeft aanleiding wat meer
over de eiwitten in het algemeen en de serumeiwitten in het bijzonder
te vertellen.

Dc eiwitten zijn zeer gecompliceerde lichamen, waarvan de mole-
culairgewichten in den regel hoog zijn. Zoo geeft Svedbf.rg aan dat het
moleculairgewicht van de serumeiwitten 34.500 bedraagt of een veel-
voud daarvan. Zooals alle eiwitten der levende natuur, hebben ook de
serumeiwitten alle eigenscljappen van colloidale oplossingen. Het zal
U bekend zijn, dat in een colloidale oplossing de opgeloste stof in een
grovere verdeeling voorkomt dan in een echtc oplossing en dat de op-
geloste deeltjes in een mechanische suspensie weer grooter zijn dan in
een colloidale. Dc grootte van de deeltjes of zooals men het aanduidt
de graad van de dispersiteit bepaalt dus of een oplossing al of niet
in colloidalen toestand verkeert.

De deeltjes ook wel genoemd de gedispergeerde phasc, in tegenstelling
met het oplosmiddel, dat men ook wel den naam geeft van de dispersie-
\\ loeistof, zijn altijd in Brownsche moleculaire beweging. Dit is te
verklaren omdat in een bepaalde dispersievloeistof de deeltjes alle de-
zelfde lading bezitten, waardoor zij elkaar afstooten. Door den eigen-
aardigen bouw van de deeltjes in hun grenslaag van aminozuren,
waardoor de eiwitten door hun COOH en NH, groep een amfoteer
karakter dragen, ontstaat d.e mogelijkheid, dat zij elkaar zoowel in een
zuur als alkalisch milieu afstooten.

Worden de deeltjes door toevoeging van een electrolyt (zuren, basen
of zouten) van hunne lading ontdaan, dan stooten deze elkander niet
meer af, doch er ontstaan juist omgekeerd grootere complexen, m.a.w.
de eiwitten vlokken uit.

De toestand waarbij de lading nul wordt noemt men het isoelectrische
punt. U zult zich nu kunnen voorstellen, dat de ligging van het isoelec-
trische punt in groote mate afhankelijk is van de pH van de vloeistof
waarin de eiwitten zijn opgelost.

en de albuminen. Deze worden weer onderverdeeld, wat de globulinen
betreft in euglobuline en pseudoglobuline en wat de albuminen aangaat
in albuminen I, II en III.

Met deze voortgezette indeeling heb ik mij niet bezig gehouden,
doch ik heb mij beperkt tot de beide grootere groepen van globulinen
en albuminen en hunne onderlinge verhoudingen.

Wat betreft de verschillende eigenschappen van de beide eiwitten
kan worden vermeld dat de globulinen oplosbaar zijn in water en de
albuminen niet.

De globulinen worden door ammonium-, natrium- en magnesium-
sulfaat neergeslagen. Het isoelectrische punt ligt bij een pH van ongeveer
5,4. De globulinen zijn evenals de albuminen soort-specifiek, hebben
aldus een duidelijke antigeenwerking en kunnen beide na herhaalde
parenterale toediening bij proefdieren anaphylaxie veroorzaken. De
globulinen hebben een sterker antigeen karakter dan de albuminen
en geven sterke praecipiteerende antisera. Het moleculair gewicht
wordt door Svedbero bepaald op 103.000. Andere onderzoekers geven
meestal lagere getallen op.

Het moleculair gewicht van de albuminen is in elk geval aanmerkelijk
lager. De brekingsindex wordt door Robertson opgegeven als te be-
dragen voor een 1% oplossing : 0,00229 voor de globulinen en 0,00177
voor de albuminen.

Het Tyndalleffect is voor de globulinen ₄—8 maal hooger. Ook
de viscositeit is voor de beide eiwitten verschillend.

Zooals alle eiwitten bei.itten ook de albuminen en de globulinen een
osmotisch drukvermogen. Dit bedraagt voor een 1% globulineoplossing
ongeveer 1,95 cc waterdruk; voor een 1% albumineoplossing is deze
druk aanmerkelijk hooger, nl. ^ 7—7,54 c.c.

De belangrijkste functie van de serumeiwitten is, zooals reeds werd
medegedeeld, hierin gelegen, dat zij door dit osmotisch drukvermogen
in staat zijn mede te helpen de waterhuishouding in het lichaam op
peil te houden.

Tot dusver stelde men het osmotisch drukvermogen van het bloed
uitsluitend op rekening van de zouten. Dit is zeker niet juist. Het
osmotisch drukvermogen is afhankelijk van het aantal moleculen, dat
in eene oplossing aanwezig is.

In het bloed is echter de hoeveelheid zouten in verhouding tot de
concentratie van het eiwit gering. Niettegenstaande de eiwitmoleculen
veel grooter zijn dan de zoutmoleculen, blijft hun aantal door de hooge
concentratie zoo groot, dat zij van invloed moeten zijn op het osmotisch
drukvermogen.

Verder kan men zich voorstellen, dat bij het uittreden van vloei-
stof uit de capillaire vaten naar het weefsel, filtratie onder invloed van
den capillairen bloeddruk plaats heeft, doch tevens spelen bij die uit-
wisseling van vloeistof tusschen bloed en weefsel, osmose en diffusie
een rol, zij het ook, dat dit electief geschiedt onder invloed van de

levende cel, waarbij de sympathicus resp. parasympathicus een niet
te verwaarloozen rol speelt.

Het aandeel, dat hierbij aan de eiwitten wordt toebedacht wordt
begrijpelijker als men daarbij in het oog houdt dat de kristalloide
stoffen door hunne kleine dispersiteit door den vaatwand kunnen dif-
fundeeren, doch dat de vaatwanden voor de veel grootere eiwitmoleculen
ondoorlaatbaar zijn.

In het gezonde lichaam moet er een evenwicht zijn tusschen de capil-
laire bloeddruk die de vloeistof van binnen naar buiten drijft en een
omgekeerde kracht, het osmotisch drukvermogen, dat voor herstel van
het verbroken evenwicht zorg draagt.

Uit het medegedeelde zal het nu duidelijk zijn van welk een enorme
beteekenis de eiwitten door hun osmotisch drukvermogen zijn voor
het handhaven van een normale waterhuishouding. Daalt de hoeveel-
heid eiwit in het bloed beneden een zeker niveau dan ziet men dan ook
dat oedemen optreden.

De beteekenis van de colloiden in het bloed kan men gemakkelijk
aantoonen bij een bijna verbloed dier. Spuit men intraveneus groote
hoeveelheden phys. NaCl solutie of Ringersche vloeistof in, dan ziet
men de vloeistof in den regel weer snel uit de bloedbaan verdwijnen.
De infusie heeft niet het minste effect. Voegt men daarentegen aan
de oplossing wat arabische gom of gelatine toe dan kan men waarnemen
dat de vaten veel beter gevuld blijven.

Als logische conclusie uit het bovenstaande volgt dus, dal bij bloeding
en bloedverlies het inspuiten van gelatineoplossing subcutaan zooals
dikwijls wordt gedaan, niet alleen geen zin heeft, doch als een physiolo-
gische denkfout moet worden aangemerkt.

Door het verschillend osmotisch drukvermogen van de albuminen
en de globulinen is het zelfs mogelijk, dat door een ongunstige ver-
houding van beide eiwitten, waarbij de totale hoeveelheid eiwit niet
eens aanmerkelijk behoeft te dalen, toch oedemen kunnen optreden.

In de ziektekunde wordt dit geregeld waargenomen bij die vormen
van nieraandoeningen waarbij grootere hoeveelheden eiwit (albumine)
gedurende längeren tijd met de urine worden uitgescheiden. De hoe-
veelheid albumine kan daardoor in het bloed sterk verminderen waar-
door het albumine-globuminequotient sterk daalt. De oedemen welke
bij nierziekten bij den mensch optreden worden hierdoor verklaard.

De NaCl retentie-theorie is hiermede sterk op den achtergrond
getreden. Het voorschrijven van een absoluut zoutloos dieet wordt daar-
om bij dergelijke patiënten niet meer zoo noodzakelijk geacht.

Heb ik hiermede de groote beteekenis van het colloidosmotisch
drukvermogen van de eiwitten in het kort uiteengezet, onderzoekingen
van de laatste jaren, inzonderheid van Bennhold en anderen hebben
aangetoond, dat de eiwitten ook nog andere belangrijke functies hebben
te verrichten.

stoffen te binden. De Haan (geciteerd naar Rademaker) vond, dat in-
traveneus ingespoten kleurstoffen zich direct aan het bloedeiwit ver-
ankeren. Dit heeft Benniiold op de idee gebracht of niet de bloed-
eiwitten belangrijke transport- en verdeelingsfuncties in het organisme
te vervullen hebben. Dit bleek inderdaad het geval te zijn en Bennhold
spreekt dan ook van de „Vehikelfunction der Bluteiweiszkörper".

Zoo kon genoemde onderzoeker aantoonen, dat het bilirubine prac-
tisch geheel wordt gebonden aan het albumine en de globulinen deze
stof niet kunnen binden. Wordt een bepaalde verzadigingsgraad over-
schreden dan pas kan vrij bilirubine in het bloed worden aangetroffen.

Het cholesterine daarentegen wordt gebonden aan de globuline-
fractie van het serum en wel speciaal aan het euglobuline.

Het zou mij te ver voeren alle onderzoekingen welke op dit gebied
zijn verricht in extenso te vermelden. Vast is komen te staan, dat het
Ca voor een belangrijk deel wordt gebonden aan het albumine en dat
het Germanine, dat wij als Naganol kennen bij de Surratherapie,
zeker aan de bloedeiwitten wordt verankerd.

Interessant zijn nog de waarnemingen van Storm van Leeuwen
(geciteerd naar Rademaker) geweest. Deze onderzoeker heeft aange-
toond, dat bi j menschen die allergisch of overgevoelig voor aspirine zijn,
het serum minder salicylzuur kan binden.

Hiermede stap ik af van de physiologische beteekenis van de serum-
eiwitten. Uit het medegedeelde is nog weer eens gebleken, dat de uit-
spraak van den grooten dichter Goethe : „Blut ist ein ganz besondrer
Saft" nog niets van zijn waarheid heeft ingeboet. Tevens moge U er
van doordrongen zijn, dat in het bloed ook voor de diergeneeskunde
nog een groot en interessant veld voor onderzoek braak ligt.

Thans een en ander over dc techniek van het onderzoek. Terloops
werd reeds vermeld, dat door toevoeging van verschillende zouten de
globulinen uitvlokken. Het meest worden hiervoor gebruikt het Ammo-
nium* en Natriumsulfaat. Uit de literatuur heb ik den indruk gekregen,
dat met (NH₄)₂ S0₄ de beste uitkomsten worden verkregen.

De globulinen slaan neer in een halfverzadigde oplossing van dat
zout. Neemt men dus gelijke deelen serum en verzadigde Ammoniumsul-
faatoplossing, dan krijgt men een halfverzadiging. De pH van het sulfaat
dient op 5,2/5,4 gesteld te worden.

Starlinger en Schrijver hebben goede methoden aangegeven om
de eiwitverhoudingen gravimetrisch te bepalen. De laatste vooral voor
kleine hoeveelheden serum. Daar het bij onze groote huisdieren op wat
meer of minder serum niet aankomt is deze van minder belang.

De werkwijze, welke bij de gravimetrische methode wordt gevolgd,
is in het kort de volgende : Men bepaalt de totale hoeveelheid eiwit
door het door koken met verdunde azijnzuuroplossing te coaguleeren.

Het coagulaat wordt afgefiltreerd, uitgewassehen en na drogen gewogen.
De albumine wordt bepaald nadat het globuline door halfverzadiging
met amm. sulfaat is neergeslagen en afgefiltreerd. Een gedeelte van het
filtraat wordt weer met verdund azijnzuur gekookt, het coagulaat
afgefiltreerd en gewogen.

Uit de verkregen uitkomsten voor de totale hoeveelheid eiwit en de
albumine kan men door aftrekking de hoeveelheid globuline berekenen
en daarmede de verhouding tusschen beide.

Een groot bezwaar is, dat deze methode zeer omslachtig is en daardoor
veel tijd vordert, zoodat zij voor de kliniek, vooral wanneer het er om
gaat gauw een indruk te krijgen, absoluut ongeschikt is.

Men heeft daarom gezocht naar andere methoden en deze gevonden
in de spreidingmethode van Gorter en Grendel, de nephelometrische methode van
Rona en Kleinmann, de colorimetrische methode van Wu, de refractometrische en
viscosi-refractometrische methoden van Naegeli, Rohrer e.a. Van al deze metho-
den, de gravimetrische uitgezonderd, is reeds gezegd, dat zij geen
absolute waarden geven.

Dit geldt dus ook voor de refractometrische methode, welke door mij bij
mijn onderzoek werd toegepast. Men is het er bij deze methode nog niet
over eens hoe groot de specifieke brekingsindices zijn voor de ver-
schillende eiwitten en of deze altijd wel constant zijn, ook in patholo-
gische sera.

Robertson, wiens methoden ik heb gevolgd, geeft op voor een i%
albumineoplossing een ⁿD o.ooi 77 en voor een 1 % globulineoplossing
een ⁿD = 0.00229.

Von Deseö noemt andere cijfers, waarbij omgekeerd de specifieke
refractie voor het albumine grooter is dan voor het globuline.

Het gevolg van deze tegenstrijdige mededeelingen is, dat de refrac-
tometrische methode naast vele aanhangers ook vele bestrijders heeft,
doch dat kan men eveneens zeggen van de andere methoden. Wirth
o.a. beveelt de refractometrische methode ten zeerste aan.

Uit eigen ervaring ben ik tot de conclusie gekomen, dat de methode
als het er om gaat afwijkingen te constateeren, voldoende betrouw-
baar is.

Uit verschillende bepalingen zoowel van normale als pathologische
sera, bleek mij, dat de volgens Kjeldahl gevonden waarden van
de totale hoeveelheid eiwit zeer goed overeenstemden met de met
den refractomcter afzonderlijk bepaalde waarden voor het albumine
en globuline te zamen. Verschillen van meer dan 0,2% werden daarbij
zelden gevonden, hetgeen d.us alleszins bevredigend is te noemen.

Een voordeel van de refractometrische methode is, dat de concentratie
van de verzadigde ammoniumsulfaatoplossing waarmede men werkt,
altijd constant is, zoodat men altijd dezelfde eiwitfracties neerslaat,
hetgeen bij andere methoden onwillekeurig nog al eens over het hoofd
wordt gezien. De hoeveelheid, zout nl. welke in een verzadigde oplossing
is opgelost, is bij een hoogere temperatuur grooter, met gevolg dat
LXIII 27

een verz. oplossing in de tropen (30^0.) (of in den zomer) heel wat
meer zout bevat dan in de koelere klimaten (of in den winter), waardoor,
wanneer men met dezen factor geen rekening houdt, óf niet alle globuline
neerslaat, óf alle globuline -)- een deel van het albumine uitzout.

Over de eigenlijke techniek van de refractometrische bepaling kan
ik kort zijn. Men vindt deze nauwkeurig beschreven in het boek van
Brugsch en Schittenhelm : klinische Laboratoriumstechnik.

Ik kan volstaan met te vermelden, dat wanneer men gebruik maakt
van de dompelrefractometer van Zeiss en de bepalingen in duplo
verricht, men ruim 40 cc serum noodig heeft.

Maakt men gebruik van het hulpprisma dan zijn slechts enkele
cc serum voldoende. De uitkomsten zijn naar mijn ervaring echter
lang niet zoo nauwkeurig.

Alle bepalingen worden verricht bij 17,5° C., waarbij natuurlijk
gebruik gemaakt wordt van een waterbad dat met ijs op die tempera-
tuur wordt gebracht en gehouden.

Heeft men het benoodigde amm. sulfaat (ⁿD | verz. opl. - ^I>3354o)
en azijnzuur (ⁿD 1/50 N. azijnzuur = 1,33336) eenmaal voor een
reeks bepalingen gesteld dan heeft men voor ieder onderzoek slechts
drie bepalingen te verrichten, nl.:

van het volserum, van het fïltraat na het neerslaan van het globuline
en van het niet-eiwit na koken van het serum met gelijke deelen 1 \'25 N.
azijnzuur.

Uit de gevonden waarden kan men de refracties van de aanwezige
albuminen en globulinen bepalen en door deelirig met de factoren
resp. 0.00177 en 0,00229 de percentages volgens Robf.rtson berekenen.
Zooals reeds werd vermeld, komt de som van de aldus berekende
albumine en globolinepercentages practisch met de volgens Kjeldahi.
gevonden hoeveelheid totaal eiwit overeen.

In de veeartsenijkundige literatuur vindt men over dit onderwerp
nog zeer weinig vermeld. Bekend zijn mij de onderzoekingen van Luy
en v. Deseö, die voor zoover ik weet zich alleen met dc refractometrie
van paardensera hebben bezig gehouden.

Daar de door mij gevonden waarden bij gezonde paarden met die
van Luy (ook volgens Robertson bepaald) geheel overeenstemmen,
heb ik van een systematisch onderzoek van een groot aantal normale
paardensera afgezien.

Het percentage bedraagt bij het paard resp. voor het totaal eiwit,
albumine, globuline, alb/glob. quotiënt, 6,27—7,07%, 3,36—4,02%,
2,60—3,25%, 1,05—1,42% gemiddeld 6,70%, 3,69%, 3,00% 1.23%.

Volgens Wirth bedraagt het totaal eiwitgehalte van het paarden-
serum 6,9—9,0% (gemiddeld 8,1%), het albuminegehalte gemiddeld
4,54% en het globulinegehalte gemiddeld 3,50%, het alb/glob. quotiënt
dus 1,30.

De door Luy en ook de door mij gevonden waarden liggen lager ;
de verhouding van de beide eiwitten komt met het door Wirth op-
gegeven quotiënt overeen.

Over de verhoudingen in normale rundersera vindt men weinig in de
literatuur vermeld en wat men vindt loopt nog al heel erg uit elkaar.
Volgens de opgaven in het handboek van Wirth bedraagt het totaal
eiwitgehalte 6,8—9% (gemiddeld 7,5%), de albumine- en globuline-
fracties resp. gemiddeld 5,32 en 2,18%, het alb/globulinequotient
dus 2,44.

Gorter die eveneens enkele rundersera onderzocht, vond quotienten
van ongeveer 1 en lager.

Handovsky vond bij 48 willekeurige runderen volgens de methode
Robertson voor het totaal eiwit gemiddeld 6,65%, voor het alb/glob.
quotiënt 1,42. Hij merkte bij zijn onderzoek op, dat bij mensch en dier
in een normaal serum refractie en viscositeit met elkaar overeenstemmen.
Bij tuberculose van mensch en dier vond hij steeds een verhoogde
viscositeit. Uit het artikel kreeg ik niet den indruk, dat de bloedbevin-
dingen voldoende met de bevindingen na den dood werden gecontro-
leerd.

Ten einde deze verschillende opgaven te controleeren, werden door
mij de sera van een 26 tal gezonde runderen onderzocht. Deze dieren,
voor het meerendeel Europeesche melkrunderen, waren ook bij de slacht
geheel gezond bevonden.

Om den invloed van drachtigheid en lactatie na te gaan werden de
onderzochte dieren in een 4 tal groepen verdeeld, te weten : dieren
niet drachtig en droog, niet drachtig en melkgevend, drachtig en droog
en drachtig en melkgevend.

Deze waarden komen dus speciaal wat de verhouding betreft merk-
waardig met de door Handovsky gevonden uitkomsten overeen.

Uit mijn bepalingen blijkt, dat drachtigheid en lactatie practisch
van geen invloed zijn, zoodat men bij de beoordeeling van patholo-

De verschillende waarnemingen bij den mensch, dat zwangerschap
aanleiding geeft tot een vermeerdering van het globulinegehalte, vindt
men dus niet bij het drachtige rund terug.

Ook de hoeveelheid geproduceerde melk en het stadium van drach-
tigheid waarin het dier verkeert hebben op de eiwitverhoudingen
weinig of geen invloed.

Alleen in het bloed van een rund, dat een dag te voren had gekalfd
werd een buitensporig hoog albuminegehalte gevonden waardoor het
alb./glob. quotiënt tot 2,44 was gestegen.

Bij de Madoereesche stieren, welke in het slachthuis werden geslacht
vond ik over het algemeen lagere waarden voor het totaal eiwitpercen-
tage. Dit moet worden toegeschreven aan een gewoonte van de Soera-
bajasche slagers de slachtdieren kort voor de slacht vol te gieten met
water, waardoor een verdunning van het bloed plaats vindt, dus een
kunstmatige hydraemie ontstaat.

Niet zelden werden bij dergelijke dieren waarden van 5,50—6,00%
totaal eiwit en zelfs nog lagere gevonden.

Vermoeidheid schijnt nóch op het totaal eiwitgehalte, nóch op de
verhouding eenigen invloed te hebben. Bij eenige melkrunderen, die
11a een marsch van ongeveer 15 km sterk vermoeid aankwamen,
bleken de verhoudingen kort na aankomst dezelfde te zijn als na een
dag rust.

Verder bleek mij, wat trouwens al bekend was, het bloed uit het
veneuze stelsel (V. jugularis) dezelfde samenstelling te hebben als het
bloed uit het arterieele (A. carotis).

In de chemische literatuur vond ik hier en daar de mededeeling,
dat in het serum van nuchtere kalveren geen globulinc aanwezig zou
zijn. Dit moet ongetwijfeld op een vergissing berusten. Bij een nuch-
ter kalf vond ik voor het globulinegehalte eenmaal een percentage
van 1,07, voor het totaal eiwit 5,07%, waardoor de verhouding afwijkend
hoog werd, nl. 3,74.

Bij een kalf van 2 maanden is de globulinefractie al aanmerkelijk
hooger, nl. 1,69% en bij een kalf van 1 jaar nadert het quotiënt al bijna
het normale, nl. 1,84 (totaal eiwit 6,89%).

Loopen de verhoudingen bij verschillende dieren individueel nog
al uiteen, het is mij gebleken dat de percentages van de eiwitten of
zooals men zegt het eiwitspeclrum bij een zelfde dier in een lange periode
weinig of niet schommelt.

totaal eiwitpercentage varieerend van 5,82 tot 6,o8°₀ met een quotiënt
van 1,28 tot 1,41.

Oorspronkelijk had ik het voornemen den invloed van increten (door
extirpatie van klieren met interne secretie en toedienen van hormoon-
preparaten) in mijn onderzoek te betrekken. Door verschillende om-
standigheden heb ik daarvan af moeten zien. Wel is mij gebleken dat
subcutane injectie van adrenaline (5,25 en 2,5 cc binnen een uur tijds
bij een paard) geen invloed heeft op het eiwitspectrum. Alleen steeg ten
gevolge van vochtverlies door sterk zweeten het eiwitpercentage van
7,26—7,57% ; de verhouding bleef echter onveranderd.

Interessant waren cle waarnemingen bij parenterale toediening van
vreemd eiwit. Zoo spoot ik eenige malen een kalfje van 8 maanden in
met paardensetum en omgekeerd een paard met runderserum. Bij het
kalf kon ik zelfs met grootere hoeveelheden paardenserum (100 cc)
geen anaphylactische verschijnselen opwekken ; bij het paard daaren-
tegen wel met runderserum.

Bij dit paard werden op 2 achtereenvolgende dagen 100 cc. runcler-
serum subcutaan ingespoten. Zes dagen na de eerste injectie was het
eiwitspcctrum reeds duidelijk veranderd. Het totaal eiwitpercentage
was gelijk gebleven, doch de verhouding was teruggegaan van 1,24
tot 0,82, tengevolge van een vermeerdering van de globulinefractie van
bijna 1%.

Een daarop intraveneus toegediende hoeveelheid runderserum van
100 cc. veroorzaakte alle symptomen van anaphylaxie (herhaaldelijk
clefaeceeren, frequente ademhaling, zweeten en geringe stijging van
de temperatuur). Het alb./glob. quotiënt daalde van 0,80 tot 0,57
en liep later langzaam weer op. De vermeerdering van het globuline
bleef echter weken lang bestaan, waardoor het quotiënt steeds•< t
bleef.

Bij het met paardenserum ingespoten kalf werden niettegenstaande
herhaalde, zoowel subcutane als intraveneuze inspuitingen, geen noe-
menswaardige veranderingen in het eiwitspectrum waargenomen, terwijl
clinische verschijnselen van anaphylaxie onopgemerkt bleven.

Het is een bekend feit, dat alle antilichamen aan de globulinefractie
van het serumeiwit worden gebonden, zoodat het waarschijnlijk is
dat een vermeerderd globulinegehalte een aanwijzing is voor de vorming
van antistoffen in een bepaalde hoeveelheid. Het is daarom niet uit-
gesloten dat de bepaling van de globulinefractie, i.c. de vermeerdering
daarvan een waardemeter kan zijn bij de waardebepaling van antisera.

Reeds eerder werd waargenomen, dat het globulinegehalte aanmer-
kelijk stijgt bij paarden, welke voor de bereiding van diphtherieserum
zijn ingespoten met diphtherietoxinen.

Ook in de literatuur zijn er waarnemingen vermeld, die, wat het
ontstaan van hermaphrodieten betreft, op een geslachtsomkeer wijzen.
Crew schrijft over een geitje, dat op een tentoonstelling geprimeerd
was, later het bokketype kreeg en mannelijke geslachtsdrift toonde.
Ongeveer in dezelfde tijd publiceerde Blair Bell een belangrijk geval
bij een 17-jarig meisje, dat een goede gezondheidstoestand had, maar
wiens stem dieper was geworden. Bij het klinisch onderzoek werd behalve
een vergrote schildklier niets gevonden. Op de leeftijd van 19 jaar werd
het voorkomen mannelijker, kreeg het een snor en een mannelijke
beharing van het lichaam. Nader onderzoek wees uit, dat de linker
gonade vergroot was. Bij een proeflaparotomie werd ten behoeve van
het histologisch onderzoek een stukje uit beide genitaalklicren genomen.
De linker zou een testis en de rechter een ovarium zijn. Bij een tweede
laparotomie werden beide gonaden, de tubae en de fundus uteri ver-
wijderd. 8 maanden later was het haar op de bovenlip en aan de benen
verdwenen, was de stem hoger geworden en figuur en huid in vrouwe-
lijke (?) richting veranderd. De mammae waren klein, doch men
vergete niet, dat de beide genitaalkliercn niet meer aanwezig waren.

De bouw en samenstelling der genitaalklieren in de door Blair Beli.
en door mij waargenomen gevallen zal ik U in het verloop van de voor-
dracht mededelen. Het feit der waarneming van geslachtsomkeer tijdens
het leven en het optreden van hermaphrodisie bewijst, dat verandering
van geslacht mogelijk is en dat dus de waarnemingen, die reeds door
Tacitus hieromtrent worden vermeld, juist zullen zijn, maar toont
tevens aan, dat een verband tussen dit verschijnsel en intersexualiteit
aannemelijk is.

Van deze laatste veronderstelling uitgaande was het van het hoogste
belang aangetoond te zien, wanneer de geslachtsverandering gewoonlijk
zou moeten plaats vinden. Verondersteld mag worden, dat zij meestal
tijdens de embryonale ontwikkeling haar beslag zal krijgen. Voor zoog-
dieren en voor vogels is dat moeilijk aantoonbaar, aangezien het herma-
phroditisme daarvoor in een te gering percentage voorkomt. In de
laatste tijd is het mij mogen gelukken een varkensfamilie te verkrijgen,
waarin intersexualiteit heriditair is. Mogelijkerwijze kan ik daardoor
in het bezit van varkensfetus komen, waarin het proces van de
geslachtsomkeer bezig is zich te voltrekken. Tot nu toe heb ik mij

moeten beperken tot waarnemingen bij pasgeboren dieren. De aanleiding
tot de veronderstelling, dat jonge dieren meer kans op succes zouden
kunnen bieden dan oudere, sproot voort uit de omstandigheid, dat de
eerste vaker ovariotestes bezaten dan de laatste, die in verreweg de
meeste gevallen testes hebben. Wanneer dit verschil tussen de verschil-
lende leeftijden een gevolg mocht blijken te zijn van het verdwijnen
van het ovariale weefsel door de invloed van de geslachtsomkeer, dan
zou het mogelijk moeten zijn in sommige gevallen van intersexualiteit
bij pasgeboren dieren verschijnselen te ontdekken, die tot deze oorzaak
zouden moeten zijn terug te brengen. Dank zij het vele materiaal, dat
mij van alle zijden werd aangeboden en dat, wat ik door aankoop heb
kunnen bemachtigen, heb ik zowel bij jonge geiten als bij jonge varkens
beelden kunnen aantreffen, die hun verklaring konden vinden in het
aannemen van een geslachtsomkeer tijdens de ontwikkeling.

Bij een pasgeboren geitje werd voor andere doeleinden linkszijdige
ovariotomie verricht. Het uitgenomen orgaan bleek een ovariotestis
te zijn met het testiculaire deel cranioventraal. Na 4 maanden werd
het diertje gedood. Ook rechts was er een ovariotestis met het testiculaire
stuk eveneens cranioventraal. Maar hier was dit laatste gedegenereerd,
m.a.w. het mannelijke was bezig te verdwijnen. Een bewijs is dit voor-
beeld niet, hoogstens een aanwijzing.

Van een groot aantal (30) pasgeboren geiten werden de geslachts-
klieren microscopisch onderzocht. Een der dieren was een unilaterale,
ware hermaphrodiet ; beide geslachtsklieren lagen sublumbaal, de
buizen van Wolff en Müller waren goed ontwikkeld, uitwendig was
er een vulva. De linker gonade was een testis, de rechter een ovariotestis.
Beide hadden in de tunica albuginea zaadbuisjes, die op enkele plaatsen
met de medullaire in verbinding stonden, terwijl de rechter bovendien
vele primaire follikels in de omhullende kapsel liet zien. Het dikwijls
gevacuoliseerde protoplasma der eicellen en de zwakke en gelijkmatige
kleuring der eikernen wees op een tendenz tot teruggang, eerder dan
op een van verdere ontwikkeling. Het omringende bindweefsel leek op
het ovariale stroma. Hetzelfde deed het bindweefsel op verschillende
plaatsen van de linker testis, zodat het vermoeden voor de dag kwam,
dat in een vroeger stadium van de ontwikkeling ook hier eicellen moeten
hebben gelegen. Dit en het degeneratieve voorkomen der eicellen in
de rechter klier geven een aanwijzing, maar ook niet meer, dat het
vrouwelijke bezig is te verdwijnen en het mannelijke dus als zich hand-
havende het alleen overblijvende zal zijn. De gedachtengang wordt
dus zo, dat de ontwikkeling in vrouwelijke richting is begonnen, daarna
een keerpunt heeft moeten doorstaan om zich in mannelijke richting-
voort te zetten, waarbij het vrouwelijke geleidelijk aan te loor zal gaan.

Een meer direct bewijs leverde een waarneming, gedaan bij een
6 weken oude big, die een bilaterale, ware hermaphrodiet bleek te
zijn. De linker gonade, die in het scrotum was gelegen, was grotendeels
een testikel. De dikke tunica albuginea bevatte evenwel primaire

follikels en zaadbuisjes, terwijl om het geheel een kiemepitheelbeklecling
aanwezig was. Het merkwaardige was, dat op enkele plaatsen een
nieuwvorming van eicellen uit het kiemepitheel nog gaande was en
dat op andere primaire follikels oppervlakkiger lagen dan de zaadhuisjes.
Aannemende, dat de beide vormingen uit het kiemepithelium zijn
voortgekomen en er rekening mede houdende, dat het gehele orgaan
een testikel was, werd dus nu om een mannelijk aangelegde klier vrou-
welijk weefsel gevormd. Dit duidt er op, dat hier een andere geslachts-
impuls werkzaam is dan oorspronkelijk het geval was, m.a.w. dat een
mannelijk dier bezig is vrouwelijk te worden.

Ook is van grote betekenis, dat ik het geluk heb mogen hebben een
jong dier te onderzoeken, dat nog in de periode van de geslachtsomkeer
verkeerde. Door het kiemepitheel van één der klieren van deze 6 weken
oude big werd op de ene plaats mannelijk weefsel in de vorm van zaad-
buisjes en op een andere vele eicellen gevormd, \'l ussen de beide gebieden
lag een mengingsgebied, waarin eicellen en zaadbuisjes niet alleen naast
elkander, maar ook in elkander waren te vinden.

Een varken van ca. i jaar met twee ovariotestes toonde in het over-
gangsgebied van de beide delen in één der gonaden vormingen die voor
een deel zaadbuisjes en voor een ander deel follikels waren. In beide
kwamen eicellen voor.

Wanneer deze bij jonge dieren waargenomen gevallen bezien worden
van het gezichtspunt ener mogelijk aanwezige geslachtsomkeer uit,
kan moeilijk worden ontkend, dat daardoor een redelijke verklaring
der beelden wordt gegeven en dat de waarschijnlijkheid van een
intrauterin plaats gehad hebbende geslachtsverandering in gevallen
van hermaphrodisie groter wordt.

Dc derde weg, die bewandeld kan worden om na te gaan of geslachts-
omkeer bij het optreden der interscxualiteit in het spel is, is die, welke
probeert de bij zulke dieren gevonden geslachtsklieren met behulp van
dit principe ontogenetisch te verklaren.

Het duidelijkste wordt dit aangegeven door de resultaten der onder-
zoekingen van Goldschmidt met Limantria dispar, met behulp van
welke vlinder hij in staat is geweest iedere gewenste vorm van intersc-
xualiteit te fokken. Hij gaat van de opvatting uit, dat ieder dier bisexueel
is aangelegd. Is het mannetje homozygoot, dan stelt hij dat door MM (F)
voor. Het heterozygote vrouwtje krijgt dan de formule Mm(F). M.
geeft de mannelijke en (F) de vrouwelijke factoren weer. Dat in een
enkelgeslachtelijk individu het heterosexuele niet tot uiting komt, wordt
verklaard door aan te nemen, dat de factoren, die hiervoor moeten
zorgen, in hun werking onderdrukt worden door de andere, die een
geringere betekenis, waarde of valentie bezitten. Goldschmidt neemt
aan, dat er een bepaald verschil in valentie tussen de mannelijke en
vrouwelijke factoren moet bestaan, wil er van een enkelgeslachtelijk
dier sprake zijn. Het kleinste verschil, waarbij dit nog kan geschieden,
is het zgn. epistatische minimam van Goldschmidt. In een wijfje moet (F)

groter zijn dan Mm en in een mannetje MM groter dan (F), Li het
verschil kleiner dan het epistatische minimum, dan is de verhouding voor het
vormen van een intersex geschapen, waarbij aanvankelijk de ontwikkeling
begint in de richting van het geslacht, dat bij de bevruchting door
het X—2X mechanisme is bepaald, om 11a verloop van tijd in die van
het andere geslacht verder te gaan. Er is dus een bepaald, moment in
de ontwikkeling, waarop een omkeer van het geslacht plaats vindt.
Het tijdstip, waarop dit geschiedt, is afhankelijk van de verhouding
van het valentieverschil van (F) en MM, (eventueel van (F) en Mm)
tot het epistatische minimum. Hoe meer het eerste, d. i. het verschil,
het laatste nadert, hoe verder in de ontwikkeling het keerpunt is gelegen.
Hoe meer zij uit elkander lopen, hoe eerder de transformatie van het
geslacht plaats grijpt.

Deze door Goldschmidt ontwikkelde theorie is gebaseerd op zijn
waarnemingen bij Limantria, die over de gehele aarde te vinden is
en waarvan mannetjes en wijfjes duidelijk van elkander zijn te onder-
kennen. Reine teelt geeft de gewone geslachtsverhouding 50 : 50.
Kruising kan hetzelfde resultaat hebben, maar ook, dat naast normale
mannetjes wijfjes voorkomen, die een bepaalde graad van intersexuali-
teit vertonen, d.w.z. mannelijke kenmerken laten zien. Ook het omge-
keerde kan het geval zijn. De uiterste graad van intersexualiteit of
geslachtsomkeer is het volkomen aannemen van de kenmerken van de
heterosexe. Bij vergelijking van de verschillende vormen van inter-
sexualiteit, die er dus mogelijk zijn, kan er een reeks gevormd worden,
die bij het normaalgeslachtelijke dier begint, tot aan volkomen geslachts-
omkeer toegaat, met daartussen in eerst geringe en dan steeds sterkere
intersexualiteit. Goldschmidt kende door ervaring de valentie der
geslachlsfactoren van al zijne rassen, had ze zelfs in getallen uitgedrukt.
Hij onderscheidde sterke en zwakke rassen en kon voorspellen welke
graad van intersexiualteit bij een bepaalde kruising voor de dag zou
komen.

Een nauwkeurig histologisch onderzoek wees uit, dat in de aanvang
der ontwikkeling het geslacht zich vormde, zoals door het X- 2X
mechanisme was voorspeld, d.at daarna een keerpunt optrad, waarna
de heterosexuele kenmerken zich op de voorgrond stelden. Als deze
omkeer tot stand komt binnen de periode, waarin het geslacht zich
differentieert, kunnen kenmerken van beide geslachten tot uiting
komen, maar wanneer hij pas optreedt, nadat alle organen en weefsels
zijn vastgelegd, ontsnapt hij aan de waarneming, omdat dan geen
veranderingen meer mogelijk zijn. Geslachtsomkeer in het stadium der
indifferente aanleg, d. i. dus voor er van geslachts-differentiatie sprake
is, zal tot gevolg hebben, dat van het oorspronkelijke door het X—2X
mechanisme bepaalde geslacht niets tot uiting komt en dat er dus een
individu van het voorkomen der heterosexe ontstaat. Waar een testis
in zoo\'n geval aanwezig is, had een ovarium behoren te liggen en
omgekeerd.

Uit het werk van Goldschmidt volgde, dat hoe eerder de omkeer plaats
vindt, hoe sterker de intersexualiteit is, hoe later de omkeer optreedt, hoe geringer
de intersexualiteit is. Dit is de tijdwet van Goldschmidt, volgens welke
alle hermaphrodieten of intersexen bij de zoogdieren en vogels kunnen
worden verklaard, ook die, welke na het optreden van bepaalde,
ovariale tumoren ontstaan.

Pas ik thans de tijdwet van Goldschmidt op de hogere gewervelde
dieren toe, dan kom ik tot het volgende :

a. omkeer in het stadium van de bindweefselepitheelkern der kiemlijst,
met als gevolg een dier, dat volkomen van het andere geslacht is, maar
in zijn chromosomenverhouding het oorspronkelijke geslacht heeft
behouden.

b. omkeer in het stadium der medullaire strengen. Was de aanleg
vrouwelijk, dan gaan onder invloed van de sterker geworden mannelijke
factoren de medullaire strengen tot zaadbuisjes worden en zal het
orgaan zich als een testis ontwikkelen. Bij. oorspronkelijke mannelijke
aanleg worden de medullaire strengen die van het vrouwelijke dier en
zijn een inleiding tot de ovariale ontwikkeling, die verder wordt door-
lopen, zodat ten slotte een eierstok het resultaat is.

c. omkeer in het stadium der corticale strengen. Hierbij is er dus
steeds sprake van een vrouwelijke aanleg, aangezien in de ontwikkeling
van een testikel corticale strengen ontbreken. Er zijn nu verschillende
mogelijkheden :

1. dc corticale strengen hebben nog geen differentiatie getoond,
zodat eicellen ontbreken. Zij worden alle tot corticale zaadhuisjes en
er ontstaat een testikel met een medullaire en een corticale afdeling.

2. een deel der corticale strengen toonde reeds follikels. Deze ver-
anderen niet meer en het gevolg is een cortex om de medullaire testis
uit corticale zaadbuisjes en follikels bestaande, soms zaadbuisjes met
follikels erin, of beide door elkander gemengd.

3. alle corticale strengen zijn reeds gedifferentieerd. Er zal nu een
ovariotestis gevormd worden met een centrale testikel en een corticaal
ovarium, dat a. om het geheel aanwezig kan zijn, b. voor een deel
als een kap op de testis kan zijn gezeten maar c. ook slechts hier en daar
in de tunica albuginea testis kan voorkomen.

d. omkeer, wanneer het ovarium reeds is gevormd, dus ook als het reeds
heeft geovuleerd. Het omringende kiemepithclium kan nu nieuwvor-
mingen doen ontstaan, die in de vorm van strengen ontstaan en onder
invloed van de nieuwe mannelijke impuls tot zaadbuisjes worden.
Het gevolg is een ovariotestis met centraal ovarium en perifere testikel,
zoals die gevonden is bij de twee geiten, waarvan ik tijdens het leven
de geslachtsomkeer heb mogen waarnemen.

e. als om een testikel het kiemepithelium is blijven bestaan, wat op
zich zelf al reeds een vrouwelijk kenmerk is, kan bij de omkeer naar het
andere geslacht uit het kiemepithelium nog alles gevormd worden, wat
des eierstoks is en kan ook dan nog een ovariotestis ontstaan met een

centrale testis en een perifeer ovarium. De geslachtsdrift van een zo
gevormd dier is meer vrouwelijk, dan die van een ander met een derge-
lijke ovariotestis, waarbij de omkeer naar mannelijk heeft plaatsgegrepen.

Van al deze gevallen kan ik U beelden laten zien van in de loop
der tijden verzamelde preparaten. Ik zou ze als even zoovele docu-
menten willen gebruiken om mijn betoog te verstevigen en hoop U
aangetoond te hebben, dat bij aanname van geslachtsomkeer in de
ontwikkeling der hermaphrodieten of intersexen een verklaring is ge-
vonden, die aan alle redelijk te stellen eisen voldoet.

Ik heb mijn voordracht genoemd physiologische en pathologische
intersexualiteit en heb er alreeds op gewezen, dat ik bij de laatste,
waarbij de geslachtsomkeer het steeds waarneembare kenmerk was,
voor het feit zou komen te staan aan te tonen, dat de ovariale tumoren,
die als oorzaak worden aangezien uit embryonale elementen moeten
voortkomen, welke in het ovarium aanwezig zijn. Bij de eerste groep
waren immers de embryonale elementen aanwezig en moest de geslachts-
verandering worden bewezen. Gelukt me bij de tumoren het omge-
keerde, dan heb ik beide vormen tot hetzelfde principe teruggebracht.

Verandering van het geslacht tengevolge van tumoren is voor zover
mij bekend., steeds gezien van vrouwelijk naar mannelijk, zodat men dan
ook steeds spreekt van vermannelijking. Trouwens bij de intersexen
of hermaphrodieten zijn de gevallen van vervrouwelijking zo in de
minderheid, dat er onderzoekers zijn, die zich daarmede niet eens
bezighouden. Het aantal mannelijke pseudohermaphrodieten = vrou-
welijke intersexen is zeer groot, het aantal vrouwelijke pseudoherma-
phrodieten = mannelijke intersexen is zeer gering. Vermannelijking
door tumoren is bij de mens zeer goed bekend. Gezwellen van de
epiphyse, bijnier en het ovarium zijn er voor bekend. Bij de vogels
is het proces ook een zeer veel waargenomen verschijnsel. Er zijn
onderzoekers, die het verloren gaan der eieren uit de eierstok op hoge
leeftijd als een causaal moment aangeven voor het optreden der ver-
mannelijking, die bij oude kippen zo vaak wordt waargenomen. Dat men
hier niet steeds met vermannelijking te doen heeft, maar met het op-
treden van haneveren, zoals ook na castratie van kippen het geval is,
zou ik U aan een 35 jaren oude eend kunnen demonstreren, die het
mannelijke vederkleed had aangenomen. Zelfs het nauwkeurigste
onderzoek heeft ons niet in staat gesteld ook nog maar iets van het
ovarium bij dit dier te vinden. Anders wordt de kwestie, wanneer de
geslachtsomkeer bij jongere kippen en eenden gezien wordt.

Behalve bij vogels komt vermannelijking door ovariale tumoren bij
huisdieren zeer weinig voor. In de literatuur zijn er mededelingen van
twee gevallen bij de koe, nl. één van Pearl en Surface en één van
Calder. Bij beide werd een cysteus gedegenereerd ovarium gevonden.
Lipschütz beschrijft een cavia, die drie jaar geleden de testes werden
ontnomen en waarin in de nier een ovarium werd getransplanteerd,
Het dier had daarna goed ontwikkelde tepels en mammae gekregen.

die zelfs colostrum hadden gesecerneerd. Na drie jaar waren bij de
sectie een normale penis, normale zaadblaasjes en normale prostata
aanwezig. Dc getransplanteerde eierstok was geheel tot epithelioicl
weefsel geworden, welker cellen aan luteinecellen herinnerden.

Lipschütz vermoedt, dat deze tumorachtig woekerende cellen van
de medullaire strengen stammen, die in de hilus van een normaal
caviaovarium gevonden worden.

Eén geval is er mij bekend van een paard, dat ik zelf heb mogen
onderzoeken. In één der militaire ziekenstallen was een merrie, die de
lastige neiging kreeg, als een hengst de andere paarden te bespringen.
De clitoris van dit dier was vergroot. Het hoofd werd zwaarder. Het
voorkomen van het dier bleef overigens dat van een merrie, alleen
werd de houding evenals de blik mannelijk. Het klinische onderzoek,
dat door Prof. Hartog werd verricht, had tot resultaat, dat een verdikt
en vergroot rechter ovarium gevonden werd, dat later bij het macro-
scopisch en microscopisch onderzoek onderkend werd als een cystade-
noma ovarii.

De kippen en eenden, bij welke ik vermannelijking heb gezien,
kunnen in 4 groepen verdeeld worden, waarbij de volgende steeds
de voorgaande in verschijnselen overtreft en waarbij de laatste groep
uit dieren bestaat, die vrijwel of geheel haan zijn geworden.

Het kan in verband met de beschikbare tijd helaas niet meer mijn
bedoeling zijn U de tumoren te schetsen, die in de ovariën der dieren
werden gevonden. Wel kan ik U mededelen, dat het mij steeds is mogen
gelukken met enige mate van waarschijnlijkheid aan te geven, dat aan
de nieuwvormingen interstitiele cellen ten grondslag liggen, die van
de medullaire of van de corticale strengen afkomstig zijn. De tumoren
ontstaan nl. daar, waar die cellen zijn gelegen, d.i. in de wand der
follikels en in het merggedeelte van het orgaan. In verschillende der
tumorcn is een rangschikking van deze cellen in strengen en in buizen
te zien, in een enkele zijn de cellen, strengen en buizen in elkanders
onmiddellijke nabijheid in volgorde aanwezig. De buizen kunnen geheel
op die van een crvptorche testis of op die van een hermaphrodiet
gelijken.

Steun aan deze zo juist aangeduide genese uit medullaire of corticale
cellen geeft de waarneming van Lipschütz met de gecastreerde manne-
lijke cavia, waarin intranephraal een ovarium was getransplanteerd
en waarbij waarschijnlijk uit dc medullaire strengen een tumor was
ontstaan, door welks hormonen de mannelijke kenmerken weer duide-
lijker te voorschijn kwamen. Maar ook is van belang, dat in het geval
van Blair Bell van geslachtsomkeer bij de mens het testiculaire deel
van de ovariotestis zijn ontstaan te danken had aan gepersisteerde
medullaire strengen en waarin de nieuwvorming nog steeds bezig was
zich daaruit te ontwikkelen. En ten slotte moge ik een geval noemen
van een haan, die in het bezit was van één ovariotestis en twee testes.
In cle eerstgenoemde klier was een nieuwvorming van testisweefsel

met volledige spermiogenese gaande, die uit zaadbuisjes bestond,
waarvan het ontstaan uit interstitiele cellen stap voor stap in het prepa-
raat was te volgen. Aan te nemen, dat dus in gevallen van vermanne-
lijking door tumoren in het ovarium de specifieke bestanddelen van de
medullaire en corticale cellen afkomstig zijn, mag een opvatting zijn,
waarvoor vele feiten en inzichten pleiten.

De conclusie, waartoe ik dan ook ben gekomen is deze, dat zowel
in gevallen van physiologische als van pathologische intersexualiteit
geslachtsomkeer en vorming uil embryonaal materiaal, of uit materiaal
met embryonale tendenzen, samengaande momenten zijn. In de eerste
ontstaat een normaal tussengeslachtelijk dier, in het laatste zijn er
onbekende omstandigheden, die een tumorweefsel doen te voorschijn
komen. Voor deze omstandigheden een aannemelijke verklaring te
vinden, zal wel een der vrome wensen blijven.

Intersexualiteit is een geslachtelijke toestand, waarin die dieren
verkeren, die een geslachtsomkeer hebben ondergaan. Gewoonlijk zijn
deze dieren eerst vrouwelijk geweest en daarna mannelijk geworden.
Zij tonen veelal naast oorspronkelijk vrouwelijke, nieuw verkregen
mannelijke eigenschappen en zijn dus hermaphrodieten. Zal deze
verandering zich in de bouw van de geslachtsklier demonstreren, dan
zullen er veranderingen ten opzichte van de normale testis zichtbaar
moeten zijn, die tot vormingen, die in een ovarium of in de ontwikkeling
van een ovarium thuis behoren, zijn terug te brengen.

Wanneer men dus de waargenomen veranderingen in hun ontstaan
wil verklaren, zijn er noodig : a. embryonaal weefsel, waaraan men de
verandering kan zien ; b. een veranderde geslachtsimpuls, die de ver-
anderingen tot stand brengt.

Naast het gewone hermaphroditisme is er nog een andere vorm
van intersexualiteit, die zich uit door geslachtsomkeer en door de vor-
ming van een ovarialc tumor. Zal er een overeenkomst met de eerste
bestaan, clan zal, omdat de veranderde geslachtsimpuls duidelijk waar-
neembaar is, aangetoond moeten worden, dat de tumor uit embryonaal
gebleven cellen te voorschijn komt. Het verschil tussen beide tijdens het
onderzoek is, dat bij de eerste zgn. physiologische intersexualiteit, de
geslachtsomkeer moeilijk aantoonbaar is, terwijl bij de laatste, de patho-
logische intersexualiteit, de moeilijkheid bestaat in het vinden van het
embryologische materiaal, dat de moederbodem van de tumor is.

Een drietal wegen worden aangegeven om de geslachtsomkeer in
de genese der physiologische vorm aannemelijk te maken, terwijl uit
een onderzoek, dat gevallen van vermannelijking bij vogels en paard
betreft, als grote waarschijnlijkheid te voorschijn komt, dat cellen,
in het ovarium verspreid liggende maar afkomstig van het kiemepithe-
lium, de bodem vormen, waarop de tumor groeit.

Intersexualität ist eine geschlechtliche Lage, in welcher diejenige Tiere sich
befinden, die eine Geschlechisänderung erlitten haben. Meistens sind diese Tiere
zuerst weiblich gewesen und dann männlich geworden. Sie zeigen öfters neben ur-
sprünglich weiblichen, neu erhaltene männliche Eigenschaften und sind also Herma-
phroditen. Wird sich diese Aenderung in dem Bau der Geschlechtsdrüse offenbaren,
so müssen Aenderungen in Bezug auf den normalen Testis ersichtlich sein, welche
zurückzuführen sind zu Bildungen, die zu einem Ovarium oder zur Entwic klung
eines Ovariums gehören.

Falls man also die beobachteten Aenderungen in ihrem Entstehen erklären will,
so sind dazu notwendig :

der Intersexualität, welche sich offenbart durch Geschlechtsänderung und Bildung
eines ovarialen Tumors.

Wenn eine Uebereinstimmung mit der ersten besteht so muss, weil der geänderte
Geschlechtsimpuls deutlich zu konstatieren ist, nachgewiesen werden, class der
Tumor aus embryonal gebliebenen Zellen entstanden ist.

Der Unterschied zwischen beiden während der Untersuchung ist, dass bei der
ersten, sog. physiologischen Intersexualität, die Geschlechtsänderung schwierig
nachzuweisen ist, während bei der letzten, der pathologischen Intersexualität, die
Schwierigkeit darin besteht das embryologische Material zu finden, das den Mutter-
boden des Tumors bildet.

Drei Wege werden angegeben die Geschlechtsänderung in der Genese der physio-
logischen F\'orm wahrscheinlich zu machen, während es sich, aus einer Untersuchung
bei der Vermänlichung von Vögeln und Pferd, als sehr wahrscheinlich erwiesen
hat, dass Zellen aus dem Kiemepithel, welche im Ovarium verbreitet sind, den
Boden bilden auf welchem der Tumor wächst.

Intersexuality is a sexual condition in which animals are that have undergone a
sexual reversal.

As a rule they show next to their female qualities new obtained male ones and
therefore they are hermaphrodites.

If this change demonstrates itself in the structure of the sexual gland, alterations
shall be visible, with regard to normal testes. Those alterations will probably fit the
tissue formations that are found in an ovarium or in the development of an ovarium

If one therefore wants to declare the observed alterations in their origin, one
needs : a) embryonal tissue, that contains the alterations, b) a changed sexual impulse,
that causes the alterations.

Next to the normal hermaphroditism there is still another form of intersexuality,
which expresses itself by sexual reversal and by the formation of an ovarial tumour.

If there exists a resemblance with the first, it is necessary to prove, that the
tumour originates from cells, that remained embryonally, as the changed sexual
impulse is plainly observable. The difference between both during the researches
is that in the first (s.c. physiological intersexuality) the reversal can only be shown
with dfficulty, whilst in the latter (pathological intersexuality) it is difficult to find
the embryological material that forms the initial Stade of the tumour.

Three ways are mentioned to make the reversal in the genesis of the physiological
form plausible, whilst from cases of sexual reversal in birds and in a horse with great
probability is stated that cells, laying spread in the ovary, but originating from the
germ-epithelium form the bottom on which the tumour grows.

L\'intersexualité est l\'état sexuel de ces animaux qui ont subi une transformation
de sexe.

Le sexe féminin précède ordinairement au sexe masculin. A côté d\'attributs
féminins primaires apparaissent des caractères masculins, de sorte que ces animaux
se présentent comme hermaphrodites.

Si ce changement se portera sur la structure même du tissu génital embryonnaire,
le testicule normal montrera certaines modifications qui se rapportent à l\'ovaire
ou au développement de celui-ci.

A côté de l\'hermaphrodisme ordinaire il existe encore une autre forme d\'inter-
sexualité qui se caractérise par une inversion sexuelle et par la formation d\'une
tumeur de l\'ovaire.

Parce que l\'impulsion sexuelle inversée est évidente, il faudra démontrer que la
tumeur provient de cellules embryonnaires qui ont persisté.

La difference entre les deux cas consiste dans le fait que dans l\'intersexualité
physiologique l\'inversion sexuelle est difficile à mettre en évidence, tandis que dans
l\'intersexualité pathologique, la difficulté réside à trouver le tissu embryonnaire
qui a servi de berceau à la tumeur.

La transformation de sexe par tumeurs de l\'ovaire, qu\'on a observée chez quelques
poules et une jument, se caractérise par le développement des neoformations, qui
se rapportent aux cellules, dispersées dans l\'ovaire et originaires de l\'épithélium
germinatif.

Uit het laboratorium van het Openbaar Slachthuis te Breda.
Directeur: J. J. MEIER.

Den 29 December j.1. werd aan het Openbaar Slachthuis alhier als
noodslachting een liggende hit aangevoerd. Het dier was sterk ver-
magerd, de temperatuur bedroeg 35.2°. Behalve een zeer bemoeilijkte
ademhaling viel verder een geringe etterige neusuitvloeiing op. Bij
inspectie toonde het zichtbare gedeelte van het neusslijmvlies, afgezien
van een livide kleur, geen afwijkingen. De submaxillaire klieren waren
niet vergroot.

Na de slachting bleek op het neusmiddenschot een complex van
zweertjes voor te komen, ter grootte van eenige vierkante centimeters.
In de longen werden verscheidene groote haarden aangetroffen, met
veel bindweefselvorming en centraal een kazige massa. In de andere
organen werden geen afwijkingen gevonden.

Wegens verdacht zijn van malleüs is kennis gegeven aan den
Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst te Breda, den heer
Stehouwer, op wiens advies materiaal is opgezonden naar de Rijks-

seruminrichting te Rotterdam, voor onderzoek op kwade droes. Het
resultaat van dit onderzoek was positief.

Ondanks het verplichte onderzoek d. m. v. malleïnatie van alle
paarden die in ons land geïmporteerd worden, blijkt dus toch nog mal-
leüs voor te kunnen komen. Daarom meen ik er goed aan te doen dit
overigens eenvoudige geval te vermelden.

NEDERLANDSCH CONGRES VOOR OPENBARE GEZOND
HEIDSREGEI.ING. CENTRAAL GEZONDHEIDSCONGRES.

Nu dc reorganisatie van dit congres is tot stand gekomen is het ge-
wenscht daarover ook in dit tijdschrift eenige mededeelingen te doen.
Wij putten daarbij in de eerste plaats uit de rede, die door den voor-
zitter Dr. N. M. Josephus Jitta op de vergadering van 2 Nov. 1.1. ^x)
werd gehouden. Deze zeide :

„Het Congres voor Openbare Gezondheidsregeling is thans gereorganiseerd en
„ik behoef niet uit te weiden over de redenen, die daartoe geleid hebben.

„Het Congres was onder meer een gelegenheid om de leden der gezondheids-
commissies samen te doen komen ten einde de algemenee belangen, die ook zij
„moesten behartigen, te bespreken. Bijna alle gezondheidscommissies waren leden
„van ons Congres en vele zonden steeds afgevaardigden naar onze bijeenkomsten.

..N\'u „la mort sans beaucoup de phrases" over de gezondheidscommissies is uit-
gesproken zonder dat voor die commissies iets anders in de plaats is gekomen,
„is het tijdstip aangebroken om het Congres langs nieuwe banen te leiden. (Het
„te prijzen initiatief van enkele gemeentebesturen om een niet door de Wet ge-
„sanctionneerde gezondheidscommissie in te stellen heeft hierop geen invloed).
..Dank zij dc medewerking van velen zijn wij daartoe thans in staat gesteld, al is
„er tot op heden slechts sprake van een reorganisatie op papier. Maar dat zal, ik
„ben er volkomen van overtuigd, spoedig veranderen.

„Het Congres voor Openbare Gezondhcidsregeling dankt zijn ontstaan aan hel
„Congres voor Nijverheids-, Hygiëne- en Reddingswezen, dat in 1890 te Amsterdam
„gehouden werd en waar toen de wensch naar een blijvende organisatie op het
„gebied der Volksgezondheid naar voren gebracht werd. Het heeft echter verschei-
„dene jaren geduurd alvorens dit Congres tot stand kwam, maar wij hebben ons
„niet te verdiepen in de redenen, die daartoe aanleiding gegeven hebben.

„Ongeveer midden 1896 is een circulaire verspreid, geteekend door Mr. Dr.
,,J. Heemskerk Azn., Ir. J. W. R. Conrad, Prof. van Overbf.ek de Meijer, H.
„J. A. M. Schaepman, Dr. W. P. Ruyscii en Prof. Saltet, waarin zij de oprichting
„van ons Congres mededeelen.

„Een groot aantal leden van diverse pluimage, theoretici en practici, belang-
stellenden uit hoofde van hun functie of uit louter altruïtische overwegingen,
„meldden zich als lid aan en het eerste Congres, dat gehouden werd op 21 September
„1896 was reeds een groot succes.

„Gelukkig is de belangstelling steeds levendig gebleven en het mag zeker met
„trots gezegd worden : telkens hoorde het Bestuur, dat het pas gehouden Congres
„groote interesse had ingeboezemd.

*) Exemplaren van dit verslag zijn op aanvrage verkrijgbaar bij Prof. C. F. van
Oijen, Biltstraat 166, Utrecht.

„Vooraanstaande mannen uit allerlei kringen hadden zich dan ook er voor ge-
spannen. Ik moge slechts de namen noemen van de voorzitters, die de vergade-
ringen hebben geleid. Het zijn, in chronologische volgorde, de heeren Mr. Dr. J.
„Heemskerk Azn., Ir. J. W. R. Conrad, Mr. B. B. Reiger, Burgemeester van
„Utrecht, Mr. l)r. H. Goeman Borgesius, de vader van de oorspronkelijke Gezond-
heidswet, Prof. C. H. H. Spronck, Prof. H. P. Wijsman, de heer Edo Bergsma,
,,U allen wel bekend, Mr. A. T. Baron van Lyndf.n, Ir. J. N. C. Tellegen, Burge-
„meester van Amsterdam en Jhr. Mr. A. J. Rethaan Macare.

„Van de belangstelling der Regeering mochten wij ons telkens overtuigen ; zelfs
„spreken onze annalen van een vergadering die door vier Ministers werd bijgewoond.

„Talrijk zijn de onderwerpen, die op onze vergaderingen werden behandeld
„en talrijk zijn ook de adviezen, die wij aan de Regeering mochten doen toekomen
„en wij mogen ons vleien, dat die adviezen steeds in welwillende overweging werden
„opgenomen, al waren zij meestal ongevraagd.

„Men moet zich wel voorstellen, dat 40 jaar geleden de belangstelling in de
„Volksgezondheid betrekkelijk gering was en dat het vooral in de beginjaren noodig
„was die aan te wakkeren.

„Ik zal U de volledige lijst der onderwerpen, die door ons behandeld werden,
„besparen, te meer, omdat de discussies vooral het kenmerk van den tijd droegen.
„Zoo is op ons derde Congres het woningvraagstuk door sprekers van verschillende
„richtingen bekeken. Alles werd erbij gehaald, niet alleen het woningvraagstuk op
„zich zelf maar ook de schoolhygiëne, de kindervoeding en meer nog. De haren
„van vele leden, die toen zeker te berge gerezen zijn (ik spreek van langen tijd
„terug), zouden thans niet meer uit de plooi gaan.

„Zoo wijzigen zich dc tijden en nos mutamini in illis. Trouwens de Woningwet,
„om bij het aangehaalde voorbeeld te blijven, heeft veel bijgedragen om den toestand
„op dit gebied te verbeteren. Wcnschen zullen er altijd overblijven en zoo zij er op
„een oogenblijk niet zullen zijn, zullen zij later wel uitgesproken worden en dat is
„eigenlijk ook wel goed.

„Ongeveer zoo is het gegaan met dc keuring der levensmiddelen. Op voorstel
„van Prof. Wijsman werd besloten een Codex alimentarius uit te geven, die velen
„ten dienste is geweest. Doel ervan was om te komen tot eenheid in de methoden
„van onderzoek en tot eenheid van de interpretatie van de uitkomsten van dit
„onderzoek. De uitgaven werden spoedig uitverkocht, maar inmiddels kwam de
„Warenwet tot stand, waarvoor wij niet genoeg dankbaar moeten zijn, en die
„gelukkig wel behouden zal blijven. Dit maakte het uitgeven van een herziende
„druk van den Codex alimentarius overbodig.

„Ik herinner U verder aan de behandeling van de Gezondheidswet in haar eerste
„gedaante en van de wijzigingen, die deze later moest ondergaan, van de Wet op
,,de besmettelijke ziekten, van het vaccinatie-vraagstuk, van de Wet op de vee- en
,,vleeschkeuring, van die op dc verontreiniging van openbare wateren. Verder aan
„de besprekingen over de watervoorziening, over de ontwerpen van wet op de
„artsenijbereidkunde in haar laatste gedaante en ik hoop, dat deze spoedig uit het
„moeras, waarin zij dreigt te verstikken, gehaald zal worden.

„Vaak heeft de Regeering met de in onze vergaderingen uitgesproken mecningen
„rekening gehouden en wij hopen, dat zij dit in het vervolg ook zal blijven doen.

„Gedachtig aan de fabel van La Fontaine „Ie coche et la mouche", waarbij een
„vlieg door telkens herhaalde kleine prikkels een span paarden, dat een zwaar
„beladen wagen over een helling moesten trekken, tracht voort te helpen, zou men,
„om meer poëtisch te zijn, het Congres, kunnen vergelijken met een nijvere bij,
„die telkens door haar gegons ook den wagen, soms zwaar beladen met groote plannen
„op hygiënisch gebied, tot voortgaan aanspoort. Ook hier blijven vaak hellingen
„te overwinnen."

In het voorgaande is de beteekenis van dit Congres voor de algemeene
hygiëne duidelijk uiteengezet, terwijl het den lezers van dit tijdschrift
LX11I 28

duidelijk zal zijn, dat de Maatschappij voor Diergeneeskunde in dezen
kring niet mocht ontbreken. Gelegenheid tot deelneming aan dezen
arbeid biedt Art. 6 der gewijzigde statuten, volgens welk artikel de
leden worden verdeeld in :

i. medebesturende vereenigingen ; 2. deelnemende vereenigingeri ;
3. gewone leden ; 4 eereleden ; 5. tijdelijke leden.

Het Hoofdbestuur besloot dat de Mij. toe zou treden als „mede-
besturende vereeniging" en verzocht ondergeteekende, als haar
afgevaardigde volgens art. 10 der statuten in het bestuur zitting te
nemen.

Hierdoor wordt het mogelijk dat alle bestuursleden der Mij. voor
Diergeneeskunde deelnemen aan de te houden Congressen. De leclen
der Mij. kunnen zich als permanent lid van dit Congres doen inschrijven
acl. ƒ 2.50 per jaar. Zij ontvangen dan ook de handelingen van het
Congres. Zij die hunne deelneming willen beperken tot hel bezoek
van één Congres betalen ƒ 1.—. Voor de handelingen zullen zij dan
een telkens te bepalen bedrag moeten storten.

Ook in de inrichting der Congressen is een wijziging gekomen.
Gehandhaafd wordt de gewoonte deze bijeenkomsten ten minste
éénmaal in de twee jaar te houden en op een algemeene vergadering
één of meer onderwerpen, waarin alle leden van het Congres geacht
kunnen worden belang te stellen, te behandelen. Daarnevens zullen
echter twee of meer secties gevormd kunnen worden, waar vraagstukken
besproken worden, die bijzondere groepen meer in het bijzonder
interesseeren, zij het dat deze specialisten gevonden worden onder
personen met een zeer uiteenloopend arbeidsveld. Men denkt aan een
scheiding tusschen de zuiver medisch-hygiënische en technisch-hygië-
nische onderwerpen. Een commissie van voorbereiding voer elke sectie
zal worden ingesteld, welke commissie, in samenwerking met vereeni-
gingen (al dan niet tot het Congres toegetreden) die op het te bespreken
gebied werkzaam zijn, de onderwerpen zal preciseeren en de sprekers
zal uitnoodigen.

Hel behoeft geen betoog, dat door de breede basis waarop het Congres
zich thans heeft gesteld, een tijdperk van vruchtdragenden arbeid tege-
moet gezien kan worden. Wij mogen er de leden der Mij. dan ook op
wijzen, dat het een standsbelang genoemd moet worden zich als lid
van dit Congres te doen inschrijven (/\'2.50) of als tijdelijk lid (ad.
ƒ 1.—) aan zulk een Congres deel te nemen. Ondergeteekende is gaarne
bereid daartoe zijn bemiddeling te verleenen.

ANTONIE VAN LEEUWENHOEK. Tijdschr. v. Hygiëne, Microbiologie en
Serologie. 1935. Deel 2. No. 3.

Dr. S. L. Schouten geeft in deze aflevering een verhandeling (van meer dan 100
bladzijden) over de micromanipulator-methode, met nauwkeurige technische
gegevens, over het door hem uitgevonden toestel, dat thans, na ruim 35 jarigen
arbeid, tot een zeer belangrijk hulpmiddel voor den bioloog (en microbioloog)
is geworden. Besproken worden het apparaat en zijn onderdeelen, de vervaardiging
der naalden, van het micropincet, de micropipet, het micromesje en de isoleer-
oogjes. Verder zijn hoofdstukken gewijd aan de isoleer- en micro-operatiemethodes
en aan de toepassingen op de studie van de variabiliteit en op physiologische onder-
zoekingen.

Dr. Schouten heeft de Nederlandsche microbiologen aan zich verplicht door
het te boek stellen van zijn belangrijk levenswerk.

Verslag van de Vergadering van de Nederlandsche Vereeniging voor
Microbiologie, op 23 November 1935 te Utrecht.

J. W. Pette. Mededeelingen over een streptococcen-type in melk, dat, in
afwijking van de melkzuurstrepto- en betacoccen. die aan boter het aroma zouden
verleenen, het citroenzuur onaangetast laat, geen azijnzuur en koolzuur doet ont-
staan, maar wel acetylmethyl-carbinol en diacetyl vormt. Deze laatste stof vooral
heeft een bijzondere aromatische geur. Voorgesteld wordt de naam: Streptococcus
aromaticus. Verder vond Pette een melkstreptococcus, die krachtig citroenzuur
omzet onder vorming van azijnzuur, koolzuur, acetylmethylcarbinol en diacetyl en
die de melk een wrange geur geeft (Streptococcus citrophilus).

T. Y. Kingma Boltjes spreekt over een tot nu toe bij microörganismen onbekende
wijze van vermeerdering.

Literatuuroverzicht van hetgeen bekend is over de, naast het A en B haemagglu-
tinogeen, in menschenblocd voorkomende M en N agglutinogeen. Beschrijving van
de bereidingswijze van de voor deze onderzoekingen benoodigdc sera en testvloei-
stoffen.

W. Kaufman en Jan Smit : Over het gebruik van d-glutaminezuur bij het
bacteriologische wateronderzoek.

Het d-glutaminezuur heeft op pepton de voordeelen dat het veel goedkooper en
dat de samenstelling meer constant is. Het is waarschijnlijk bij het wateronderzoek
in de plaats van pepton te gebruiken.

T. Folpmers : Vergelijkende resultaten verkregen door vervanging van
pepton (Witte) door glutaminezuur, etc. als stikstof bron bij de Eykman-
proef met oppervlaktewater in verschillende reinigingsstadia.

Als stikstofbron bij de proef volgens Eykman bleek het best te voldoen een mengsel
van £% glutaminezuur en ammoniumlactaat. Naast pepon is o.a. in het onder-
zoek betrokken asparaginezuur en alanine.

A. Tasman : De vorming van waterstof uit glucosa en mierenzuur door
z.g. „rustende" Colibacteriën (tweede mededeeling).

Voortzetting van vroeger medegedeeld biochemisch onderzoek (Ant. v.Leeuwen-
hoek, 1935. 2. bl. 130).

De karakteristieke eigenschappen van het staphylotoxine zijn : haemolyse, necro-
tiseerende werking (intracutane injectie bij konijnen) en acuut-doodende werking
bij intraveneuse inspuiting. Bij het standaardiseeren van een antitoxisch staphylo-
coccenserum wordt gebruik gemaakt van een door de Volkenbonds-commissie ter

beschikking gesteld serum, waarmede het te gebruiken toxine kan worden ingesteld.
De indicator hierbij is de neutraliseering van het haemolytische vermogen.

Schr. kon antistoffen opwekken bij konijnen en bij enkele menschen door gebruik
te maken van het toxoid.

Dr. J. P. Scott (U.S.A.) ; Dr. A. W. Turner (Australia) and Dr. L. R. Varoter
(U.S.A.).

De Schrijvers hebben zeer goed gedaan door te beginnen met het geven van de
volgende indeeling :

i. maligne oedeem; 2. bighead of rams; 3. crow disease ; 4. anaerobe infecties
bij vogels ; 5. sordelli-infectie.

Als oorzaak wordt genoemd Clostridium chauvoei. I5ij boutvuur zijn aggressinen
bekend ; met formol behandelde aggressinen geven betere immuniteit dan aggres-
sinen behandeld met phenol. Van toxinevorming door de boutvuurbacillen wordt
niet gesproken. Boutvuur-anaculturen en filtraten werden bereid door toevoeging
van formaldehyd, acetaldehyd, en merthiolate, met gunstig resultaat ; de producten
bereid met phenol en andere middelen waren slechter. De beste entstoffen worden
bereid door de boutvuurbacillen te laten groeien in het zoutmedium van Scott.
Volgens de auteurs zouden oude culturen veel stoffen bevatten die ontstaan zijn door
autolysis van de bacillen ; deze stoffen zouden groote immunisatorische waarde
hebben. Behalve bij runderen komt boutvuur ook voor bij schapen, waar het meestal
ontstaat door huidwond-infecties. Boutvuurachtige ziekten bij varkens zouden niet
door de boutvuurbacil veroorzaakt worden, doch door Cl. septicus (= parabout-
vuurbacil). (Deze opvatting komt overeen met mijn bevindingen ; zie : Infecties
door anaerobe bacteriën bij het varken (Tijdschr. v. Dierg. 61, 638, 1934) ; boven-
dien werd ook Cl. novyi bij varkens aangetoond. Ref.).

Deze ziekte komt voor bij schapen vooral in Australië; de oorzaak is een besmet-
ting door Fasciola hepatica, gecombineerd met een besmetting door een bacil, die
Turner determineerde als b. oedematiens. Deze b. oedematiens is dezelfde als de
bacil van Novy (= Clostridium novyi). Volgens de schrijvers is de bacillus gigas,
beschreven door Zeissler en Rassfeld bij Bradsot bij schapen, ongeveer dezelfde
bacil ; ook nagenoeg dezelfde bacil is die van de osteomyelitis bubalorum, be-
schreven door Kraneveld. De schrijvers stellen voor al deze bacillen Cl. novyi te
noemen. Zij onderscheiden dan Cl. novyi A (de kleinste, glycerine omzettend,
b.oedematiens, de verwekker van maligne oedeem bij wonden) ; Cl. novyi B (dit
is de verwekker van Black Disease en van Bradsot) en Cl. novyi C (de voor cavia\'s
niet pathogene bacil van de osteomyelitis bubalorum). In de lever vindt men necro-
tische haarden, alleen in dit orgaan is de bacil aan te toonen. Het ziekteverloop is

snel, de dieren worden suf en sterven. Bij sectie vindt men de genoemde leverhaarden
en een meestal zeer zwart gekleurde huid en subcutis, vandaar de naam black
disease.

Black disease wordt bestreden door leverbot-bestrijding en door inspuiting van
anacultuur (= Novy-cultuur, behandeld met formaldehyd).

Dit is een peracute infectieziekte, gepaard gaande met haemolysis, haemoglo-
binurie en het ontstaan van haemorrhagiën in de ingewanden. De dood treedt in
na 24 en 36 uur. Het is vooral een runderziekte, maar komt ook voor bij schapen.
De ziekte ziet men hoofdzakelijk in drassige valleien. De oorzaak is een anaerobe
sporevormer : Clostridium hemolyticus bovis. Deze bacil zou een opzichzelfstaande
soort zijn, daar agglutinaties en immuniteitsproeven ten opzichte van de reeds
bekende anaeroben negatief uitvielen. Door snelle serumtoepassing is genezing te
krijgen. Door met phenol gedoode culturen te enten wordt een immuniteit van 4 a 6
maanden verkregen.
Braxy.

Dit is dezelfde ziekte als Bradsot. Het komt voor bij schapen, vooral op I Jsland,
in Scandinavië en Schotland en geeft meestal een ontsteking van de maagwand,
vooral van de lebmaag. Als verwekker wordt genoemd Cl. septicus ( — Vibrion
septique = paraboutvuurbacil).

(De Schrijvers noemen hier niet de bevindingen van Zeissler, die b. gigas en
andere anaeroben aantoonde. Ref.).
Grass disease.

Deze ziekte is in Northumberland beschreven bij lammeren van ongeveer 3 weken
oud als zij beginnen gras te eten. De ziekte verloopt zeer snel, bij de sectie worden
overal bloedingen gevonden. Cl. septicus wordt als oorzaak beschouwd.

Bij lammeren komt groote sterfte voor door een ziekte, die als hoofdsymptoom
heeft diarrhee, waarna de dood snel intreedt. Het komt vooral voor bij lammeren
beneden 2 weken oud, het verloop duurt meestal slechts enkele uren. Als verwekker
wordt opgegeven Cl. welchii ( bacil van Frankf.l) gecombineerd met virulente
coli-bacillen. De ziekte is te bestrijden d.m.v. serum, ook worden vaccins gemaakt
van b. coli gemengd met welchii toxin-antitoxin.

Deze schapenziekte werd hier reeds eerder door mij gerefereerd. Hel is een ziekte
van volwassen dieren, waarbij het verloop dikwijls zoo snel is, dat symptomen
niet opgemerkt worden. Bij sectie worden enteritis en peritonitis waargenomen.
In de buikholte vindt men 3341 vocht dal na opening van de buikholte snel stolt.
Als verwekker wordt genoemd B. paludis, die overeen zou komen met Cl. welchii,
doch een veel sterker toxisch vermogen zou hebben. Therapie en prophylaxie worden
niet vermeld.

Deze ziekte komt voor bij lammeren van 3 a 6 weken. Het verloop is snel, even
voor den dood is er ongecoördineerde beweging waar te nemen, vooral van de
achterbeenen. Bij de sectie is het hoofdsymptoom zeer verweekte nieren. Als verwek-
ker wordt genoemd Cl. ovitoxicus, die vooral toxisch werkt (organen meestal steriel).
Infectious entero-toxemia.

Dit is een ziekte van lammeren (ongeveer 2 maanden oud). Ziekteverloop onge-
veer 4 uur. Dit lijden gelijkt op de pulpy kidney disease, de verwekker is ook Cl.
ovitoxicus; het is waarschijnlijk een zeer toxische Cl. welchii. Men bestrijdt deze
ziekte door praeventief te enten met volculturen gedood door 0.5% formaldehyd.

(De determinatie van vele van deze bacillen is nog onvoldoende geschied, de
determinatie volgens Zeissler wordt nimmer verricht). Op grond van toxinen-
onderzoek onderscheidt men in de Angelsaksische literatuur vier verschillende types
van Cl. welchii : type A. de klassieke Cl. welchii ; type B. de lamb dysentery bacil;
type C. de b. palüdis ; type D. de Cl. ovitoxicus.

Dit ontstaat vooral na vechten. Cl. novyi wordt meestal aangetoond. (Een Novy-
infectie bij een schaap met dikke kop werd in dit tijdschrift door mij beschreven

Kraaien zouden bij het wegpikken van parasieten van de huid bij schapen anae-
robe infecties kunnen veroorzaken.

Hierbij worden alleen Cl. sporogenes en Cl. novyi genoemd (de Blieck en Jansen
isoleerden bij kippen met wond-infectie na bloedtappen Cl. welchii. Cl. novyi en
Cl. septique, zie dit tijdschrift 58. 513 en 862 (1931) Ref.).

•Sordei.li beschrijft gasgangreen bij de mensch en isoleerde een anaerobe bacil,
die ook bij schapen zou voorkomen.

Anaerobe Infektionen bei den Haustieren in Niederlandisch-Ostindien.
besonders über eine spezifische Osteomyelitis beim Buffel. Dr. Kraneveld
(Buitenzorg).

Kraneveld vermeldt in zijn rapport in hoofdzaak de door hem uitvoerig onder-
zochte Osteomyelitis van de buffel. In dit tijdschrift werd hierover reeds uitvoerig
gepubliceerd, zoodat een referaat overbodig is. Men zij er aan herinnerd, dat hierbij
een anaerobe bacil gevonden wordt, die zeer veel overeenkomt met de door Zeissler
en Rassfeld beschreven B. gigas, doch bij de osteomyelitisbacil is tot nu toe geen
pathogeniteit aangetoond kunnen worden.

(Men krijgt door dit m.i. verdienstelijke rapport den indruk, dat al deze ziekten
nog uitvoeriger bestudeerd dienen te worden, vooral in de determinatie der gekweekte
micro-organismen en in de nomenclatuur dient eenheid te komen : thans is alles
nog te chaotisch. Ref.).

Mihailescu heeft zich alleen bepaald tot dc gasoedemen bij het rund, een groot
deel van het rapport is een literatuur-overzicht betreffende de vraag of boutvuur
veroorzaakt wordt door de boutvuurbacil alleen of in combinatie met andere anae-
roben. Het betoog is hier en daar verward en men is niet steeds geneigd alle uit-
spraken als juist te aanvaarden. Mihailescu zou bv. uit 21 boutvuurgevallen uit-
sluitend B. perfringens = Cl. welchii = bacil van Frankel gekweekt hebben,
een bacil waarvan de pathogeniteit voor het rund nog nooit experimentaal aange-
toond is. Het laatste deel van het rapport is een betoog om aan te toonen, dat de
boutvuur- en de paraboutvuurbacil zeer na aan elkaar verwant zouden zijn ; er wordt
zelfs beweerd, dat de boutvuurbacil afstamt van de paraboutvuurbacil. Of de
belangrijke verschilpunten, die er bestaan, den auteur onbekend zijn, is niet uit te
maken, in ieder geval worden die onvolledig vermeld. Jac. Jansen.

Algemeene Veeteelt, Deel 1. Fokleer. Nederlandsche Land- en Tuinbouw-
bibliotheek (Uitgevers Mij. J. B. Wolters, Groningen-Batavia) door E. J. Dom-
merhold (prijs ƒ i .go).

Dit deeltje is in de plaats gekomen van een soortgelijk werkje van G. Reinders
herzien door Dr. H. M. Kroon.

Sedert de laatste uitgave van dit werkje is onze kennis van de toegepaste erfelijk-
heidsleer veel vermeerderd waardoor omwerken van het boekje door Reinders
geschreven niet goed mogelijk was.

Dommerhold is er wel in geslaagd een goed geheel van dit boekje te maken,
een opgave die waarlijk niet gemakkelijk is.

De resultaten van verschillende nieuwe onderzoekingen zijn opgenomen, terwijl
ook bruikbare werkhypothesen (overerving, aanleg voor melkvetgehalte) terecht
een plaats gevonden hebben voor cursussen in Veeteelt ; ook als inleiding tot een
cursus in paarden- of veekennis is dit werkje bijzonder aan te bevelen.

Men moge met den schrijver hier en daar wel eens van meening verschillen
(b.v. blz. 104) doch hoe zou het anders kunnen op dit gebied, moeilijk toegankelijk
voor experimenteel onderzoek waar het de groote huisdieren geldt.

Rundveekennis (110. 7 uit de reeks voor onderwijs en zelfstudie) door Ir. J.
Timmermans, Rijksveeteeltconsulent Roermond, 5de gewijzigde uitgave.

Een handig boekje, geheel over den bouw van het rund en speciaal geschikt
om het exterieur van het rund te leeren beoordeelen.

Voor leerlingen van cursussen in rundveekennis aan te bevelen (de prijs : ƒ 0.60
vormt geen beletsel ; meer dan 10 exemplaren tegelijk gekocht geeft nog reductie
tot ƒ0.50). v. d. Plan

Verslagen en Mededeelingen van de Directie van den Landbouw. No. 2.
1936. De Bedrijfsuitkomsten van den Landbouw in 1934/1935.

Een overzichtelijke kaart doet met één oogopslag zien in welke gedeelten van ons
land deze uitkomsten het minst slecht zijn.

De verschillende weidestreken toonen een zeer uiteenloopend beeld. Vooral daar
waar melkveehouderij gecombineerd wordt met kaasmakerij en het houden van een
flinke varkens-stapel, waren de netto-opbrengsten der bedrijven aanmerkelijk minder
dan in het jaar 1933/1934. Voor de andere melkveebedrijven (industriemelk) was
de achteruitgang minder.

De uitgaven voor veevoeder waren niet de voornaamste oorzaak van de daling der
netto-inkomsten ; vooral de vermindering der bruto-inkomsten moeten daarvoor ver-
antwoordelijk worden gesteld. Dat bedoelde uitgaven niet meer zijn opgeloopen moet
worden toegeschreven aan de vermindering van het aantal dieren, en aan het
streven om zooveel mogelijk eiwitrijk voeder zelf te verbouwen.

Het boekje (prijs ƒ0.25) bevat nog een aantal gegevens waarvan de dierenarts
met een praktijk op het land. zeker met belangstelling kennis zal nemen.

Prof. Dr. Johannes Dobberstein. Richtlinien für die Sektion der Haustiere,
für Tierarzte und Studierende der Veterinärmedizin. Verlagsbuchhandlung
von Richard Schoetz, Berlin 1936. Prijs M 2.40.

Een klein boekje, 35 bladzijden tekst, met blanco vellen doorschoten. Aan het
einde belangrijke maten en gewichten, zoals inhoud maag van paard, rund, schaap,
varken, coecum paard ; orgaangewichten van de kip, maten en grootte van het
hart van paard, rund, varken, hond. Verder schematische en halfschematische
afbeeldingen van lever, milt, longen en nieren van verschillende dieren met opgave
van gewicht en maten.

Hoofdinhoud is de in het kort weergegeven gang van een sectie op de verschillende
huisdieren volgens methoden zoals die in Berlijn gebruikelijk zijn. Zeer nuttig
is, dat na elke handeling een aantal vragen gesteld worden. Het lezen en in ge-
dachten beantwoorden dier vragen, geeft waarborg dat niets vergeten wordt. Schrij-
ver heeft hier het voorbeeld gevolgd van sommige „sectietechnieken" van de mens.
Enkele voorbeelden van een goed, volledig sectieprotocol ontbreken niet.

Het werkje is een in boekvorm gegoten dictaat over sectietechniek en pretenteert
ook niets anders. Schornagel.

Dr. C. A. J. Quant. Over symbiose als een der leidende beginselen der
evolutie en over haar betekenis voor gezondheid en ziekte van de mens

(met 15 tekstfiguren). N.V. W. Hilarius\' Uitgevers-Maatschappij, Almelo. Prijs
ƒ 2.90.

De ondertitel luidt : zes verkenningsvluchten. Het boekje is verdeeld in 6 hoofdstukken:
1. Leven en ontwikkeling in een vijandige omgeving. 2. Strijd, en toch schoonheid.
3. Dieren en planten in innige symbiose. 4. De appendix vermiformis als Xenoom
met een aanhang Audi et alteram partem. 5. Nieuwe argumenten voor de opvatting,
dat de witte en rode bloedlichaampjes zouden zijn met ons in symbiose levende-
amoeben en algen. 6. Lamarck of Weissmann ? en een aanhang : Varia addenda.

Een wonderlijk boekje, niet geschikt voor mensen, die vastgeroest zitten aan de
heersende schoolse opvattingen, maar interessante lectuur voor hen, die niet wars
zijn van fantaseren. Natuurlijk is fantasie voor een wetenschappelijk mens uit den
boze, maar toch fantasie kan goed waargenomen feiten, die ieder voor zich dode
dingen waren, tot een levend harmonisch geheel maken. Echter moet de „fantast"
zijn feitenmateriaal goed beheersen. Dr. Quant beschikt over veel fantasie, hij
heeft, blijkens de citaten in zijn pennevrucht, zeer veel gelezen, en hij citeert van
allerlei voor zoover dit zijn theorieën kan steunen. Niet altijd blijkt de schrijver zijn
stof geheel te beheersen, niet steeds is hij objectief. Toch zegt hij dikwijls rake dingen,
die den lezer, tenminste als hij niet van den beginne af afwijzend tegenover den
schrijver staat, wel kunnen bekoren.

Geestig is zijn opvatting over het ontstaan der eerste lichaamsvormen, morula,
blastula, gastrula. Over de rol van symbionten bij bouw en functie der metazocn,
speciaal ook voor de voormagen, coecum, appendix vermiformis en het colon, zegt
hij interessante dingen.

Overal zoekt schrijver analogieën met bekende vormsels bij insecten, welke in
verband staan met symbiose tussen insecten en bacteriën, schimmels, protozoën.
Waar schrijver de lymphfollikels gaat vergelijken met mycetomen-formaties van
grote cellen ontstaan onder invloed van commensalen bij insecten — gaat hij wel
wat ver. Ook kan ik hem niet volgen bij zijn betoog om leucocyten te beschouwen
als symbionten, dus aan den gastheer aangepaste parasieten ; zelfs de erythrocyten
ontkomen hem niet. hij denkt hier aan algen, ziet overeenkomst met de wonderlijke
chlorophylkorrels in de planten.

Uitteraard kan schrijver niets bewijzen, maar toch, gevoelt gij iets voor een auteur
die de moed heeft zich de begeven buiten de officiele wetenschappelijke paden
en dus bij voorbaat weet door velen belachelijk te zullen worden gemaakt, leest
dan dit boekje eens. Het is vlot geschreven, de woordkeus is vaak even origineel
als schrijvers opvattingen over de vele geheimenissen van functie en bouw van het
dierlijke organisme.

Het debat over de uitvoering der vleeschkeuringswet heeft thans in het Tijdschrift
voor Diergeneeskunde een aanvang genomen.

Natuurlijk hopen wij allen, dat de M. v. D. en niet een andere corporatie uit-
eindelijk het beste ontwerp levert, en dat zij het verkrijgt als gevolg van overtuiging
van de groote meerderheid der leden. Indien er een beslissing zou vallen door middel
van een stemming, dan zou dat geen voldoening schenken, daar stemmingen zoo
erg afhankelijk zijn van omstandigheden, die dikwijls weinig met de zaak zelve
te maken hebben.

Gaan we na, tot waar de twee, thans in debat zijnde ontwerpen nog overeen-
stemmen, en, waarin de verdere redeneeringen uit elkander loopen.

In mijn rede, voor eenige afdeelingen gehouden, schetste ik diverse grondslagen,
waarop de nieuwe wet zal moeten berusten.

De primaire, de belangrijkste eisch, die aan de nieuwe wet gesteld wordt, is :
»»-CO moet rechtvaardig zijn". Allen, die door de Wet gedwongen worden gebruik te
maken van den vleeschkeuringsdienst, en allen, die gedwongen worden daarvoor
te betalen, behooren gelijk te zijn voor diezelfde Wet, en dus zullen de keurloonen
overal gelijk dieneti te zijn.

Ook in de beschouwingen in het Groeps-ontwerp erkent men, dat aan deze eisch
zooveel mogelijk dient te worden voldaan.

Welnu, dit kan geheel worden verkregen via een Rijksuitvoering, doch nooit via de
gemeenten. Daarover zijn we het allen eens.

Hiermede ware eigenlijk de gedachtenwisseling geëindigd, indien er aan deze
kwestie nog niet tal van bij-omstandigheden verbonden zijn.

Den consument, en dus den slager mag niet meer in rekening worden gebracht
dan de allerlaagste en dc kostende prijs. Met andere woorden : geen gemeentelijke
kosten en geen gemeentelijke winst. Zoodra men de gemeentelijke uitvoering kiest, dan
maakt men deze winst mogelijk, daar Gemeentewet en autonomie hierop zijn inge-
steld.

Er bestaat in veterinaire kringen een eenigszins oppervlakkige gedachtengang
in dit opzicht, welke luidt : ,,Is die gemeentelijke winst (4^5 millioen gulden \'s jaars!)
wel zoo erg ? Als die verviel zou dat op den prijs weinig of geen invloed hebben. Het
verschil is daarvoor per individueele slager, per pondje vleesch, te gering."

Deze gedachte is evenwel niet volledig, uiteindelijk is het de vraag, of door kosten-
vermindering de vleeschconsumptie beïnvloed wordt.

Bestudeeren wij de publicaties van het Centraal Bureau voor Statistiek (De Nederl.
Conjunctuur), dan vinden wij daarin zeer interessante beschouwingen over de elastici-
teit van de vleeschconsumptie, van den prijs en van het inkomen. Deze analyses
toonen, dat men op een totale kostenbesparing in de vleeschdistributie van „slechts"
5 millioen gulden \'s jaars, bij gelijkblijvende andere factoren kan rekenen op een
meerconsumptie van ruim 3000 runderen en 9000 varkens.

Welnu, het beteekent, dat de boer bij het wegvallen van de gemeentelijke kosten
meer produceeren kan, dat is gelijk aan meer werk voor den practizeerenden dieren-
arts, cn ook meer te keuren voor den keuringsdierenarts.

Het belang van de Diergeneeskunde staat vierkant tegenover gemeentelijke winst, of meer
in het algemeen gezegd: tegenover eiken te hoogen kostprijs.

Door de belangstelling, die ik voor economische vraagstukken koester, heb ik
vanaf 1932 grafieken aangelegd van prijzen en omzetten van het vleesch in Breda :
grafische voorstellingen, die in economische kringen zeer de aandacht hebben ge-
trokken. Uit deze grafieken blijkt, dat prijs en omzet zeer fijngevoelige graadmeters

zijn, en dat kleine besparingen op kosten, op crisisheffingen in het slagersbedrijl
onmiddellijk invloed uitoefenen op de consumptie.

De uiteenzettingen van Prof. van Oijen in het 15 Maartnummer beschouwend,
zou men kunnen vragen : ,,Is in de rijksuitvoering geen plaats voor de, door de
Groep aangegeven regeling met den practizeerend dierenarts ? Is het in dit opzicht
niet gelijk, of er een gemeentelijke, dan wel een rijkskring is ?"

Hiermede kom ik aan de directe behandeling van de opmerkingen van Prof.
van Oijen. De laatste beantwoord ik het eerst.

Ons aller gedachtengang gaat hier natuurlijk dezelfde richting uit, n.1. : ,,Het
kan wel waar zijn, dat het toekomstige belang van den diergeneeskundigen stand
samengaat met de rijksuitvoering der vleeschkeuringswet, doch, hoe staat het met
het onmiddellijk belang van de betrokken dierenartsen, die uit gemeentelijken
dienst in dien van het Rijk overgaan en hoe staat het met de belangen van de practi-
zeerende dierenartsen ?"

Ik geef daarvoor m. i. redelijke overgangsbepalingen in overweging. Voor de
huidige vol-ambtenaren behoeft het geen bezwaar te zijn. Wat de practizeerende
dierenartsen-keuringsveeartsen betreft, hiervan zullen natuurlijk een zeer groot
aantal overgaan in vol-ambtelijken rijksdienst. Voor het andere deel stel ik voor
vlotte overgangsbepalingen te vragen, doch (ik zette dit in mijn diverse redevoeringen
uiteen), nu zoek ik voor hen extra veterinair werk, en ik wil hun dit laten opdragen in
ruil voor het wachtgeld.

Dit aanboren van nieuwe, het uitbreiden van bestaande veterinaire arbeids-
terreinen kan evenwel pas d&n krachtig ter hand worden genomen indien er een
goed georganiseerde Diergeneeskundige Rijksdienst bestaat. Zoodra het door mij
opgezette werkschema slaagt, komt er nog een voordeel bij, n.1. dat de huidige
practizeerende dierenartsen-niet-keuringsveeartsen ook meer praktijkwerk bekomen.

Het Groepsontwerp zoekt dit zeer delicate deel van de oplossing in een andere
richting, n.1. de huidige practici ingeschakeld laten in de keuring. Deze oplossing
zou ook kunnen worden overwogen voor een Rijksdienst. Doch daaraan is een bij-
zonder gevaar verbonden. Dit voorstel komt natuurlijk in eerste instantie bij het
betrokken diensthoofd, dat is in dezen tijd, bij Prof. Dr. Berger, wiens meening
zeer zwaar weegt. Hoe diens oordeel is, leest men op blz. 71 van de jongste uitgave

„Bekend is, dat de inspectie — met steun van de Regeering — verder ging, en
„zooveel mogelijk ambtelijke diensten bevorderde. Het voordeel ligt voor het grijpen :
„practizeeren bij boeren en hun vee naar de eischen van de wet keuren — vuur
„en water, waartusschen alleen heel sterke naturen veilig zijn. De ervaring heeft
„ook menige les in die richting gegeven."

Overigens, en hiermede beantwoord ik de tweede opmerking van Prof. van Oijen,
indien het, zooals Zijn Hooggeleerde het uitdrukt : „dit punt (n.1. het niet-keuren
van de eigen patiënten na de slachting) de zwartste schaduwzijde van de volledig-
ambtelijken Rijksdienst zou zijn, dan moesten daaruit de conclusies worden getrok-
ken :

te. dat alle huidige vol-ambtelijke diensten foutief zijn opgezet. Er staat den
practizeerenden dierenarts evenwel niets in den weg om in de ambtelijke diensten
sectie te verrichten. Ieder ingewijde weet, hoeveel van deze gelegenheid gebruik
wordt gemaakt. Indien men het achterwege laten van deze sectie betitelt (zooals
Prof. van Oijen) „schade doen aan de diergeneeskundige verzorging van den
veestapel", dan spreekt men wel een zeer streng oordeel uit tegen den huidigen
toestand.

2e. dat elk practizeerende dierenarts tevens keuringsveearts zou moeten zijn,
want dat, in het algemeen elk dierenarts sectie moet verrichten op zijn eigen patiënten.
Thans zijn tal van jongere dierenartsen, die zich vestigen in een praktijk, waar
een ouder collega den vleeschkeuringsdienst heeft, in zekeren zin onderworpen aan
controle op hun werk door een concurreerend collega. Het komt mij voor, dat het,

in het algemeen, veel wenschelijker is. indien de sectie (de keuring) wordt verricht
door een onpartijdig ambtenaar.

„Een zoodanig gecentraliseerde regeling doet schade aan het algemeen belang,
omdat zij den dienst onnoodig duur maakt. Voor keuringen aan de peripherie moet
de ambtenaar twee keer de reis heen en weer maken."

De praktijk geeft een ander beeld te zien, dan door Zijn Hooggeleerde wordt
voorgesteld. De keuringen van gewone slachtingen worden gecombineerd afge-
werkt. Zijn er al eens op slappe slachtdagen minder keuringen per route, dan wordt
deze toch productief gemaakt door winkelinspecties.

ie. keuring in de periphere noodslachtplaaisen. Natuurlijk kan de practicus
deze keuring tusschen zijn andere praktijkwerkzaamheid in verrichten. Doch hoe
staat het in dat geval met het bacteriologisch onderzoek ? Hoe komt het vleesch
in het laboratorium? Wil het Groeps-ontwerp niet twee dierenartsen op deze peri-
phere keuringen laten afgaan ? Zou daardoor deze keuring niet onnoodig duur
worden ?

2e. De tweede soort werkmethode : indien men daarentegen goede rijkskringen
heeft, kan men er de boeren toe opwekken om eigen organisaties te stichten ten einde
de noodslachtingen te centraliseeren, aldus mogelijk makend :

2e. betere opbrengst voor den boer, ja zelfs kan dan de practicus beter in de
gelegenheid worden gesteld om sectie te verrichten in samenwerking met den keu-
ringsveearts.

Verder maakt de Rijksuitvoering een degelijke oplossing der volgende problemen
mogelijk : de export- en importvleeschkeuring ; de destructie ; de omzetting van
dc gemeentelijke slachthuizen met verdere rationalisatie in de vleeschdistributie
met nieuwe werkgebieden voor den dierenarts ; entameeren van de visch-, gevogelte-,
wild- en melkkeuring: het leggen van verband tusschen bestrijding van de ziekten
van mensch en dier, enz. enz. De gemeentelijke uitvoering sluit daarvoor gelegenheid
af, omdat die niet kent het groote, en toch zeer innige verband b.v. tusschen : af-
keuringen van vleesch in het eene deel des lands en tuberculose-bestrijding in hel andere deel,
daartegenover kunnen alle vleeschkeuringsgegevens via een rijksdienst ten volk-
worden uitgebuit.

Ik meen door het bovenstaande de bezwaren van Prof. van Oijen ontzenuwd te
hebben, en het zal mij verheugen, zoowel de Groep, als hem en de andere dieren-
artsen overtuigd te hebben, dat streven naar Rijksuitvoering in ons aller belang is.

In de Tierga ten te Heidelberg had men, volgens Fehringer \') goede resultaten
met een nieuw middel van de I. G. Farbenindustrie, nl. Hartgas (d.i. vast koolzuur,
koolzuurijs).

Het middel (dat bij langdurige aanraking met de huid brandwonden maakt, en
met handschoenen moet worden aangepakt) wordt (liefst \'s morgens, dan zijn de ratten
ihuis) in de uitgangen van de ratteholen gelegd, met eenige glasscherven er over heen,
en men sluit de uitgangen dan met vastgestampte aarde goed af.

Daar langzamerhand van buiten weer nieuwe ratten komen, wordt eenmaal
per maand een kuur gedaan. Daarvoor wordt 100 kg hartgas gebruikt, dat onge-
veer R.M. 25.— kost ; het hartgas wordt geleverd in stukjes van ongeveer 1 cm³;
i kg ontwikkelt ongeveer 500 liter C.O². Vr.

Eventueel aan plaatsvervangende inspecteurs van den Veeattsenijkundigen Dienst te verleenen
pensioen.

In verband met de toezegging door den toenmaligen voorzitter Prof. Dr. G.
Krediet, gedaan op de laatste Algemeene vergadering der Maatschappij, om een
onderzoek in te stellen over het al- of niet pensioen-gerechtigd zijn van de plaats-
vervangende inspecteurs van den Veeartsenijkundigen Dienst, ook over den tijd
dat genoemde functionarissen nog getiteld waren plaatsvervangend districtsveearts,
heeft het Dagelijksch Bestuur zich in verbinding gesteld met den Pensioenraad te
den Haag.

In het schrijven daarover d.d. 5 December 1935 aan dien Raad gezonden, werd
er op gewezen, dat het bekend was, dat krachtens art. 56 eerste lid sub A. der Pen-
sioenwet 1922 de diensttijd door een dierenarts doorgebracht als plaatsvervangend
inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst als geldig beschouwd werd voor
een eventueel uit die betrekking te verleenen pensioen.

1. of de jaren, waarin een dierenarts werkzaam is geweest als plaatsvervangend
districtsveearts ook worden gerekend bij de vaststelling van een uit dien hoofde te
verleenen pensioen :

2. of de jaren, waarin men in een van beide betrekkingen is werkzaam geweest,
ook medegeteld worden bij het bepalen van een uit anderen hoofde toe te kennen
pensioen.

Bij een daarop plaats gehad hebbend onderhoud met een Hoofdambtenaar bij
den Pensioenraad is het volgende gebleken.

Op één uitzondering na zijn alle, nu nog in functie zijnde plaatsvervangende
inspecteurs, aangesteld tot wederopzegging toe, zijn dus tijdelijke ambtenaren.
Eerst met het in werking treden van de Pensioenwet 1922 omstond er voor de
tijdelijke ambtenaren gelegenheid onder die wet te worden opgenomen. In 1922
geschiedde dit direct bij optreden als tijdelijk ambtenaar; na 1 Juli 1925 moet men
eerst twee jaar tijdelijk ambtenaar krachtens aanstelling in de betrekking geweest
zijn, vóór dit kan geschieden.

Voor de periode vóór 1 Juli 1922 kunnen dus door de plv. inspecteurs, behoudens
die ééne uitzondering, niet de minste rechten in aanmerking worden gebracht.

Art. 31 eerste lid van de Pensioenwet zegt o.m., dat genoten vacatiegelden niet
voor een pensioenberekening in aanmerking kunnen komen. Daar de vorderingen
der plv. inspecteurs alleen kunnen bestaan uit vacatiegelden, reis- en verblijfkosten
en bclooningen voor onderzoek van voor uit- of invoer bestemde dieren, blijft alleen
deze laatste grondslag voor een eventueel pensioen over. Daarbij komt nog, dat die
belooningen nog vrij geregeld ontvangen moeten zijn, willen zij voor pensioen-
grondslag in aanmerking komen.

De hier bedoelde belooningen worden eerst genoten vanaf 16 October 1921,
zoodat ook uit dezen hoofde alle aanspraak vóór 1922 onwettig zou zijn.

Van de in 1931 in functie zijnde ongeveer 350 plv. inspecteurs waren er 140,
die belooningen ontvingen, en van deze nog maar 65, die deze belooningen voor
pensioengrondslag konden doen dienen, omdat slechts voor deze groep het genieten
dier belooningen regelmatig voorkwam.

De grondslag voor het pensioen wordt om de 5 jaar vastgesteld, nu weder in 1936.
Deze grondslag moet, zoo de betrokkene geen nevenfunctie als ambtenaar in den
zin van de Pensioenwet heeft, boven de ƒ 400.— zijn, wil hij daarvoor in aanmerking
kunnen komen. Geniet een plv. inspecteur niet meer dan f 400.—, dan kan hij niet-
temin toch pensioen-gerechtigd ambtenaar zijn, indien hij met zijn nevenfunctie
samen meer dan ƒ 400.— per jaar geniet. Daar sinds het in werking treden van de
Vleeschkcuringswet, vele plv. inspecteurs ook met een keuringsdienst belast zijn,

zal dit bezwaar slechts gelden voor die practici, die geen enkele andere ambtelijke
betrekking bekleeden.

Practisch beschouwd zal dus voor de meeste plv. inspecteurs uit dezen hoofde
geen recht op pensioen bestaan ; voor degene, die daar wel recht op krijgt, kan
het alleen eenige verhooging van den pensioengrondslag geven. Alleen voor het
geval dat een dierenarts na 1 Juli 1922 plv. inspecteur geworden is en hij later in
een ambtelijke functie komt waaraan pensioen verbonden is, kunnen die vooraf-
gaande jaren, na bijstorting, medegeteld worden bij het geldend aantal dienstjaren

De 29e Februari 1936 vergaderde de afdeling Overijssel in hotel Geitenbeek te
Zwolle. Nadat de voorzitter de vergadering geopend had, daarbij in het bizonder
welkom hetende Prof. Krediet, als afgevaardigde van het Hoofdbestuur en den
heer Odé, Inspecteur van de Veeartsenij kundige Dienst, werden de notulen
der vorige vergadering voorgelezen en de ingekomen stukken behandeld. Vervolgens
werd het jaarverslag van den secretaris voorgelezen, waarna het jaarverslag van
den penningmeester werd uitgebracht. Hieruit bleek dat de kas een batig saldo
van ƒ 97.42 aangaf. Nadat de aftredende penningmeester was bedankt voor het
nauwkeurig financieel beheer en voor alles wat hij gedurende zijn penningmeester-
schap in het belang der afdeling had gedaan, werd een voorstel tot wijziging der
bepalingen inzake diergeneeskundige ziekenfondsen in behandeling genomen.
Gedeeltelijk ging de vergadering met dc voorgestelde wijzigingen accoord, doch
één punt kon geen genade vinden in de ogen der vergadering, zodat dit tot een
volgende vergadering werd uitgesteld, hierdoor het bestuur in de gelegenheid
stellende intussen nadere inlichtingen in te winnen.

Hierna kwam het voornaamste punt van de agenda aan de orde n.1. de bespreking
over de voorstellen tot wijziging en aanvulling der vleeschkeuringswet 1919, zoals
deze door de groep kennis der menselijke voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong
waren voorgesteld.

Dit punt gaf voldoende stof tot gedachtenwisseling, waarna ten slotte het voorstel,
voorzien van talrijke opmerkingen en aantekeningen, aan het H.B. kon worden terug-
gezonden. Daar dit agendapunt nog al wat tijd gevorderd had, bleef er geen gelegen-
heid meer het voorstel tot wetswijziging, zoals dat door collega Meijer was ingediend,
aan een bespreking te onderwerpen. Bovendien hadden de leden, doordat dit voorstel
op het laatste nippertje was ontvangen, zich daaromtrent ook nog geen oordeel
kunnen vellen. Door gebrek aan tijd werd het laatste punt der agenda uitgesteld
tot een volgende vergadering, waarna de voorzitter deze bijeenkomst sloot.

Kort verslag van de vergadering van de afd. Gelderland-Overijssel op Zater-
dag 7 Maart j.1. in het Landbouwhuis te Arnhem.

Aanwezig 35 leden. Bij de behandeling van het schrijven van de afd. Noord-
Holland en van het rapport van de afdeeling betreffende de wijze van organisatie
van en de tarieven bij de tuberculose-bestrijding, sprak de vergadering zich, na
eenige discussie, uit voor een tarief, in overeenstemming met de te verrichten werk-
zaamheden ; de afdeeling bleef dus, zooals te verwachten was, bij haar oorspronkelijk
voorstel.

Mededeelingen werden gedaan over de Veterinaire week te houden te Utrecht
op 11 —13 Juni a.s. Als te behandelen onderwerp werd genoemd : „De verschillende
methoden van tuberculose-onderzoek en de bereikte resultaten".

antwoording van den penningmeester. Het kassaldo was in 1935 vermeerderd met
ƒ 11.18.

Na een korte inleiding door den onder voorzitter werden de ingezonden reorgani-
satie-voorstellen in zake wijziging van de Vleeschkeuringswet besproken. Ver-
schillende bezwaren werden aangevoerd, welke ter kennis van het H.B. zullen worden
gebracht.

Plannen tot versterking van het Ondersteuningsfonds hadden aller instemming:
voor een incasso-bureau bestond geen sympathie.

Bij de vrije mededeelingen werden interessante rnededeelingen gedaan over
verwerpen bij varkens ; de Rijksseruminrichting was het gelukt om uit vaginaalslijm
van een geaborteerd varken abortus Bangbacillen te kweeken.

Al mag het bezoek aan de vergaderingen zeker niet tot ontevredenheid aanleiding
geven (de 4 gehouden vergaderingen werden respect, door 28, 18, 21 en 23 leden
bezocht), toch valt niet te ontkennen, dat het steeds vrijwel dezelfde leden zijn,
die trouwe bezoekers der afdeelingsvergaderingen zijn, en dat het gros der leden
van het werken en streven der afdeeling weinig of geen notitie neemt.

Hoewel dit te betreuren is, schijnt er toch, althans wat de practici betreft, eenige
verbetering te bespeuren. Het aantal practici, dat n.1. de laatste vergaderingen
heeft bezocht, toont een toeneming zoodat dit toch ook weer hoopvol stemt.

Het aantal leden onderging weinig verandering. Begin 1935 bedroeg dit 8g. Door
overlijden van den Heer Kruyt te Oosterbeek, bedanken van de Heeren Lubberink
en Neomagus, vertrek van collega van Veen naar Ruinen en royeeren van het
lid J. Boer te Wijk bij Duurstede, daalde dit tot 84. In den loop van het jaar werden
echter weer als lid aangenomen de Heeren Hendriks te Vleuten, van Ginkel te
Wageningen en Middelkoop te Utrecht, zoodat het aantal leden einde 1935 weer
was gestegen tot 87. Twee leden, n.1. Dr. Vermeulen te Maarn en de Heer Berch
Gravenhorst te Leerdam, vierden hun 40-jarig dierenarts-jubileum en werden
door het Bestuur met deze herdenking gelukgewenscht.

In het Bestuur vond een wisseling plaats van het voorzitterschap. Prof. van der
Plank moest periodiek aftreden en werd, daar hij niet herkiesbaar was, vervangen
door Dr. Beyers, die zoodoende, na een afwezigheid van 8 jaar. opnieuw zijn intrede
in het bestuur deed.

De financieele toestand der afdeeling is goed, wat zeer zeker voor een groot deel
het gevolg is van de bereidwilligheid van Prof. van der Plank, steeds zijn collegezaal
voor de afdeelingsvergaderingen beschikbaar te stellen, zoodat geen kosten voor
zaalhuur behoefden te worden gevoteerd. Een woord van dank wordt Z.H.Gel.
hierbij voor zijn bereidwilligheid gebracht. Het saldo in kas bedroeg op 31 Dec.
1935 f 25.60, was dus niet zoo groot als anders, wat o.m. het gevolg was van een
extragift van ƒ 25.—■ aan den Diergen. Studenten Kring.

In tegenstelling met 1934, toen de animo daarvoor te gering bleek, werd in 1935
door de afdeeling een post-universitaire cursus over voedingsleer gehouden. Naar werd
vernomen, werd deze cursus zeer op prijs gesteld.

De bestrijding der tuberculose was één der vraagstukken, waarover vrijwel op elke
vergadering gediscussieerd werd. Opnieuw werd in het najaar van 1935 met de
Prov. Vereen, tot bestrijding der tuberculose in de provincie Utrecht een overeen-
komst aangegaan. Eveneens werd weer met het Utrechtsch Landbouw Genootschap
een tariefovereenkomst gesloten voor het enten van pluimvee tegen diphtherie en
pokken.

De 4 afdeelingsvergaderingen werden gehouden op 9 Maart, 11 Mei, 28 September
en 21 December.

Op de Maartvergadering hield Prof. Wester een lezing over de ,,Diagnostiek van
de longtuberculose" en deed verder nog een mededeeling over acetonaemie.

De Meivergadering werd grootendeels besteed aan een bespreking van de voorzitters-
vacature der Mij. en behandeling van de Bindende Besluiten inzake de tuberculose-
bestrijding. Een lezing werd op deze vergadering niet gehouden.

Op de Septembervergadering werd het programma voor de Algem. Vergadering
behandeld, terwijl door eenige practici uit de omgeving van Utrecht het werkgebied
•en de wijze van werken van de buitenpraktijk en van de afdeeling verloskunde der
Veeartsenijkundige Faculteit ter sprake werden gebracht. Wegens tijdgebrek moest
het houden van een voordracht worden uitgesteld.

In de Decembervergadering werd een groot gedeelte van den middag besteed aan een
bespreking van de voorwaarden voor een nieuwe overeenkomst met de Prov. Vereen,
tot bestrijding der tuberculose in de Provincie Utrecht. Tevens hield collega ten
Thije een voordracht over de ,,Ervaringen, opgedaan bij 105 secties van aan koliek gestorven
paarden".

Met de hoop, dat in het komende jaar de afdeeling zich in een grootere belang-
stelling van de leden zal mogen verheugen, eindig ik dit jaarverslag.

In een vergadering van den gemeenteraad der gemeente Sittard, aldus de V. en
VI.handel, kwam ook de slachthuiskwestie weer ter sprake, in verband met een
voorstel om leden en plaatsvervangende leden te benoemen in de slachthuiscom-
missie. De toestand zou thans als volgt zijn : Zooals bekend heeft de regeering
besloten, dat Sittard en Geleen gezamenlijk een slachthuis zullen moeten bouwen,
om zoo een verlaging van uitgaven te verkrijgen. Geleen voelt hiervoor niet zoo
veel en ook Sittard is er niet erg op gesteld, omdat het aantal slachtingen door den
slechten economischen toestand zeer sterk is gedaald. Men wenscht nu den bouw
eenige jaren uit te stellen en hoopt hiervoor de medewerking van de regeering te
verkrijgen.

Met het overzicht van het aantal slachtingen voor het binnenland gedurende het
4de kwartaal van 1935, dat dezer dagen gepubliceerd is, is de reeks kwartaalover-
zichten over 1935 afgesloten, waardoor het mogelijk is een vergelijking te maken
tusschen het aantal slachtingen in 1934 en 1935. De V. en VI.handel heeft deze
cijfers bij elkaar gezet in een tabel, die men hieronder vindt afgedrukt.

Het aantal slachtingen bedroeg: runderen 413.612 (377.289), nuchtere kalveren
606.157 (506.834), graskalveren 92.744 (101.462), vette kalveren 174.156 (148.297),
varkens 1.166.413 (1.413.019), varkens huisslachtingen 269.453 (303.407), schapen
273.604 (209.288), paarden 27.485 (28.426) en geiten 10.122 (11.464), waarbij
de tusschen haakjes geplaatste getallen betrekking hebben op het jaar 1934.

Aan deze cijfers knoopt de V. en VI.handel een beschouwing vast over het vleesch-
verbruik per hoofd der bevolking in ons land. Aan de hand van het aantal slachtingen
en met behulp van gemiddelde gewichten voor het vleesch in been bij de verschil-
lende diersoorten, komt het blad tot de conclusie, dat het rundvleeschverbruik
in kg per hoofd is toegenomen van 15,69 kg in 1934 tot 16,99 \'935- Het
varkensvleeschverbruik is teruggeloopen van 24,85 kg in 1934 tot 20,33 kg in
1935, het paardevleeschverbruik van 1,07 kg tot 0,91 kg in 1935, terwijl weer
het schapen- en geitenvleeschverbruik iets is gestegen van 0,74 kg in 1934 op
0,96 kg in 1935.

Het totale vleeschverbruik per hoofd der bevolking in KG is van 42,35 KG. in
1934 gedaald tot 39,19 KG. in 1935, welke daling ongeveer 7% bedraagt.

Met de snelheid van tropischen wasdom groeit aan den Jacatraweg het nieuwe
runderslachthuis der gemeente Batavia, aldus schrijft de „Locomotief". Het werk
vordert vlugger dan aanvankelijk was gemeend, zoodat het slachthuis vermoedelijk
in Augustus reeds opgeleverd zal kunnen worden. Batavia\'s nieuwe abattoir zal
wellicht het modernste van Indië worden. Met alle eischen der hygiëne is rekening
gehouden.

De inrichtin van abattoirs in Europa is bestudeerd en de nieuwste snufjes op
technisch en hygiënisch gebied zijn aangewend, waarbij echter rekening is gehouden
met de typische, Bataviasche omstandigheden, zooals slacht volgens Mohamme-
daanschen ritus, enz.

Besmettingen en verontreinigingen zijn nagenoeg uitgesloten. Het vleeschtransport
geschiedt met luchtrails, terwijl een controleur een overzicht heeft over de geheele
slachthal,zoodaat geen ongerechtigheden kunnen gebeuren, welke hij niet had
kunnen zien. De bouw is aanbesteed voor ƒ231.200, het slachtmateriaal voor
ƒ41.333, en de koelinstallatie voor ƒ 37.079. De raming der kosten was ƒ358.000,
zoodat de uitvoering voordeeliger is dan gemeend was.

Buiten het abattoir is een uitgestrekt terrein, waarop de Batav iasche buffelmarkt
geprojecteerd is. de G.

Het Bestuur v. d. Diergeneeskundigen Studenten-Kring noodigt door deze
zijn buitengewone leden en belanghebbenden uit tol het bijwonen van een
lezing met lichtbeelden van den Heer Th. v. d. Most, Inspecteur van Politie
te Amsterdam, over het africhten van geleide-honden voor blinden op Woens-
dag 29 April in het Vet. Anat. Instituut (einde Poortstraat) des avonds 8 uur.

Ofschoon dc te behandelen stof aanleiding kan geven tot lange Artikels en Ver-
slagen, moeten wij toch onze medewerkers op het hart drukken zooveel mogelijk
kortheid te betrachten. Men kan die kortheid bevorderen door de volgende zaken
in acht te nemen :

Zich duidelijk en scherp uitdrukken ; daarbij dc juiste woorden gebruiken ; geen
te lange zinnen maken ; geen lange omschrijvingen, vooral niet over bijzaken ;
geen onnoodige omhaal van woorden ; bij verslagen (secties b.v.) zoo mogelijk
telegram-stijl.

Verreweg de meeste artikels behoeven niet langer te zijn dan 8 bladzijden : de
meeste referaten niet grooter dan J bladzijde druks.

Voor den lezer zijn korte stukken veel aangenamer te lezen ; voor hel tijdschrift
beteekent het : minder drukkosten, meer plaatsruimte.

Het Bestuur van het Nederlandsch Congres voor Openbare Gezondheidsregeling
bestaat thans uit de Heeren :

Dr. N. M. Josephus Jitta, Prof. Dr. H. Aldershoff, Dr. J. J. Hofman, Dr.
A. H. Schmidt, Ned. Mij. ter bev. der Geneeskunde, Mr. Dr. K. Holm, N\'ed. Mij.
ter bev. der Pharmacie, Ch. F. L. Nord, Ned. Mij. ter bev. der Tandheelkunde,
Prof. C. F. van Oijen, Mij. voor Diergeneeskunde, W. F. J. M. Krul, Kon. Instituut
v. Ingenieurs, Dr. H. H. F. Bekenkamp, Alg. Ned. Ver. Het Groene Kruis, Mr.
J. de Vreeze, R.K. Federatie Het Wit-Gele Kruis, Prof. Dr. J. M. Baart de la
Faille, Alg. Ned. Ver. v. Sociale Geneeskunde, Dr. C. A. Lobry de Bruijn, Ned.
Chemische Vereeniging, Prof. Dr. J. J. van Loghem, Ned. Ver. tegen Verontr.
van Bodem, Water en Lucht, Jhr. M. J. 1. de Jonge van Ellemeet, Ned. Instituut
voor Volkshuisvesting en Stedebouw;

heeft tot Voorzitter gekozen : Dr. N. M. Josephus jitta (Voorzitter v. d. Ge-
zondheidsraad te \'s-Gravenhage) ; tot Ondervoorzitter : Prof. Dr. H. Aldershoff

te Zeist; tot Secretaris: Prof. Dr. J. J. van Loghem te Amsterdam;¹) tot Penning-
meester : Dr. J. J. Hofman te \'s-Gravenhage.

Het Bestuur heeft besloten in dit jaar wederom een tweedaagsch Congres te
houden, dat in 2 secties zal worden verdeeld. Aan het Congres gaat vooraf een
algemeene vergadering, waarin een onderwerp over algemeene belangen zal wor-
den besproken, toegelicht door eenige praeadviseurs.

In de secties zullen eenige korte mededeelingen worden gedaan, overzichten
worden gegeven over hygiënische vraagstukken, enz.

a. een medisch-hygiënische sectie, waarvan als Commissie wordt aangewezen
de Heeren: Dr. A. H. Schmidt, Prof. Dr. J. M. Baart de la Faille, Ch. F. L. Nord.

b. Een technisch-hygiënische sectie, waarvan de Heeren : W. F. J. M. Krul,
Dr. C. A. Lobry de Bruijn, Jhr. M. J. I. df. Jonge van Ellemeet de regeling op
zich nemen.

Het Congres zal te \'s Gravenhage worden gehouden in de eerste week van October
1936 ; nadere bijzonderheden volgen later.

Zij die onderwerpen ter behandeling wenschen voor te stellen, kunnen daarvan
kennis geven aan de leden der beide Commissiën.

Van de Ned. Heidemaatschappij ontvingen wij een brochure, waarin zeer wordt
aanbevolen proeven te nemen met de verbouw van maissoorten die in het Neder-
landse klimaat goed groeien en rijpen, en, doelmatig geoogst, een uitstekend vee-
voeder zijn. Vr.

Wij ontvingen : Der Phlebotomist. Vol. VIII, No. 3, het jaarlijks uitgegeven
kleine tijdschrift van ,,The Denver Chemical Manufacturing Companv, New York,
U.S.A. en Berlin-Lichterfelde, Klingsorstrasse 114.

Deze uitgave is in 10 talen gedrukt, heeft een oplage van 1.450.000 exemplaren,
en wordt verzonden naar alle landen, behalve Rusland, Litauen en Bulgarije;
op aanvraag gratis aan artsen en dierenartsen.

Het bevat artikels, o.a. over pneumonie, oogziekten, synovitis van het kniege-
wricht ; voor de behandeling wordt het nut van de Antiphlogistine betoogd.

Antiphlogistine wordt, volgens het prospectus, in 113 landen bereid, en wordt
overal verkocht en gebruikt als een, op wetenschappelijke basis steunend, middel,
bij de behandeling van alle ontstekingsprocessen waar locale thermo-therapie op
zijn plaats is. Het is klaar voor gebruik, behoeft alleen verwarmd te worden, en
blijft dan meer dan 12 uren warm.

De klinische ervaring heeft zijn voortreffelijke therapeutische eigenschappen
bewezen.

Monsters en literatuur worden op aanvraag gratis aan artsen en dierenartsen
verstrekt. Vr.

Geslaagd voor het Doctoraal-examen Veeartsenijkunde eerste gedeelte : R. Gol,
C. H. Herweijer, C. F. Langkamp, H. J. Nooder en H. A. E. v. Tongeren;

Geslaagd voor het Veeartsenijkundig-examen : P. L. L. Bollen, A. M. Hui-
zinga, M. Idris en A. Kers.

¹) Prof. van Loghem heeft medegedeeld deze functie niet te kunnen aanvaarden.
Daarna is ingevolge schriftelijke gedachtenwisseling benoemd tot secretaris Prof. C.
F. van Oijen te Utrecht.

J. N. Koning, van Winterswijk naar Gieten (Dr.) Asserweg A. 59.
B. Crezée, Rotterdam, naar Bergsche laan 309b, tel. 43285.
Dr. S. Simons, van Diemen naar Haarlem. Planetenplein 16.

Jaarverslag van den burgerlijken veeartsenijkundigen dienst over 1934. Batavia,
Landsdrukkerij, 1935. Gr. 8°. 175 blz.

Diergeneeskundig jaarboekje 1936. Uitg. door de Maatschappij voor Diergeneeskunde.
Red. : A. van Heusden, H. A. Kroes, C. F. van Oijen, G. M. v. d. Plank, A. Vrijburg. Jg.
M. Utrecht, Fa. J. van Boekhoven, 1935. 8°. 160 blz.

Verslag betreffende de takken van dienst ressorteerende onder de directie van den
landbouw over 1934 en beknopte verslagen der rijkslandbouwproefstations, \'s Gra-
venhage, Alg. Landsdrukkerij, 1936. 8°. 504 blz. m. ill. ƒ 2.50

Bescherming van. nuttige vogels. Nestkast, vogelboschje, wintervoedering, drinkbak.
7e dr. Wageningen, H. Veenman en Zonen, 1936. 8°. 39 blz. m. ill. ƒ 0.25

Verslagen en mededeelingen van den Plantenziektenkundigen dienst te Wage-
ningen. No. 17.

Verslag van de werkzaamheden der Rijksseruminrichting over 1934. Uitg. door
het Dept. van Landbouw enz. \'s Gravenhage, Alg. Landsdrukkerij. 1936. 8°. 100
blz. m. ill. ƒ 1.—

H. A. Sirks, Schuimvorming in room, melk en centrifugemelk. \'s Gravenhage.
Alg. Landsdrukkerij, 1936. 8°. 60 blz. ƒ 0.70

Rijkslandbouwproefstation te Hoorn.
Verslagen van landbouwk. onderzoekingen. 41 C.

L. W. Janssen, Over mond- en klauwzeervirus. 2, 3. \'s Gravenhage, Alg. Lands-
drukkerij, 1936. 8°. 36 blz. ƒ 0.50
2, 3. Zuivering van hel virus door neerslaan. De bereiding van zeer zuiver virus.
Staatsveeartsenijk. onderzoekingsinstituut.

E. van Muilwyk, De Jacob-Ruiter-Frans-Max-stam (van 1870—1935). Een
verhandeling over de oudste adellijke familie in de Ned. rundveefokkerij, \'s Graven-
hage, Ten Hagen, 1936. 8°. 61 blz. m. ill. Ten Hagen\'s Veeteeltbibl. ƒ 0.65
G. G. Reitsma, Het varken. Wageningen. G. Veenman en Zonen, 1936. 8°. ui
blz. m. ill. ƒ 3.25

Publ. van de stichting Fonds landbouw export bur. 1916 1918. Wageningen.
No. 14.

Lijst van officiëele personen, instellingen en vereenigingen op land- en tuinbouw-
gebied. \'s Gravenhage, Alg. Landsdrukkerij, 1936. 8°. 274 blz. ƒ 1.—
Verslagen en mededeelingen van de Directie v. d. Landbouw. 1936. No. 1.
E. J. Dommerhold, Algemeene veeteelt. Dl. 1. Nieuwe druk. Groningen, J. B.
Wolters\' Uitg.-Mij., 1936. KI. 8°. VII 4- 152 blz. m. ill. ƒ 1.90
Dl. 1. Fokleer.

Ned. Land- en tuinbouwbibliotheek onder red. van J. Botke e.a.
Verslag van het openbaar slachthuis te Enschede over het jaar 1934. Enschede.
1935. Gr. 4⁰. 22 blz.
In maschineschrift.

E. Leclainche, Histoire de la médecine vétérinaire. Toulouse, Office du livre,

1935. Gr. 8°. 825 p. , f_r. 80.—
R. Douris, Toxicologie moderne. Paris, Vigot frères, 1935. 8°. 340 p. av. 47 fig.
Moreau, L\'amateur d\'oiseaux de volière. Nouv. éd. Paris J. B. Baillière et fils,

D. A. Auger, Comparaison entre la rythmicité des courants d\'action cellulaires
chez les végétaux et chez les animaux. Paris, Hermann et Cie., 1936. 8°. 102 p. av.
12 pl. fr. 20.—

Ch. Souvestre, Animaux familiers et farouches. Paris, Pion, 1936. Kl. 8°. 264 p.

Brunet, Les Levriers, chiens de chasse et de cours. Paris, Vigot frères, 1936. 8°.
80 p. fr. 12.—

A. Desliens, Impregnations médicamenteuses de la patte du chien par injections
intraveineuses rétrogrades. Paris, Vigot frères, 1936. 8°. 64 p. fr. 8.—■

Agricultural statistics 1934. Vol. 69, prt. 1. London, H. M. Stationery Office, 1935.
8°. \' Sh. 1.6

R. W. Macy, Studies on the taxonomy, morphology and biology of Prostho-
gonimus macrorchis Macy, a common oviduct fluke of domestic fowls in North
America. St. Paul, Agr. Exp. Stat., 1934. 8°. 60 p. w. 11 pi. and 2 graph.
Univ. of Minnesota. Agr. Exp. Stat. Techn. Bull. 98.

P. H. Phillips, E. 13. Hart and G. Bohstedt, Chronic toxicosis in dairy cows
due to the ingestion of fluorine. Madison, Agr. Exp. Stat., 1934. 8°. 30 p. w. 6 fig.
Univ. of Wisconsin. Agr. Exp. Stat. Res. Bull. No. 123.

R. W. Bartlett, St. Louis milk problems with suggested solutions. Urbana,
Agr. Exp. Stat., 1935. 8°. 95 p. w. 35 fig.

L. F. Garey, Local prices of livestock commodities in Minnesota. St. Paul, Agr.
Exp. Stat., 1935. 8°. 35 p. w. 23 fig.

W. C. Waite and R. W. Cox, A study of the consumption of dairy products in
Minneapolis, 1934. St. Paul, Agr. Exp. Stat., 1934. 8°. 28 p. w. 6 fig.
Univ. of Minnesota. Agr. Exp. Stat. Bull. No. 311.

C. L. Roadhousf. and J. L. Henderson, Flavors of milk and their control. Ber-
keley, Coll. of Agric., 1935. 8 . 30 p.

E. Roberts and L. E. Card, Inheritance of resistance to bacterial infection in
animals. A genetic study of pullorum disease. Urbana, Agr. Exp. Stat., 1935. 8°.
28 p. w. 2 fig.

Value of presenl-day swine types in meeting changed consumer demand. By
Sleeler Bull, T. C. Olson a.o. Urbana, Agr. Exp. Stat., 1935. 8°. 38 p. w. 10 fig.
Univ. of Illinois. Agr. Exp. Stat. Bull. No. 415.

Standard classified nomenclature of disease. Ed. by H. R. Logie. 2d ed. New York,
The Commonwealth Fund, 1935. 8°. XXI 870 p.

E. N. Willmer, Tissue culture. London, Methuen and Co., 1935. 8\' . XVI
126 p. w. 9 text fig. and 3 fig. on 2 pi. Sh. 4.-

Annual report of the civil veterinary department, United Provinces, India, for the
year 1934 -35. [By Allahabad, The superintendent printing and stationery,

The bacteriological grading of milk. London, H. M. Stationery Office, 1935. 8°.

D. W. Edwards and R. A. Goff, Factors affecting the chemical composition of
pasture grasses. Honolulu, Agr. Exp. Stat., 1935. 8°. 31 p. w. 4 fig.

G. C. Robson and O. W. Richards, The variations of animais in nature. London,
Longmans, 1936. 8°. 416 p. w. ill. and 2 col. pl. Sh. ai.—

A. J. R. Lamb, Horse facts. London, Hunt, 1936. Kl. 8°. 128 p. w. ill. Sh. 8.6
P. Heine, Hilfsbuch für Fleischbeschauer. 7te Aufl. Hannover, M. und H. Schaper,
1936. 8°. 138 S. m. 23 Abb. M. 4.—

G. Benl, Lehrbuch der Vererbungslehre. Leipzig, G. Thieme, 1936. 4°. 78 S. m.
79, davon 2 färb. Abb. M. 1.90

L. Fahr-Nils, Das Hunderassenbuch. Leipzig, Hachmeister und Thal, 1936.
Kl. 8°. 120 S.m. 50 Abb. M. 1.05

H. Fidow, Polly treibt groben Unfug. Neue Tiergeschichten mit lustigen Zeich-
nungen. Berlin, Junge Generation, 1936. 8°.

Die Heeres-Veterinär-Akademie Hannover. Hannover, M. und H. Schaper, 1936.
Gr. 4⁰. 50 S. m. Abb. M. 2.50

R. Matthies, Die Zucht, Haltung und Pflege der Schweine. Engels, Dt. Staats-
verlag, 1935. Gr. 8°. 191 S. m. Abb. Rbl. 3.35
H. Münzberg, Leistungsfütterung des Milchviehs auf wirtschaftseigener Futter-
grundlage. Eine Anleitung.....Berlin, P. Parey, 1936. 8°. 56 S. M. 2.—

A. Tiemann und E. Rehm, Bau und Beschickung von Grubensilos. Eine Anleitung
f. d. Praxis. 4te Aufl. Berlin, P. Parey, 1936. Gr. 8°. 44 S. m. 23 Textabb. M. 1.20
R. WaTjEN, Die Dressur des Reitpferdes für Turnier und Hohe Schule. 3te Aufl.
Berlin, P. Parey, 1936. Gr. 8°. 117 S. m. 47 Textabb. M. 6.—

Deutsche Reiterhefte. III. Zeitschrift für das dt. Reit- und F\'ahrwesen. (Hauptschriftl. :
H. von Norman sen.). Jg. 1. 1936, H. 1. Jan. Dresden, Elbe-Verl. W. Lehmann,
1936. 4⁰. 24 S. m. Abb. 36 H. p. J. Viertelj. M. 3.-

Frischbier, Die Haftpflicht des Veterinäroffiziers. Berlin, E. S. Mittler und Sohn,
1936. 8°. M. 8.—

Kamerad Pferd. Ein Buch für Ross und Reiter. Hrsg. von À". Gundelach. 7te Aufl.
Berlin, Safari-Verlag, [1936]. Gr. 8°. 168 S. 40 S. Abb. M. 4.80

Die Betreuung der deutschen Molkereien durch die milchwirtschaftlichen Zusam-
menschlüsse. Hrsg. von der Dt. milchwirtsch. Vereinigung. Geleitwort : Korte.
Hildesheim, Molkerei-Zeitung, 1935. Gr. 8°. 320 S. m. Abb. u. Taf.

F\'. Hennig, Zeitgemässe Kaninchenzucht. Berlin. Scherl, 1936. 8 . 125 S. m.
77 Abb.

H. Schlag, Milchwirtschaftliches Rechenbuch. 31e Aufl. Hildesheim, Molkerei-
Zeitung, 1935. Gr. 8°. 113 S.

R. Blase, Wiederholungs-Lehrgang der Trichinenschau und Fleischbeschau
in Frage und Antwort. Tl. 2. Berlin, R. Kühn, 1936. Gr. 8". 192 S. m. 216 einge-
fügten Abb. M. 7.20
Tl. 2. Prüfungsfragen f. Fleischbeschauer. 551 Fragen und Antworten.

E. Schneider und E. Widmann, Der Eiter im Bilde der Entzündung. Stuttgart,
F. Enke, 1936. 8°.

N. Grasl, Der Wellensittich. Seine Pflege und Zucht. Leipzig, Hachmeister und
Thal, [1936]. Kl. 8°. 48 S. m. 18 Abb. u. 1 Farbentaf.

Molkerei-Kalender. Jg. 43. 1936. Hildesheim, Molkerei-Zeitung, [1935]- Kl. 8°.
112 S. M. 1.50

F. von Klitzing, Vom Aufbau eines Rehstandes. Erfahrungen aus der Praxis
für die Praxis. Neudamm, J. Neumann, 1936. 8°. 94 S. m. 18 Abb. im Text. M. 1.60

H. Lücke, Grundzüge der pathologischen Physiologie. 2te Aufl. Berlin, J. Springer,
1936. Gr. 8°. V 201 S. M. 6.60

Ruchot, La tension artérielle en clinique vétérinaire. Thèse de Lyon. 1935.
Lavallée, L\'ensilage de fourrages en Algérie. Thèse de Lyon. 1935.

Boiron, La race ovine berrichonne. Les modifications actuelles. Thèse de Lyon.
\'935-

Lamy, Le pyrèthre et les pyréthrines. Pseudointoxication par la poudre de py-
rèthre. Thèse de Lyon. 1935.

Philippe, Le contrôle de la pasteurisation du lait. La réaction de Schern-Görli.
Thèse de Lyon. 1935.

Lomer, Contribution à l\'étude de l\'hypocalcémie dans la fièvre vitulaire. Thèse
de Paris. 1936.

Belloeuf, Contribution à l\'étude des viandes hvdrohémiques. Thèse de Paris.
>93⁶-

Diop, Etude sur le terrain du cancer par le venin de cobra. Thèse de Paris. 1936.

Betegnie, Le système parasympathique. Exploration du parasympathique car-
diaque chez quelques espèces de mammifères. Thèse de Paris. 1936.

Leroy, L\'espèce bovine dans le département de la Somme. Ses products. Thèse
de Paris. 1936.

Thomas, Entérotomie et entérectomie lors de corps étrangers intestinaux chez
le chien. Thèse de Paris. 1936.

Lavignac, Traitement de la piroplasmose du chien par la quinacrine. Thèse de
Toulouse. 1936.

Destours, Les modifications de sérum au cours de la coprostase. Thèse de Tou-
louse. 1936.

Berigaud, Anatomie des coupes de boucherie. Application à l\'inspection des
viandes, f\'hèse de Toulouse. 1936.

Beaumelou, Le troupeau ovin laitier en Aveyron. Conditions économiques de la
production. Thèse de Toulouse. 1936.

Boissieras, Rôle du sol et de la flora dans Tétiologie de l\'hématurie essentielle
des bovins. Thèse de Toulouse. 1936.

Hérault, La transhumance du mouton au Maroc Oriental. Régions d\'Oudjda
et de Taza. Thèse de Toulouse. 1936.

A. Wie dem ann, Die Rauschbranddiagnose nach dem Verfahren nach Ried-
müller. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

F. Geiger, Zur Bewertung der Wasserstoffionenkonzentration für die Beurteilung
animalischer Lebensmittel und Untersuchungen über die Wasserstoffionenkonzen-
tration in Rindereutern. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

H. Wittmack, Beiträge zur Schutzimpfung und Therapie bei Taubenpocken.
Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

T. Harting, Ein Beitrag zur Bcisserpöklung mit höheren Lakemengen. Inaug.-
Diss. Giessen. 1936.

E. Möller, Beitrag zur Uebertragung und Weiterverbreitung der Trichomona-
denseuche und zur Behandlung geschlechtskranker Bullen und Rinder. Inaug.-Diss.
Giessen. 1936.

W. Loh, Beitrag zum Blutbild von gesunden und kranken Hunden unter bes.
Berücksichtigung der absoluten Zahlenwerte. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

E. Jakob, Ueber die Tuberkulose der weiblichen Geschlechtsorgane des Rindes
an Hand path.-anat. Untersuchungen am Schlachthof zu Giessen. Inaug.-Diss.
Giessen. 1936.

H. Hundceburth, Versuche über die Abtötung der Rinderfinne durch eine
Temperatur von — i^u, — 2° und — 4⁰. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

E. Hecker-Strätling, Die Verwendbarkeit von Numal-Roche, Präparat 1315
vet. und Eunarcon in der Hundepraxis. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

U. Lutz, Das Bluttropfbild (Guttadiaphot) hochtragender und neurnilchender
Kühe. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

B. Mommsen, Variationsstatistische Körpermassuntersuchungen an Angler
Herdbuchkühen mit hoher Lebensleistung. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

K. Müller, Zur Therapie des akuten Ekzems beim Hunde. Inaug.-Diss. Han-
nover. 1936.

A. Tapken, Infusionsversuche mit Streptozon und Weidnerit an gesunden und
kranken Eutervierteln. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

A. Becker, Der Einfluss von Alkaloiden — mit bes. Berücksichtigung des Coffeins —
auf Wärmehämolyse und YVärmeflockung in Körperchenlysat und der Zusammen-
hang von Lyse und Flockung. Inaug.-Diss. München. 1936.

A. Edlmayer, Beitrag zur Klinik der Katzentuberkulose. Inaug.-Diss. München.
\'936.

M. Damjanov, Ist das Knochenmark an der Regeneration des Bluteiweisses
nach Aderlässen beteiligt? Inaug.-Diss. Wien. 1936.

0. Fricker, Können Staphylokokken zur Bildung von Aktinomycesdrusen
führen? Inaug.-Diss. München. 1936.

Th. Fürbacher, Zur Frage des Nachweises der Niedererhitzung der Milch
mit Hilfe der Serumnacherhitzung. Inaug.-Diss. München. 1936.

W. Glauning, Altersveränderungen im Kniegelenk vom Pferd. Inaug.-Diss.
München. 1936.

G. Hossfeld, Ueber Zusammenhänge zwischen Staupe und Witterung. Inaug.-
Diss. München. 1936.

P. Kienzle, Die Umformung der Beckenknochen des weiblichen Rindes unter
dem Einfluss der Trächtigkeiten und des Alters. Inaug.-Diss. München. 1936.

E. Kriener, Therapeutische Versuche mit „Sympatol" an Pferden und Katzen.
Inaug.-Diss. München. 1936.

E. Kuni, Altersveränderungen am Talocuralgelenk des Pferdes unter bes. Be-
rücksichtigung des Gelenkknorpels. Inaug.-Diss. München. 1936.

K. Müller, Irisveränderungen beim Huhn im Zusammenhang mit Organ-
krankheiten? Inaug.-Diss. München. 1936.

K. Paul, Untersuchungen über den Kalzium- und Phosphorspiegel des Rinder-
blutes in zwei Allgäuer Beständen. Inaug.-Diss. München. 1936.

G. Piech atzek, Ueber eine bisher unveröffentlichc Rossarznei-Handschrift
aus dem Ende des 16 Jahrhunderts (V. Fol. 17. M. 28) im Besitze der Bücherei
der Tierärztlichen Fakultät der Universität in München. Inaug.-Diss. München.
•93⁶-

B. Pilzecker, Elektrokardiographische Reihenuntersuchungen an herzgesunden
Truppenpferden. Inaug.-Diss. München. 1936.

K. M. Schober, Die aus dem Pflanzenreich stammenden Heilmittel und die
therapeutische Verwendung der wichtigsten unter diesen Drogen im Rossarznei-
buch des Mang Seuter (1583). Inaug.-Diss. München. 1936.

E. Schultze, Vergl. Untersuchungen über die Brauchbarkeit der Makro- und
Mikroplatte nach Fortner zur Unterscheidung der Rauschbrand- und Pararausch-
brandbazillen. Inaug.-Diss. München. 1936.

1. Söldner, Vergl. Hämoglobinbestimmungen am Blut verschiedener Haustiere.
Inaug.-Diss. München. 1936.

G. Stehle, Ueber die Verwendbarkeit der Peroxydasenreaktion zum Nachweis
dauererhitzter Milch. Inaug.-Diss. München. 1936.

H. Weinand, Versuche mit dem Jodchinolin-Präparat „Dysentulin" bei Magen-
Darm-Krankheiten. Inaug.-Diss. München. 1936.

DRIE EEREDOCTOREN IN DE VEEARTSENIJKUNDE,
TER GELEGENHEID VAN DE VIERING VAN HET
DERDE EEUWFEEST DER UTRECHTSCHE
UNIVERSITEIT.

Tot degenen, aan wie door den Senaat der Utrechtsche Universiteit
het Eeredoctoraat zal worden aangeboden ter gelegenheid van de
viering van het derde Eeuwfeest behooren drie Collegae, waarvan
één landgenoot en twee buitenlanders.

Niet alleen alle dierenartsen in Nederland en in de Koloniën maar
ook zeer vele daarbuiten zullen dit bericht met voldoening hebben
vernomen. Zij zullen de tijding in de dagbladen hebben gelezen met
evenveel genoegen, als waarmede de Faculteit der Veeartsenijkunde
haar medewerking tot deze onderscheidingen heeft kunnen verleenen.

De eerste van het drietal is Dr. A. Vrijburg te \'s-Gravenhage.
Dr. Vrijburg\'s wetenschappelijke verdiensten liggen op tweeërlei gebied.
In de jaren van 1885 tot 1907, toen hij in Deli werkzaam was als eerste
veearts van de Deli-Maatschappij, heeft hij den tijd, dien de dienst
hem vrij liet benut tot het doen van onderzoekingen in het Patho-
logisch Laboratorium te Medan. In het bijzonder had zijn belang-
stelling het terrein der tropische parasitaire- en infectieziekten. Het
onderzoek betrof de surra, de piroplasmosis, de veepest en het farcin
du boeuf. Betreffende de laatstgenoemde ziekte, die speciaal in Deli
voorkwam, heeft hij na pathologisch, clinisch en epidemiologisch
onderzoek de oorzaak vastgesteld, en hiermede een werk verricht,
welks beteekenis thans nog algemeen wordt erkend. Wat nadien om-
trent deze ziekte bekend is geworden brengt weinig nieuws.

Verder werd o.m. de vatbaarheid van het varken voor de veepest
experimenteel bewezen.

Als eerste wetenschappelijke werker op het gebied der tropische
dierlijke parasitaire- en infectieziekten in Deli, onder omstandig-
heden die wij ons, wat de voorafgegane scholing en de beschikbare
hulpmiddelen betreft, nauwelijks kunnen voorstellen, heeft Dr. Vrij-
burg pioniersarbeid verricht. De wetenschap, de veeartsenijkunde,
Nederlandsch Indië en daarmede Nederland heeft hij daardoor aan zich
verplicht.

Met Vrijburg\'s terugkeer in het moederland in 1910, na enkele
jaren in Zürich bij Prof. Zschokke te hebben gewerkt, waar hij pro-
moveerde, begint de tweede periode. Ondanks een zeer werkzaam
leven gedurende meer dan 20 jaren in de tropen repatriëert
Dr. Vrijburg als een jeugdig man, in het bezit van een volle gezond-
heid en toegerust met een onverminderde liefde tot werken. In de
XLIII 28

jaren 1910—1913 is hij werkzaam aan de Rijks-Seruminrichting te
Rotterdam. Nadat wijlen Prof. Dr. D. A. de Jong in 1914 Directeur
was geworden van het Laboratorium voor Parasitaire- en Infectie-
ziekten der toenmalige Veeartsenijschool werd Dr. Vrijburg benoemd
tot Conservator en belast met het onderwijs in de Tropische Vee-
artsenijkunde. Deze opdracht is een weerspiegeling van het breedc
arbeidsveld, dat Vrijburg in de tropen tot het zijne had gemaakt,
zonder aan detaillistisch wetenschappelijk werk te kort te doen.
Tijdens de jaren van het conservatorschap werd het. onderzoek over
piroplasmosis in Nederland voortgezet. Hierbij had o.m. zijn be-
langstelling de vraag, of de babesia divergens al of niet als een
afzonderlijke parasiet dient te worden beschouwd.

Uit deze jaren dateert een studie over babesiozen bij verschillende
dieren en de overbrengers ervan. Deze studie verscheen als afzonderlijk
hoofdstuk in het door Prof. Dr. de Jong in 1916 uitgegeven werk over
Parasitaire ziekten. De bijdrage van Vrijburg, die goeddeels is ont-
leend aan eigen waarnemingen en eigen onderzoek, mag als een der
beste gedeelten van De Jong\'s boek worden aangemerkt.

Prof. Sir Arnold Theiler is Zwitser van geboorte. Na zijn studie en
zijn promotie in Bern begaf hij zich in 1891 naar Zuid-Afrika in de hoop,
daar als practiseerend dierenarts een toekomst te kunnen opbouwen.
Hierin slaagde hij niet ten volle. Om in zijn levensonderhoud te voor-
zien werkte hij een gedeelte van den tijd in het landbouwbedrijf, met
het noodlottig gevolg, dat hij in aanraking met een maaimachine zijn
linkerarm verloor. Theiler liet zich noch door den eersten, noch door
den tweeden tegenslag ontmoedigen. Hij wijdde zich aan laborato-
riumonderzoek, aldus trachtende het gemis van zijn arm te overwinnen.
Reeds spoedig verschenen van hem onderzoekingen over besmette-
lijke- en parasitaire veeziekten in Zuid-Afrika en de overbrenging
ervan. Een der babesiaparasieten draagt zijn naam. Zijn werk vond
zoo hooge waardeering in de geheele wetenschappelijke wereld, bleek
van zoo eminent belang voor de Zuid-Afrikaansche veeartsenijkunde
en voor de bestrijding van ziekten in Zuid-Afrika, dat het Gouver-
nement hem in 1910 benoemde tot hoofd van nieuwe laboratoria te
Onderstepoort, welker oprichting grootendeels aan Theiler\'s werk is
te danken. Toen in 1920 de Faculteit voor de Veterinaire Weten-
schappen werd gesticht werd Sir Arnold, tot nu toe Director of
Veterinary Research for the Union of South Africa, benoemd tot
Director of Veterinary Education and Research. Tevens werd hij
hoogleeraar voor de Tropische ziekten en Deken van de Faculteit,
waardoor hij zich geplaatst zag aan het hoofd van de veterinaire op-
leiding en van het veterinaire onderzoek in Zuid-Afrika.

De ongewone reputatie, die de Instituten van Onderstepöort algemeen
genieten, met name onder de Zuid-Afrikaansche dierenartsen en medici
en de beteekenis, die zij voor Zuid-Afrika hebben is voor het overgroote
deel aan Theiler te danken. Met zijn medewerkers heeft hij een
groote reeks van onderzoekingen verricht, die aanvankelijk de in-
fectie- en de parasitaire ziekten betroffen, later de deficientie-ziekten
tot onderwerp hadden. Nadat aan Theiler wegens zijn leeftijd in
1927 eervol ontslag was verleend en hij zich in Zwitserland was gaan
vestigen, nam hij weder het onderzoek op, met name de studie van
stofwisselingsziekten. Thans bevindt hij zich weder in vollen arbeid
te Onderstepoort, in de laboratoria, door hem gesticht, waaraar
Zuid-Afrika zoo veel te danken heeft, en is hij weder de vraagbaak
voor veterinaire, medische en hygiënische aangelegenheden.

Onder meer vonden zijn wetenschappelijke verdiensten op het
gebied der veeartsenijkunde erkenning bij de Engelsche regeering,
die hem den titel Sir verleende, terwijl de Universiteit van Kaapstad
hem in 1935 en de Universiteit van Witwatersrand (Johannesburg)
hem enkele jaren tevoren het Eeredoctoraat aanbood. Ook de
Universiteiten van Bern, Kaap de Goede Hoop, Syracuse tellen hem
tot hun eeredoctoren.

De derde aanstaande Eeredoctor der Utrechtsche Universiteit,
Prof. Dr. Erik Agduhr te Uppsala (Zweden), is nog in de kracht van
zijn leven. Geboren in 1886 studeerde hij aan de Diergeneeskundige
Hoogeschool te Stockholm. Na het beëindigen van zijn studie werkte
hij op histologisch en op embryologisch gebied te Stockholm aan het
Karolinische Medico-Chirurgische Instituut en aan de Medische
Faculteit der Universiteit te Uppsala. Vervolgens werkte hij te Am-
sterdam en te Leiden en in 1921, 1923 en 1925 gedurende de zomer-
maanden aan het Zoölogisch Station te Kristineberg (Zweden) over
vergelijkend-anatomische onderwerpen.

De post-embryonale ontwikkeling der neuronen en de verdeeling
der neuriten in de wortels van de spinale zenuwen leverde het onder-
werp van zijn proefschrift.

Reeds gedurende zijn studietijd vervulde hij het assistentschap te
Stockholm bij de anatomie, en na enkele jaren het Directeurschap
over het Anatomisch Instituut te hebben waargenomen volgde in
1922 zijn benoeming tot Hoogleeraar in dat vak. Was deze eerste
ontwikkeling een geleidelijke geweest, groot opzien baarde zijn be-
noeming, reeds 4 jaar later, tot Hoogleeraar bij de Medische Facul-
teit te Uppsala, waar hij belast werd met het onderwijs in de Histologie
en de Embryologie.

Het is niet de bedoeling, in deze korte curricula vitae een opsomming te
geven van het werk, door de aanstaande Eeredoctoren verricht. Ook ten
aanzien van Prof. Agduhr mag daarom worden volstaan met een
korte samenvatting : een geweldige werkkracht en werklust spreekt
uit zijn vele publicaties. Zij strekken zich uit over ver uiteen liggende
onderwerpen, doch frappeeren bovenal door de degelijkheid die haar
kenmerkt en door de oorspronkelijkheid van geest, die dikwijls de
aandacht trekt.

Prof. Agduhr\'s werk beweegt zich zoowel op het gebied van de
anatomie en de histologie, als op dat van de physiologie, de chemische
physiologie en de pathologie. In het bijzonder hebben de aandacht
getrokken een reeks van onderzoekingen, die deels werden verricht
bij de muis en de rat, deels bij het kalf en het varken, waaruit bleek,
dat levertraan als zoodanig of als emulsie in staat is veranderingen
op te wekken in verschillende gedeelten van de hartspier. Het
endocard, de hartspier zelf en haar geleidingssysteem ondergaan bij
dieren, die geruimen tijd achtereen aan hun voedsel levertraan in
niet zeer groote hoeveelheid toegediend zagen, ziekelijke veran-
deringen, die grooten omvang kunnen bereiken. Deze veranderingen
werden zoowel microscopisch-anatomisch als functioneel vastgesteld.
Een ander deel van zijn werk ligt op het gebied der sympathische
innervatie en op dat der ontwikkeling der ganglioncellen. Zeer merk-
waardig zijn verder zijn onderzoekingen betreffende den invloed van
het geslachtsleven, de graviditeit en van ergosterine op den groei van
muizen. Zoo toonde hij aan, dat ergosterine de vruchtbaarheid ver-
hoogt, en dat door de normale geslachtelijke functies het weerstands-
vermogen van het dier tegenover de giftige werking van ergosterine
toeneemt. Onderwerpen als : het verband tusschen diëet en genezing
en regeneratie in de hartspier, de segmentale localisatie van de moto-
rische centra der spinale zenuwen in het ruggemerg van het konijn
mogen de veelzijdigheid van dezen onderzoeker voldoende belichten.

Zonder den minsten twijfel zullen deze drie aanstaande Eeredoc-
toren der Utrechtsche Universiteit de hun te verleenen groote onder-
scheiding met waardigheid dragen. Moge het zijn voor zeer langen tijd,
in het belang van de veeartsenijkundige wetenschappen en daardoor
in het belang van de gemeenschap ; en tot verhooging van de vol-
doening, die de arbeid zelf hun reeds geschonken heeft.

Uit de Kliniek voor kleine huisdieren van de Veeartsenijkundige Faculteit
der Rijksuniversiteit te Utrecht.
Directeur: Prof. Dr. A. KLARENBEEK.

IETS OVER EXSTIRPATIO BULBI BIJ DE HOND EN HET
BEWERKSTELLIGEN DAARBIJ VAN EEN KUNSTMATIG
ANKYLOBLEPHARON

Verschillende oorzaken (o.a. panophthalmie, gezwelvorming, ver-
wonding, luxatio bulbi, hydrophthalmus) kunnen het noodig maken
dat tot verwijdering van de bulbus wordt overgegaan. Hierbij maakt
men onderscheid tusschen een enucleatio, een exstirpatio en een exen-
teratio (evisceratio) bulbi. Onder enucleatio bulbi verstaat men de
operatieve verwijdering van de bulbus uit de Tenonsche kapsel; bij
de exsterpatio bulbi worden tevens een gedeelte van de oogspieren,
de Tenonsche kapsel en de conjunctiva weggenomen, terwijl men van
exenteratio bulbi spreekt wanneer de inhoud van het oog (lens en corpus
vitreum) met de uvea wordt verwijderd.

Bij de dieren, waar men niet zooals bij den mensch voor een eventueel
later optredende sympathische ophthalmie bevreesd behoeft te zijn,
wordt wel een partieele exenteratio bulbi verricht en enkel de lens
en het glasvocht uit het oog genomen.

Soms is het noodig, b.v. bij orbitale gezwelvormingen, niet alleen
de bulbus maar ook nog het omliggende, binnen de periorbita gelegen
weefsel, weg te nemen. De periobita dient hierbij zoo mogelijk intact
te worden gelaten, daar anders een open verbinding met de omgeving
o.a. met de slaapgroeve ontstaat.

Bij een etterige ontsteking van de inwendige deelen van het oog
(pamophthalmia suppurativa) kan een exstirpatio bulbi op zijn plaats
zijn. Een verspreiding van de smetstof naar de orbita wordt daarbij
door de sclera, welke hierbij intact is gebleven, voorkomen.

Bij lastige honden kunnen deze operaties het beste onder narcose
geschieden; locaal-anaesthesie kan overigens hierbij vaak ook met
succes worden toegepast. Voor de geleidings-anaesthesie is het gewenscht
dat de injecties van het anaestheticum (b.v. novocaine i, sulf. kalic.
(0.4%) 100, adrenaline (1 : 1000) gtts XVI) in de richting van de fissura
orbitalis superior en het ganglion ciliare plaats vinden teneinde de nervus
ophthalmicus, een tak van de N. trigeminus, te treffen. Ingestoken
kan worden achter de arcus zygomaticus (deze is bij de hond niet geheel
gesloten, een sterke fibreuze kraakbeenige band, het ligamentum or-
bitale, is daarvoor tendeele in de plaats getreden) schuin naar voren
en beneden of wel in de mediale- en de laterale ooghoek. Ook de in-
filtratie-anaesthesie op de plaats der operatie kan eventueel worden

aangewend, na voorafgaande oppervlakte-anaesthesie van conjunctiva
en cornea (cocaine 5%).

Voor de noodige a- en antiseptische maatregelen dient uiteraard
te worden zorg gedragen. De haren in de omgeving van het oog worden
zoo kort mogelijk geknipt.

Door sommigen wordt aangeraden, teneinde de bloeding te stelpen,
de ontstane holte gedurende een a twee dagen te tamponeeren en een
paar hechtingen door de oogleden te brengen. De tampon en de hech-
tingen worden dan enkele dagen later verwijderd. De ondervinding
heeft mij bij de hond geleerd dat zulks evenwel overbodig is. Een tam-
ponnade van enkele minuten is wel steeds voldoende om de bloeding
tot staan te brengen. Een onderbinding der bloedvaten of het aanleggen
van arteriepincetten kan achterwege blijven.

Jakob heeft aangeraden de holte later te behandelen met pyoctaninum
coeruleum. Dit kleurt het weefsel blauw zoodat het defect minder
opvalt. Bayer heeft voor hetzelfde doel subconjunctivaal „Tusche"
aangewend.

Een bezwaar van bovenvermelde operaties is dat het daarna op-
tredend entropium meestal tot meer of minder sterke conjunctivale
prikkeling en ooguitvloeiing aanleiding geeft. Om een en ander te voor-
komen en mede uit cosmetische overwegingen is wel aanbevolen een to-
taal of partieel kunstmatig ankyloblepharon aan te brengen. Hierbij
wordt niet alleen de conjunctiva maar ook nog het derde ooglid verwij-
derd. Berge raadt zelfs aan de traanklier mede weg te nemen, daar
anders een kleine fistelopening, waaruit steeds een weinig waterhelder
vocht zou komen, aan de mediale ooghoek zou overblijven. Dit nu wordt
door mij nimmer gedaan en is ook niet noodig bevonden.

Door behalve de bulbus, de geheele conjunctiva, menbrana nictitans
en caruncula lacrimales weg te nemen en daarna de oogleden te hechten,
zijn door mij steeds goede resultaten verkregen. Van afvloeiing van traan-
vocht in de mediale ooghoek daarna, is nimmer iets opgemerkt.

De snede wordt in de ooglidranden of iets daarvan verwijderd, ge-
maakt. Voor het verder losmaken van de conjunctiva kan met succes
van een iets gebogen puntige schaar gebruik worden gemaakt. Door
een vijftal hechtingen worden de wonde binnenvlakten van de oog-
leden tegen elkaar gebracht (kamhechting). Meestal is na een week
reeds voldoende genezing verkregen en kan zonder bezwaar tot ver-
wijdering der hechtingen worden overgegaan. Een kartonnen kraag
die niet al te groot behoeft te zijn, verhindert het schuren van het oog
door de voorpooten.

In het kort wordt iets medegedeeld over de verwijdering van de
bulbus bij de hond en over het ter voorkoming van het daarna optredende
entropium, alsmede uit cosmetische overwegingen, tot stand brengen
van een totaal kunstmatig ankyloblepharon.

Verfasser berichtet über extirpatio bulbi beim Hunde. Zur Verhütung eines
nachher auftretenden Entropiums und auch von kosmetischem Standpunkte aus,
ratet er, nachher die Augenlieder zu heften zur Erzielung einer totalen ankyloble-
pharon.

The author gives a review on extirpation bulbi in the dog. To prevent a sub-
sequent entropion and also from a cosmetic point of view, he recommends to suture
the eyelids afterwards in order to obtain an artificial total ankyloblepharon.

L\'auteur donne une revue sur l\'extirpation du bulbe chez le chien. Pour pré-
venir un entropion consécutif et aussi au point de vue cosmétique, l\'auteur recom-
mande de suturer les paupières après l\'extraction, afin d\'obtenir artificiellement
un ankyloblépharon complet.

DOOR EEN DOORNTJE VEROORZAAKTE, PERFOREE-
RENDE HOORNVLIESVERWONDING BIJ EEN HOND.

Den 2gsten October 1934 werd een tweejarige spaniel ter onderzoek
aangeboden met het voorbericht dat het dier een dag te voren bij het
kruipen door een doornhaag iets in het rechteroog had gekregen. Het
oog werd goed opengehouden; van pijnlijkheid was niet veel te be-
merken; ooguitvloeiing was niet aanwezig. Bij zijdelingsche belichting
en bezichtiging met de binoculair loupe werd een speldenknop groot
donker vlekje in de hoornvliesrand, ongeveer twee a drie mm van de
limbus corneae verwijderd, waargenomen. Bij nauwkeurig bekijken was
vast te stellen dat het donker gedeelte het afgebroken einde van een
doorntje moest zijn. Het corpus alienum had het hoornvlies doorboord,
was door de voorste oogkamer te vervolgen en was in de irisbasis blijven
steken. De iris was op deze plaats echter maar weinig gezwollen. In
de kamerhoek, rondom het vreemde voorwerp, tegen de hoornvlies-
achtervlakte, op de iris en in de voorste oogkamer zelf, had zich wat
fibrine, dat hier en daar door bloedbijmenging rood was gekleurd,
afgezet; het pupillairgebied was vrij daarvan. De pupil was niet ver-
nauwd en reageerde op licht. In de diepte konden ook bij opthalmosco-
pisch onderzoek geen veranderingen worden opgemerkt. Ter plaatse
der verwonding was slechts een geringe conjunctivale en episclerale,
pericorneale injectie van vaten aanwezig.

Onder locaalanaesthesie (5% cocaine) en na reiniging van de con-
junctivaalzak met een boorzuur (3%) zinksulfaat (j%) oplossing werd
met een splinterpincet en met behulp van de binoculairloupe het corpus
alienum (een doorntje van i 6 mm lengte) verwijderd; daarna werd
wat atropine (|%) cocaine (2%) zalf en wat noviformzalf (2%) in het

oog gebracht. De punt van het doorntje was volkomen intact en de opper-
vlakte ervan glad, zoodat wel geen deeltjes in het oog waren achter-
gebleven.

De volgende dag was het oog rustig. De pupil was wijd. In de oog-
kamer was nog een fibrine-stolseltje, verloopende van de achtervlakte
van de cornea naar de basis van de iris, zichtbaar en verder nog een los
stolseltje iets meer naar beneden. Met dezelfde therapie werd door-
gegaan.

De genezing had een vlot verloop. 1 November was het losse fibrine-
stolseltje in de voorste oogkamer vrijwel reeds weer verdwenen ; de
perforatieplaats was in de cornea nog goed te zien. Den 6den November
was ter plaatse der verwondeing nog slechts een geringe troebelheid
van het hoornvliesweefsel zichtbaar en kon de patient als hersteld de
kliniek verlaten.

Een geval van een perforeerende verwonding van het hoornvlies
bij een hond, door een doorntje veroorzaakt en waarbij ook de irisbasis
was getroffen, wordt medegedeeld. Na verwijdering onder locaal-
anaesthesie en behandeling met atropine-cocaine en noviformzalf werd
in ongeveer een week vrijwel volkomen herstel verkregen.

Verfasser erwähnt eine perforierende Verletzung der cornea und Verletzung
der Irus durch einen Dorn bei einem Hunde. Nach Entfernung des Domes unter
Lokalanästesie und Behandlung mit Atropin-Kokainsalbe und Noviformsalbe,
trat innerhalb einer Woche Heilung ein.

The author records a perforating injury to the cornea and injury to the iris caused
by a thorn in a dog. The thorn was removed under local anaesthesia. By treatment
with atropine-cocaine ointment and noviform ointment, recovery followed within
a week.

L\'auteur rapporte une blessure perforante de la cornée et lesion de l\'iris, causée
par une épine chez un chien. Après l\'extraction de l\'épine sous anésthésie locale
et l\'application d\'une pommade à base d\'atropine-cocaine et de pommade de
noviform la guérison fut obtenue dans une semaine.

Uit het Instituut voor Parasitaire- en Infectieziekten der Rijks-Universiteit
te Utrecht. Directeur: Prof. Dr. L. DE BLIECK.

OVERZICHT DER ONDERZOEKINGEN VAN HET UIT DE
PRAKTIJK INGEZONDEN ZIEKTEMATERIAAL IN 1934

In Deel 61 van dit Tijdschrift blz. 1198 werd een jaarverslag gegeven
over 1933, thans volgt dat over 1934, ook nu wordt alleen vermeld
het ziektemateriaal dat voor onderzoek werd ingezonden en blijven
het research-werk, dat hier steeds door verricht wordt en de werkzaam-
heden ten behoeve van het onderwijs buiten beschouwing.

Wij leggen er evenwel den nadruk op, dat het ingezonden ziekte-
materiaal zeer veel ten behoeve van het onderwijs wordt gebruikt en
bovendien dikwijls tot research-werk aanspoort. De inzendingen zijn
dus om velerlei redenen van belang. Het nuttig effcet zou ongetwijfeld
nog grooter kunnen zijn indien de aard en de hoeveelheid van het mate-
riaal zich zouden wijzigen. Onze wenschen hieromtrent zullen aan het
einde van dit verslag vermeld worden.

In 1934 ontving het Instituut 1217 inzendingen, een deel dier in-
zendingen bevatte meer dan 1 stuks, zoodat \'I949 onderzoekingen
verricht werden, dit is vergeleken met 1933 een toeneming; toen waren
deze cijfers 1147 en 1802.

In het algemeen geschiedde het onderzoek der inzendingen door
ondergeteekende, hij kon evenwel voortdurend rekenen op de mede-
werking van Dr. E. A. R. F. Baudet als het parasitologische onderzoe-
kingen betrof en van Dr. O. Nieschulz voor evcnt. protozoölogische
vraagstukken.

Collega Bos onderzocht de duiven, waarbij Dr. C. A. van Dorssen
zich vooral wijdde aan de gevallen van duiven-salmonellose. De gevallen
van verlammingsziekte bij kippen werden onderzocht door Dr. E. de Boer

De tabel geeft van 1934 een overzicht, voor zoover het van belang is,
zullen overeenkomstig de nummering eenige opmerkingen volgen.

1. Bloed. Dit werd ingezonden voor onderzoek op: Brucella Bang
infectie, morbus pullorum, salmonellose en miltvuur.

4. Duiven. Bij vrij veel ingezonden duiven kon de diagnose salmonellose
gesteld worden. Alle gevallen van 1934 werden door Dr. C. A. van
Dorssen in zijn dissertatie „Over de waarde van preventieve vaccinatie
bij dier-salmonellosen, tevens bijdrage tot de kennis van enkele dezer
ziekten (1936)" verwerkt. Als tweede belangrijke duivenziekte deed
zich voor trichomoniasis. Voor het overige was pokken de voornaamste
besmettelijke ziekte.

1. Bloed............................................................................66 215

2. Brieven ....................................................................79 79

3. Caviae ........................................................................4 7

5. Duiven........................................................................17⁶ 229

7. Eenden ....................................................................15 ²⁸

8. Eieren..........................................................................2 5

9. Faeces..........................................................................4® 66

10. Fazanten ....................................................................6 11

11. Fretten........................................................................^1 2

12. Ganzen ......................................................................2 2

13. Honden ....................................................................3 3

14. Insecten ....................................................................5 7

13. Kanaries......................................................................4 7

16. Kalkoenen..................................................................10 \'²

17. Kalveren ....................................................................7 7

18. Katten ........................................................................\'6 16

19. Kauwtjes ....................................................................^2 2

20. Kippen ....................................................................430 592

si. Konijnen ....................................................................35 37

22. Kuikens ....................................................................\'45 398

24. Melk ........................................................................11 56

25. Muizen ......................................................................2 7

26. Ooievaars ..................................................................\' ¹

27. Organen......................................................................28 29

28. Paarden ....................................................................^1 1

29. Parasieten....................................................................^2 2

31. Pauwen........................................................................3 3

32. Plantenknoppen ........................................................\' ¹

33. Preparaten ................................................................^1 2

34. Pus ............................................................................⁸ 8

35. Ratten ........................................................................^1 1

36. Rendieren ..................................................................^1 1

37. Runderen ..................................................................^1 1

38. Schapen ......................................................................3 9

39. Serum..........................................................................3 3

40. Sputum........................................................................^!5 \'7

41. Struisvogels ..............................................................^1 1

42. Urine ..........................................................................^2 2

43. Varkens ......................................................................8 8

44. Vogels..........................................................................²\' 3°

46. Wormen ....................................................................^2 2

47. Zilvervossen ............................................................²6 ²7

7- Eenden. Bij 28 onderzochte eenden werd 2 X salmonellose gecon-
stateerd, i X pasteurellose en 1 X tuberculose, voorts 8 X een diph-
therische ontsteking van de cloaca. Bij dit laatste lijden krijgt men soms
den indruk, dat het infectieus is; fokkers meenen dat het ontstaat als
te veel woerden bij een klein aantal eenden gehouden worden; plaatst
men eenden en woerden apart, dan herstellen de meesten spontaan.

14. Insecten, o.a. 2 doosjes vlooien van zilvervossen. De vlooien waren
afkomstig van een met Salmonella besmet bedrijf. In het algemeen
is het inwendige vlooienlichaam steriel. Voor het onderzoek werden de
vlooien geruimen tijd in sublimaatoplossing gewasschen, daarna werden
zij fijngewreven. Uit dit materiaal werd S. enteritidis var. dublin,
d.i. de in ons land bij zilvervossen voorkomende Salmonella, in reincul-
tuur gekweekt.

16. Kalkoenen. Bij deze 12 kalkoenen werd 6 maal blackhead gevonden,
2 X pokken-diphtherie en 2 X coryza.

17. Kalveren, o.a. een kalf, gestorven aan de ziekte van Aujeszky,
gepaard gaande met een infectie door anaerobe bacillen op de plaats
waar het dier zich open geschuurd had.

18. Katten. Het betrof hier in hoofdzaak de infectieuse pseudomem-
branitis. Het is opvallend hoe dikwijls bij de inzending van katten de
eigenaren hardnekkig aan vergiftigingen door kwaadwilligheid gelooven.

20. Kif>pen. Het zou te ver voeren van de 592 kippen een volledig
verslag te geven. Een groote verscheidenheid van de reeds in ons land
bekende ziekten en afwijkingen werden gezien. Dit jaar werden vele
verlamde kippen ingezonden. Hiervoor wordt verwezen naar de pu-
blicaties van Dr. E. de Boer „Neurolymphomatosis gallinarum"
Tijdschr. Dierg. 61. 449 (1934) en 61, 520 (1934). Het is wellicht nuttig
nog even op te merken, dat 4 % van het aantal kippen gestorven was aan
tuberculose; deze ziekte is dus blijkbaar nog niet voldoende bestreden.

21. Konijnen. De voornaamste ziekten hierbij waren coccidiosis 8 X,
haemorrhagische septicaemie 3 X, pseudotuberculose 2X, en 1 X
algemeene tuberculose met tevens ovale-bacillen-septicaemie.

22. Kuikens. Van de 145 inzendingen waren er 64 positief morbus
pullorum. Morbus pullorum is dus een nog veel voorkomende ziekte
in ons land, zoodat de bestrijding zeer zeker uitvoeriger en wellicht
ook serieuzer dient te geschieden. Bij de overige inzendingen werd bij
de meestal iets oudere kuikens vooral coccidiosis en soms ook neuro-
lymphomatosis waargenomen.

27. Organen, o.a. een gewricht van een veulen, een lymphklier van een
veulen, uterismateriaal van een merrie, afkomstig van 3 verschillende
bedrijven, waaruit Gram positieve streptococcen werden gekweekt.

30. Papagaaien en parkieten. Wij vermelden nogmaals, dat in het alge-
meen deze dieren niet voor onderzoek aangenomen kunnen worden,
tenzij hiervoor van tevoren schriftelijk toestemming is gevraagd.

34. Pus. o.a. pus, afkomstig van een paard, waaruit Brucella Bang
gekweekt werd; haemolytische streptococcen uit pus van een kat; pus
van een hond waarbij Actinomycose gediagnostiseerd werd.

38. Schapen. Hierbij was van belang een geval van de door Büchli
beschreven Peristomatitis pustulosa contagiosa (Tijdschr. Dierg. 51,
264 (1924). Het betrof hier een groote kudde dieren, die allen ziek
werden; door ernstige secundaire infecties met allerlei bacteriën stierf
een gedeelte. Voor de bijzonderheden van deze ziekte zij verwezen
naar het zoojuist genoemde artikel. Ons bleek, dat velen dit ziektebeeld
niet kennen, zoodat wij de aandacht vestigen op de foto\'s van 2 spontane
gevallen.

39. Serum. In hoofdzaak voor onderzoek op Brucella Bang infectie.

40. Sputum. Wij deelen nogmaals mede, dat sputum niet ingezonden
behoort te worden; slechts in moeilijke gevallen en in gevallen van
verschil van meening wordt door ons een onderzoek ingesteld.

43. Varkens. Vermeldenswaard is hier een geval van infectie door
b. pyosepticus equi. De inzender schrijft, dat het varken afkomstig is
uit „een koppel van 10, in deze koppel is een dier een week geleden ziek
geworden, temperatuur 41⁰ C.; bijgaand dier is vannacht gestorven."

Sectie: ontstoken blaasslijmvlies, acute nephritis met bloedingen, ge-
zwollen lever en milt, puntbloedingen in de longen. Uit lever, milt,
nieren en lymphklieren werd een reincultuur van een Gram negatieve
onbeweeglijke bacil gekweekt, die na determinatie b. pyosepticus equi
bleek te zijn.

47. Zilvervossen. De voornaamste doodsoorzaak bleek hier S. enteri-
tidis var. dublin te zijn. Voorts enkele gevallen van coccidiosis en as-
cariasis.

Behalve het bovengenoemde ingezonden materiaal werd door het
Instituut verwerkt:

a. Alle gestorven kippen en kuikens van een groot pluimveebedrijf.
Bij geen van deze cadavers kon de diagnose morbus pullorum gesteld
worden. Dit bedrijf staat onder controle van het Instituut. Ook de
jaarlijks verrichte snel-agglutinaties zijn steeds negatief. De diagnose
die hier met meest gesteld werd, was peritonitis-salpingitis, voorts ook
veel jicht.

b. Wekelijks een aantal kippen en eenden, afkomstig van een pluim-
veemarkt (bij de kippen werd veel tuberculose, bij de eenden tuberculose
en salmonellose gevonden).

c. Zendingen gestorven eenden van een groot eendenbedrijf (vooral
tuberculose en salmonellose).

d. Wckelijksche zendingen ziektemateriaal, ons welwillend ter beschik-
king gesteld door den Directeur van het abattoir te Rotterdam Dr.
M. J. J. Houthuis.

Uit het overzicht blijkt, dat de ingezonden hoeveelheid vogels verre
het aantal andere inzendingen overtreft, zoodat wij de dierenartsen
nogmaals dringend verzoeken meer materiaal te zenden van zoog-
dieren ; vooral stellen wij het op prijs ziektemateriaal van jongvee te
ontvangen.

Materiaal van alle ziekten kan ingezonden worden, uitgezonderd
van hondsdolheid en papegaaienziekte, waarvoor verwezen wordt
naar de Rijksseruminrichting te Rotterdam; ook verwachten wij geen
inzendingen als sputum en melk (bv. voor onderzoek op zuurvaste
bacillen), faeces (ev. voor onderzoek op wormeieren) enz., daar de
behandelende dierenarts dit o.i. zelfstandig behoort te kunnen verrichten.
Ook voor massa-routine onderzoek is ons Instituut niet de aangewezen
plaats.

Tenslotte zij nog opgemerkt, dat wij gaarne in bijzondere gevallen
telefonisch gewaarschuwd worden, opdat wij ter plaatse en tijdens het
leven een onderzoek kunnen instellen en voor het onderwijs foto\'s en
filmopnamen kunnen maken.

Verstoringen in de electrolyt-(ion-) constellatie der lichaamsvloei-
stoffen en weefsels heeft wijziging der prikkelbaarheid van hersenen
en zenuwen ten gevolge.

Bij toestanden als hypnose, narcose, slaap enz. is de ionenverhouding
in de hersenen verschillend van de normale.

De processen, die zich in hersenen en zenuwen afspelen, zijn ten
nauwste met ionprocessen verbonden.

Ook in andere organen dan de hersenen is bij afwijking de electro-
lytverhoudingen het functionneeren abnormaal, bijv. van de spieren,
omdat de prikkelbaarheid niet normaal is. Zonder normale prikkel-
baarheid missen de organen hun normale functioneele beweeglijkheid.
Zonder electrolyten is er geen prikkelbaarheid.

Reeds een halve eeuw geleden heeft Sidney Ringer erkend, dat de
ionenconstellatie voor de levende wezens van primair levensbelang is. ¹)

Behalve de onderlinge concentratieverhoudingen der electrolyten
is ook de totaal concentratie der electrolyten — of beter gezegd het
totaal der osmotisch werkende stoffen (de osmotische druk) — bij de
hoogere dieren normaliter nagenoeg constant. Wijzigingen hiervan
hebben in het algemeen evenzeer als abnormale ionenverhoudingen
functioneele stoornissen Jen gevolge.

De concentratie van elk der ionen (ion-activiteit) is in de verschillende
weefselsappen en cellen normaliter ongelijk en verschilt van die der
lichaamsvloeistoffen (o.a. van die van het bloedserum).

Wij weten reeds lang dat ook tusschen de electrolytgehalten van de
bloedlichaampjes en het bloedserum groote verschillen bestaan. ²)

De na Ringer verrichte onderzoekingen hebben onze kennis over
de ion-werkingen belangrijk verrijkt ; echter is er nog veel dat nadere
studie eischt. Het onderzoek wordt zeer vertraagd doordat ionen-
concentraties der weefselsappen (en celsappen) zoo moeilijk te onder-
zoeken zijn. Zij zijn in voor analyse geschikte hoeveelheden zeer moeilijk
te verkrijgen en bovendien beschikken wij niet over deugdelijke metho-
den om er het geïoniseerde gedeelte der electrolyten het niet-geïoni-
seerde quantitatief in te bepalen. De samenstelling van het bloedserum
geeft ons, zooals uit het hierboven gezegde blijkt, geen juist beeld van
dat der weefselsappen (celsappen) en de sappen der verschillende

¹ Het is merkwaardig, dat in het bloedserum (en in de intercellulairvloeistof)
de concentratieverhouding van Na, K en Ca is als in zeewater.

weefsels loopen onderling in electrolyt-concentraties uiteen. Men heeft
in de hersenen een K-gehalte van meer dan 200 mg % gevonden
tegen ongeveer 20 mg % in het bloedserum. Vooral de zenuwvezels zijn
rijk aan K. Andere deelen van de zenuwen bevatten veel Na.

In het spiersap van normale konijnen (door persen bij 200 atm.
druk verkregen) vonden wij het K.-gehalte circa 18 maal, het Mg-
gehalte circa 6 maal zoo groot als in \'t bloedserum ; daarentegen
bedroeg het Na-gehalte circa 1/6 en het Ca-gehalte het 2/5 van dat
van het bloedserum.

De verschillen der electrolyt-concentraties in de vloeistoffen, welke
de cellen der verschillende weefsels omspoelen en de vloeistoffen in
de cellen zelf, zijn grootendeels te danken aan de specifieke invloeden
der membranen op de ionen-verdeeling. Daaromtrent heeft Osterhout
circa 10 jaren geleden bij een zeealg een zeer duidelijk bewijs gevonden.
Op 100 kationen waren in het zeewater 86 Na en 2K , daarentegen
in het celsap 15 Na en 85 K.

Of het aangrijpingspunt van bepaalde intoxicaties verband houdt
met de verschillen in ion-concentraties is niet bekend.

De verschillende membranen laten de via het bloed aangevoerde
electrolyten dus in zeer uiteenloopende mate door.

De permeabiliteits-eigenschappen van de membranen zijn niet
onveranderlijk. Zij ondergaan veranderingen o.a. in verband met de
celactiviteit. ¹)

In het algemeen kan de energie welke door de levende cel wordt
geproduceerd, worden gebruikt om concentratie- en potentiaal-ver-
schillen aan weerszijden van membranen tot stand te brengen, te onder-
houden en te wijzigen.

Zonder hier verder bij de beteekenis der electrolyten uitvoerig
stil te staan moge er met een paar woorden aan worden herinnerd,
dat zij van invloed zijn op de eigenschappen en den toestand der
colloiden. Zij beïnvloeden hun dispersiteit, electrische lading, water-
binding enz. Door hun invloed op de colloiden zullen zij tevens van
beteekenis zijn voor de eigenschappen, toestandenen het functionneeren
der oplossingen en structuren (membranen, granula, mitochondria, enz.).

De werking van de katalysatoren, ook van de enzymen, hangt even-
eens van de electrolyt-constellatie af. Men denke bijv. aan het nauwe
verband tusschen de waterstofionen-concentratie en de enzymwerking.

Geheel zonder invloed, direct of indirect, zullen de electrolyten
wel voor geen enkel physiologisch proces zijn.

¹) Dat de electrolyten in staat zijn wijzigingen aan de membranen te weeg te
brengen, welke rol zij spelen door beïnvloeding van de eigenschappen der in de
cellen en membranen aanwezige colloiden, zijn onderwerpen waarop hier verder
niet wordt ingegaan.

van het bestaan van ionantagonismen en van ionevenwichten. In den
laatsten toestand houden zij eikaars antagonismen in balans ; de
concentraties en concentratieverhoudingen zijn dan de gewenschte.
Een weefsel of orgaan, waarin deze toestand bestaat, zal de normale
geschiktheid voor het tot standbrengen der physiologische processen
bezitten voor zoover die van de ionen afhangt ; elk ion kan bij dezen
geaequilibreerden toestand de hem opgelegde taak vervullen, geen der
ionen is dan in een schadelijke of onvoldoende concentratie aanwezig
voor het tot stand komen der normale functies.

Verstoring van het ionenevenwicht heeft, zooals reeds werd opge-
merkt, wijziging van de prikkelbaarheid resp. van het resultaat der
prikkeling tengevolge. Omgekeerd komt zonder verandering in de
ion-constallatie geen wijziging van den functioneelen toestand van een
orgaan tot stand.

Omtrent het antagonisme, dat in \'t bijzonder tusschen verschillende
kationen bestaat, *) zij vermeld, dat de ionen, Ca en Mg, de anta-
gonisten zijn van K en Na.

Waardigheid en plaats in het periodieksysteem hangen met de bio-
logische functies der ionen samen. De tweewaardige en ook de een-
waardige ionen kunnen weliswaar elkaar tot op zekere hoogte ver-
vangen, maar het is geenszins zóó, dat ionen met dezelfde waardigheid
en in dezelfde groep van het periodiek systeem der elementen, eventueel
dicht bijeen, geplaatst, biologisch dezelfde beteekenis zouden hebben.
Er zijn duidelijke biologische verschillen, zelfs antagonistische, o.a.
tusschen K en Na en ook tusschen Ca en Mg.

Dat elk ion zijn aandeel heeft in het tot stand komen van den toe-
stand noodig om de levensprocessen mogelijk te maken, is zoowel voor
hoogere als voor lagere wezens aangetoond.

Nu wij ons hier bezighouden met de beteekenis der electrolyten
voor het reguleeringsmechanisme is er in het bijzonder aanleiding
het volgende te vermelden inzake het verband tusschen het function-
neeren van dit mechanisme en de ionenconstellatie. ¹)

¹) Eigenlijk zou ik mij van deze taak ontslagen kunnen achten, want reeds in
1928 (dit tijdschrift dl. 53 ; afi. 20-23) heb ik, toen door mij als eerste de CaCl₂-
therapie werd aangegeven — en wel voor kalfziekte —, reeds uiteengezet, dat de
Ca-werking als een effect op het reguleerings-mechanisme mocht worden aange-
merkt. Het blijkt mij herhaaldelijk, dat velen zich deze Ca-werking nog denken
als een opheffing van Ca-deficiëntie. Dat deze opvatting niet juist is, heb ik her-
haaldelijk uiteengezet. Toen ik als eerste de CaCl.,-therapie bij grastetanie heb aan-
gegeven, was het voor mij duidelijk, dat ook hier de Ca-werking in eerste instantie
een plotselinge „Umstimmung" van het organisme — dus in het bijzonder van het
vegetatieve systeem — tengevolge had.

Dat Little en Wright in 1925, dus vóór mij de Ca-injectie zouden hebben
aanbevolen of toegepast — zie Westf.r, Orgaanziekten bij de groote huisdieren,
\'935j P- 554 — \'^s onwaar. Stinson (The Veter. Ree. 11 Mei 1929, p. 410) was blijk-
baar de eerste, die na mij de Ca-therapie (gluconaat) bij melkziekte heeft toegepast.

Men mag aannemen, dat prikkeling en verlamming van vegetatieve
zenuwen met verandering van de Ga- en K-ionenconcentraties in de
uiteinden dezer zenuwen, met wijzigingen van de Ca/K-verhouding
daar ter plaatse gepaard gaat. Het K-ion zou het vagotrope, het Ca-ion
het sympathicotrope ion zijn. ^x) Bij sympathicotonische prikkels zou
ter plaatse stijging van het Ca-gehalte optreden ; bij vagotonische
van het K-gehalte. Sympatisch of parasympathisch werkende hormonen
en vergiften zouden wijziging der Ca- en K-gehalten in de uiteinden
dezer zenuwen teweegbrengen. ¹)

De histologische structuur van de zenuwen wordt, zoo neemt men
aan, door kationen op geheel specifieke wijze veranderd.

De zenuwimpuls schijnt af te hangen o.a. van de beweging\'der K-ionen
door het membraan — óf doordat de permeabiliteit reversibel gewijzigd
is óf doordat diffusibele ionen gevormd worden.

Wij hebben hierboven reeds gezien, dat ook cerebral processen
met ionprocessen samengaan. ²) Behalve het Ca- en K-ion, speelt
daar ook het Mg-ion een rol, men denke aan de Mg.-narcose. ³)

Er moge hier worden herinnerd aan onze eenige jaren geleden
genomen proeven over den invloed, welke verlaging van het Ca-gehalte
van het bloedserum, hetzij experimenteel of bij ziekte ontstaan, heeft op
het effect eener adrenaline-injectie. Het bleek, dat bij koeien dan geen
sympathicotonisch effect der adrenaline optrad. Wij meenen, dat deze
proeven de beteekenis van de ionen voor de hormoonwerking aantoonen.

Onze kennis omtrent de wijze waarop de electrolyt-verschuivingen
haren invloed bij de reguleeringen uitoefenen laat nog alles te wenschen
over. Wij zouden veel meer dienen te weten van hun invloed op het
protoplasma, op de membranen en andere structuren, zoomede op
potentiaalveranderingen om te begrijpen hoe de ionen in staat zijn
deze processen te regelen.

Intusschen moge uit dit betoog toch duidelijk zijn geworden, dat de
electrolyten (ionen) een der middelen zijn waarvan het organisme
zich bedient om zijn functies uit te oefenen en zijn evenwicht te bewaren.

In verband met de hierboven gemaakte opmerkingen over het regu-
leeringsmechanisme moge hier iets over de werkwijze der aspecifieke
geneesmiddelen worden medegedeeld. Daaruit zal blijken, dat de studie
van het reguleeringsmechanisme van beteekenis is voor de verklaring

¹) Hiermede wordt natuurlijk geenszins te kennen gegeven, dat de werking van
vergiften eenvoudig op niets anders dan op veranderingen der ionenconstellatie
en daarmede samenhangende wijzigingen als bijv. die van de permeabiliteit zou
neerkomen.

³) De prikkelbaarheid der sensibele zenuwen hangt eveneens met ion-concen-
tracies samen. Concentratieverhooging van K- en H-ionen verhoogt de pijnlijkheid.
LXIII 30

van de zoogenaamde aspecifieke therapie ; dus van de toepassing van
middelen, die niet door de leer der infectie\'s en der immuniteit ver-
klaard kunnen worden, die dus geen specifieke middelen tegen bepaalde
infecties zijn en die evenmin als specifieke middelen tegen bepaalde
orgaanafwijkingen zijn aan te merken. Verschillende der aspecifieke
middelen werken op het reguleeringsmechanisme en dienen daardoor
in eerste instantie om de natuurlijke afweerprocessen te versterken.
Deze aspecifieke therapie heeft vooral tot uitwerking, dat er wijzingen
in de faktoren van het reguleeringsmechanisme ontstaan, analoog aan
die bij koorts, bijv. dat de lichaamstemperatuur flink stijgt, dat het
witte bloedbeeld zich wijzigt en dat er acidose optreedt. Vooral de
eerste wijziging doet denken aan het effect van infecties (koorts). De
werking dezer aspecifieke middelen, o.a. pyrifer, komt in wezen met
die der natuurlijke infecties in veel opzichten overeen.

Voor deze aspecifieke middelen, meestal eiwit- of bacteriepraepa-
raten, is verder karakteristiek, dat zij een tweephasige uitwerking heeft,
zooals wij bij wijzigingen van den toestand van het reguleeringsmecha-
nisme reeds leerden kennen, en die in de eerste phase als een sympathi-
cotonisch-, in de tweede als een vagatonisch-effect is aan te merken.

Dat inderdaad bij de werking van een aspecifiek middel de veget.
zenuwen een rol spelen blijkt o.a. daaruit, dat het effect uitblijft na
doorsnijden van de vegetatieve zenuwen. Dit is ook aangetoond voor
de afweerprocessen na infecties. Wordt het halsmerg doorgesneden
dan blijven zij uit, er is dan geen koorts en geen bloedbeeldverandering,
de vorming van antistoffen is dan niet zooals anders het geval zou zijn.
De centra van het vegetatief zenuwstelsel zijn uitgeschakeld en het
reguleeringsmechanisme kan zijn functies niet meer op de gewone
wijze verrichten.

De bedoeling van de injecties, waarvan een aspecifiek therapeutisch
effect wordt verwacht, is, zooals wij zagen, veelal om de verweerkracht
van het organisme te verhoogen. Dat ter bereiking van dit doel ook het
reticulo-endotheliaal systeem of wel het mesenchym mee werkt, is
gezien de beteekenis, welke dit systeem bij immunprocessen bezit en de
rol, die het voor het reguleeringsmechanisme speelt, niet bevreemdend.

Dit weefsel reageert evenzeer op de injectie van doode bacteriën,
eiwitpraeparaten en andere produkten, die als aspecifieke middelen
gebruikt worden, als op infecties. De invloed ervan op het witte bloed-
beeld is hiervan reeds een aanduiding. In den regel zal ook een krachtige
thrombopoiese hierbij voorkomen, althans in een deel van den reactietijd.

Ook chemisch veranderthet bloed onder invloed van deze injecties o.a.
wijzigt zich het lipoid- (cholesterine) gehalte, wat zeer waarschijnlijk
in direct verband staat met de schommelingen der immuunlichamen.

De voor de beïnvloeding van het vegetatief systeem karakteristieke
overcompenseering, het doorslaan van den slinger in de tegenoverge-
stelde richting, komt ook bij de aspecifieke therapie voor.

nog andere aspecifieke middelen zooals sterke huidprikkels ; ook
koude en warme baden. De uitwerking hiervan zal in het algemeen
belangrijk verschillen van die der eiwit- en bacteriepraeparaten als
pyrifer enz. Verder behooren er diëetmaatregelen toe ; die echter
in tegenstelling met de vorige langzaam werken, en die ook niet
dezelfde wijzigingen te weeg brengen. Zoo zal een acidotische werking
van chloorammonium niet gepaard gaan met een temperatuursver-
hooging, wel met enkele andere, die door stoffen als pyrifer worden
teweeggebracht. Een koud bad verhoogt de tonus van den nervus
sympathicus, een warm bad die van denvagus. Ookdiathermieen andere
methoden van aanwending van electriciteit en verder aderlaten beïn-
vloeden het vegetatief zenuwstelsel.

In vele gevallen past men, zooals gezegd, de aspecifieke therapie
n.1. de bacterie- en eiwitpraeparaten, toe met de bedoeling het afweer-
vermogen te verhoogen, met name, wanneer men met chronische
infecties te doen heeft, waarbij het gewenscht is om met het aspecifieke
therapeuticum een temperatuurstijging op te wekken die liefst tege-
lijkertijd een acidotischen toestand doet ontstaan, zoomede ver-
hoogde stofwisseling en verschuiving van het witte bloedbeeld in de
myeloische richting ; veranderingen dus die voor het optreden van een
sympathicotonischen toestand karakteristiek zijn en die wij hierboven
als met elkaar samenhangend hebben leeren kennen en bij acute
infecties, gepaard gaand met koorts, optreden. Bij den mensch past
men deze middelen toe o.a. in late stadia van lues of bij progressieve
paralyse om het organisme tot krachtiger afweer aan te zetten.

Als bacteriepraeparaat heeft o.a. pyrifer *) bekendheid gekregen ;
als eiwitpraeparaten o.a. collargol, phlogetaan (een nucleine). Ook
methyleenblauw en terpentijn worden aangewend.

Ook door dieëtmaatregelen kan men op infectieuse processen invloed
uitoefenen. Zoo kan een zuurvormend diëet ontstekingen doen op-
vlammen o.a. van de huid en daardoor in bepaalde gevallen sneller
reiniging en genezing van huidaandoeningen teweegbrengen. ¹) Long-
tuberculose zou door zoodanig diëet kunnen opvlammen. Bij tuberculose,
die met sterke ontstekingsprocessen gepaard gaat, zou daarom een
base-vormend diëet meer zijn aangewezen.

Door diëetmaatregelen kan men ook in andere gevallen het orga-
nisme tegemoetkomen en ook daar bij mag men men een analoge ver-
klaring voor de werking geven, o.a. bij epilepsie en parathyreoprive
tetanie. Het gunstig effect wordt hier aan de beïnvloeding van het
bloed-Ca toegeschreven.

Het resultaat der aspecifieke therapie hangt mede af van den toe-
stand, waarin het organisme zich op het moment der toepassing bevindt.

¹) Ca en Na werken op ontstekingsprocessen antagonistisch. Van Noorden
geeft, wanneer ontsteking tegengewerkt moet worden, Na-arme kost.

Zoo beïnvloedt de acidotisehe, resp. alkolotisehe toestand van het bloed,
het effect van verschillende aspecifieke en andere geneesmiddelen bijv.
van bestraling. Bestraling geeft als regel eerst acidose, daarna alkolose.

Het is in \'t algemeen moeilijk de juiste doseering en intervallen bij
de aspecifieke therapie te treffen. De intensiteit van elke der reactie-
phasen is zeer afhankelijk van de dosis. Zij hangt, zooals wij zagen,
ook samen met andere faktoren o.a. de constitutie en den oogenblik-
kelijken toestand van het organisme.

Terwijl het reeds in het algemeen dikwijls moeilijk is het effect in
de juiste mate te doen optreden, levert dit bezwaar daar waar slechts
een plaatselijke uitwerking, bijv. een haardreactie — door opwekking
van een plaatselijk verhoogd ontstekingsproces — en niet of slechts in
geringe mate een algemeene — nog grooter moeilijkheid op.

Ofschoon het niet de bedoeling is het vraagstuk van de aspecifieke
therapie hier uitvoerig te behandelen, moge met een enkel woord
herinnerd worden aan hetgeen o.a. L. K. Wolff en ook Wright ter
onderscheiding der specifieke en aspecifieke therapie aangeven.

Specifieke immuniseering treedt langzaam op ; aspecifieke snel.
De specifieke immuniseering duurt lang, de aspecifieke kort (i a 2
dagen). Beide schijnen in de eerste plaats aan de witte bloedlichaampjes
gebonden te zijn ; de specifieke in elk geval ; met de aspecifieke zal
dit niet altijd het geval zijn.

De bedoeling van dit betoog is te doen uitkomen, dat de toestand
van het organisme, via de organen en hulpmiddelen van het regelings-
mechanisme, door aspecifieke middelen snel wordt gewijzigd.

Verschillende functies — met inbegrip van de afweerfuncties —
wijzigen zich plotseling.

Het is, zooals uit het voorgaande volgt niet uitsluitend bij infectieziekten,
dat deze therapie doeltreffend kan zijn. Wanneer onder invloed van
een andere intoxicatie dan door microörganismen of door eenige
andere oorzaak het evenwicht verstoord is, wanneer derhalve het
reguleeringsmechanisme niet goed functionneert, zal in \'t algemeen
herstel kunnen intreden, wanneer het reguleeringsmechanisme ten
gevolge van een krachtige impuls tot grooter werkzaamheid in de
gewenschte richting wordt aangezet.

In gevallen dat men de oorzaak van de onvoldoende werking van
het reguleeringsmechanisme kent, zal men theoretisch gesproken het
evenwicht kunnen herstellen door den ontbrekenden factor hormoon of
electrolyt (resp. een antagonistisch agens bij te sterke werking van een
der faktoren), in te spuiten.

Als een zoodanige therapie mag men de door mij het eerst bij melk-
ziekte en bij grastetanie aangegeven Ca-therapie beschouwen.

Hier ging het er om een verstoord functioneel evenwicht te her-
stellen. Het onderzoek leerde, dat o.a. het calciumgehalte van het
bloed verlaagd was. Aangenomen mocht dus worden, dat de van het
Ca afhankelijke functies hier niet normaal zouden zijn. De poging lag

dus voor de hand om door injectie van calciumzouten plotseling een
prikkel of stoot aan het reguleeringsmechanisme te geven het function-
neeren weder normaal te maken.

Het aangrijpingspunt was hier de factor Ca. Bij grastetanie was
er tevens een Mg te kort. Mede hierom was bij dit syndroom de injectie
met een mengsel van Ca- en Mg-zout rationeel. ¹)

Van den beginne af heb ik een andere therapeutische behandeling
denkbaar geacht en ook beproefd ; n.1. injectie van andere factoren
van het reguleeringsmechanisme n.1. van hormonen en ook van stoffen,
van welke bekend is, dat zij op het vegetatief zenuwstelsel werken.
Ik gebruikte adrenaline en atropine (men zie mijn verhandeling in het
T. v. D. 55 (1928)).

Er bestaat natuurlijk verschil tusschen de aspecifieke therapie met
eiwitachtige producten en die met Ca-zouten (of een mengsel van Ca-
en Mg-zouten), maar beide komen daarin overeen, dat zij een of meer
der factoren van het reguleeringsmechanisme tot verhoogde activiteit
aanzetten. Bij de aspecifieke therapie met eiwit- en bacterie-praepa-
raten enz. is men, tot op zekere hoogte luk-raak te werk gegaan, evenals
bij de toepassing van aspecifieke middelen uit vroegere tijden zooals
sterke huidprikkels o.a. mosterdpleisters, brandijzer, peper onder den
vooraf gelaedeerden staart, overgieten met koud water (koud bad) enz.

Daarentegen bestond er bij de Ca- (Ca/Mg) therapie een aanwijzing
voor hare toepassing, die gebaseerd was op analytische gegevens.

Bij het uitoefenen van krachtige prikkels op het organisme, o.a.
zeer sterke huidprikkels en verbranden van een deel van de huid, kan
de toestand van weefsels en organen in een ver verwijderd deel van
het lichaam zich wijzigen. Hij is o.a. door een grootere ontvankelijk-
heid voor infecties en door degeneratieve en ulceratieve veranderingen
gekenmerkt.

Men spreekt wel van „Entzündungsbereitschaft". Er wordt hierbij
gedacht aan het effect van schadelijke stoffen, welke door huidbescha-
diging of andere intoxicaties ontstaan zouden zijn en misschien door
permeabiliteitsverandcringen der capillairen in de circulatie zijn over-
gegaan. Als voorbeeld zij gewezen op degeneratieve en ulceratieve
veranderingen o.a. van de maag na verbrandingen der huid of na
toediening van histamine. Gewezen moge hier tenslotte nog worden
op haematogene veranderingen in organen door abnormale ionen-
constellaties van het bloedserum. Een bekend geval zijn de nierveran-
deringen bij gebrek aan keukenzout in het bloed.

De uitkomsten der studie van beschadigingen der weefsels door ver-
anderingen der bloedsamenstelling, zij het door concentratiewijzi-
gingen van thans reeds bekende stoffen of wel door de aanwezigheid

in het bloed van nog onbekende Stoffen belooft een belangrijk hoofdstuk
der pathologie te zullen worden, waarvan ook de immuniteitsleer den
invloed zal ondervinden.

Ook dit gebied zal vooral door elkaar aanvullende morphologische
en chemische studies tot ontwikkeling moeten worden gebracht.

Die Existenz eines Regulierungsmechanismus beim Tiere wurde schon vor mehre-
ren Dezennien erkannt. Claude Bernard sprach schon die Meinung aus dass die
Gewebszellen sich in einem „milieu de fixité" befinden.

Es bestehen interkausale Beziehungen zwischen Änderungen der Konzentrationen
der Körperbestandteile, der Zustände wie Körpertemperatur, Blutdruck etc. und
der Zahl von morphologischen (corpusculairen) Gebilden (Leucocyten, Lympho-
cyten etc.).

Mit einer dieser Änderungen geht also automatisch eine Zahl von anderen einher
(z. B. bei acuten Infektionen). Die Variablen sind wie in einem beweglichen
Netzwerk mit einander verbunden. Der Organismus verdankt diesem Zustande
seine Stabilität. Es bilden sich dabei der ursprünglichen Änderung entgegen-
wirkenden Kräfte, wodurch soviel wie möglich das Fortschreiten einer Anormalität,
also einer Gleichgewichtsstörung, vorgebeugt wird.

Behuft dieser Tätigkeit bedient der Organismus sich hauptsächlich des vegetativen
Nervensystems, der endokrinen Organen und des Reticulo-endothelialsystems ;
während als Hilfsmittel die Hormonen, Elektrolyte und corpusculaire Mittel ange-
wendet werden.

Das „milieu de fixité" ist fortwährend kleinen Aenderungen ausgesetzt, denen
der Organismus angepasst ist.

Wechselwirkungen zwischen den F\'aktoren des Regulierungsmechanismus finden
fortwährend statt.

Wenn durch irgend welche Ursache ein Komplex von Variabein gestört ist,
so können, wegen den interkausalen Beziehungen, verschiedene dieser Variabein
als Angriffspunkt zur Zurückführung des normalen Zustandes dienen. Der Effekt
wird aber nicht stets gleich schnell und vollkommen sein ob man die eine oder
andere Variabele als direkte Angriffsstelle wählt.

Man unterscheidet in Gleichgewichtsstörungen gewöhnlich zwei Phasen welche
einander folgen, die man global als einen sympathikotonischen resp. als einen
parasympathicotonischen Zustand andeuten darf.

Die Elektrolyte spielen eine wichtige Rolle bei den Regulierungen ; sie üben im
allgemeinen einen grossen Einfluss auf die Reizbarkeit der lebenden Materie aus.

Die Differenzen der Elektrolytkonzentrationen in den verschiedenen Geweben
dürfen zum grössten Teile der Membrantätigkeit zugeschrieven werden.

Diese Tätigkeit ist auch wieder von der Ionenkonstellation abhängig, sowie von
der Zellaktivität. Auch Letztere hängt mit den Elektrolyten zusammen, u. A. weil
die Eigenschaften der Kolloide und der Strukturen von den Ionen beeinflusst werden.

Eine besondere Bedeutung schreibt man den K- und Ca-ionen für die Nerven-
prozessen zu.

Unspezifische Mittel ändern die Faktoren des Regulierungsmechanismus und
dadurch das Funktionieren von einem oder von mehreren Organen ; sie bringen
eine Umstimmung des Organismus zu stände und üben dabei die oben angedeutete
zweiphasige Wirkung aus.

De Zweck der Anendung ist in vielen Fällen das Abwehrvermögen, wie beim
Fieber, zu erhöhen. Eiweiss- und Bakterienpräparate, sowie Diätmassnahmen und
kräftige Hautreize werden als unspezifische Mittel benutzt.

Die von mir angegebenen intravenöse Injektion von Ca (resp. Ca und Mg) bei
Milchfieber und Grastetanie muss auch als eine unspezifisches Therapie be-
trachtet werden.

OVER DE ALBUM INE-GLOBULINE VERHOUDINGEN IN
HET BLOEDSERUM VAN GEZONDE EN ZIEKE DIEREN

De mededeelingen over de veranderingen van het eiwitspectrum
onder pathologische omstandigheden zijn in de diergeneeskunde al
heel schaarsch. Voor zoover mij bekend is Luy de eerste geweest, die
wees op de beteekenis van de veranderingen van de serumeiwitver-
houdingen bij de infectieuze anaemie bij het paard.

Alhoewel een vermeerdering van het totaal eiwit en een verschui-
ving van het alb./glob. quotiënt ten gunste van de globulinefractie
voor deze ziekte niet specifiek is, geldt het toch wel als een aanwijzing
voor deze aandoening.

Ook de door Oppermann gepropageerde sublimaatproef (toe-
voeging van verdunde sublimaatoplossing, waarbij troebeling optreedt)
berust op vermeerdering, speciaal van het euglobuline.

Bij den mensch is al lang bekend dat de mengverhoudingen van
de eiwitten bij verschillende aandoeningen sterk kunnen wisselen.

Gorter en Grendel toonden dit aan met de door hen ingevoerde
spreidingsmethode; Rademaker deed dit in de kliniek van eerstgenoemde
met de nephelometrische.

Acute infectieziekten, roodvonk, typhus, lues in alle stadia, pneu-
monie, pleuritis, bronchitis, stofwisselingsstoornissen, bloedziekten,
diabetes, jicht geven volgens Schmitz en Wulkow (geciteerd naar
Rademaker) normale waarden.

Rademaker wijdde vooral aandacht aan de veranderingen bij acute
nephritis en tuberculose bij kinderen. Genoemde onderzoeker vond
bij een acute nephritis een aanzienlijke vermeerdering van het globuline-
getal, waarbij het albuminegehalte niet aanmerkelijk daalt en bij genezing
weer stijgt.

Bij de nephrose stijgt het globulinegehalte niet zoo hoog doch ver-
mindert daarentegen het albuminegetal sterk, zoodat het quotiënt een
zeer lage waarde kan bereiken. De daling van dit quotiënt gaat in den
regel gepaard met het verschijnen van oedemen, doordat de colloidos-
motische druk te laag wordt.

Deze waarnemingen heb ik eveneens met de refractometrische
methode kunnen bevestigen bij enkele patiënten met nephrosen en
oedemen uit de kliniek van Dr. Luyke Roskot.

Rademaker vertelt een geval van nierinsufficiëntie met oligurie
door germanine-intoxicatie, zonder dat er belangrijke storingen in het
alb./glob. quotiënt optreden.

Een analoge waarneming deed ik bij een proefkalf, waarbij de nieren
insufficiënt geworden waren door inspuitingen met uranylnitraat. Dit
dier ging aan uraemie te gronde, zónder dat er belangrijke veranderingen
in de eiwitverhoudingen waren te constateeren.

Van meer belang zijn de onderzoekingen van Rademaker bij de
tuberculose. Hier bleek het alb./glob. quotiënt een waardevolle graad-
meter te zijn voor de ernst van het proces. Bij actieve processen wercl
een stijging van het globulinegetal en een daling van het alb./glob. quo-
tiënt gevonden. Rademaker beschouwt dit als een ongunstig teeken.
Uit een groot materiaal kon hij de conclusie trekken dat de quotiënten
lager zijn al naar de toestand ernstiger is.

Ook hier was ik in de gelegenheid de refractometrische methode
aan de nephelometrische te toetsen.

Bij een patiënt met cavernen in de longen uit de meergenoemde
kliniek werd een quotiënt gevonden van 0,71, terwijl bij andere patiënten,
waarbij de aandoeningen geen afwijkingen deden verwachten, ook
normale waarden werden gevonden.

Het zijn vooral deze onderzoekingen bij den mensch verricht, welke
mij aanleiding hebben gegeven na te gaan of de bepaling van de eiwit-
verhoudingen in het bloedserum van diagnostische beteekenis zou
kunnen zijn bij de tuberculose van het rund.

Het spreekt vanzelf, dat wil men aan deze bepaling eenige waarde
kunnen hechten, men de aandoeningen welke eveneens tot verschui-
vingen aanleiding geven, moet kennen.

Van deze aandoeningen, welke daarvoor in aanmerking komen
noem ik in de eerste plaats de distcmatosis. Een groot percentage van de
melkrunderen, welke in het Gem. abattoir ter sectie komt is met deze
parasieten besmet. Onderzocht werden 34 runderen, die uitsluitend
leden aan distomatosis van de lever. Bij het grootste aantal van deze
runderen bleef de aandoening beperkt tot enkele of verscheidene ver-
dikte galgangen ; bij enkele dieren was het leverparenchym voor een
groot deel door bindweefselvorming of door abscedeering vernietigd.

Van de 27 tot de eerste groep behoorende dieren bedroeg het ge-
middelde eiwitgehalte 7,89% (6,77—9,18), het albuminegehalte ge-
middeld 4,56% (3,76—5,90), het globulinegehalte gemiddeld 3,33%
(2,28—4,56), het quotiënt 1,37 (1,01—2,54). Slechts bij één dier werd
een quotiënt gevonden kleiner dan 1, nl. 0,90.

Uit deze bepalingen blijkt dus dat een geringe leverbotziekte van wei-
nig invloed is op het eiwitspectrum.

Bij een dier met een uitgebreide levercirrhosis, een oude Ongole-
trekstier van de Gemeente, die wegens vermagering en algemeene
lichaamszwakte moest worden opgeruimd, werd een quotiënt gevonden
van 0,56, zulks ten gevolge van een duidelijke vermeerdering van de
globulinefractie (5,64%) en een vermindering van het albumine-
getal (3,17%).

In de urine was veel urobiline aanwezig, waardoor de insuffi-
ciëntie van de lever reeds tijdens het leven kon worden vastgesteld.

Bij de sectie werden, behalve de reeds genoemde afwijking, tevens
enkele kippeneigroote abscessen aangetroffen.

botziekte in zijn geheel moest worden afgekeurd, werd 2 maal een
normale verhouding gevonden ; bij de 3 andere dieren waren de quo-
tiënten iets verlaagd.

Over het algemeen kan men dus zeggen, dat alleen de vormen
welke (door secundaire infecties) aanleiding geven tot abscessen of
tot een uitgebreide vernietiging van het leverparechym, een duidelijke
verlaging van het alb./glob. quotiënt veroorzaken.

Iedere collega ondervindt dagelijks bij de uitoefening van zijn dienst
de haast onoverkomelijke moeilijkheden verbonden aan het stellen
van een zekere diagnose van deze aandoening bij het rund.

Wij kunnen gerust zeggen, dat het clinisch onderzoek en dat geldt
blijkbaar wel speciaal voor Indië, ons practisch geheel in den steek laat.

Kleine haarden in de organen en de verschillende lymphklieren
onttrekken zich geheel aan onze waarneming. Doch ook bij grootere
processen in de longen schiet het physisch onderzoek haast altijd te kort.

Het aantal gevallen waarbij hier te lande de diagnose op clinische
bevindingen wordt gesteld is uitermate gering ; het aantal dieren waarbij
zuurvaste bacillen in sputum of melk wordt gevonden bedraagt een
fractie van een percent.

De oorzaak hiervan moet wel gezocht worden in het feit, dat alge-
meene tuberculose met groote cavernen in de longen zelden wordt
gevonden.

Ook parelziekte werd door mij in een periode van 10 jaar slechts
enkele malen waargenomen.

De ziekte blijft dan ook in den regel beperkt tot kleinere verkaasde
of verkalkte haarden in mediastinale, broncheale en mesenteriale
klieren en in de longen.

De diagnose moet dan ook in de practijk uitsluitend gesteld worden
op grond van den uitslag van de tuberculinatie.

Hoe groote waarde aan deze reactie ongetwijfeld gehecht moet
worden, wij behoeven het hier niet onder stoelen en banken te steken,
dat de uitkomst van de tuberculinaties in de laatste jaren in enkele
stallen in Oost-Java meer dan bedroevend zijn geweest.

Vele dieren met positieve reacties bleken kerngezond te zijn; om-
gekeerd werden tuberculeuze aandoeningen herhaaldelijk aangetroffen
bij dieren waarbij de reactie als negatief was aangemerkt.

Ik behoef U niet te zeggen hoe deprimeerend dit is voor de met de
bestrijding belaste collega\'s en nog minder hoe ernstig het vertrouwen in
ons kunnen en kennen in de oogen van de veehouders wordt geschaad.

Alle middelen, welke dan ook zouden kunnen leiden tot een betere
diagnostiek moeten worden beproefd om het aantal miswijzingen zoo
gering mogelijk te maken.

De bloedbezinking, van zooveel waarde bij den mensch, heeft bij
het rund geen beteekenis. Ook het witte bloedbeeld laat ons, zooals
ik zelf heb onderzocht, zelfs bij uitgebreide tuberculose in den steek.

Ik heb daarom nagegaan of het eiwitspectrum van eenige waarde
kan zijn. Laat ik U direct maar mededeelen, dat ook deze methode
ons niet in staat stelt, die vormen van tuberculose aan te wijzen waarbij
de aandoening beperkt is gebleven tot verkalkte en kleinere verkaasde
of veretterde haarden in organen en klieren.

Van 29 dieren met erwt- tot knikkergroote verkaasde en veretterde
haarden in longen, long- en/of darmklieren, werd bij 28 een alb./glob.
quotiënt gevonden grooter dan het bij gezonde dieren aangegeven
minimum.

Gemiddeld bedroeg het totaal eiwitgehalte 8,55% (7,19—8,96) het
albuminegehalte 4,80% (4,03—5,50), het globulinegehalte 3,39%
(2,29—4,35), het quotiënt 1,41 (1,06—2,18).

Vergelijkt men deze uitkomsten met die van gezonde dieren, dan
ziet men dat alle waarden op een wat hooger niveau liggen, doch dat
het quotiënt ongeveer gelijk is gebleven.

De verschillen zijn echter te gering (vallen binnen de gewone waar-
nemingsfouten) om er diagnostische waarden aan te kunnen hechten.

Slechts bij een dier met maiskorrelgroote verkaasde haardjes in
mediastinale en bronchiale klieren werd een buitennissig hoog globuline-
gehalte aangetroffen (5,16%) waardoor het quotiënt was gedaald
tot 0,84.

Bij enkele dieren waarbij bovendien verschillende grootere ver-
kaasde en veretterde haarden in de longen werden gevonden, bleek
het eiwitspectrum wel degelijk veranderd te zijn.

Zoo werd bij 2 dieren een hoog eiwitgehalte gevonden, nl. van 10,10
en 10,23%, gepaard met een duidelijke vermeerdering van de globu-
linefracties (5,28 en 5,09%).

Bij een derde rund met talrijke kleinere haarden in de longen werd bij
een normaal totaal eiwitpercentage een te laagquotiënt (0,94) berekend.

Het laagste quotiënt (0,67) werd gevonden bij het eenige clinisch
zieke dier dat mij ter onderzoek werd aangeboden. Het betrof een rund
uit een zwaar besmette melkerij te Pamekasan (Madoera). Patiënt
was sterk vermagerd, hoestte veel en bij auscultatie waren abnormale
geruischen in de longen waar te nemen. Bij de sectie werden, behalve
een algemeene tuberculose, vele cavernen in de longen gevonden.
Het eiwitgehalte was hier wat laag (6,10%), de albuminefractie was
gedaald tot 2,44%.

Vat ik dus dit deel van mijn onderzoekingen samen, dan mag men
hieruit de conclusie trekken dat de bepaling van het eiwitspectrum
als hulpmiddel voor de diagnostiek van geringe tuberculeuze processen
waardeloos is.

Bestaan er echter uitgebreide processen (abscessen, groote verkaasde
haarden) dan zijn er aanwijzingen dat inderdaad veranderingen in
het spectrum zijn aan te toonen.

Het aantal runderen is echter nog te klein om er definitieve conclusies
uit te trekken. Ik hoop gedurende mijn verlof nog eens in de gelegenheid

te zijn, dit aan de hand van een grooter materiaal in de kliniek van Prof.
Wester na te kunnen gaan.

De bevindingen bij het rund komen tot dusver feitelijk geheel overeen
met de bevindingen bij de tuberculose van den mensch. Ook bij den
mensch vindt men bij een rustige tot genezing neigende tuberculose
normale eiwitverhoudingen. Is het proces niet tot rust gekomen, doch
breidt het zich uit, waarbij weefselverval optreedt, dan stijgt de globuline-
fractie en daalt het quotiënt.

Het leek mij verder van belang na te gaan of inspuiting van tuber-
culine invloed had op het eiwitspectrum.

Bij gezonde runderen geven subcutane tuberculinaties niet de minste
verandering, doch ook bij tuberculeuze dieren konden met voldoende
zekerheid geen veranderingen worden opgewekt, zelfs niet bij een dier
waarbij een temperatuurstijging van meer dan 2° C. werd waargenomen.

Ik stap hiermede van de tuberculose af om Uw aandacht te vragen
voor enkele andere aandoeningen, waarbij de eiwitspectra werden
bepaald. Het is natuurlijk van beteekenis te weten bij welke aandoenin-
gen eveneens verschuivingen in de eiwitverhoudingen zijn vastte stellen.

Bij een rund, dat pas gekalfd had en waarbij vermoedelijk de nage-
boorte eenigen tijd was blijven zitten, zoodat een lichte baarmoeder-
ontsteking was ontstaan, zonder dat zulks tot ettervorming (pyometra)
had geleid, werd een laag globulinegehalte van 1,95% gevonden,
waardoor het alb./glob. quotiënt tot 2,35 was verhoogd. Dit hooge
quotiënt, zooals reeds bij de besprekingen van de uitkomsten bij nor-
male runderen werd vermeld, is als normaal te beschouwen bij dieren
die pas hebben geworpen.

Bij 2 runderen, lijdende aan een chronische endometritis met weinig
gele dikke pus in de baarmoeder werden eveneens normale waarden
gevonden, nl. van 1,23 en 1,27.

Afwijkingen werden gevonden bij runderen met uitgebreide pyometra.
Bij een dier waarbij een groote hoeveelheid chocoladekleurige pus
in den uterus werd aangetroffen, bleek de globulinefractie te zijn ver-
hoogd (4,19%) en het quotiënt verlaagd (0,97). Bij dit dier waren bij
de levende keuring geen ziekteverschijnselen waar te nemen. Na de
slacht bleken organen en vleesch steriel te zijn en het vleesch na 1 X 24
uur normaal zuur te zijn geworden (pH vleeschsap 5,4).

Eveneens afwijkende uitkomsten werden waargenomen bij een rund,
dat bij de levende keuring bleek ziek te zijn. Bij onderzoek vond ik
de lichaamstemperatuur verhoogd (40,5 C.), de pols 100 p. m., terwijl
geen pensbewegingen konden worden gevoeld en herkauwen niet werd
opgemerkt. De eetlust was gering. Bij rectaal onderzoek was de baar-
moeder nog niet geheel geïnvolueerd. De vagina bevatte een weinig
stinkend bloederig exsudaat, waarin nog eenige resten van de secundinae
aanwezig waren.

Het bloedonderzoek leverde op : een wat te laag aantal witte bloed-
cellen. De verhouding was, behoudens de aanwezigheid van enkele
jonge vormen, normaal. Het aantal eosinophiele leucocyten bedroeg
nog 6%. De urine toonde geen afwijkingen ; de reactie was neutraal.
Het alb./glob. quotiënt was gedaald tot 0,85.

Na 3 dagen was de toestand al aanmerkelijk verbeterd, het aantal
leucocyten ook vermeerderd. De eetlust was teruggekeerd. Hiermede
ging gepaard een geringe stijging van het quotiënt tot 0,98. Na 6 dagen
toen clinisch geen afwijkingen meer waren aan te toonen was dit quo-
tiënt tot de normale waarde teruggekeerd (1,37)•

Bij een rund lijdende aan een pyogenesmastitis met koorts, was de glo-
bulinefractie verhoogd (4,64%), het quotiënt te laag (0,80).

Een ander rund dat een maand tevoren had gekalfd en waarbij
de nageboorte manueel was verwijderd, kreeg plotseling hooge tem-
peratuur en sterk verminderde melkgift. Uit de vulva vloeide een kleine
hoeveelheid gele pus. De urine was amphoteer, doch bevatte 2% eiwit ;
het sediment veel streptococcen en weinig cellen.

Het aantal leucocyten bedroeg 7.500 ; de verhouding, behoudens een
totale afwezigheid van eosinophiele cellen en enkele staafkernige
neutrophiele leucocyten, was normaal. Het aantal roode bloedcellen
bedroeg 5.600.000. Het ureumgehalte was aanmerkelijk verhoogd, nl.
1650 m. Gr. p. 1. De diagnose werd gesteld op endometritis, nephritis,
urasmie en lichte sepsis. De prognose werd in verband met de aneosino-
phylie en het verhoogde ureumgehalte zeer voorzichtig gesteld.

Het eiwitspectrum was echter normaal. Het quotiënt bedroeg 1,42.
Na eenige dagen verbeterde de toestand echter aanzienlijk. Het eiwit-
gehalte van de urine bedroeg nog een J°/₀₀ meer, het ureumgehalte
van het serum was tot de normale waarde, 490 mGr. teruggeloopen.
Ook de eosinophyle leucocyten kwamen weer te voorschijn.

Het eiwitspectrum was nagenoeg normaal gebleven. Een verhouding
van 1,48 werd toen gevonden. Patiënte herstelde geheel.

Een rund dat 6 weken te voren normaal had gekalfd, vermagerde
langzaam. Linker tarsaal-, rechter carpaal en ellebooggewricht bleken
bij het onderzoek gezwollen en gering pijnlijk. De eetlust was nog
vrij goed, de temperatuur niet verhoogd ; het aantal polsslagen 80 p. m.
Het bloedbeeld toonde geen afwijkingen. De diagnose werd gesteld op
polyarthritis chronica.

Het dier werd behandeld met trypaflavine intraveneus. Patiënte her-
stelde geheel. Verzuimd werd na herstel het eiwitspectrum te bepalen.

Een zelfde laag quotiënt werd eveneens geconstateerd bij een pas
uit Australië geïmporteerd rund met decubitis en een absces in de bil-
streek. Het dier moest deswege worden geslacht.

Een volbloed Friesche koe, die ongeveer 9 maanden geleden had
gekalfd en 14 dagen te voren aan mond- en klauwzeer had geleden,
herstelde van deze aandoeningen niet. De temperatuur bleef hoog

en bedroeg vooral tegen den avond ongeveer 40° C. Patiënte vermagerde
zeer sterk en de melkgift was practisch geheel verdwenen. Aan klauwen
en gewrichten waren geen afwijkingen waar te nemen, niettegenstaande
het dier moeilijk opstond en moeilijk ging. De eetlust was nagenoeg
geheel weg, het herkauwen geschiedde traag en onregelmatig ; boven-
dien had patiënte diarrhee. Aan hart en longen viel niets afwijkends
waar te nemen. Hoesten werd niet opgemerkt. De urine was alcalisch,
bevatte een spoor eiwit, geen galkleurstoffen en urobiline. Bij exploratie
bleek het rund hoogdrachtig te zijn ; verdere afwijkingen werden daarbij
niet opgemerkt.

Het witte bloedbeeld toonde een duidelijk septisch beeld. Hetalb./
glob. quotiënt bedroeg 0,70, later 0,61, zulks ten gevolge van een
vermeerdering van de globulinefractie.

Beide bevindingen (van bloedbeeld en eiwitspectrum) maakte de
prognose zeer ongunstig en de ophcoping van etter ,,some where"
zeer waarschijnlijk.

Inderdaad werd bij de sectie een kinderhoofd groot afgekapseld
absces in het diepst van de dijspieren van het linker lidmaat gevonden.

Een ander Friesch rund uit denzelfden stal kreeg mond - en klauwzeer
vlak voor de partus. De nageboorte moest manueel verwijderd worden.
Na eenige weken ontstond een pijnlijke zwelling aan de voorbeenen
door verwondingen aan de carpi. De eetlust was slecht geworden ;
de temperatuur was \'s avonds zeer hoog tot tegen de 42⁰ G. toe. Aan
longen en hart werden, behoudens een hooge frequentie van pols en
ademhaling, geene afwijkingen vastgesteld. Rectale exploratie gaf niets
bijzonders. In de vagina was wat slijm met enkele etterproppen ver-
mengd aanwezig.

Het bloedbeeld toonde een sterke verschuiving o.a. met 5% metamy-
elocyten en 34% staafkernige neutrophiele leucocyten. Het globuline-
gehalte was verhoogd (4,68%), waardoor het quotiënt laagwerd (0,66).

Ook hier werd de prognose op grond van deze bevindingen ongunstig
gesteld. In de loop van de volgende dagen verslechterde de toestand
aanmerkelijk. Het globulinegehalte vermeerderde tot 6,19%, de al-
buminefractie verminderde tot 1,36%, waardoor het quotiënt daalde
tot 0,22. Dit was het laagste quotiënt dat door mij tot nu toe werd
gevonden. Patiente stierf nog denzelfden dag. Bij de sectie werd behalve
een flegmoneuze ontsteking aan beide voorbeenen een etterige arthritis van
het rechter carpaalgewricht gevonden.

Bij een eveneens pas uit Australië geïmporteerd Illawarrund met
verschijnselen van acuut longoedeem (emphyseem ?), waarbij het mor-
phologisch bloedonderzoek haemorrhagische septichaemie uitsloot, werd
een normale verhouding van de eiwitten gevonden (1,57). Het dier
herstelde snel na eenige suprarenine-injecties ; kreeg later recidives
en stierf 2 maanden later bij den laatsten aanval. Bij de sectie werd een
uitgebreid oedeem van de longen gevonden benevens een gedegenereerd
hart en microscopisch een duidelijke stuwing in de lever.

Bij een Bengaalsche trekstier van de Gemeente lijdende aan surra,
met een temperatuur van 41,2° C., werd kort voor den dood eveneens
een laag eiwitquotiënt (0,77) waargenomen.

Tot slot vermeld ik nog enkele aandoeningen van paarden welke in de
Soerabajasche paardenkliniek ter behandeling werden aangeboden.
Deze kliniek levert een groot en interessant materiaal, hetgeen geen
verwondering hoeft te baren als ik U mededeel dat in de laatste 10
maanden ongeveer 2000 dieren werden behandeld.

Zoo is gebleken, dat een groot aantal paarden blijkt te lijden aan
anaemie. Omtrent de oorzaak van deze anaemie tasten wij nog in het
duister. Door wormen wordt deze anaemie zeker niet veroorzaakt ;
ook surraparasieten konden, ondanks geregeld nauwkeurig onderzoek,
niet als oorzaak worden aangewezen, zelfs niet in die gevallen, waarbij
oedemen werden waargenomen.

Eigenaardig is het dat deze anaemie in den regel gepaard gaat met
een sterk zure urine. Of er verband tusschen beide afwijkingen bestaat
maakt nog een punt van onderzoek uit, eveneens of er mogelijk een ver-
band te leggen is tusschen deze anaemie, de zure urine en de osteofi-
brosis, welke ook niet zelden wordt waargenomen.

Zooals U reeds werd medegedeeld werd door Luy o.a. bij paarden
lijdende aan infectieuze anaemie geregeld een daling van het alb./glob.
quotiënt gevonden door vermeerdering van de globulinefractie en ver-
mindering van de albuminefractie.

Het leek mij daarom van belang na te gaan of de anaemie welke
door ons werd waargenomen, eveneens een daling van dit quotiënt
ten gevolge had. Dit bleek inderdaad in de groote meerderheid van de
gevallen zoo te zijn. Zoo werd gevonden bij

Slechts eenmaal werd bij een paard met een laag aantal roode
bloedcellen (5.700.000) een zeer hoog quotiënt gevonden van 1,88.

Eenige van deze patiënten hadden oedemen aan onderborst, buik
of scrotum. Sommige daarbij diarrhee. Atactische gangen in de achter-
hand, zoo typisch voor chronische surra, werden nimmer opgemerkt.
De oedemen verdwenen weder al\'e en de dieren herstelden, hetgeen
zeker niet voor surra pleit.

Alle anaemieën waren van het hyperchrome type, d.w.z. het haemo-
globinegehalte was relatief hoog. Bij de bepaling van den kleurindex
werd een roode bloedcellenaantal van 8.000.000 en een haemoglobine-
gehalte van 60 Sahli als normaal aangenomen.

Er blijkt dus een zekere correlatie te bestaan tusschen het erythro-
cyten-aantal en het alb./glob. quotiënt.

Men dient zich dus af te vragen of iedere anaemie een verlaging
van het quotiënt veroorzaakt of dat het misschien een aanwijzing is
dat wij met de infectieuze anaemie te maken hebben.

Geheel uitgesloten acht ik dit laatste niet, ofschoon het mij niet waar-
schijnlijk voorkomt. In elk geval blijft de aandacht hierop gevestigd.

Ook bestaat de mogelijkheid dat er verband bestaat tusschen de
anaemie en de osteofibrosis. Het is een bekend feit, dat ook de osteo-
fibrosis gepaard gaat met een vermindering van het aantal roode bloed-
cellen. De zure urine, welke altijd bij deze dieren werd gevonden zou
een aanwijzing in die richting kunnen geven.

Bij de pernicieuze anaemie van den mensch gaat de anaemie, welke
altijd van het hyperchrome type is, immer gepaard met achylia gastrica,
een vermindering of geheel afwezig zijn van vrij HCL in de maag.
Of dit ook bij het paard het geval is zal nog moeten worden nagegaan.
Waarschijnlijk is dit wel het geval. Retentie van maagzuur heeft een
vermindering van de alcalireserve van het bloed ten gevolge, waardoor
de anders normaal alcalische urine zuur moet worden.

In dit verband wijs ik op het veelvuldig zuur zijn van de urine van
runderen, lijdende aan indigesties, welke zeker wel aan verminderde
afscheiding van zoutzuur door het maagslijmvlies is toe te schrijven.

Wirth vermeldt in zijn boek, dat ook bij de infectieuze anaemie
de alcalireserve van het bloed verlaagd is.

Gepoogd zal worden tusschen al deze verschijnselen een verband te
leggen. Daarbij zal ook aan de samenstelling van het voedsel als mogelijke
oorzaak van deze anaemie aandacht besteed worden.

Van belang is het dat bij een paard na een arsenikkuur een vermeer-
dering van het aantal bloedcellen kon worden vastgesteld, waarbij
tevens het alb./glob. quotiënt van 0,86 tot 1,32 was gestegen.

Bij een paard met een uitgebreid plankoedeem werd een quotiënt
waargenomen van 0,92, welk quotiënt na het verdwijnen van het
oedeem steeg tot 1,39. Verzuimd werd bij deze patiënt het aantal
erythrocyten te bepalen.

Bij een paard met Einschusz (lymphangitis) werd zooals te ver-
wachten was een verlaging gevonden (0,77).

Bij enkele paarden met diarrhee werden zoowel hooge als lage waarden
aangetroffen.

Als laatste geval vermeld ik nog de ziektegeschiedenis van een 5-jarigen
pas uit Soembawa geïmporteerden hengst, die ter behandeling werd
aangeboden voor een uitgebreide zwelling van de linker aangezichts-
helft met een sterk vergroote submaxillaire lymphklier.

Na insnijding van de klier kon veel witgele pus ontlast worden,
tengevolge waarvan de zwelling aanmerkelijk afnam. In de pus konden
geen droesstreptococcen worden aangetoond. Bovendien had patiënt
een beiderzijdsche mucopurulente neusuitvloeiing. De lichaamstem-

peratuur bedroeg 39,9° C. Het totaal eiwitgehalte was wat hoog (7,80%);
de verhouding laag (0,82). De eetlust was nog goed. Het aantal leuco-
cyten was niet verhoogd (9000). Er bestond echter een ernstige ver-
schuiving naar links met algeheele aneosinophylie en o.a. 7% myelo-
cyten. Eenige dagen daarna steeg de pols tot 72, de temperatuur bleef
ongeveer 39⁰ C. Hoesten werd niet opgemerkt. Patiënt kreeg diarrhee,
welke vermoedelijk van toxischen aard was. De eetlust bleef vrij goed,
doch het bloedbeeld verslechterde, inzonderheid door een sterke ver-
mindering van het aantal witte bloedcellen tot 3900. Het eiwitquotiënt
daalde tot 0,58.

De uitgeademde lucht was nu stinkend geworden, zoodat het niet
moeilijk was de diagnose van longgangraen te stellen. De daaropvolgende
dag stierf de patiënt. Bij de obductie werd behalve de zwelling een uit-
gebreide aspiratie-pneumonie gevonden.

Hiermede ben ik gekomen aan het einde van mijn voordracht. Vat
ik nu de resultaten van dit onderzoek samen, dan kunnen hieruit de
v >lgende conclusies worden geformuleerd :

1) De albumine- en globulinefracties bij gezonde paarden en run-
deren zijn individueel verschillend en schommelen tusschen betrekkelijk
wijde grenzen.

3) Het eiwitspectrum blijft bij eenzelfde dier gedurende een lange
periode vrijwel constant.

4) Bij het rund hebben drachtigheid en lactatie weinig of geen
invloed op de eiwitverhoudingen.

5) Aandoeningen welke gepaard gaan met meer uitgebreid weefsel-
verval, waarbij abscessen, cavernen, etc. worden gevormd veroorzaken
een vermeerdering van het globuline- en een vermindering van het
albuminegetal, waardoor het alb./glob. quotiënt kleiner wordt dan 1.

6) Hierdoor is het te verklaren, dat lichte leverdistomatosis weinig
veranderingen geeft. Gaat deze echter gepaard met de vorming van
abscessen dan zijn duidelijke veranderingen waarneembaar.

7) Het zelfde geldt voor de tuberculose van het rund. Geringe
afwijkingen veranderen het eiwitspectrum niet. Uitgebreide processen,
bv. grootere cavernen in de longen veroorzaken hoogstwaarschijnlijk
wel daling van het quotiënt.

8) Uit de verschillende ziektegevallen is gebleken, dat bij pyometra,
polyarthritis, abscessen, gangreneuze pneumonie, een laag alb./glob.
wordt gevonden.

Verbetering van het ziekteproces gaat gepaard met een verhooging
van het quotiënt; verslechtering verlaagt het quotiënt. Herhaalde
bepalingen van het eiwitspectrum hebben dus zeker prognostische
waarde.

9) De anaemie, welke veelvuldig bij het paard in Soerabaja wordt
waargenomen, gaat meestal gepaard met een laag alb./glob. quotient.
October 1935.

Bendien, Neuberg en Snapper : Over de bezinkingsnelheid der roode bloedlichamen.

Geneeskundige Bladen 1932.
Bennhold : Über die Vehikelfunktion der Serumeiweiszkörper. Ergebnisse der

inneren Medizin und Kinderheilkunde Bnd. 42, 1932.
Brugsch und Schittenhelm : Klinische Laboratoriumtechnik.
Frei und Demmel : Der Einflusz von Gravidität und Laktation auf das Blutserum

beim Rinde. Ref. B.T.W. 1934, No. 22.
Gorter en Grendel: Biochemische Z.schrift Bnd. 201.
Von Deseö : idem 217.
Handovsky : Pflüger Archiv Bnd. 210.

Hirschfeld u. Hittmaier : Handbuch der allgemeinen Hämatologie 1933.
Luy : Zur Refractometrie des Pferdeserums. D.T.W. 1934, No. 38.
Oppermann : Die diagnostische Auswertung der Sublimatprobe bei der anstecken-
den Blutarmut der Pferde. Ref. B.T.W. 1934, No. 23.
Rademaker : Nephelometrisch serumonderzoek. Acad. proefschrift. Leiden 1933.
Rona en Klf.inmann : Biochemische Z.schrift. Bnd. 140.
Robertson : Zie handboek van Brugsch u. Schittenhelm.
Schrijver : Zeitschrift f. d. gesammte Exper. Med. Bnd. 72.
Wirth : Grundlagen einer klinischen Hämatologie der Haustiere 1933.

Verfasser kommt auf Grund seiner Untersuchungen zu den nachfolgenden Be-
hauptungen :

1. Die Albumin- und Globulinfraktionen bei gesunden Pferden und Rindern
sind individuell verschieden und schwanken zwischen beträchtlich weiten Grenzen.

3. Das Eiweissspektrum bleibt beim gleichen Tiere während längerer Zeit fast
konstant.

4. Beim Rinde habe Trächtigkeit und Laktation wenig oder gar keinen Einfluss
auf die Eiweissverhältnisse.

5. Erkrankungen verbunden mit ausgedehntem Gewebezerfall, wobei sich
Abszesse, Caverncn usw. bilden, verursachen eine Vermehrung der Globulin-
und eine Herabsetzung der Albuminzahl, wobei der Alb./Glob. Quotient kleiner
wird als 1.

6. Es lässt zieh dadurch erklären dass leichte Lcbcrdistomatosis wenig Aender-
ungen verursacht. Geht diese aber zusammen mit Abszessbildung dann sind deut-
liche Aenderungen zu konstatieren.

7. Aehnliches gilt für die Tuberkulose des Rindes. Geringe Abweichungen
ändern das Eiweissspektrum nicht. Ausgedehnte Prozesse, z. B. grössere Cavernen
in den Lungen verursachen höchstwahrscheinlich Herabsetzung des Quotientes.

8. Aus den beobachteten Krankheitsfällen hat sich gezeigt dass bei Pyometra
Polyarthritis, Abszessen, gangrenöser Pneumonie, einen niedrigen Alb. Glob.
Quotient gefunden wird.

Heilung des Krankheitsprozesses geht zusammen mit Erhöhung des Quotientes,
Verslechterung erniedrigt den Quotient.

Wiederholte Bestimmungen des Eiweissspektrums haben also zweifelsohne einen
prognostischen Wert.

On account of his researches into the albumen-globulin-proprotions of blood
serum the author comes to the following conclusions :

1. The albumen and globulin fractions in healthy horses and cows are indivi-
dually different and fluctuate between relatively wide limits, but

3. In the same animal the albumen spectrum remains nearly constant during a
long period.

4. In the cow gestation and lactation have little or no influence upon the
albumen-proportions.

5. Affections, coupled with more extended tissue decay, in which abscesses,
cavernes etc. are formed, cause an increase of the globulin and a decrease of the
albumen number, so that the albumen-globulin-quotient becomes smaller than 1.

6. So it can be declared that light liver distomatosis shows little alterations, but
when this disease is coupled with formation of abscesses, the alterations are much
clearer.

7. So it is with tuberculosis of the cow. Small deviations do not change the albumen
spectrum. Extended processes e.g. large cavernes in the lungs cause very probably
decrease of the quotient.

8. From the observed cases it has appeared that in pyometra, polyarthritis,
abscesses, gangrenous pneumonia a low albumen-globulin quotient is found.

Improvement of the course of the disease is attended by an increase of the
quotient, worsening decreases it.

Repeated determinations of the albumen spectrum are therefore certainly of
prognostic value.

le. Les fractions de l\'albumine et de la globuline chez les chevaux et les bovins
sains se différencient individuellement et oscillent entre des limites assez écartées.

3e. Le spectre de 1\' albumine se montre chez un même animal invariable pendant
une assez longue période ;

4e. Chez le bovin la gestation et la lactation n\'ont que peu, ou pas d\'influence
sur les teneurs en albumine ;

5e. Des maladies qui s\'accompagnent de pertes étendues de tissus, formant des
abcès, des cavernes, etc., provoquent une augmentation de la globuline et une
diminution du taux de l\'albumine, donnant ainsi un quotient alb./glob. inférieur

6e. Ce fait explique qu\'une légère atteinte du foie par distomatose donne peu
de changements ; celle-ci produit elle au contraire la formation d\'abcès on notera
des modifications très marquées ;

7e. Mêmes constatations pour la tuberculose des bovins. De légères anomalies
ne changent pas le spectre de 1\' albumine ; sont-elles plus fortes, p.a. des cavernes
étendues les poumons, celles-ci provoqueront presque certainement une diminution
du quotient ;

8e. Des différents cas étudiés il résulte que pour les pyomètres, les polyarthrites,
les abcès, la pneumonie gangréneuse, un abaissement de la proportion alb./glob.
se produit.

Une amélioration de la maladie s\'accompagne d\'une augmentation du quotient,
alors qu\'une aggravation en provoque la diminution.

Des déterminations répétées du spectre de l\'albumine ont donc certainement
une valeur au point de vue de diagnostic.

Zooals bekend is, is aan het hoofd van de bijlage van dit Tijdschrift
van i Februari 1.1., inhoudende het voorstel van de Groep „Kennis
der menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong", omtrent
de wijzigingen, welke deze groep bij de uitvoering der Vleeschkeurings-
wet noodig acht, het woord Vertrouwelijk vetgedrukt en onderstreept
vermeld.

Ook in het begeleidend schrijven van het Hoofdbestuur is gedoeld
op een behandeling van het voorstel via de Afdeelingen en uit alles viel
op te maken, dat het geenszins in de bedoeling lag het meerbedoelde
voorstel in dit Tijdschrift te bespreken. Naar mijne meening ook terecht.

Met groote verbazing trof ik daarom in dit Tijdschrift van 15 Maart
1.1., van de hand van den Hoogleeraar Prof. van Oijen een artikel
aan, (dat 6 Maart 1.1. is gedateerd en reeds den 15«! Maart d.a.v. in
dit Tijdschrift verschijnt) en waarin een nadere toelichting wordt
gegeven omtrent het vertrouwelijk ter kennis van de Leden van de Maat-
schappij gebrachte Groepsvoorstel.

Nu dit artikel echter van de hand van Prof. v. Oijen, tevens Redac-
teur van ons Tijdschrift, is en ook de beide andere Heeren Redacteuren
het opnemen van dit artikel blijkbaar niet in strijd hebben geacht
met het aan de behandeling van het bedoelde voorstel gegeven vertrou-
welijke karakter, zal ik dat „vertrouwelijk" wel verkeerd hebben be-
grepen. In ieder geval meen ik, nu in dit Tijdschrift van 1 April 1.1.,
hieromtrent ook niets wordt opgemerkt, niet alleen gerechtigd te zijn,
zonder daarmede iets onbehoorlijks te doen, er ook een en ander van
te zeggen, maar ik acht dit tevens noodzakelijk, omdat 1111 het bedoelde
voorstel openbaar is gemaakt, bij anderen anders allicht de gedachte
kan post vatten, dat inderdaad het voorstel algemeen wordt geaccep-
teerd.

Prof. van Oijen heeft, ter voorlichting van alle betrokkenen, het noo-
dig geoordeeld, eenige aanvullende toelichtingen te geven bij het door
de bedoelde Groep uitgebrachte Rapport en v. Oijen beperkt zich in
het aangehaalde artikel tot de organisatie der keuringsdiensten, hetgeen
ook inderdaad de spil van het bedoelde voorstel is en daarom zal ik
mij ook daartoe beperken.

v. Oijen zinspeelt er daarbij meermalen op, dat, voor zoover hem
bekend is, dit voorstel tot nog toe weinig bestrijding heeft gevonden
of moeilijk bestrijding zal kunnen vinden.

Mij is wel bekend, dat het bedoelde voorstel niet algemeen wordt
aanvaard en aangezien ik ook tot de niet-aanhangers behoor, veroor-
loof ik mij er hier ter plaatse een enkel woord over te zeggen.

gebaseerd op het verdeelen van het geheele land, volgens een van te
voren wel overwogen plan, in circa 100 kringen, zijnde groepen van
gemeenten met ééne als centrum-gemeente. En ook uit de thans door
v. Oijen gegeven toelichting blijkt, dat de eerste pilaar van dit voor-
stel is : in die centrum-gemeente een centrale slachtplaats (dus een
abattoir) alsmede een volledig ambtelijke keuring.

Om deze formatie tot stand te kunnen brengen wordt voorts een in-
grijpende wijziging van de Vleeschkeuringswet, meer in het bijzonder
van Art. 23 A. daarvan, noodig geacht.

Men zal het daarom met mij eens zijn, dat dit voorstel, ook al be-
treft het niet de naaste toekomst, van zeer ingrijpenden aard is en
in principe geheel afwijkend is van den thans bij de uitvoering van
de Vleeschkeuringswet gevolgden gang van zaken. Het voorstel betee-
kent n.m.m. niets minder dan een algeheele ommekeer in den opzet
van de wijze van uitvoering van bedoelde Wet, met als kern centrale
slachtplaatsen of abattoirs.

Een zoo groote zwaai (voor het oogenblik het al of niet doelmatig
zijn daarvan buiten beschouwing latende) zou ik misschien gemoti-
veerd kunnen achten, wanneer wordt aangetoond, dat de Vleesch-
keuringswet in haar doel, zooals dit in de considerans van de Wet is
vastgelegd, heeft gefaald ; m.a.w. dus, wanneer de wering van vleesch-
en vleeschwaren, die voor de Volksgezondheid schadelijk zijn, niet zou
zijn bereikt.

Dit laatste wordt in het rapport niet aangetoond en ik ben de meening
toegedaan, dat dit ook moeilijk zal kunnen worden aangetoond, want
de Groep zal toch niet willen ontkennen, dat het doel van de Wet,
in al zijn groote lijnen en zelfs zijlijnen, wel terdege is bereikt.

Als motieven voor den bedoelden zwaai en de beoogde zoozeer ingrij-
pende centralisatie worden in het rapport aangegeven de bekende
onvolkomenheden, die zich bij de uitvoering der Wet voordoen en
onderdeden daarvan betreffen ; meer echter ook niet.

En al dient te worden .erkend, dat die enkele onderdeelen voor vei-
betering vatbaar zijn gebleken (b.v. nieuw Keuringsregulatief, keur-
loonen van zgnd. massa-slachtingen en in het algemeen meer invloed
langs directen weg kunnen uitoefenen op de gemeenten), toch meen ik,
dat het ter opheffing van die onvolkomenheden dier onderdeelen,
absoluut niet gerechtvaardigd is, zoo heel andere en zoo verstrekkende,
ingrijpende voorstellen naar voren te brengen, als thans door de Groep
in dit voorstel, betreffende de organisatie der diensten, wordt gedaan.

De bedoelde onvolkomenheden kunnen op een heel wat eenvoudiger
wijze worden uit den weg geruimd, n.1. door het volgen van den bij
iedere andere Wet ook daarvoor gebruikelijken weg.

Het is voldoende bekend, dat de uitvoering van elke Wet nooit
onmiddellijk klopt als een bus, want de onvolkomenheden komen als
regel pas bij de uitvoering naar voren. Dan rijst de vraag of en hoe

deze moeten worden opgeheven en dan moet aan de hand van de op-
gedane ervaring, daartoe het noodige worden beraamd.

Vaststellende dus, dat het doel van de Vleeschkeuringswet wel is
bereikt, behoeven dus ook de grondpilaren van die Wet niet te worden
vervangen door andere, maar dienen alleen die onvolkomenheden te
worden opgeheven en ook niets meer dan dat. Het wijzigen van die
Wet op een dusdanige wijze, als thans het voorstel van de groep beoogt,
acht ik onder die omstandigheden niet alleen niet gemotiveerd, maar
in zijn gevolgen niet te overzien en persoonlijk acht ik dit eenigszins
funest.

Verder zal ik nog gaarne enkele opmerkingen omtrent dit voorstel
ter overweging aanbieden.

Het kenmerkende ervan is, volgens Prof. v. Oijen, dat men het niet
noadig acht op eens in het geheele land deze wijziging te brengen, maar
dat de mogelijkheid wordt geopend hiertoe geleidelijk over te gaan.

Ik meen, dat dit kenmerkende onder de huidige tijdsomstandigheden
voor ieder ander, evenzeer ingrijpend voorstel, ook evenzeer zal moeten
gelden. Immers zijn er, nu de Vleeschkeuringswet meer dan 15 jaar
in werking is, overwegende economische redenen (men denke maar aan
b.v. salaris- en wachtgeldregelingen van het personeel, de vele in
overeenstemming met de wettelijke eischen gebrachte slachtplaatsen,
winkels, noodslachtplaatsen enz.), waardoor het onmogelijk is op vrij
korten termijn dergelijke wijzigingen voor het geheele land in te voeren.

Deze aanbeveling van v. Oijen betreft dus niet iets speciaals van dit
voorstel, maar is van toepassing op ieder ingrijpend voorstel ter zake,
eenvoudig omdat het nu niet anders kan.

Prof. v. Oijen wijst erop, dat het voorstel van de groep inhoudt
het verdeelen van het land in ongeveer 100 kringen. Dit lijkt heel ge-
makkelijk, maar ik wil er op wijzen, dat dit dus beteekent, dat elke
kring omvat het i/iooe gedeelte van de oppervlakte van Nederland,
zijnde 34.000 vierk. km. en derhalve heeft elke kring een straal of
middellijn van resp. ongeveer 10 en 20 km Het voorstel beteekent
dus voor Friesland (oppervlakte 3318 vierk. km.) 10 kringen. Nu
zijn er in Friesland 2 abattoirs en hoogstens 2 voor dit doel geschikte
centrale slachtplaatsen, in totaal dus 4 stuks, terwijl het aantal volledig
ambtelijke diensten 4 is. Voor Friesland zou het voorstel dus neerkomen
op het oprichten van 6 centrale slachtplaatsen (ik meen, dat er dan
nog 8 te weinig zouden zijn) en 6 ambtelijke diensten.

Het spreekt vanzelf, dat hiervan onder de tegenwoordige omstandig-
heden en ook in de naaste toekomst niets kan komen.

Terloops vraag ik mij af, welk een verzet en m.i. terecht, de door dit
voorstel beoogde centralisatie zal geven bij de talrijke slagers, die hun
inrichtingen, op hun kosten, in overeenstemming met de wettelijke

eischen hebben gebracht. En wat zal het lot zijn van de financieele
uitkomsten van de talrijke door de gemeenten opgerichte noodslacht-
plaatsen ?

Het heeft mij juist hierom zoo verbaasd, dat in het rapport geen
enkele financieele beschouwing voorkomt en ik heb mij afgevraagd
of de financieele zijde van het voorstel wel is nagegaan. Zou het niet
goed zijn, dat wij ook dienaangaande werden ingelicht ? Ik acht deze
financieele bezwaren en de door mij reeds genoemde bezwaren zoodanig
dat deze een ernstig struikelblok zullen blijken te zijn voor de ver-
wezenlijking van het groepsvoorstel.

Voorts wijs ik er op, dat de verbetering, die Prof. v. Oijen dus in dit
opzicht van het voorstel meent te mogen verwachten, dus eerst in de
heel verre toekomst zal kunnen tot stand komen, maar tot dien tijd
— en dat is meer dan eenige jaren — zal het voorstel betreffende
de organisatie der diensten, voor Friesland en ik meen ook voor andere
provincies van ons land, praktisch geen resultaten kunnen opleveren.

Ook meen ik tot mijn spijt aan Prof. v. Oijen, de illusie, die hij
blijkbaar heeft, dat dit voorstel zal voeren tot gelijke (of minimaal
verschillende) keurloonen en slachtrechten, te moeten ontnemen.

De opgedane ervaring heeft mij geleerd, dat de zaak zoo eenvoudig
niet is, omdat het steeds blijvend beletsel voor die gelijkheid over de
geheele linie is, de tegenstelling : abattoir- en plattelandskeurings-
diensten. Ik zou het ook zeer onrechtvaardig vinden, de slagers, die de
abattoir-voordeelen missen en hun eigen inrichtingen hebben, dus in
het algemeen de plattelandsslagers, evenveel te doen bijdragen, als
de slagers, die de abattoir-voordeelen wel genieten en geen eigen
inrichtingen ten laste hebben. Even onrechtvaardig zou ik het achten,
als een gemeente, waar veel wordt geslacht, onevenwichtig wordt belast
door combinatie met gemeenten, waar weinig wordt geslacht.

Mijn tweede bezwaar is, dat de Groep de combinatie : practicus-
keuringsveearts, waaraan door de groep ■—■ al wordt dit niet direct
gezegd — toch wel enkele van de onvolkomenheden worden toegeschre-
ven (getuige b.v. het als eischen stellen aan de centrum-gemeente
van den kring van : een abattoir en een ambtelijken dienst), wel wil
handhaven, maar dan blijkbaar deze semi-ambtenaren onder meer
direct ambtelijk toezicht en verband en onder het genot van een amb-
telijken steun in den rug tegenover hun cliënt-veehouder wil stellen.

Zoo zie ik dit voorstel en Prof. van Oijen ziet dit allicht anders
blijkens zijn aangehaald artikel, want hij bepleit daarin het behoud
van bedoelde ambtenaren aan de periferie van den kring, vooral
met het oog op de diergeneeskundige verzorging van den veestapel.

Hoewel de Vleeschkeuringswet in die verzorging niet behoeft te voor-
zien, want het doel is alleen het bevorderen van de Volksgezondheid,
en deze Wet dus ook nimmer mag worden aangewend om het vestigen
of het in standhouden van diergeneeskundige praktijken mogelijk te
maken, is het natuurlijk vanzelfsprekend, dat deze Wet ook tevens het

belang van de diergeneeskundige verzorging of den gezondheidstoestand
van den veestapel dient, maar dit is en blijft slechts een toevallige
bijzaak en is in ieder geval nimmer een hoofdzaak.

Onjuist acht ik het daarom dan ook, indien bij een noodzakelijke
andere wijze van uitvoering (en Prof. v. Oijen en de Groep achten
die noodzakelijkheid blijkbaar aanwezig) of bij een bespreking van
die wijze van uitvoering, wordt aangevoerd, dat daardoor hetzij schade,
hetzij voordeel aan de diergeneeskundige verzorging van den veestapel
wordt toegebracht. Ongeoorloofd acht ik het echter de belangen van
de dierenartsen in het geding te brengen ; het gaat hier om de goede
uitvoering van de bepalingen van de Vleeschkeuringswet.

Wat de principieele kwestie betreft geldt hier het van tweeën een,
n.1 öf de combinatie deugt niet en dan zou hetgeen Prof. v. Oijen
thans afbreekt, n.1. het instellen van volledig ambtelijke diensten,
gebiedend noodzakelijk zijn óf de combinatie heeft geen overwegende
bezwaren, maar dan behoeft ook de met dit voorstel van de Groep
beoogde verbetering niet aldus te worden aangebracht en zijn o.a. die
steun iri den rug en dat ambtelijke verband en toezicht ook niet noodig.
In het laatste geval betreft het bepaalde gevallen en niet den regel
en daarin dient dan te worden voorzien. Die bezwaren van bedoelde
combinatie zijn mij ook ambtelijk voldoende bekend en gelukkig geen
regel en althans niet zoodanig, dat hiervoor het instellen van uitsluitend
ambtelijke diensten gewettigd is.

v. Oijen brengt ad. i, 2 en 3 van zijn aangehaald artikel nog vele
bezwaren naar voren tegen de instelling van die volledig-ambtelijke
diensten voor het geheele land. Het zou te ver voeren deze te bespreken
en het ligt ook buiten de bedoeling van dit betoog. Mijn persoonlijke
meening in deze is, dat het onder bepaalde omstandigheden van groot
nut kan zijn, een volledig-ambtelijken dienst tot stand te doen komen
en dan bedoel ik daarmede omstandigheden van economischen aard,
een onjuiste wijze van uitvoering, enz., die het scheppen van een dus-
danigen ambtelijken kring noodzakelijk maken.

Nog een opmerking meen ik te moeten maken en deze betreft de positie
van de in het voorstel bedoelde practici-keuringsveeartsen, v. Oijen
ziet deze positie als die van de collegae-practici, die 1 of 2 dagen aan
een abattoir als keuringsveearts werkzaam zijn en hierin verschil ik
wel heel sterk van meening.

Ik zie die positie in dit verband geheel anders en kan de door v. Oijen
getroffen vergelijking niet aanvaarden. Het groote verschil tusschen
die tijdelijk aan een abattoir werkzame practici en de in het Groeps-
voorstel bedoelde practici is n.1. dat de eersten bij de keuring aan die
abattoirs geen rekening hebben te houden met plattelandstoestanden
en -verhoudingen ; de laatsten hebben dit echter zeer zeker te doen.
Het ambtelijk verband bij de keuringen aan het abattoir is een geheel
ander dan dat, wat in het groepsvoorstel wordt beoogd.

het hierboven opgemerkte omtrent het groepsvoorstel. Hoewel ik
hier en daar reeds heb doen uitkomen, wat in deze mijn persoonlijke
meening is, acht ik het daarom nuttig hieronder nog een kort résumé
te geven, van hetgeen naar mijne meening meer dan voldoende is om
de bekende onvolkomenheden uit den weg te ruimen, n.1.:

I. Handhaving in het algemeen van de tegenwoordige organisatie
van de keuringsdiensten en van de Wet in zijn principieele grondslagen.

II. Daar, waar het scheppen van zuiver ambtelijke diensten, het
vergrooten van een ambtelijken kring of een andere personeelsformatie
of combinatie van diensten, op grond van de opgedane ervaring, hetzij
om uitvoerings- hetzij om economische redenen, hetzij bij vacature of
anderszins mogelijk is, daartoe over te gaan (dus in het kort de tegen-
woordig gevolgde werkwijze van de Inspectie blijven volgen, echter
niet volgens een vooraf vastgesteld uniform stelsel voor het geheele
land, zooals de Groep zulks voorstelt).

III. Het Keuringsregulatief ten spoedigste wijzigen (zooals reeds
in een vóór-ontwerp is geschied).

IV. De Vleeschkeuringswet wijzigen (zooals bereids in het voornemen
ligt) en die wijziging zoodanig te doen, dat alle bekende onvolkomen-
heden kunnen worden opgeheven. M.a.w. te zorgen, dat het Rijk en
de Inspectie meer langs directen weg invloed kunnen uitoefenen op de

V. De salaris- en vergoedingsregelingen van het personeel van de
Keuringsdiensten los te maken van de Gemeenteraden en deze door
het Rijk of door de Heeren Gedeputeerde Staten te doen vaststellen.

Ondergeteekende acht de bovenstaande 5 wenschen meer dan voldoen-
de om tot het beoogde doel te geraken.

In Australië is een spin, Atrax robustus, waarvan de beet doodelijk kan zijn voor
de mens.

In Turkestan veroorzaakt de beet van Latrodectus tredecimguttatus, volgens
marzinovsky \') ziekteverschijnselen : (hevige pijn in de omgeving der beet, algemeene
zwakte, eenige temperatuur-verhooging, slapeloosheid, anurie en constipatie), die
3 tot 5 dagen aanhouden.

Tegen de pijn veroorzaakt door de beet van gifspinnen (in dit geval latrodectus
mactans) raden Gilbert en Stewart \') aan : intraveneuze inspuiting van calcium-
zout, dat onmiddellijk de pijn verlicht. Daar CaCl₂, buiten de ader gemorst, weefsel-
necrose kan veroorzaken, geven zij calciumgluconaat (10 cc van een 1% oplossing).

F. C. Kraneveld en R. Djaenoedin, Anaerobe bacillen en de door hen
veroorzaakte infecties bij de huisdieren in Nederlandsch-Indië.

XVII. Onderzoek over de vorming van indol door anaerobe bacillen,
speciaal wat betreft den gasbacil van Fraenkel, den boutvuur- en den pa-
raboutvuurbacil.

De tegenstrijdige gegevens in de literatuur aangaande indolvorming door anaerobe
micro-organismen, waren voor Kraneveld en Djaenoedin aanleiding om een groot
aantal anaerobe stammen uit de verzameling van het Veeartsenijkundig Instituut
op indolvorming te controleeren. Schrijvers laten voorafgaan een kort overzicht
betreffende de chemie en de techniek der bedoelde reactie. Als voedingsbodems
kozen zij de 1 % pepton bevattende trypsine-bouillon volgens Frieber, en een
mengsel van gelijke deelen leverbouillon en trypsine-bouillon (5 %) pepton, al dan
niet onder toevoeging van krijt (voor binding van zuren in oudere culturen). Als
reagens werd gebruikt het ehrlich-böhm-HoFFMANN-reagens met vervanging van
de butanol door alcohol amylicus normal Merck.

Onder in achtneming van nauwkeurige controles, leidde het onderzoek tot het
resultaat, dat de indolvorming negatief was voor den gasbacil van Fraenkel (250
stammen),den boutvuurbacil (60 stammen), den paraboutvuurbacil = vibron septique
(30 stammen) enden bacillusbotulinus (8stammen). Bij 7 van de 8 tetanis -stammen
viel de reactie direct positief uit, bij den 8sten ook, maar pas na herhaald onderzoek.
Van diverse andere in kleiner aantal (1 a 2 stammen) onderzochte anaerobe micro-
organismen, viel de reactie positief uit alleen bij den bacillus putrificus tenuis (bac.
bifermentans) ; negatief bij den bacillus oedematiens (maligne-oedeem-bacil II
van Novy), bac. histolyticus, bac. carnis (bacil VI van von Hibler), de lamb-
dysenterybacil, bac. paludis, bac. ovotoxicus, bac. putrificus verrucosus (bac. sporo-
genes), bac. tyrosinogenes, bac. multifermentans en bac. amylobacter.

Deze resultaten stemmen overeen met die van Kovacs, Hoffmann e. a. en brachten
tevens de bevestiging hiervan, dat tusschen verschillende stammen van den bacillus
tetani afwijkingen in de hoeveelheid gevormde indol kunnen bestaan.

In een critisch gesteld artikel vertelt van den Akker over het tot stand komen
van het in 1928 door den gemeenteraad in ontwerp aangenomen en in 1934 geopende
varkensabattoir. Een slachthuis voor runderen en buffels is op hetzelfde terrein in
aanbouw, uiteraard volgens de Indische eischen door een doorloopende afscheiding
van het varkensabattoir gescheiden. Aan de hand van een platte grond wordt de
situatie van het abattoir besproken, voor welke overigens naar het origineel zij
verwezen. Slechts zij vermeld, dat het complex bestaat uit twee evenwijdige, door
een distributiehal verbonden hoofdgebouwen, in het eene waarvan zijn onderge-
bracht : stal, steekruimte, slachthal en darmenwasscherij, in het andere : werkplaats,
wasch- en kleedlokaal, hang- of bestervingsruimte en vleeschverdeelplaats. Een aparte
koelruimte werd, in aanmerking genomen het lage gemiddelde gewicht der slacht-
varkens, voor de Bandoengsche omstandigheden niet bepaald noodzakelijk geacht;
gemeend werd, dat terzake voorshands kon worden volstaan met een bestervings-
ruimte (waarin 2 groote zuigventilatoren en de noodige luchttoevoer-openingen).
Het verdeellokaal was noodig in verband met het ontbreken van goede verdeelplaat-
sen ten huize der Chineesche slagers, die hun waar op passars en door verkoop langs
de huizen plegen te slijten.

Voor het overige kunnen nog de volgende technische bijzonderheden worden
aangehaald : De dagslacht bedraagt te Bandoeng ± 30 varkens; het slachten
geschiedt om 4 uur \'s middags ; het bestervingsproces verloopt in de bestervings-
ruimte, bij den hoogen vochtigheidsgraad der Bandoengsche atmospheer vooral op

natte avonden en nachten, dikwijls niet naar wensch (kleffig en slap vleesch) ; de
varkens worden bedwelmd langs electrischen weg door middel van 2 canules, welke
achter de ooren worden gestoken ; de varkensval (systeem Lütkefels) voldoet
niet bijzonder door de uiteenloopende grootte der ter slacht komende dieren ; de
steekruimte op hetzelfde niveau als de vloer van de slachthal, met nadien optakelen
van het ontbloede dier naar de broeikuip voldoet goed ; de verwarming der broei-
kuip (temp. ± 65°) geschiedt met toepassing van verwarmingselementen, in zes
mogelijkheden schakelbaar, aan de onderzijde tegen den bodem der kuip (schrijver
adviseert ten sterkste om in dergelijke gevallen gelijk te Bandoeng is geschied, de
noodige berekeningen voor het warmteverbruik te doen opmaken door een gere-
nommeerd technisch adviesbureau) ; de darmwaschbakken, keuringstafels, haken
enz. zijn uitgevoerd in roestvrij staal hetgeen zeer voldoet.

Dr. M. van Zwieten. Behandeling met trypaflavine bij anaplasmose en
mond- en klauwzeer.

Van Zwieten paste in de laatste jaren de trypaflavine-therapie toe bij anaplas-
mosis van karbouwen, Ongole-runderen en melkvee. Hij beschrijft in het kort het
clinisch beeld der genoemde ziekte en wijst op het soms gecombineerd voorkomen
ervan met surra en distomatosis. Zonder een enkel dier te verliezen, kon hij een
20-tal buffels (waaronder zwaar zieke) in korten tijd genezen, terwijl ook bij Ongole-
runderen de resultaten der behandeling zeer goed waren. Daarnaast leidde de
therapie ook bij 64 melkrunderen meestal na 1 injectie tot een snel herstel, als voor-
beeld waarvan enkele typische gevallen kort worden beschreven. Opmerking ver-
dient, dat de behandeling op een bepaalden stal moest geschieden bij runderen,
die het vorig jaar ook reeds waren behandeld en zich dus blijkbaar opnieuw hadden
geïnfecteerd. Ingespoten in het initiale koortsstadium van mond- en klauwzeer
kon het middel bij vele runderen en kalveren het verloop dezer ziekte gunstig be-
ïnvloeden in dien zin, dat de ziekte steeds abortief verliep en de patiënten bleven
eten (het nadeel is alleen, dat de melk tot 24 uur na de injectie groenkleuring te
zien geeft). Het trypaflavine werd intraveneus toegediend in een dosis van 0.5 tot
i gram in 25 a 50 c.c. aqua dest.

Van Zwieten geeft een korte beschrijving van twee gevallen van de in Indië
betrekkelijk zeldzame traumatische pericarditis, bij beide runderen veroorzaakt
door een blijkbaar met klapperboengkil ingesliktcn spijker.

Extracten uit de maand- en jaarverslagen der Gouvernements- en
Provinciale veeartsen No. 84. J. H. Heck, Vaccin-enting tegen septichaemia
haemorrhagica in een gedeelte der onderafdeeling Makale-Rantepao,
afdeeling Loewoe (Celebes) in het 2e half jaar 1934.

Dit nauwkeurig uitgewerkte rapport is een vervolg op de in dit tijdschrift reeds
eerder gerefereerde verslagen inzake de prophylactische septichaemie-immunisatie
in de betreffende streek, welke een stapel heeft van ± 20.000 buffels en i 13.000
varkens. In sommige kampongs, waar de varkensstapel nog nooit was aangetast
geworden, werden alleen de buffels met vaccin geënt, en werd aldus een vrijwillige
groep contröledieren verkregen in de allernaaste omgeving der geënte. De entingen
hadden plaats van September tot ultimo November ; de contróletijd bedroeg 6
maanden, terwijl van de in die periode gestorven dieren zooveel mogelijk ziekte-
materiaal naar het Veeartsenijkundig Instituut werd gezonden. Geënt werden
19.014 buffels, 12.949 varkens en 112 runderen.

Van 18 gevallen aan anaphylaxie bij buffels (hoofdzakelijk vrouwelijke en meeren-
deels vette dieren) herstelden er 16, ten deele na adrenaline-behandeling ; 1 varken
met anaphylactische symptomen stierf. Septichaemie in de negatieve phase trad
op bij 3 buffels, van welke er 2 stierven en bij 4 varkens, van welke 3 stierven. In
de periode van 7 dagen tot 6 maanden na de enting stierf slechts 1 buffel aan de
ziekte en wel na 3 maanden. Van niet-geënte dieren in het entgebied daarentegen
kwamen in den contröle-tijd aan septichaemie te lijden 76 buffels, van welke er

72 stierven en 164 varkens van welke er 163 stierven (onder deze varkens waren
er 72, die behoorden tot de hiervoor aangeduide groep van vrijwillige contröle-
dieren).

Aan het slot geeft het rapport een vergelijking van de onderafdeeling Makale-
Rantepao bereikte resultaten volgens de oude bestrijdingswijze door praeventieve
en curatieve serumbehandeling en de nieuwe methode door praeventieve enting
(en eventueele serumbehandeling) en komt daarbij tot de conclusie, dat volgens de
nieuwe methode aan buffels en varkens werden verloren respect. 0.26 °/₀₀ en o.3°/oo
en volgens de oude resp. 12.7 °/₀o en 2.8 °/₀₀ ; zeer zeker een sprekend resultaat,
ook als men de betrekkelijke waarde van een dergelijke berekening in het oog houdt.
(Duidelijk toont ook dit verslag weer aan, hoe men in Indië met de sedert eenige
jaren in septichaemie-streken doorgevoerde halfjaarlijksche prophylactische vaccin-
enting van buffels en varkens op den goeden weg is en bij al de publieke waardeering
voor den schitterenden arbeid, welke de Dienst van de Volksgezondheid op Java
verricht door enting op groote schaal van de bevolking tegen pest, is zeer zeker in
deze kolommen wel eens een woord van hulde op zijn plaats aan het adres van den
Burgerlijken Veeartsenijkundigen Dienst voor de effectieve wijze, waarop ook die
zijn taak onder dikwijls nog veel moeilijker omstandigheden ten uitvoer legt. Ref.).

No. 85. VV. C. Pu. Meijer enP. H. Walandourd. Een geval van huidknobbel-
ziekte bij het rund.

Walandouw, Gouv. Indisch veearts te Gorontalo (Celebes O.K.) nam het eerste
geval bij het rund waar van een huidaandoening van denzelfden aard, als waarvan
bij den buffel door Lobel den naam is gegeven van lepra bubalorum. Bacterioscopisch
werd de overeenkomst aan het Veeartsenijkundig Instituut door Lobel bevestigd.

Het betrof een 8-jarige inheemsche os, in goeden voedingstoestand, die al 3 jaar
aan bedoelde aandoening leed en altijd normaal zijn werk had verricht. De ronde
of ovale huidknobbels van 10—40 mm diameter kwamen over het geheele lichaam
verspreid voor. In het vocht van de nog gesloten en in de necrotische massa der
open knobbels werden de tot globi gegroepeerde zuurvaste staafjes aangetroffen
als bij de buffel-lepra. Het rund leed bovendien ook nog aan stephanofilariosis.
In een onderschrift zegt Lobel, dat het voorloopig nog in het midden moet worden
gelaten, of het hier gaat om een autochtoon lijden van het rund, dan wel om een
geval van buffel-lepra bij het rund. Voor nadere bestudeereing van dit uitermate
interessante ziektegeval is het rund opgekocht en opgezonden naar het Veeartsenij-
kundig Instituut te Buitenzorg. Bu.

Nadat in 1933 in Duitschland een wet op de runderhorzelbestrijding is inge-
voerd, ¹) volgt in 1936 Engeland.

Voorschriften ter behandeling van vee tegen de runderhorzellarven. 1936.
,,The Ministry of Agriculture and Fisheries" deelt mede, dat met goedkeuring
der landbouworganisaties en districtsautoriteiten in Groot Brittanje een wet uitge-
vaardigd is, genaamd :

Voorschriften ter behandeling van vee tegen de runderhorzellarven. Dezelfde
voorschriften zijn gelijktijdig uitgevaardigd in Noord-Ierland en de Iersche Vrijstaat.

Het voorschrift houdt in, dat vee, dat zichtbaar besmet is met larven van de
runderhorzel, behandeld moet worden op een van de 2 hieronder volgende wijzen :
a). Het besmette vee moet ieder jaar maandelijks behandeld worden, beginnende
half Maart tot het tijdstip dat de larven uit de rughuid van het vee verdwenen zijn.
De behandeling moet geschieden met een derrispreparaaat, dat bereid is volgens
de eischen, welke door deze wet hieraan zijn gesteld.

b). De rijpe larven moeten ieder jaar van de ruggen van het besmette vee ver-
wijderd worden door uitdrukken of op een andere mechanische wijze ; dit moet
geschieden met tusschentijd van maximum 10 dagen, beginnende half Maart en
doorgaande tot het tijdstip, dat de larven verdwenen zijn. De larven moeten ver-
nietigd worden.

De veehouders worden ervan in kennis gesteld, dat de derrispreparaten, die volgens
deze voorschriften bereid zijn, voorzien zullen zijn van duidelijke etiketten, waarop
alle inlichtingen betreffende gebruik en verdunning staan aangegeven en waarop
tevens verklaard wordt dat het preparaat bereid is volgens de in de voorschriften
gestelde eischen.

Het is verboden, preparaten, welke niet op deze wijze geëtiketteerd zijn. te ver-
koopen voor de in deze voorschriften genoemde doeleinden.

Formulieren met inlichtingen betreffende de ontwikkelingscyclus van de runder-
horzel en de eischen van de nieuwe wet zijn op aanvraag verkrijgbaar bij The
Secretary, Ministry of Agriculture and Fisheries, 10 Whitehall Place, London, S.W. 1.

Langzamerhand is men dus tot de overtuiging gekomen, dat de schade, door de
runderhorzel veroorzaakt, zoo groot is, dat het nemen van wettelijke voorschriften
noodzakelijk is om kapitaalverlies te voorkomen.

Nu Denemarken, België, Duitschland en Engeland het goede voorbeeld hebben
gegeven, is het te hopen, dat ons land hierin niet achter zal blijven.

De veterinaire literatuur is arm aan mededeelingen over kunstoogen bij onze
huisdieren ; Ellinger ^l) vindt het daarom noodig hieromtrent iets nader te berichten.
In Duitschland is vooral de familie Müller te Wiesbaden bekend als fabrikanten
van kunstoogen. Dergelijke oogen moeten op maat volgens model worden ver-
vaardigd. Alleen deze zullen niet als vreemd lichaam gevoeld worden, zijn van
kryolithglas dat door traanvocht vrijwel niet wordt aangetast, gemaakt en zitten goed.
Het oog mag noch te groot (drukwerking), noch te klein zijn (draaien). Hartgum-
miprothesen oefenen een voortdurende prikkel uit en zijn niet aan te bevelen.

Het derde ooglid hindert meestal en dient daarom te worden verwijderd. De
prothesen dienen geregeld te worden gereinigd ; het telkens weer opnieuw uithalen
en inbrengen hiervan stuit echter bij de dieren vaak op bezwaren.

Reformoogen, die bij den mensch algemeen in gebruik zijn, hebben geen doode
ruimte onder zich, zooals wel bij schaaloogen het geval is.

Een drietal foto\'s van prothesen voor hond, paard en kat zijn tusschen de tekst
opgenomen.

Het wil ref. intusschen voorkomen dat de bezwaren aan het gebruik van prothesen
bij de dieren verbonden, zich in het algemeen dermate zullen doen gelden, dat het
in de gevallen van exstirpatio bulbi meer aanbeveling zal verdienen een kunstmatig
ankyloblepharon te bewerkstelligen. Veenendaal.

In 1888 verrichtte ik in Deli, bij een australisch wagenpaard, wegens diepe steek-
wond in het oog, extirpatie van de bulbus. Op verzoek van den eigenaar, die die
leege oogholte griezelig vond, zette ik een kunstoog in (schaalvormig, van hart-
gummi en goed passend). Het dier bleef daar maanden lang, zonder eenig bezwaar,
mee loopen ; werd toen, om andere reden, verkocht.

\') Ellinger : Kunstaugen als Augenprothesen, insbesonderen in der tierarztliche Praxis.
Berl. Tierarztl. Woch. 1935. S. 273.

De inlandse stalknecht nam elke morgen het kunstoog even uit, reinigde het,
en de oogholte, met water, en zette het handig weer op zijn plaats. Het derde ooglid
was niet weggenomen, en hinderde niet, gaf eerder eenige steun. Vrijburg.

Ponomarenko en Powashenko hebben bij een acht jaar oude hond een jaar na
de operatie van een sarcoom in de vagina, een metastatisch sarcoom uitgaande
van de iris van het rechteroog, kunnen vaststellen.

Gmelin ¹) geeft omtrent dit recidiveerend ooglijden bij het paard beschouwingen
en wijst op de betrekkingen welke zouden bestaan tusschen de „Bornasche Krank-
heit" en de maanblindheid en voorts op eenige overeenkomst met bepaalde rheuma-
tische aandoeningen van den mensch. (o.a. uveitis rheumatica).

Bij de overeenstemming van de pathologisch-anatomische beelden van kopziekte
en maanblindheid bij het paard (perivasculaire celinfiltraties) moet volgens hem
naar een gemeenzame oorzaak worden gezocht.

Het wezen der ziekten zou in een hyperergische ontsteking van het bindweefsel-
vaatapparaat bestaan. Volgens onderzoekingen zouden herhaald inwerkende
toxische stoffen het actieve mesenchym aantasten en op den duur onwerkzaam
maken. De toxische producten zouden hoogstwaarschijnlijk van darmparasieten
afkomstig zijn. Daarom ziet hij heil in het met alle kracht bestrijden van sclerostomen
en ascariden.

Bacteriologische onderzoekingen van bepaalde oogaandoeningen bij vogels
hebben bewezen dat deze oogafwijkingen in verband kunnen worden gebracht
met avitaminose en vogelcholera.

Lopez en Steiner ²) hebben 25 gevallen onderzocht waarbij oogveranderingen
voorkwamen als bij avitaminose, diphtherie en coryza contagiosa worden gezien.
Elf maal kon bac. avisepticus uit afkrabsels ter plaatse of uit het bloed worden ge-
kweekt. Serum-, caseïne- en urotropine-inspuitingen faalden.

Boardman ³) heeft bij zes jongere menschen, wien dinitrophcnol ter vermagering
was toegediend, een buitengewoon snel voortschrijdende beiderzijdsche lcnstroebeling
zich zien ontwikkelen. Het gebruik van dit middel wordt daarom door hern ten
sterkste afgekeurd.

Hunecke ⁴) heeft daaromtrent bij het rund een onderzoek ingesteld. Er werden
geen irisveranderingen opgemerkt, welke op ziekte van bepaalde organen zouden
wijzen. Ook bij castraten werden nimmer operatieteekens in de iris gezien. Waarde
daaraan wordt dan ook niet toegekend.

Volgens Kaufmann ⁵) kan zulks ook bij de hond plaats vinden — (mijn onder-
vinding is dat doorspoelingen van de ductus nasolacrimales bij kleinere rassen
althans niet wel mogelijk zijn). De bij den mensch gebruikelijke canule wordt door
hem daarbij aangewend — om verwondingen bij eventueele bewegingen van het
dier te voorkomen wordt tusschen canule en spuit een gummislangentje gebracht.

¹*) Gmelin: Die Mondblindheit und Verwandtes. Berl. Tierarztl. Woch. 1935, S. 97.

²) Lopez et Steiner : Le cholera aviaire oculaire. Office international des epizooties.
I Bulletin, Tome X, No. 1. 1935.

³) Boardman : Rapidly developing cataract after dinitrophenol. J. Amer. med. ass. 1935.
Ref. Zentralbl. der ges. Ophth. 1935. S. 582.

⁴) Hunecke : Untersuchungen über die Möglichkeit einer Augendiagnose beim Rind. Diss.
Leipzig 1935. Ref. Tierarztl. Rundschau. 1935. Nr. 26. S. 246.

⁵) Kaufmann : Die Tranenkanalspülung beim Hunde. Tierarztl. Rundsch. 1935.
S. 57-

Eén persoon fixeert de kop van het dier ; de andere helper spuit in, terwijl de
behandelende dierenarts de canule vasthoudt. Het slijmvlies dient te voren ongevoelig
te worden gemaakt. Ook neusspoelingen zouden op deze manier vanuit het oog
door de ductus te bewerkstelligen zijn.

Voor diagnostische spoelingen wordt meestal physiologisch keukenzout gebruikt ;
voor therapeutische spoelingen vooral een 3 % oplossing van „Targesin" aanbevolen.

Kotlan bespreekt de natuurlijke, de leeftijds- en de verkregen weerstand van dieren
tegenover parasitaire infecties. Hij wijst er op, wat betreft de natuurlijke weerstand,
dat de temperatuur van den gastheer hierop van invloed kan zijn. Zoo is reeds door
Blanchard vastgesteld dat de zoogdieren die een winterslaap doormaken, tijdens
deze periode hun parasieten kwijt raken, omdat de lichaamstemperatuur van den
gastheer zoodanig gedaald is, dat de levensvoorwaarden voor de parasiet ongunstig
geworden zijn.

Ook chemische factoren kunnen van invloed op deze weerstand ten opzichte
van parasieten zijn. Verschillende voorbeelden zijn hiervan bekend. Interessant
is de waarneming van Kotlan en Vajda bij Strongyloiden van het varken. Het is
immers bekend, dat deze parasiet een directe en indirecte ontwikkeling doormaakt.
Wal de eerste betreft, ontwikkelen zich uit de met de faeces afgekomen eieren rhab-
ditiforme larven, die direct in filariforme larven overgaan, welke weer opnieuw
in staat zijn te besmetten. Bij de indirecte ontwikkeling ontstaan uit deze rhabditi-
forme larven eerst mannelijke en vrouwelijke exemplaren, een vrijlevende generatie
dus, waaruit eerst dan de filariforme larven ontstaan. Kotlan en Vajda zagen
dat de directe ontwikkeling meestal plaats vond in faeces, afkomstig van nog zuigende
biggen. In de faeces van oudere biggen (3—5 maanden) zagen zij echter bijna
uitsluitend indirecte ontwikkeling van Strongyloides. Zij stelden vast, dat de water -
stof-ionen-concentratie van de darminhoud van zuigende biggen aanmerkelijk
verschilde met die van oudere varkens. Zij willen hieruit nog geen bepaalde con-
clusies trekken, maar de waarnemingen maken het gewenscht in deze richting verdere
experimenten te nemen.

De aandacht wordt verder gevestigd op voeding en hormonen in verband met de
meer of mindere weerstand van het individu tegen parasitaire infecties. Dat de voe-
ding hierop van invloed kan zijn, is bekend; wat de werking van de endocrine klieren
en hun producten betreft ten opzichte van natuurlijke weerstand tegen parasitaire
infecties, hierover zijn de resultaten van de verschillende onderzoekingen lang niet
eensluidend.

Dat het reticulo-endotheliale systeem een functie zal uitoefenen in het proces
van de immuniteit van het individu en dus bij de natuurlijke weerstand ook van be-
lang is, kan niet langer ontkend worden. Een immuniteit die verband houdt met
de leeftijd, is bekend. Een verklaring voor het ontstaan hiervan te geven, is niet ge-
makkelijk. Men moet voor het vaststellen hiervan natuurlijke infecties die vroeger
plaats gehad hebben kunnen uitsluiten, daar men anders op het terrein van de ver-
kregen immuniteit komt.

Kotlan bespreekt deze leeftijdsimmuniteit ten opzichte van protozoën, lintwormen
en nematoden. Hij komt tot de conclusie dat dit phenomeen door verschillende
experimenten bij dieren is vastgesteld; een verklaring er voor is nog niet te geven.
Wat betreft de verkregen immuniteit wordt allereerst er op gewezen, dat deze
bestaat ten opzichte van protozoën ; experimenteele onderzoekingen hieromtrent
zijn verricht met trypanosomen, piroplasmen, plasmodiën en vooral met coccidiën.
Dikwijls ontstaat een ongevoeligheid tegenover de nadeelige inwerking van deze

parasieten, wat men aanduidt met de naam van premunitie. De gastheer herbergt
de parasiet dus wel, maar ondervindt er geen schade van.

Over de immuniteit tegenover metazoën zijn ook verschillende gegevens bekend.
De aanwezigheid van een exemplaar van T. solium beschut den gastheer voor een
superinfectie ; hetzelfde geldt voor ratten, die reeds besmet zijn met Hymenolepis
nana en voor varkens, die trichinen herbergen. Zoo bleek ook, dat konijnen die met
één van de 3 soorten van Cittotaenia besmet zijn, immun waren tegenover de beide
andere soorten.

Sanground toonde aan dat bij honden, die experimenteel besmet werden met
Strongyloides stercoralis, afkomstig van den mensch, deze infectie wel aansloeg,
maar slechts kort duurde. Wanneer deze parasiet spontaan verdwenen was, dan
bleken de honden daarna een absolute en specifieke immuniteit tegen deze worm
te bezitten. Door Kotlan en Vajda werden dergelijke waarnemingen gedaan bij
honden, die besmet werden met Strongyloides van het varken. De immuniteit is
hier dus het gevolg van een voorafgaande infectie. Dat antistoffen ten opzichte
van parasieten in bepaalde weefsels verwekt kunnen worden, is gebleken uit ex-
perimenten met cavia\'s, waarbij immuniteit bleek te bestaan ten opzichte van
larven van Cordylobia anthropophaga, voor dat gedeelte van de huid, welke vooraf
reeds met deze larven besmet geweest was.

In zijn uitvoerig rapport over immuniteit tegen dierlijke parasieten bespreekt
Cameron allereerst het verschil tusschen tolerantie, premuniteit en immuniteit
ten opzichte van parasitaire infecties. Verder geeft hij een overzicht van de ver-
schillende meeningen, die er heerschen omtrent de wijze waarop een parasiet patho-
geen zou werken. Hij bespreekt het mechanisme van de weerstand o.a. het reti-
culo-endotheliale systeem (sessiale histiocyten, rondtrekkende histiocyten in weefsel
en bloedstroom, haemocyten). Ook vestigt hij de aandacht op de plaatselijke reactie,
tegelijk verdediging van het organisme tegen de ingedrongen parasiet. De volledige
immuniteit, zooals wij die bij bacterieele ziekte kennen, kan tegenover parasieten
langs natuurlijke weg ontstaan, doch ook opgewekt worden.

Cameron laat verschillende parasieten de revue passeeren, en knoopt bij elk van
hen een beschouwing vast over hetgeen er over de immuniteit bekend is. Hij wijst
ook op de waarneming, dat sommige rassen van een bepaalde diersoort zich gevoe-
liger toonen voor de infectie van bepaalde parasieten dan andere rassen. De Schrijver
bespreekt eenigszins uitvoeriger die parasieten, waartegen men tolerantie, premunitie,
en immuniteit meent te hebben waargenomen. Spontane verschijnselen van anaphy-
laxie kent men voornamelijk tengevolge van een breuk van een echinococcusblaas
en bij een infectie met runderhorzellarven.

Hypersensiviteit tegenover bepaalde parasieten neemt men bv. bij den mensch
waar tegenover spoelwormen. Dergelijke personen behoeven slechts een locaal
te betreden, waar spoelwormen aanwezig zijn en er treden dergelijke verschijnselen
op. De allergische reacties tegenover de verschillende parasieten worden besproken.
Zij zijn zeker niet zoo specifiek, dat zij steeds als betrouwbaar diagnosticum te ge-
bruiken zijn. De serologische onderzoekingsmethoden, speciaal de complement-
bindingsproef, heeft slechts waarde bij enkele parasitaire ziekten, dit is bij echino-
coccosis en bij dourine.

De overigen hebben meer wetenschappelijke dan practische waarde. Wat betreft
de toxinen door parasieten geproduceerd, wijst Cameron er op, dat eigenlijk alleen
als zoodanig bekend is het Sarcocystine, gevormd door Sarcosporidien. Echte toxinen
schijnen door de overige parasieten niet gemaakt te worden. Het is mogelijk, dat
askaron, een albumose-pepton, dat men heeft kunnen bereiden uit de waterige
extracten van verschillende nematoden, tot de toxinen behoort. Men heeft hierin
kunnen aantoonen, dat het immuniteit ten opzichte van reïnfecties verwekt, maar
antitoxinen werden nimmer gevormd.

die echter geen antitoxinen opwekken, maar slechts antilichamen, zooals deze door
proteïnen in het algemeen gevormd worden.

Het is niet mogelijk alle rapporten uitvoerig te refereeren, daar dit te veel plaats
in dit tijdschrift zou vragen. Collega\'s die in de nieuwere inzichten op het gebied
van parasitaire- en infectieziekten belangstellen, zullen zeer zeker zelf wel de rappor-
ten van het 12e internationaal veeartsenijkundig Congres aangeschaft hebben.

Hall bespreekt in zijn rapport de richting, welke wij uit zullen moeten gaan
voor een doeltreffende bestrijding der wormziekten. Meestal worden tot nu toe
in kleine kring bestrijdingsmethoden toegepast, die echter maar tijdelijk helpen en die
daarom voortdurend herhaald moeten worden en dus steeds kosten eischen. Hall
drukt zich zeer juist uit door te zeggen, dat wij de bestrijding van de parasieten
niet moeten beschouwen als jachtpartijen, waarbij jaarlijks het overmatige wild,
in dit geval de parasieten, afgeschoten moeten worden. Deze halve maatregelen
maken het mogelijk, dat de parasieten zich in het land, waarin zij voorkomen, kunnen
verspreiden. Zij kunnen door de internationale handel van het eene land in het andere
komen, zooals dit reeds voor sommige parasieten bekend is en zooals dit met andere
parasieten nog wel geschieden zal.

In enkele gevallen is het mogelijk geweest met behulp van staatsdwang een groote
campagne te voeren, waardoor uitroeiing van parasieten mogelijk bleek te zijn.
Een dergelijke bestrijding kan dan alleen goed gelukken, wanneer alles goed voor-
bereid en bestudeera is, immers voldoende kennis van de parasitologie, geneeskunde,
landbouwkunde en daaraan verwante gebieden komen hierbij te pas.

De verspreiding van parasieten door het internationale handelsverkeer eischt
internationale maatregelen. Hiervoor is echter internationale samenwerking noodig
om te voorkomen dat hierdoor eventueel ongerechtvaardigd nadeel voor de inter-
nationale handel ontstaat.

De bestrijding moet zoowel het klinische als het zoölogische deel van de helmin-
thiasis betreffen, dus het afdrijven van de parasieten, doelmatig dieet der zieke dieren
(vitaminen, mineralen, tonica) en verder dus ingrijpen in de ontwikkelingscyclus
van de parasiet en deze zoo mogelijk trachten te verbreken. Wij kennen nog geen
geneesmiddelen, die voldoende werkzaam zijn tegen de kleinere wormen van het
digestiekanaal, eveneens hebben wij betere middelen noodig ter afdrijving van
lintwormen, speciaal van de kleinere soorten bij de herkauwers. Bij de lintworm-
bestrijding is het toch de kop, die wij met onze geneesmiddelen treffen moeten,
daar anders de behandeling zonder gevolg zal blijven. En juist de kop is meestal
zoo slecht te bereiken omdat deze diep in het slijmvlies van de darm verborgen zit.
Het geneesmiddel kan wel op de lintworm zelf inwerken, maar de kop wordt niet
beïnvloed. Dit hangt nauw samen met de anatomie en de physiologie van de lint-
worm : de stroom in de excretiekanalen is achterwaarts gericht, de gesegmenteerde
bouw bemoeilijkt tevens de absorbtie in de richting van de kop; deze zou dus alleen
mogelijk zijn langs de groote zenuwbanen. Men zou dus de aandacht gevestigd
moeten houden op het vinden van stoffen die langs deze weg zouden werken.

Hall wijst er verder nog op dat er nog geen voldoende verband bestaat tusschen
het wetenschappelijk research-werk en den practischen dierenarts, hetgeen een goede
uitvoering van de bestrijding der parasitaire ziekten niet in de hand werkt.

K. J. Skriabine. Le problème de la dèshelminthisation des animaux a
1\'U.R.S.S. (in samenwerking met R. S. Schulz).

In Rusland, waar men zeer sterk te kampen heeft met parasitaire ziekten onder
de dieren, heeft men de noodzakelijkheid ingezien van een krachtige bestrijding
dezer ziekten. Het Centrale Instituut voor helminthologie, dat te Moscou gevestigd
is, staat aan het hoofd van een groot aantal laboratoria voor vétérinaire helmintho-
logie. Tusschen deze laboratoria bestaat een nauwe samenwerking. Deze regeling
heeft bovendien het gevolg, dat geregeld veterinaire parasitologen gevormd worden.
De prophylactische deshelminthisatie (ontworming) is wel van het meeste belang.
De therapeutische deshelminthisatie zal in de regel alleen uitgevoerd worden in

die gevallen waarbij reeds nadeelige gevolgen door de worminfectie ontstaan zijn
(ziekteverschijnselen, verliezen). De goed toegepaste prophylactische deshelminthi-
satie moet vroegtijdig worden toegepast voordat de schadelijke gevolgen van de para-
sieten ontstaan zijn, dus om deze te voorkomen. Dikwijls zullen de therapeutische en
prophylactische maatregelen tegelijk genomen dienen te worden. De diagnostische
deshelminthisatie, die door Skriabine ook gebruikt wordt, is wel van het minste
belang. Hierbij wordt een aantal wormen afgedreven om zoodoende te kunnen
uitmaken welke wormsoorten in den gastheer voorkomen. De resultaten, die men
met deze wijzen van bestrijding verkrijgen zal, zijn zeer verschillend, afhangend
van de ziekte. In het eene geval bereikt men gemakkelijker meer met therapeutische
maatregelen (bv. bij de leverbotziekte), in andere gevallen moet men aan de pro-
phylactische maatregelen meer gewicht hechten (bv. weidewisseling bij longworm-
ziekte).

Men kan ook maar niet zoo een wormkuur toepassen zonder nauwkeurig vooraf
te hebben vastgesteld, tegen welke parasieten gehandeld moet worden. In een uit-
gebreid gebied zooals Rusland moet men terdege overwegen of men met de ontwor-
ming in een bepaalde streek zal beginnen. Alleen dan wanneer het percentage
der aangetaste dieren, bv. bij longwormziekte en leverbotziekte, een bepaalde graad
bereikt heeft zal men tot de bestrijding overgaan. Zou men deze reeds invoeren
wanneer dit percentage te gering is, dan zouden de kosten van het onderzoek en de
behandeling te groot worden in evenredigheid met de te bereiken resultaten.

De beste tijd voor ontworming is het najaar, voordat de dieren naar stal gaan.
Hierdoor blijven de dieren op stal in goede conditie en voorkomt men epizoötieën
gedurende de winter. Ook in het voorjaar is een kuur gewenscht, omdat men daar-
door zooveel mogelijk de nieuwe besmetting van de weide voorkomt. In sommige
gevallen is de tijd van de dag van belang. Zoo is bv. komen vast te staan, dat bij
de ontworming van kippen de grootste massa spoelwormen 8 uren na de behandeling
wordt afgedreven. Het is dus gewenscht de wormkuur bij deze dieren \'s avonds in
te stellen, waardoor men in de gelegenheid is de wormen \'s morgens te vernietigen.

Maatregelen, die men uit prophylactisch oogpunt bij een behandeling nemen moet,
zijn de volgende :

1. De behandeling moet in een bepaalde streek of in een bepaalde groep dieren
gelijktijdig in zoo kort mogelijke tijd uitgevoerd worden.

2. De behandelde dieren worden gedurende de behandeling en eenige dagen
daarna in een geïsoleerde ruimte gehouden (deshelminthisanatorium door Skriabine
genoemd). Hierdoor wordt voorkomen, dat de afgedreven wormen en faeces de weiden
besmetten. Deze faeces en wormen worden vernietigd.

3. De ontwormde dieren moeten daarna in niet besmette ruimten of weiden
gebracht worden.

Hierna volgt een bespreking van de geneesmiddelen, die voor afdrijving van para-
sieten bij de verschillende dieren gebruikt worden.

Paard. Tetrachloorkoolstof wordt door Skriabine als een goedwerkend onschadelijk
wormmiddel aanbevolen. Voor volwassen dieren varieert de dosis van 40—75 cm³;
de toediening geschiedt in capsules of met de neussonde. Een purgans na de be-
handeling is niet noodzakelijk. Dit verhoogt echter wel eenigszins de werking van
CCI4. Een dosis van 20—40 cm³ drijft 84—100% van de ascariden af; 40 cm³drijft 70—82% van de strongyliden af. Een hoeveelheid van 12—15 cm³ zwavel-
koolstof zou zeer gunstige resultaten bij Ascariasis geven. (Referent kan dit middel
niet aanbevelen, daar hij enkele malen zeer onaangename nevenverschijnselen bij
het paard heeft waargenomen).

Schaaj\'> en geit. In Rusland wordt algemeen tetrachloorkoolstof tegen leverbot-
ziekte gebruikt in een dosis van 1—2 cm³. Millioenen dieren zijn hiermede met
succes behandeld. Waar vroeger deze ziekte een ware geesel voor de veestapel was,
heeft men deze nu volkomen in bedwang. Voor de bestrijding der lintwormen
(Moniezia) wordt kopersulfaat aanbevolen. Een dosis van 1.125% wordt toegediend
en i—3 uur later glauberzout (1 deel op 2 deelen water). De dosis kopersulfaatsolutie

is voor lammeren i o—50 cm³, afhangend van de leeftijd (van 20 dagen tot 6 maanden).
Voor volwassen dieren is deze 80—100 cm³. Wat de maag-darmwormen betreft
(Trichostrongyliden), hierbij wordt ook kopersulfaat aanbevolen in dezelfde hoe-
veelheid als tegen lintwormen, maar zonder purgans. Ter bestrijding van de long-
wormziekte zijn verschillende middelen beproefd. In de praktijk is gebleken, dat
Lugolsche solutie het beste resultaat gaf. Dit mengsel bestaat uit jodium 1, joodkalium
2 en gedestilleerd- of regenwater 1500 deelen De dosis voor volwassen schapen
bedraagt 10—15 cm³, voor lammeren 5—8 cm³. Deze hoeveelheid wordt in twee
opeenvolgende dagen intratracheaal toegediend. Van belang is het, dat de dieren
tijdens de injectie in dorso-laterale houding liggen met verlaagd achterstel.

Rund. Tegen de leverbotziekte wordt in Rusland bij runderen ook tetrachloor-
koolstof aanbevolen. Bij een dosis van 0.014—0.020 cm³ per kg lichaamsgewicht
worden ongeveer 87% van de leverbotten afgedreven en bij een dosis van 0.021—0.05
per kg bereikt men een resultaat van 95%. Volgens de onderzoekingen, die daar
door verschillende auteurs met CC1₄ verricht zijn, wordt dit middel zonder nadeel
door de dieren verdragen. De maximale dosis is 7 cm³ per rund, de gemiddelde 5 cm³.
Men heeft verschillende manieren van toediening beproefd : per os, met de neussonde,
subcutaan, intraperitoneaal en door penspunctie. Deze laatste methode wordt door
verschillende auteurs zeer aanbevolen. De sterfgevallen die tengevolge van het ge-
bruik van dit middel ontstaan, bedragen gemiddeld 0.77%. Naarmate de toestand
waarin de dieren door de leverbotziekte verkeeren, ernstiger is, worden de kansen
op sterfgevallen door CC1₄ grooter. Dit is zoowel een gevolg daarvan, dat de dieren
de min of meer toxische werking van CC1₄ niet meer verdragen kunnen, als ook
door het afsterven van de parasieten in de lever. De melkgift der behandelde dieren
daalt plotseling ; eerst 5—6 dagen daarna wordt deze weer geleidelijk normaal.
Op drachtige dieren oefende CC1₄ geen nadeeligen invloed uit. Ondanks al deze
nadeelen beschouwt Skriabine CCI₄ toch als een van de meest aan te bevelen middelen
tegen leverbotziekte bij runderen ; men zal het echter met de noodige voorzorgs-
maatregelen, welke Skriabine in zijn rapport nader aangeeft, moeten toedienen.
Het inbrengen van de tetrachloorkoolstof met een injectiespuit in het rumen wordt
onder alle omstandigheden als de beste methode beschouwd.

Varken. Voor het afdrijven van spoelwormen bij varkens wordt uitsluitend santonine
gebruikt. Volgens Schulz bereikt men met een dosis santonine van 0.05 gr per kg
een afdrijving van 90%. Santonine wordt gecombineerd met calomel in een dosis van
0.03—0.05 gr. per kg lichaamsgewicht. Eerst bij een dosis van 5 gr per kg lichaams-
gewicht treden intoxicatieverschijnselen op ; 6 gr per kg is letaal. De bestrijding der
spoelwormen is in U.R.S.S. officieel gereglementeerd. Niettegenstaande de ontwik-
keling van de longworm van het varken door de studiën van A. en M. Hobmaier
volledig bekend zijn, is de beste methode van bestrijding nog niet voldoende uit-
gewerkt. Ook wordt nog weinig gedaan tegen de Oesophagostomiasis; deze ziekte
is nog niet voldoende bestudeerd.

Pelsdieren. Bij vossen gaat het vooral om de spoelwormen en ancylostomcn. Hoewel
tetrachloorkoolstof zeer bevredigende resultaten geeft in een dosis van 1—2 cm³,
geeft men de voorkeur aan tetrachlooraethyleen. Met tetrachloorkoolstof heeft men
wel eens vergiftigingen waargenomen na het toedienen van een therapeutische dosis.
Een dosis van 0.5—1 cm³ tetrachlooraethyleen kan men zonder gevaar aan vossen
toedienen. Een purgans na de behandeling is niet noodig, wel wordt aanbevolen
de vossen 15—18 uur voor de kuur te laten vasten en ook 6—9 uur daarna. Te-
trachlooraethyleen heeft zeer goed voldaan en is veel goedkooper dan de capsules
van Sprehn-Merck, die bovendien niet eens hetzelfde gunstige effect hadden als de
zuivere tetrachlooraethyleen.

Waschberen verdroegen tetrachloorkoolstof zeer goed. Een dosis van 1 tot 4 cm³in gelatinecapsules is voldoende om de eieren van Uncinaria stenocephala uit de
faeces te doen verdwijnen. Zelfs trematoden (Metagonimus yokogawai), die in één
geval in de darm voorkwamen, werden met dit middel volkomen afgedreven. Met
2 cm³ tetrachlooraethyleen in capsules werden de ancylostomen volkomen afgedreven.

Hond. Santonine, in een dosis zooals deze tot nu toe voor therapeutische doeleinden
wordt gegeven, voldeed niet. Ook in grootere hoeveelheid toegediend, zelfs bij een su-
perdosis van 0.25 gr per kg lichaamsgewicht voldeed dit middel niet in alle opzichten.
Met een dosis van 0.03 gr. per kg lichaamsgewicht konden 82% van de spoel-
wormen afgedreven worden. Meer werd bereikt met tetrachloorkoolstof en tetrachloor-
aethyleen. Dit laatste middel verdient de voorkeur omdat het weinig toxisch is.
De dosis, die Skriabine gebruikt, is voor jonge honden van een groot ras : op een
leeftijd van 1 J maand £ cm³, 2 maanden : 0.7 cm³, 3 maanden : 1 cm³, 3 J maand :
1.5 cm³, 4—5 maanden: 2 cm³. Het beste is eerst 3—4 uur na de behandeling
voedsel te verstrekken en liefst J uur daarvoor een lavement met lauw water te geven.

Tegen lintwormen wordt arecolinum hydrobromicum gegeven in een dosis van
0.002 per kg.

H. B. F. Dixon & D. W. Smithers. Epilepsy in Cysticercosis (Taenia solium).
A study of seventy-one cases. Quarterly Jl. Med. 1934, vol. 3, p. 603—616. Ref. in
Trop. Dis. Buil. 32, 1935, p. 631.

Cysticercus cellulosae wordt nogal eens bij den mensch aangetroffen. Dixon en
Smithers beschrijven 71 gevallen voorgekomen in het Militair hospitaal te Millbank.
Met deze parasitaire aandoening dient men dus rekening te houden bij epilepsie.
Deze gevallen van epilepsie veroorzaakt door Cysticercosis tellen dus niet mee bij
die, welke van heriditairen oorsprong zijn. De kans van genezing is vrijwel uitgesloten.

Van de Directie van den Landbouw zijn ontvangen verslagen van Landbouw-
kundige onderzoekingen :

41A. „De invloed van de behandelingswijze van grasland op de plantkundige
samenstelling der grasmat", door Dr. K. Zijlstra en Dr. D. M. de Vries en aan
de Landsdrukkerij te den Haag verkrijgbaar voor ƒ 0.25.

1. Enkele resultaten van het grondonderzoek van het bemestingsproefveld op zandgrond
bij Gebr. ter Haar te IJhorst, staande onder leiding van de proefveldcommissie
in Overijssel, door D. J. Hissink en Jac. van der Spek, is voor belangstellendeR
verkrijgbaar aan de Algemeene Landsdrukkerij te den Haag voor den prijs van ƒ 0.25.

2. De glaselectrode en de bepaling van den zuurgraad van den grond, door Dr. Jac. van df.r
Spek, is aan hetzelfde adres en tegen denzelfden prijs als het eerste verkrijgbaar.

3. Bijdrage tot de kennis van eenige natuurkundige grootheden van den grond. No. 3. Bepaling
van het uitwendige oppervlak van het mineralegronddeeltjescomplex, door Dr. S. B. Hoogho jdt,
is verkrijgbaar tegen den prijs van ƒ 0.30.

Van het Rijkslandbouwproefstation te Hoorn (No. 41C) : „Onderzoek naar de
waarde van het extractwater (lijmwater) van de diermeelfabricage", door J. C. de
Ruyter de Wildt, verkrijgbaar voor ƒ 0.30. A. v. H.

J. Fiebiger : Die Tierischen Parasiten der Haus- und Nutztiere, sowie
des Menschen. 3e Auflage 1936. Uitg. Urban und Schwarzenberg, Berlin und
Wien.

In het algemeen gedeelte, dat 38 bladzijden omvat, wordt o.a. een kort overzicht
gegeven omtrent de physiologie der parasieten, de invloed op den gastheer, productie
van toxinen, fermenten en antilichamen, de door de parasieten verwekte patholo-
gische processen, de hygiënische beteekenis en de techniek van het onderzoek.

Hierop volgt het speciale gedeelte, waarin de Protozoen, de Helminthen en de
Arthropoden achtereenvolgens besproken worden.

De protozoën worden in 65 bladzijden behandeld. Fiebiger beperkt zich hoofd-
zakelijk tot een beschrijving van de parasieten ; de door de protozoën veroorzaakte
ziekten worden slechts terloops vermeld. Het protozoaire gedeelte kon in de voor-
laatste druk nog als bevredigend worden beschouwd, echter kan dit niet meer van
de nieuwe druk worden gezegd. Wel zijn hier en daar de resultaten van nieuwere
onderzoekingen tusschen gevoegd, maar over het geheel is de beschrijving niet
up to date. Vele afbeeldingen zijn geheel en al verouderd en behooren niet meer
thuis in een modern handboek (bv. fig. van Cercomonas hominis op blz. 49 en die
van Trichomonas hominis op blz. 60).

Bij een vluchtig doorlezen zijn er ook een aantal onjuistheden opgevallen. De
Cercomonadidae bv. bezitten 2 zweepdraden (blz. 48). Het Trypanosoma franki
is zeker identiek met het T. theileri (blz. 54). Haematopota exigua wordt als Surra-
overbrenger aangegeven (blz. 56) ; een dergelijke Haematopota-soort is mij niet
bekend. Misschien is Lyperosia exigua bedoeld, maar die is geen Surra-overbrenger.
Vlooien zijn zeker geen overbrengers van Leishmania (blz. 59). Bij Eimeria stiedae
wordt op dezelfde pagina een keer vermeld, dat een restlichaam in de cysten aanwezig
is, en enkele regels verder, dat dit niet aanwezig is (blz. 67). Verder bestaan er meer
dan een soort coccidiën bij runderen (blz. 69). De belangrijke onderzoekingen van
Reichenow en Regendanz over de ontwikkeling van Babesia canis zijn den Schrijver
blijkbaar niet bekend (blz. 80).

Babesia mutans behoort in het geslacht Theileria (blz. 83) en als overbrenger van
leucocytozoën komt Simulium in aanmerking en niet Culex (blz. 86). De Weilsche
Ziekte tenslotte zou niet alleen door spirochaeten worden veroorzaakt, maar deze
ziekte wordt inderdaad hierdoor veroorzaakt. Op de infectie van honden met deze
spirochaeten wordt in het geheel niet gewezen.

Het gedeelte, dat de Vermes omvat, is 20 blz. korter dan in de 2e uitgave. Niet-
tegenstaande dat heeft de Schrijver kans gezien een groot aantal parasieten van pels-
dieren en vogels te bespreken, waardoor dit werk aan waarde gewonnen heeft.
Ook zijn de laboratoriumdieren en de bijen hierbij niet vergeten. Verschillende
afbeeldingen van parasieten, die in de 2e druk voorkwamen, zijn in de nieuwe uitgave
verdwenen en vervangen door die van nieuw beschreven parasieten. Het totale
aantal afbeeldingen is ongeveer hetzelfde gebleven.

Men krijgt de indruk, dat de Schrijver dit gebied volkomen beheerscht. Met de
nieuwe nomenclatuur en indeeling is terdege rekening gehouden. Zooals in de voor-
rede vermeld wordt, betreurt de Schrijver het, dat in deze naam-veranderingen
nog geen stilstand gekomen is. Wij kunnen met deze opmerking gaarne accoord gaan,
omdat in de boeken over parasitologie een verschillende nomenclatuur gebruikt
wordt en ook de indeeling soms zeer verschillend is.

Enkele opmerkingen zouden wij willen maken. Op blz. 226 wordt vermeld, dat
de ontwikkeling van Aelurostrongylus abstrusus, de longworm van de kat, via de
muis gaat. Volgens de laatste onderzoekingen van de beide Hobmaierss is bekend
geworden, dat de ontwikkeling van deze parasiet via bepaalde slakken gaat. Mogelijk
stond deze literatuur, die van 1935 is, den Schrijver nog niet ter beschikking. Ditzelfde
geldt ook voor Crenosoma vulpis, waar ook slakken als tusschengastheer zijn ge-
vonden.

Wat betreft Syngamus trachea (blz. 251), hierbij wordt de regenworm uitsluitend
als transportgastheer vermeld. Volgens de laatste onderzoekingen van Taylor
kunnen de larven van Syngamus 3 jaar in de regenwormen verblijven en dan nog
infecteeren. Bovendien vond Taylor hier ook slakken als tusschengastheeren. Op
blz. 254 wordt als spoelworm van mensch en van varken A. lumbricoides genoemd.
Over de strijd, die de laatste jaren over de identiteit van deze beide wormen gevoerd
is, wordt niet gesproken. Om de pneumonie te verklaren, die de larven van Ascariden
veroorzaken kunnen, wordt verwezen naar afb. 12, deze betreft echter een long
van een varken, besmet met Metastrongylus elongatus. Dit zal dus wel op een ver-
gissing berusten.

Wat betreft de hardnekkigheid van besmetting met Enterobius vermicularis (p. 261)

bij den mensch, wijst de Schrijver er op, dat dit misschien moet worden toegeschreven
aan een ontwikkeling van de eieren in de darm van den gastheer tot volwassen
parasiet, dus zonder dat deze eieren eerst de darm met de faeces verlaten hebben
en een ontwikkeling buiten den gastheer hebben doorgemaakt. Deze opvatting is
echter niet houdbaar, gezien de onderzoekingen van Zawadowsky en Schalvinow,
die in 1929 onomstootelijk hebben aangetoond, dat de eieren van Enterobius vermi-
cularis voor hun verdere ontwikkeling zuurstof noodig hebben, die in de darm
niet tot hun beschikking staat.

De Schrijver beperkt zich tot de bespreking van de morphologie, de biologie en
vermeldt hier en daar de pathologie der parasieten. De waarde van het werk zou
verhoogd zijn, wanneer tevens aan de therapie de noodige aandacht zou zijn besteed.
In dat geval zou het voor studenten en afgestudeerden een nog betere leidraad
kunnen zijn.

Aan de Arthropoden zijn ongeveer 70 blz. gewijd. Er is niet veel verandering
in vergelijking met de vorige druk te constateeren. In het algemeen kan dit gedeelte
als bevredigend worden beschouwd. Echter zou ook hier heel wat meer zorg aan
de afbeeldingen moeten worden besteed. Een afbeelding zooals die van Culex pipiens
(blz. 320 )heeft zeer weinig waarde. Aan de fig. van Lucilia macelaria (p. 325)
is practisch niets te zien. De fig. van Pediculus capitis is niet meer dan een slechte
omtrekteekening en op de afbeelding van Cimex lectularius (blz. 317) zijn aan de
kop uitsteeksels geteekend, die bij dit dier in werkelijkheid niet aanwezig zijn.

Het is toe te juichen, dat de Schrijver de geslachtsnaam Sarcoptes heeft laten
vervallen en vervangen heeft door dien van Acarus. Deze laatste naam heeft de oudste
rechten en zal in het vervolg dus daar gebruikt moeten worden, waar wij tot nu toe
gewend waren te spreken van Sarcoptes. Baudet en Nieschulz.

Compendio di semeiotica pei bovini. Dott. Prof. G. Gerosa en Dott. Prof. G.
Borrelli. Uitgave van L\'istituto Sieroterapico Milanese te Milaan.

Door de mechanisering van de grote landbouwbedrijven, de transportonder-
nemingen en het leger is het aantal paarden sterk ingekrompen en heeft het paard
voor den dierenarts niet meer de betekenis van vroeger. Het rund is van veel meer
belang geworden, zodat meer dan ooit de aanstaande dierenarts volkomen op de
hoogte moet zijn van het klinisch onderzoek van het rund.

Daarom hebben schrijvers het nodig geacht een werk uit te geven alleen handelende
over de klinische diagnostiek van het rund. In dit ruim 300 bladzijden tellende werk,
verlucht met een 90-tal, voor het merendeel duidelijke foto\'s en tekeningen, wordt
een zeer goed en systematisch overzicht gegeven van de verschillende onderzoekings-
methoden.

Het boek is voornamelijk bestemd voor studenten in de diergeneeskunde en pas
afgestudeerde dierenartsen.

Vooral die studenten, die niet of slecht op de hoogte zijn van gewoonten en toe-
standen onder de boeren, zullen hierin veel nuttige wenken kunnen opdoen.

De 49e Kringavond, gehouden 19 Maart j.1., werd bezocht door 17 leden en 3
gasten. Als nieuw lid werd aangenomen collega Dr. J. A. Gunst te Amsterdam.

Behandeld werden de voorstellen van de commissie tot beteugeling der wanbe-
taling, die na eenige discussie aangenomen werden. Zij luiden als volgt : De
practiseerende dierenartsen, leden van den Kring, verplichten zich opgave te doen
van namen en adressen van wan- en slechte betalers, aan den secretaris, die hiervan
aanteekening houdt. De opgaven dienen vergezeld te gaan van een uitvoerige moti-
veering. In gevallen van rehabilitatie van wanbetalers zijn de leden verplicht hiervan
onverwijld den secretaris kennis te geven.

lederen Kringavond zal de lijst van wanbetalers ter inzage liggen voor de leden.
De commissie wordt permanent en zal na eenigen tijd een nadere groepindeeling
maken van de wan- en slechte betalers. Mogelijk kan deze commissie arbitrage ver-
leenen in geschillen tusschen dierenarts en cliënt, terwijl zij zich wellicht later ook
zou kunnen bezig houden met het vaststellen van tarieven.

Vervolgens kwam aan de orde een ontvangen schrijven met bijgevoegde regle-
menten van het Algemeen Dierenziekenfonds te den Haag. Besloten werd aan de
Directie van genoemd fonds te berichten dat een en ander in studie zal worden ge-
nomen, terwijl de practiseerende dierenartsen, leden van den Kring, de verplichting
op zich genomen hebben, hangende dit onderzoek, zich individueel niet aan dit
fonds te verbinden.

Collega M. J. Mol hield een vlotte causerie over zijn verblijf van drie maanden
te Berlijn, ter bestudeering van de keuring der menschelijke voedingsmiddelen van
dierlijken oorsprong. Deze keuring is te Berlijn geheel in handen van dierenartsen.
Wanneer wij dit vergelijken met ons land, waar nog een groot deel dezer keuring
door niet-dierenartsen geschiedt, dan staan wij bij Berlijn nog ver ten achter. Moge
de tijd spoedig aanbreken, dat ook hier te lande deze taak aan dierenartsen wordt
toevertrouwd. van Manen.

Het Hanzegilde der slagers te Tilburg heeft zich tot den raad gewend met het ver-
zoek voorkomende aangelegenheden inzake het beheer van het openbaar slachthuis
te behandelen in georganiseerd overleg tusschen het gemeentebestuur en de organi-
saties van slagerspatroons en grossiers.

B. & W. wijzen er op, dat de gemeentewet slechts commissies kent, waarin uit-
sluitend raadsleden zitting hebben en dat in geen geval aan de belanghebbende
adressanten medezeggingschap kan worden toegestaan nopens de rechtspositie
van het personeel. B. & W. verklaren zich tot overleg bereid, maar stellen den raad
voor, het verzoek af te wijzen.

De vleeschkeuringsdienst Oudkarspel, omvattende 5 gemeenten, en de kring
Alkmaar, uit 11 gemeenten bestaande, die door Gedep. Staten zijn aangewezen,
om zich bij den destructor en noodslachtplaats van den kring Barsingerhorn aan te
sluiten voor de destructie van afgekeurd vee en vleesch, besloten daartoe niet over
te gaan op de door Barsingerhorn gestelde voorwaarden ; n.1. dat de gebouwen,
terreinen en inrichtingen zouden worden ingebracht op basis van de boekwaarde en
niet volgens de geschatte waarde, terwijl verder de toetredende gemeenten zouden
moeten bijdragen in eventueele tekorten.

Voorschriften omtrent het slachten van visch, het dooden van kreeften,
enz. in Duitschland.

Op grond van de wet tot bescherming van dieren is in het Reichsgesetzblatt, Teil i,
van 17 Jan. j.1., aldus deelt „Slachthuis-Keuring-Markt" van Febr. j.1. mede,
een verordening afgekondigd inzake het slachten en bewaren van levende visch
en andere koud-bloedige dieren. Daarin is bepaald, dat visschen waarvan het vleesch
voor menschelijk gebruik bestemd is, vóór het slachten moeten worden bedwelmd.
Dit moet door hevige slagen met een hard voorwerp op den kop boven de oogen
geschieden. De visschen moeten terstond na de verdooving worden geslacht. Aal en
platte visch (schol, bot, tong, enz.) behoeven niet door een kopslag te worden ver-
doofd. De wijze, waarop deze visch moet worden gedood, is nader in de verordening
aangegeven.

Bij verkoop in den kleinhandel moet de visch tevoren op de bovenaangegeven
wijze worden geslacht, tenzij de kooper uitdrukkelijk te kennen geeft dat hij de visch
levend wil houden en er in dit geval voor een voldoende van water voorziene trans-
portgelegenheid is gezorgd.

Kreeften, zeekreeften en andere schaaldieren, waarvan het vleesch voor menschelijk
gebruik bestemd is, moeten worden gedood, door ze één voor één in kokend water
te werpen. Het is verboden deze dieren in koud of lauw water te leggen en ze dan
aan de kook te brengen. Het uittrekken van den darm bij levende schaaldieren is
verboden.

Kikvorschen waarvan het vleesch voor menschelijk gebruik bestemd is, moeten
door vlug afsnijden van den kop gedood worden. Eerst daarna mogen de dijen worden
afgesneden.

Levende visschen mogen in den handel uitsluitend in reservoirs met water getrans-
porteerd en bewaard worden. Er moet echter worden gezorgd dat voldoende lucht bij
het water kan komen. Bij bepaalde visschen, als aal en platte visch, is een vochtige
verpakking voldoende.

te rekenen van 1 April 1936, de prijzen van de hierna te noemen stoffen te her-
zien en tijdelijk nader te bepalen als volgt :

Vlekziekteserum ........................................................................100 ccm ƒ 0,50

Vlekziektecultuur..........................................................................5 „ - 0,05

„ ..........................................................................10 „ - 0,07

Serum tegen de colibacillose der kalveren ............................100 ,, - 1,—

Polyarthritisserum (kalf) ............................................................100 ,, - 1,—

Paracoliserum (kalf)....................................................................100 ,, - 1,—

Serum tegen de bacillaire varkenspest....................................100 „ - 1,—

Serum tegen de virus-varkenspest............................................100 ,, - 2,—

Serum tegen de Weilsche ziekte ............................................1000 ccm ƒ 35,—

14 uur Opening van de Veterinaire Week door den Voorzitter van de Faculteit
der Veeartsenijkunde in de Senaatszaal, Universiteitsgebouw, Domplein.
Daarna receptie in het Universiteitsgebouw.
15—iyjuur Vrije toegang tot alle klinieken en laboratoria der faculteit. In ver-
schillende worden demonstraties gegeven.

dames door het Gemeentebestuur van Utrecht in de Sint-Michaels-
kapel, Domplein.

10—11 uur Prof. Van der Kaay : De Prof. De Blieck: Tuberculine en
beïnvloeding van het ge- tuberculinatie.
slachtsapparaat van het
rund, het varken en den
hond door hormonen.

11—-12 uur Prof. Hartoc, : Sacraalan-
aesthesie bij het rund.
Eenige narcose-middelen
bij het varken.

12 J uur Gemeenschappelijke Koffiemaaltijd in het Instituut voor Veterinaire
Anatomie.

14—17 uur Klinische demonstraties in de instituten van de hoogleeraren Hartog.
Van der Kaay, Klarenbeek en Wester.

Doorloopende demonstraties in de instituten van de hoogleeraren
de Blieck, Van Oijen, Schornagel en Sjollema.
19A uur Gemeenschappelijke maaltijd.

9! —10 uur Van der Slooten. De be-
oordeeling van runderen
met Cysticercose in verband
met de levensvatbaarheid
van den parasiet.

Het definitieve programma, waarin ook zal worden opgenomen het programma,
dat aan de dames der deelnemers zal worden aangeboden, wordt in het tijdschrift-
nummer van 15 Mei medegedeeld.

Terwille van een goede regeling, met name van de demonstraties, wordt aan
allen, die aan de Veterinaire Week denken deel te nemen, en zich niet door hun
Afdeelings- of Vereenigingsbestuur onder opgave van hun naam deden opgeven,
verzocht dit ten spoedigste te doen, in elk geval vóór 20 Mei, bij den Secretaris
van de Commissie van Voorbereiding, Biltstraat 172, onder mededeeling : met
(of zonder) dame.

Namens de Commissie van Voorbereiding,
De Voorzitter: J. Roos,
De Secretaris : F. C. van der Kaay

In Januari overleed onverwacht, op 63-jarige leeftijd, Nitta, de in de diergenees-
kundige wereld welbekende japanse professor. Nitta beoefende vooral de studie der
besmettelijke ziekten der dieren ; hij was van 1916 tot 1934 werkzaam als professor
aan de Keizerlijke Universiteit te Tokyo, en oprichter (in 1921) en Hoofd-directeur
van de Japanese Society of Veterinary Science.

Op 70-jarige leeftijd overleed te Tunis, waar hij vanaf 1903 tot aan zijn dood
Directeur was van het Institut Pasteur de Tunis, Charles Nicolle.

Nicolle wijdde zich vooral aan de daar heersende besmettelijke ziekten onder
de inlanders, en deed verschillende voor de wetenschap belangrijke ontdekkingen.

Het gelukte hem de vlektyphus op apen over te brengen, en hij ontdekte dat die
ziekte door vlooien van mens op mens wordt overgebracht. Hij deed onderzoekingen
omtrent febris recurrens, roodvonk, trachoom, en vele andere ziekten. Ook het grens-
gebied tussen medische en diergeneeskundige wetenschap had zijn aandacht : zoo
de brucellose (febris ondulans) die te Tunis onder geiten voorkwam. Hij bracht die
ziekte op de cavia over.

Nicolle was de eerste die de Leishmania tropica en de Leishmania infantum,
parasieten der Leishmaniose, op kunstmatige voedingsbodem kweekte, en met die
culturen de ziekte overbracht op mens, aap en hond. Ook ontdekte hij bij de hond
gevallen van natuurlijke besmetting met Leishmania infantum en vond dat die
honde-leishmaniose niet door vloo of wandluis van hond op hond wordt overge-
bracht.

De ook in het Buitenland welbekende en hooggeachte engelse Professor vierde
zijn diamanten jubileum ; 20 april 1876 verwierf hij het dierenarts-diploma.

The Veteriary Record, het officieele orgaan van onze engelse collega\'s, wijdt een
lang artikel aan hun zoo algemeen geëerde Sir John.

Tot 1927 was Sir John M\'Fadyean hoofd van de London\'se School, the Royal
Veterinary College ; ook na zijn aftreden houdt hij zich nog steeds bezig met dier-
geneeskundige studiën ; ook is hij nog uitgever van het door hem gestichte tijdschrift :
the journal of comparative pathology and therapeutics.

Dit nummer bevat, behalve de gewone rubrieken : fokken, voeding, ziekten, eieren,
een uitgebreid relaas (met fraaie foto\'s) van de Wereld-Pluimvee-tentoonstelling,
die dit jaar (24 Juli—2 Augustus) te Leipzig zal worden gehouden. Vr.

The Onderstepoort Journal of Veterinary Science and Animal Industry.
Vol. 5. No. 2. October 1935.

Mason, J. H. : The bloedpens strain oiCI. Welchii, type B, Wilsdon. (The „Lamb
dysentery bacillus").

Mason, J. H. : The production of immunity against CI. Welchii, type B, Wilsdon.
(The „Lamb dysentery bacillus").

Rimington, C. : The occurence of cyanogenetic glucosides in South African species
of Acacia. II. Determination of the chemical constitution of acacipetalin. Its isolation
from Acacia stolonifera, Burch.

Mönnio, H. O. and Quin, J. I. : Studies on the alimentary tract of the Merino
sheep in South Africa. II. Investigations on the physiology of deglutition.

Besselaar, H.J. and Quin, J. I. : Studies on the alimentary tract of sheep in South
Africa. III. The influence of bowel anastomosis on the general nutritional state of
Merino sheep.

Malan, A. P., van Wyk, C. M., and Botha, M. L. : Wool Studies: 1. The
variation and interdependence of Merino fleece and characteristics.

Curson, H. H. : Studies in Native Animal Husbrandy. (13.) A note on the three
parent stocks of African cattle.

Schutte, D. J. : Factors affecting the growth of range cattle in semi-arid regions.

Curson, H. H. and Bisschop, J. H. R. : Anatomical Study No. 60. Some comments
on the hump of African cattle. Vr.

De Faculteit der Veeartsenijkunde heeft deze Week kunnen organiseeren, dank
zij de volle medewerking, die zij heeft mogen ondervinden van het College van
Curatoren der Rijks-Universiteit en van de Maatschappij voor Diergeneeskunde.

Prof. Dr. F. C. v. d. Kaay, Secretaris.
Prof. Dr. A. Klarenbeek, vertegenwoordiger
v. d. Mij. v. Diergeneeskunde.

Faculteit der Veeartsenijkunde, Prof. Dr. J. Roos, in de Senaats-
zaal, Universiteitsgebouw, DompLin.
Daarna receptie in het Universiteitsgebouw.
16—17.30 uur. Vrije toegang tot alle klinieken en laboratoria der Faculteit.
DEMONSTRATIES in de Instituten van de Hoogleeraren :
L. de Bueck. Snelagglutinatie Abortus Bang.

Trichomonas foetus, als ooizaak \\an \\rcege abortus bij het iund.
Wormeieren in dierlijke faeces.

A. Klarenbeek. Electrisch opereeren.
Maagspoeling en braakclysma bij den hond.
Ureumbepaling in het bloed.

Permanente tentoonstelling van boeken, preparaten, röntgenfoto\'s, enz.
C. F. van Oijen. 16.15 ^uur- Onderzoek op galkleurstoffen in vleesch.
Bepaling van de Ph. in vleeschextract.

Miliaire tuberculose en niet specifieke miliaire haardjes in de nier, macrosco-
pisch en microscopisch.

J. Wester. Toepassing van de neussonde bij het paard. Zoo mogelijk demonstratie
van enkele tepeloperaties.
Stelreflexen.

Voor de dames : Bijeenkomst om 4 uur in de collegezaal van het Anatomisch
Instituut (ingang Poortstraat, tramlijn 5). Inleiding
over het werk der Faculteit; bezoek aan de instituten,
onder leiding van Prof. Dr. G. Krediet.

20 uur. Ontvangst van de deelnemers met hun dames door het Gemeente-
bestuur van Utrecht in de Sint Michaelskapel, Domplein.

Dans. Prestidigitateur. (Gemakkelijk te bereiken met lijn 4, die over
het Domplein loopt.)

VOORDRACHTEN. Deze worden gehouden in de collegezaal van de
Chirurgische kliniek (A) en in die van het Pathologisch Instituut (B).

10—11 uur. Prof. F. C. van der Kaay :
De beïnvloeding van het
geslachtsapparaat van het
rund, het varken en den
hond door hormonen.

11 —12 uur. Prof. J. H. Hartog : Sa-
craalanaesthesie bij het
rund. Eenige narcose-mid-
delen bij het varken.

12.30 uur. Na afloop der voordrachten GEMEENSCHAPPELIJKE KOFFIE-
MAALTIJD in het Veterinair Anatomisch Instituut.

14—17 uur. DEMONSTRATIES in de Instituten der Hoogleeraren :
J. H. Hartog. Sacraalanaesthesie bij het rund, gevolgd door klauwamputatie.
Chloralhydraatnarcose bij het varken, gevolgd door breukoperatie.
Thyreoidectomie bij de geit.

Amputatio penis bij het paard, of: tenotomie van den medialen rechten knie-
schijfband bij het rund.
Het aanleggen van een pensfistel.
Hoefkraakbeenextirpatie.
F. C. v. n. Kaay. Ovariotomie bij koe, varken, hond en kat.
A. Klarenbeek. Klinische demonstraties. Narcose bij hond en kat.

Operatieve behandeling van otitis externa.
C. F. v, Oijf.n. 14.15 uur. Methoden ter beoordeeling van de deugdelijkheid van melk.

Bacteriologisch onderzoek van melk, t.w. de Kochsche plaatmethode, de kleine
plaatmethode en bepaling van de colititer van melk.
(Duur ij uur. Herhaling zoo noodig om 15.45 uur-)
J. Roos. Het mechanisme van de hartkleppen.

Registreeren van een electrocardiogram en van hartetonen.
J. Wester. Gebruik van de neussonde bij het paard. Stelreflexen. Demonstratie
van patienten.

L. de Blieck, G. M. v. d. Plank, H. Schornagel en B. Sjollema : programma als
Donderdag.

Voor de dames : BOOTTOCHT langs de Vecht en bezoek aan het kasteel
NYENRODE, aangeboden aan de deelnemers. Het be-
zichtigen van de kunstverzamelingen geschiedt onder des-
kundige leiding ; wandeling door het prachtig aangelegde
park. KOFFIEMAALTIJD op het kasteel.
De dames vertrekken gezamenlijk per autobus om 9.45
precies, vanaf het parkeerterrein naast de Chirurgische
Kliniek, Biltstraat 172. De boot vertrekt van het Ondiep
om 10.10 uur.

17-3° ^uur- Gezamenlijk vertrek naar Hotel Hamdorf te Laren per touringcar
om 17.30 precies, vanaf het parkeerterrein naast de Chirurgische
Kliniek, Biltstraat 172.

GEMEENSCHAPPELIJKE MAALTIJD. Gelegenheid tot dansen.
De terugreis geschiedt op eigen gelegenheid ; auto\'s of autobussen
staan hiervoor ter beschikking.

VOORDRACHTEN. Deze worden gehouden in de Collegezaal van de
Chirurgische Kliniek (A) en in die van het Pathologisch Instituut (B).

g—10 uur. Prof. J. Wester: Vertoonen g—9J uur. Dr. J. Jansen: Eenige
van eenige films. ziekten van vogels, van

—10 uur. J. P. van der Slooten :
De beoordeeling van run-
deren met Cysticercose, in
verband met de levens-
vatbaarheid van den pa-
rasiet.

10—li uur. Dr. J. A. Beyers : Tuber- 10—11 uur. Dr. C. Postma (Amster-
culinereacties en haar be- dam) : Beteekenis der wa-

12.30 uur. Na afloop der voordrachten GEMEENSCHAPPELIJKE KOFFIE-
MAALTIJD in het Veterinair Anatomisch Instituut.

14—16 uur. VOORDRACHTEN. Deze voordrachten worden gehouden in het
Anatomisch Instituut.

15—16 uur. Prof. C. F. v. Oijen: De keuring van slachtvee, lijdende aan tuberculose.

Voor de dames : 10 uur : Bezoek onder deskundige leiding aan het Centraal
Museum in de Agnietenstraat. Samenkomst vóór het
museum (tramlijn 4).

12 uur: GEMEENSCHAPPELIJKE KOFFIEMAAL-
TIJD IN DEN RAADSKELDER onder het Stadhuis.

14 uur : AUTOCARTOCHT door het mooiste gedeelte
van de provincie Utrecht, aangeboden aan de deelnemers.
Vertrek van het Janskerkhof. Einde der tocht 16.30 uur
aan het Anatomisch Instituut.

16.30 uur. Sluiting van de Veterinaire Week in de Collegezaal van het Anato-
misch Instituut, door den Voorzitter van de Faculteit.

INLICHTINGENDIENST. Door de studenten wordt een Inlichtingendienst
georganiseerd. Het bureau is gevestigd in de vestibule van het Administratie-
gebouw, Biltstraat 172. De leden zijn herkenbaar aan een groen insigne. Dit
bureau is telefonisch bereikbaar (11994) en belast zich met het in ontvangst
nemen en het verzenden van post.
Men raadplege steeds het bord in de vestibule.

VOORDRACHTEN. De voordrachten beginnen stipt op tijd en duren met de
discussie 45 minuten. Zij worden geleid door een vanwege de faculteit aangewezen
Voorzitter.

TENTOONSTELLINGEN. Gedurende de Veterinaire Week zullen verschillende
firma\'s in het Anatomisch Instituut exposities inrichten van instrumenten en
laboratoriumbenoodigdheden.

OPGAVE TOT DEELNAME. De Commissie van Voorbereiding rekent op een
groote deelname aan de excursies en de gemeenschappelijke maaltijden, waardoor
het onderlinge contact in hooge mate wordt bevorderd. Zij verzoekt het bij-
gevoegde losse blad zoo spoedig mogelijk ingevuld te zenden aan den
secretaris Prof. Dr. F. C. van der Kaay, Biltstraat 172, Utrecht. Dit
geldt ook voor hen, die zich reeds direct of door tusschenkomst van een
Afdeelings- of Kringbestuur opgaven.

PARKEEREN. In verband met de te verwachten drukte is het gewenscht, dat
de deelnemers zich houden aan de regels, welke voor die dagen op de terreinen der
Faculteit zullen gelden, en de aanwijzingen, die gegeven zullen worden opvolgen.

De ernst van een dijbeenfractuur als laesie vormt vaak een ongewenschte
tegenstelling met de minimale omvang, eventueel totale afwezigheid
van de doelmatigheid van de behandeling van dit ongeval. Het vrijwel
negatieve consult stelt in de eerste plaats den eigenaar teleur en kan
ook den dierenarts onmogelijk voldoening geven. Deze tracht met
omhaal van woorden bij gene de overtuiging te vestigen, dat het geval
wel is waar ernstig lijkt, maar toch heusch niet zoo erg is, want, „mis-
schien wel 90 % geneest, maar .... spalken kunnen wij dit niet !"

Nog wat advies over verpleging, voeding enz. en de eigenaar blijft
met de ellende zitten, alleen met dit verschil, dat hem thans ook nog
alle hoop op directe daadwerkelijke hulp door zijn dierenarts is ont-
vallen, om niet te vergeten de hond zelf, die met zijn slingerende poot
ten prooi is gebleven aan de ellendigste pijn bij iedere stoot of onver-
wachtsche beweging ; totdat .... het hoogst waarschijnlijk vanzelf
weer beter zal worden. En het kan anders . want immobilisatie van een
dijbeenfractuur is praktisch goed uitboervaar.

Gips of andere hardend materiaal is wellicht bij kleine hondjes
bruikbaar bij grootere honden zijn deze wegens bezwaren van praktische
aard niet aan te raden.

Met succes is door mij de volgende methode toegepast ; met katoenen
windsels en een stuk stevig karton wordt een solied spalkverband
aangelegd. Bij de teef is dit aanleggen tamelijk eenvoudig, omdat men
hier zoowel over de rug heen als onder langs de buik de gezonde zijde
in het verband kan betrekken, hetgeen natuurlijk een onmisbare factor
is voor goede fixatie. Het stuk karton wordt met dun touw en paknaald
of Gerlachsche naald in het verband ingesloten en tevens worden alle
slagen van het verband met touw aan elkaar en zoo mogelijk aan het
karton gehecht door middel van knoophechtingen op die plaatsen,
welke daarvoor in aanmerking komen. De stippellijn op de teekening
geeft een idee, welke vorm, grootte en ligging zoo\'n spalk ongeveer
heeft. Op deze wijze krijgt men a.h.w. één geheel, zoodat het uitge-
sloten is, dat een gedeelte van het verband losraakt of afzakt.

Teneinde het mogelijke afzakken van het geheele ruggedeelte over
het kruis naar achteren te beletten, legge men het verband aan de
zijgedeelten vast aan een eenvoudig borsttuig.

Bij de reu doet zich de moeilijkheid voor, dat de verbinding met de
gezonde zijde via de buik onmogelijk is met het oog op de geslachts-
deelen (de urineloozing). Dit bezwaar kan op de volgende manier
ondervangen worden :

Van stevig dik, gegalvaniseerd ijzerdraad wordt een beugel gebogen
van het geteekende model.

A B en A\' B\' zijn zoo gebogen, dat ze zoo goed mogelijk aansluiten
in de liezen van de hond, het boogvormige gedeelte BB\' sluit tegen de
welving van de buik vóór het praeputium en AA\' ligt achter bij het
perineum.

Op de teekening van de hond zijn A en B zichtbaar. Het ijzerdraad
van de beugel wordt omwikkeld met een laagje watten, waaromheen
een gaaswindsel, waardoor tevens de losse verbinding van de ijzer-
draaduiteinden bij A en A\' voldoende stevig wordt. Men gaat nu als
volgt te werk :

De hond wordt staande gehouden, de beugel wordt op zijn plaats
gebracht en daar voorloopig gefixeerd door middel van enkele verbin-
dingen met hydrophile gaas, b.v. uitgaande van A naar B\' naar B
naar A\', natuurlijk steeds via de rug. Men stopt nu een flinke laag
watten tusschen de liezen en de beenen van de beugel. Deze watten
kunnen na afloop worden weggenomen en hebben alleen gediend om
te voorkomen, dat de druk van de beugel in de liezen te groot zou worden

Met de katoenen windsels heeft men nu de keuze van de verschillende
richtingen, zooals de pijlen op de teekening aangeven. Steeds maakt
men gebruik van de 4 fixatiepunten, terwijl het vanzelf spreekt, dat
men nooit een verbinding tot stand mag brengen onder langs de buik.

De kartonnen spalk (stippellijn) wordt evenals bij de teef ook hier
tusschen het verband gefixeerd en eveneens worden alle slagen aan
elkaar en zoo mogelijk tevens aan het karton vastgehecht, zoodat weer
één geheel wordt verkregen.

Het is noodig dat een gedeelte van de tibia in het verband wordt
betrokken, zooals de teekening aangeeft. Het spreekt vanzelf dat men
daarvoor vanuit B of A een paar slagen om het been heen moet geven,
om daarna weer naar een der punten A of B terug te keeren.

Noodzakelijk is, dat men ook deze slagen aan elkaar en zooveel
mogelijk tevens aan de spalk vasthecht.

Het eenige bezwaar van deze behandeling is, dat ze nogal tijdroovend
is, waaruit de consequentie kan voortvloeien, dat het bedrag van de

Een woonwagenbewoner heeft zoo juist een paard gekocht. Hij spant
het voor een dresseerkar en rijdt in matigen draf naar het woonwagen-
park. Eerst loopt het dier goed, doch al spoedig begint het wat eigenaar-
dig met de achterbeenen te trekken. Het gaan wordt hoe langer hoe
moeilijker en vlak voor den ingang van het abattoir valt het neer.

Wij worden er bij gehaald. Het dier, een omstreeks veertienjarige hit
van het vrouwelijk geslacht, ligt op haar zijde. Af en toe tracht het over-
eind te komen, doch tevergeefs. De ademhaling is versneld, stootend,
met steunende expiratie. De hartslag is eveneens versneld en sterk bon-
zend. De temperatuur is 38.2. De huid toont geen teekenen van transpi-
ratie. Het dier perst veelvuldig, waarbij steeds met kracht heldere
urine wordt geloosd. De periodes van exitatie worden afgewisseld door
tijdperken van rust, gedurende welke het hoofd wordt opgelicht en eenige
grassprietjes worden genuttigd (het paard is op een grasveldje getrokken).

Vervolg van bladz. 540.
rekening wel eens iets beneden de evenredigheid met de geleverde
prestatie zal moeten blijven. Men krijgt echter hiervoor ook dan m. i.
ruimschoots vergoeding in den vorm van het bevredigende gevoel dat
men goed werk heeft gedaan.

Ten einde het afvreten van het verband te voorkomen kan men het
öf in zijn geheel inteeren óf de bekende halskraag toepassen. Het ver-
band moet na i 3 weken verwijderd worden.

Als complicatie heb ik gezien, dat bij te groote druk in de lies wat
stuwingsoedeem van een been optrad of dat wat oppervlakkige necrose
van de huid op een bepaalde plaats van grootere druk ontstond. Dit
euvel is echter te verhelpen door met kracht het been van de beugel
aan deze zijde wat te verzetten.

Verfasser beschreibt einen praktischen Kartonverband für Oberschenkelbruch
beim Hunde.

The author describes a practical bandage of cardboard for fractures of the femur
in dogs.

L\'auteur décrit un bandage de carton qui s\'est montré pratique pour les fracturcs
du fémur chez le chien.

De omstanders pogen het dier tot opstaan te bewegen, doch het gelukt
niet, de achterbeenen missen elk draagvermogen. Als het dier ligt,
worden de achterbeenen wel bewogen, zij voeren een maaiende beweging
uit, doch de spieren bereiken slechts een geringen tonus, de bewegingen
zijn krachteloos en traag. De sensibiliteit van de huid van kruis, dijen
en onderbeenen op mechanische prikkels is geheel opgeheven. De
staart is slap.

Een der omstanders merkt op, dat hij het paardje wel kent ; het is
al veelvuldig van eigenaar verwisseld, omdat het slecht kon loopen.
Het zou nu wekenlang stalrust gehad hebben.

De prognose wordt infaust gesteld. Het advies het dier te doen
slachten, wordt opgevolgd.

Post mortem wordt een thrombus gevonden in het achterste deel
van de aorta. Precies vast te stellen, waar ze begint, is niet mogelijk,
tengevolge van de destructie, ontstaan door het doorkappen van de
wervelkolom ; waarschijnlijk is het eenige centimeters voor de plaats,
waar de groote takken voor de achterhand worden afgegeven. Reeds
dadelijk valt op, dat het stolsel zich in beide arteriae iliacae externae
zoowel als in beide arteriae hypogastricae voortzet.

Den volgenden dag wordt nagegaan, hoever de verbreiding zich voort-
zet in de vertakkingen van beide genoemde vaatstaminen. In de arteriae
hypogastricae hebben de thrombi zich niet ver in het verbreidingsgebied
der arterie voortgezet. Reeds spoedig verliezen zij hun vastheid, om te
eindigen als slappe, sponzige, roode vormsels.

Anders is het gesteld met de voortzetting in de arteriae iliacea
Als een vingerdikke pijp beginnend, zijn de thrombi, allengs dunner
wordend, in de arteriae femorales te vervolgen. In bijna alle naar de
spieren gaande takken gaat een spruit. Beiderzijds wordt ook de voort-
zetting van de arteria fcmoralis, de arteria poplitea, door de thrombi
gevolgd. Verschillende spiertakken in de schenkelspieren zijn met
het stolsel gevuld, in een der pijparteriën van het rechter achterbeen
bevindt zich een flarderig, slap einde.

De consistentie van de thrombus, voor zoover betreft het gedeelte
in de groote vaten, is tamelijk stevig ; ook in de kleinere vaten is, althans
ten deele, de vastheid vrij groot. Het deel in de aorta heeft een vuilwitte
kleur ; daarop volgt een vuilrood gedeelte met witte plekken ; de rest
is rood. De thrombus is derhalve van het gemengde type, met het
klassieke beeld : een witte kop, ontstaan onder invloed van het oor-
zakelijk moment door agglutinatie van bloedplaatjes en witte bloed-
lichaampjes; een roode staart, bestaande uit fibrine met roode bloed-
cellen door coagulatie gevormd in het stilstaande of langzamer
stroomende bloed achter de witte thrombus, en meestal voortdurend
aangroeiend ; en tusschen kop en staart een gemengd deel.

Joest wijst in zijn werk over Spezielle Pathologische Anatomie op het feit,
dat thrombose bij paarden meer voorkomt dan bij de andere huisdieren,
zulks in verband met het bij meer dan 90% aller paarden aanwezige

Uit het Laboratorium voor Medisch-Veterinaire Chemie der Rijks-Uni-
versiteit te Utrecht. Directeur : Prof. Dr. B. SJOLLEMA.

Zooals bekend is, werd enkele jaren geleden in het Laboratorium
voor Medisch-Veterinaire Chemie te Utrecht het verband bestudeerd
tusschen de werking van het hart na intraveneuze inspuiting van oplos-
singen van calciumchloride en de minerale samenstelling van het bloed,*)
Uit de uitkomsten van dit onderzoek kon de conclusie worden getrokken,
dat, in geval van kalfziekte, bij gelijktijdige inspuiting van een magne-
siumzout, arhytmieën van den hartslag, ontstaan tengevolge van een,
injectie van calciumchloride, kunnen worden voorkomen, of althans
zoodanig in hevigheid worden verminderd, dat er geen direct gevaar
voor plotselingen stilstand van het hart tijdens of kort na de injectie
bestaat.

Met behulp van proeven op jonge kalveren gelukte het de meest
gunstige mengverhouding van calciumchloride en magnesiumchloride

Vervolg van bladz- 542.
wormaneurisma. Relatief zelden is de thrombose in het voorste gebied
der aorta; in het achterste gebied wordt zij vaker gezien. Het Veterinär
Bericht der Reichswehr (citaat Joest) vermeldt over de jaren 1922, 1923,
1924, dat het lijden werd waargenomen bij ongeveer 0.02% der paarden.

In het genoemd werk van Joest worden een aantal bekende en ge-
publiceerde gevallen opgesomd ; in vergelijking met het verspreidings-
gebied van de thrombi in die gevallen scheen ons het verspreidings-
gebied van de door ons waargenomen thrombus groot, weshalve ver-
melding van het door zijn sporadisch voorkomen toch steeds interessante
geval gerechtvaardigd scheen.

In hoeverre bij het beschreven paard het ook bij dit dier voorkomende
aneurisma der voorste scheilarterie in verband stond met de thrombose,
kon niet worden vastgesteld.

Verfasser erwähnt einen Fall von Thrombosis des hintern Teiles der Aorta und
ihrer Verzweigungen : art. iliacae externae und art. hypogastricae, bei einem Pferde.

The author records a case of thrombosis of the posterior part of the aorta and its
ramifications, art. iliacae externae and art. hypogastricae, observed in a horse.

L\'auteur rapporte un cas de thrombose de la partie postérieure de 1\'aorte et de
les ramifications : art. iliacae externae et art. hypogastricae, chez un cheval.

vast te stellen. Het bleek, dat 4 g gekristalliseerd calciumchloride
door toevoeging van 1,5 g gekristalliseerd magnesiumchloride kan
worden ,,ontgift". Als proef op de som werd een mengsel van 40 g
gekrist, calciumchloride en 15 g gekrist, magnesiumchloride, opgelost
in 300 cc water, in een vier en twintigtal gevallen van typische kalf-
ziekte langzaam intraveneus toegediend Het resultaat beantwoordde
grootendeels aan de verwachting : arhythmieën van den hartslag bleven
uit of bleken van ongevaarlijken en voorbijgaanden aard te zijn.

Er werd echter op gewezen, dat niet in alle gevallen een zoo gunstig
resultaat van de toevoeging van het magnesiumzout werd verkregen.
Bij bepaalde, atypische, vormen van kalfziekte, b.v. die, welke vóór
den partus optraden of die, waarbij het kalven met moeilijkheden ge-
paard ging, bleek een onregelmatige werking van het hart niet steeds
door toevoeging van Mg-zout aan de oplossing van CaCl₂ te kunnen
worden voorkomen. Dit verschijnsel werd verklaard door aan te nemen,
dat bij deze gevallen de werking van het hart, meer dan bij de typische
kalfziekte, mede afhankelijk is van prikkels van externen of internen
aard, verschillend van die, welke veroorzaakt worden door de verhouding
der mineralen in het bloed.

Alle hier bedoelde waarnemingen van de werking van het hart
geschiedden, doordat geen bijzondere hulpmiddelenten dienste stonden,
auscultatorisch. Dat op deze wijze geen exacte vaststelling van de
verschillende afwijkingen van de normale werking van het hart mogelijk
was, spreekt vanzelf.

Zeer belangwekkend leek daarom een onlangs gepubliceerd onderzoek
van L. Zwillinger : Ueber die Magnesiumwirkung auf das Herz
(Klinische Wochenschrift 14, 1429 (1935)), waarin de werking van het
hart op electrocardiografischen weg — een zeventiental afbeeldingen
van electrocardiogrammen zijn in de verhandeling opgenomen — werd
vastgelegd. Het onderzoek werd uitgevoerd in de E Mediz. Klinik der
Deutschen Universität te Praag en wel met patiënten, die extrasystolen
van verschillenden oorsprong te zien gaven en bovendien met proef-
dieren, die met strophantine en digitalis vergiftigd waren.

Als eerste geval wordt door Zwillinger een patiënt beschreven,
waarvan de diagnose luidde : chronische bronchitis, emphyseem en
myodegeneratio cordis. De patiënt had oedemen en een groote stuwings-
lever. Na gedurende 9 dagen met digitalis per os behandeld te zijn
geweest, vertoonden zich lichte verschijnselen van vergiftiging, o.a.
zag men nu en dan extrasystolen ontstaan. Vijf dagen na het afbreken
van de behandeling met digitalis was de toestand van het hart zoo
slecht geworden, dat tot behoud van den kringloop kleine hoeveelheden
strophantine werden toegediend. Na de laatste injectie van strophantine
was er een ernstige storing van de werking van het hart, o.a. waren er
extrasystolen van boezem en kamer. Al spoedig groepeerden zich deze

extrasystolen tot langere reeksen, tenslotte ontstonden paroxismen van
fladderen en fibrilleeren der kamer. Toediening van chinidine per
os bleef zonder effect. Acht uur na den eersten aanval van fladderen
van de kamer vertoonde zich een hevige hartaanval, waarbij
zelfs de corneareflex verdween. Op dat oogenblik werd 10 cc van
een 15 % sterke oplossing van gekrist, magnesiumsulfaat intracardiaal
ingespoten. Reeds na enkele secunden keerde het bewustzijn terug
en werd de aanval van fibrilleeren onderbroken. Daarop volgden nu
en dan extrasystolen, totdat tenslotte gedurende enkele minuten een
ongestoord sinusrhythme waargenomen werd. Daarna ontstonden weer
extrasystolen, thans meer in den vorm van bi-trigemini en niet in lange
reeksen. Ook deze extrasystolen konden door toediening van magne-
siumzout worden onderbroken. In \'t geheel werd vijfmaal magnesium-
sulfaat ingespoten, de laatste keer 20 cc van een 15 % sterke oplossing.
Na deze laatste injectie werd het sinusrhythme gedurende 7 uren —
tot aan den dood — door geen enkele extrasystole onderbroken. Een
bronchopneumonie maakte tenslotte aan het leven een einde.

Naar aanleiding van het verloop van dit ziektegeval stelt de schrijver
twee vragen :

1. Hoe werken Mg-zouten op heterotope prikkelvormers van verschil-
lenden oorsprong ?

2. Welke werking oefenen Mg-zouten uit bij voorafgaande vergiftiging
met digitalis en strophantine ?

Ter beantwoording van de eerste vraag werden bij vijftien patiënten
met extrasystolen, resp. paroxysmale tachycardie, oplossingen van
MgS0₄ intraveneus ingespoten. Bij alle patiënten verdwenen de extra-
systolen, van welken oorsprong deze ook waren, binnen enkele secunden.
(Voor klinische bijzonderheden betreffende deze patiënten moge naar
de oorspronkelijke verhandeling worden verwezen). De duur van de
werking van het magnesiumzout was veelal slechts kort, zij varieerde
van enkele minuten tot drie uren. Bij het vóórkomen van enkelvoudige
extrasystolen werd het gewenschte effect bereikt na injectie van 10—20
cc van een 15 % sterke oplossing van MgS0₄ cryst. Kort na de inspui-
ting ontstond meestal gedurende korten tijd een daling van den bloed-
druk van 20—30 mm kwik.

Ook werd de Mg-werking onderzocht in drie gevallen van fladderen
en in twee gevallen van fibrilleeren van den boezem. Hier had Mg
echter geen effect.

Met behulp van proeven op kikkers en konijnen, die vooraf met
toxische doses digitalis of strophantine behandel waren, — waarbij
de werking van het hart onregelmatig werd — kon eveneens de gunstige
invloed van intraveneuze of subcutane toediening van Mg-zout worden
vastgesteld. Electrocardiogrammen werden bij deze dierproeven niet
opgenomen.

De werking van het magnesium in het speciale geval van arhythmieën
van het hart, ontstaan door intraveneuze toediening van Ca-zouten,

is door Zwillinger niet bepaald. Nu deze onderzoeker echter, zonder
uitzondering, van de Mg-zouttoediening een gunstig effect op het
verdwijnen der extrasystolie en paroxysmale tachycardie waarnam,
hoe verschillend de wijze van ontstaan dezer afwijkingen ook was, is het niet
te gewaagd te onderstellen, dat men in Zwillingers recente bevinding
een treffende bevestiging en uitbreiding mag zien van de resultaten,
die een zestal jaren geleden te Utrecht inzake de werking van magnesium
op het hart verkregen werden.*) De Ca-Mg-therapie komt hierdoor
op een breedere basis.

Zwillingers bevinding, dat niet steeds alle afwijkingen van de
werking van het hart — b.v. vormen van fibrilleeren — door toediening
van magnesium te voorkomen zijn, is in overeenstemming met en kan
wellicht als verklaring dienen van hetgeen werd waargenomen in die
gevallen van (atypische) kalfziekte, waarbij toevoeging van MgCl₂aan de CaCl₂-oplossing niet of in onvoldoende mate aan de verwachting
beantwoordde.

In hoeverre in de veterinaire praxis ook nog in andere gevallen van
extrasystolie dan die, welke na toepassing der intraveneuze calcium-
therapie somtijds voorkomen, toediening van Mg- zouten aanbeveling
verdient, zij den klinicus ter beoordeeling overgelaten.

Die vor sechs Jahren im hiesigen Laboratorium gemachte Beobachtung, dass
Herzarhythmie, welche dann und wann infolge intravenöser Calciumchlorid-
injektion bei gebärparetischen Rindern vorkommt, durch eine gleichzeitige Ein-
spritzung von Magnesiumsalzen ganz oder grösstenteils aufgeheben werden kann,
so dass kein akuter Herzstillstand während oder kurz nach der Injektion zu fürchten
ist, findet eine beträchtliche Stütze in dem Befunde L. Zwillingers (1935), der
beim Menschen und bei Versuchstieren zeigte, dass der günstige Effect des Mag-
nesiums in allen Fällen von Extrasystolie und paroxysmaler Tachycardie, unab-
hängig von der Entstehungsweise, zu Tage tritt. Die Ca-Mg-Therapie der Gebär-
parese kommt durch diesen Befund auf eine breitere Grundlage.

Six years ago it was found in this laboratory, that a severe arhythmia of the heart
which sometimes follows intravenous injection of calcium chloride in cows suffering
from milk fever, could be prevented by a simultaneous injection of magnesium
salt. Similar results were obtained by L. Zwillinger (1935) in men and experimental
animals in all cases in which extrasystoles and paroxysmal tachycardia occurred.
(The case of arhythmia after injection of calcium chloride was not studied by the
author). The beneficial action of magnesium salt was shown to be independent of
the way in which the disturbances of the heart mentioned above had developed.
Zwillinger\'s results may be considered as a fundamental support to the Ca-Mg-
therapy of milk fever.

Deze onderstelling is te meer gerechtvaardigd, daar Ca-zouten, evenals b.v.
adrenaline, ephedrine, bariumzouten, nicotine, digitalis, enz. behooren tot de
stoffen, die heterotope prikkelvorming bevorderen en tenslotte ook hartwoelen
kunnen veroorzaken.

Als in de vleeschkeuring over cysticercosis wordt gesproken denkt
men vrijwel uitsluitend aan de 2 bekende parasieten op dit gebied,
n.1. de cysticercus inermis bij het rund en de cysticercus cellulosae bij het
varken. Ook het keuringsregulatief, vermeld in de Minist. Beschikking
van 15 Juli 1920, Stbl. 138, noemt onder cysticercosis slechts de 2
bovengenoemde parasieten, terwijl ook, zoowel in het ontwerpkeurings-
regulatief van de Vereeniging van Slachthuisdirecteuren, van Mei
1933, als in het ontwerp afkomstig van de Groep Kennis der men-
schelijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong, van Maart 1934,
onder de blaaswormziekte worden genoemd uitsluitend de cysticercus
inermis en de cysticercus cellulosae.

Werd vroeger slechts sporadisch, en dan nog vrijwel geheel toevallig,
bij het schaap een vin aangetroffen, nu de laatste jaren meer regel-
matig de hartspier van elk schaap wordt ingesneden, ziet men het
aantal geconstateerde cysticercosisgevallen bij het schaap toenemen.

Blijkt de gevonden parasiet niet meer levensvatbaar, geheel gede-
genereerd en afgestorven, en vindt men ondanks verder onderzoek,
slechts dit ééne exemplaar, wat doorgaans het geval is, dan kan men
zich zeer gemakkelijk van de moeilijkheid afmaken door eenvoudig
in zoo\'n geval de gevonden vin uit te snijden en het schaap onvoor-
waardelijk goed te keuren.

Lastiger wordt de kwestie als de ontdekte blaasworm levensvatbaar
blijkt te zijn. Een microscopisch onderzoek van de scolex zal dan aan
het licht brengen, dat deze lintwormkop tot de z.g. gewapende soort
moet worden gerekend. Een ongeveer 30 tal grootere en kleinere
haken zal men kunnen waarnemen. Zoekt men naar gegevens in de

Il y a six ans, dans ce laboratoire ci l\'observation a été fait, que l\'arhythmie sévère
du coeur, qui se présente de temps à temps après une injection intraveineuse d\'une
solution de chlorure de calcium en cas de fièvre vitulaire de la vache, peut être pré-
venue par une injection simultanée d\'une solution de sel de magnésium. Des mêmes
résultats ont été obtenus par Zwillinger (1935) chez l\'homme et chez des animaux
en tous cas d\'extrasystolie et de tachycardie paroxysmale. (La question d\'arhytmie
du coeur après l\'injection de sels de calcium n\'a pas été investiguée par cet auteur).
L\'action bénéficiale du magnésium se prouve indépendante de l\'origine des arhyth-
mies cardiaques citées plus haut. On peut considérer les résultats de Zwillinger
comme un support fondamental de la thérapie d\'injection avec une mixture de chlo-
rures de calcium et magnésium en cas de fièvre vitulaire.

^l) Naar een voordracht, gehouden in de vergadering van den Diergeneeskundigen
Kring op 7 Dec. 1935.

bekende handboeken over vleeschkeuring, dan vindt men b.v. in het
eerst kort geleden uitgekomen nieuwe „Lehrbuch der Schlachtvieh-
und Fleischbeschau" van Prof. v. Ostertag op pg. 485 en volgend
vermeld, dat bij het schaap kan voorkomen de cysticercus ovis Cobbold,
een tusschenvorm van de bij den hond parasiteerende taenia ovis Cobbold.
Er wordt medegedeeld, dat deze schapenvin in 1866 in Engeland door
Cobbold voor het eerst is waargenomen en als cysticercus ovis be-
schreven.

Prof. v. Ostertag rangschikt deze schapenvin onder die parasieten
die niet gevaarlijk zijn voor den mensch, zoodat men, volgens deze
opvatting, zonder meer schapen met cysticercosis onvoorwaardelijk
kan goedkeuren, vooropgezet dat overigens het aanwezig zijn van
enkele cysticerci in het vleesch geen bezwaren zal opleveren.

Dat lang niet alle onderzoekers het met Prof. v. Ostertag op dit
punt eens zijn bleek mij onlangs, toen ik een artikel in handen kreeg
van Marotel en Vitu, waarin zij allereerst een beschrijving geven
van een door hen waargenomen geval van algemeene cysticercosis
bij een merinosschaap, om daarna als resultaat van verschillende door
hen verrichte proefnemingen tot de conclusie te komen, dat het nog
lang niet Zeker is, dat alle, bij schapen gevonden, cysticerci een ont-
wikkelingsstadium zouden zijn van de taenia ovis, doch dat het zeer
wel mogelijk moet worden geacht, dat onder dergelijke schapenvinnen
ook cysticerci cellulosae zouden kunnen voorkomen, de in het bijzonder
voor den mensch gevaarlijke vinnen van de taenia solium.

Het belang dat deze kwestie voor de vleeschkeuring heeft, deed
mij besluiten de bekende literatuur op dit gebied na te lezen. In het
onderstaande vindt men daarvan een korte, chronologische samen-
vatting.

Zooals men zal zien, zijn alle onderzoekers het er over eens, dat
men bij het schaap gevonden heeft vinnen met een gewapende scolex.
Deze zou men nu in een 3 tal soorten kunnen onderbrengen :

a. cysticercus cellulosae, welke gewoonlijk uitsluitend bij het varken wordt
aangetroffen, maar die, als een z.g. verdwaalde parasiet, ook bij het
schaap zou kunnen voorkomen ;

b. cysticercus tenuicollis, die zich in normale omstandigheden ont-
wikkelt op het peritoneum van kleine herkauwers en varkens, echter
ook onder bepaalde omstandigheden zich in het spierweefsel zou kunnen
ontwikkelen ;

Cobbold was de eerste, die in 1869 de schapenvin beschreef. Hij beschouwde
haar als een nieuwe soort en noemde haar cysticercus ovis, zijnde de blaasworm van
een eveneens nieuwe bij den mensch voorkomende, lintworm, de taenia tenella, al-
hoewel hij bekent, niet te zijn geslaagd in infectieproeven van het schaap met eieren
van zijn taenia tenella.

Deze zienswijze gaf direct al tot groote beroering aanleiding, daar zij, als zij juist
was, zeer ernstige gevolgen zou hebben. Men zou dan n.1. het vleesch van schapen
met cysticercosis als even gevaarlijk voor den mensch moeten beschouwen als het
vinnige vleesch van rund en varken, en juist werd tot dien tijd dikwijls, met een
therapeutisch doel, door de artsen rauw schapenvleesch aan patienten voorgeschre-
ven.

Terloops zij opgemerkt, dat Cobbold de parasiet, die hij had ontdekt, noch heeft
afgebeeld, noch voldoende nauwkeurig beschreven. Echter uit het aantal haken
dat hij opgeeft (26), alsmede uit de afmetingen (159 /x lengte voor de groote haken)
neemt men wel aan, dat hij waarschijnlijk cysticercus cellulosae heeft waargenomen,
zooals b.v. ook Leuckart heeft opgemerkt.

Maddox (i), die in 1873 insgelijks een beschrijving geeft van een geval van
schapencysticercosis, meent, even als Cobbold, met een nieuwe soort te doen te
hebben en noemt haar cysticercus ovipariens (d.w.z. eierenbarend), omdat hij de fout
beging, de kalklichaampjes, welke men bij alle cysticerci aantreft, als eieren te be-
schouwen.

Chatin (2 en 3) beschouwt, in tegenstelling met de beide vorige onderzoekers,
deze spierparasiet van het schaap als een in het spierweefsel terecht gekomen cyst.
tenuicollis, welke zich, daar zij in het vaste spierweefsel is gelegen, minder kan ont-
wikkelen en dientengevolge wel 20 maal kleiner blijft dan in normale omstandig-
heden. Hij verklaarde o.m. dat de z.g. taenia tenella van Cobbold niets anders
zou zijn dan kleine exemplaren van de taenia solium, terwijl infectieproeven bij hem
zelf met deze schapenfinnen negatief verliepen, daarentegen bij honden aanleiding
gaven tot het ontstaan van taenia marginata.

Railliet (4) in 1898, en Morot (5) in 1899, meenden, evenals Chatin, met
verdwaalde cysticerci tenuicollis te doen te hebben. Toch merkte Railliet op,
dat de getallen, aangevende het aantal en de afmetingen van de haken, beter over-
eenkomen met die van cyst. cellulosae. Evenwel, zegt hij, blijkt uit den vorm der
haken, dat cyst. tenuicollis in het spel is.

In 1899 bevestigden Olt (6) en Bongert (7), naar aanleiding van vinnig schapen-
vleesch, hun toegestuurd door Verhahn van het abattoir te Minden, en kort daarop,
in 1900, von Ostertag, naar aanleiding van een geval door Armbrüster (8 en 9)
beschreven, voor het eerst dat naar hun meening cysticercus cellulosae in het spel
zou zijn, in dit geval bij een abnormalen gastheer, het schaap, voorkomende, waardoor
tevens verklaard zou zijn, waarom deze schapenvin minder groot is dan bij het varken,
zijn specialen gastheer, waar deze vin ongeveer 2 maal zoo groot is.

Ook andere, vooral Duitsche onderzoekers, als Colberg, 1900 (10) en Zeeb, 1903
(11), waren het met deze opvatting eens, behalve Glage in 1905 (12).

Onze landgenoot Büchli (13) die in 1912 een geval van algemeene cysticercosis
bij het schaap beschreef, gaat met de Fransche opvatting mee en meent eveneens
met verdwaalde cysticerci tenuicollis te doen te hebben.

In 1913 verschenen weer eenige Fransche publicaties op dit gebied. Allereerst
zag Ballon (14) in April van dat jaar 2 gevallen van cysticercosis bij ongeveer 2 jaar
oude schapen. Bij het microscopisch onderzoek zag hij 4 zuignappen en een dubbele
hakenkrans, met een 32 tal verschillend groote haken. Bij het ééne schaap vond hij,
naast 110 afgestorven vinnen, nog 25 levensvatbare parasieten, alle (zonder eenige
praedilectieplaatsen) verspreid over alle spieren van het lichaam. Het andere schaap
had alleen een 23-tal afgestorven exemplaren. Uit zijn waarnemingen meent Ballon
te moeten concludeeren dat er bij het schaap 2 soorten van cysticerci zouden voor-
komen, nl. naast de cyst. tenuicollis ook de cysticercus cellulosae.

Henry (15) heeft de gevallen van Ballon nog nader uitgewerkt, en o.a. de Euro-
peesche blaaswormen vergeleken met Amerikaansche exemplaren, hem door Ransom
toegestuurd uit Amerika. Op grond van deze vergelijkingen komt Henry nu tot de
conclusie dat de cysticercosis bij het schaap in Europa, in tegenstelling met die in
Amerika, niet door één enkele type van parasiet zou worden veroorzaakt. Volgens
hem zouden in het spel zijn :

1. de cysticerci van Ransom, waarmee overeenstemmen de gevallen van Maddox,
Railliet, Morot en Büchli ;

2. de cysticerci van Verhahn, afkomstig uit Minden, nader onderzocht door
Bongert en Olt, en welk type identiek zou zijn met cysticercus cellulosae ;

3. de cysticerci van Ballon, welke met geen van de 2 bovengenoemde typen zouden
overeenkomen.

Naar aanleiding van deze bevindingen spreekt Henry dan ook de meening uit
dat onder bepaalde omstandigheden in de musculatuur van het schaap zou kunnen
voorkomen de blaasworm van de taenia solium van den mensch. Zijns inziens zou
men het vleesch van schapen, lijdende aan cysticercosis, dezelfde behandeling moeten
laten ondergaan als het vinnige vleesch van rund of varken.

Zoo was dus de toestand in 1913. Al naar de landen, waar men
de gevallen heeft waargenomen, onderscheidt men een bepaalde soort
als specifieke schapenparasiet, n.1.:

in Engeland de cysticercus ovis ; ontwikkelingscyclus schaap-mensch.
in Frankrijk de cysticercus tenuicollis ; ontwikkelingscyclus schaap-hond.
in Duitschland de cysticercus cellulosae ; ontwikkelingscyclus schaap-
mensch.

Ransom (16 en 17), chef-zoöloog van het „Bureau of Animal Industry"
te New-York, komt de eer toe, in hetzelfde jaar het vraagstuk een
stap verder te hebben gebracht. Is de schapencysticercosis tamelijk
zeldzaam in Europa, in het westen der Vereenigde Staten wordt ze
zeer dikwijls waargenomen. Bij 1—4% der geslachte schapen wordt de
ziekte daar opgemerkt. Ransom o.a. vermeldt, dat vooral jongere schapen
tot ongeveer 2 jaar oud, de parasieten herbergen. Het aantal is dikwijls
zeer gering. In de eerste plaats komen zij voor in hartspier en dia-
phragma, daarna in kauwspieren en tong, en soms ook nog wel in de
slokdarmwand. Degeneratie zou ongeveer binnen 3 maanden optreden ;
vooral de hartparasieten zouden het eerst degenereeren. Volgens
Ransom zouden na een verblijf van 3 weken in een koelhuis de ovis-
vinnen reeds geheel en al afgestorven zijn.

Tot 1913 werd deze schapencysticercosis door de veterinairen in
Amerika als identiek beschouwd met de cysticercus cellulosae van het
varken, ofschoon men wel eens twijfelde aan deze opvatting, omdat
juist de schapencysticercosis zeer veel werd waargenomen en de var-
kenscysticercosis betrekkelijk zeldzaam was, terwijl ook een vergelijkend
microscopisch onderzoek van de scolices der vinnen wel eenige verschillen
deed zien. Verder zouden zeer zeker, als de schapenvinnen afkomstig
moesten zijn van een taenia van den mensch, de Amerikaansche medici
de volwassen lintwormen bij zieke personen moeten hebben aangetroffen;
daarom ging men denken aan een lintworm van den hond.

Ransom loste het vraagstuk experimenteel op. Hij liet 5 honden
schapenvinnen opeten en 2 andere honden cysticerci tenuicollis. Bij
alle 7 honden werden later bij sectie taeniae aangetroffen; die bij de
eerste 5 honden toonden echter duidelijke verschillen met die bij de

2 andere honden voorkomende. Waren de laatste in alle eigenschappen
zonder twijfel taeniae marginata, de eerste toonden duidelijke afwij-
kingen daarvan : een geringere lengte, een grooter aantal, minder
vertakte uterustakken, enz.

Daarna verrichtte Ransom de proef in omgekeerde volgorde. Hij
liet 6 schapen eieren opeten van de taeniae, gevonden bij de eerste 5
proefhonden en 2 schapen eieren van de taenia marginata. De eerste 6
schapen hadden alle in het vleesch de reeds vroeger waargenomen
vinnen, de laatste 2 schapen hadden wel cysticerci tenuicollis op het
peritoneum, echter geen enkele vin in de spieren.

Uit deze proefnemingen bleek dus duidelijk dat de cysticercosis
bij het schaap in Amerika veroorzaakt wordt door de door Ransom
genoemde cysticercus ovis Cobbold, welke dus een ontwikkelingsstadium
is van een bepaalde hondenlintworm. Deze resultaten waren van groot
belang voor de vleeschhygiëne, daar er uit bleek, dat de mensch dus
zonder bezwaar het vleesch van dergelijke met vinnen besmette schapen
kan nuttigen.

Was dus, wat Amerika betreft, de kwestie opgelost, niet alzoo in
Europa. Daar liepen de meeningen nog zeer uiteen. Daarom deed
Ciurea (18) in 1920 een aantal onderzoekingen op het abattoir van
Piatra Neamtz in Roemenië bij een 7tal schapen. Hij vergeleek daarbij
o.a. de haken van de schapenvin met die van de cyst. tenuicollis en
cyst. cellulosae. Bij dit onderzoek bleek hem dat men bij elke cysticercus-
soort nog zeer veel variaties kan ontmoeten (z.g. atypische gevallen
noemt hij dit) in de eigenschappen van de haken, zoodat men z.i.
voor een indeeling der cysticerci in eenige soorten niet altijd mag
afgaan op de morphologische eigenschappen van de haken.

In 3 gevallen geleken zelfs de door hem bij het schaap aangetroffen
blaaswormen, wat de morph. eigenschappen betreft van de haken,
op die van de cysticercus cellulosae.

Ciurea rekent deze schapenvinnen tot een z.g. atypische vorm en is
ten slotte van meening, dat het voorkomen van cysticercus cellulosae
bij het schaap nog niet met alle zekerheid bewezen is. Tegen dit voor-
komen spreekt z.i. althans in Roemenië, het betrekkelijk zeldzaam
voorkomen van de schapenvin en het veelvuldig voorkomen van de
cysticercus cellulosae bij zijn specifieken gastheer, het varken. In Roe-
menië is de cysticercus ovis betrekkelijk zeldzaam (ongeveer 1,41%).

Ciurea is van meening, dat men het vleesch van schapen met cysti-
cercosis moet onderwerpen aan dezelfde maatregelen als het vleesch
van dieren, besmet met voor den mensch ongevaarlijke parasieten.

Tenslotte brachten, zooals ik in het begin van deze mededeeling al
vermeldde, Marotel en Vitu in 1933 (19), naar aanleiding van een
geval van algemeene cysticercosis bij een merinosschaap van 9 maanden
op het abattoir te Nancy, het vraagstuk weer eens ter sprake.

Zij vonden ongeveer 300 parasieten, voornamelijk in het hart,
middenrif, tong en masseteren ; alle met 32 haken. De groote haken
LXIII 32

hadden een afmeting van 140—152 /x, met de voet iets korter dan de
eigenlijke haak ; de kleine haken waren 115—120 /j. groot, en de voet
eveneens weer iets korter dan de eigenlijke haak en de basis dubbel
gelobd, terwijl de voet recht van vorm is.

In onderstaande lijst vindt men verschillende gegevens, als aantal,
afmetingen enz. van de haken van de waargenomen gevallen naast
elkaar geplaatst.

recht
gebogen

recht

gebogen

recht
gebogen
recht

110—130
110—120
120—125
96—128

120
100—i12

109—122
ii6—i38
115—120
120—145

110—i40

Marotel en Vitu zijn van oordeel dat men de soort van de parasiet
niet mag vaststellen uitsluitend op de zeer geringe morphologische
afwijkingen en de geringe verschillen in afmetingen van de haken der
blaaswormen. Huns inziens heeft men verschillende bronnen van fouten
bij deze werkwijze.

i. De hetrekke\'ijke kleinheid van de haken kan het gevolg zijn van het feit, dat zij nog niet
tot volle ontwikkeling zijn gekomen. De ontwikkeling van de blaasworm lot z.g. volwassen
vorm duurt bij de Cysticercus ovis gemiddeld 10 weken. De haken verschijnen pas
tegen de 6de week en groeien dan van o mikron tot, ongeveer 30—40 dagen later,
180 mikra. Gemiddeld worden zij dus een 5 mikra per dag grooter. Daaruit volgt,
dat blaaswormen welke een 2, 4, 6 of 8 dagen achter zijn in ontwikkeling, en die
toch macroscopisch hetzelfde aspect hebben als geheel volwassen cysticerci, haken
zullen hebben die 10, 20, 30 of 40 mikra kleiner zijn dan geheel volledig uitgegroeide
haken.

Het is dus niet onmogelijk, dat men in de gevallen Ballon (140 /x), Vitu (140—
153 ju.), Cobbold (158 /x) en Verhahn (160—180 p-) heeft te doen gehad met niet
volledig ontwikkelde haken. In sommige gevallen zal dit zeer zeker het gev.al zijn
geweest, als men in aanmerking neemt, dat bij cysticercosis een herhaalde infectie
kan bestaan, zoodat men bij een zelfden gastheer blaaswormen van verschillende
leeftijd kan ontmoeten.

Marotel en Vitu wijzen er verder nog op dat het bij andere taeniasoorten
bekend is, dat de groei van de voet van de haak en van de eigenlijke haak niet in
gelijke mate plaats vindt, zoodat b.v. op 8 weken de voet kleiner is dan de haak
en op 9 weken gelijk, en op 10 weken zelfs grooter. Hetzelfde geldt voor de kleine

haken, waar de voet nu eens recht, dan weer eenigszins gebogen van vorm kan zijn ;
dit hangt ook weer af van het stadium van ontwikkeling waarin de haken verkeeren.

Volgens Marotel en Vitu zou men dan ook aan alle gevonden afmetingen van
groote haken onder de 170/x geen beteekenis mogen toekennen. Men zou slechts
de afmetingen van de haken van de eigenlijke lintwormen zelf als criterium mogen
gebruiken voor het vaststellen van de soort.

2) Het tweede bezwaar, dat Marotel en Vitu noemen, is, dat de wijze van meten
bij de verschillende onderzoekers zeer verschillend is. Deze hangt n.1. af van de mate van
geoefendheid, en blijkt maar al te vaak uit de zeer uiteenloopende afmetingen, die
men geeft van éénzelfde voorwerp. Bij zulke uiterst geringe verschillen als men bij
deze cysticerci heeft, luistert het vaststellen der afmetingen zeer nauw en moet men
als het ware specialist zijn, wil men op de waargenomen maten kunnen afgaan.

Daarbij komt dan ook nog de kwestie, dat men slechts absoluut plat liggende
haken mag meten. Als men iets schuin liggende haken heeft, zijn de afmetingen
niet juist, zal men b.v. een geringere lengte krijgen.

3. Ten derde heeft men met het feit rekening te houden, dat bij de taeniae, evenals
bij alle andere levende wezens, individueele variaties kunnen voorkomen. Zoo heeft b.v.
de taenia marginata een aantal haken wisselend van 26—44, en loopt de grootte
der haken bij deze soort uiteen van 178—222

Al deze drie bronnen van fouten verklaren, meenen Marotel en
Vitu, de groote marge tusschen de gevonden afmetingen van de groote
haken bij de schapencysticercus (140—200 /x). Men doet daarom wijs,
de uiterste cijfers, d.w.z., die onder de 140—170 /li en boven de 200 /u,
te elimineeren, daar deze zouden kunnen betreffen onvoldoend ont-
wikkelde of onjuist gemeten haken. Het beste is, vast te houden aan de
gemiddelde cijfers van de meest competente onderzoekers. Als men dit
doet zijn de verschillen die overblijven (170—185 /x) in geen geval
grooter dan die voorkomen bij andere soorten taeniae, tengevolge van
individueele variaties.

Volgens Marotel en Vitu is het vraagstuk van de soortspecifïciteit
van de schapencysticercus slechts afdoende op te lossen door de volgende
proefnemingen :

a. door den mensch schapenblaaswormen te laten nuttigen, teneinde
aldus na te gaan, of daaruit bij den mensch een lintworm ontstaat ;

b. door het schaap eieren van taenia solium te laten opeten, teneinde
te kunnen waarnemen of dit aanleiding zal geven tot cysticercosis bij
het schaap.

Zoolang deze wederzijdsche proeven niet genomen zijn mag men
niet definitief het voorkomen van cysticercus cellulosae bij het schaaap
uitsluiten.

Zij merken verder nog op dat de eerste proefneming, infectie van
schaap op mensch, reeds door Chatin in 1886 is verricht, echter zonder
resultaat.

Eveneens hebben Marotal en Vitu de proefnemingen van Ransom
herhaald, door 2 honden gedurende 5 dagen het vinnige vleesch van
hun schaap te laten nuttigen. Na respectievelijk 10 en 14 weken werden
deze honden gedood en daarop sectie verricht. Zij vonden echter
geen enkele lintworm.

Aan deze proefneming mag men echter niet al te groote waarde toe-
kennen, zooals zij trouwens al zelf ook opmerken, daar het heel goed
mogelijk is, dat door toevallige omstandigheden de beide honden öf
juist te jonge cysticerci, dus nog niet voldoende ontwikkelde exemplaren,
óf juist afgestorven parasieten naar binnen hebben gekregen. Hun
proefneming mag men dus in geen geval opvatten als een miskenning
van de resultaten van Ransom.

Bovendien hebben zij ook nog te Chalvraigne, de plaats, waarvan
het bewuste schaap afkomstig was, nagegaan, of mogelijk daar één of
meer personen, die met het schaap in aanraking konden geweest zijn,
aan taeniasis zouden hebben geleden. Ook dit bleek niet het geval.
Wel hadden de herdershonden lintwormen. Het vermoeden, dat de
mensch de gastheer zou zijn van de volwassen taenia, afkomstig van de
cysticercus ovis, is dus nog geenszins bevestigd.

De conclusies, waartoe Marotel en Vitu komen, en waarmede ik
deze beschouwing wil eindigen, zijn de volgende :

a. De meeste gevallen van schapencysticercosis betreffen ontwikke-
lingsstadia van de taenia ovis (Cobbold), waarvan door de onderzoe-
kingen van Ransom het volgende bekend is geworden :

De taenia ovis (Cobbold) heeft 24—36 haken (gemiddeld 28—32).
De groote haken zijn 160—185 /x lang ; de voet iets langer dan de eigen-
lijke haak. De kleine haken zijn 100—120 fj, lang, met dubbelgelobde
basis. De volwassen lintworm zou ongeveer 70—100 cm lang zijn en
5—6 mm breed.

De cysticercus ovis heeft den vorm van een ellipsoïde, met afmetingen
van 5—8 mm bij 3—4 mm. De instulping van de scolex vindt plaats
in het aequatoriale vlak van het blaasje.

De ontwikkelingscyclus is hond — schaap — hond, zooals uit de
resultaten van Ransom\'s proefnemingen is gebleken. Deze blaas-
worm is dus ongevaarlijk voor den mensch.

b. De cysticercus tenuicollis komt niet voor in het spierweefsel van het
schaap, daar deze blaasworm te veel verschilt van alle tot dusver bij
het schaap waargenomen cysticerci ; n.1. ten eerste door het aantal
haken (34—40 inplaats van 28—32), waarbij moet worden opgemerkt
dat het aantal haken voor het identificeeren van een soort van meer
belang is dan de vorm of afmetingen der haken, daar het aantal aan-
wezige haken gedurende de ontwikkeling van de blaasworm niet
verandert. Ook wijkt de lengte der groote haken (180—220 /x tegen
160—185 jtx) sterk af, terwijl bovendien ook nog de lengte van den
volwassen lintworm grooter is (1.50 m in plaats van gemiddeld 85 cm).

c. Vermoedelijk zijn ook wel eens cysticerci cellulosae bij het schaap
waargenomen ; dit in verband met het aanwezig zijn van 24—32 haken,
groote haken 140—180 )x, kleine haken 110—140 /x. Deze kwestie kan
slechts afdoende worden opgelost langs proefondervindelijke weg.

d. Zoolang deze onzekerheid blijft bestaan, is het noodzakelijk,
meenen Marotel en Vitu, dat het vleesch van vinnige schapen als

gevaarlijk voor den mensch wordt beschouwd en dat dienovereenkomstig
daarmede wordt gehandeld.

Wat het vraagstuk voor ons land betreft, is het opvallend, dat, op
een hooge uitzondering na, de cysticercus cellulosae hier te lande niet
wordt waargenomen, terwijl de cysticercosis-gevallen bij het schaap
lang niet zeldzaam zijn. Hieruit zou men mogen concludeeren, dat de
cysticercus ovis niet identiek is met de cysticercus cellulosae. Voor
zoover mij bekend wordt dan ook door eiken vleeschhygiënist in Neder-
land in overeenstemming hiermede gehandeld en schapen met cysti-
cercosis onvoorwaardelijk goedgekeurd voor de consumptie.

Aan de hand van een literatuuroverzicht geeft S. een beschouwing
over de verschillende opvattingen, welke er bestaan omtrent de aard
van de bij het schaap waargenomen cysticerci ovis en de ontwikkelings-
cyclus van de daarbij behoorende taenia ovis. Wat Nederland betreft,
wijst hij op het practisch niet voorkomen van cysticercus cellulosae
in Nederland en het vrij veelvuldig waarnemen van blaaswormen bij
het schaap, waaruit men zou mogen concludeeren, dat de cysticercus
ovis niet identiek is met de cysticercus cellulosae.

In overeenstemming hiermede worden clan ook schapen met cysti-
cercosis onvoorwaardelijk goedgekeurd voor de consumptie.

1. Maddox. On an entozoon with ova,found encysted in the muscles of a sheep. (Monthly
Microscopical Journal, 1873, Deel g, pg. 245).

2. Chatin. Etudes sur la ladrerie du mouton. (Mémoires de la Soc. Nat. d\'Agriculture
de France, 1886, Deel 130, pg. 191).

3. Chatin. Nouvelles recherches sur la ladrerie du mouton. (Bull, de 1\'Acad. de Méd.
1886, Deel 16, pg. 243).

4. Railliet et Morot. Cysticercus tenuicollis dans la paroi du coeur d\'un mouton. (C. R.
de la Soc. de Biol. 1898, Deel 50, pg. 402).

5. Morot. Ladrerie et pseudo-ladrerie du mouton. (Buil. de la Soc. Centr. de Méd. Vét.
>899, pg- 495)-

6. Olt. Cysticercus cellulosae in den Muskeln eines Schafes. (D.T.W. 1898, pg. 439).

7. Bongert. Ein Fall von Cysticercus cellulosae in der Muskulatur des Schafes. (Z. f. FI.
u. Milchhyg. 189g, Deel 9, pg. 86).

8. Armbrüster. Cysticercus cellulosae beim Schafe. (Z. f. Fl. u. M. Deel 10, i8gg,
Pg- 34)-

g. Armbrüster. Cysticercus cellulosae beim Schafe. (Z. f. Fl. u. M., Deel 11, igoo, pg.
254)-

10. Colberg. Ein Fall von Finnen beim Schafe. (Z. f. Fl. u. M., Deel 10, 1900, pg. 71).

11. Zeeb. Beobachtungen auf dem Schlachthofe zu Langensalza. (Z. f. Fl. u. Milchhyg.
Deel 13, 1903, pg. 118).

12. Glage. Beitrage zur Kenntnis der Kalkkonkremente beim Schafe. (Z. f. Fl. u. Milchhyg.
Deel 15, 1905, pg. 204).

13. Büchli. Algemeene Cysticercose bij het schaap (cyst. tenuicollis). T. v. Veeartsenijkunde,
Deel 39, igi2, pg. 274).

14. Ballon. La ladrerie ovine. (Bull, de la Soc. Centr. de Méd. Vét. 1913, Deel 67,
Pg- 4I9)-

15- Henry. La ladrerie ovine. (Bull, de la Soc. Centr. de Méd. Vét. 1913, Deel 67,
pg. 410).

16. Ransom. Cysticercus ovis, the cause of tapeworms cysts in mutton. (Journal of Agricult.
Research, 1913, pg. 15—58).

17. Ransom. An important newly recognized parasitic disease of sheep. (Science, N. S. Deel
37, ¹9¹3> Pg- 78)-

18. Ciurea. La Cysticercose ovine en Roumanie. (Archiva Veterinaria, Deel 14, 1920,
Pg- 99)-

19. Marotel en Vitu. Troisième observation française de ladrerie ovine. (Revue Vétérin.
Deel 85, 1933, pg. 321).

An der Hand eines Literaturüberblicks gibt Verfasser eine Betrachtung der
verschiedenen Ansichten über die Art des beim Schafe beobachteten cysticerci ovis
und über den Entwicklungszyklus der dazu gehörigen taenia ovis. Er deutet darauf
hin dass Cysticercus cellulosae in Holland praktisch nicht vorkommt, dass aber
cysticerci beim Schafe häufig konstatiert werden ; es lässt sich daraus wohl kon-
kludieren dass Cysticercus ovis nicht identisch ist mit Cysticercus cellulosae.

Infolge dessen werden Schafe mit cysticercosis rückhaltlos tauglich erklärt für
Konsumation.

After a literary review the author discusses the different opinions on the nature
of the cysticercus ovis observed in sheep and on the cycle of development of its
taenia ovis.

As regards Holland, he points to the practical non-occurrence of cysticercus
cellulosae in Holland, whereas in sheep cysticerci are rather frequently met with,
which may lead to the conclusion that cysticercus ovis and cysticercus cellulosae are
not identical.

Consequently sheep suffering from cysticercosis are declared fit for consumption
without restriction.

Après avoir donné un résumé de la littérature, l\'auteur discute les différentes
opinions émises sur la nature du cysticerque ovis, qu\'on observe chez le mouton
et sur le cycle évolutif de la ténia ovis.

Quant à la Hollande, il fait remarquer que le cysticerque cellulosae ne se rencontre
pratiquement pas, tandisque les cysticerques sont constatés chez les moutons avec
une certaine fréquence, ce qui mène à la conclusion que les cysticerques ovis et les
cysticerques cellulosae ne sont pas identiques.

Par conséquent les moutons affectés de Cysticercose sont déclarés propres pour la
consommation sans restrictions.

Miereneieren zijn voor insectenetende vogels een ideaal voedsel, echter meestal
niet in verse toestand te krijgen. De gedroogde zijn aan bederf onderhevig.

De I. G. Farbenindustrie heeft nu kunstmatige miereneieren in de handel gebracht
die houdbaar zijn en dezelfde voedingswaarde zouden hebben. Vr.

Uit de Kliniek voor Kleine Huisdieren van de Veeartsenijkundige Faculteit
der Rijksuniversiteit te Utrecht. Dir. : Prof. Dr. A. KLARENBEEK.

ORBITAALCYSTE EN MICROPHTHALMUS VAN HET
RECHTEROOG, CHORIOIDEAAL COLOBOOM EN CATA-
RACTA ZONULARIS VAN HET LINKEROOG, BIJ EEN
JONGE HERDERSHOND

Bij onze huisdieren is omtrent het voorkomen van deze orbitaalcysten
(de orbitale dermoidcvsten blijven hier buiten beschouwing) weinig
bekend geworden ; colobomen van de chorioidea daarentegen zijn
veelvuldiger waargenomen en beschreven. Beide zouden op stoornissen
in de sluiting van de ventrale fetale oogspleet berusten. De formale
genese dezer congenitale oogafwijkingen kan door nauwkeurige anato-
misch onderzoek worden nagegaan indien de normale ontwikkelings-
gang goed bekend is. De causale genese is moeilijker te benaderen ;
onze kennis daaromtrent is nog gebrekkig. In- en uitwendige oorzaken
kunnen hierbij in het spel zijn. Bij de inwendige oorzaken spelen kiem-
anomalieën (sperma, ei) een rol en zijn hereditaire factoren in aanmer-
king te nemen. Von Szily onderscheidt overerfbare z.g. idiogene-
(idiotypische) en door uitwendige noxen veroorzaakte niet overerfbare
(z.g. peristatische) misvormingen. Als uitwendige oorzaken zij hier
o.a. genoemd : te nauw amnion of amniotische strengen en toxische- en
infectieuze invloeden. Bij een misvorming is slechts aan te geven wanneer
het oorzakelijk moment op zijn laatst kan hebben ingewerkt (teratogene-
tische terminatie-periode). Voor bovenvermelde oogmisvormingen is
zulks de tijd van sluiting van de fetale oogspleet. Yamagiwa bestraalde
röntgenologisch éénmaal in deze periode duivenembryo\'s en zag
daarna coloboomvorming optreden. De vroeger algemeen aanvaarde
meening, dat ontstekingsprocessen (Deutschmann) in het embryonale
oog oorzaak van een en ander zou zijn, heeft men vrijwel opgegeven.

Wat de coloboomvormingen betreft heeft men eertijds aangenomen
dat abnormaal sterk ontwikkeld mesoderm, dat door de fetaalspleet
de bulbus binnen dringt, een mechanische hindernis voor de spleet-
sluiting is (mesodermaal theorie). Bij het „Plattenrekonstruktions-
verfahren" (v. Szily) waarbij plastische reconstructie-modellen worden
gemaakt, bleek evenwel dat zulks niet steeds het geval is en dat wellicht
een abnormaal, in de oogblaas zelf gelegen vormingsproces n.1. een
atypische aanleg van het ectodermale weefsel, hiervoor verantwoordelijk
te stellen is, (ectodermaaltheorie), terwijl het mesoderm daarbij een
ondergeschikte rol speelt. Daarbij kunnen zich duplicaturen aan de
spleetrand vormen. Elschnig meent, op grond van anatomisch onder-
zoek, dat primair een actief uitgroeien van de oogbekerrand in abnor-
male richting als oorzaak van de coloboomvorming is aan te nemen.

Intusschen is de vraag of de primaire oorzaak in het ectoderm dan
wel in het mesoderm te zoeken is, niet afdoende beslist. Voor het
microscopisch onderzoek is noodig dat de snede loodrecht op de fetale
oogspleet wordt gemaakt. De invloed op de choriodea is secundair.
Von Hippel vindt het daarom beter van netvlies-vaatvlies-colobomen
te spreken.

De orbitaalcysten gaan meestal met microphthalmus gepaard. De
bindweefselachtige buitenlaag der cystewand is als een voortzetting
van de sclera te beschouwen ; de inwendige als in structuur zeer ver-
anderd netvlies (glieus weefsel). Nimmer is in de cyste chorioideaal
weefsel aangetroffen. De cysteholte staat niet met het glasvocht maar
met de ruimte tusschen retina en pigmentepitheel (Sehventrikel) in
verbinding. De plaats dezer cysten is overeenkomstig de fetale oogspleet
ventraal, hetgeen trouwens ook met de typische colobomen het geval is.

Door sommigen zijn deze cysten wel als ectatische colobomen opgevat,
(o.a. von Hippel) ; anderen onderscheiden echter scherp coloboom- en
cystevorming. De cystevormingen zouden volgens hen op, met eversie
gepaard. gaande, cystische verwijding van de netvliesruimten in het
coloboomgebied beneden de insertie van de nerv. opticus, berusten.

Keil heeft deze aangeboren, met microphthalmus gepaard gaande,
oogafwijkingen bij het kalf en het varken waargenomen en daaromtrent
indertijd uitvoerig mededeeling gedaan. (Berl. Tierarzl. Woch. 1906,
1907, ^I9°9)-

Zelf heb ik enkele maanden geleden een geval kunnen waarnemen
bij een ongeveer 9 weken oude duitsche herdershond. Het dier kwam
poliklinisch ter onderzoek omdat de eigenaar een afwijking aan het
rechteroog had opgemerkt. Bij onderzoek bleek ventraal in de onderste
conjunctivaalzak een knikkergroote, cysteuzc dikte aanwezig te zijn,
waardoor het onderooglid wat naar buiten en de bulbus wat naar
boven en binnen was gedrukt. Klinisch was alzoo een orbito-palpebraal-
cyste zichtbaar. De spanning van de vloeibare cysteinhoud was minder
groot dan van de bulbus. Het onderste, grootste deel van de cornea,
welke evenals de bulbus zelf, kleiner was dan normaal, was troebel en
deels gepigmenteerd ; de kleinste bovenhelft daarvan was nog door-
schijnend. Daardoor was het nog mogelijk waar te nemen dat de pupil
wat naar boven was verplaatst (ectopia pupillae); de iris scheen overi-
gens normaal. Een ophthalmoscopisch onderzoek was niet wel mogelijk.
Enkele strengen en membranen, gaande van het papillairgebied naar
het corpus ciliare, waren vaag zichtbaar. Aan het andere oog werden
aan de voorste deelen van de bulbus (hoornvlies, iris, pupil) geen af-
wijkingen vastgesteld ; de iris reageerde normaal op licht. Achteraf
is het jammer geweest dat de fundus van dit oog niet met oogspiegel
is onderzocht, daar later bleek dat hier een netvlies-chorioideaal-
coloboom ventrolateraal aanwezig was.

Den eigenaar, die het diertje later als politiehond wilde africhten
en gebruiken, werd medegedeeld dat hier een aangeboren, ongeneeslijk

ooglijden bestond. In verband hiermede werd toegestaan de hond
pijnloos te dooden.

Beide oogen, werden direct daarop voorzichtig uit de orbita verwijderd
en in 5 % formaline gefixeerd. De cyste met dunne wand, welke met
de onderzijde van het oog samenhing, was aanmerkelijk grooter dan
de bulbus zelf, hetgeen ook op bijgaande foto duidelijk kan worden
waargenomen. Daar het geheel als demonstratie-object zal dienst doen,
is niet tot het openen en eventueel verder microscopisch verwerken
er van overgegaan.

Van het linkeroog werd na fixatie de cornea verwijderd en daarna
de lens voorzichtig uit het oog genomen. Iets ventrolateraal van de
papil was nu een groot, slechts op enkele plaatsen wat gepigmenteerd,
wit netvlies-chorioideaal-coloboom te zien. Met de binoculairloupe kon
duidelijk worden waargenomen dat aan de papilzijde daarin een meer
dieper gaande, ronde excavatie, met gepigmenteerde rand, aanwezig
was. De sclera was ter plaatse zeer dun en wat doorschijnend, maar
puilde nochtans naar buiten maar weinig uit. Een oppervlakkig net-
vliesvat verdween dorsotemporaal in dit diepere gedeelte en kwam
ventraal er weer uit te voorschijn. Enkele kleine bloedvaatjes (achterste
ciliaire vaten) waren overigens nog in het naar de papil toegekeerde
gedeelte van het coloboom zichtbaar.

Ook dit oog werd verder intact gelaten en zal voor demonstratie
dienen. Aan de overige deelen van de fundus (papil, tapetum) konden
geen veranderingen worden vastgesteld.

De lens was normaal van vorm maar, om een meer helder door-
schijnend centrum, was een ongeveer 1 mm breede, vrij scherp begrensde
troebele ring. Het lensweefsel daaromheen was weer normaal door-
zichtig. Deze cataract-vorm bestond alzoo blijkbaar uit een troebele
schaal, waarbinnen en waarbuiten de lens helder was. Boven een donkere
ondergrond en bij een bepaalde lichtinval, was een en ander duidelijk
te zien. Wij hadden hier zonder twijfel met een cataracta zonularis s.
perinuclearis te doen, een lensafwijking welke bij onze dieren niet zoo
heel veelvuldig is waargenomen. Volgens Schleich zou de typische

Westhues en von Hippel hebben dergelijke cataracten bij honden
waargenomen en nauwkeurig de microscopisch daarbij vastgestelde
veranderingen weergegeven. Westhues heeft 11—12.000 honden
klinisch daarop onderzocht en daarbij 34 maal deze ringvormige lens-
troebeling, soms partieel en soms ook in eenige lagen, kunnen waar-
nemen. De lensafwijking zou volgens von Hippel domineerend erfelijk
zijn. De verklaring van deze aangeboren perinucleaire cataract zou
volgens Roch at als volgt zijn : Toen de fetale lens ongestoord een
zekere grootte bereikt had, heeft er, door ziekte van het moederdier,
een tijdelijke stoornis ingewerkt, die de in dat tijdstip afgezette lens-
vezelen troebel deden uitvallen ; de later afgezette, nieuwe periphere
lagen zijn weer normaal doorschijnend.

Deze stoornis wordt bij den mensch in verband gebracht met tetanie
(dysfunctie van de gl. parathyreoidea) tijdens de zwangerschap (o.a.
door Peters). Met de z.g. tetanietanden (vroeger rachitische tanden
genoemd) zouden zij samengaan. Volgens sommigen zou de cataracta
zonularis zich ook na de geboorte, tengevolge van tetanie, kunnen
ontwikkelen. Westhues is van meening dat de perinucleaire cataract
van de hond berust op een kiemanomalie en alzoo een echte mis-
vorming is, hoewel hij de mogelijkheid niet wil uitsluiten dat door
nutritieve invloeden in de fetale periode eveneens dergelijke lensver-
anderingen zouden kunnen optreden.

Bij de honden van Westhues was de electrische prikkelbaarheid der
periphere zenuwen binnen het normale ; krampen werden bij de
dieren ook nimmer gezien ; de epitheellichaampjes, de bijnieren en
de hypophysis waren histologisch normaal ; rachitis was niet aanwezig
evenmin als gebitafwijkingen (emaillcdefecten) ; ontstekingsverschijn-
selen ontbraken.

Intusschen schijnt het aan Siegrist gelukt te zijn bij honden 11a
verwijdering van de schildklieren en de bijschildklieren cataracta
zonularis te verwekken, wanneer hij door intraveneuze injecties van
lactas calcicus het leven van de dieren kon rekken.

Mededeeling wordt gedaan van een geval van orbitaalcyste en
microphthalmus van het rechteroog en coloboma chorioideae en cataracta
zonularis van het linkeroog bij een negen weken oude duitsche herders-
hond. Enkele korte beschouwingen omtrent deze congenitale oog-
afwijkingen worden mede in het artikel weergegeven.

von Hippel, Lehrbuch und Adas der Augenheilkunde von Axenfeld. 1935.
von Hippel, Über die Beziehungen von Mikrophthalmus mit Unterlidcyste zu
allgemeinen Missbildungen besonders zum Lindauschen Symptomenkom-
plex. Graef. Arch. 1934. Bd. 132. S. 256.

Schiestl, Typische Fundus colobome im Rinderauge. Diss. München. 1925.
Schleich, Tieraugenheilkunde. 1922.

Westhues, Der Schichtstar des Hundes. Arch. f. Tierh. 1926. S. 32.
v. Hippel, Embryologische Untersuchungen über Vererbung angeborener Kata-
ract, über Schichtstar des Hundes sowie über eine besondere Form von Kapsel-
kararakt. Graef. Arch. 1930. S. 300.
Landauer, Lber die entwichlungsmechanischen und genetischen Ursachen des
Coloboms und anderer embryonaler Augenmissbildungen. Graef. Arch. 1932.
S. 268.

Möller Ladekarl, Irregulär colobomata. Acta ophthalmogica 1934. Vol. 12. p. 255.
Rones, The genesis of atypical ocular coloboma. Amer. Journ. Ophth. 1934. ref.

Zenlralbl. ges. Ophth. 1935. S. 88.
Seefelder, Neuere Ergebnisse auf dem Gebiete der Entwicklungs-anomalien und

Missbildungen. Zentralbl. ges. Ophth. 1933. S. 1.
v. Szily, Modelle zum normalen Entwicklungsgeschichte und Missbildungslehre

des Auges. Klin. Monatsbl. f. Aug. S. 210.
v. Szily, Die Ontogenese der idiotypischen (erbbildlichen) Spaltbildungen des
Auges, des Mikrophthalmus und der Orbitalcysten. Ein Beitrag zum Problem
der Vererbung und Erwerbung des Koloboms. Zeitschr. f. Anatomie u. Ent-
wicklungsgeschichte. 1924. S. i.
Keil, Beiträge zur Pathogenese der Missbildungen an Tieraugen. Berl. Tierärztl.

YVoch. 1909. S. 555.
Keil, Linksseitiger Mikrophthalmus congenitus verbunden mit Orbitalzyste und
rechtseitiges typisches partielles Iriskolobom mit gleichseitigen Vorkommen
von Resten der hinteren. Gafäss. Kapsel der Linse beim Kalb. Berl. Tierärztl.
YVoch. 1906. S. 551.
Keil, Drei weitere Fälle von Missbildungen und angeborenen Fehleren des Auges

beim Schwein. Berl. Tierärztl. YVoch. 1907. S. 612.
Merrill, Zur Morphologie des Mikrophthalmus mit Kolobom beim Menschen
im histologischen Bild und im Platten rekonstruktionsmodell. Klin. Monatsbl.
f. Aug. 1933. S. 454.
Lindberg, Zum Mechanismus der Giftwirkung auf dem Embryo bei der Naphthalin-
vergiftung. Graef. Arch. 1921. S. 277.
Koyanagi, Embryologische LIntersuchungen über die Genese des Augenkoloboms

und des Mikrophthalmus mit Orbitalcyste. Graef. Arch. 1921. Bd. 104. S. 1.
Yamagiwa, Embryologische Untersuchungen über das typische durch Röntgen-
strahlen hervorgerufene Augenkolobom bei Taubenembryonen. Japansch.
ref. Klin. Monatsbl. f. Aug. 1934. S. 693.
v. Szily und Eckstein, Vitaminmangel und Schichtstargenese. Klin. YY\'och. 1924.
S. 919.

Verfasser erwähnt einen Fall von Orbitalcyste und mikrophthalmus des rechten
Auges und coloboma chorioideae des linken Auges bei einem g-wochigen Schäfer-
hunde. Er gibt eine Betrachtung über diese congenitalen Augenabweichungen.

The author records a case of orbital cyste and microphthalmus of the right eye
and coloboma chorioideae zonularis of the left eye in a 9-week-old alsation. He gives
a review on these congenital eye lésions.

L\'auteur rapporte un cas de cyste orbital et de microphthalmus de l\'oeil droit
et coloboma chorioideae zonularis de l\'oeil gauche, chez un chien de berger alle-
mand, âgé de 9 semaines. Il discute ces anomalies congénitales des yeux.

Uit het Rijks Instituut voor de Volksgezondheid.
Directeur: Dr. W. AEG. TIMMERMAN.

Het artikel van Dr. M. J. J. Houthuis over „Vleeschwaren bereid
uit vleesch, afkomstig van huisslachtingen, mogen niet worden ver-
voerd" in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van 15 Maart 1936,
geeft mij aanleiding mededeeling te doen van enkele gegevens, ver-
kregen bij een onderzoek, hetwelk 1 £ jaar geleden door mij werd
verricht. Dit onderzoek geschiedde in verband met een rechtszaak,
waarbij ik als getuige-deskundige werd gehoord. De bedoeling van deze
mededeeling is, den keuringsveeartsen ervoor te waarschuwen, op grond
van een oogenschijnlijk laag zoutgehalte een monster spek als niet
gezouten (niet verduurzaamd) te beschouwen.

Een dikke en een dunne strook rugspek werden in een aantal kubische
stukken verdeeld, waarna deze stukken in een 24% keukenzoutoplossing
werden gelegd. Bij informatie op de Slagersvakschool te Utrecht bleek,
dat hier deze concentratie voor het pekelen van vet spek wordt gebezigd.
Op verschillende tijden werd zoowel van het dikke als van het dunnere
rugspek het keukenzoutgehalte van het centrale gedeelte van één der
stukken bepaald. De resultaten van dit onderzoek zijn in onderstaande
tabel samengevat. De bepaling van het keukenzoutgehalte geschiedde
door titratie met zilvernitraatoplossing, waarbij als indicator kalium-
chromaat werd gebruikt, volgens de methode welke door Bujard-Baier
(Hilfsbuch für Nahrungsmittelchemiker, 1920) is opgegeven.

Uit deze cijfers blijkt, dat na 12 dagen pekelen het zoutgehalte van
dik spek relatief gering kan zijn (0,6%) en dat de opneming van keuken-
zout door spekmonsters van verschillende dikte sterk kan uiteenloopen.

Verder vermeld ik hier nog de resultaten van het onderzoek der
volgende monsters gezouten vet spek :

ie. 3 monsters, afkomstig van de slagersvakschool te Utrecht welk •
13 dagen in 24% keukenzoutoplossing hadden gelegen. De keukenzout
percentages in het centrum bleken resp. 0,6, 0,6 en 0,7 te bedragen

2e. 3 monsters uit slagerswinkels. Het keukenzoutgehalte in het
binnenste gedeelte was resp. 0,5, 0,8 en 0,9%.

3e. 2 monsters welke na het pekelen op stapel waren gelegd, waarbij,
zooals bekend, het spek met droog zout wordt behandeld. In het in-
wendige gedeelte van deze monsters werd resp. 1,1 en 3,1% keuken-
zout aangetoond. Van het laatste monster was bekend, dat het na het
pekelen ^ een maand op stapel had gelegen.

Zooals Houthuis reeds opmerkt, is het keukenzoutgehalte van de
musculatuur welke zich in gezouten mager spek bevindt, veel grooter
dan van het vet. In 2 monsters gezouten mager spek, afkomstig van de
slagersvakschool te Utrecht, welke monsters resp. 4 dagen in 18%- en
8 dagen in 19% keukenzoutoplossing waren geweest, bedroeg het keuken-
zoutgehalte van het binnenste musculaire gedeelte resp. 4,9 en 7,9%.

Een overzicht wordt gegeven van het keukenzoutpercentage in mon-
sters gezouten spek, welke gedurende verschillende tijden in 24%
keukenzoutoplossing hadden gelegen. Bovendien wordt het keuken-
zoutgehalte vermeld van enkele monsters gezouten vet- en mager spek,
zooals deze in consumptie worden gebracht.

Verfasser erwahnt den Chlornatriumgehalt einiger Muster gesalzenen Speckes
die verschieden lang in einer 24%-igen Kochsalzlösung gelegen hatten, und den
NaCl-Gehalt einiger Muster gesalzenen Fett- und Magerspeckes, sowie diese in dem
Verbrauch sind.

The author has determined the chloride of sodium content of samples of salted
bacon which had been placed in a 24% salt solution during various times.

He also reports the NaCl. content of samples of salted bacon, lean and fat, such
as they are delivered to comsumption.

L\'auteur a déterminé la teneur en chlorure de soude d\'échantillons de lard salé
qu\'on avait mis dans une solution de chlorure de soude k 24 p.cent pendant des
temps différents.

Ensuite il rapporte la teneur en NaCl d\'échantillons de lards salés, maigres et gras,
tels qu\'ils sont livrés ü la consommation.

Jaconans heeft de laparoscopie het eerst aangegeven ; Kalk heeft in 1929 op deze
methode van onderzoek opnieuw de aandacht gevestigd. Voor de bezichtiging der
buikorganen werd door hem een eenigszins gewijzigde cystoscoop aangewend.
De ingreep zou bij voorzichtig gebruik ongevaarlijk zijn en voor de patiënten weinig
bezwaren opleveren.

Leppert en Gesenius *) gebruikten de door Kalk aangegeven laparoscoop bij
hond en kat. Voor de grootere huisdieren heeft Götze een dergelijk instrument
geconstrueerd ; zijn ervaringen en onderzoek daarmede zijn nog niet gepubliceerd.

De laparoscoop van Kalk bestaat uit drie hoofddeelen : trocart, lampdrager,
eigenlijke optiek ; de trocart uit twee deelen : trocathuls en stilet. Te voren wordt
op een andere plaats van het abdomen lucht ingebracht.

Bij den mensch wordt onder locale anaesthesie gewerkt; bij dieren onder algemeene
narcose daar anders de dieren niet voldoende stilliggen, hetgeen voor een goede
bezichtiging noodig is. (Palla schreef indertijd dat bij rustige honden de locale
anaesthesie voldoende was, ref.). Zeer gemakkelijk is het onderzoek bij hydrops
ascites. De vloeistof wordt verwijderd en lucht daarvoor in de plaats gebracht. Aan-
geraden wordt de insteekplaatsen met catgut te sluiten, da?ir anders gemakkelijk
infectie zou optreden. Alle handelingen dienen natuurlijk onder aseptische cautelen
te worden verricht. Zeven honden en een varken zijn door hem zoo onderzocht,
meestal in zijligging. Goed waren te belichten : darmen, maag, milt, diaphragma,
nieren en blaas ; de eierstokken waren soms moeilijk te vinden daar zij bij de hond
geheel in de bursa ovarica zijn ingesloten. Bij honden was de niet drachtige uterus
eveneens niet te zien ; wel bij het varken. Bijnieren en pancreas waren soms goed
zichtbaar. De waarnemingen zijn in waterverfteekeningen weergegeven ; het was
niet mogelijk bruikbare photografische opnamen van de endoscopische beelden te
verkrijgen. Schrijvers meenen te kunnen zeggen dat bij de dieren, evenals bij den
mensch, de directe bezichtiging van de meeste buikorganen door middel van de
laparoscopie mogelijk is. Of de methode ook waarde heeft voor het vaststellen van
pathologische veranderingen, kon wegens gebrek aan materiaal door hem niet
worden nagegaan. Het artikel van Palla „Die Laparoskopie beim Hunde" Wien.
TierarztI. Monatsh. 1929 H. 22 wordt niet aangehaald. Veenendaal.

Dood na trauma of operatie, buiten direct treffen van hersenen, hart, vaatstelsel
of longen, berust meestal op het geringe weerstandsvermogen van het organisme
tegenover de door trauma of ingreep plaats gevonden hebbende bijwerkingen.

König ¹) wijst er op dat sinds de conclusie van de Engelsch-Amerikaansche
shockcommissie, het vraagstuk der doodelijke wondshock veel bewerkt wordt,
maar vindt de bestudeering van operatie-reacties minstens even belangrijk. Bij
iedere operatie of verwonding gaan een groot aantal cellen te gronde ; zij sterven af,
en komen door resportie in den bloedsomloop. In het dierexperiment kan men dit
nabootsen door het inspuiten van een waterig fikraat van versch spierweefsel ; er
treedt een sterke bloeddrukverlaging op en dikwijls de dood door plotselinge storing
in het bloedstollingssysteem. Bloeddruk-verlaging treedt alleen op na inspuiten
met versch filtraat; na eenigen tijd gaat de werking verloren. Langdurige veran-
deringen in het bloed treden op als de chemische bestanddeelen een globulirte-

¹) W. König : Der Zellzerfall nach Verlelzungen und Operationen. Forschungen und
Fortschritte. 1936. No. 1. S. 11.

karakter krijgen. Morphologisehe veranderingen ondergaan in het bijzonder de
bloedplaatjes. Uit het dierexperiment blijkt evenals na operaties, verwondingen en
verbrandingen bij den mensch dat de bloedplaatjes snel in verval komen n.1. door
verlies aan weerstandsvermogen, maar tevens snel in aantal afnemen ; na 14 tot
18 dagen is het aantal weer normaal. Buiten bovengenoemde veranderingen, n.1.
bloeddrukverlaging, bloedplaatjes-verval en -vermindering, ondervindt de vaat-
wand door het celverval veranderingen, waardoor de brug geslagen wordt om tot
het begrip thrombose en embolie te komen. Proefondervindelijk bleek dat milt-
exterpatie, blokkade van het reticulo-endotheliale systeem en die middelen welke
miltcontracties veroorzaken, de bloedplaatjes resistent maken, waardoor den weg
gewezen werd voor een postoperatieve thrombose-embolie-prophylaxis.

In de chirurgische kliniek te Leipzig gebruikt men een stofverwant aan adrenaline
n.1. het Sympatol, deze behoedt de bloedplaatjes voor verval, het verbetert de bloeds-
omloop-verhoudingen, verhoogt den bloeddruk en verlengt den bloedstollingstijd.
De Sympatol-werking wordt nog ondersteund door COo inhalatie waardoor de
veneuze bloedstroom versneld wordt. Door systematische toepassing van bedoelde
middelen zag men te Leipzig het aantal postoperatieve thrombose-gevallcn dalen
van 6.2% op 1.48%. Deze wel zeer gunstige ervaringen hebben eveneens een
groote beteekenis voor de behandeling van shock en ter vermijding van postopera-
tieve pneumonie. D. J. Kok.

Prof. Dr. Wajgiel \') geeft een beschrijving van een nieuwe operatie-tafel voor
groote huisdieren, in casu paarden. Het paard wordt vastgesnoerd in een ophang-
apparaat, en van den grond getakeld. Vooraf zijn de beenen gekluisterd. Zwevende
wordt het dier langzaam op een gecapitonneerde tafel gelegd, waarop het verder
vastgesnoerd wordt. Deze tafel is zoo geconstrueerd dat er stukken uit te nemen zijn,
zoodanig, dat de operateur de operatie-plaats steeds zoo dicht als noodig is kan
naderen. Schrijver meent dat in deze constructie het probleem van een operatie-
tafel voor groote huisdieren zoo goed mogelijk is opgelost.

Onder luxatie van de kroonbeenbuiger wordt vesrtaan de accidenteele veran-
dering van plaats van dat deel van de pees, dat de hak als een kapsel omgeeft. Deze
kapsel wordt met peesweefsel, dat aan het weefsel van de sprong bevestigd is, op
zijn plaats gehouden. Bij groote inspanning scheurt dit soms, meest mediaal, waar-
door de pees naar lateraal wordt getrokken. Er treedt dan plotseling kreupelheid
op ; soms sleept het been, soms wordt het ver naar voren gebracht en alleen de toon
belast. De sprong is gezwollen en pijnlijk. Later ziet men mediaal een hiaat, lateraal
een verdikking. In stap treedt het lidmaat diep door in de kogel; den sprong is en
blijft open. De beweging is slap, niet gecoördineerd.

De behandeling bestaat in het doorsnijden van de pees onder de sprong, op dat
deel waar geen peesschede is. De beervoetigheid, die dan optreedt, herstelt zich later
weer.

De locomotie van het lidmaat blijft steeds eenigszins eigenaardig, doordat de
verscheuring meebrengt, dat er minder samenhang is tusschen de beweging van knie-
en spronggewricht, maar toch zijn de dieren na de operatie weer goed te gebruiken.
Knieschijf-luxatie bij het paard.

Krüger ²) heeft aan de S.A. rijschool te Hannover een 5-jarige warmbloed
merrie, die voor een aandoening der voorste luchtwegen in den ziekenstal stond,

¹) Dr. R. J. Voss : Z^m Luxation des Kronbeinbeugers beim Pferd. Berl. Tier. YVochen-
schr. No. 20, 1935. S. 305.

²) Krüger : £ur Kenntnis der Kniescheiben-Luxationen des Pferdes. Zeitschr. f. Vete-
rinärkunde 1935, 6 Heft, S. 176.

voor luxatio patellae geopereerd. Eerst was de knieschijf van het rechter been ge-
luxeerd. Hij sneed bij het staande dier de mediale rechte band door. De wond genas
per primam. Een week later kreeg het dier het zelfde accident aan het linker achter-
been. Ook dat werd geopereerd met hetzelfde succes. Het paard was later een goed
rijpaard. Kr. denkt, dat de zeer lastige merrie, door stalmoed, naar een ander paard
geslagen heeft, en dat de band, door de ziekte verslapt, aan de knieschijf gelegenheid
heeft gegeven zich vast te haken. Soms gaat zij door een paar pas voor of achteruit
reeds weer op haar plaats. Soms echter is het noodig het betreffende been aan den
kogel zoo ver als mogelijk, naar voren en boven te brengen, en de knieschijf met de
hand van boven naar beneden en naar binnen te drukken.

Natuurlijk kan deze hefbeweging van het been krachtiger geschieden door een
touw om den kogel te binden, en dit tusschen de voorbeenen door over den hals te laten
loopen, en dan te trekken. (In het Remonte-depót hebben wij deze luxaties vele
malen gezien bij paarden, die verzwakt waren door droes. Nooit is echter de
operatie van Bassi noodig geweest. Bij het verbeteren van den gezondheidstoestand
verdwenen de verschijnselen steeds weer uit zich zelf. Ref.). H. Lubberts.

Pollaczek *) heeft zijn proeven genomen bij cavia\'s en bestraalde met een
Solarcalamp, welke een continu spectrum geeft van ultra-violet tot infrarood, en
daarom met het zonnespectrum overeenkomt. De wonden genazen bij bestraling
sneller ; ook waren de litteekens bleeker en vlakker. Bij langdurige bestraling echter
was de wondgenezing trager. Een gelijke invloed had de bestraling op de groei van
de haren in de omgeving van de wond. De beste dosis was steeds die beneden de
erytheem-doses, die voor ieder individu moet bepaald worden. Veenf.ndaal.

Invloed van antiseptische wondbehandeling bij open fracturen, op de
callusvorming.

Boerema ¹) komt, op grond van literatuurstudie en proeven op dieren, tot de
conclusie dat, bij gecompliceerde (open) fracturen, de behandeling met sterke anti-
septica de beengenezing vertraagt en, door necrose van het periost, aanleiding kan
geven tot het ontstaan van pseudarthrosen. Alleen als de (door ongeval ontstane)
verse wond waarschijnlijk geïnfecteerd is gebruikt hij, na mechanische reiniging,
waterstofperoxyde, alkohol en 5% joodtinctuur. Lijkt de wond minder gevaarlijk,
wat betreft infectiegevaar, dan neemt hij middelen die minder schadelijk zijn voor
de weefselcelleri, nl. 0,1% rivanol ; en bij zeer gunstig lijkende wonden 0,5% superol ;
daarna zoo mogelijk sluiting van de wond, zoo noodig met inleggen van drain of,
bij substantieverlies, jodoformtampon. Vrijburg.

Tagg ²) heeft in zijn Indische diensttijd, die nu al ruim 40 jaar achter ons ligt,
veel paarden met succes tegen cornage geopereerd, door de gedegenereerde linker
nerv. recurrens te enten in de vagus. Hierdoor zou deze zenuw weer gevoed worden
en herstellen, en op zijn beurt bijdragen tot herstel van de musculus crico-arythe-
noideus posterior, hetgeen natuurlijk zou voeren tot herstel van de cornage.

Tagg ⁴) heeft in Indië veulens gecastreerd, door bij het liggende, met chloroform
genarcotiseerde dier, het vas deferens over een afstand van circa 10 cm weg te nemen.

²) J. Tagg : The JVerve Grafting Operation for Roaring. The Vet. Journal No. 9.
Sept. 1935. p. 396.

Hij haalt een draad door de testikel en laat deze zoo aantrekken. Aan de achterkant,
boven de testikel, maakt hij een insnijding over de zaadstreng, waardoor het vas
deferens als een bleekwitte hard aanvoelende streng zichtbaar wordt. Hij legt er
nu, op een afstand van 10 cm van elkaar, ligaturen om, en snijdt het tusschenliggende
deel weg. Op den duur gaan de testikels nu degenereeren. Hij meent dat vooral in
Indië deze methode voordeelen heeft, daar men niet zulke ernstige verwondingen
behoeft te maken, als bij de gewone wijze van castreeren.

Petit en Lasserre¹) hebben een ezel geopereerd die een steen, ter grootte van een
kippenei, in de urethra had. Zij hebben dit gedaan door een insnijding van 8 cm
te maken, 2 cm beneden en links van de anus. De operateur heeft de steen naar zich
toe laten brengen door een helper, die rectaal werkte. Na de huidsnede heeft hij
zelf het weefsel daar ter plaatse met de hand gekliefd, tot dat hij de steen bereikte.
Hij heeft met een geknopte bistouri de urethra gespleten, en de steen verwijderd.

Zij hadden geen veine. De ezel stierf na verloop van eenige dagen. Dat was volgens
schrijvers niet ten gevolge van de operatie, maar door de zwaktetoestand waarin het
dier reeds te voren verkeerde. Bij de sectie bleek n.1. dat de longen aangetast
waren, de nieren gedegenereerd, de blaas ontstoken. Wel was er geelwitte etter in
de operatiewond, maar van een peritonitis was geen sprake, zoodat zij meenen
de door hen gevolgde techniek wel te kunnen aanbevelen. H. Lubberts.

Dat de darmen ingeklemd raken bij het bestaan van een navelbeuk, is geen
veelvuldig voorkomend ziektegeval bij het paard, hoewel in de literatuur verscheidene
gevallen beschreven zijn. Bij de behandeling van deze patiënten is het hoofddoel,
om de ingeklemde darmen zoo spoedig mogelijk te doen terugkeeren in de buikholte.
Gelukt dit niet door massage, dan is operatief ingrijpen noodzakelijk en moet de
breukopening verwijd worden. Lichtenstein ²) heeft de operatie-methode als volgt
gewijzigd. Het te behandelen paard wordt in rugligging gebracht, de achterbeenen
uitgebonden, de breukzak cn omgeving geschoren en goed ontsmet en vervolgens
wordt in de mediaanlijn ongeveer 1 cm achter den breukzak een snede door huid en
buikspieren gemaakt. De snede moet zoo groot zijn, dat men met den wijsvinger
kan passeeren. Nu zoekt men van binnenuit den brcukring op en maakt dan door
middel van een tenotoom een insnijding in de breukpoort. Is de insnijding gemaakt,
dan vallen de ingeklemde darmen vanzelf terug in dc buikholte. Met een flinke wond-
tang pakt men nu den breukzak, draait dien iets om zijn as, steekt er een steriele hoef-
nagel door en legt een elastische ligatuur aan, waardoor na 14 dagen het afgebonden
gedeelte vanzelf afvalt. Dc resteerende wondvlakte moet goed nagezien worden om
proliferatie van weefsel te voorkomen. C. J. de Gier.

Het succes met deze operaties hangt in hooge mate af van het tijdstip waarop dit
gebeurt. Reeds bij de eerste digestiestoornissen moet men operatief kunnen ingrijpen.
In de omgeving van Hannover heeft men weinig te doen met primaire, niet-trau-
matische indigesties (Götze). Daarentegen bestaan in den omtrek van Weenen over-
wegend voederindigesties, darmcatarrhen en intoxicaties. Bovendien is in de enkele
werkelijke peritonitis-gevallen de operatie slechts bij uitzondering economisch te
verantwoorden. Hierbij werd volgens Kübitz resectie gedaan van de tode rib,
zonder opening van de pens. In de meeste gevallen vindt men dan het vreemde
voorwerp in de buikholte. De kans op herstel is gering. Beter zijn de vooruitzichten

¹) Prof. Petit et Lasserre : Calcul de la portion membraneuse de l\'urètre chez un baudet.
Extraction per „urétrotomie pelvienne". Revue Vétérinaire, Dec. 1935, p. 667.

²) G. Lichtenstein : Die Chirurgie des eingek/emmten Nabelbruches beim Pferde. Miinch.
Tierarztl. Wochenschr. No. 48, pag. 567, 1935.

³) K. Diernhofer : Die Fremdkörperoperation beim Rind in der Praxis. Wiener Tier-
arztl. Monatsschr. 1935, Heft 5, S. 140.

in versche gevallen. Men verwijdert in dit geval het vreemde voorwerp uit de net-
maag langs een aangebrachte pensfistel. Götze had in 100 gevallen goede resultaten
(echter hadden in alle gevallen de meestal metalen voorwerpen de maagwand niet
geperforeerd). Toman.

Een gems, in de dierentuin te Heidelberg, had een onzekere gang, en na eenige
tijd draaibewegingen, die steeds erger werden, zoodat het, overigens gezonde dier,
ten slotte draaide om een achterbeen als as, waarbij de kop in tegengestelde richting
werd gehouden.

Collega Schf.rrer *) stelde de diagnose coenurus cerebralis. Achter de rechter
hoorn was een geringe verhevenheid en het been was daar iets indrukbaar. Op die
plek werd geopereerd, na verdooving met chloralhydraat ( 8 gram) per os, en
morphine-inspuiting.

Het been was daar zeer dun ; door de gemaakte opening puilden de hersenvliezen
en een dunne laag hersenweefsel uit, en na insnijding kwam een blaas te voorschijn,
die de grootte van een kippenei bleek te hebben en ongeveer 200 scolices bevatte.

De genezing verliep vlot. Het dier was zeer zeker in zijn wilde staat, voor aankomst
in de dierentuin, besmet. Vrijburg.

Antoine ¹) deelt een en ander mede omtrent de antiseptische werking van chloor
en van eenige daarvan afgeleide verbindingen (chloorgas, chloorwater, chloorkalk,
opl. van natr. hypochloride, eau de Labarraque, Na.O.Cl., opl. van kaliumhypo-
chloride, eau de Javel, Dakinsche oplossing en van chloramine). Iets nieuws wordt
niet vermeld — nieuwere gezichtspunten worden niet geopend — het van duitsche
wijze vroeger nog al eens aangeprezen „caporit" (calcium hypochloride) wordt
niet genoemd.

Antoine heeft chloramine veel gebruikt bij metritiden (£% opl) en bij wonden
(è%) ^cn ook ^we\' bij purulente conjunctividen (i°/oo—\'°/oo opl.).

Door Narat ²) wordt gewezen op de sterk desinfecteercnde en tevens goedkoope
brillantgroen-oplossing. In Amerika wordt in plaats van joodtinctuur, 1% alcoho-
lische brillantgroen-oplossing voor huiddcsinfectie gebruikt. De waterige oplossingen
ervan zijn niet houdbaar ; zij moeten daarom steeds versch worden bereid en dienen
voor baden en vochtig houden van verbanden. Veenendaai..

Bij de tot nu toe gebruikte methoden voor het opwekken van een locale anaesthe-
sie bij castraties, heeft men dikwijls last van onaangename nevenverschijnselen.
Spuit men de anaestheseerende vloeistof van terzijde of van onderen uit in de bal-
zakholte, dan ontstaan vaak bloedingen, waarvan men later hinder ondervindt.
Ter voorkoming van deze onaangenaamheden gaat Kircher ³) als volgt te werk.
Met de linkerhand pakt hij den bal stevig vast, dus op dezelfde manier als bij een
castratie. Met de rechterhand zoekt hij nu den kop van den bijbal op en steekt
hierin een naald. Vervolgens wordt de bal losgelaten en met de linkerhand de
bijbal voorzichtig van de punt van den naald afgeschoven. Het spreekt vanzelf, dat

²) Narat: Brillantgrün als lokales Antiseptikum. Zentralbl. f. Chir. 1934. S. 2841.
ref. Zentralbl. ges. Ophth. 1935. S. 583.

³) A. Kircher : Ein Beitrag zur Lokalbetäubung bei der Kastration von Pferden und
Schweinen. Münch. Tierärztl. Wochenschr., 1935. No. 37, S. 438.

het uitwendige gedeelte van den naald met de rechterhand gefixeerd moet worden.
Is de bijbal losgemaakt, hetgeen men aan de grootere beweeglijkheid van de naald
kan voelen, dan bevindt de punt van de naald zich in de holte, welke om den bal
aanwezig is. Met een recordspuit kan men daarna de gewenschte vloeistof inspuiten
en ontstaat snel een afdoende ongevoeligheid. Een hoeveelheid van 5 a 10 ccm van
een J a 1% tutocain-oplossing is voldoende. Vanzelfsprekend is, dat deze kwantiteit
zoowel rechts als links ingespoten moet worden. C. J. df. Gier.

Galij \') heeft intraveneuze pernocton-injecties ais basisnarcoticum gebruikt bij
honden, paarden, ezels en runderen. Honden kregen 1 ccm pernocton per 3—4 kg
lichaamsgewicht, paarden, ezels en runderen 25 mg pernoctonsubstantie per kg
gewicht, opgelost in 25 ccm phvsiol. NaCl. Toman.

Sedert Deichmüllf.r ¹) reeds 6 jaar, bij narcose of locaal-anaestesie subculaan
2 cc cardiazol inspuit zag hij geen gevallen van collaps meer. Vrijburg.

Koster ²) heeft 5 jaar lang chloral-hydraat-narcose toegepast, en geeft nu daar-
over zijn bevindingen. Bij periveneuze en subcutane injecties van 10 cc, heeft hij
zelfs bij concentraties van 20% niets anders gezien dan geringe ontstekingen en
bindweefsel-woekeringen, zonder dat het ooit kwam tot abscessen, periphlebitis,
trombophlebitis of sepsis.

Bij 10% intraveneuze injecties van 12—15 gr chloralhydraat op 100 kg lichaams-
gewicht, kreeg hij steeds een diepe narcose, waarbij het bewustzijn, de motoliteit,
en de gevoeligheid gedaald waren, terwijl de cornea-reflex geheel intact bleef. Ook
de bloeddruk en de ademhaling-frequentie verminderden, terwijl de pols verhoogd
was en eerst na grootere doses afnam. H. Lubbf.rts.

Dit rapport over de Salmonella pullorum infectie bij de kip is in zekeren zin
nogal uitvoerig behandeld : vele reeds algemeen bekende feiten worden genoemd;
zelfs literatuur van bijkans 40 jaar oud wordt vermeld ; de geheele literatuurlijst
is uitsluitend Amerikaansch-Engelsch, zoodat men van dit rapport een eenzijdige
en onvolledige indruk krijgt. Een gedeelte van het rapport wordt gevuld met mede-
deelingen over de wijze van pullorumbestrijding in de verschillende staten van
U.S.A. De schrijver wijst er op dat de overbrenging nog beter bestudeerd moet
worden, hij vermeldt dat volwassen dieren via de conjuctivae en huidwondjes te
infecteeren zouden zijn. Ook is de restisentie van de bacil in natuurlijke omstandig-
heden nog onvoldoende bekend. Men weet dat de bacil in gedroogde doeken 314,
en in bevroren leidingwater 238 dagen kan leven. Ook eventueele toxine-productie
en de invloed van de toxinen op het dierlijk organisme dient nader bestudeerd. Alle

²) Köster : Beitrag zur Frage der intraveneusen Chloralhydratnarcose beim Pferde und
Kinde. Veterinarsky Arhiv, No. 6, 1936, blz. 238.

³) Twelfth international veterinary congress, New-York 1934. Volume III, Section
IV. Fowl Diseases.

verdere opmerkingen over de resultaten der bestrijding betreffen toestanden in
U.S.A. Zoodat het rapport te eng nationaal van opzet is voor een internationaal
congres. (Dit is niet het eenige Amerikaansche rapport dat zich door een dergelijke
eenzijdigheid kenmerkt. Ref.).

In tegenstelling met van Roekel heeft Wagener de nagenoeg volledige moderne
wereldliteratuur van de laatste 4 jaren over dit onderwerp bestudeerd. Wagener
heeft terecht vrijwel uitsluitend zijn aandacht besteed aan de literatuur na het congres
in Londen (1930). Een enorme bronnenlijst besluit zijn rapport, toch is alles zeer
compact verwerkt. In ieder land waar pluimveeteelt beoefend wordt is morbus
pullorum geconstateerd ; in een bepaald aantal landen zou de ziekte oorspronkelijk
niet inheemsch geweest zijn, doch binnen gebracht door import van kippen, hanen
en broedeieren. Nog steeds onderscheidt men Bacterium gallinarum (Klein) en
Bacterium pullorum (Rettger). (De beste en nieuwste namen zijn thans Salmonella
gallinarum en Salmonella pullorum. Ref.).

In vitro zijn er verschillen, n.1. : Bact. gallinarum vormt meestal geen gas in dextrose
en mannitol en zuur in maltose en dulcitol. Bact. pullorum vormt meestal gas in
dextrose en mannitol, zuur in arabinose, geen zuur in maltose en dulcitol. Onder-
zoekt men echter vele stammen op zeer vele voedingsbodems dan blijkt dat het
verschil tusschen beide niet scherp is. Serologisch is er geen verschil te vinden. De
schrijver staat op het standpunt dat het eigenlijk één en dezelfde bacil is, ook klinisch
is het volgens hem éénzelfde ziekteverwekker want behalve Bact. pullorum komt ook
Bact. gallinarum spontaan voor als verwekker van kuikensterfte, doordat deze
microörganismen ook in eieren kunnen voorkomen.

Morbus pullorum komt voor bij kippen ; voorts ook bij kalkoenen, fazanten,
eenden, spreeuwen, kraaien en parelhoenders. Van deze vogels vindt men het \'t
meest bij kalkoenen (in ons land is een geval door mij beschreven in dit tijdschrift,
1932, No. 17, blz. 1047. Ref.). Ook deze dieren krijgen een abnormaal ovarium,
kunnen besmette eieren leggen waarna sterfte onder kalkoenkuikentjes kan ontstaan.
Experimenteel is ook het konijn met Bact. pullorum te infecteeren.

Het staat thans vast dat de ziektekiem via ovarium en ei aanleiding geeft tot
kuikensterfte. Contact-infectie bij oude dieren komt niet veel voor doch de mogelijk-
heid bestaat ; men heeft nl. proeven gedaan door gezonde volwassen dieren bij
besmette volwassen dieren te brengen, later had van de gezonde dieren 45 a 47 %
een positieve agglutinatie: bij 24% werd de diagnose bij sectie met zekerheid
gesteld. Besmetting-overbrenging met een haan is nog niet met volledige zekerheid
aangetoond.

Immunisatic-methoden, toepassing van bacteriophaag, gebruik van chemische
middelen, hebben geen toepassing gevonden.

Op het gebied der desinfectie worden genoemd chloorkalk (1 : 250), Caporit
(1 : 1000) en Izal. Deze middelen dooden de pullorum-bacil binnen 5 minuten.
Dat broedmachines een infectiebron kunnen zijn staat vast, het gevaar is het grootst
als zij erg droog zijn, het minst als zij vochtig zijn : men ontsmet broedmachines door
middel van de formalinedamp-methode (formaline KM_nO, ).

De toepassing van Puliorin, dit is een extract van pullorum-bacillen dat als diag-
nosticum in de lel wordt ingespoten, voldoet niet. Men vindt in de literatuur, met
uitzonddering van de Fransche en Belgische, ongunstige resultaten. Wagener
komt daarom tot deze conclusie : „Die BLutuntersuchung stellt nach ansicht aller Fachleute
die Basis der Kückenruhrbekamfifung dar." De bloeddruppelmethode, lege artis verricht,
is practisch even goed als de snel-serum-methode en langzame-serum-methode met
buisjes. In het laboratorium geven de laatste twee methodes ook nog bij zeer lage
titers een agglutinatie. Behalve de aanwezigheid van de pullorumbacil zijn ook
praedisponeerende momenten bekend ; er zijn bijvoorbeeld bedrijven zonder kuiken-
sterfte met toch positieve dieren. De verfijnde cultuurrassen blijken zeer gevoelig
te zijn. Dit punt, de praedispositie, is te veel veronachtzaamd en dient nader be-
studeerd.

In de „Zusammenfassung" legt de schrijver nogmaals de nadruk op het zoogenaamd
identiek zijn van Bacterium gallinarum en -pullorum en haalt hij nogmaals de uit-
drukking van Panisset aan dat het hoogstens „Spielarten ein und derselben Bakte-
rienart" zijn. [Wagener noemt wel de overeenkomt, echter niet de verschillen in
epizoölogie, noch de klinische en patholoog-anatomische verschillen tusschen
chronische morbus pullorum en „Hühnertyphus" (ziekte van Klein). De „Inter-
national Society of Microbiology" beschouwt beide microörganismen als twee
afzonderlijke soorten. Het lijkt mij verstandig voorloopig dit standpunt nog niet
te laten varen].
Pest bij vogels.

Leynen geeft een korte historische inleiding en noemt hierbij eenige eigenschappen
van het filtreerbare virus. Wat de vraag betreft of het virus in vitro te kweeken is
wordt de methode van Marchoux (op doode voedingsbodems) terecht in twijfel
getrokken. Het is daarentegen waarschijnlijk dat Plotz er in geslaagd is, door
volgens Li en Rivers, met weefselcultures te werken, het virus inderdaad te kweeken.
De schrijver zegt „Le virus de la peste aviaire n\'est pas infectant pour les mammi-
fères" (hieromtrent zij opgemerkt dan Jansen en Nieschulz geslaagde infectieproeven
bij ratten en muizen verrichtten. Zie dit tijdschrift 1933 en 1934. Ref.). Er wordt
op gewezen dat meestal uitsluitend kippen sterven, soms sterven uitsluitend eenden;
verwezen wordt naar Baudet die afzonderlijk pest bij kippen en pest bij eenden
beschreef. Leynen zegt nu „Le virus peut s\'adapter a une seule espèce". (Deze
uitdrukking suggereert dat het één virus zou zijn ; m. i. is dit niet zeker, het kunnen
wel twee apparte virus zijn. Ref.). Een uitvoerige beschrijving wordt gegeven van
de symptomen en pathologische anatomie.

Er wordt aandacht gewijd aan de intra- en extra cellulair gelegen lichaampjes
van Kleine ; over de ware aard van deze lichaampjes verschillen de meeningen nog.

De Newcastle-ziekte van Doyle wordt genoemd, evenzoo de pseudopest van
Picari) (Ned.-Indië) waarbij vooral de immunisatiepogingen van Picard vermeld
worden ; deze kreeg echter geen bevredigende resultaten. De aviaire pest in Egypte
(Carpano en Lagrange) komt nagenoeg geheel overeen met de eigenlijke hoeder-
pest.

Leynen beveelt terecht aan in landen waar de pest geregeld heerscht een immuni-
satie-methode uit te werken en toe te passen. In landen waar de pest zich alleen
nu en dan door import voordoet is de juiste methode de ziekte te bestrijden door
middel van veterinaire politic-maatregelen.

Coryza and other respiration infections in chickens. J. R. Beach (U.S.A.), blz. 144.

Beach bepaalt zich niet alleen tot coryza. Zijn rapport begint met het bespreken
van de „infectious laryngotracheitis" der kippen. Deze \'ziekte zou veroorzaakt
worden door een filtreerbaar virus. Het virus is steeds aanwezig in het exsudaat
van larynx en trachea van zieke dieren en soms in bloed en organen. Het virus is
resistent tegen uitdrogen en glycerine. Vooral larynx en trachea worden aangetast,
soms ook neus- en oogslijmvliezen en longen. De ziekte is alleen opgewekt kunnen
worden bij kippenkuikens en fazanten.

Hudson en Beaudette toonden aan, dat het weefsel van de cloaca gevoelig is voor
het virus en ook dat van de bursa fabricii (die uitmondt in de dorsale cloacawand) ;
deze wijze van besmetting veroorzaakt geen aandoening van de slijmvliezen der
voorste luchtwegen, terwijl toch algemeene immuniteit zou ontstaan. Met gunstig
resultaat is in de praktijk een praeventieve enting in de cloaca verricht met gedroogd
trachea-exsudaat. Door de entstof in de bursa fabricii te brengen, zouden de resul-
taten nog beter zijn. De immuniteit zou minstens 1 jaar duren. Bij kuikens komt
ook een infectieuze laryngotracheitis voor ; men is het er niet over eens of dit een
aparte ziekte dan wel dezelfde is als die van de kip.

van verschil in incubatie en verloop 3 types onderscheidt ; hij kweekte een Gram-
negatieve bacil op bloed bevattende voedingsbodems ; de bacil was eenigszins van
anaëroob karakter. Of deze bacil verwant is aan de Bacillus haemoglobinophilus
coryza gallinarum van de Blieck is een vraag, die nog niet te beantwoorden is.
Met de bacil van Nelson is een neuscatarrh op te wekken, die meestal mild verloopt.

Ook andere onderzoekers (Delaplane, Stuart en Bunyea) beschrijven een neus-
catarrh, waarbij een Gram-negatieve bacil in het spel is, die voor groei bloed noodig
heeft. Schalm and Beach vermelden een coryza, waarbij ook trachea en bronchiën
aangetast worden ; ook zij kweekten een Gram-negatieve haemophile bacil, die
alleen groeide bij 10% CO_;.

Wat dit rapport betreft, zij allereerst verwezen naar het artikel over dit onderwerp
in dit tijdschrift, 1931 (No. 6, blz. 310), zoodat dit referaat beknopt kan zijn.

Zeer overzichtelijk, van 6 afbeeldingen voorzien, wordt het geheele probleem
besproken. De ziekte is steeds door indruppelen in de neus met neussecretum van
zieke dieren over te brengen ; ook contact-infectie gelukt. De Blieck kan de op-
vatting van Nelson, dat er 3 soorten coryza zouden bestaan, niet bevestigen. Vele
proeven werden verricht om uit te maken of een filtreerbaar virus de oorzaak zou
kunnen zijn ; de resultaten van deze proeven pleiten deels voor het niet aanwezig
zijn van een dergelijk virus ; de Bacillus hemoglobinophilus coryzae gallinarum zou
de eenige oorzaak zijn.

Deze bacil wordt uitvoerig beschreven vooral ook wat het kweeken betreft, nl.
°P ²5 % paardenbloedagar, die op 70° C. verhit geweest is. De met cultuur opge-
wekte coryza komt overeen met de spontane coryza, doch het verloop is korter. Na
genezing van spontane coryza ontstaat immuniteit ten opzichte van spontane coryza
en ook ten opzichte van infectie met de bacil. Ook de kunstmatige coryza, opgewekt
met de bacil, geeft immuniteit t.o.v. de bacil. De kunstmatige coryza geeft een
gedeeltelijke immuniteit t.o.v. de spontane coryza, deze immuniteit hangt af van
de duur der experimenteele coryza.

Zeer veel middelen werden als therapeuticum en als prophylacticum geprobeerd,
evenwel zonder resultaat.

Voorts worden immunisatieproeven vermeld nl. met gedood exsudaat (dit gaf
geen reactie en ook geen immuniteit); met verdund exsudaat; ook dit gaf onbevre-
digende resultaten. Met geformaliseerd exsudaat en geformaliseerde culturen
was waarneembare immuniteit ten opzichte van contactinfectie op te wekken.

Meyer (University of Galifornia) vermeldt hoofdzakelijk de psittacosis (pape-
gaaienziekte) in Californië. Hij bespreekt het filtreerbare virus en de gelijktijdig
door Levinthal, Cole en Lillie beschreven intracellulair gelegen lichaampjes,
vandaar de naam L.G.L.-lichaampjes. Het aantoonen van deze lichaampjes is
voor het stellen van de diagnose van veel belang. Vooral parkieten blijken virus-
dragers te zijn. Van 4000 parkieten, afkomstig van 81 vogelhandelaren bleek 54%
besmet te zijn. Experimenteel besmette dieren kunnen 144 dagen lang uitscheider
zijn. Vooral het neussecretum is gevaarlijk.

fn Californië moet een zending parkieten vergezeld gaan van een attest van
gezondheid. De vogels moeten 8 maanden oud zijn en een merk dragen, dat zij
afkomstig zijn van een vogelhandelaar, wiens bedrijf psittacose-vrij is. Een vogel-
bedrijf wordt als volgt onderzocht : 10 % wordt gedood; indien gezwollen milten
gezien worden wordt het miltmateriaal bij muizen ingespoten ; verloopt dit onder-
zoek negatief, dan wordt een attest afgegeven. Het rapport vermeldt uitvoerig alle
verschillende vogelsoorten die voor het virus gevoelig zijn. De overige gegevens
betreffen hoofdzakelijk alleen Amerika. literatuur wordt niet genoemd.

Vogelpokken is in dit tijdschrift meer dan eens behandeld, zoodat volstaan moge
worden met het noemen van enkele punten. Deze ziekte kan door insecten overge-
bracht worden, doch volgens Doyle is het echter toch vooral de gewone contact-
infectie, die het meest voorkomt. In Amerika wordt veel geënt met het virulente
kippenpokkenvirus ; dit geeft nagenoeg levenslange immuniteit, doch de methode
is wat gevaarlijk. In Engeland gebruikt men daarom duivenpokkenvirus, de immuni-
teit is echter geringer. Doyle adviseert de ziekte te bestrijden door jaarlijksche
entingen met duivenpokkenvirus.

Ook Johnson bespreekt vooral de immunisatie en komt tot de eindconclusie,
dat de enting met duivenpokkenvirus alleen niet voldoende is, hij acht zelfs deze
in het geheel niet aan te bevelen. Zijn proeven, een betere methode te vinden, zijn
nog gaande. Bij de dicsussie bleek, dat over het immunisatieprobleem nog vele
verschillende meeningen bestaan. Johnson wenschte een gemodificeerd virus, dat
goede immuniteit geeft en overigens de dieren niet ernstig aantast, dus ook de
eiproductie niet stoort. Volgens Beach zou kippenpokkenvirus na passage door
duiven bij kippenkuikens geen immuniteit meer opwekken.

Hans Theiler kon met kippenpokkenvirus geen duivenpassages verrichten.
Zwick antwoordde, dat hij kippenpokkenvirus wel door duiven kon laten gaan
met dit daardoor veranderde kippenvirus werden voorbehoedende entingen in de
praktijk met zeer gunstig resultaat gedaan. In verband met de opmerking van
Beach zeide Zwick ook nog, dat het door duiven gepasseerde virus zijn immuisato-
rische eigenschappen niet verliest. De Blieck deelde mede, dat in Holland geënt
wordt met zijn entstof. Hierbij is uitgegaan van een kippenvirus, dat door duiven-
passage gemodificeerd is ; hij vermoedt, dat de uiteenloopende resultaten in de
verschillende landen zouden kunnen berusten op het voorkomen van verschillende
virustypes. Jac. Jansen.

Jarmai \') en Stubbs ¹) geven in groote lijnen een overzicht van het complex
van afwijkingen, welke samengevat worden in bovenstaande benaming. De vorm
die het meest wordt aangetroffen, is de lymphatische (extravasculaire) leucose
Deze is in tegenstelling met erythroleucose en myeloide leucose niet kunstmatig
van een ziek op een gezond dier over te brengen.

Stubbs geeft de volgende korte omschrijving van deze drie begrippen. Lympha-
tische leucose is een omschreven of diffuse infiltratie van verschillende weefsels,
vnl. van lever en milt, met op groote lymphocyten gelijkende cellen. Erythroleucose
geeft aanleiding tot een sterke vermeerdering van verschillende voorstadia van erythro-
cyten in het bloed. Ophoopingen van deze cellen kunnen voorkomen in de capillairen
van beenmerg, lever, milt en ook van andere organen. De ziekte gaat gepaard
met hevige anaemie. Myeloide leucose begint met een proliferatie van myeloide
elementen in het beenmerg, die in een later stadium overgaan in het bloed en tevens
haarden in de lever kunnen vormen.

De twee laatstgenoemde vormen zijn gemakkelijk over te brengen met bloed,
bloedcellen, weefselsuspensie en ook met gefiltreerd materiaal, waarbij zoowel
de een als de andere of een combinatie van beide kan ontstaan.

Hoe de natuurlijke infectie geschiedt, is niet bekend. Wel is bewezen, dat zieke
dieren het agens niet uitscheiden, zoodat infectie per contact of per coïtus geen rol
kan spelen. Ook wordt de ziekte niet verspreid door broedeieren van aangetaste

kippen. Wat betreft de resistentie van het ziekteverwekkende agens ten opzichte
van physische en chemische invloeden komt het in veel opzichten overeen met het
gedrag van bekende virussoorten.

De incubatie varieert van 12 dagen tot 4 maanden, waarna als eerste en voornaam-
ste klinische symptoom sterke anaemie optreedt.

Alleen kippen zijn kunstmatig te infecteeren en hierbij geven jonge kuikens de
beste resultaten. Alle toegepaste immunisatie-methoden hebben gefaald. Evenwel
is gebleken, dat spontaan genezen dieren immun zijn tegen een kunstmatige be-
smetting.

Jarmai brengt als algemeen geldende meening naar voren, dat het ziekteverwek-
kende agens geen virus, maar een enzym is, afkomstig van woekerende cellen. Hieruit
volgt dus, dat leucose geen infectieuze aandoening is, maar veeleer een ziekte met
het karakter van een tumor. de Boer.

Deze ziekte is kunstmatig op een gezond dier over te brengen met weefselsuspensie
als ook met gefiltreerd materiaal, afkomstig van aangetaste dieren. Onder natuurlijke
omstandigheden wordt de aandoening door direct of indirect contact verspreid.
Met de mogelijkheid van eipassage moet rekening gehouden worden.

Bij het nemen van proeven is het gewenscht kuikens te gebruiken van bekende
afstamming, aangezien er duidelijke resistentieverschillen tusschen dieren van
verschillende afstamming kunnen bestaan. Jonge kuikens zijn gevoeliger dan oudere
dieren, terwijl de meeste ziektegevallen voorkomen op een leeftijd van 4 tot 10
maanden. Darmparasieten en voedingsstoornissen spelen bij het ontstaan der ziekte
geen rol en naar alle waarschijnlijkheid moet als oorzaak een filtreerbaar virus
aangenomen worden.

Al deze feiten worden door de meeste onderzoekers op dit gebied op grond van
vele proefnemingen aangenomen, hetgeen dan ook tot uiting komt in de rapporten
van Patterson *) en Dobberstein²). Eveneens treedt hierin evenwel duidelijk
naar voren, dat omtrent de pathologische anatomie dezer ziekte de meeningen uit-
eenloopen. Patterson vertegenwoordigt de groep van voornamelijk Amerikaanschc
onderzoekers als hij tot de conculsie komt, dat neurolymphomatose en de verschil-
lende vormen van leucose uitingen zijn van een en dezelfde ziekte, die het karakter
bezit van een neoplasie, soms echter eenige overeenkomst met een ontsteking kan
hebben.

Volgens Dobberstein is de aandoening gekenmerkt door een interstitieele neuritis,
myelitis en cncephalitis, in het verloop waarvan woekering van de mesenchymalc
elementen van de vaatwand aanzienlijke nieuwvormingen kan doen ontstaan,
zoodat het geheel een tumorachtig aspect toont.

Het is, aldus laatstgenoemde auteur, niet uitgesloten, dat een zeker verband
bestaat tusschen neurolymphomatose en leucose, maar dit zal nog nader onderzocht
dienen te worden.

\') F. D. Patterson : Neurolymphomatosis Gallinarum. 12th Int. Vet. Congres <
New-York 1934, vol. III, p. 265.

In 1935 heeft Boynton op de jaarlijksche bijeenkomst van de Am. Veter. Med.
Association een voordracht gehouden over bestrijding van virusziekten met orgaan-
vaccins.

De smetstof, waar men van uit gaat, moet afkomstig zijn van een sterk infectieus
orgaan van een ernstig ziek dier.

Het verkregen virus moet echter door chemische of physische middelen zoo
worden gemitigeerd, dat de pathogeene werking wordt vernietigd onder sparing
van de antigene werking.

Spr. pleitte voor de beschouwing van de filtreerbare smetstoffen als levende
agentia ; de trapgewijs toenemende mitigatie van de infectiestoffen door tempera-
tuurverhooging kon hij slechts rijmen met de „levende opvatting".

Afslachtmethode, seruminspuiting en politiemaatregelen ter onderdrukking van
deze ziekte op de Philippijnen faalden.

Schr. begon in 1917 zijn immunisatiepogingen tegen runderpest met injecties
van virulente lever- en lymphklieremulsies, door een 0,5% phenol a-virulent gemaakt.
De werking was zeer gunstig.

Later werd het vaccin verkregen uit bloed, lever, milt, nier, testikel en lymph-
klieren van zieke dieren ; toevoeging van glycerine, 05% phenol en 3 uur verwarming
bij 42° C. completeerden de bereiding.

Verbetering brachten nog het gebruik van ¹/_a% chloroform inplaats van phenol
en wijziging van de subcutane applicatie in de intramusculaire. Een 3 weken houd-
baar vaccin werd verkregen door droging van het preparaat.

Voor varkenspest levert de bestrijding met de simultaanenting duurzamer resul-
taat op dan die met orgaanvaccins ; echter is het gebruik van virulente smetstof
een groot bezwaar. Het vaccin werd bereid uit emulsies van verschillende organen
en beenmerg door toevoeging van 0,5% eucalyptol.

Vaccin tegen hondeziekte prepareerde Schr. uit orgaanemulsies, a-infectieus
gemaakt met 0,5% phenol of toluol. Het succes, met de methode van Laidlow en
Dunkin verkregen, maakte verder onderzoek overbodig. v. Waveren.

Bij varken, rund en paard komen aandoeningen der luchtwegen voor, waarvan
de oorzaak filtreerbare smetstoffen zijn, al of niet begeleid door bacteriën.

Schmidt ²) heeft de pathologisch-anatomische veranderingen, door deze ziekte-
verwekkers bij de verschillende diersoorten veroorzaakt, bestudeerd en vergeleken.

Door inspuiting van het bacterie-vrije fikraat van deze ziekte ontstaat een soort-
gelijk, maar milder ziekteverloop als bij de menginfectie (filtrate-disease van
Shope). De aandoening betreft de kleinere bronchiën (endo- en peribronchitis
met atelectase).

Vergezeld van de bacterie veroorzaakt het virus uitgebreider processen (bronchitis
met epitheelverval, peribronchiale infiltraties, atelectasen en pneumonische ver-
anderingen).

¹wiliam Hutchins Boynton : Immunization against Virus Diseases with Tissue
Vaccins. J. of the Am. Vet. Med. Ass. 1935. B. 650.

²) w. Schmidt : Vergleichende Untersuchungen zur Pathologie pneumotroper Virusarten.
Riems. Archiv f. w. u. pr. Thk. B. 70. S. 1. 1935.

Bij kunstmatige infectie van biggen met het filtreerbare virus alléén, vindt
Schmidt macroscopisch geen veranderingen in de longen ; microscopisch is er echter
lichte reactie in het peribronchiale weefsel waartenemen (lymphocytaire infiltratie).

In samenwerking met de bacteriën (bact. influenza suis, micro- en diplococcen)
zijn de afwijkingen ernstiger ; behalve peribronchitis een catarrhale bronchitis,
pneumonische haarden en atelectase.

De gefiltreerde smetstof veroorzaakt bij paarden pathol.-anatomisch slechts een
geringe catarrhale bronchitis en peribronchitis.

Bij het besmettelijk hoesten der paarden behoeven secundaire infecties met bac-
teriën (haemolyt. streptococcen) niet voor te komen ; zij treden alleen op onder voor
de dieren ongunstige omstandigheden ; pathologische reactie treedt dan ook op in
het longparenchym : atelectase, pneumonische haarden.

Bij biggen en runderen gelukt het met de smetstof van het paard dezelfde ver-
anderingen op te wekken.

Infectieuze bronchitis bij het rund zou een vrij veelvuldig voorkomende aandoenig
zijn met catarrhale bronchitis en pneumonie, atelectase, longoedeem en emphyseem.
Door Schr. is er niet mee geëxperimenteerd.

Vergelijkt men de pathol. anatomische veranderingen door de verschillende
pneumotrope virus bij genoemde diersoorten veroorzaakt, dan blijken zij sterk
overeen tekomen en alleen in graad te verschillen; dit is ook het geval met de secun-
daire veranderingen.

Carpano ¹) beschrijft twee gevallen van infectie met een filtreerbaar virus bij de
bruine beer in de dierentuin te Cairo. Beide dieren hadden gebrek aan eetlust,
waren suf en kregen een slijmig-bloederige diarrhee. Daar de dieren erg kwaad-
aardig waren, kon een nader klinisch onderzoek niet plaats vinden. Zij stierven na
5 dagen.

Bij de sectie werden de volgende afwijkingen gevonden : puntbloedingen op
pleura, epicard en peritoneum ; lymphklieren gezwollen en haemorrhagisch ; op
de mucosa van de maag verschillende erosies, vooral in het pylorusgedeelte ; de
darmen, vooral de dikke, gezwollen en haemorrhagisch ontstoken met veel ulcera ;
milt, lever en nieren gezwollen en gedegenereerd ; bloedingen in de mucosa van
de urineblaas en veel eiwit in de urine.

Bij microscopisch en bacteriologisch onderzoek werden geen bloedparasieten
noch bacteriën gevonden. De met orgaanmateriaal ingespoten proefdieren (cavia,
konijn, kip en hond) toonden geen ziekteverschijnselen.

Hoewel de gevallen verder niet werden onderzocht, meent schrijver toch, dat
het hier, gezien pathologisch-anatomische afwijkingen en bacteriologisch onderzoek,
een infectie met varkenspestvirus is geweest. Hofstra.

Over de functie van het parathyrioide-hormon bij passieve hyperthermie
en variaties in het calcium-en kalium-gehalte van het bloed (Hitzschlag).

¹) Prof. Dott. M. Carpano : Su di una grave infezione contagiosa da ultravirus nell\'orso
(Melursus Ursinus). La Clinica Veterinaria, 1935, N. 12, p. 953.

²) Dott. E. Sanfilippo e stud. S. Ricca, Catania : Sulla funzione dell\'ormone para-
tirioidio nel colpo di calore. Variazioni della glicemia del calcio e del potassio del siero. Biochi-
mica e terapia sperimentala. Annata XXII No. 8, pag. 411. 1935.

In het bijzonder de milt en de lever zijn vergroot, terwijl de afgescheiden hoeveel-
heid gal geringer is.

Het parathyrioide-hormon heeft een regelende werking op de organische
verbranding, zoodat een door parathyriode verzadigd lichaam zich gemakkelijk
oververhit.

Onder deze omstandigheden zijn de veranderingen in het bloedsuiker-, het
calcium-, en het kaliumgehalte van groot belang voor het herkennen van de hor-
monwerking, aangezien de bloedsuiker in verband staat met het metabolisme der
glucosiden en de variaties der electrolythen binnen zekere grenzen een aanwijzing
kunnen zijn voor de omstandigheden van de neuro-vegetatieve tonus.

In de proeven met normale konijnen en geparahormoniseerde konijnen werd
het bloedsuikergehalte en het Ca- en het K-gehalte van het serum bepaald bij
snelle en sterke hyperthermie (Hitzschlag).

Een konijn werd endoperitoneaal ingespoten met parahormon, het andere met
dezelfde hoeveelheid physiologische NaCl-oplossing en beide in een apparaat aan
de inwerking van warmte blootgesteld. Elke tien minuten werd temperatuur opge-
nomen met een subcutaan aangebrachte en buiten het verwarmingsapparaat blij-
vende thermometer.

Het bloedsuikergehalte steeg zoowel bij het normale als het gehormoniseerde
konijn, meer bij het laatste.

Het Ca-gehalte van het serum veranderde niet bij het normale konijn ; bij het
gehormoniseerde trad eerst een lichte vermindering op vooral wanneer een groote
dosis parahormon werd gegeven.

Het K-gehalte werd zoowel bij normaal als bij gehormoniseerd dier hooger, het
sterkst bij het laatstgenoemde, vooral in het eindstadium vóór de dood.

Bij gehormoniseerde dieren, blootgesteld aan oververhitting, is de lichaamstem-
peratuur vlak voor de dood hooger dan bij niet gehormoniseerde dieren.

Aan het Ca-gehalte wordt de hypothermiseerende werking, aan de K-zouten
de stimuleerende werking op de warmteontwikkeling toegeschreven.

Chemische samenstelling en biologische eigenschappen van de samen-
gestelde Iipoiden uit de wortel (Daucus carota).¹)

De wortel bevat vele gekleurde Iipoiden, die volgens Steenbock de vitamine
A-activiteit bevatten. Carotine is inderdaad een dubbelmolecule van vitamine A.

Door middel van diverse oplosmiddelen wordt een olieachtig residu verkregen,
dat gesplitst wordt in 4 fracties.

Het b-carotine bevat een dubbelmolecule van vitamine A, dat dezelfde eigen-
schappen heeft als vitamine A van dierlijke oorsprong.

Er bestond bij dit onderzoek de kans om te constateeren, dat ook de E-factor,
bestudeerd door Evans en Burr, aanwezig was ; door hen verkregen uit olie uit
graankiemen en dat de groepen zooals zij hier gefractionneerd werden verkregen
steeds vergezeld waren door producten met de vitamine D-reactie.

De aanwezigheid van antirachitische factoren in A-complex is biologisch bevestigd
geworden.

Er is door Romoli-Ventüri en Pugliese vastgesteld, dat in de geëxtraheerde
Iipoiden van de wortel een in vet oplosbaar lipoide aanwezig is, hetwelk behalve
dat het de reacties geeft van vitamine A en D, daarenboven organisch gebonden
Calcium Phosphor en stikstof bevat. Uit de Iipoiden van de wortel werd derhalve
geëxtraheerd :

1. een phospholipoide met vitamine A en D-reactie, dat organisch gebonden de
elementen Ca, P en N bevat.

Dit is de eerste maal, dat dit product uit planten werd geïsoleerd. Aangaande de
^moleculaire constructie stelde Sehr, een hypothese op.

3. Een vitamine-complex zonder Carotine, de eigenschappen bezittend van de
chemo-physische factor A.

1. Complex oplosbare lipoiden met de chemisch-physische eigenschappen der
factoren A en D, die organisch gebonden Ca, P en een Azogroep bevatten.

2. Vitaminencomplex vrij van Carotinen met uitsluitend chemisch-physische
eigenschappen van de vitaminen A en D.

3. Carotinenvrij vitaminecomplex, dat door zijn reactie vitamine E schijnt te
bevatten.

In i, 2 en 3 werd vitamine D geconstateerd ; met de tweede groep werden proeven
gedaan op zes zeer jonge ratten met avitamineus dieet.

Na de 29ste dag werd aan een deel der proefdieren wortelextract toegediend.
De contróleratten gingen dood, die met wortelextract bijgevoerd ontwikkelden
normaal.

De tweede voederproef werd gedaan met in verder ontwikkelingsstadium ver-
keerende ratten. Van de 12de dag af werd naast een avitamineus dieet wortelextract
toegediend.

De contróledieren toonen na 3 maanden geen rachitische verschijnselen, zijn wel
mager ; de met extract bijgevoerde dieren zijn vet.

In de derde voederproef is het minimum benoodigde wortelextract bepaald
om rachitische verschijnselen te voorkomen.

In de vierde proef werd een hooge dosis wortelextract toegediend ; de dieren
werden zeer vet met een zeer sterk ontwikkeld skelet.

Het blijkt, dat het A en D vitaminen bevattende extract zelfs in een dagelijkschc
dosis van 0,0000195 gram in staat is rachitische verschijnselen te voorkomen.

De oorspronkelijke bedoeling van het pekelen, versch vleesch door middel van
keukenzout tegen bederf te beschutten, heeft in de \'aatste jaren, door het gebruik
van kunstmatige koude in de vleeschhygiëne, veel van haar beteekenis verloren.
Desalniettemin is het pekelproces nog niet te missen bij onze tegenwoordige fabri-
katie van vleesch waren.

Koller *) begint zijn zeer interessant artikel, ontleend aan een voordracht,
gehouden op een vergadering van dierenartsen in Weenen in Mei 1935, met het
geven van een definitie, wat men onder pekelen moet verstaan. Onder pekelen moet
men z. i. verstaan een methode, waarbij, door kunstmatig gebruik van keukenzout
en van zouten van salpeter- of salpeterigzuur, en soms nog door andere stoffen, als
b.v. suiker en verschillende kruiden, men een min of meer houdbaar vleeschproduct
verkrijgt, dat zich door uiterlijk, vorm, aangename reuk en smaak en een natuur-
lijke vleeschkleur, alsmede door een tegen kookhitte bestand zijnde kleur, van
versch vleesch en andere vleeschproducten onderscheidt.

In een stuk vleesch en in worst kan men alle phasen van het pekelproces her-
kennen, n.1. een verandering in de kolloïdtoestand, een specifieke inwerking op de
smaak, het verkrijgen van een tegen koken bestand zijnde kleur en een, al naar het

watergehalte, wisselende houdbaarheid. Het keukenzout blijkt geen absolute anti-
bactericide werking te hebben, terwijl nitrietzouten, volgens Duitsche onderzoe-
kingen, deze eigenschap in het geheel niet bezitten. Amerikaansche onderzoekers
meenen echter, dat zoowel nitraten als nitriten in het bijzonder bepaalde anaërobe
mikroörganismen in hun werking en groei zouden belemmeren.

Volgens onderzoekingen in het bacteriologisch instituut van de universiteit te
Chicago bevat het spierweefsel van geslachte, tijdens het leven schijnbaar gezonde
varkens steeds aërobe en anaërobe bacteriën, waaronder speciaal schadelijke ham-
bacteriën. Bloed en andere weefsels van het lichaam bevatten reeds tijdens het leven
van het dier in vele gevallen mikroörganismen. Steriliteit van het bloed is secundair
het gevolg van de in het onverdunde bloed steeds aanwezige an\'tilichamen.

Theoretisch mag niet meer dan 0,5% tot 0,6% nitriet in een pekelzout aanwezig
zijn ; de praktijk komt hiermede niet overeen en heeft vaak grootere concentraties
noodig. Ook wordt het gebruik van salpeter, naast nitriet, bij het pekelen van groote
stukken vleesch stilzwijgend toegestaan. De steeds plaatsvindende afneming van
nitriet bij een niet voldoend zorgvuldig bewaren van een nitrietpekelzout heeft
overigens reeds menig bedrijf doen terugkeeren tot de salpetërpekeling. Bij deze
salpeterpekeling wordt in den regel een 10 maal grootere hoeveelheid salpeter dan
nitriet gebruikt, waardoor er gedurende het pekelproces voortdurend een nieuwe
hoeveelheid nitriet ontstaat. Onder bepaalde omstandigheden kan zelfs de geheele
hoeveelheid salpeter in nitriet worden omgezet. In de eerste dagen is deze nitriet-
vorming gering ; zij stijgt echter tot op de 30ste dag, graphisch voorgesteld, in een
steile curve omhoog. Bij een nitrietpekeling is nitriet vanaf den aanvang van het
proces aanwezig ; de hoeveelheid nitriet neemt dan echter gedurende het proces
steeds af. Aan het einde van een salpeterpekeling kan het nitrietgehalte daarom
soms wel 4 maal grooter zijn dan bij een nitrietpekeling. Berichten over een nitriet-
of nitraatvergiftiging door gepekeld vleesch heeft men in de literatuur nog niet
vermeld.

Merkwaardig is het, dat men als antidoticum bij nitrietvergiftiging bij den mensch
guayakol gebruikt, een bestanddeel van het creosoot, welke stof in alle gerookte
vleeschwaren voorkomt. Het nitriet, voorkomende in gepekelde en gerookte vleesch-
waren, schijnt anders te werken dan bij een medicamenteuze aanwending. Men is
wel van meening, dat een langdurige opname van nitriet schadelijk voor de gezond-
heid kan worden.

Ofschoon het pekelen een praktische methode is gebleken om vleesch te verduur-
zamen, wordt in onze streken deze methode ook wel vervangen door rooken of inhullen
in omhulsels. Het dompelen in houtazijn of het gebruik van een rookzout kan het
rooken volledig vervangen.

Over de techniek van de vleeschverwerking heeft men wel vele praktische erva-
ringen, echter wetenschappelijke gegevens zijn zeldzaam. Zoo is het aandeel der
in de pekelvloeistof aanwezige bacteriën in de salpetervorming niet duidelijk ;
ook de chemische omzettingen, die tot de typische smaakvorming leiden, zijn niet
voldoende bekend. Verder moeten voorschriften worden gegeven over het pekelen
van vleesch van varkens, welke geleden hebben aan bepaalde ziekten, want dergelijk
vleesch van koortsende dieren kan, ondanks een goede pekelmethode, toch nog tot
pekelfouten aanleiding geven.

Op 3 April 1936 overleed te
Groningen op 79-jarigen leeftijd
onze oud-Collega Roelf Boer.

Geheel onverwacht kwam deze
tijding niet. Wij wisten dat zijn
gezondheidstoestand het laatste
halfjaar te wenschen overliet en
steeds achteruitging. Op 7 April
hebben wij hem begeleid naar zijn
laatste rustplaats op het kerkhof
te St. Anna-Parochie, het dorp,
waar hij meer dan vijftig jaar
heeft gewoond en gewerkt, waar
hij zijn groote gaven van hoofd
en hart niet alleen in dienst heeft
gesteld van zijn gezin en zijn
praktijk, maar ook van vele in-
stellingen op maatschappelijk gebied en waar hij wenschte begraven
te worden aan de zijde van zijn in 1927 overleden echtgenoote.

Hij is een persoonlijkheid geweest, die behoorde bij St. Anna-Parochie.
Een geziene figuur, die hier zeer veel vrienden had. Ook na zijn vertrek
naar Groningen op 1 October 1929 bleef die belangstelling voor zijn
oude woonplaats bestaan, evenals de vriendschapsbanden. De groote
belangstelling bij de begrafenis en de vele vrienden daar aanwezig
vormden daarvoor een sprekend bewijs.

Roelf Boer werd geboren op 3 Februari 1857 te Noordbroek, alwaar
zijn vader het landbouwbedrijf uitoefende. Hier bezocht hij de lagere
school ; zijn verdere opleiding genoot hij aan de Hoogere Burgerschool
met driejarigen cursus te Sappemeer, om vervolgens naar \'s Rijks-Vee-
artsenijschool te Utrecht te gaan, alwaar hij op 8 Juli 1879 het diploma
van veearts behaalde. Na op verschillende plaatsen, o.a. te Noordhorn,
als vervanger de praktijk te hebben waargenomen, vestigde hij zich op
i October 1879 als praktiseerend veearts te St. Anna-Parochie, ge-
meente Het Bildt, waar de gemeenteraad hem op 9 Augustus, met
ingang van 1 October, tot gemeenteveearts had benoemd.

Toen ik in 1920 voor het eerst met hem in aanraking kwam, om in
Januari 1921 de praktijk over te nemen, heeft hij mij dikwijls van die
eerste moeilijke praktijkjaren verteld. Jaren van hard en zwaar werken.
De praktijk moest grootendeels te voet worden gedaan, de meeste
wegen waren nog modderwegen en verschillende boerderijen waren
in den winter niet anders te bereiken dan met laarzen aan, wadend door

het water. Daarbij moest hard worden gestudeerd, want met het toen-
malige veeartsendiploma was men nog lang niet klaar om de praktijk,
die op de empiristen moest worden veroverd, naar behooren te kunnen
uitoefenen.

Boer heeft al deze moeilijkheden weten te overwinnen. Hij schafte
zich de nieuwste werken op veeartsenijkundig gebied aan en paste de
nieuwste behandelingsmethoden toe. Daarbij onderhield hij met
verschillende collega\'s een drukke briefwisseling over praktijkaange-
legenheden.

Hij wist het vertrouwen van de landbouwers te winnen en kreeg vooral
op het gebied van kreupelheden bij paarden naam. Dat hij als practi-
seerend dierenarts door hen hoog werd gewaardeerd is meermalen
gebleken.

Voor ons is hij een uitstekend pionier geweest, die den weg voor zijn
opvolgers heeft geëffend. Zoo wist hij zich een uitgebreide praktijk te
vormen en dat hij naast zijn drukke praktijk nog tijd wist te vinden
voor zooveel andere werkzaamheden, dwingt des te meer bewondering
af. Hij stond daarbij steeds op de bres om de veeartsenijkunde hoog te
houden en tegen aanvallen te verdedigen.

Zoo ligt naast mij een couranten-artikel, door hem geschreven in
1883, waar hij de veeartsen verdedigt tegenover een zekeren dokter
T. N., die hun kennis betreffende hondsdolheid in twijfel trok, en zoo
zou ik nog vele voorbeelden kunnen noemen.

Ook aan ons vereenigingsleven heeft Boer actief deelgenomen. Bij
de oprichting van de Afdeeling Friesland van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde in 1886 werd hij Onder-Voorzitter, om achtereen-
volgens de volgende functies te bekleeden : Onder-Voorzitter van
1886—1889 en van 1893—1897, Secretaris van 1901 —1905, Onder-
Voorzitter van 1905—1907, Voorzitter van 1907—1912 en van 1916—
1920.

Een respectabele staat van dienst en het behoeft dan ook niet te ver-
wonderen, dat de Afdeeling hem, die bij zijn collega\'s in zoo hoog aan-
zien stond, bij zijn vertrek met algemeene stemmen tot lid van Ver-
dienste benoemde.

Eenmaal in de praktijk ingewerkt werd zijn kennis ook door het
Rijk gewaardeerd door zijn benoeming tot plaatsvervangend districts-
veearts, bij Koninklijk besluit van 24 April 1897, No. 664, voor den tijd
van drie jaar.

Bij Koninklijk besluit van 6 April 1900, No. 10, volgde zijn vaste
aanstelling als zoodanig. Deze functie, later veranderd in plaats-
vervangend inspecteur van den veeartsenijkundigen dienst, is hij blijven
bekleeden tot hem op 1 October 1929 bij zijn vertrek naar Groningen
eervol ontslag als zoodanig werd verleend.

Behalve op veeartsenijkundig gebied waren er nog vele instellingen
op ander gebied, die zijn volle belangstelling en medewerking hadden.
Zoo is hij vele jaren lid geweest van de Gezondheidscommissie, de

Commissie tot wering van schoolverzuim, en maakte hij deel uit van de
besturen van verschillende vereenigingen en instellingen hier ter plaatse,
als de Bewaarschool, het Departement van het Nut, de Schoolfeest-
commissie, de Vrijzinnige Kiesvereeniging, Ons Huis en Plaatselijk
belang. Hij deed dit op een wijze, die aller bewondering afdwong en
die hem maakte tot een geziene persoonlijkheid in zijn dorp.

Het spreekt van zelf dat om dit alles te kunnen doen hij over een
groote werkkracht en werklust moest beschikken ; deze heeft hij steeds
tot op hoogen leeftijd behouden. Dit bleek ook duidelijk uit het feit,
dat het rustend leven, nadat hij in 1921 de praktijk aan mij had over-
gedragen, hem niet voldeed. ,,Het is net of ik nu allerlei kwalen voel,"
zeide hij tegen mij, toen een aanval van griep hem een poos huisarrest
oplegde, ,,ik moet maar weer aan het werk!" En hij deed het ook. Met
de invoering van de Vleeschkeuringswet werd hij, met ingang van 1
Juni 1922, benoemd tot Keuringsveearts in de gemeente Het Bildt,
welke functie hij bleef uitoefenen tot zijn vertrek naar Groningen. Bij
het afscheid van St. Anna-Parochie bleek hoe hij hier werd gewaar-
deerd en dat hij in het vereenigingsleven een moeilijk te vervullen
plaats openliet. De Regeering erkende zijn groote verdiensten op vee-
artsenijkundig en maatschappelijk gebied door zijn benoeming tot
Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

Gedurende zijn laatste levensjaren in Groningen kon hij zich geheel
wijden aan zijn liefhebberij, het kweeken van planten en vruchten.
Zijn belangstelling voor St. Anna-Parochie, de praktijk en de vee-
artsenijkunde bleef ten volle bestaan. Elk jaar kwam hij zijn oude
woonplaats bezoeken en als ik in Groningen bij hem kwam was dc
eerste vraag : ,,hoe gaat het in St. Anna-Parochie ?" en de tweede :
,,Hoe gaat het met de praktijk?"

Zoo is dan nu aan een wel besteed leven een einde gekomen. Bij dc
begrafenis te St. Anna-Parochie, waar behalve het Afdeelingsbestuur
ook dc buurcollega\'s aanwezig waren, heeft onze Voorzitter woorden
van dank en afscheid gesproken namens de collega\'s, terwijl onderge-
teekcnde namens de plaatselijke vereenigingen, de vrienden uit St.
Anna-Parochie en als opvolger een woord tot afscheid sprak en de
Voorzitter van dc Bildtsche Slagervereeniging den dank van de slagers
bracht voor hetgeen collega Boer voor hen heeft gedaan en is geweest.

Wij allen zijn hem grooten dank verschuldigd voor het vele goede
dat wij van hem hebben mogen ontvangen. Een van onze pioniers in
den waren zins de woords, een uitstekend practiseerend dierenarts
en een hoogstaand mensch. vriend en collega is van ons heengegaan.
Hij ruste in vrede

C. Kronacher, unter Mitarbeit von D. Sanders. (Sonderabdruck aus Zeitschrift
für Züchtung. B. Tierzüchtung und Züchtungsbiologie einschlieslich Tier-
nahrung. Band XXXIV Heft i und 2). Paul Parey, Berlin ; Prijs R.M. 10.—.

Gedeeltelijk als vervolg op een soortgelijk artikel wordt in dit werk bericht over
een 15-tal tweelingparen, waarvan een 12-tal met groote waarschijnlijkheid als
ééneiïg beschouwd moet worden. Aan de methode der eeniïgheidsdiagnose wordt
veel aandacht geschonken, doch afdoende middelen om tot een absolute zekerheid
te geraken worden niet aangegeven ; hetgeen trouwens ook niet was te verwachten.

Uit een groot aantal morphologische en physiologische kenmerken berekent
Kronacher een „Aehnlichkeitsquotiënt." Deze beoordeeling blijft steeds echter
nog subjectief.

Een paar tweelingen, reeds in de vorige publicatie vermeld, wordt uitvoerig be-
schreven en kan wel met zekerheid als één-eiïg worden beschouwd.

Uitvoerig worden dan alle kenmerken en eigenschappen (lactatiecurven) van
de overige tweelingparen beschreven.

Het werk geeft nog niet veel resultaten, wil dit trouwens ook niet doen, de metho-
diek is hoofdzaak.

Een uitspraak, berustend op de vergelijking van den bouw der melkklieren eener-
zijds en de werkelijke productie anderzijds bij verschillende tweelingparen is voor
de praktijk der veekeuringen van beteekenis. Het feit n.1. dat bij verschillende twee-
lingparen de correlatie tusschen bouw en ligging van de uiers en de werkelijke pro-
ductie zoo groot is. Dit versterkt den schrijver in zijn vaste overtuiging dat de
productie van melkkoeien niet nauwkeurig uit bedoelde morphologische kenmerken
is af te leiden, doch wel met een groote mate van waarschijnlijkheid.

De schrijver verwacht nog veel van soortgelijke onderzoekingen om erfelijke
factoren en uitwendige omstandigheden in hun invloed op kenmerken en physiolo-
gische eigenschappen te onderscheiden.

De bedoeling van dit werk is voornamelijk om methoden aan te geven waarop het
identiteitsonderzoek kan worden verricht : het is verdienstelijk pionierswerk waarvan
ieder die met het tweelingonderzoek aanvangt kennis dient te nemen.

Als bijzaak kan nog vermeld worden, de hooge waarde die moet worden toegekend
aan een neusspiegelafdruk voor bepaling van het signalement.

In verband met het belang van het vleeschkeuring-vraagstuk voor alle dieren-
artsen (op de agenda voor deze vergadering stonden o.a. de behandeling van het
Voorstel tot wijziging der Vleeschkeuringswet van de Groep Kennis der mensche-
lijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong en een voordracht van den. Heer
Meyer uit Breda over Vleeschkeuringswet en Veewet) was het bezoek aan deze
vergadering zeer groot. Behalve een 50-tal afdeelingsleden waren nog vele geïntro-
duceerde collega\'s aanwezig.

Alle huishoudelijke agendapunten werden uitgesteld tot een 14 dagen later
opnieuw te houden afd.vergadering, zoodat de geheele middag aan de uitvoering
der vleeschkeuringswet kon worden besteed.

Allereerst hield collega Meyer een inleiding over zijn, overigens welbekende,
denkbeelden over een reorganisatie der vleeschkeuringswet en veewet en de invoering
van een Diergeneeskundigen Rijksdienst. Vanzelfsprekend gaf deze voordracht tot
veel discussie aanleiding. Daarna gaf Prof. van Oijen een toelichting op het ontwerp

tot wijziging der vleeschkeuringswet, afkomstig van de Groep. Nadat ook naar
aanleiding hiervan eenige vragen waren gesteld, bleek men zich in principe met het
ontwerp van de Groep te kunnen vereenigen en werd besloten de gemaakte op-
merkingen aan het Hoofd-Bestuur mede te deelen.

Op 18 April j.1. werd het nieuw gebouwde gedeelte van het Hilversumsche slacht-
huis, waarvoor de raad destijds ƒ 170.000 voteerde, in het bijzijn van vele genoo-
digden en belangstellenden, officieel in gebruik genomen. Nadat de wethouder
een woord van welkom had gesproken, heeft collega van Capelle een uitvoerige
technische uiteenzetting van de uitbreiding\'gegeven, waarna het gezelschapeen
rondgang door het nieuwe gedeelte heeft gemaakt.

In zijn rede deed v. C. uitkomen, dat, alhoewel het abattoir pas in 1924 gebouwd
is, de bedrijfsdrukte in 1931 reeds dermate was toegenomen, dat hij plannen ont-
wierp voor een algeheele uitbreiding van slachthallen, koelhuis, stallen, enz., zoo
dat het abattoir daarna berekend zal zijn op een inwonertal van Hilversum van
100.000. Door deze uitbreiding is het slachthuis ook in staat, geslachte runderen en
kalveren met vinnen, in te vriezen.

Medio April 1936 was het 10 jaar geleden, dat de N.V. Nederl. Thermo-Che-
mische Fabrieken haar arbeid begon. Zeer velen hebben, bij gelegenheid van dit
feit, zoowel schriftelijk als persoonlijk van hun belangstelling doen blijken. Hoewel
de N.T.F. haar oorspronkelijke bedoeling, al het gestorven vee en afgekeurde vee
en vleesch in het geheele land in een destructor te verwerken, niet heeft kunnen
verwezenlijken, doet zij dit nu toch nog voor de meeste gemeenten in het Noorden
en Oosten van ons land.

In ronde cijfers heeft zij in de afgeloopen 10 jaren gedestrueerd : 53.000 runderen,
49.000 kalveren, 197.000 nuchtere kalveren, 11.000 paarden, 5000 veulens, 66.000
varkens, 85.000 biggen, 53.000 schapen en 25.000 geiten, in totaal ongeveer 534.000
vee-cadavers, tezamen met het afgekeurde vleesch en slachtafvallen 54 millioen
kg materiaal.

Haar ophaal-auto\'s hebben in die 10 jaren daarvoor moeten afleggen een afstand
van 6.846.000 km. of 171 maal den omtrek van de aarde.

De resultaten van dezen arbeid, het onschadelijk maken van ziektekiemen bevat-
tende cadavers, zijn, aldus het bericht in de N. R. Ct., o.a. wel gebleken door een
sterke daling van de leverbotziekte bij het vee. Bij schapen daalde het percentage,
blijkens gegevens van de inspectie in Friesland, van 24% tot 0.64% in 1935 en
bij runderen van 16% tot 4,27%.

Nu gebleken is dat de regeering de gemeenten, welke tot nu toe voor den vleesch-
keuringsdienst nog niet zijn aangesloten bij een destructiebedrijf, heeft aangeschreven,
dat van verlenging van dispensatie van den wettelijken eisch geen sprake meer zal
kunrten zijn, is getracht te Gieten (Dr.), onder leiding van de directie der export-
slagerij der firma Udema en Zonen, een destructiebedrijf te stichten op den voet
van het soortgelijk bedrijf van de N.T.F. te Bergum (Fr. ). De meeste gemeente-
besturen hebben echter aan aansluiting bij de N.T.F. te Bergum de voorkeur ge-
geven, en een gering aantal bleek slechts bereid bij de inrichting te Gieten aan te
sluiten. Deze laatsten hebben thans bericht ontvangen, dat de plannen, wegens te
geringe deelneming, niet zullen doorgaan.

Met algemeene stemmen heeft de raad van Heer Hugowaard besloten toe te treden
tot een gemeenschappelijke regeling met 33 andere gemeenten voor de destryctie
van afgekeurd vee en vleesch en daartoe gebruik te maken van den destructor en
noodslachtplaats te Schagen.

Aangenomen werd verder het voorstel van B. en W. tot oprichting van een op-
haaldienst, terwijl na uitvoerige besprekingen werd goedgevonden, dat dit werk
in het openbaar zal worden aanbesteed.

De gemeenteraad van Nieuwe Niedorp heeft besloten tot splitsing over te gaan van
den bestaanden vleeschkeuringsdienst, Kring Barsingerhorn, en tot het aangaan
van een gemeenschappelijke regeling met andere gemeenten tot exploitatie van een
destructor en noodslachtplaats.

De gemeenteraad van Olst heeft, conform een voorstel van B. en W„ besloten
in beroep te gaan bij de Kroon van een besluit van Gedep. Staten, waarin de door
den raad vastgestelde verlaging van het salaris van den keuringsveearts-hoofd van
dienst, niet wordt goedgekeurd. de G.

De Duitsche Regeering heeft aan Dr. Otto Nieschulz, als bewijs van waardeering
van zijn onderzoekingen op het gebied der tropische dierziekten, de titel van Pro-
fessor verleend.

Ten behoeve van een onderzoek over „lal" (blèr, brul, enz.) zal ik gaarne levers
van aan deze ziekte gestorven kalveren ontvangen. Ik ben daarom zoo vrij om de
dierenartsen, die daartoe in de gelegenheid zijn, beleefd te verzoeken mij hiermede
van dienst te zijn. Een hoeveelheid van 100 a 200 gram is voldoende.

Vei zending zoo versch mogelijk, liefst in een goed sluitende flesch, waarin een
weinig spiritus dilutus werd gegoten, is gewenscht. B. Sjollema.

Geslaagd voor het Candidaats-examen Veeartsenijkunde (tweede gedeelte) :
C. Botelier en D. Frielink.

De zomervergadering zal worden gehouden op Zaterdag 23 Mei a.s., v.m. 10 uur,
in het Gemeente Ziekenhuis aan den Zuidwal te \'s-Gravenhage.

Ir. G. W. Harmsen : Bacteriologische moeilijkheden bij het kweeken van groote
hoeveelheden wortelknolletjes organismen.

Dr. Ir. K. T. Wieringa : Het voortgezette onderzoek van wijlen Prof. Dr. N. L.
Söhngen over het verdwijnen van koolzuur en waterstof onder anaërobe voorwaarden.

Dr. F. C. Gf.rretsen: Iets over den invloed van sporen mangaan op het weerstands-
vermogen van de haverplant tegenover het aantasten door bacteriën.

Ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan der Vereeniging zal een gemeenschappe-
lijk noenmaal worden gehouden, waarna in den namiddag de herdenkingsbijeen-
komst zal plaats hebben ; hierin zullen spreken :

Prof. Dr. P. C. Flu : Over de verdere lotgevallen der Vereeniging en Prof. Dr. A. J.
Kluyver : De wereld der microben : Verleden, heden en toekomst.

Het Bestuur deelt mede, dat op Vrijdag 22 Mei, des avonds 8 uur in Hotel ,,des
Pays Bas" de Heer J. M. Dijkstra, dierenarts te Kollum (Fr.) een lezing zal houden
over „Het verband tusschen landbouw en veeteelt in Friesland en de fabriekmatige
zuivelbereiding".

De kommissie der „Journées médicales de Paris" zal, tijdens de Internationale
Tentoonstelling te Parijs in 1937, van 26—30 Juni, een tentoonstelling, demon-
straties en voordrachten organiseeren, toegankelijk voor buitenlandse artsen, dieren-
artsen, apothekers, biologen en chemici, tegen betaling van 50 francs. Adres : 18
Rue de Verneuil, Paris 7e.

Van de N.V. Koninklijke Pharmaceutische Fabrieken voorheen Brocades-Stheeman
& Pharmacia, ontvingen wij de prijscourant 1936 van verband-benoodigdheden,
vervaardigd in hun Verbandwatten- en pleisterfabriek te Nijmegen : verschillende
verbanden en pleisters, o.a. brocaplast, brocaplast-wondverband, brocaplast-
elastisch drukverband, cellona-gipswindsels, enz.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i Maart niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 7 (7) eigenaars, waarvan in Groningen bij (3) ; Drenthe
bij (1) ; Overijsel bij 1 ; Gelderland bij 1 (1) ; Noordholland bij 5 ; Zuidholland bij
(2) eigenaars.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 45 gevallen bij 9 eig.
(846 bij 46 eig.) ; waarvan in Groningen (112 bij 2 eig.) ; Friesland (85 bij 9 eig.) ;
Drenthe (400 bij 13 eig.) ; Overijsel 1 (11 bij 3 eig.) ; Gelderland 34 bij 6 eig. (108
bij 8 eig.) ; Utrecht 6 bij 1 eig. (107 bij 6 eig.) ; Zuidholland 4 bij 1 eig. (20 bij 4
eig., waarbij 5 paarden van t eig.) ; Noordbrabant (3 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 218 gevallen bij 10 eig. (277 bij 28 eig.), waarvan in Gro-
ningen i (14 bij i eig.) ; Friesland (38 bij 8 eig.) ; Drenthe (27 bij 9 eig.) ; Overijsel
4 bij 2 eig. (8 bij 2 eig.) ; Gelderland 9 bij 1 eig. (41 bij 4 eig.) ; Utrecht 21 bij 3 eig.
(125 bij 3 eig.) ; Noordholland 43 bij 2 eig. (24 bij 1 eig.) ; Zeeland 140 bij 1 eigenaar.

Anthrax : 15 gevallen bij 13 eig. (3 bij 3 eig.), waarvan in Friesland 4 bij 3 eig. ;
Drenthe 1 ; Overijsel 2 bij 2 eig. ; Gelderland 3, waarbij 1 paard, bij 2 eig. ; Utrecht
i (1) ; Noordholland 2 bij 2 eig. ; Zuidholland 1 (2 bij 2 eig.) ; Limburg 1 geval.

Verhuisd : Dr. B. J. C. te Hennepe, van Diergaardesingel naar Heemraadssingel
84, Rotterdam.

Dr. H. H. Scholten, van Dijk A. 43, naar Heesterhof A. 507, Olst
H. v. d. Berg, van Beestenmarkt naar Eekwal 10 Zwolle, tel. 2703.

E. Brouwer, Over den invloed van een verhooging van het baseoverschot der
rantsoenen op zuurbase-evenwicht, gezondheidstoestand en opbrengst van melk-
koeien. \'s Gravenhage, Aig. Landsdrukkerij, 1936. 8°. 40 blz. m. ill. ƒ 0.50
Verslagen van landbouwk. onderzoekingen. 41C.

E. Brouwer en N. D. Dijkstra, Over den invloed van gras, geënsileerd zonder
toevoeging van mineraal zuur in vergelijking met hooi op het zuurbase-evenwicht
van het rund. \'s Gravenhage, Alg. Landsdrukkerij, 1936. 8°. 12 blz. ƒ0.25

J. M. Dijkstra, Een beschrijving van het verband, dat tusschen landbouw en
veeteelt in Friesland en de fabriekmatige zuivelbereiding in hare verschillende vor-
men bestaat en van den invloed, dien de verplaatsing van het zuivelbedrijf van de
boerderij naar de fabriek op de ontwikkeling van landbouw en veeteelt in deze
provincie heeft uitgeoefend. Leeuwarden, Noord-Nederl. Boekhandel, 1936. 8 .
211 blz. m. ill. ƒ i .40

iste Jaarboekje over voederbouw. Uitg. door het Nat. Comité voor groenvoeder-
bouw. [NaCoVo]. \'s Hertogenbosch, Zuid-Ned. Drukkerij, 1936. 8°. 135 blz. ƒ 0.50
NaCoVo-boekje. No. 5 A.

C. A. M. Spruyt, De tuimelaarrassen. Volledige beschrijving van alle rassen
met uitvoerigen standaard. Gouda, Koch en Knuttel, 1936. 8°. V 771 blz. met
271 foto\'s, 25 teeken. en 1 kleurenpl. /9-50

Varkensstamboek voor Gelderland. All. 9. 1933—1934. z. pl. 1935. 8°. 422 blz.

M. Vermeirf., West-Vlaanderen. Een geschiedkundige schets. Brugge, Verbeke-
I.oys, 1935. 8°. 650 blz. m. afb.

Uitg. bij het 50 jarig bestaan van den Eigenaars- en Landbouwersbond van Brugge.
Meddelanden fr&n veterinarhögskolan i Stockholm. Arg. 9. 1933/1934. Uppsala
etc. 1934. 8°.

hatalog över Kgl. veterinarhögskolan, lasaret 1935—36. Stockholm, Zetter-
ström og Persson, 1936. 8°. 32 S.

J. Nattan, La chèvre. Paris, Libr. Agricole de Ia Maison Rustique, 1936. KI.
8°. 252 p. fr. 12.—

Berigaud, Les coupes de boucherie du boeuf, envisagées du pointe de vue de
1\'anatomie. Dun-le-Palleteau, Auteur, 1936. 8°. fr. 15.—

A. VV. Sampson and H. E. Malmsten, Stock-poisoning plants of California. Ber-
keley, Coll. of Agric., 1935. 8³. go p. w. 20 fig.

Univ. of California. Coll. of Agr. Agr. Exp. Stat. Bull. No. 593.
M. W. Emmel, The etiology of fowl paralysis, leukemia and allied conditions
in animals. Gainesville, Agr. Exp. Stat., 1935. 8°. 59 p.
Univ. of Florida. Agr. Exp. Stat. Bull. No. 284.

A. Mighell, Changing status of the Iowa dairy industry. Ames, Agr. Exp. Stat.,
\'935- 8°. 56 p. w. 17 fig.
Iowa State Coll. of Agr. Agr. Exp. Stat. Bull. No. 338.

Improved market type in poultry breeding stock. [By G. Robertson a. o.]. Ottawa,
[J. O. Patenaude], 1935. 8°. 12 p. w. 8 pl.

S. Orla-Jensen, N. C. Otte and A. Snog-Kjaer, The vitamin and nitrogen
requirements of the lactic acid bacteria. Köbenhavn, Levin and Munksgaard,
\'93⁶- 4°- 52 P-

D. Kgl. Danske vidensk. Selsk. skrifter, naturv. og math. Afd. g Rackke, t. 6,
no. 5.

C. W. Dodce, Medical mycology, fungous diseases of men and other mammals.
London, Kimpton, 1936. Gr. 8°. 900 p. Sh. 42.—

E. C. Ash, The Pekingese : the Scottish Terrier. London, Cassell, 1936. Kl. 8 \'.
160 p. Sh. 3.6

R. H. Davis, The more I admire dogs. True tales about man\'s best friend. Lon-
don. Appleton, 1936. Kl. 8°. 110 p. \' Sh. 4.6

Our Friends the Lakeland and Border Terriers. Ed. bv R. Johns. London, Methuen,
1936. Kl. 8°. VIII 87 p. Sh. 2.6

E. G. Ash, This doggie business. London, Hutchinson, 1936. Kl. 8°. XII1
215 p.w. ill. Sh. 3.6

Feathered world year book and poultry keepers\' guide for 1936. Ed. by 0. C.Lewer
and A. P. Thompson. 25th year. London, Feathered World, 1936. Kl. 8°. 287 p.

D. H. Udai.l, The practice of veterinary medicine. New ed. Ithaca, Author,
1936. 8°. W. 81 ill. $ 5-

The Canadian record of performance for pure-bred dairy cattle. Regulations, stan-
dards and records of cows qualified for registration. Rep. No. 27. Ottawa. 1935.
8°. 2.5 p.

C. B. Lane and B. W. Hammer, Effect of lacto-bacillus casei on the nitrogenous
decomposition and flavor development in cheddar cheese made from pasteurized
milk. Ames, Agr. Exp. Stat., 1935. 8°. 40 p.

Reduction of acetylmethylcarbinol and diacetyl to 2, 3-bulylene glycol by the
citric acid fermenting streptococci of butter cultures. By W. B. Hammer a. o. Ames,
Agr. Exp. Stat., 1935. 8°. 30 p.w. 4 fig.

B. Grzimek, Tierärztliche Geflügelbehandlung. Berlin, F. Pfenningstorff, 1936.
Gr. 8°. 48 S. m. 23 Abb. M. 1.80

M. Küpfer, Beiträge zur Erforschung der baulichen Struktur der Backenzähne
des Hausrindes (Bos taurus L.). Die Prämolar- und Molarentwicklung auf Grund
röntgenol., histogenet. und morphol. Untersuchungen. Die gegenseitigen Beziehungen
der einzelnen Gebisskonstituenten und ihre Heranziehung zur physiol. Leistung.
Zürich, Gebr. Fretz, 1935. 4⁰. LXIV 218 S. m. zahlreichen Photo- litho- und
Tiefdr. Taf. sowie Fig. und Schemen im Text. Fr. 40.—

H. Pohl, Ratgeber des Viehverteilers. Ein Handbuch für den prakt. Vieh- und
Pferdehändler über die wichtigsten Berufsfragen des täglichen Lebens. Berlin,
Allg. Viehhandels-Zeitung, 1936. 8°. 96 S. M. t.

Die Ernährung. Zeitschrift für das gesamte Ernährungswesen in Forschung, Lehre
und Praxis. Hrsg. von der Dt. Ges. f. Ernährungsforschung. . . . Red. : O. Flössner,
H. Erlel. Bd. 1. 1936. H. 1. März. Leipzig, J. A. Barth, 1936. Gr. 8°. 52 S.

R. Moser und A. Sciuchetti, Allgemeine Tierzucht. Neubearb. Frauenfeld,
Huber, 1936. 8°. 95 S. m. 39 Abb. Fr. 3.40

E. Zander, Bienenkunde im Obstbau. Stuttgart, Ulmer, 1936. 8°. 46 S. 111.
23 Abb. M. 1.20

H. Bloech, Die Ausfuhrleistung der Ostpreussischen Landwirtschaft und die
Zusammensetzung ihrer Betriebseinnahmen unter bes. Berücksichtigung der Rind-
viehzucht und Milchwirtschaft. Berlin, P. Parey, 1936. 8°. M. 8.20
Berichte über Landwirtschaft, 109. Sonderheft.

G. Jürgens, Grundlagen der Epidemiologie. Leipzig, J. A. Barth, 1936. Gr. 8°.
IX 165 S. M. 7.50

B. Hatschf.k und G. Cori, 15 Tafeln nebst Anleitungen zum Sezieren von aus-
gewählten Tierformen. Prag, Calve, 1936. Gr. 8°. 39 S. m. Abb. Kc. 15.—
Aus : Elementarkurs der Zoologie, hrsg. von I. Cori.

B. Blancke, Die Buchführung des Geflügelzüchters. Neubearb. von J. Schneider.
Leipzig, Hachmeister und Thal, [1936], Kl. 8.3t S. M. 0.35

Erfolgreiche Hühnerwirtschaft. Anleitung zur Aufzucht und Pflege von Hühnern
zwecks gewinnbringender Eiererzeugung. Verf. von J. A. Steiner unter Mitarb.
von O. Hübner. M. Beitr. von W. Liebscher und H. Lukacs. Wien, Steyrermühl, [1936].
Kl. 8°. 276 S. m. 30 Abb. M. 2.10

M. A. Schiemann, Die Aufzucht der Kälber. Red. von J. Wagner. Engels, Deut-
scher Staatsverlag, 1935. 8°. 107 S. m. Abb. Rbl. 1.75
J. Adolph, Der Schutz des Tieres im Deutschen Recht. Würzburg, Triltsch,
1936. 8°. VI 64 S. M. 2.50
Jur. Diss. Breslau.

Wünschelrutenversuche an der Tierärztlichen Hochschule Hannover (Regional«.
Krankheitsdiagnose, Erdstrahlen und Wasseradern in \'Tierstallungen. Einfluss auf
Wachstum und Virulenz von Krankheitserregern). Von R. Götze und H. Miessner.
Hannover, M. und H. Schaper, 1936. Gr. 8". 87 S. m. 54 Abb. u. 12 Tab. M. 1.50
Aus : Deutsche Tierärztl. Wochenschrift. Jg. 44. 1936. H. 1—4.
Handbuch der vergleichenden Anatomie der Wirbeltiere. Hrsg. von L. Bolk, E.
Göppert u. a. Bd. 4. Berlin u.s.w., Urban und Schwarzenberg, 1936. 4". XII
10)6 S. m. 696 z. Tl. mehrfarb. Abb. im Text. M. 132.—

H. Geyer, Das Aquarium. Anleitung zur Anlage und Unterhaltung des Süss-
wasseraquariums. Neudr. Leipzig. Hachmeister und Thal. [1936]. Kl. 8°. 48 S.
in. 20 Abb. M. 0.35

A. Kirchner und J. Schneider. Die künstliche Brut und Aufzucht. Neudr.
Leipzig, Hachmeister und Thal, [1936J. Kl. 8 . 35 S. m. 30 Abb. M. 0.35

Görte-Scheibner, Leitfaden des Hufbeschlages. 8te Aufl. Neu bearb. von
0. Scheibner. Hannover, M. und H. Schaper, 1936. 8 . M. Abb.

Veterinär-medizinische Nachrichten. ,Jg. 1936. Nr. 1. Leverkusen, Behringwerke,
1936. 8°. 20 S. m. Abb.

Sellif.r, Anomalies des organes génitaux chez les génisses jumelles de mâles.
Thèse de Lyon. 1936.

Devos, De la valeur sélective de l\'angle costal de Duerst. Thèse de Lyon. 1936.
Beaumont, Contribution à l\'étude des viandes fiévreuses et des viandes saig-
neuses. Thèse de Lyon. 1936.

Compte, Recherches thérapeutiques sur les dermatoses parasitaires canines.
Thèse de Lyon. 1936.
Blanc, L\'avoine, ses altérations, son appréciation. Thèse de Lyon. 1936.
Gauchot, De Tétiologie et du traitement de l\'ictère des muletons. Thèse de
Lyon. 1936.

Maestracci, Des essences en thérapeutique. Thèse de Lyon. 1936.
Meulle, Le mouton à travers les âges. Aperçu historique. Thèse de Lyon. 1936.
Mlrciani, L\'achondroplasie chez les animaux domestiques. Thèse de Lyon. 1936.
Bonanos, Le buffle en Grèce. Thèse de Paris. 1936.

E. Meier, Die Beeinflussung der Diphtherieimmunität durch Vitaminfütterung
und Höhensonnenbestrahlung bei Meerschweinchen. Inaug.-Diss. Münster. 1935.

E. Gärtner, Tierexperim. Untersuchungen über die Behandlung von Strepto-
kokken- und Pneumokokkeninfektionen mit Omnadin unter bes. Berücksichtigung
der Serumbakterizide. Inaug.-Diss. Münster. 1935.

A. Runck, Untersuchungen über die Einwirking von Ameisengift, Bienengift,
Schlangengiften und Ameisensäure verschiedenen Verdünnungsgrades auf die
Refraktion von Kaninchenaugen. Inaug.-Diss. Erlangen. 1935.

G. S. Lamann, Dressurversuche an Meerschweinchen. (Geschmacksdressuren,
Ortsdressur und Dressuren auf Graustufen). Inaug.-Diss. Greifswald. 1935.

W. Gleichmann, Tierzüchterische Untersuchungen in einem Thüringer Wirt-
schaftsgeflügelhof. Inaug.-Diss. Jena. 1935.

G. Jänisch, Untersuchungen über einige die Gestalt der Laktationskurve bei
schwarzbunten Niederungskühen beeinflussende Faktoren. Zugl. ein Beitrag zur
Bewertung der Kurzkontrolle der Milchleistung. Inaug.-Diss. Breslau. 1935.

A. Moser, Ein Beitrag zur Frage der zweckmässigen Gestaltung der Fett-Mast-
leistungsprüfung, untersucht an der Rasse des veredelten deutschen Landschweines.
Inaug.-Diss. Giessen. 1935.

K. Rupprecht, Statistische Erhebungen über die Häufigkeit von Gebissano-
malicn beim Pferde. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

R. Holler, Blutdruckmessungen an Pferden nach geringen Gaben von Chloral-
hydral. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

W. Obiger, Ein Beitrag zur Frage der Aetiologie der toxischen Leberdystrophie
bei Hund und Katze. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

K. Künzer, Versuche über den Einfluss eines jodierten F\'utterkalkmineralsalz-
gemisches auf die Milchmengen mitteldeutscher Höhenrinder. Inaug.-Diss. Leip-
zig. 1936.

S. Stöcker, Der tuberkulöse Primärkomplex beim Jungrind nach Untersuchungen
am Material des Schlachthofes zu Dresden. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

P. Marais, Untersuchungen über den Sexualzyklus bei Merinoschafen. Inaug.-
Diss. Leipzig. 1936.

E. Bauer, Die Tonsillentuberkulose beim Schweine nach Untersuchungen des
Materials am städtischen Vieh- und Schlachthof in Zwickau. Inaug.-Diss. Leip-
zig. 1936.

H. Döhler, Untersuchungen mit Kupfersulfat an Hühnern und Tauben, insbes.
unter Berücksichtigung von mit Kupfersulfat gebeiztem Weizen. Inaug.-Diss.
Leipzig. 1936.

A. Beck, Zur Histologie der Silberfuchshoden unter bes. Berücksichtigung der
Spermatogenese. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

K. Welsch, Das Differentialblutbild bei chirurgischen Erkrankungen. Inaug.-
Diss. Leipzig. 1936.

J. Kaden, Beitrag zur Kenntnis der Erkrankungen des Kniegelenks beim Pferd
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

Mededeelingen van den Veeartsenijkundigen Dienst.
(Uit de Laboratoria der Rijksseruminrichting te Rotterdam).

SCHADELIJKE GEVOLGEN DOOR HET VOEDEREN VAN
LIJNZAAD OF LIJNMEEL AAN VOLWASSEN PAARDEN

Het is reeds lang bekend, dat uit lijnzaad en lijnmeel, wanneer deze
stoffen met water aangemengd worden, een voor dieren en wel speciaal
voor jonge kalveren schadelijke stof kan ontstaan. Door Dr. W. Schut,
destijds scheikundige aan de Rijksseruminrichting, zijn in 1918 onder-
zoekingen gedaan aangaande dit onderwerp. Na dien tijd zijn speciaal
van Fransche zijde belangrijke mededeelingen gepubliceerd over de
toxische werking van lijnmeel en lijnzaad. In een dezer publicaties, nl.
van Nicolas-Tapernoux en Vuillaume, kan men vrijwel alles vinden,
hetgeen omtrent het onderwerp van belang is en tevens worden be-
langrijke chemische zaken behandeld (twee van de onderzoekers waren
scheikundig onderlegd).

Een andere belangrijke publicatie is die van Détrez en Salomf.,
waarin ziektegevallen bij paarden en runderen worden beschreven,
welke volgens de schrijvers veroorzaakt waren door het voederen van
lijnzaad, hetwelk een hoog gehalte aan HCN bevatte. Het is alleszins
begrijpelijk, dat het toeschrijven van ziektegevallen aan het voederen
van lijnzaad of lijnmeel voor de veehouders in het algemeen niet gemak-
kelijk aannemelijk is. Beide stoffen toch zijn uitstekende voedermiddelen,
die reeds jaren gebruikt worden en waarvoor door de veehouders, in
verband met de reputatie van dit voedermiddel, gaarne een hoogeren
prijs per eenheid betaald wordt. Een ongunstige bijkomstigheid is echter
dat in het lijnzaad en lijnmeel een glucoside voorkomt, waaruit onder
bepaalde omstandigheden een schadelijke stof gevormd kan worden.
Niet alleen in lijnzaad, doch ook in planten behoorende tot de families
van de Rosaceae en Papilionaceae komt een soortgelijke stof (hété-
reside) voor. Het glucoside, hetwelk in elk lijnzaad voorkomt, heeft
men Linamarine genoemd naar aanleiding van den Latijnschen naam
voor het lijnzaad (Linum usitatissimum). Het Linamarine is een in
olie onoplosbare stof en dus blijft bij het extraheeren of uitpersen
van het lijnzaad dit glucoside in het restant achter. Naast het
Linamarine komt in het lijnzaad en lijnmeel een diastase, het zooge-
naamde linase voor. Wordt nu het linase door middel van water in
verbinding gebracht met het Linamarine, dat splitst dit laatste zich in
glucose (C₆H₁₂0₆), aceton (CH₃CoCH₃) en blauwzuur (HCN). Speci-
aal de laatstgenoemde stof heeft, wat het veroorzaken van ziekte bij
dieren en menschen betreft, een onaangename reputatie. Proefonder-
LXIII 34

vindelijk is bewezen, dat de ontwikkeling van het HCN het snelst
plaats heeft wanneer de temperatuur 37 a 38° C. bedraagt. Zooals
boven reeds geschreven is, komt het Linamarine in elk lijnzaad of lijn-
meel voor, maar toch vormt zich uit de eene soort veel meer HCN dan
uit de andere. De meer of minder sterke ontwikkeling van het HCN
schijnt af te hangen van verschillende omstandigheden, zooals b.v.
de landstreek waar het lijnzaad gegroeid is, de ouderdom van het
lijnzaad, de weersomstandigheden gedurende den groeitijd en de be-
mesting van het bouwland. Verder is bekend, dat uit het zaad van de
geelbloeiende plant veel minder HCN kan afgesplitst worden dan uit
dat van de blauwbloeiende. Door middel van een eenvoudige chemische
reactie kan de aanwezigheid van blauwzuur in het te onderzoeken
materiaal aangetoond worden. Ten behoeve van deze reactie wordt
100 gram lijnzaad of lijnmeel met water gemacereerd, vervolgens het
mengsel in een kolf gedaan en gedurende eenigen tijd in de broedstoof
bij 37⁰ C. geplaatst. Als reagentia gebruikt men een stukje filtreer papier,
gedrenkt in picrinezuur, hetwelk aan den binnenkant van de stop,
waarmede de kolf afgesloten wordt, bevestigd is. De snelheid en inten-
siteit, waarmede de kleurverandering van het filtreerpapier optreedt,
zouden een aanwijzing zijn voor de meerdere of mindere hoeveelheid
HCN, welke uit het te onderzoeken materiaal gevormd kan worden.
Naast deze minder nauwkeurige reactie kan men ook quantitatieve
bepalingen doen.

Wanneer nu vast staat, dat uit lijnzaad een giftige stof gevormd kan
worden, dan is het van belang om te weten welke dosis een toxische
werking kan uitoefenen. Dat omtrent de toxische dosis geen eenstemmig-
heid in de literatuur heerscht, blijkt duidelijk uit de verschillende
hoeveelheden, die opgegeven worden. Zoo vermelden Nicolas, Taper-
noux en Vuillaume, dat 1 mgr. voor een paard, 1,5 mgr. voor een rund
en 2 mgr. voor een schaap, alles per kg levend gewicht, de toxische
doses zijn. Détrez en Salomé geven echter op, dat een hoeveel-
heid van 2 mgr. per kg levend gewicht voor een paard eerst nadeel ig
is. Anderen daarentegen beweren, dat zij met een hoeveelheid van 3^4
mgr. per kg levend gewicht bij het rund geen ziekteverschijnselen
konden opwekken. Opmerkelijk is, dat in de Fransche literatuur veel
hoogere gehalten aan blauwzuur worden opgegeven van het lijnzaad
dan in ons land. In Nederland vindt men maar zelden gehalten van
25 mgr., terwijl in Frankrijk gehalten worden opgegeven, varieerende
van 32—70 mgr., alles berekend op 100 gram lijnmeel. Aangezien het
niet onmogelijk was, dat de manier van onderzoek een rol speelde bij
het aanmerkelijk verschil in gehalten aan HCN, is hiernaar een onder-
zoek ingesteld, en toen bleek dat de bepaling volgens de Fransche
methode inderdaad hoogere uitkomsten gaf dan met de methode,
welke in ons land gebezigd wordt. Evenwel weiden toen toch niet die
hooge uitkomsten verkregen, welke in de Fransche literatuur worden
vermeld. Zonder nu verder op deze chemische kwestie nader in te gaan.

is het toch voldoende bekend, dat ziektegevallen door het voederen
van lijnzaad, eventueel lijnmeel, onder bepaalde omstandigheden kun-
nen optreden. Het schijnt zelfs, dat bij de monogastriden de ziekte-
gevallen veelvuldiger optreden dan bij de polygastriden. Bij de laatst-
genoemden, die het opgenomen voedsel nadien nogmaals kauwen,
kan tijdens dit proces een gedeelte van het gevormde vluchtige HCN
ontwijken. Wanneer nu vergiftigingsverschijnselen door het voederen
van lijnzaad zullen optreden, is een eerste vereischte, dat door het be-
treffende dier een voldoende hoeveelheid lijnmeel of lijnzaad, wordt
opgenomen. Verder moet uit dit opgenomen lijnzaad binnen korten
tijd een voldoende hoeveelheid HCN gevormd worden, en in de derde
plaats moet de zuurgraad van de maag gering zijn, omdat bekend is
dat hierdoor de vorming van HCN wordt bevorderd of althans niet
tegengehouden wordt. Hoe geringer de zuurgraad, des te gemakkelijker
wordt het HCN gevormd en dientengevolge is het gevaar voor het
ontstaan van vergiftiging grooter.

Welke zijn nu de symptomen van een HCN-vergiftiging ? In de
medische literatuur wordt er op gewezen, dat het blauwzuur een echt
vergift is voor het centrale zenuwstelsel, zoodat dan ook zenuwverschijn-
selen als b.v. spiertrillingen, vermindering van de gevoeligheid, onzekere
gang, moeilijke ademhaling, zwakke pols enz. op den voorgrond treden.
In de meeste gevallen heeft de vergiftiging, hetzij deze toevallig of moed-
willig plaats heeft, een doodelijk verloop. Toch zijn ook wel gevallen
bekend met een meer chronisch verloop, b.v. in fabrieken waar poets-
middelen gemaakt werden en waarbij na een ingestelde behandeling
de vergiftigingsverschijnselen verdwenen.

Evenals in de medische literatuur wordt er ook in de veterinaire op
gewezen, dat men hoofdzakelijk verschijnselen ziet van de zijde van
het centrale zenuwstelsel. Ook bij de dieren heeft de vergiftiging, evenals
bij den mensch, een acuut verloop en is de mortaliteit dan ook groot.
Dit neemt evenwel niet weg, dat men in Frankrijk bij dieren vergif-
tigingen heeft geconstateerd, waarbij het verloop niet zoo acuut was
en waarbij in sommige gevallen zelfs herstel is opgetreden. De symp-
tomen, welke door Détrez en Salomé bij paarden zijn waargenomen,
zijn de volgende : zwakke doch regelmatige pols, soms moeilijke expi-
ratie, iets rood gekleurde slijmvliezen, normale reflexen, normale
lichaamstemperatuur en verlammingen.

Gedurende het voorgaande jaar werd een tweetal ziektegevallen
waargenomen, waarvoor geen specifieke oorzaak kon worden gevonden.
Naar aanleiding van de hierboven vermelde symptomen wordt het niet
uitgesloten geacht, dat bij de hieronder beschreven ziektegevallen bij
paarden en runderen het gevoederde lijnzaad een rol heeft gespeeld
en dat men althans de mogelijkheid daarvoor niet geheel en al mag
verwaarloozen. Men zou dan derhalve te doen gehad hebben met een
niet-doodelijk verloopende intoxicatie, veroorzaakt door HCN.

plotseling opgetreden ziekte onder paarden van een landbouwer in
de provincie Zuid-Holland. Bedoelde dieren waren reeds eenige dagen
lijdende aan een aandoening van de voorste luchtwegen, waarvoor
geen deskundige hulp was ingeroepen, aangezien de eigenaar meende,
dat hij door het voederen van geweekt lijnzaad de verschijnselen wel
kon verhelpen. Nadat gedurende een week een flinke hoeveelheid lijn-
zaad verstrekt was, toonde een tweetal paarden een meer of minder
sterken paretischen gang, terwijl een derde dier liggende in den stal
werd aangetroffen. Bij nader onderzoek bleek, dat dit dier niet zonder
hulp kon opstaan, hoewel hiervoor voldoende ruimte ter beschikking
stond. Dientengevolge was men genoodzaakt het met behulp van een
takel op te hijschen. Nadat het dier voldoende hoog was opgetakeld,
bleek dat het met eenige hulp wel kon staan, zoodat dus waarschijnlijk
de fout alleen schuilde in het zich niet kunnen opheffen van den bodem.
Bij alle drie de paarden werden verder afwijkingen gevonden als beschre-
ven zijn in de Fransche literatuur, n.1. rood gekleurde slijmvliezen,
zwakke regelmatige pols, spiertrillingen, normale lichaamstemperatuur
en normale reflexen. Omtrent de ademhaling kon moeilijk een verge-
lijking gemaakt worden, omdat de dieren tevens lijdende waren aan
een laryngitis en men in zoo\'n geval dus niet kan uitmaken, of de fre-
quente ademhaling een gevolg is van de aandoening van de larynx,
dan wel het gevolg was van het blauwzuur.

In deze gevallen is een vergelijking gemaakt tusschen de verschijn-
selen, welke men in Frankrijk bij paarden zag en die, welke in ons
land zijn opgemerkt. Het onderzoek zou niet volledig geweest zijn,
wanneer niet tevens het gevoederde lijnzaad in het onderzoek was
betrokken ; temeer was dit het geval omdat de eigenaar juist aan de
drie genoemde paarden een extra hoeveelheid, in totaal p.m. 3 kg
per dier en per dag, had verstrekt. Door het chemisch onderzoek werd
vastgesteld, dat uit het betreffende lijnzaad 18,5 mgr. HCN per 100 gram
kon worden gevormd, zoodat dus ieder paard per dag ongeveer 555 mgr.
HCN kreeg, hetgeen in verband met het levende gewicht van de dieren
ongeveer 1 mgr. per kg lichaamsgewicht bedroeg. Deze hoeveelheid
wordt door sommige Fransche onderzoekers als toxisch beschouwd
voor paarden. Hoewel het niet definitief bewezen is, dat de verschijnselen
bij de paarden veroorzaakt zijn door het gevoederde lijnzaad, was het
toch wel opvallend, dat herstel van de dieren spoedig is opgetreden
nadat geen lijnzaad meer gegeven werd.

Een andere eigenaardige afwijking, n.1. een hevige zwelling van het
kossum, werd in het voorjaar van 1935 waargenomen bij een tiental
runderen van een veehouder, eveneens wonende in de provincie Zuid-
Holland. Ook in dit geval was aan de dieren overmatig veel lijnzaad
gevoederd, waaruit, zooals bij het chemisch onderzoek bleek, evenals
in het boven omschreven geval, veel blauwzuur (18,6 mgr. per 100 gram
lijnzaad) kon worden afgesplitst. De verschijnselen bij de dieren waren
niet van ernstigen aard, doch het plotseling ontstaan van de zwelling

van het kossum en dan nog wel bij verscheidene dieren, was voor den
eigenaar aanleiding om deskundige hulp in te roepen. Het ontstaan
van de genoemde afwijking kan aan verschillende omstandigheden
worden toegeschreven. Een zwelling van het kossum kan een gevolg
zijn van het kneuzen van dit gedeelte van het lichaam op den knieboom,
en verder als secundair verschijnsel bij het bestaan van een traumatische
pericarditis of gezwellen van tuberculeuzen aard in de omgeving van
het hart, waardoor in het laatstgenoemde geval druk op dit orgaan
ontstaat en dientengevolge een belemmering in de circulatie, hetgeen
weer aanleiding kan geven tot oedemen. Met vrij groote zekerheid
konden de drie genoemde oorzaken uitgesloten worden, omdat het in
de eerste plaats een tuberculose-vrijen stal betrof, het verder niet aanne-
melijk was dat een tiental dieren zich tegelijkertijd zouden gekneusd
hebben op den knieboom en het in de derde plaats evenmin aannemelijk
was dat een dergelijk aantal dieren op een stal lijdende zou zijn aan een
traumatische pericarditis. Bovendien werden geen andere ziekteverschijn-
selen opgemerkt en hadden de dieren geen verhooging van de lichaams-
temperatuur. Een andere mogelijkheid was nog, dat men in dit geval
te doen had met den exanthematischen vorm van de Wild und Rinder-
seuche, waarbij zwelling van het kossum kan ontstaan. Hoewel het niet
waarschijnlijk was, dat men met deze ziekte te doen had, temeer daar de
dieren koortsvrij waren, werd toch eenig vocht uit een gezwollen kossum
genomen en ingespoten bij een duif en een muis. Beide proefdieren zijn
in leven gebleven, zoodat er zeker geen ovale bacillen in het spel ge-
weest zijn. Behalve dat de dierproeven negatief uitvielen, vestigde het
verloop van de ziekte niet den indruk dat er een infectie, veroorzaakt
door een specifiek microörganisme, in het spel was. Zooals boven reeds
vermeld is, maakten de dieren geen zieken indruk en nadat de voedering
van het betreffende lijnzaad is gestaakt, zijn de zwellingen verdwenen,
zonder dat er een gedeeltelijke necrose of een andere pathologische
afwijking is opgetreden. Uit het voorgaande blijkt, dat voor de opgetre-
den zwellingen geen aannemelijke oorzaak is kunnen worden opgespoord.
Niet onmogelijk is echter, dat de groote hoeveelheid HCN een nadeelige
werking op het hart heeft uitgeoefend, tengevolge waarvan de zwelling
van het kossum bij verschillende dieren is ontstaan.

Indien een conclusie uit de beide beschreven ziektegevallen getrokken
mag worden, dan is het wel deze : dat het aanbeveling verdient om bij
voorkomende verlammingen bij paarden en het plotseling optreden
van oedemen aan het kossum bij eenige runderen van denzelfden
stal, aandacht te besteden aan het lijnzaad, eventueel lijnmeel, wanneer
een van deze in groote hoeveelheden gevoerd wordt.

Schrijver vermeldt eenige niet doodelijke vergiftigingsgevallen bij
paarden en koeien, veroorzaakt door het voederen van lijnzaad. Hij
wijst er op dat in lijnzaad en lijnmeel een glucoside (linamarine) en

een diastase (linase) voorkomt. Worden deze Stoffen door middel van
water met elkaar in verbinding gebracht, dan ontstaat door splitsing
glucose, aceton en blauwzuur (HCN). Het blauwzuur veroorzaakt de
vergiftigingsverschijnselen. Men moet bij het voederen van grootere
hoeveelhcden lijnzaad of lijnmeel met deze mogelijkheid rekening
houden.

1. Dr. Détrez et Dr. Salome. L\'intoxication du cheval par le tourteau de lin (Recueil de
Médécine vétérinaire, Tome III, 2, 3, pag. 156).

2. Nicolas, Tapernoux et Vuillaume. Contribution à l\'étude toxicologique du tourteaux
de lin cyano genetiques (Revue Vétérinaire, Tome 87, 1935, pag. 441).

3. Dr. L. van Itallie en Dr. H. G. Bylsma. Toxicologie en Gerechtelijke Scheikunde.

4. Koelsch und G. Seiffert. Chronische Vergiftigung durch Blausäure (Zeitschrift für
Hygiene und Infektionskrankheiten, 101, pag. 190, 1923).

5. Dr. L. Lewin. Gifte und Vergiftungen (Lehrbuch der Toxikologie, 1929, pag. 498).

8. Dr. W. Schut. Mededeelingen van de Rijksseruminrichting, deel I, afl. VII en
VIII, 1918.

Verfasser erwähnt einige nicht tödlichen Vergiftungen bei Pferden und Kühen,
verursacht durch Leinsamenfütterung. Er deutet darauf hin, dass Leinsamen und
Leinmehl ein Glykosid (Linamarin) und ein Diastase (Linase) enthalten. Falls die
beiden Stoffe in Wasser gelöst werden, so findet eine Zerlegung statt wobei Glykose,
Aceton und Blausäure (HCN) gebildet werden. Die Blausäure verursacht die Ver-
giftung. Man muss deshalb beim Füttern grösserer Mengen Leinsamen oder Leinmehl
dieser Möglichkeit Rechnung tragen.

The author describes some no fatal ending cases of poisoning in horses and cows,
due to feeding with linseed and linseed meal. He indicates that linseed and linseed
meal contain a glucoside (linamarine) and a diastase (linase). When these compo-
nents, dissolved in water, come into contact with each other, decomposition takes
place and glucose, acetone and hydrocyanic acid are formed. The hydrocyanic acid
causes the symptoms of poisoning.

When feeding great quantities of linseed and linseedmeal, these possibilities mus
be taken into account.

L\'auteur décrit quelques cas d\'empoisonnement non mortels chez des chevaux
et des vaches, causées par une nourriture de graine de lin et de farine de lin. L\'auteur
indique que les graines de lin et la farine de lin renferment une glucoside (la lina-
marine) et une diastase (la linase). Si ces deux matières, dissoutes dans l\'eau, entrent
en contact, une décomposition a lieu et il se forme du glucose, de l\'acétone et de l\'acide
cyanhydrique ; l\'acide cyanhydrique provoque les symptômes d\'intoxication.

Il faut tenir compte des ces possibilités en donnant une nourriture de grosse quant-
tités de graine de lin et de la farine de lin.

Uit het laboratorium van het Openbaar Slachthuis te Breda.
Directeur: J. J. MEIER.

Cholesteatomen worden bij oudere paarden vrij veel waargenomen,
en zijn ook in afmetingen dat zij ziekteverschijnselen veroorzaken, niet
zeldzaam. Professor Wester beschrijft in zijn nieuwe boek twee typische
voorbeelden hiervan. Onderstaand geval lijkt mij voor de casuïstiek van
voldoende belang om het te vermelden.

Het betrof een 12-jarig paard, dat op advies van den behandelenden
dierenarts wegens stille kolder werd opgeruimd. Bij sectie van de
hersenen bleken beide zijventrikels, die sterk uitgezet waren, volkomen
gevuld te zijn met een groote bruinachtige tumor, waarin met het bloote
oog de glinsterende cholesterinekristalletjes te zien waren. De grootste
afmetingen van elk cholestatoom bedroegen ongeveer g£ bij 4A bij
3 centimeter, terwijl ze samen ongeveer 120 gram wogen. De vaatplexus
naast de kleine hersenen bevatten slechts enkele cholesterine kristallen.

Bijgaande foto is een afbeelding van één der hersenhelften, de donkere
ovaal is de beschreven tumor.

Collega Boots had bij het leven de volgende symptomen waargeno-
men. De eigenaar had vroeger nooit iets bizonders gemerkt aan het

paard, dat hij al negen jaar gebruikte. De verschijnselen die nu plotseling
optraden, bestonden hierin, dat het paard een suffe indruk maakte,
geen aandacht schonk aan zijn omgeving, en als het niet geleid werd,
overal tegen aan liep. In de hoop dat rust genezing zou geven, is de
patiënt toen in de weide gedaan. Hier had het manegebewegingen naar
links gemaakt. De eetlust was iets verminderd.

Na een dag of tien weiden was het paard oogenschijnlijk weer her-
steld en de eigenaar besloot dan ook om er weer mee te werken. Een
half uur daarna dreigde het dier te zullen neervallen, en links en rechts
ondersteund is het toen naar de stal gebracht. Het was erg suf, dronk
flauwtjes en at zoo goed als niet. Het voedsel werd wel opgenomen, maar
het dier liet het ook weer uit de mond vallen. Éénmaal had de eigenaar
waargenomen dat het paard met het hoofd tegen de muur stond te
drukken, tengevolge waarvan de huid boven de oogen beschadigd was.
Andere excitatieverschijnselen zijn niet opgemerkt. Op advies van
collega Boots is daarna tot opruimen overgegaan.

Schrijver vermeldt de ziektegeschiedenis en het sectiebeeld van
een paard, dat tengevolge van Cholesteatomen in de zijventrikels, ver-
schijnselen van stille kolder had (sufheid, excitatie en manegebewe-
gingen).

Verfasser erwähnt den Krankheitsverlauf und das Sektionsbild eines Pferdes
das, infolge Cholesteatome in den Seitenventrikeln, Symptome von Dummkoller
(Mattigkeit, Aufregung und Manegebewegungen) zeigte.

The author describes the illness and post-mortem findings in a horse, which,
as a resuit of cholesteatomata in the lateral ventricles, inanifested symptoms of

hydroeephalus internus chronicus (dullness, excitation and movements in circles).

L\'auteur décrit Ia pathogénie et les lésions d\'autopsie d\'un cas de maladie chez
un cheval qui, par suite de cholestéatomes dans les ventricules latéraux, présentait
des symptômes d\'immobilité (assoupissement, excitation, tournements en cercle).

Schulemann *) wijst op de overeenkomst in structuur die er bestaat tusschen
kinine en de synthetische geneesmiddelen plasmochin en atebrin. Zij zijn alle drie
af te leiden van 6-methoxy-chinolin. In atebrin komt er nog een benzolring bij en
wordt het een acridinring.

De zijketen is in atebrin en plasmochin hetzelfde maar hun plaats is verschillend.
De plaats der zijketen is hetzelfde bij kinine en atebrin. Vb.

^J) Schulemann. The new synthetic drugs. réf. Trop. dis. bull. 1935, No. 11, p. 786.

Uit de afdeeling Infectieziekten van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.

FACTOR XIII VAN S. ENTERITIDIS VAR.ESSEN EN ZIJN
INVLOED OP DE SNEL AGGLUTINATIES IN DE PRAKTIJK
DER EENDENSALMONELLA BESTRIJDING

Als agglutinogeen-formule van S. typhi-murium vindt men in de
literatuur opgegeven IV, V, i, i, 2, 3 en van S. pullorum IX. Voor de
verklaring van deze teekens zij verwezen naar mijn vorige mede-
deelingen over eendensalmonellose (4, 5 en 6) en vooral ook naar het
artikel van van Dorssen (2) ; de in dat artikel geplaatste lijst van
het aantal Salmonella\'s (paratyphus bacillen) is ondertusschen met
enkele uitgebreid, o.a. dient daaraan toegevoegd te worden, de S. ente-
ritidis var.essen die bij de eend voorkomt en via het ei voedselvergif-
tiging bij den mensch kan geven. Onafhankelijk van elkaar werd deze
Salmonella van de eend onderzocht door Hohn und Herrmann (3)
en mij (7), het eindresultaat was hetzelfde namelijk dat het hier een
nieuwe variëteit betrof. Hohn und Herrmann onderzochten vooral
in biochemische richting, terwijl behalve een onderzoek over de dulcitol-
vergisting door mij een uitvoerig serologisch onderzoek werd ingesteld,
waardoor de agglutinogenen IX, g, o, m werden vastgesteld. Op grond
van Hohn und Herrmann en mijn bevindingen hoort deze nieuwe
vatiëteit thuis in de enteritidis-groep, zij is door Hohn und Herrmann
genoemd S. enteritidis var.essen.

Reeds van de eerste experimenten af, betreffende de eendensalmo-
nellose, waarbij gewerkt werd met de beide in ons land bij eenden
voorkomende Salmonella\'s, namelijk S. enteritidis var.essen en S. typhi-
murium, die tot voor kort in de literatuur een agglutinogeen formule
hadden zonder verwantschap namelijk IX g, o, m en IV, V, i, 1, 2, 3,
bleek mij, dat dikwijls een vaag of duidelijk wederzijdsch reageeren
waar te nemen viel. In mijn vorige publicaties werd hierop herhaaldelijk
gewezen ; ook S. pullorum bleek met S. typhi-murium dezelfde weder-
zijdsche agglutinatorische verwantschap te hebben, alhoewel ook daar-
van de agglutinogeen formule (IX) geen verwantschap toont met
S. typhi-murium (IV, V, i, 1, 2, 3). De oplossing voor dit verschijnsel is
thans gevonden ; het is gebleken dat er nog een extra agglutinogeen
factor bij S. enteritidis var.essen en S. pullorum voorkomt die ook
aanwezig is bij S. typhi-murium. Dat deze nieuwe factor, die XIII
genoemd dient te worden, moet bestaan, moge blijken uit de volgende
experimenten.

I. Van een kip lijdende aan chronische morbus pullorum werd serum
verzameld. Met dit serum werden agglutinaties ingezet met levende

bacterie-suspensies van S. pullorum, S. enteritidis var.essen en S. typhi-
murium ; de agglutinaties werden na 2 en na 20 uur afgelezen, de eind-
uitslag was :

4- = positieve fijnkorrelige agglutinatie (de controles : alleen antigeen en alleen
serum, negatief).

Hierna werd een hoeveelheid van hetzelfde S. pullorumserum ver-
zadigd met S. typhi-muriumbacillen, nu was het eindresultaat :

Uit deze agglutinaties blijkt dus dat de S. typhi-muriumbacillen
een agglutinine die eerst wel in het S. pullorumserum zat er bij de
verzadiging uit hebben kunnen halen, het vraagteeken moet dus een
aparte factor zijn ; op grond van het fijnkorrelige type der agglutinatie
en op grond van het feit dat S. pullorum geeselloos is zal het een factor
van het bacterielichaam moeten zijn, dus een zoogenaamd O-antigeen
en voorgesteld moeten worden door een Romeinsch cijfer.

II. Een tweede proef werd verricht op geheel dezelfde wijze als de
eerste, doch nu werd uitgegaan van S. enteritidis var.essen-serum
van de eend. Het eindresultaat was volkomen gelijk namelijk onverza-
digd S. enteritidis var.essen-serum agglutineerde S. enteritidis var.essen-
bacillen (overwegend grofvlokkig), S. pullorum (fijn korrelig) en ook
S. typhi-murium (fijn korrelig). Hetzelfde eendenserum maar nu
verzadigd met S. typhi-murium bacillen gaf wederom met S. enteri-
tidis var.essen bacillen agglutinatie, ook met S. pullorum doch nu niet
meer met S. typhi-murium. S. typhi-muriumbacillen zijn dus in staat

gebleken uit S. enteritidis var.essen-serum een deel der agglutininen te
binden.

Het omgekeerde moet nu ook aan te toonen zijn nl. dat de S. pul-
lorumbacil en de S. enteritidis var.essen bacil een agglutinine uit
S. typhi-murium-serum kunnen binden. Dat dit zoo is blijkt uit de
onderstaande proef III die verricht werd met S. typhi-muriumserum
bereid bij een konijn.

Nu werd het S. typhi-murium serum verzadigd met S. pullorum
bacillen, het resultaat was :

De S. pullorumbacillen hebben dus inderdaad een deel der S. typhi-
muriumagglutininen gebonden. Een proef met S. typhi-muriumserum
verzadigd met S. enteritidis var.essen bacillen verliep tot in bijzonder-
heden net zoo. Al deze agglutinaties met elkaar hebben aangetoond
dat er een gemeenschappelijke lichaamsagglutinogeen factor moet zijn.
Tot voor kort kende men 10 lichaamsagglutinogenen.

Agglutinogeen XI volgde door het vinden van de S. aberdeen (XI,
i, 1,2, 3) door Smith (9). Daarna beschreef Brili. (i) bij S. abortus equi,
waar alleen lichaamsantigeen IV bekend was nog een factor die hij
dus XII noemde. Onlangs beschreef Kauffmann (8) een gemeen-
schappelijk lichaamsantigeen van S. paratyphi-B, S. typhi-murium en

S. Stanley eenerzijdsch en S. typhi en S. enteritidis anderzijdsch ; hij
noemde deze nieuwe antigeen factor ook XII. Deze factor is echter
niet dezelfde als de XII factor van Brill. De bij S. pullorum en S.
enteritidis var.essen thans vastgestelde factor, die overeenkomt met
de factor van S. typhi-murium is zonder twijfel dezelfde als factor XII
van Kauffmann, mijns inzien moet deze factor XIII genoemd worden
daar Brill reeds cijfer XII voor S. abortus equi in beslag genomen
heeft. De agglutinogeenformule voor S. pullorum moet dus zijn IX,
XIII en die voor S. enteritidis var.essen IX, XIII, g, o, m, en voor
S. typhi-murium IV, V, XIII, i, 1,2, 3. Op grond van de waargenomen
verschijnselen bij zeer vele agglutinaties werd de indruk verkregen dat
de XIII factor zwakker is dan de anderen; ze is daardoor bij snelagglu-
tinatie lang niet altijd waarneembaar, soms echter duidelijk, een enkele
maal zeer duidelijk.

Welke practische beteekenis heeft nu het bestaan van deze factor XIII.
Om de eendensalmonellose in ons land te bestrijden is het gewenscht
de snelserummethodc toe te passen met S. typhi-muriumantigeen en met
S. enteritidis var.essen antigeen, in plaats van het laatste is ook S.
pullorum-antigeen te gebruiken (zie 6). Nu ziet men bij deze methode
nu en dan, vooral bij de sterk positieve dieren, een positieve reactie
met beide antigenen. Dit is nu verklaard door factor XIII. Men meene
dus niet dat dieren met een dergelijke dubbel positieve agglutinatie
een bewijs is voor een besmetting èn met S. typhi-murium en met
S. enteritidis var.essen (wat natuurlijk overigens wel bestaanbaar is).
Meestal is de snelste en duidelijkste der twee agglutinaties degene die
de diagnose bepaalt, mocht men al twijfelen, dan is de langzame
agglutinatie (buisjesmethode) noodzakelijk.

S. pullorum en S. enteritidis var.essen blijken een bij deze bacillen
tot nu toe onbekende antigeen-factor te bezitten. Deze factor komt over-
een met de factor XII die Kauffmann bij enkele andere Salmonella\'s
beschreef. Het verdient echter de voorkeur deze factor XIII te noemen
daar Brill reeds een factor XII bij S. abortus equi beschreef.

Tenhaeff betoogt in zijn studie in afl. 3 en 4 1936 van het tijdschrift
over het miltvuur in Friesland o.m. dat invoer van besmette voeder-
artikelen en huiden noch voor Friesland, noch voor Nederland van
belangrijke beteekenis is voor het optreden der ziekte.

Het is niet mijn bedoeling over Friesland in debat te treden, doch
ik plaats gaarne enkele opmerkingen met betrekking tot het voorkomen
van miltvuur in het algemeen.

Voor de weidegevallen, als niet wordt bijgevoerd, zal gevoeglijk
kunnen worden aangenomen, dat de infectie geschiedt vanuit den
bodem waarop de dieren verblijven. Ik laat deze verder rusten.

Tenhaeff acht het feit, dat het onderzoek van verdachte voeder-
middelen bijna steeds negatiefis, een belangrijke steun voor zijn theorie.
Het onderzoek van op de boerderij gewonnen voer en van het drink-
water geeft echter precies hetzelfde resultaat. Hier is geen aanwijzing
derhalve in een of andere richting.

Wij dachten vroeger, en in de handboeken wordt in het algemeen
ook zoo geredeneerd, dat het afslachten van miltvuurcadavers op
dorschvloeren dikwijls aanleiding geeft tot bezoedeling van graan en
andere voedermiddelen, welke later op de onvolledig ontsmette vloer
bewerkt worden.

Es hat sich erwiesen dass S. pullorum und S. enteritidis var. essen einen, bei diesen
Bazillen bis jetzt unbekannten Antigen-Faktor besitzen.

Dieser Faktor stimmt überein mit dem Faktor XII der von Kaufmann bei
einigen andern Salmonella\'s beschrieben wurde. Es ist aber vorzuziehen diesen
Faktor XIII zu nennen, da ÜRiLLschon einen Faktor XII bei S. Abortus equi beschrieb.

S. pullorum and S. enteritidis var. essen appear to possess an antigenic factor,
hitherto unknown in these bacilli. This factor is the same as factor XII, described by
Kauffmann in some other Salmonellae.

However, it is preferable to call this factor XIII, as Brill has already described a
factor XII in S. abortus equi.

S. pullorum et S. enteritidis var.essen paraissent posséder un facteur antigénique
jusqu\'à présent inconnu dans ces bacilles. Ce facteur correspond au facteur XII
décrit par Kauffmann dans quelques autres Salmonelles.

Pourtant il est à recommander de désigner ce facteur par XIII, parce que Brill
a déjà décrit un facteur XII dans S. abortus equi.

In zijn voordracht op de alg. vergadering der Mij. voor Diergenees-
kunde in 1931 en ook elders, heeft prof. Müssemeier een andere infectie-
modus van voerartikelen onder de aandacht gebracht.

Hij heeft aangetoond, of wil men, nog eens naar voren gebracht,
dat onder de vele uit Oost-Europa, Azië, Amerika, Afrika, in West-
Europa ingevoerde huiden er vrij groote aantallen miltvuurvellen
voorkomen ; i % en soms veel meer.

Dit is niet bevreemdend voor wie bedenkt, dat in landen, waar
rundvee in groote kudden gehouden wordt en waar jaarlijks nog dui-
zenden dieren aan antrax te gronde gaan, veelal de gewoonte is de in
het veld gestorven beesten van de huiden te ontdoen, welke dan gedroogd
en daarna verhandeld worden.

De herhaaldelijk voorkomende miltvuurinfecties bij havenarbeiders,
die in de groote havenplaatsen deze huiden verwerken spreken ook
duidelijke taal.

De vele duizenden huiden en ook gedroogde huiden, welke in groote
havenplaatsen worden aangevoerd komen daar veelal in gemengde
lading, waaronder ook voederartikelen, waarmede zij dikwijls in
dezelfde laadruimte verpakt zijn.

Voor wie éénmaal de lossing van een zeeschip met een gemengde
lading als bedoeld heeft gezien, weet dat het niet kan uitblijven, dat
stofdeelen, enz. van de gedroogde huiden tijdens het lossen op andere
lading vallen of waaien. Dat er bij het inladen en tijdens de reis ook van
alles gebeuren kan is duidelijk.

Het is dan ook niet in het minst twijfelachtig, dat de kansen op
bezoedeling met miltvuurkiemen van per schip, in gemengde lading,
met name ook met (gedroogde) huiden, uit het buitenland komende
voederartikelen vele malen grooter zijn dan voor de hier te lande ver-
bouwde niet alleen, doch dat deze bezoedeling vrij vaak moet plaats
hebben. Als elke voeding met buitenlandsch met miltvuurkiemen
bezoedeld, voer zou aanslaan zou het er zeker slecht uitzien.

Dat het zoeken naar miltvuurkiemen in op de aangeduide wijze
besmette voederartikelen een hopeloos werk is, is duidelijk. Wel zijn
er in de miltvuurstatistiek voldoende aanwijzingen in de richting,
dat inderdaad de buitenlandsche voederartikelen niet zondet beteekenis
zijn. Herhaaldelijk toch bleek, bij ongeveer gelijktijdig op verschillende
erven voorgekomen ziektegevallen, buitenlandsch voer van dezelfde
herkomst verstrekt te zijn. Eén dier gevallen gaf aanleiding tot het
negatief verloopende voederonderzoek van Laméris en De Jong cloor
Tenhaeff in zijn artikel gememoreerd.

Persoonlijk heb ik eens in ééne maand t. w. April 1910 in één ge-
meente n.1. Groningen, op 18 erven miltvuur vastgesteld. Bij op één
na alle gevallen was buitenlandsch voer betrokken van denzelfden
fouragehandel.

Belangrijke aanwijzingen voor de stelling, dat bij het miltvuur in
Nederland, zoowel als in andere landen, van voornamelijk West-

Europa, waar belangrijke import is van buitenlandsche huiden en
vellen, in het bijzonder gedroogde, deze invoer een voorname rol speelt.

Is dat inderdaad het geval dan kan worden gesteld, dat het milt-
vuurvraagstuk internationaal nauw samenhangt met de ontwikkeling
der vétérinaire diensten in de huiden-exporteerende landen. Naarmate
toch deze diensten verbeteren zal de onschadelijkmaking van milt-
vuurhuiden kunnen worden bevorderd.

Is dit niet zoo, dan zal speciaal voor Nederland, onder invloed der
algeheele destructie of verbranding der miltvuurcadavers, als veel
betere onschadelijkmaking dan de verbranding in de open lucht (wat
dikwijls slechts een gedeeltelijke verbranding is) of begraven (wat in
elk geval als het cadaver niet gesloten is een heel slechte modus is)
het miltvuur binnen niet al te langen tijd in het geheel geen vraagstuk
meer zijn en totaal, of zoo goed als, verdwijnen.

Schrijver is van meening dat in Holland de miltvuur-gevallen onder
het vee in de weide, meestal op bodeminfectie berusten. De op stal
voorkomende gevallen, die vier maal zoo talrijk zijn, worden volgens
hem meestal veroorzaakt door uit het buitenland ingevoerd besmet
veevoeder. De besmetting van dat voeder zal waarschijnlijk in vele
gevallen kunnen geschieden door in dezelfde scheepslading aanwezige
gedroogde huiden van aan miltvuur gestorven runderen.

Verfasser ist der Meinung dass in Holland die Milzbrandfälle beim Vieh in der
Wiese meist auf Bodeninfektion beruhen. Die im Stalle vorkommenden Fälle
welche viermal zahlreicher sind, finden, seiner Meinung nach, meist ihre Ursache
in dem aus dem Auslande importierten infizierten Viehfutter. Die Infektion dieses
Futters geschieht wahrscheinlich in vielen Fällen mittels der sich in der gleichen
Schiffsladung befindlichen getrockneten Häute der an Milzbrand gestorbenen
Rinder.

The author is of the opinion that, in Holland, the cases of anthrax in cattle at
pasture are mainly due to soil-infection. The cases occurring among stabled cattle,
which are four times as numerous, are, according to author, brought about by
contaminated foreign fodder. Probably dried hides of animals died from anthrax,
which are in the same ship-load, are in most cases responsable for this contamination.

L\'auteur estime qu\'en Hollande le sol est à incrimer comme source d\'infection
pour la plupart des cas d\'anthraxe parmi le bétail au pâturage. Les cas parmi le
bétail à l\'étable, quatre fois plus nombreux, sont d\'après lui, imputables au fourrage
infecté provenant de l\'étranger. 11 est probable que l\'infection de ce fourrage s\'effectue
en route, par contact avec des peaux desséchées d\'animaux morts d\'anthrax, qui
se trouvent dans la même cargaison.

Naar aanleiding van het uitvoerige en interessante artikel van mijn
ambtgenoot Tenhaeff, in de nummers van i en 15 Februari onder
den titel ,,Het miltvuur bij alle vee in Friesland", opgenomen, zou ik
ook gaarne mijn zienswijze kenbaar maken, zulks te meer, omdat
Tenhaef in zijne beschouwing het geheele land betrekt en zich niet
bepaalt tot Friesland alleen.

De cijfers van voor 1900 hebben m.i. slechts weinig waarde. Er zullen toen
verscheidene cadavers als miltvuurobject zijn behandeld, waar nochtans
geen miltvuurbacillen in aanwezig waren en omgekeerd is menig aan
miltvuur gestorven of deswege uit nood gedood dier begraven, eventueel
in consumptie gebracht, zonder als zoodanig te zijn onderkend.

Bij plotseling sterven werd ter voorkoming van ongelukken de diag-
nose miltvuur gesteld in alle gevallen, waarbij het klinisch beeld daartoe
aanleiding gaf. Dat hierbij meermalen de doodsoorzaak een andere
moet zijn geweest, leerde de ervaring in latere jaren, toen door micro-
scoop en cultuur-aanleg tal van verdachte gevallen als negatief konden
worden uitgeschakeld.

In streken, waar geen geëxamineerd dierenarts was gevestigd en
men was aangewezen op de hulp van onbevoegden, kwam miltvuur
officieel niet voor.

Ubbels haalt in zijn artikel ,,Het miltvuur en de oorlog", verschenen
in deel XI, afl. 3-4 van 12 Sept. 1925 van het Tijdschrift voor Verge-
lijkende Geneeskunde op blz. 333 een uitspraak aan van Wirtz, waarin
de onbetrouwbaarheid der gegevens reeds tot uiting komt.

De ervaring, door mij in de jaren 1903—1913, als praktiseerend
dierenarts in Friesland opgedaan, en ook mijn ambtelijke werkkring
nadien, hebben mij van tal van feiten doen kennis nemen, die deze
uitspraak steunen. Deze aan te voeren, acht ik overbodig, omdat ze
van algemeene bekendheid zijn.

Tenhaeff komt met uitgebreide statistieken en brengt naar voren,
dat de gemiddelden, loopende over een zoo lange reeks van jaren,
een groote mate van zekerheid geven. Ik zou mij niet graag zóó positief
uitspreken, omdat de gegevens onvoldoende vast liggen. Tenhaeff
schrijft, dat voor 1913 in Friesland alle aan miltvuur gestorven dieren
zijn begraven. Dat is niet juist.

In mijn praktijk zag ik tamelijk veel miltvuur. Ik herinner er mij
14 — het juiste getal zou in het archief van mijn ambtgenoot te
Leeuwarden zijn te vinden — en daarvan zijn er slechts 2 begraven
in gebrande (ongebluschte) kalk. De overige zijn verbrand. Ik haal
dit even aan als vingerwijzing, hoe onvolledig de vroegere gegevens zijn.

Dat op verschillende plaatsen de bodem geïnfecteerd is door daarin
begraven cadavers of met bloed, afval en mest van miltvuurpatiënten,
zal wel niemand willen ontkennen. Dat wisselende stand van het
grondwater, voor zoover niet het gevolg van overstroomingen, voort-
vloeiende uit wisselende hoeveelheden neerslag, de miltvuursporen in
een besmetten bodem mobiliseert, evenals de geheele microflora, spreekt
van zelf. Niet alleen dat dit zuiver mechanisch al zou geschieden, maar
ook de in den bodem levende fauna, waarvan ik alleen wil noemen
regenwormen en mollen, werken daaraan mede.

Dat door opzettelijk omwerken van besmette bodems smetstof aan
de oppervlakte wordt gebracht en aldus direct of indirect binnen het
bereik van het vee, is eveneens duidelijk. Maar dat de bestaande bodem-
infectie zoo\'n belangrijke factor zou zijn, als Tenhaeff meent, en dat
vooral het hekkelen en greppelen daarbij eene zeer belangrijke rol
zou spelen, acht ik onwaarschijnlijk.

Miltvuur treedt in Nederland nimmer heerschend op. Zal dat ook
in de tijden, toen er nog geen veeartsenijkundig staatstoezicht of vee-
artsenijkundige wetenschap bestonden, wel niet hebben gedaan.

Uit de beschikbare gegevens mag wel worden geconcludeerd, dat
het miltvuur min of meer gelijkmatig verspreid in Nederland is voor-
gekomen. In den tijd, dat geen afdoende onschadelijkmaking van milt-
vuurcadavers plaats vond, heeft dus overal infectie van den bodem
plaats gehad, waar cadavers werden begraven. Speelde de bodem-
infectie een belangrijke rol, dan zouden er groote verschillen mogen
worden verwacht naar gelang van de geaardheid en het gebruik van
den geïnfectecrden bodem. In de weidestreek van Friesland zullen de
cadavers uiteraard meestal zijn begraven in weiland, in de Groninger
veenkoloniën in bouwland, in Drenthe in ongecultiveerde, woeste
gronden. Het contact tusschen deze bodems en het vee is wel zeer
verschillend. En toch loopen de totaalcijfers tusschen Friesland en de
rest van Nederland globaal genomen parallel.

Om even stil te staan bij het hekkelen en greppelen. Leverden deze
groot besmettingsgevaar op, dat mocht men toch verwachten, dat
daarbij herhaaldelijk primair miltvuur zou optreden bij de paarden,
bij het vervoer der verwerkte aarde gebruikt. Want paarden mogen
graag wat aan die aarde knabbelen, vooral als ze veenachtig is.

Collega Tenhaeff zegt, dat in de veevoedermiddelen van buiten-
landsche herkomst nimmer miltvuurbacillen of sporen zijn aangetoond.
Ubbels brengt in zijn bovengenoemd artikel naar voren, dat dit niet
behoeft te bevreemden. Ik ben dat met hem eens. Wil Tenhaeff in
die negatieve bevinding een bewijs zien tegen de theorie van het aan-
brengen der smetstof door voedermiddelen van buitenlandsche her-
komst, dan dient zijn greppel- en hekkeltheorie te worden gesteund
door positieve uitkomsten van grondonderzoek.

Zooals boven reeds gezegd, zijn de cadavers in de Veenkoloniën
begraven in het bouwland. Er is daar weinig weiland en het ligt
LXIII 35

voor de hand, dat men een gestorven dier in het algemeen ging be-
graven in het bouwland, omdat dit gemakkelijker te doen was en
bovendien lag het voor de hand, dat, waar men de keuze had, het
bouwland de preferentie genoot.

Ook de verbranding (in de eerste jaren van het optreden van het
veeartsenijkundig staatstoezicht wegens gemis van deskundig toezicht
zeer onvolledig, zoodat slechts zelden onschadelijkmaking zal hebben
plaats gehad) geschiedde in bouwland. Van de ter plaatse verbouwde
producten werden en worden nog aardappels in groote hoeveelheden
aangewend als veevoeder. Men zou daar dus herhaaldelijk miltvuur
mogen verwachten op besmette boerderijen.

En hoe zijn nu de cijfers ? Omdat de gegevens van dit jaar af vrijwel
volledig zijn, begin ik met 1911. Ik geef de cijfers van mijn ambtsgebied
in het algemeen en daarnaast die van de Veenkoloniën. Ik neem spe-
ciaal de Veenkoloniën, omdat de cultuurbodem daar bestaat uit dal-
grond, afgegraven hoogveen dus, waar uiteraard oude begraafplaatsen
praktisch niet bestaan. De veehouderij had er bovendien aanvankelijk
weinig te beteekenen ; vooral vlak voor en na den oorlog is deze aan-
merkelijk toegenomen.

De doorloopende lijn geeft het aantal miltvuurgevallen in Groningen
en Drenthe in de aangegeven jaren, de stippellijn die in de Veenkolo-
niën (dalgronden).

Bezien wij deze, dan blijkt, dat in 1911 van de 49 miltvuurgevallen
in het district er 18, dus meer dan ¹/₃ werden geconstateerd in de
Veenkoloniën, terwijl de veestapel daar niet meer dan 3% van dien
van het heele district uitmaakt. In 1912 zijn deze cijfers 45 en 18, dus
40% in de Veenkoloniën; in 1913 20 en 3, dat is 15% op de dalgronden;
in 1914 zijn het er 5 van de 20, dus 25%; in 1915 3 van de 23 of ruim
13% en daarna blijven de Veenkoloniën beneden de 5%, m. a. w.
komt het aantal gevallen vrijwel in evenredige verhouding met de
grootte van den veestapel.

In de Veenkoloniën had men de gewoonte, veel z.g.n. bolderik, dat
waren de onkruidzaden uit de buitenlandsche, in dit geval Russische,
rogge, te voeren. Deze bolderik had een slechte reputatie ten aanzien
van miltvuur, welke reputatie berustte op de waarneming, dat het
optreden van miltvuur dikwijls kort volgde op het tijdstip, waarop men
was begonnen bolderik te voeren. Wie geen bolderik voerde, bleef
verschoond van miltvuur. Er werd toen in de Veenkoloniën naast eigen
graati en aardappels behalve bolderik weinig krachtvoeder van buiten-
landsche herkomst gegeven.

Doordat de aandacht der veehouders door den veeartsenijkundigen
dienst werd gevestigd op het gevaar en mede doordat de landbouw-
voorlichtingsdienst wees op de inconstante voederwaarde van het pro-
duct, nam het gebruik daarvan in 1913 reeds af. Toen kwam in 1914
de oorlog en de invoer der Russische rogge stond stil. Er was nog bol-

derik aanwezig, hier en daar werd het nog gevoerd. In 1916 was de voor-
raad op en er kwam geen enkel geval van miltvuur voor. 1917 gaf
2, 1918 i geval en dan volgen er 3 geheel vrije jaren. Daarna per jaar
1, hoogstens 2 of o gevallen. De gevaarlijke bolderik werd ten deele
vervangen door ander geïmporteerd krachtvoeder, als lijnkoek of
schilfers, sojameel, grondnotenmeel enz. Deze leverden blijkbaar
minder gevaar op.

Ubbels heeft reeds voldoende op de correllatie tusschen miltvuur
en den import van krachtvoer tot 1925 gewezen. Het verdere verloop
na 1924 bevestigt voor mijn ambtsgebied het oogenschijnlijk verband.
Er zijn schommelingen, maar die gemddelden liggen juist zooveel be-
neden den top van 1911 als de daling in de Veenkoloniën bedraagt.
De gevaarlijke bolderik bleef daar uitgeschakeld !

Aanwijzingen, dat het geïmporteerde krachtvoeder als de smetstof-
bron is te beschouwen, leverden in den loop der jaren de volgende
omstandigheden :

1. Wanneer zich gelijktijdig bij verschillende veehouders in eene
streek miltvuurgevallen voordeden, bleek het krachtvoeder bijna steeds
te zijn betrokken van denzelfden handelaar.

2. Na verandering van voeder miltvuur. Sprekend was dit in de
bouwstreken van Groningen. Miltvuur bij varkens b.v. brak uit, zoodra
men begon buitenlandsche gerst te voeren.

En dat de bodcminfectic in de meeste gevallen buiten beschouwing
kan blijven, wordt zeer waarschijnlijk gemaakt door :

1. De curve voor de Veenkoloniën, met vroeger veel miltvuur,
thans slechts zeer sporadisch en dat ondanks het veelvuldig voederen
van eigen verbouwde aardappelen in rauwen toestand.

2. Van alle gevallen in de Veenkoloniën sedert 1911 is er geen op
een erf, waar, voor zoover bekend, vroeger reeds miltvuur was voor-
gekomen.

3. In Groningen en Drenthe zijn in totaal slechts vijf bedrijven,
waarop met een tusschentijd van meer dan een maand (ik noem
dezen termijn, om de directe contactgevallen uit te sluiten) na een
vroegere eruptie weer miltvuur uitbrak. Bij twee daarvan was met
zekerheid vast te stellen, dat de onschadelijkmaking van het eerste
geval het naar behooren had plaats gehad. Bij één, de derde, was een
stier, lijdende aan miltvuur, in nood gedood en de bodem doordrenkt
met bloed. Dit feit kwam pas geruimen tijd later ter kennis van het
veeartsenijkundig staatstoezicht. Bij den vierden veehouder was een
ziek, aan miltvuur lijdend rund onthalsd in de weide en daarna in de
weide vervoerd, zoodat ontsmetting praktisch onmogelijk was. In het
vijfde bedrijf werd één geval geconstateerd in 1913, een tweede in 1926.
Hier kon geen redelijke verklaring voor een mogelijk verband ingevolge

bodeminfectie tusschen de twee uitbraken worden gegeven. Een
nieuwe infectie met besmet voer is hier niet uit te sluiten.

Op een der twee eerstgenoemde bedrijven stierven in totaal 4 runderen en wel
op 26-2-1913, 10-12-1918, 17-2-1920 en 14-1-1925, dus steeds op stal. De smetstof
werd vermoedelijk door de dieren opgenomen met aardappels en voederbieten,
die in den besmetten bodem waren ingekuild. Het tweede leverde 2 gevallen, n.1.
op 14-7-1924 en op 10-8-1925, dus in de weide. Bij onderzoek bleek, dat het eerste
rund niet behoorlijk was verbrand. De fout is zoo goed mogelijk hersteld en hoewel
sedert 1925 de weide steeds als zoodanig in gebruik is gebleven, is sedert geen milt-
vuur voorgekomen.

Het geval met den stier dateert van 1912. In den staltijd 1913—1914 stierven
twee koeien. Er werden toen bieten gevoederd, ingekuild in den met bloed
doordrenkten bodem.

In de onder vier genoemde besmette weide stierven in 1926 twee runderen en
2 schapen, in 1927, 1928, 1932 en 1934 telkens één rund, in totaal dus 8 dieren.

In totaal werd in deze provinciën van 1911 tot 1936 miltvuur gecon-
stateerd op 514 bedrijven (samen 526 gevallen). Hierbij waren er 5,
dus nauwelijks 1%, waar vaker dan éénmaal een uitbraak plaats
had en waar de oorzaak der herhaling met zekerheid of op redelijken
grond aan een geïnfeeteerden bodem kon worden toegeschreven.
Verband met vóór 1911 voorgekomen miltvuur kon niet éénmaal
worden aangetoond, noch waarschijnlijk gemaakt. In de overige 509
gevallen was het niet mogelijk eenige aanwijzing te vinden in de rich-
ting eener bestaande bodeminfectie ter plaatse van vóór 1911.

Praeventieve entingen hadden op erven, waar geen hernieuwde
uitbraak optrad, niet plaats.

Tenhaeff brengt naar voren, dat in de jaren 1885 tot en met 1931
slechts 299 maal miltvuur is voorgekomen — ik zou zeggen „waarge-
nomen" — bij varkens (die toch veelal geïmporteerd voer krijgen),
zulks tot staving van zijn standpunt. Hoeveel gevallen zouden er
echter aan de waarneming zijn ontsnapt ? Met Tenhaeff ben ik het
eens, dat wij het miltvuur bij varkens veelal secundair zien optreden,
b.v. na het afslachten van een miltvuur-rund. Het blijft bij het varken
echter dikwijls bij een locale, niet doodelijk verloopende infectie. In
mijn district is het in de laatste jaren tweemaal voorgekomen, dat uit
een gelocaliseerde enteritis bij een als gezond gekeurd en geslacht
varken miltvuurbacillen werden gekweekt. Deze toevallige ontdekking
verklaart veel.

Hoe groot het aantal gevallen is bij de verschillende veesoorten,
dat niet doodelijk verloopt, is uiteraard niet bekend en ook niet bij
benadering te schatten. Maar wij weten wel, dat b.v. kalveren en
pinken slechts zelden sterven aan miltvuur. Zouden ze ook niet worden
aangetast ? Ik vermoed van wel. Dieren met acute indigestie\'s — deze
zijn een secundair symptoom — en hooge temperaturen, waarbij geen
orgaanafwijkingen worden waargenomen en waarbij de diagnose dan
maar luidt : „acute indigestie", of, voor wie wat verder meent te

kijken, „acute catarrhale koorts", lijden m. i. dikwijls aan eene acute
infectie-ziekte, waaronder miltvuur naast houtvuur een plaats in-
neemt.

De sterke schommelingen in de frequentie in de opeenvolgende
jaren laten zich gemakkelijk verklaren als wij het geïmporteerde
krachtvoer als smetstofbron aannemen. Het hangt immers heel veel
van het toeval af, of dat krachtvoeder al of niet van besmette herkomst
is of tijdens het vervoer wordt besmet.

Dat de besmette bodem niet meer kwaad doet, is wel begrijpelijk.
Het zijn ten slotte toch maar kleine plekjes, die geïnfecteerd zijn en
alleen als alle omstandigheden meewerken, komt de smetstof in het
maagdarmkanaal van een of ander stuk vee en zelfs dan nog zal in vele
gevallen de infectie niet aanslaan.

Ten slotte nog één opmerking. De meeste sterfgevallen aan miltvuur
zien wij in den staltijd, maar niet verspreid, doch steeds op enkele data
bij elkaar. Ik heb de laatste jaren opgemerkt, dat miltvuur vrijwel
altijd wordt geconstateerd na invallende vorst of als, na een langdurige
vorstperiode, dooi intreedt, dus bij temperatuur-overgangen van boven
nul tot daar beneden en omgekeerd. Hoe dit te verklaren ? Wordt deze
waarneming bevestigd, dan mag daaruit worden geconcludeerd, dat
het opnemen der smetstof onder bepaalde omstandigheden gevaarlijk
en daar buiten minder gevaarlijk is. Mogelijk zou daar een uitgangspunt
in zijn gelegen, om, door het leeren kennen dier omstandigheden en
het wijzigen of uitsluiten ervan, miltvuuruitbraken te voorkomen.

Volgens schrijver is, in het noorden van Holland, het uit het buiten-
land ingevoerde veevoeder, de voornaamste oorzaak van miltvuur-
besmetting van het vee. De bodem-infectie is als oorzaak van weinig
beteekenis, en speelt, volgens hem, ook in Friesland niet de groote rol
die Tenhaeff ¹) daaraan toekent.

Nach Verfasser ist im Norden Hollands das aus dem Auslande irnportierte Vieh-
futter die wiehtigste Ursache der Milzbrandinfektion beim Vieh. Die Bodeninfektion
hat als Ursache wenig Bedeutung und spielt, seiner Meinung nach, auch in Friesland,
nicht eine so grosse Rolle wie es Tenhaeff behauptet.

According to author, in the north of Holland, most cases of anthrax among cattle
are due to contaminated foreign fodder. Soil-infection is, in his opinion, of litlle
importance as cause and plays a less important röle in the infection than Tenhaeff \')
ascribes to it.

Naar aanleiding van het artikel, door Collega Crezée geplaatst in
het T. v. D. van i Maart 1936, meen ik de navolgende op- en aan-
merkingen te moeten maken, omdat daarin getracht wordt een andere
oorzaak voor de ziekte- en sterfgevallen te geven of althans aannemelijk
te maken.

Wanneer de verschillende gedeelten en wel meer speciaal de cursief
gedrukte, achtereenvolgens nader beschouwd worden, dan blijkt, dat
veel waarde wordt toegekend aan de anamnese, die in het oorspronkelijke
artikel van mij niet geheel juist zou zijn geweest. Omtrent deze onjuist-
heid moet worden opgemerkt, dat de anamnese afkomstig was van den
persoon, die de pony\'s heeft doen vervoeren. De fout berust in dit
geval bij den begeleider van de pony\'s. Overigens zal in het navolgende
blijken, dat op wetenschappelijke gronden de geheele anamnese weinig
ter zake doet en de ziektegevallen even goed verklaarbaar zijn, zonder dat
men van de voorgeschiedenis iets afweet.

Alvorens hierop nader in te gaan dient allereerst opgemerkt te wor-
den, dat Collega Crezée spreekt van „Shetland ponies", terwijl in het
oorspronkelijke artikel, evenals door de Engelsche onderzoekers, de
naam „Welsh Mountain ponies" gebezigd werd. Dit belangrijke verschil
in benaming was de aanleiding om aan den exporteur van de pony\'s
(James Bain) nadere inlichtingen te vragen en wel meer speciaal aan-
gaande de pony\'s, welke op 22 Juni 1935 per schip verzonden waren
en waarbij de beschreven ziekte- en sterfgevallen zijn waargenomen.

Van den Heer James Bain werd het navolgende schrijven ontvangen :
„The 16 ponies shippcd on the 22nd June 1935 came from Wales by
„rail route. In the case of the ponies coming from Shetland, these arrivé
„by the steamers of the North of Scotland Orkney and Shetland Steam
„Navigation Co. only and come to Leith where they are transferred
„in some instances direct from the steamer to the berth of the S.S.M. at
„Leith."

Verder is van andere zijde medegedeeld, dat van den bewusten troep
„Welsh Mountain ponies" twee zoogende dieren gestorven waren tijdens de
treinreis van Wales naar Leith. Deze dieren hadden toen zeer zeker nog
niet van het bewuste klaverhooi op het schip geg\'Aen. Dat het vervoer van
zoogende „Welsh Mountain ponies" niet zonder gevaar is, moge
blijken uit de ontvangen opgave van het aantal sterfgevallen tijdens
een drietal reizen. Zoo zijn dan tijdens de zeereizen van 27 Mei, 17 Juni
en 24 Juni resp. 1, 1 en 2 zoogende pony\'s onder de zelfde verschijnselen
gestorven. Op één van de pony\'s, gestorven op 24 Juni, is sectie verricht
kunnen worden aan het Slachthuis te Rotterdam (zie oorspronkelijke
artikel). Daarentegen is het opvallend, dat men tijdens de zeereis nimmer

sterfgevallen heeft onder pony\'s, afkomstig uit Shetland. In hoeverre de
bodemgesteldheid hierop van invloed is, is moeilijk uit te maken, hoewel
niet ontkend kan worden, dat de bodem van Wales tot de armste van
Engeland behoort, hetgeen zeer zeker van invloed kan zijn op de
mineralenstofwisseling van het organisme.

Uit het voorgaande blijkt overduidelijk, dat de aard van de reis anders
geweest is, dan in het bewuste artikel van Collega C. werd naar voren
gebracht en de voorstelling van zaken, zooals die in het oorspronkelijke
artikel werd beschreven, juist geweest is.

Maar ook indien de pony\'s niet per trein aangevoerd waren in
Leith en zij een behandeling hadden ondergaan, zooals in het artikel van
Collega C. wordt weergegeven, zijn de ziekte- en sterfgevallen heel
goed te verklaren. Het doet dan ook verwonderlijk aan, mede in verband
met de uitgebreide onderzoekingen verricht door Prof. Sjollema e.a. over
de intermediaire stofwisseling, dat een voorafgaande treinreis noodig geweest
zou zijn en van essentieel belang geacht wordt om de diagnose te dwingen
in de richting van reisziekte.

Wanneer het oorspronkelijke artikel goed nagelezen wordt, dan blijkt,
dat een direct voorafgaande treinreis, in het geheel niet noodig is om
„reisziekte" of althans hypocalcaemie bij zoogende pony\'s te doen
ontstaan. Op blz. 1193 van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van
15 November 1935 staat toch, dat door de Engelsche onderzoekers
Montgomery, Savage en Dodds eenige proeven zijn genomen omtrent
één der vermoedelijke oorzaken voor het optreden van reisziekte. Men
was n.1. de meening toegedaan, dat het brengen van pony\'s in een beperkte
ruimte van zeer grooten invloed was op het ontstaan van de ziekte.
Om dit na te gaan brachten zij een drietal zoogende pony\'s in een
beperkte ruimte en gaven de dieren in dien tijd hooi en water als
voedsel. Een soortgelijke behandeling zouden nu de pony\'s, zooals uit
het schrijven van den Heer Bain aan Collega Crezée blijkt, ondergaan
hebben voor het inschepen ; zij stonden n.1. gedurende 4 a 6 dagen op
hooi en water. Door de Engelsche onderzoekers is het bloed geregeld
onderzocht en nu bleek, dat er inderdaad door de genoemde behandeling
een verlaging van het Ca-gehalte van het bloed optrad, dus een beginnende
hypocalcaemie. Zonder voorafgaande treinreis is nu evengoed het
sterven van de eerste pony spoedig na het vertrek van het schip uit
Leith aannemelijk te maken. Bij dieren bestaat toch in het laatst van
de drachtigheid en eveneens gedurende de eerste maanden van de lactatie-
periode een labiel evenwicht in Ca balans (Sjollema, Acta Veterinaria
Neerlandica, Tome I, Fascicule II). Wanneer nu bij de genoemde
pony door de ondergane behandeling reeds een beginnende hypocalcaemie
bestond, kan deze, door het plaatsen van dit dier in een zeer beperkte
ruimte op het schip en mede door het vervoer aanmerkelijk zijn toegeno-
men met het bekende noodlottige gevolg.

Op dezelfde gronden is ook de totale afwezigheid van eenig voedsel in
de magen van de beide nadien gestorven en geseceerde pony\'s te ver-

klaren (in tegenstelling met hetgeen door Collega C. geschreven wordt,
is in het oorspronkelijke artikel nimmer over maag en ingewanden, maar
alleen over de maag gesproken).

Door verschillende onderzoekers, die op het gebied van de inter-
mediaire stofwisseling gewerkt hebben, wordt er toch steeds op gewezen,
dat een storing in de Ca balans van uitermate grooten invloed is op het
vegetatieve zenuwstelsel, derhalve ook op de inwendige organen, in casu
maag en darmen. Wanneer nu de gestorven pony\'s in dit verband bezien
worden, dan is de totale afwezigheid van voedselresten in de maag
heel goed te verklaren. Aangenomen dat, evenals bij de eerstgenoemde
pony, door het staan op hooi en water een beginnende daling van de
Ca-balans is opgetreden, welke daling individueel natuurlijk aanmer-
kelijk kan verschillen, dan is de mogelijkheid niet uit te sluiten, dat de
dieren aan boord absoluut niets meer gegeten hebben. Naast den belang-
rijken invloed, welke een verlaagde Ca-balans uitoefent op de voedsel-
opneming treedt tegelijkertijd een wijziging op in de tonus van de darm-,
tractus, waardoor veranderingen ontstaan in de samenstelling van den
inhoud. Zoo kan het dan ook voorkomen, dat men bij het eene dier
dunne en bij een ander dier meer gebonden faeces ziet ontlasten. Ook is
het mogelijk, dat afwisselend faeces van dunne of vastere consistentie
wordt ontlast. Volgens de meening van Collega C. zouden de pony\'s
aan boord misschien diarrhee hebben gehad (waarvan echter niets
vermeld en ook bij de sectie op de beide gestorven pony\'s niets gevonden is),
hetgeen volgens hem geen verschijnsel van reisziekte zou zijn geweest ;
uit het bovenstaande volgt, dat dit wel een verschijnsel is, hetwelk bij
reisziekte kan voorkomen. Een bewijs voor de boven omschreven op-
vatting werd trouwens nog gezien tijdens het herstel van de ingespoten
pony. Eenigen tijd na de itispuiting werd toch een hoeveelheid faeces
ontlast, bestaande uit een mengsel van vloeibare en vaste deelen (blz.
ligt T. v. D. van 15 November 1935).

Wat de kwestie betreft met de genezen pony, waarbij volgens Collega
C. een ander sectiebeeld zou zijn aangetroffen, zal niet nader worden
ingegaan. Het is ten einen male onmogelijk om over een sectiebeeld te oor-
deelen, wanneer het betreffende dier niet gestorven is.

Wanneer het geheele verschil van opinie omtrent de ziekte- en
sterfgevallen bij de pony\'s in enkele punten wordt samengevat, dan
blijkt, dat :

ie. met de gepubliceerde onjuiste gegevens en veronderstellingen van
Collega C. geen enkel steekhoudend bewijs geleverd is voor zijn opvatting,
dat de ziekte- en sterfgevallen het gevolg geweest is, resp. zijn, van een
schimmelintoxicatie door het voederen van beschimmeld inferieur
klaverhooi.

2e. dat het, volgens een ontvangen schrijven, aan verschillende per-
sonen, die bij het onderzoek op het schip aanwezig waren, de bevreemding
heeft opgewekt, dat toen Collega C. geen enkele aanmerking op het hooi
heeft gemaakt en gezegd heeft dat er niets te vinden was.

3e. dat schimmelvergiftigingen veel minder voorkomen dan men meent
en maar al te vaak de diagnose „schimmelintoxicatie" zonder redelijke
gronden gesteld wordt (Handboek Prof. Wester, pag. 545).

4e. dat de ziekteverschijnselen bij de herstelde pony zeer wel te
verklaren zijn als te zijn het gevolg van een abnormale intermediaire stof-
wisseling.

5e. dat de diagnose reisziekte in verband met de gevonden sectie-bevin-
dingen, de resultaten van het bloedonderzoek (abnormaal laag calcium- en
abnormaal hoog phosphorgehalte) en in aanmerking genomen hetgeen
omtrent deze kwestie in de literatuur bekend is, zonder eenig bezwaar
gesteld is mogen worden en als onwzerlegd gehandhaafd kan blijven.

6e. dat het zeer wel mogelijk is, dat in het eene geval veel meer dieren
ziek worden dan in een ander geval; hoewel de omstandigheden, waar-
onder de dieren verkeeren, precies gelijk zijn. Opvallend is toch dat
in het eene jaar veel meer stofwisselingsstoornissen (melkziekte, grastetanie
en acetonurie) voorkomen dan in een ander jaar.

je. dat de gegeven berekening, waaruit moet blijken, dat 57% van de
zoogende pony\'s ziek zou zijn geworden door het eten van inferieur
klaverhooi, het voor zoogende pony\'s wel heel gevaarlijk zou zijn
om klaverhooi te eten, aangezien dergelijk hooi nooit vrij is van stof.
Overigens sterven volgens de Kngelsche opgave (zie oorspronkelijke artikel
over reisziekte, pag. 1187 T. v. D. van 15 November 1935) 60% van
de aangetaste dieren aan reisziekte.

8e. dat het de verwondering moet opwekken, dat een dergelijk hoog sterfte-
cijfer, veroorzaakt door het nuttigen van inferieur klaverhooi, waarin
dan wel een zeer toxische stof moet voorkomen, geen schadelijke gevolgen zou
hebben voor de andere pony\'s, die van het hooi gegeten hebben. Hiervan is toch
geen enkel dier gestorven, dus 100% gezond gebleven.

Na een uitvoerig literatuur-overzicht beschrijft Kucera \') een geval van een geit,
die zes levende lammeren wierp. Het gold hier een Saanengeit, die gedekt was door
een ram van een gekleurd ras. De geit was zeven jaar oud, had zes maal gejongd,
het aantal jongen steeg van een tot zes stuks. De laatste partus duurde 11 uur, de
secundinae kwamen snel af. De placenta is niet bewaard gebleven, zoodat niet is
nagegaan uit hoeveel follikels de jongen afkomstig waren. Elk lam woog 2 kg
Het waren 4 bokjes en 2 geitjes; de bokjes waren wit, de geitjes overheerschend zwart.
Uitwendig was het genitaalapparaat van alle normaal. T.

\') Dr. Cvrill Kucera. Ein seltener Fall von hoher Fruchtbarkeit bei Ziegen.
Prager tierärztliches Archiv. 1934 Heft ¹/₂, S 1.

TUBERCULOSE.
Xlle Internationaal Veeartsenijkundig Congres te New-York 1934.
De Prophylaxis der Rundertuberculose.

Het door Guérin op het Congres uitgebrachte rapport heeft niét nagelaten,
wederom zijn charmanten figuur te doen herleven, zooals voor ruim 13 jaar op het
podium van een der Jaarbeurszalen stond, teneinde de Nederlandsche dierenartsen
in kennis te brengen met de vruchten van Calmette\'s en zijn levenswerk. Het
onverwoestbare vertrouwen in de doeltreffendheid van de entstof, dat toen schier
uit elk woord sprak, vindt men in de suggestieve zinnen van het rapport op on-
verminderde wijze terug.

Sinds Guérin\'s voordracht heeft referent op intensieve wijze gedurende 12 jaar
deelgenomen aan een krachtige tuberculose-bestrijding in Friesland. En hoe vaak
was er in die jaren niet een aanleiding zich de woorden van Guérin te herinneren.
Zeker, uit menigen stal gelukte het, de tuberculose te verbannen, maar hoe groot
waren vaak de teleurstellingen. Was het bijvoorbeeld niet een deceptie, dat, toen
de stallen van eenige dicht bijeen wonende veehouders zoo goed als vrij van tuber-
culose gemaakt waren, er plotseling een groote uitbreiding kwam, doordat een klein
boertje, wiens land temidden van de landerijen van de zooevengenoemde lag, een
koe had, die in den zomer open lijdster was geworden en in de wei de besmetting
op de koeien van de buren had overgebracht. Of, om een ander voorbeeld te noe-
men, toen op een sedert eenige jaren vrijen stal, waar door bijzondere omstandig-
heden de schoonvader van den eigenaar eenigen tijd een koe gestald had, het vol-
gende jaar ontdekt werd, dat ongeveer het geheele beslag reageerde en dat twee
koeien, die van de geboorte af vrij van tuberculose geweest waren, massa\'s tuberkel-
bacillen in het sputum hadden. De koe van den schoonvader had nog wel eens ge-
hoest ! Daartegenover stond dan weer het geruststellende, dat als regel de vrije stallen
wel vrij te houden waren, mits maar de noodige zorgen in acht genomen werden.
En deze bedenking gaf dan weer moed, aan te nemen (elk systeem heeft zijn be-
zwaren), dat het op den vijand veroverde terrein in hoofdzaak wel voor tegen-
aanvallen bewaard zou blijven.

Dit neemt niet weg, dat het van het grootste belang is, de ontwikkeling van de
kunstmatige immuniseering tegen de tuberculose te volgen, teneinde bij gebleken
verdere doeltreffendheid haar daar in den strijd te kunnen inzetten, waar andere
methodes faalden.

Het is ook daarom, dat referent het Rapport van Guérin gaarne eenigszins uit-
gebreid weergeeft.

Zijn er, zoo vraagt Guérin, sedert het Congres in Londen in 1930 nieuwe inzichten,
waardoor de gedragslijn bij de prophyllaxis der tuberculose eindelijk eens scherp
kan worden aangegeven ? Het schijnt niet zoo te zijn ; twee methodes, de een ge-
baseerd op het gebruik van tuberculine, de andere, gegrondvest op een allergische
interventie, staan nog als voorheen naast elkaar.

Men heeft niet opgehouden te zeggen, dat, aleer men een ziekte kan bestrijden,
men deze moet kennen. Nu kent ieder de kliniek van de tuberculose. Maar onge-
twijfeld hebben de vorderingen in de kennis der pathogenesis te weinig indruk
gemaakt op de vakgenooten, zoodat er onvoldoende rekening mee wordt gehouden.

Bijna alle medici en alle veterinairen weten dat de infectie der tuberculose tot
stand komt via de digestietractus. Maar veel minder bekend is, dat de positieve
reactie op tuberculine niet onmiddellijk het gevolg is van deze infectie. De eerste
dagen, de eerste weken gedraagt de tuberkelbacil zich als een niet irriteerend vreemd
voorwerp, zonder eenige reactie te verwekken. Deze toestand kan lang duren, en
als de infectie niet te hevig was, en vooral als zij niet herhaald wordt, kan het
individu zich door zijn natuurlijke afweermiddelen van de bacterie ontdoen. Dit

stadium der occulte infectie noemt Guérin „Ie stade parasilique de l\'infection tuber-
culeuse".

In de meeste gevallen zijn ongunstige levensomstandigheden, intercurrente
ziekten en vele andere invloeden oorzaak van het afbreken van het parasitaire
stadium van het verblijf van de tuberkelbacil ; het „stade symbiotique" treedt op,
gekenmerkt door de tuberculeuze follikel, een intiem verband tusschen de bacil
en de witte bloedcel. Dit is het begin van de ziekte.

Men spuit bij een pasgeboren kalf van een niec tuberculeuze moeder een kleine
hoeveelheid tuberkelbacillen (^t: 400) in de vena jugularis. Het kalf blijft gezond
en reageert op geen enkel tijdstip op tuberculine. Op den leeftijd van zes maanden
wordt het geslacht; de meest minutieuze autopsie levert geen tuberculeus haardje
op. Maar met een emulsie van de bronchiaalklieren kan men een cavia zeer spoedig
tuberculeus maken. Voor dit kalf zouden, zoo het in leven gebleven was, twee
mogelijkheden hebben bestaan ; of de bacillen zouden zijn geëlimineerd, of zij
zouden in symbiose gefixeerd zijn, in welk laatste geval het positief op tuberculine
zou zijn gaan reageeren.

Deze waarneming geeft een beeld van de onbetrouwbaarheid van de methode
volgens Bang.

Reeds veertig jaar geleden verontrustte het Nocard dat, van geïnfecteerde stallen
komende doch niet op tuberculine reageerende runderen, die geplaatst werden
in tuberculosevrije stallen, soms na verloop van tijd een positieve reactie toonden.
Ook is het bekend, dat een zeer groot aantal in besmette stallen geboren kalveren,
doch niet op tuberculine reageerend, dit naderhand (vaak na de eerste partus)
gaat deen, ook als zij in eer tuberculose-vrij milieu worden gebracht (beide ver-
schijnselen zijn ook hier ieder, die langeren tijd aan tuberculose-bestrijding heeft
gedaan, ruimschoots bekend, Ref.).

Al deze dieren zijn kiemdragers ; zij zijn occult besmet; gebracht in een tuber-
culose-vrije stal, Guérin wijst er uitdrukkelijk op, leveren zij een niei te licht te
schatten gevaar op.

Bij den mensch wordt het positief op tuberculine reageeren als een privilege
beschouwd ; het positief reageerende rund daarentegen is een paria met bestem-
ming voor het abattoir.

Beide bestrijdingsmethoden, te midden waarvan wij ons ten aanzien van het rund
bevinden, zijn onvereenigbaar. Die met behulp van de B. C. G.-enting is rationeel
en wetenschappelijk. Zij beschouwt de tuberkelbacil als een onuilroeibaren tegen-
stander, slechts in bedwang te houden door generalisatie van de allergie. De andere
methode is onwerkzaam, veertig jaren toepassing hebben het bewezen. Zij preten-
deert dien theoretischen toestand van het runderras te bereiken welke zal volgen
op het verdwijnen van de laatste bacil van Koch. De methode ware te rechtvaar-
digen voor landen met een laag percentagecijfer en met belangrijke financieele
bronnen, als zij niet steunde op het dwalend geloof, dat een groep runderen, die
vandaag geen reageerders meer bevat, definitief beschut zou kunnen worden tegen
de tuberculose. Helaas, morgen zal de besmetting in al haar fataliteit haar intrede
weer doen, hetzij door een inkoop van een niet reageerend, de bacil als parasiet
herbergend rund, hetzij door contact met bepaalde wilde dieren, hetzij zelfs door
den mensch.

Op het Veeartsenijkundig Congres te Lenden in 1930 waren zoowel de meeningen
over de onschadelijkheid als over de beschuttende werking van het B. C. G.-vaccin
uiteenloopend. Het lag dus voor de hand, dat, alvorens tot een conclusie te komen,
men het gewenscht achtte, de resultaten van nadere proefnemingen af te wachten.
Buxton deed thans op het Congres te New York mededeeling van de door hem en
zijn medewerkers in Engeland verkregen resultaten van experimenten bij kalveren.

spoten. De maximale dosis bedroeg 200 mg. Bij geen der dieren werden verschijn-
selen van progressieve tuberculose aangetroffen. Bij het door Buxton gebruikte
materiaal bleek dus het vaccin avirulent te zijn.

Verder werden gegevens verzameld over de beschermende werking van het
vaccin. Aangetoond werd, dat zoowel orale als subcutane, intratracheale en intra-
veneuze toediening van de entstof in staat is, de resistentie van een kalf tegen
experimenteele infectie met virulente bacillen te verhoogen. Het beste voldeed
de intraveneuze toediening. Dc graad der toenemende resistentie varieerde binnen
wijde grenzen en scheen in verhouding te staan tot de dosis van het toegediende
vaccin. De beste beschutting werd verkregen, door eerst te enten met 10 mg, en
drie weken daarna met 100 mg, beide keeren intraveneus. De aldus uitgevoerde
enting veroorzaakte een volledige immuniteit tegen de orale toediening van een
dosis virulente bacillen, waardoor niet geënte dieren een matig ernstige locale
of een lichte algemeene infectie kregen. Deze immuniteit duurde in optimum tot
drie maanden na de enting. Daarna nam deze in progressieve mate af, naar mate
de tijdruimte tusschen de enting en de toediening van de proefdosis langer was.

Verder deelde Buxton mede, dat proeven, in hoeverre de dieren voor het verdere
leven door herenting tegen kunstmatige infectie te beschermen zijn, aan den gang zijn.

Dr. Watson gaf een overzicht over de door hem verkregen entingen met B. C. G.
op een farm te Canada. Zooals reeds bekend was, wijken de aldaar verkregen resul-
taten af van die welke zijn meegedeeld in de resoluties van de Commissie voor
de B. C. G.-enting van de Hygiëne-Afdeeling van den Volkenbond, welke con-
clusies niet ongunstig luiden.

De ervaringen van Dr. Watson en zijn medewerkers zijn gedurende een tiental
jaren verkregen. Als proefobject diende een sterk geïnfecteerde stal. De entingen
werden op de voorgeschreven wijze uitgevoerd (pasgeboren dieren enten, de enting
elk jaar herhalen, isolatie gedurende eerste levensweken, en toediening van gepas-
teuriseerde melk). Niet alle dieren werden geënt, een gedeelte bleef, ter controle,
onbehandeld. Dr. Watson was in de gelegenheid bij 90 dieren sectie te verrichten.
De leeftijd dezer dieren varieerde tusschen jonger dan een jaar en ruim vijf jaar.
Van deze dieren waren 54 geënt.

Boven de 2 i -jarigen leeftijd werden zoomin bij de geënte als bij de ongeënte dieren
exemplaren aangetroffen, welke geen tuberculose hadden. Bij dc jongere dieren
kwamen bij beide categoriën een aantal voor, dat geen tuberculeuze laesies had.
Overigens was de mate van tuberculose bij de jonge geënte dieren gemiddeld ge-
ringer dan bij de niet geënte.

Bij de oudere dieren was het juist andersom. De uitbreiding der tuberculose uias hier
gemiddeld bij geënte dieren grooter dan bij de niet geënte. Als kritieke leeftijd zou hier
aangenomen moeten worden die tusschen 2 en 4 jaar, dat is de leeftijd tusschen
de puberteit en het volwassen worden.

Dan zou de aan de B. C. G.-enting toegeschreven verhoogde relatieve weerstand
snel te kort schieten.

Het principe, waarop de B. C. G.-enting berust is dit, dat men het dier in een
toestand van allergie brengt, voor dat de primaire infectie tot stand kan komen.
De meeste schrijvers beschouwen den allergischen toestand als een gunstige om-
standigheid voor de prophylaxis der infectie. Dr. Watson voelt zich echter aange-
trokken tot hen, die de vraag opwerpen, of allergie inderdaad als een voordeel
dan wel als een nadeel ten aanzien van de immuniteit en de prophylaxis dient te
worden opgevat. Voor de interessante beschouwingen over deze materie verwijst
referent naar het origineele artikel. Vermeldenswaard is een paraphrase over den
bekenden slagzin : „Om weerstand te kunnen bieden aan tuberculose moet men
tuberculeus zijn". Deze paraphrase luidt : „Zonder weerstand geen tuberculose".
Klaarblijkelijk bedoelt Dr. Watson, dat chronische tuberculose (dat is eigenlijk
„de" tuberculose) niet alleen het gevolg is van de infectie, maar dat zij evenzeer

haar bestaan ontleent aan den ingetreden allergischen toestand. Zoo goed als er
ten voordeele van de allergie is aan te voeren, zoo goed is er ook ten nadeele van
te vermelden.

Dr. E. A. Wight, Hoofd van de Afdeeling voor Tuberculosebestrijding van het
Bureau of Animal Industry.

Na vele jaren van voorbereidenden arbeid werd de veldtocht tegen de tuberculose
onder het rundvee in de Vereenigde Staten in 1917 op georganiseerde wijze onder-
nomen. De opzet van het werkplan was gericht op : ten eerste het verkrijgen van
accredited herds (tuberculosevrije beslagen) ; ten tweede het doen ontstaan van
tuberculosevrije gebieden en ten derde het doen verdwijnen van de varkenstuber-
culose.

Bij de bestrijding wordt gebruik gemaakt van tuberculine ; de reageerende dieren
worden geslacht. Tot 1920 werd de subcutane tuberculinatie toegepast. Toen bleek
als resultaat van experimenteel werk, dat de intradermale tuberculinatie voldoende
betrouwbaar geacht kon worden. Aangezien die gemakkelijk in toepassing is, werd
zij sindsdien gebruikt. Oorspronkelijk beperkte zich de inspuiting tot de staartplooi.
De laatste jaren wordt tegelijkertijd een injectie op een andere plaats van het lichaam
gegeven, waardoor de huidreactie van de staartplooi in duidelijkheid wint. Als
het geschikste punt voor de tweede injectie wordt de vulva beschouwd.

In 60% van alle Counties (provincies) is de tuberculose-bestrijding thans alge-
meen. Overtreft het totale aantal reactiedieren in een County de $ % niet, dan
wordt de County tot een „Modified Accredited Area".

In 1922 bedroeg het percentage der tuberculose van het onderzochte vee 4% ;
in 1934 was het gedaald tot 1.1%.

Er bevinden zich thans 4.600.000 stallen onder regeeringstoezicht, omvattende
43.000.000 stuks vee (dat is ongeveer 65% van het totaal). In het geheel zijn
ongeveer 3.000.000 reageerende dieren opgeruimd, waarvoor $ 120.000.000 voor
schadeloosstelling werd uitbetaald.

In 3 k 4 jaar tijds hoopt men, als zich geen zeer bijzondere storende omstandig-
heden voordoen, de tuberculose zoover teruggedrongen te hebben, dat alle Counties
een lager percentage dan $ % zullen hebben, zoodat zij dan alle tot de ,,modified
area" gerekend zullen kunnen worden.

Met het bestrijden van de rundertuberculose zakt automatisch de bovine tuber-
culose bij het varken. Aangezien het varken ook zeer gevoelig is voor de hoender-
tuberculose, is het, voor het uitroeien der tuberculose onder de varkens noodig,
ook de hoendertuberculose te bestrijden. Tot dit doel werden de dieren individueel
getuberculineerd in 48.000 hoenderbedrijven.

Gewezen wordt op het belang van het merken van varkens, in het bijzonder
voor de bestrijding der hoendertuberculose. Bij de slachting kan men dan steeds
nagaan, waar het betreffende varken vandaan is gekomen, indien tuberculose
gevonden is.

In Duitschland is sedert 17 jaar de strijd tegen de rundertuberculose aange-
bonden, met reeds belangrijke resultaten. Wegens het grootere aantal met tuber-
culose besmette dieren en de minder gunstige financiëele omstandigheden kan
de tuberculose-bestrijding niet zoo krachtig aangebonden worden als in de Ver-
eenigde Staten en in Canada.

Herinnerd wordt aan de Conclusies op het Haagsche Veeartsenijkundig Congres
in 1909, waarin onder anderen gewezen werd op het belang van Staatsbemoeienis
met open vormen, terwijl overigens de vrijwillige bestrijding aangemoedigd werd.

De aangifteplicht van open vormen is tegenwoordig wettelijk voorgeschreven
in Denemarken, Duitschland, Engeland, Frankrijk, Oostenrijk, Hongarije en
Tsecho-Slowakije. In Zweden en Lithauen is aangifte van uiertuberculose ver-

plicht. Op zuiver wettelijken grondslag is de tuberculose-bestrijding geregeld in
Bulgarije, Finland, Japan en Turkije, alle landen met een laag tuberculosepercen-
tage. Een zuiver vrijwillige bestrijding ontmoet men bijna nergens meer, haast
steeds verleent de Staat hulp.

In Duitschland wordt de bestrijding gevoerd volgens het systeem von Ostertag
(éénmaal per jaar klinisch onderzoek, tuberculosevrije opfok van de kalveren).
Talrijke onderzoekingen werden gedaan teneinde uit te maken, in hoeverre het
noodig zou zijn, een jaarlijksche tuberculinatie in te voeren. Tot nu toe werd het
voordeel hiervan niet belangrijker geacht dan het nadeel. Ook bij bestrijding met
behulp van tuberculinatie worden niet alle open vormen gevonden.

In den laatsten tijd is het ,,Beschleunigtes Verfahren" in toepassing gebracht : ook
komen voor opruiming in aanmerking die dieren, welke op grond van klinische
verschijnselen als in hooge mate verdacht van open tuberculose moeten worden
beschouwd, zonder dat de bacil is aangetoond. Schadeloosstelling voor een dergelijk
dier wordt slechts genoten, als het bij de slachting werkelijk aan tuberculose lijdende
is gebleken. De hooge eischen, die mede in verband hiermee aan de met de tuber-
culose-bestrijding belaste dierenartsen worden gesteld, kunnen slechts bereikt
worden door „Fortbildungskurse".

Het systeem volgens von Ostertag heeft in Duitschland haar levensvatbaarheid
bewezen, hoezeer dient te worden toegegeven, dat een uitroeien der tuberculose
er niet mede is te bereiken. Voor de toekomst schijnt het gewenscht, den strijd
in een „Dreifrontenkampf" toe te spitsen :

2e. In een omgeving met weinig tuberculose dient deze geheel te worden verdelgd.

Wellicht zal men de aan de vleeschkeuring ontleende gegevens met voordeel
kunnen gebruiken (varkens- en kalverentuberculose kan als indicator van het voor-
komen van open tuberculose worden beschouwd).

Steun geniet men van de Melkwet van 1932, die voor het leveren van model- en
marktmelk eischt, dat het vee door de erkende tuberculosebestrijdingsinstantie
wordt onderzocht.

Gewezen wordt op den invloed, die de volksopinie kan hebben op het popu-
lariseeren van de tuberculose-bestrijding. In Engeland wordt de tuberculose onder
het rundvee hoofdzakelijk bestreden, omdat de algemeene meening zulks voor
de hygiëne van den mensch noodig acht.

De immuniteit bij de tuberculose wijkt af van die bij andere infectieziekten. Zij
heeft het karakter van de zoogenaamde Infectie-Immuniteit, d. w. z. zij bestaat slechts
zoolang een infectiehaard met levende bacillen aanwezig is.

Dr. Zwick deelt niet het optimisme van Guérin over de B. C. G.-entstof.
Het Bovovaccin van V. Behring en de Taurumanenting van Koch, waarbij gebruik
gemaakt werd van levende (humane) bacillen, en welke dientengevolge naar onze
huidige kennis van de immuniteit meer kans op goed gevolg zouden moeten bieden
dan de B. C. G., leverden indertijd slechts teleurstellingen op. Maar ook al zou
bij de voortgezette proefnemingen het oordeel over de B. C. G.-enting gunstig moeten
luiden, dan nog zou een algemeene toepassing in de praktijk moeilijk zijn door te
voeren. Behalve de telkens wederkeerende entingen zouden maatregelen tegen
massale infecties van de geënte runderen moeten worden genomen, zooals Cal-
mette en Guérin zelf aangeven. Aldus zou zelfs het systeem weinig voordeel bieden
boven het von OsTERTAGsche. Dit systeem kenmerkt zich immers, doordat de
dieren met geringe vormen van tuberculose, welke dienovereenkomstig over een
infectie-immuniteit beschikken, en die bij de tuberculinatie positief zouden rea-
geeren, niet worden opgeruimd.

Over het circuleeren van tuberkelbacillen bij tuberculeuze dieren met
betrekking tot de anachorese van Ascoli en de vleeschkeuring.

Ascoli vond, dat bij tuberculeuze runderen eenigen tijd na de enting met B. C. G.
in de enthaard virulente tuberkelbacillen waren aan te toonen, welk verschijnsel
door hem genoemd is : anachorese. Hij verklaarde dit. door aan te nemen, dat de
B. C. G.haard, evenals elke ontstekingshaard, de eigenschap zou bezitten, negatief
geladen deeltjes, waaronder tuberkelbacillen, aan te trekken. Deze hypothese wordt
door van Heelsbergen becritiseerd, aan de hand van door hem ondernomen
experimenten bij cavia\'s.

Het is bekend, dat de tuberculeuze haard in het lichaam een mobilisatie ondergaat
als aan het lichaam een tuberculineinjectie wordt toebedeeld. Door deze opleving
kunnen tuberkelbacillen in de circulatie geraken. Bij tuberculeuze cavia\'s gelukte het
van Heelsbergen na injectie met tuberculine in de entplaats na eenige dagen viru-
lente tuberkelbacillen aan te toonen. Aan de B.G.G.enting ware nu eenzelfde in-
vloed toe te schrijven op de tuberculeuze haarden in het lichaam als aan de tuber-
culine-injectie. Dus ook hier zouden tuberkelbacillen in de circulatie kunnen geralken
en op alle plaatsen, dus ook in de B. C. G.haard kunnen komen. De vermeerderde
lvmphe- en bloedstroom, de ophooping van phagocytaire elementen en andere
verschijnselen in de ontstoken B. C. G.haarden of tuberculinehaarden maken het
begrijpelijk, dat daar vaak meer bacillen gevonden worden dan op andere lichaams-
plaatsen. Aldus zou het niet noodig zijn, de aantrekkingstheorie van Ascoli in het
geding te brengen.

Verder wijst van Heelsbergen op de zeer veel negatief verloopen proeven, door
tal van onderzoekers genomen, teneinde na te gaan, of het vleesch van tuberculeuze
runderen tuberkelbacillen bevat. Slechts een gering aantal positieve bevindingen
zijn bekend. Deze betreffen in hoofdzaak dieren met miliaire tuberculose of met
uitgebreide algemeene processen (o.a. kazige pneumonie) en cachectische dieren.

Het is van belang te bedenken, dat zwaar tuberculeuze en sterk vermagerde,
cachectische dieren vaak groote hoeveelheden tuberkelbacillen-antigeen in het bloed
en dus ook in het vleesch herbergen. Dit antigeen is thermostabiel en wordt dus niet
vernietigd door koken of braden. Het is niet uit te sluiten, dat het bij tuberculeuze
personen een haardreactie te weeg zou kunnen brengen, welke een groot gevaar
voor de gezondheid oplevert.

Ten slotte stelt van Heelsbergen de vraag, waar dc tuberkelbacillen blijven,
die nu en dan uit de tuberculeuze haarden in de circulatie geraken. Het spierweefsel
heeft een zeer sterk natuurlijk weerstandsvermogen tegen tuberkelbacillen. Bacillen,
die in de spieren geraken, zullen zich dan ook niet vermeerderen, eerder zal lysis
optreden. Het is niet onwaarschijnlijk dat een klein deel dezer tuberkelbacillen via
de arterieele bloedcapillairen in het bindweefsel en hiervandaan in de lymphbanen
en de regionaire lyinphklieren terecht komt. De meeste der spierbaciilen worden
echter via den bloedstroom in de lever en de longen gevangen. Men mag echter niet
verwachten, dat deze organen de bacillen volledig vast zullen houden. Een deel
komt weer in de groote circulatie.

Discussie over de voordrachten over tuberculose op het Congres te
New York. Prof. Dr. Giïido Finci. (Italië).

Al hebben vroegere experimenten met levende, voor het rund op natuurlijke
wijze avirulente bacillen, of met uit virulente bacillen bereide vaccins, of met
bacillaire producten de ondoeltreffendheid dezer entstoffen aangetoond, dit geeft
niet het recht, reeds a priori de waarde te ontkennen van experimenteel gemodi-
fiëerde bacillen, zooals die van het B. C. G.

Spreker vestigt de aandacht op een door hem sedert 5 jaar toegepast vaccin,
verkregen door het kweeken van tuberkelbacillen bij 42 graden, volgens een
bepaalde techniek. Deze bacillen zijn avirulent geworden, terwijl het antigeen
vermogen onverzwakt is. Het is niet in staat, bij eenig dier, van welke soort ook,
tuberculose te verwekken. De tot nu toe verkregen resultaten zijn interessant en
verdienen verdere bekendheid te verwerven.

Sedert 1905 bestrijden wij in Nederland de tuberculose. Overal wordt de gecom-
bineerde methode Iïang—Ostertag toegepast.

De immuniseering met B. C. G. is niet voldoende gegrondvest om tot toepassing
in de praktijk over te gaan. Wij doen het dan ook niet. Ik waarschuw er voor, de
aandacht van het werkelijk goede systeem, dat het gecombineerde Bang—Ostertag-
sche is, niet af te leiden. Bovendien zou de kans bestaan, dat de veehouders het
vertrouwen in de tuberculose-bestrijdings-maatregelen verliezen.

In mijn land geschiedt de tuberculosebestrijding sinds 40 jaar. De methode be-
staat in het tuberculineeren van de dieren, het slachten van de reactiedieren en
het desinfecteeren van de door deze verlaten plaatsen. Het systeem is zoo goed,
dat tuberculose onder de runderen zeldzaam is geworden. De laatste jaren echter
zijn wij tot het inzicht gekomen, dat runderen ook door andere bronnen besmet
kunnen geraken als door hun soortgenooten. Als wij onze aandacht dus slechts
tot één diersoort bepalen, loopen wij het risico, vroeg of laat met den arbeid te
moeten herbeginnen.

Wij gelooven, dat de vogelbacil niet alleen de koe kan infecteeren, maar dat
zij bij het verblijf in het runderlichaam zoodanige veranderingen kan ondergaan,
dat zij tot het doen ontstaan van progressieve veranderingen aanleiding kan geven.
Uit een door mij ondernomen experiment bleek mij, dat de aviaire eigenschappen
verminderden en dat de bovine eigenschappen in sterkere mate aan den dag treden.

Op het Congres van de Belgische dierenartsen, gehouden in Augustus 1935 te
Brussel, heeft Gerlach *) (Directeur van het Staatsinstituut tot bestrijding van
infectieziekten bij dieren, te Mödling bij Weenen) een voordracht gehouden over
de resultaten van de B. C. G.-enting, gedurende de afgeloopen 10 jaar in Oostenrijk.
Na het weerleggen van het bezwaar, geopperd door sommige onderzoekers, n.1.
dat de B. C. G.-bacil, gekweekt op voedingsbodems waaraan konijnenserum werd
toegevoegd, op den duur weer virulent zou worden, werd een overzicht gegeven
van de gunstige resultaten, die door verschillende dierenartsen in Oostenrijk met de
enting verkregen zijn. Volgens Geri.aoh waren de resultaten dermate gunstig, dat
op zijn advies sinds 30 April 1935 het B. C. G.-vaccin met toestemming van den
Minister van Landbouw, tegen den prijs van 20 Groschen per dosis aan de dieren-
artsen verstrekt wordt. Hiermede is Oostenrijk dus het eerste land. waar de enting
met het B. C. G.-vaccin kan plaats hebben zonder beperkende maatregelen van de
overheid.

Het onderschrift van Guérin is naar aanleiding van het bovenstaande in zeer
optimistische termen gesteld ; temeer is dit het geval, omdat door Gerlach de in de
literatuur vermelde mislukkingen worden toegeschreven aan het niet precies opvolgen
van de voorschriften, zooals deze indertijd door Calmette en Guérin gegeven zijn.

Reeds eenige jaren zweeft de naam Spanlinger (nog niet lang geleden kwam een
mededeeling omtrent het een en ander in de diverse dagbladen voor) door de weten-
schappelijke wereld en heeft waarschijnlijk aan menig vooraanstaand en verant-
woordelijk hoofdambtenaar op diergeneeskundig of ander gebied diverse nachtmerries
bezorgd. Aangaande de antecedenten van den bedoelden persoon is weinig bekend,
doch wel staat het als een paal boven water vast, dat hij zich de hulp van onont-
beerlijke personen weet te verschaffen om het nagestreefde doel te bereiken. Na vele

¹) Abstract from the Northern Ireland Spahlinger Report 1. (The Veter. Journal, Vol. 91,
No. 10, Oct. 1935, pag. 423).

teleurstellingen is het hem nu weer gelukt om met behulp van de Engelsche Society
eenige gelden uit de Staatskas los te krijgen tot het doen van een aantal proeven.
De kwestie, waarom de zaak draait, is de volgende. Spahlinger beweert n.1., dat
aan hem een vaccin bekend is (de bereiding van dit vaccin wordt niet opgegeven),
hetwelk, ingespoten bij runderen, deze dieren zou kunnen beschutten tegen tuber-
culose. Zooals reeds gezegd is het hem gelukt om van een der Ministeries de noodige
financieele hulp te verkrijgen u>t het doen aankoopen van een 32 tal proef kalveren.
Deze kalveren in den ouderdom van 4—6 maanden, afkomstig van tuberculose-vrije
bedrijven, werden in een zestal groepen verdeeld. De enting van deze dieren heeft
op denzelfden dag, n.1. 6 December 1931, plaats gehad.

De eerste groep, bestaande uit 6 dieren, werd geënt met het vaccin, zooals dit door
Spahlinger in 1926 werd gemaakt.

De tweede groep (2 dieren) werd behandeld met een vaccin, gemaakt van tuberkel-
bacillen, die gekweekt waren op een specialen voedingsbodem, vervolgens 6 jaar
op aardappel gecultiveerd en daarna weer 4 jaar op den specialen voedingsbodem.

De vijfde groep (2 dieren) behandeld met filtraat van een tuberculeuzen voedings-
bodem (bevai eventueel endo- en ectotoxinen).

De zesde groep, bestaande uic 9 dieren, werd als controle gebruikt. Van deze
laatste groep werden 2 dieren bestemd voor bepaling van de hoeveelheid virulent
materiaal (test dose), welke in staat was om dieren van denzelfden leeftijd en gewicht
binnen zeer korten tijd te doen sterven aan tuberculose, wanneer deze hoeveelheid
intraveneus werd ingespoten. Uit de proeven bleek, dal 2,5 mgr. tuberculeus materiaal
genomen van een vasten voedingsbodem en verdund met 10 ccm phys. NaCl, bij
intraveneuze inspuiting ruim voldoende was om aan het gestelde doel te beant-
woorden.

Een halfjaar na de enting van de dieren werden alle, dus ook de contröledieren,
intraveneus ingespoten met de test dose.

Aangaande het verloop van de proef en de controle van de dieren na het sterven
of het slachten, wordt het volgende medegedeeld. (Sommige dieren zijn ongeveer
800 dagen na de besmetting geslacht en nauwkeurig nagezien).

Van de eerste groep zijn drie dieren na de besmetting aan acute tuberculose
gestorven. De resteerende drie bleken na de slachting eveneens met tuberculeuze
haarden behept te zijn. Verschillende lichaamsklieren hadden afwijkingen, waarin
microscopisch geen, doch met de caviaproef wel tuberkelbacillen aanwezig bleken
te zijn.

Van groep 3 stierven twee dieren aan algemeene tuberculose. Dit wordt toegeschreven
aan bijkomende ziekten, waardoor de dieren minder weerstand zouden hebben
gehad tegen de kunstmatige besmetting. De overigen zijn ongeveer 2jjaar later ge-
slacht. Bij alle dieren werden afwijkingen in mediastinale en mesenteriale klieren,
benevens knobbeltjes in de longen gevonden. Microscopisch kon men geen zuurvaste
staafjes vinden, doch de caviaproef was positief.

Van groep 6, de controlegroep, stierven 5 dieren binnen 70 dagen aan acute
algemeene tuberculose. Bij de resteerende twee dieren, later geslacht, bleken ook ver-
schillende tuberculeuse haarden aanwezig te zijn. Dat deze dieren niet acuut gestorven
zijn, schrijft Spahlinger toe aan de natuurlijke immuniteit, welke deze dieren zouden
hebben gehad.

Wanneer men het bovenstaande nauwkeurig analyseert, dan staat men verwonderd
over de tamelijk gunstige conclusie, welke door de Iersche commissie uit de proeven
is getrokken. Wel is gebleken, dat van de geënte groep 3, niet zooveel dieren aan acute
tuberculose gestorven zijn als van de controlegroep, doch bij het onderzoek na het
slachten bleek toch, dat alle dieren in meerdere of mindere mate met tuberkel-
bacillen besmet waren. Microscopisch konden niet altijd tuberkelbacillen in de
gevonden afwijkingen worden aangetoond, doch de caviaproef viel steeds positief uit.

Een enting van kalveren, met het „New simplified vaccin" volgens Spahlinger,
was oogenschijnlijk in staat om eenige dezer dieren te beschutten tegen een kunst-
matige intraveneuze infectie met virulent materiaal. Werden de geënte dieren echter
nauwkeurig onderzocht, dan bleek, dat na het toedienen van het virulente nateriaal,
op verschillende plaatsen in het lichaam tuberculeuze haarden gevormd waren.
Een afdoende voorbehoedende werking mag men derhalve aan hel vaccin niet toekennen.

N.B. Aangaande de groepen 2, 4 en 5 is omtrent het verloop van de vaccin-enting
in het „abstract" niets te vinden. C. J. de Gier.

De frequentie van tuberculose veroorzaakt door de typhus bovinus
bij den mensch.

In een buitengewoon lezenswaardig artikel doet Dr. Ruys ^l) verslag van hare
onderzoekingen omtrent het voorkomen van tubercelbacillen van het bovine type
bij menschen lijdende aan tuberculose. Schr. herinnert aan de toenemende belang-
stelling voor dit onderwerp over de geheele wereld.

Onderzocht werden sputa van volwassenen en maagspoelsels van kinderen.
Het onderzoek omvatte: microscopisch onderzoek, kweeken op den bodem van
Loewenstein (zonder glycerine!!), caviaproef. De virulentie der gekweekte stammen
werd op het konijn gecontroleerd. Vooral voor het isoleeren der bovine stammen
uit maagspoelsels kan de bodem van Loewenstein zonder glycerine niet meer worden
gemist. In dit geval werd bij de voorbehandeling de voorkeur gegeven aan loogbe-
handeling boven zwavelzuur. Omtrent het onderzoek van sputa van volwassenen geeft
de volgende samenvatting uitsluitsel.

De 3 Amsterdamsche besmettingen betroffen een slager, een abattoirknecht en
een naaister; deze laatste dronk volgens haar zeggen nooit ongekookte melk. Van de
10 patienten uit de provincie loochende één, die geen contact met vee had, het ge-
bruik van rauwe melk, de anderen gebruikten dezen drank wel of melkproducten
(karnemelk, boter), sommigen hadden bovendien contact met vee. Het is niet gelukt
bij „contactpersonen" infectie met bovine bacillen vast te stellen, wel blijkt uit de
ziektegeschiedenissen : „Ven een bijzonder goedaardig beloop is bij longtuberculose met
tubercelbacillen van het bovine type dus geen sprake."

Deze onderzoekingen bevestigen andermaal het vermoeden van wijlen Prof. Dr.
D. A. de .Jong, dat de bovine tuberculose ook in den vorm van longtuberculose bij
den mensch voorkomt.

Maagspoelsels. Bij 269 kinderen werden 442 onderzoekingen verricht, 196 maal
werden tuberkel-bacillen gevonden. Bii lig kinderen werden bacillen van het
humane type gevonden, bij 9 werd het bovine type geïsoleerd.

Blijkens de onderzoekingen van Dr. R. hebben caviaproef en cultuur voor de
„humane" infecties een zelfde graad van betrouwbaarheid, al zijn geen van beide
onfeilbaar. Bij de „bovine" besmetting toont de vaciaproef soms stammen aan,
die niet op de gebruikte bodems groeien. Wij vermelden met instemming de volgende
samenvatting van schrijfster.

„Onze ervaring pleit er voor de caviaproef en d.e kweekproef naast elkaar te blijven
„doen. De kweekproef heeft voor, dat zij dikwijls eerder positief is, maar ook het
„nadeel, dat zij een enkele maal in den steek laat, en dat men soms moeilijkheden
„heeft met de differentiatie, tegenover saprophyten.

„Vele van de onderzochte kinderen hadden actieve processen in de long, niet alle.
„Eenige dezer kinderen hadden vergroote tonsillen. Bij 3 werden deze weggenomen,
„2 maal bleken deze versche tuberkels te bevatten. De mogelijkheid bestaat dus,
„dat in een enkel geval de tuberkel-bacillen uit den maaginhoud afkomstig zijn
„van een aandoening der tonsillen.

Acht van de negen bovine infecties kwamen voor bij kinderen in de leeftijdsgroep
o—5 jaar (totaal onderzocht 61 dus bij circa 13% dezer kinderen ! ref.). De met
„bovine" besmette kinderen waren alle „groote stadkinderen", bij één was besmetting
tijdens verblijf op het land mogelijk. Enkele gebruikten rauwe melk, of melkpro-
ducten.

Ook bij ingezonden materiaal (huidaandoeningen, pus halsklieren, pus been- en
gewrichts-tuberculose Iumbaalvocht) werden nog 11 bovine besmettingen vast-
gesteld. Voor details hierover zij naar het origineel verwezen.

Na eenige beschouwingen over de frequentie der tuberculose bij het vee in het
„melkgebied" van Amsterdam besluit schr. met de volgende alinea.

„Nu bij den mensch dank zij den strijd tegen de aerogene besmetting, die wel
„in hoofdzaak het humane type betreft, tuberculose voortdurend afneemt, komt
„misschien percentsgewijze de bovine besmetting meer naar voren. De tuberculose-
„bestrijding zal thans haar aandacht ook moeten schenken aan de bestrijding van de besmetting
„van het bovine type, waartoe verplichte pasteurisatie van melk en intensieve bestrijding van
,,rundertuberculose zijn aangewezen (cursieveering van ref.).

Wij meenen de volle aandacht der diergeneeskundigen voor deze belangrijke
onderzoekingen te mogen vragen. Zij rechtvaardigen ten volle den onvermoeiden strijd
tegen de rundertuberculose, vooral in het belang der volksgezondheid, die reeds
door generaties van dierenartsen is gevoerd. Zij vergrooten de beteekenis der ver-
heugende resultaten van dezen strijd in die streken waar men de „tuberculose vrije
beslagen" reeds bij tientallen, ja honderdtallen, telt. Zij wekken op tot grooter
krachtsinspanning van alle betrokken autoriteiten op dit gebied. Zij eischen een andere
uitvoering van de bestaande bepalingen ter zake, in het „Melkbesluit", en bovenal
het beramen van middelen waardoor bij den aankoop van melk door de distributie-
bedrijven aan het produkt van de hierboven genoemde veehouderijen een belooning
voor de verrichte krachtsinspanning wordt verzekerd.

Het moet ook hier te lande, evenals in Denemarken, mogelijk zijn dat bij de wet
de verplichting wordt opgelegd „consumptiemelk" alleen te betrekken van bedrijven
die „vrij zijn van tuberculose". Het is de taak der Nederlandsche dierenartsen dit
denkbeeld in daden om te zetten. C. F. van Oijen.

In het algemeen wordt aangenomen, dat een primaire tuberkuleuze haard in dc
darmen van het varken weieens bij uitzondering is waargenomen, doch dat in den
regel een onvolledig primaircomplex aanwezig is, d.w.z. wel tuberkuleuze verande-
ringen aan de mesenteriale lymphklieren, echter niet aan het eigenlijk daarmee
overeenstemmende darmgedeelte. Hiermede wordt in Duitschland rekening gehouden
daar in de voorschriften van de vleeschkeuringswet is aangegeven, dat ook al zijn in de
mesenteriale lymphklieren tuberkuleuze haarden aanwezig, de darmen van het varken
mogen worden vrijgegeven, mits men geen verweekingshaarden in de lymphklieren
vindt.

Wünscher \') onderzocht nu van een iootal slachtvarkens, waarvan de mesen-
teriale lymphklieren zoowel macroscopisch als microscopisch tuberkuleuze ver-
anderingen hadden, de Peyersche plaques op tuberkuleuze afwijkingen. Bij al deze
100 dieren bleken de darmen geheel normaal. Bij de Peyersche plaques zag hij in

21 gevallen een eenigszins grove granuleering, wat microscopisch een locale follikel-
ophooping bleek te zijn. Bij het histologisch onderzoek vond hij in 95 gevallen geen
veranderingen. In 5 gevallen werden echter zonder twijfel miliairc tuberkuleuze
haardjes (epitheloidcellen en reuzencellen) aangetroffen in de lymphfollikels van de
Peyersche plaques. Alle andere lagen van den darmwand, als muscularis en serosa,
waren geheel vrij van tuberkuleuze veranderingen.

Wünscher komt tot de conclusie, dat het tuberkuleuze primaircomplex in de dar-
men van varkens, zij het dan in ongeveer 5% der gevallen, wel volledig voorkomt,
zonder dat het tot macroscopisch zichtbare veranderingen in den darmwand aan-
leiding geeft.

Bolle heeft de in de literatuur aangegeven gevallen van macroscopisch
waarneembare gevallen van darmtuberculose bij het varken verzameld en kreeg
in totaal een 39 gevallen, uit het tijdsverloop van 1871 tot 1931. Hieronder waren
21 gevallen veroorzaakt door kunstmatige infectie en 18 spontaan waargenomen
gevallen. Uit deze gevallen meent Bolle de gevolgtrekking te mogen trekken, dat
darmtuberculose zonder twijfel bij varkens voorkomt, echter uit deze literatuurgeval-
len mogen z.i. vooralsnog geen verdere conclusies worden getrokken omtrent de
frequentie of zeldzaamheid. Eerst na talrijke onderzoekingen, zoowel afkomstig
van natuurlijke als experimenteele gevallen is met de mogelijkheid rekening te houden,
dat darmtuberculose bij het varken veelvuldiger voorkomt dan tot dusver wordt
aangenomen. Deze kennis is ook uit een vleeschhygiënisch oogpunt van belang,
daar tot heden bij aanwezige mesenteriale lymphkliertuberculose bij varkens, waarbij
men oude, droogkazige haarden of verkalkte haarden aantreft, de daarbij behoorende
darmen en het tusschen de lymphklieren en darmen gelegen vetweefsel zonder eenige
beperking in Duitschland worden goedgekeurd.

Of het wel verantwoord is, bij a) een wetenschappelijk zeker aangetoond voor-
komen van darmtuberculose bij het varken, en b) een gegeven infectiemogelijkheid
(als nuttigen van varkensdarmen in bijne rauwe toestand als worstomhulsel en het
niet onschadelijk worden van eventueele aanwezige tuberkelbacillen door de gewone
conserveeringsmethoden), en c) het tot dusver nog geheel ontbreken van systematische
wetenschappelijke onderzoekingen, de darmen van een varken met scheilklier-
tuberculose als onschadelijk voedingsmiddel in het verkeer toe te laten, moet nog
betwijfeld worden.

De beteekenis van de tonsillen van het varken als porte-d\'entree voor een
tuberculoseinfectie.

Het is Tümmermann ¹) gebleken, dat de tonsillen van het varken, naast de darm-
tractus, als voornaamste porte-d\'entrée voor tuberculose bij deze dieren moeten
worden beschouwd. Zijn de tonsillen tuberkuleus, dan vindt men ook geregeld de
mandibulaire klieren tuberkuleus, waaruit de conclusie is te trekken, dat een reactie-
loos passeeren van tuberkelbacillen door de tonsillen, zooals men dat bij den varkens-
darm wel aanneemt of vermoedt, niet waarschijnlijk is. Verder blijken de tonsillen
bij het varken een groote bescherming te geven tegen een tuberculose-infectie.

Macroscopisch verdacht waren in 11 gevallen de onderzochte tonsillen, waarin
men witgrijze, speldeknopgroote haardjes in het cytoblastische weefsel kon waar-
nemen. De absolute zekerheid dezer diagnose was slechts in 10 gevallen histologisch
te verkrijgen.

Deze tonsillentuberculose trad op in den vorm van een productieve ontsteking
met grootcellige infiltratie, hier en daar afgewisseld met spaarzame reuzencellen.
Een later volgende verkazing was in geen enkel geval op te merken.

Tümmermann komt tot de conclusie, dat men in de vleeschhygiëne, naast het
onderzoek der kaakklieren, ook de tonsillen in het onderzoek moet betrekken. Bij

¹) Tümmermann. Über die Bedeutiung der Tonsillen des Schweines als Eingangspforte
ür die tuberkulöse Infektion. (Inaug. Dissert. Gieszen, 1934).

het aanwezig zijn van tuberculose der kaakklieren moeten ook steeds de tonsillen
onschadelijk worden gemaakt.

Over de pathogenese der kalvertuberculose, naar aanleiding van vleesch-
keuringsgegevens in de provincie Saksen.

Door middel van de vleeschkeuring werden in 1934 173 gevallen van kalver-
tuberculose vastgesteld. Van deze 173 gevallen bleken 78 afkomstig van
stallen, waar de tuberculose werd bestreden, terwijl 95 gevallen betrekking hadden
op niet-aangesloten bedrijven. Deze herkomst van 55% der gevallen uit niet-aange-
sloten bedrijven maakt het waarschijnlijk, dat men door een verplichte aangifte
van kalvertuberculose de bedrijven met open tuberculose zal kunnen opsporen.

Uit de pathologisch-anatomische afwijkingen kan men waardevolle gegevens
trekken over de wijze van infectie, de porte-d\'entrée en de verdere verspreiding
door het lichaam. In 158 gevallen of 91,3% was een levercomplex aanwezig, waaruit
Rautmann \') de conclusie trekt, dat bij kalveren meestal een tuberculose-infectie
tot stand komt via de navelvena, dus door een placentaire infectie. In 15 gevallen
kon een placentaire infectie worden uitgesloten, en was een aërogene infectie (met
longencomplex) aanwezig. Daar alle kalveren hoogstens 6 weken oud waren, blijkt
hieruit, dat een tijd van 6 weken reeds voldoende is macroscopisch zichtbare pro-
cessen door aërogene infectie te doen ontstaan. Slechts in enkele dezer gevallen was
reeds verkalking aanwezig.

Als oorzaak der kalvertuberculose vond Rautmann in 26% der gevallen een in-
trauterine infectie. Bij 45 dieren van slechts 2 weken oud werd al tuberculose ge-
vonden.

Volgens bovengenoemde secties is een intravitale alimentaire infectie slechts bij
uitzondering aanwezig, daar darmcomplexen, zonder gelijktijdige processen in andere
organen, niet werden waargenomen. De mesenteriale lymphklieren waren slechts
in 39 gevallen aangetast.

Een longencomplex werd bij 150 kalveren vastgesteld, wat merkwaardig is, daar
de plecentaire infectie een hoofdrol speelt en dus vooral leververanderingen kunnen
worden verwacht.

Oók bij het kalf staat dus de longaandoening bij tuberculose op de eerste plaats.
Wat de verspreiding der tuberculose door het lichaam betreft, blijkt uit deze onder-
zoekingen, dat de ziekte zich relatief snel door het lichaam verspreidt, daar bij de
173 dieren er 71 waren, waarbij behalve de longen, lever, en maag en darmen,
ook nog milt, nieren en vleeschlymphklieren tuberculeuze veranderingen te
zien gaven. De milt was bijzonder vaak aangetast, n.1. 56 keer van de 71. De nieren
daarentegen maar 21 maal en de vleeschlymphklieren 20 maal.

Voor een bestrijding der ziekte is vooral van belang een onderzoek der moeder-
dieren. Dit was slechts mogelijk bij 70 dieren. Bij 44 moederdieren of 63% bleek het
uterussecretum tuberkelbacillen te bevatten, verder konden 4 maal bacillen in de
melk en 24 maal in het sputum worden aangetoond.

Een sectie was bij 74 moederdieren mogelijk. Alle hadden longtuberculose, terwijl
in 54 gevallen of 73% een uterustuberculose aanwezig was.

Door dit resultaat van het onderzoek der moederdieren is wel zeer duidelijk ge-
worden, dat het vervolgen van de kalvertuberkulose naar de moederdieren voor de
praktische tuberculosebestrijding van groot belang is.

Ten slotte komt Rautmann tot de conclusie, dat de meening, dat tuberculose bij
het kalf hoofdzakelijk zou ontstaan door opneming van tuberkelbacillen bevattende
melk, als onjuist moet worden beschouwd.

Hebben kalveren in zeer jeugdigen leeftijd tuberculose, dan is deze infectie meestal
intrauterien ontstaan via de navelvenae. Ook na de geboorte speelt de voedings-
infectie een ondergeschikte rol ; de voornaamste besmettingswijze is een aerogene

\') Rautmann. Ein Beilrag zur Pathogenese der Kalbertuberkulose auf Grund der Fleisch-
beschaubefunde in der Provinz Sachsen. (Tierärztl. Rundschau, Jg. 41, 1935, pg. 367)

infectie. Is een voedingsinfectie aanwezig, dan zijn meestal processen in het maag-
darmkanaal, respectievelijk in de regionaire lymphklieren, in duidelijken vorm aan-
wezig. de Graaf.

Vele onderzoekers bestudeeren de vraag of de tuberkelbacil al dan niet van pleo-
morph karakter is. De tuberkelbacil zou een geheele rij morphologische verande-
ringen kunnen doormaken. Een van de vormen van de tuberkelbacil is de zichtbare,
zuurvaste staafjesvorm; voorts neemt men aan de geheel onzichtbare door filters
gaande vorm. Een tusschenvorm is de z.g. G vorm, dit is een zichtbare coccenvorm,
die door filters gaat. Deze G vorm is door Panek opgewekt door tuberculeuze dieren
in te spuiten met tuberculotensin, dit is een stof, die verkregen wordt door tuberkel-
bacillen chemisch te bewerken : in het tuberculeuze dier ontstaat door die inspuiting
uit de staafjesvorm de coccenvorm. Calmette, Valtis, Nègre, van Beneden,
Guardabassi en anderen hebben bij drachtige laboratoriumdieren aangetoond, dat
de onzichtbare vorm de vruchtvliezen passeeren kan en zoo het embryo infecteeren;
ook de klinische waarnemingen van Couvelaire pleiten hiervoor.

Golaszewski \') heeft onderzocht of de G vorm, die een ouder ontwikkelings-
stadium dan de onzichtbare vorm is en die in het bloed van tuberculeuze individuen
dikwijls aan te toonen is, ook de vruchtvliezen zou kunnen doordringen. Hij nam
hoogdrachtige cavia\'s, die eerst subcutaan en eenige dagen daarna 30 mg G vorm
intraperitoneaal werden ingespoten. De organen der doodgeboren vruchten en de
organen van onmiddelijk na de geboorte gedoode jonge cavia\'s werden ingespoten
bij caviae, die 2 i 3 maanden lang met acetonextract van tuberkelbacillen werden
behandeld. Dit laatste geschiedt omdat volgens Valtis-Nèc.rf. de overgang van coc-
vorm naar staafjesvorm vergemakkelijkt wordt. Ook levende jongen van tuberculeuze
moeders werden met hetzelfde doel met acetonexiract ingespoten.

2. Cavia\'s, ingespoten met organen van dergelijke embryo\'s krijgen tuberculose,
waarbij de staafjesvorm vast te stellen is.

3. Uit de jongen van geïnfecteerde moeder-cavia\'s is de G vorm te kweeken,
door passage via cavia\'s wordt de staafjesvorm verkregen.

4. De moederdieren, die niet met acetonextract ingespoten waren geweest, kregen
dezelfde tuberculeuze veranderingen en evengoed staafjesvormen als de dieren, die
wel acetonextract hadden gekregen. Bij passage-cavia\'s bleek evenwel dat het
acetonextract activeerend werkt. Jac. Jansen.

De ontsteking bij tuberculose kan duidelijk exsudatief of wel productief zijn.
Ook overgangen tusschen beide zijn bekend. De tuberculose van hond en kat wijkt
af van die bij het rund. Bij pelsdieren is de primaire zetel van de haard het digestie-
apparaat ; van daaruit ontstaan metastasen in longen, lever, milt, nieren enz. Een
chronische orgaantuberculose is volgens Nieberle ¹) bij deze dieren niet bekend.

¹) Nieberle. Ueber die gewebliche Reaktion der Carnivoren (Edelpelztiere) gegenüber dem
Tuberkelbazillus und die Pathogenese der tuberkulösen Sepsis bei diesen Tieren. (Zeitschr. f.
Infekt, paras. Krankh. u. Hyg. der Haust. 1935. H. 3. Bd. 47. S. 227.

Uit 39 gevallen van spontane tuberculose bij vogels werden Loewenstein voedings-
bodems met een wisselende hoeveelheid aan glycerine geënt. Het bleek, dat vogel-
tuberkelbacillen op LoEWENSTEiN-voedingsbodem zonder glycerine tot ontwikkeling
kunnen komen, maar dat toevoeging van deze stof den groei aanmerkelijk bevordert
en ook in een concentratie van 6% den groei niet remt.

Met de zuurmethode konden in 4 gevallen vogeltuberkelbacillen uit faeces van
kippen worden gekweekt. Van Nederveen.

Daar het vraagstuk van het conserveeren van levensmiddelen in een gasomgeving
vooral de belangstelling van de slachthuiswetenschap heeft, aldus schrijft Kammel ²),
zijn de resultaten van ,,Een onderzoek over den invloed van koolzuurgas op levensmiddelen",
welke proeven verricht zijn door de Russische onderzoekers Alehseieff, Voroshi-
lova, Karasseva en Zagoriansky, en gepubliceerd in „Die Kälteindustrie", No. 2,
Jg. 35, van veel beteekenis. De resultaten van deze onderzoekingen, verricht op de
technologische afdeeling van het Wetenschappelijk Instituut voor de Koelindustrie
der U.S.S.R., volgen hier.

Door vroegere onderzoekingen in verschillende landen was vastgesteld dat zekere
soorten van bacteriën, als b.v. B. typhosus, door een C0₂ atmosfeer op geen enkele
wijze worden aangegrepen. Van een groot aantal andere soorten bacteriën daaren-
tegen staat vast, dat hun werkzaamheid door C0₂ gas vermindert, een verschijnsel,
dat niet alleen door een verandering van de pHwaarde kan worden verklaard,
doch dat ook op andere factoren moet berusten welke nog niet bekend zijn. De
proeven der technologische afdeeling strekten zich uit over de bewaring van visch
bij 17⁰ C., 5° C. en —8° C. en van vleesch bij 5⁰ C. en —8° C. in een CO,
atmospheer van 25, 50 en 100%. Verder werd nagegaan de verkleuring van het vleesch
en het bewaren van dierlijk vet, boter en melk in een C0₂ atmospheer.

Visch. Visch werd bewaard bij —18° C. De stukken van een schoongemaakte visch
(Lucioperca sandra) wogen 500 gram. Deze vischmonsters werden in glasdoozen
van 3—4 liter inhoud gebracht, die dan met een CO, atmospheer van bovengenoem-
de concentratie werden gevuld en hermetisch gesloten. Deze met vischmonsters
gevulde glasdoozen werden dan bewaard in ruimten bij verschillende temperaturen,
terwijl evenzoo contrölestukken in een gewone luchtatmospheer werden bewaard.

1. De bewaartijd van visch wordt door het toevoegen van C0₂ aan de lucht
verlengd.

2. De gunstigste werking van C0₂ op de bewaartijd werd bij een temperatuui
van o° C., 5° C. en 17⁰ C. gezien.

3. Bij een temperatiuur van —8° C. zag men geen verschil in de kwaliteit van in
gas of in lucht bewaarde monsters.

4. De langere bewaartijd der visch in een C0₂ atmospheer bij temperatuur boven
o° C. had geen waarneembaren invloed op kwaliteit, smaak, kleur, spierweefsel, reuk
en vastheid.

5. Bij het bewaren van visch in een mengsel van C0₂ en lucht zag men een ver-
kleuring der kieuwen bij versehe visschen, welke verkleuring bij een 100% C0₂atmospheer onbeduidend, echter bij een gehalte van 50% sterker was.

6. De werkzaamheid van het C0₂ vermeerderde bij dalende temperaturen. B.v.
werd bij 17,2° C. een bederf der controleproef reeds na 3 dagen waargenomen,
echter eerst na 7 dg. bij de in 100% CO., bewaarde monsters. Bij 0° C. was de con-

tróleproef aan de lucht reeds bij den 7den dag bedorven, terwijl de bij 100% C0₂bewaarde monsters nog na 21 dagen zich in een goeden toestand bevonden.

7. De mogelijke tijd van bewaren nam toe bij toenemende C0₂ concentratie.
De beste resultaten werden bij 100% verkregen. Bij o° C. waren de in de lucht
bewaarde monsters na 7 dagen bedorven ; bij 25% C0₂ merkte men de eerste
sporen van bederf na den isen dag, bij 50% C0.₂ op den 21 en dag, en bij 100% nog
later.

8. Bij bewaren in een C0₂ atmospheer had men een absorptie van de GO» in de
spiercellen, waarbij de opgenomen gashoeveelheid afhankelijk was van den druk
in de glasdoos aan het einde van de proef.

g. Deze CO., absorptie in de weefsels veroorzaakte geen veranderingen in smaak,
kleur, reuk en vastheid der musculatuur.

10. De gunstige werking van het C0₂ berust op een het rottingsproces tegengaande
werking.

afkomstig. Voor de proeven bij o° C. en 5⁰ C. werd versch vleesch, voor de proeven
bij —8° C. bevroren vleesch genomen.

Resultaten : Deze kwamen, althans wat de punten 1 t/m 4 betreft, overeen met die
bij visch waargenomen.

5. Het bewaren in C0₂ veroorzaakte bij vleesch een verkleuring. Deze verkleuring
zag men zoowel bij temperaturen boven als beneden o° C. optreden. Zij was bij
concentraties nabij 100% minder sterk dan bij zwakkere concentraties. Deze proeven
gingen slechts tot aan de 25% concentratie. Deze verkleuring was verder sterker
bij 0° C. dan bij lagere temperatuur. De uitdroging van de oppervlakte van het vleesch
beschermde de dieper gelegen gedeelten, die dan ook hun kleur beter behielden.

Melk. Ook met melk werden eenige proeven genomen. Deze hadden de volgende
resultaten. Versche melk, welke 5 minuten met CO_a verzadigd werd, bleef normaal
van voorkomen, kreeg een iets zurige smaak, terwijl het zuurgehalte, bepaald volgens
methode Turner, steeg van 20,91 tot 42,88. Gekookte melk, eveneens 5 minuten
met C0.₂ verzadigd, bleef zoowel van voorkomen als smaak normaal, terwijl het zuur-
gehalte slechts steeg van ï 9,17 tot 21,62.

Andere proeven werden met versche en gekookte melk in glasdoozen, tezamen
met CO, ijs, verricht. De versche melk bleef normaal van aanzien, had een licht
zure smaak en een zuurgehalte van 40,43. Bij gekookte melk bleven smaak en voor-
komen normaal ; zuurgehalte 20,22.

Boter. Boterstukkcn van 100 gram werden gebruikt, eveneens weer in glasdoozen
met een verschillende C0₂ atmospheer. Deze doozen werden 25 dagen lang bij
temperaturen van 5⁰ C., —5⁰ C. en —20° C. bewaard, en op 6, 10 en 15 dagen
onderzocht. De resultaten waren de volgende :

1. Bij bewaren in een C0₂ atmospheer namen boter en melk een gering zure
smaak aan.

2. Deze veranderingen vertoonden zich vooral op de plaatsen, welke in directe
aanraking kwamen met het gas.

4. Melk, dat in een CO_; atmospheer is bewaard, krijgt na het koken de smaak
van gewone gekookte melk terug, evenals het daarbij behoorende zuurgehalte.

5. In een CO, atmospheer bewaarde versche melk kan, nadat zij een tijdlang
in gewone lucht gestaan heeft, haar gewone normale smaak en zuurgehalte terug-
krijgen.

Algemeen zijn uit deze proeven de conclusies te trekken, dat op C0₂ tweeërlei
invloed op levensmiddelen kan uitoefenen :

a. Beïnvloedt CO_a de microflora, welke het bederven van levensmiddelen ver-
oorzaakt ;

Het koolzuur maakt niet alleen een langeren bewaartijd van levensmiddelen
mogelijk, doch ook het bewaren bij veel hoogere temperaturen, dan in gewone lucht
mogelijk is. In het bijzonder is deze invloed gunstig op gekookte levensmiddelen,
wat voor bedrijven als hotels, restaurants, cantines, enz., die over geen koelinrich-
tingen beschikken, van belang is. De voordeelen zijn dusdanig dat verdere proef-
nemingen gewenscht zijn, die zich over de volgende punten zouden moeten uit-
strekken : veranderingen door het koolzuur in levensmiddelen veroorzaakt ; verder
het nagaan van de verkleuringen en den aard dezer veranderingen; langste bewaartijd
in een CO_L, atmospheer en een nauwkeurige bestudeering der bacteriesoorten, welke
aan CO, weerstand bieden.

In dit artikel heeft Tallgren in groote trekken een beschouwing over eenige
conserveeringsmethoden voor versch vleesch, waarbij, als de methoden op juiste wijze
worden uitgevoerd, bacterieele omzettingen en daarmee samenhangende compli-
caties geheel uitgesloten zijn. Deze methoden zouden vooral toepassing kunnen
vinden als men geen koelhuis of koelkast ter beschikking heeft.

Allereerst onderscheidt hij een conserveering voor korten tijd, waarbij de oppervlakte
van het vleesch zoodanig wordt behandeld, dat daardoor zoowel de groei, als het
binnendringen van bacteriën in het vleesch onmogelijk wordt gemaakt, zoodat het
vleesch frisch blijft. Tevens wordt de inwerking van zuurstof uit de lucht verhinderd,
zoodat geen ransigheid van het vet optreedt. De hiervoor in aanmerking komende
conserveeringsmiddelen voor oppervlakte-behandeling zijn zuren (zoowel anorga-
nische als organische, bv. zoutzuur en citroenzuur) in verbinding met keukenzout.
Bij het brengen van het vleesch in zoo\'n keukenzout-zuur-mengsel (bv. 360 gram
keukenzout op 1000 cc. water, met 40 cc. normaal zoutzuur) vormt zich een zure
coagulatielaag. Het vleesch blijft in dit mengsel 1 ^—3 uur, en wordt daarna in een
droge ruimte aan een luchtstroom blootgesteld, waardoor de oppervlakte geheel
droog wordt. Bij een verblijf van 3—4 dagen in een ruimte met kamertemperatuur
van 18—20° C. wordt het vleesch malsch. Door het dan te leggen in water of soda-
water (1—2 gram natriumbicarbonaat op 1 liter water) weekt de buitenste laag weer
in 3—4 uur los en kan het vleesch gebraden worden. Zelfs 14 dagen blijft op boven-
staande wijze geconserveerd vleesch volkomen versch.

Wil men het vleesch tegen uitdrogen bewaren, dan moet men het omwinden met touw
en daarna eenige minuten onderdompelen in gesmolten parafine van 110° G. Als
men vóór het parafineeren de oppervlakte eenige malen met houtazijn afwascht,
dan krijgt men een conserve welke zelfs 4 weken houdbaar blijft. Aan te bevelen is,
het te gebruiken touw eerst eenigen tijd onder te dompelen in de zure pekeloplossing.
Volgens Tallgren is deze methode in het bijzonder geschikt voor de huishouding
en voor het verzenden van kleinere vleeschstukken.

Voor het conserveeren voor langen tijd geeft T. 2 methoden aan. Of men bewaart
het op bovenstaande wijze behandelde vleesch in een pekeloplossing of in een zure
pekeloplossing. Dan blijft zelfs het vleesch tot 2 jaar goed.

Als derde methode noemt Tallgren nog het bewaren van het vleesch in een
indifferent gas of in vacuüm. Dit geeft echter pas succes, als men tegelijkertijd den
groei van anaeroben, door steriliseeren, rooken, enz. verhinderd heeft.

Over bovenstaand onderwerp hield Pohlman.n ¹) een voordracht voor de ver-
eeniging van Duitsche Ingenieurs. Aan deze voordracht is het volgende ontleend.
Nu de droogijs-industrie in 1935 haar 10 jarig bestaan mag vieren, kan men zich
eenigermate een beeld vormen, hoe het met deze industrie gesteld is en wat men
er mede heeft bereikt. Vast staat, aldus Pohlmann, dat het droogijs noch voor de
koelmachine, noch voor het gewone ijs een gevaarlijke concurrent is geworden.

¹) Pohlmann. Der heutige Stand der Trockeneis-Industrie. (D.T.W. Jg. 44, 1936, pg. 15)

Toch heeft deze industrie zich een bijzondere plaats veroverd, daar het gebruik
van droogijs verschillende voordeelen biedt.

Deze voordeelen zijn : zeer lage temperatuur, het sublimeeren zonder het achter-
laten van eenig restant en het groot afkoelend vermogen per volume-eenheid. Be-
halve deze eigenschappen heeft men nog een ander gebruiksgebied, waar de koude-
werking bijzaak is zooals b.v. het gebruik bij het transport van CO» in vasten vorm,
het fabriceeren van koolzuurhoudende dranken en baden, het bestrijden van onge-
dierte en het verkrijgen van een groote druk.

Amerika produceert en verbruikt ongeveer 75% van de wereldproductie, n.1.
60.000 ton in 1934. Engeland bereikte een omzet van 9500 ton, terwijl Duitschland,
met 16 droogijsfabrieken, slechts 1500 ton verbruikte. De afzet van droogijs kan men
vermeerderen door het opsporen van grootere afzetgebieden, het fabriceeren van
bruikbare voorwerpen voor het gebruik van droogijs en het verkrijgbaar stellen
van droogijs in alle landdeelen.

Tot de nog niet voldoend geëxploreerde afzetmogelijkheden behooren o.a. het
verzenden van CO_a in vasten vorm, het conserveeren van levensmiddelen in een
C0₂ atmospheer, enz. Bij de meeste aangegeven plannen tot vermeerdering van het
gebruik vindt men het bezwaar, dat het steeds om te kleine hoeveelheden gaat,
waardoor de levering te duur wordt. Bezwarend is ook het ontbreken van goede
bewaarapparaten ; behalve bij het winkelbedrijf is de apparatuur voor het droogijs
nog onvoldoende ontwikkeld en in het proefstadium. Dit geldt ook voor de spoorweg-
wagonkoeling.

Ofschoon in Duitschland door de z.g. Nitrietwet van 19 Juni 1934 wettelijk is
voorgeschreven, dat bij het gebruik van nitrietpekelzout dit hoogstens 0,6% natrium-
nitriet mag bevatten, is aan het gebruik van salpeter in de vleeschwarenfabricatie
geen paal en perk gesteld, komt het zelfs voor, dat het gewone pekelzout 2,4%
kalisalpeter bevat, wat, gezien de omzetting van deze salpeter in nitriet, ten gevolge
heeft dat in de met dit pekelzout behandelde vleeschwaren het nitriet-gehalte veel
hooger is dan geoorloofd en het zelfs in enkele gevallen tot vergiftiging aanleiding
heeft gegeven. Braunsdorf¹) vond bij onderzoek van 28 gebroeide worsten 78%,
bij 13 kookworsten 82% en bij eenige metworsten 66% nitriethoudend, terwijl
tevens het gehalte aan nitriet zeer sterk bij de verschillende worsten uiteenliep
(gevonden werd b.v. 82 en 141 mg in 100 g worstmassa). Dit tengevolge van het
gebruik van z.g. salpeterpekelzout.

Uit dit alles volgt, volgens Braunsdorf, de noodzakelijkheid, het gebruik van
salpeter te regelen en binnen zekere grenzen te houden. Z. i. moet, in verband met
de giftigheid van de nitrieten, worden voorgeschreven, dat slechts salpeter mag
worden gebruikt, dat hoogstens 15 mgr. in 100 g worstmassa geeft, dus dat hoogstens
15 mg % nitriet in de vleeschwaren mag aanwezig zijn, of op 100 deelen keuken-
zout hoogstens 0,6 deelen natriumnitriet. de Graaf.

Preben Hansen ²) vermeldt gunstige resultaten verkregen bij vele brandwonden,
met spray van 5% looizuur-oplossing, na reiniging met aether, spiritus of benzine
en (zoo mogelijk na verdooving) opening van de blaren. De genezing heeft plaats
onder de vorming van een donkere korst. De wond is weinig of niet pijnlijk.

¹*) Braunsdorf : Über den Nitritgehalt von mit Salpeter hergestellten Brühwürsten. (Z. ^r.
Fl. u. Milchhygiene, Jg. 45, 1935, pg. 461.)

²) Ugeskrift for Laeger, ref. in Maanedsskrift f. Dyrlaeger 1935. 1 Febr. bl. 562.

Veroorloof mij, Geachte Redactie, met een enkel woord terug te komen op het
ingezonden stuk van Collega Meyer in het nummer van 15 April j.1.

De primaire eisch, die M. aan de nieuwe Wet stelt, is rechtvaardigheid. Allen,
zoo schrijft hij, die door deze Wet getroffen zullen worden, moeten hetzelfde be-
talen. Dit kan alleen via Rijks-uitvoering. Daarover zijn wij (?) het allen eens,
en hiermede ware eigenlijk de gedachtenwisseling te sluiten.

Vermoedelijk zullen deze laatste woorden wel niet de bedoeling van den schrijver
goed hebben weergegeven, want M. zal toch niet de discussie over dit zeer belang-
rijke onderwerp maar dadelijk willen afsnijden. Ik waag het er dan ook maar op,
om te moeten bekennen dat ik het niet met M. eens ben, al moet ik direct beginnen
met te zeggen, dat M. het mij niet gemakkelijk maakt. Ik moet n.1. ook erkennen,
dat betalen in het maatschappelijk leven wel een voorname rol speelt ; in sommige
gevallen zelfs een zeer onaangename rol. In de economie schijnt dat woord ook
een bevoorrechte plaats in te nemen, maar aangezien mijn economische kennis
gering is, en zich slechts beperkt tot die van het slachthuis, vervult dat woord mij
toch niet met een dergelijk ontzag, als dit bij M. het geval schijnt te zijn. Wat dan
ook bij M. primair is, n.I. betalen, is bij mij niet het geval. Ik stel op den voor-
grond het allervoornaamste doel : „hoe kunnen wij den consument behoeden voor
het eten van schadelijk- of ondeugdelijk vleesch ?" Dan pas komt de vraag : welke
wijze van uitvoering (Rijk of Gemeente) verschaft ons de beste waarborg ?, en in
de 3de plaats komt de vraag : op wie moeten de lasten worden afgewenteld, en
hoe wij dat naar billijkheid zullen doen.

AI dadelijk valt het verschil tusschen ons beider standpunt op. M. begint met
de keurloonen — ik eindig ermede, omdat deze in mijn gedachtengang geen alles
overheerschende rol spelen. Keurloonen zijn alleen het middel om een doel te ver-
wezenlijken. Nóch bij de oprichting van de Openbare Slschthuizen, nóch bij de
oprichting van Keuringsdiensten, heeft het heffen van keurloonen als een bijzondere
belasting, een primaire rol gespeeld. Iedereen weet dat de moeilijkheden bij het
tot stand komen van bijna alle Abattoirs in Nederland, voornamelijk voortsproten
uit vrees voor de financieele gevolgen daarvan. Aan winst-mogelijkheden werd niet
gedacht. Ook bij het oprichten van de Keuringsdiensten, die in 1922 noodzakelijk
werden, hebben de Gemeenten nimmer de verwachting gekoesterd, dat een extra
bijdrage in de gemeentekas nog eens hun ten deel zou vallen. Integendeel, men
vreesde tekorten. Men maakte destijds berekeningen, om aan de hand van de zeer
beperkte gegevens die ter beschikking stonden, te komen tot een zoodanig keurloon,
dat op die wijze de keuringsdienst zich zelf zou kunnen bedruipen.

Het zal Collega M. niet ontgaan zijn, dat in den loop van de jaren 1920—1932,
het aantal slachtingen in Nederland aanmerkelijk is gestegen. De Abattoirs en de
Keuringsdiensten hebben „de wind mee gehad". Er werden vooral in de „boom"-
jaren winsten gemaakt, die enkele voorzichtigen hebben gereserveerd, anderen
aanleiding gaven om de keurloonen te herzien, terwijl een derde categorie deze
gelden in de gemeentekas deden afvloeien.

Maar niet anders deed het Rijk. De batige saldi van de export- en de invoer-keur-
loonen, werden ook geregeld in elke Rijksbegrooting opgenomen, en deze waren
soms niet onaanzienlijk. Maar de toestanden zijn veranderd. Verschillende Abattoirs
en Keuringsdiensten hebben hunne winsten verloren zien gaan. Enkelen werken
met verlies en dat alles als gevolg van het „economisch" inzicht van de adviseurs
van het „Rijk", die onze voornaamste slachtdieren — runderen en varkens —-
gingen zien als een welkome bron om belasting te heffen, een belasting die het
vleesch duurder maakte en het aantal slachtingen deed afnemen. Onder den schoon
klinkenden naam van crisisheffing, worden runderen en varkens met zoodanige
bedragen belast, dat de meeste keurloonen slechts een fractie vormen van heffing
of accijns. Zonder eenige tegen-prestatie vergt het „Rijk" bedragen, die de slacht-
offers hebben te betalen, waarbij het de Gemeentelijke Keuringsdiensten dwingt

tot inning der gelden, tegen een belooning waarvoor de post nog geen kwitantie int.
Zoo zijn de omstandigheden thans, en tot deze instantie „het Rijk" wilt gij M.
vragen : toe, regelt Gij de keurloonen, want wij meenen dat onze arme slagers
teveel worden afgezet door de Gemeenten, die deze menschen onrechtvaardig be-
handelen. Regelt Gij (het Rijk) deze keurloonen en houdt rekening met den kost-
prijs, want uit „mijn grafieken van prijzen en omzetten van het vleesch in Breda,
die in economische kringen zeer de aandacht hebben getrokken, blijkt, dat prijs
en omzet zeer fijngevoelige graadmeters zijn, die aantoonen dat kleine besparingen
op kosten in het slagersbedrijf onmiddellijk invloed uitoefenen op de consumptie."

Ik geloof Collega M., dat men zich in den Haag niet weinig vroolijk zou maken
om een dergelijk verzoek. Allereerst om de, zooals ik deze noem, „versleten kost-
prijs-theorie". Levering tegen kostprijs van gas, electriciteit, waterleiding etc.,
het is altijd een wensch geweest van den man die in de oppositie zit, maar zoodra
hij op het groene kussen kwam, dezen wensch vergeet, cmdat men daar op die plaats
steeds maar schijnt te worden gepijnigd door de vraag : hoe kom ik aan geld.

Maar nog meer zou de bovengenoemde vraag tot blijdschap aanleiding geven
omdat opnieuw een onbekende belastingbron zou kunnen worden aangeboord.
Dergelijke bronnen vindt men tegenwoordig niet meer zoo gemakkelijk!

Het belang van de Diergeneeskunde zegt M., staat vierkant tegenover de ge-
meentelijke winst, of meer in \'t algemeen gezegd, tegenover eiken te hoogen kost-
prijs. Inderdaad, dit ware het geval indien de leden der Mij. t. b. der Diergenees-
kunde uit slagers bestond, omdat ik nu eenmaal niet kan inzien dat de 3000 runderen
en de 9000 varkens, die de gemeentelijke winsten, volgens de „economen", aan
de consumptie zouden onttrekken, meer „voordeelen" zouden opleveren voor
den dierenarts. Deze 12.000 dieren welke dan meer geslacht hadden kunnen wor-
den indien, zooals „de economen" aannemen, het publiek werkelijk dit geld aan
vleesch zou besteden (wat zeer te betwijfelen is), zouden zonder eenig bezwaar,
zonder uitbreiding van personeel, in Nederland geslacht en gekeurd kunnen worden,
en zonder dat één dierenarts daar ook maar één cent meer aan verdiende. Ik zou
precies het tegen-gesteldc kunnen beweren : door de gemeentelijke winsten te laten
blijven zooals zij zijn, laat men de mogelijkheid bestaan dat er elk jaar 12.000 dieren
in het leven blijven, die 12.000 keeren per jaar ziek kunnen worden, en 12.000
visites aan de practiseerende dierenartsen kunnen opleveren.

Wanneer het werkelijk juist ware dat het belang onzer maatschappij zich verzet
tegen gemeentelijke winsten en tegen te hooge keurloonen, dan is er voor haar veel

indertijd verzamelde gegevens, behoort Breda tot die Gemeenten welke de hoogste
keurloonen heffen en die een niet onbelangrijke winst maken. Breda staat, wat
de keurloonen betreft, wel aan de spits, want het kg-tarief met dergelijke een-
heidscijfers : ƒ 0.04 per K.G. voor rund en varken en f 0.03 voor paarden, moet,
ndien men geen limiet daaraan stelt, tot grove winstmakerij aanleiding geven.
De Gemeente Alkmaar, die een keurloon heft van f 7.50 voor een rund of paard,
^en f 3-5° voor een varken, en daarbij het gemiddelde van de keurloonen in de
Abattoirs in Nederland benadert, belast door dit keurloon het vleesch van een
paard met 1,8 cent; dat van een rund met 2,2 cent en. het vleesch van een varken
met 2,9 cent per kg. (De gemiddelde jaar-gewichten van deze diersoorten waren
\'ⁿ \'935 ^: paard — 426 kg ; rund — 347 kg en varken — 137 kg).

En wat gebeurt nu in Breda ? Volgens een bericht uit een der vakbladen hebben
de gebruikers van het Openbaar Slachthuis aldaar verzocht om verlaging dezer
tarieven, een verzoek, dat gezien de bedragen die elders moeten worden opgebracht,
alleszins is te billijken. Het verzoek werd echter afgewezen met een motiveering,
dat J cent verlaging der keurloonen al gevaar zou opleveren voor een tekort van
het Slachthuis, terwijl een mindere belasting van ƒ 13.000.— geen invloed zal uit-
oefenen op de vleeschprijzen ! Bovendien zouden, zoo schrijven B. en W., de tarie-
ven in Breda niet hooger zijn dan elders. Toen ik dit bericht las, kon ik mijn oogen
niet gelooven. Hebben, zoo vroeg ik mij af, B. en W. van Breda de „zeer fijnge-

voelige graadmeters" dan niet geraadpleegd ! Is het hun ontgaan, dat door winst-
derving idem zooveel koeien en varkens meer zullen worden geslacht, en ... .
hebben zij in dezen hun adviseur, den Directeur van het Openbaar Slachthuis,
wel om bericht en raad gevraagd ?

Ik heb wel eens door een „econoom" hooren beweren dat theorie en praktijk elkaar
verstaan als hond en kat. Maar ik wilde het destijds niet gelooven. Onnoozele als ik was.

Het spijt mij, dat ik het ook ten opzich\'.e \\an andere punten met M. niet eens
kan zijn. Historisch behoort de keuring op voedingsmiddelen, en die van het vleesch
wel in \'t bijzonder, tot een van de vele sociale overheids-bemoeiingen, die lagen
op het terrein der Gemeenten. De Gemeenten hebben sinds eeuwen getoond meer
rekening te houden met de belangen van den consument, terwijl het Rijk voor het
eerst vleeschkeuringsmaatregelen (Exportkeuring) heeft tot stand gebracht, toen
er handelsbelangen in het spel waren. Wat er op dit gebied organisatorisch en ook
wetenschappelijk tot stand is gebracht, is voor een groot gedeelte het werk geweest
van de Gemeentelijke Keuringsdiensten. Van hunne ervaring en voorlichting heb-
ben de samenstellers van de Vleeschkeuringswet gebruik kunnen maken. Alleen
op grond daarvan kunnen de Gemeenten echter nooit een recht voor zich opeischen
om in de uitvoering te worden betrokken. De beantwoording van de vraag of deze
bemoeiing geheel en al moet overgaan naar het Rijk, moet uitsluitend beheerscht
worden door overwegingen van doelmatigheid.

Indien de keuring naar het Rijk overgaat, zal het wel practisch onmogelijk zijn
de slachthuizen bij de Gemeenten te laten. Het afnemen van de slachthuizen van
de Gemeenten, zal op groot verzet stuiten. De Wetgever die indertijd deze materie
regelde en de keuring voorschreef, tastte het Gemeentelijk Slachthuiswezen dan
ook niet aan. Integendeel, hij bevorderde den Gemeentelijken Slachthuisbouw
(art. 24 der Vleeschkeuringswet) en motiveerde zulks als volgt : „Voor een goede
werking van de vleeschkeuring, zijn slachthuizen van onschatbaar nut." Toch
is het begrijpelijk, hoewel te betreuren, dat de Gemeenten in den regel niet, dan
schoorvoetend, tot de oprichting hiervan overgaan. Aanmoediging van Rijkswege ten
deze moet aan het doel der Wet ten goede komen. (Lietaert Peerbolte-Berger).

Zouden nu, vraag ik mij af, om redenen aan keuring buiten de steden ontleend
(de bezwaren gelden vooral het platteland), het stedelijk bedrijf moeten worden
overgebracht naar het Rijk ?

Dat er behoefte bestaat aan regionale differentiatie staat bij mij als een paal
boven water. De omstandigheden waaronder de Vleeschkeuringswet in bepaalde
deelen des lands moet worden uitgevoerd, zijn zeer verschillend. De Brabander
heeft een andere mentaliteit dan de West-Fries ; de Limburger is anders aangelegd
dan de Groninger, terwijl de Friesche aard geheel verschilt van die van den Zeeuw.
Hoewel allen Nederlanders zijn, is het goed dat vooral daar waar de veehouders-
belangen met die van de Vleeschkeuring in strijd komen, de betrokken ambtenaar
rekening houdt met de regionale mentaliteit. Ik meen dat M. daar reeds zelf een
voorbeeld van heeft gegeven. Wie n.1. bekend is met het vele goede organisatorische
werk dat door M. in de omstreken van Breda is verricht ten aanzien van de nood-
slachtingen etc., begrijpt ook de oorzaak van dit succes. Maar wat M. in Breda
heeft kunnen bereiken, zou hem hoogstwaarschijnlijk in Noord-Holland zijn mis-
lukt. Er werken onmiskenbaar, evenals bij de Keuringsdiensten van Waren het
geval is, een complex van milieu-invloeden mee, waarmede men tot zekere weten-
schappelijk te verantwoorden wijze, rekening heeft te houden, wil de keuring het
gewenschte effect hebben en maatschappelijk de schaden beperkt worden tot wat
in redelijkheid mag worden verlangd.

Maar er is nog een ander argument tegen het betrekken van het Rijk, ook in de
financieele aangelegenheden de keuring betreffende. Zoolang er winst gemaakt

wordt door het Rijk, zullen ook wel de zorgen verre blijven, maar indien er nu eens
tijden komen dat er verlies genomen moet worden, gelooft M. dan niet dat, zooals
onlangs met de Keuringsdiensten van Waren is geschied, onze diensten ook wel
eens ,,op de helling" komen? En zouden er dan van onzen boom ook geen takken
worden afgekapt ? Misschien denkt collega M. daarover optimistischer dan ik,
maar naar mijn meening zou dat gevaar zeer, zeer groot zijn. Want wij zullen
tegenstand kunnen verwachten bij den veehouder-boer, bij wien de Vleeschkeu-
ringswet, wegens de vrijheidbeperking van hem, impopulair is en blijft. Deze boeren
oefenen, doordat zij in alle politieke partijen zijn georganiseerd, een niet onaan-
zienlijken invloed uit op de Centrale Regeering, zoodat uiterste voorzichtigheid
geboden is.

Elke verandering is nog geen verbetering en ik zou alle voorstanders van de
Rijks-keuring nog eens in herinnering willen brengen de voortreffelijke woorden
die in de inleiding tot de Vleeschkeuringswet van Lif.taf.rt-Peerbolte-Berger
zijn vermeld op pag. 10 en ii. (derde druk 1933).

Er bestaat in den laatsten tijd geen gebrek aan critiek betreffende de Vleesch-
keuringswet en hare uitvoering. Het wil mij voorkomen dat men de vermeende
fouten, onrechtvaardigheden etc. teveel bekijkt onder een vergrootglas. Verschillen
omtrent detail-kwesties worden soms opgeblazen alsof het aangelegenheden betrof
van intensieve beteekenis. Wordt er niet te weinig rekening gehouden met de groote
verbeteringen die de Vleeschkeuringswet sedert haar ontstaan reeds heeft opgeleverd?
Vergelijkingen met alle landen in Europa, geeft onweerlegbaar het bewijs, dat
op dit gebied der hygiëne, Nederland mede vooraan gaat. Het consumeeren van
ondeugdelijk vleesch komt zelfs op het platteland in Nederland, practisch gesproken
niet meer voor.

Dit is een feit dat iederen hygiënist met gevoelens van dankbaarheid zal stemmen,
temeer omdat de Vleeschkeuringswet somwijlen diep ingrijpt in de persoonlijke
vrijheid, die de veehouder eeuwen lang heeft gekend. Waarmede ik niet wil zeggen
dat er niets meer te wenschcn zou overblijven. Maar tegen een kritiek als die door
Meyer is geuit, alsof er van de tegenwoordige uitvoering weinig goeds is te ver-
tellen, meen ik ten stelligste te moeten opkomen.

De tegenwoordige wijze van uitvoering via locale instanties als Gemeentebe-
sturen, practiseerende dierenartsen, ook al moge daarbij fouten zijn gemaakt, heeft
voorkomen, dat een centrale bureaucratische tendenz werd ingevoerd en een te
groot ambtelijk overwicht op het platteland werd verkregen. Dat het platteland
zich zonder groot verzet in 14 jaren heeft weten aan te passen aan de gewijzigde
omstandigheden, acht ik een der grootste successen die bereikt werden.

Het schijnt den mensch eigen te zijn, dat hij bij het constateeren van fouten,
in de allerlaatste plaats aan zich zelf denkt. Men wijt de fouten betreffende de uit-
voering van de Vleeschkeuringswet aan den Wetgever, de Gemeenten, de Inspectie
of aan de practiseerende dierenartsen. Maar zou de fout ook wel niet eens bij ons
zelf liggen, en misschien nog meer bij ons zelve dan bij anderen?

Hebben wij, Hoofden van Dienst, in voldoende mate onderling contact gezocht
en verkregen, een contact dat rayons-gewijze zoo noodzakelijk is om de onderlinge
verschillen, de uniformiteit in de uitvoering en de ondervonden moeilijkheden
gezamenlijk onder de oogen te zien ? Hebben wij alles gedaan om te trachten deze
verschillen op collegiale wijze op te lossen in plaats van deze breed uit te meten
en ze te uiten in kringen van leeken of in bladen die niet de onze zijn ?

Een zoo groot mogelijke uniformiteit — eenheid — dat is ook mijn wensch. Maar
nooit of te nimmer door dwang van boven af, alleen door overtuiging van elkander.
Daarvoor ben ik te zeer Nederlander die zich zelf wil zijn — en blijven.

In aansluiting aan het verzoek gedaan door de afdeeling Zuid-
Holland, n.m. om voorstellen voor de algemeene vergadering, zoo
mogelijk vóór i Mei ter kennis van de leden te brengen, werden hierbij
een drietal voorstellen tot het nemen van een bindend besluit mede-
gedeeld.

Het voorstel tot het nemen van een bindend besluit in zake de zie-
kenfondsen is bij het Hoofdbestuur ingediend door het Dagelijksch
Bestuur; die voor de bindende besluiten in zake de „vrije dierenartsen-
keuze" en de „levering van sera en entstoffen" zijn dato 14 Mei bij het
Hoofdbestuur ingediend door den Centralen Raad.

Alhoewel door het Hoofdbestuur in zijne vergadering van 23 Mei j.1.
deze voorstellen reeds behandeld zijn, heeft het H.B. omtrent den vorm,
waarin deze besluiten in het programma voor de a.s. algemeene verga-
dering zullen verschijnen, nog geen beslissing genomen ; deze zal eerst
kunnen worden medegedeeld in het programma van die algemeene
vergadering, dat opgenomen zal worden in het Tijdschrift van 1 Au-
gustus a.s.

a. medewerking te verleenen aan ziekenfondsen, indien de regle-
menten van die fondsen niet zijn goedgekeurd ;

b. medewerking te verleenen aan ziekenfondsen, waaraan tevens
werkzaam zijn dierenartsen, niet-leden der Maatschappij voor Dier-
geneeskunde, tenzij deze schriftelijk verklaren zich aan alle door de
Maatschappij of één harer afdeelingen vastgestelde bindende besluiten
en bepalingen betreffende ziekenfondsen en de daarop bij overtreding
vastgestelde straffen te zullen onderwerpen.

1. bij een slechts in één afdeeling werkend ziekenfonds door het
bestuur der bijzondere afdeeling, in wier werkgebied de zetel van
het ziekenfonds gevestigd is ;

2. bij een over twee of meer afdeelingen werkend ziekenfonds door
het Hoofdbestuur der Maatschappij.

De onder b. bedoelde schriftelijke verklaring wordt afgelegd op
gezegeld papier ten overstaan van het Dagelijksch Bestuur der Maat-

schappij en ingericht op de wijze, zooals dit door dat bestuur is vast-
gesteld.

Geen goedkeuring kan worden verleend, indien in de reglementen
van het ziekenfonds niet uitdrukkelijk de door de Maatschappij vast-
gestelde bepalingen betreffende de „vrije dierenartsenkeuze" zijn op-
genomen.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in
art. 64 van het Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1942.

In verband met de toezegging, gedaan op de laatste algemeene
vergadering, gehouden 11 Octóber 1935, aan de afdeeling Zuid-Holland,
om een bindend besluit voor te stellen, waarin de abonnementen
niet zijn opgenomen, wordt door het Dagelijksch Bestuur bovenstaand
bindend besluit voorgesteld.

Uit het het vorig jaar aangenomfen bindend besluit, dat o.a. vermeld
staat in het Jaarboekje 1936, blz. 30, zijn dus alleen uitgenomen de
woorden, betrekking hebbende op de abonnementen ; bovendien is :

1. in verband met de daarover gemaakte opmerkingen, toegevoegd
een bepaling over de door dierenartsen niet-leden der Maatschappij
af te leggen verklaring, voor zoover zij willen medewerken aan een
ziekenfonds, waaraan ook dierenartsen, leden der Maatschappij, ver-
bonden zijn ;

2. in de opgenomen bepaling betreffende de „vrije dierenartsen-
keuze" verandering gebracht in verband met het door den Centralen
Raad ingediende voorstel.

Onder „Vrije Dierenartsenkeuze" wordt door de Maatschappij
voor Diergeneeskunde verstaan :

I. het persoonlijk recht van den eigenaar, of houder van dieren,
ook indien deze eigenaar, of houder, lid is van een organisatie, ten
doel hebbende ziekten onder dieren te bestrijden, om voor het ont-
vangen van diergeneeskundige hulp, of het verleenen van diergenees-
kundig advies, van welken aard ook en ongeacht of die eigenaar of
houder zich daarbij tot één of meer van zijn diersoorten wenscht te
bepalen, den dierenarts te kiezen, welken hij daartoe het meest geschikt
acht.

a. op geenerlei wijze, in welke functie ook, op de onder I. bedoelde
keuze invloed uit te oefenen ;

b. zich te onthouden van het verleenen van diergeneeskundige hulp,
of het geven van diergeneeskundig advies, van welken aard ook, ten
behoeve van dieren van een cliënt van een anderen dierenarts, tenzij :
ie hij door den onder 116 bedoelden cliënt voor het verleenen van

diergeneeskundige hulp, of het verleenen van diergeneeskundig advies
van welken aard ook, ten behoeve van alle dieren van dien cliënt,
wordt aangenomen ;

2e. hij voor het verleenen van de onder II/>. bedoelde handelingen
toestemming heeft verkregen van den onder I lb. bedoelden anderen
dierenarts of de handelingen worden verricht op verzoek van laatst-
bedoelden dierenarts ;

3e. in noodgevallen, waaronder tevens zijn te verstaan die gevallen,
waarin de onder 116. bedoelde andere dierenarts verhinderd is tijdig
aanwezig te zijn om zijn diensten te verleenen, of deze zich heeft schuldig
gemaakt aan nalatigheid, of blijk heeft gegeven van grove onkunde ;

4e. hij in dienst is van een organisatie, ten doel hebbende ziekten
onder de dieren te bestrijden en hij uitsluitend ten behoeve van de
bestrijding van die ziekten werkzaam mag zijn ;

5e. het betreft het verleenen van diergeneeskundige hulp of het
geven van diergeneeskundig advies van welken aard ook, door de
dierenartsen, belast met het onderwijs aan de Faculteit der Veeartsenij-
kunde aan de Rijksuniversiteit te Utrecht en verleend, of gegeven ten
behoeve van dit onderwijs.

De behoefte tot vastlegging van datgene, wat de Maatschappij voor
Diergeneeskunde verstaat onder „vrije dierenartsenkeuze" is gebleken
aanwezig te zijn, reden waarom de Centrale Raad de eer heeft in ge-
volge artikel 39 van het Huishoudelijk Reglement zich tot U te wenden
met een voorstel tot vaststelling van een Bindend Besluit, daarover
in de eerstkomende algemeene vergadering van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde. De Centrale Raad ontveinst zich niet dat een omschrij-
ving te geven, die aan de verlangens van alle leden van de Maatschappij
voldoet, moeilijk is. Immers toch, wanneer men in een omschrijving
uitsluitend vastlegt de vrije keuze der veehouders, zal dit aanleiding
geven, vooral in dezen tijd van oeconomische depressie en het grcote
aanbod van „werknemers", tot een ongebreidelde concurrentie onder
die „werknemers" en zal de groote onderlinge wrijving door het teveel
aan dierenartsen, tarieven doen ontstaan, die het aanzien van den
stand schaden. Zoo zal het individueele recht moeten wijken voor het
belang van het algemeen, zonder echter de rechten van den enkeling
te verpletteren. De leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde
zijn in het algemeen goedwillend, maar de omstandigheden zijn soms
zoo, dat iemand zijn eigen belang voor laat gaan bij een algemeen
belang. Daartegen dient de Maatschappij voor Diergeneeskunde, als
zijnde vakvereeniging, te waken. Nu zal dus het Bindend Besluit moeten
bevatten: eenerzijds het recht van den veehouder tot het consulteeren
van den dierenarts zijner keuze, anderzijds echter een omschrijving
van den plicht van den dierenarts. Er ontstaat dan een tegenstelling.
Men geeft een recht, of liever gezegd het recht bestaat zonder meer

en even later wil men dat recht weer afnemen, of zachter gesteld be-
perken. De Centrale Raad heeft zich afgevraagd, of het niet beter was
in het Bindend Besluit dus alleen te spreken over de verplichtingen
van den dierenarts. Men verstoort dan echter de logische gedachtengang
in het artikel.

Men zal als bezwaar in het algemeen tegen het voorgestelde Bindend
Besluit kunnen aanvoeren, dat onwillekeurig de zwakkeren meer in
bescherming worden genomen dan de ijverigen, omdat uit den aard
der zaak beperkingen worden opgelegd, waarvan de ijverigen meer
hinder kunnen ondervinden dan de zwakkeren. Dit bezwaar geldt echter
voor elk Bindend Besluit ; men denke maar aan de B. B. van de afdee-
lingen betreffende de tuberculosebestrijding, o.a. de tariefregeling.
Ook hier worden beperkingen opgelegd, die de zwakkeren beter be-
schermen dan de ijverigen.

Het valt echter niet te ontkennen, dat aan de andere zijde de ijverigen
geen absolute vrijheid kunnen behouden en dat eenige beperking
van hun vrijheid ook noodig is, o.a. in het belang van de goede collegiale
verhoudingen. Zooals het nu gaat dreigt een toestand te ontstaan,
waardoor op den duur niet alleen de collegialiteit ernstige schade zal
lijden en er in onze veterinaire wereld hoogst ongewenschte toestanden
zullen ontstaan, maar waarvan bovendien het einde zal zijn, dat de
dierenartsen te zeer aan de willekeur van de veehouders en organisaties
worden overgeleverd en vooral hiertegen dient te worden gewaakt.

Men zal zich dus die beperking en bescherming, dit geven en nemen,
hebben te getroosten in het algemeen belang en als zijnde een logisch
gevolg van het zijn van vakvereeniging.

Het is evenwel zaak, dat in het Bindend Besluit het bovenbedoelde
bezwaar zooveel mogelijk wordt ondervangen, aan welke voorwaarde,
naar de meening van den Centralen Raad, het bijgaande concept
ook zooveel mogelijk voldoet. Enkele groepen van dierenartsen zullen
buiten het Besluit moeten vallen en wel de zoogenaamde ambtenaren
van organisaties tot bestrijding van veeziekten en de dierenartsen ver-
bonden aan de universitaire opleiding.

Concept Bindend Besluit, regelende de afgifte en verkoop
van sera en entstoffen door Dierenartsen aan niet-dierenartsen.

De leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde verplichten zich
geen sera of entstoffen, bestemd voor gebruik bij dieren, te verkoopen,
ten verkoop aan te bieden, af te leveren, ten geschenke te geven, ten
gebruike te geven of in bruikleen te geven aan anderen dan dieren-
artsen.

Als „Dieren" worden voor de toepassing van bovenbedoelde ver-
plichting beschouwd : eenhoevige en herkauwende dieren, varkens,
honden, katten, konijnen en pluimvee.

ting, beschouwd : bloedwei, welke redelijkerwijze moet worden geacht
bestemd te zijn ter voorkoming, genezing of onderkenning van be-
smettelijke ziekten bij dieren, ook indien deze bloedwei is gedroogd
en niet van bloedlichaampjes of fibrine, of van beide is ontdaan of,
indien daaraan chemische stoffen zijn toegevoegd.

Als „Entstof" wordt voor de toepassing van bovenbedoelde ver-
plichting beschouwd : elke stof, die redelijkerwijze moet worden geacht
bestemd te zijn ter voorkoming, genezing, of onderkenning van besmet-
telijke ziekten bij dieren, door in het lichaam verweerstoffen op te
wekken.

De bovenbedoelde verplichting geldt niet ten opzichte van tuber-
culine, indien deze wordt aangewend door onder direct toezicht van
den dierenarts werkzame controleurs, of zgn. druppelaars, die werkzaam
zijn bij een door de Maatschappij voor Diergeneeskunde of door de
betreffende afdeeling van genoemde Maatschappij erkende tuberculose-
bestrijdingsorganisatie.

Voor de definities van „dieren", „serum" en „entstoffen" zijn
gebezigd die welke door de Commissie in zake de toepassing van sera
en entstoffen ten gebruike bij dieren te dezer zake zijn gegeven in het
door bedoelde commissie in het jaar 1929 uitgebrachte rapport (zie
bldz. 63 en 67 daarvan).

Het is wenschelijk de woorden „bestemd voor gebruik bij dieren"
hieraan toe te voegen.

In verband met de bij enkele bestrijdingsorganisaties voor tuber-
culose gevolgde werkwijze, waarbij de indruppeling van de tuberculine
door zgn. controleurs of druppelaars plaats heeft, dient daarvoor de
mogelijkheid te blijven geopend. Hierin voorziet de laatste alinea van
het bovenbedoelde Bindend Besluit.

Bij het aan de leden der Maatschappij onder „Vertrouwelijk" gezonden voorstel
tot wijziging en aanvulling der Vleeschkeuringswet, ingezonden door de groep :
„kennis der menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong", welke ver-
zending heeft plaats gehad bij het Tijdschrift van t Februari 1936, werd de mede-
deeling gedaan, dat de van de afdeelingen en van de leden persoonlijk ontvangen
opmerkingen op dat voorstel, behandeld zouden worden in een bijeenkomst van de
leden van een commissie daartoe door het Hoofdbestuur aangezocht.

In deze commissie hebben zitting : Prof. Dr. H. Schornagel als voorzitter en als
leden de heeren : H. J. Odé als inspecteur, Dr. R. van Santen als directeur van een
slachthuis, Dr. C. Postma als keuringsveearts aan een slachthuis, Dr. C. de Graaf
en Prof. C. F. van Oijen als te zamen één vertegenwoordiger van de Groep en de
secretaris, tevens als vertegenwoordiger van een plattelandskeuringsdienst.

In een vergadering van de commissie, gehouden op 22 April j.1. is besloten om
aan het Hoofdbestuur te verzoeken een bijeenkomst te beleggen voor de leden
van de Maatschappij, op welke bijeenkomst in de eerste plaats de in omloop zijnde

voorstellen nader zullen worden toegelicht, waarna gelegenheid tot debat zal kunnen
worden gegeven.

Het Hoofdbestuur heeft in zijne vergadering van 23 Mei j.1. besloten aan dat
verzoek te voldoen en belegt daarvoor een bijeenkomst te houden op 4 Juli a.s.
te Utrecht. Op deze bijeenkomst zullen in den voormiddag de beide van leden van
de Maatschappij afkomstige voorstellen worden toegelicht, terwijl er daarna 11a de
pauze gelegenheid zal bestaan deze voorstellen nader te bespreken. Op deze bijeen-
komst zal geen stemming plaats hebben, zoodat het zenden van afgevaardigden van
de afdeelingen niet behoeft te geschieden.

Nadere bijzonderheden over deze bijeenkomst zullen medegedeeld worden in
het Tijdschrift van 15 Juni a.s.

Tevens besloot het Hoofdbestuur het vertrouwelijke van het voorstel van de
Groep op te heffen, zoodat het van nu af ter publieke kennis kan worden gebracht.

In verband met het naderende vaccantieseizoen en meer nog in verband met
de komende „Veterinaire Week" is het een dwingende eis, dat de bij mij inge-
schreven waarnemers mij prompt op de hoogte houden van hunne verbintenissen.
Wanneer men een afspraak maakt ergens te gaan vervangen hoort per eerst-
vertrekkende post een berichtje naar mij te gaan, om mij daarvan in kennis
te stellen.

Slechts op deze wijze kan mijn administratie van dag tot dag ,,bij"blijven en
worden teleurstelling en onnodig en kostbaar getelefoneer en getelegrafeer
voorkomen.

Collega\'s die van mij adressen van waarnemers krijgen en met iemand een
afspraak maken om te komen vervangen, verzoek ik ook mij zulks aanstonds
te berichten.

Bovendien blijkt mij telkenmale nog de onjuiste mening te bestaan, dat dieren-
artsen, die door het Bureau voor Plaatsvervanging aan een waarnemer of
assistent worden geholpen, daarvoor aan de Maatschappij een vergoeding
schuldig zijn. Dit is een foutieve opvatting; slechts de waarnemers zijn aan de
Maatschappij een vergoeding van f 2.50 schuldig, wanneer zij door tusschen-
komst van het Bureau een waarneming of een assistentie krijgen voor langer
dan drie dagen.

De leider van het Bureau voor Plaatsvervanging
Jan v. Scorelstr. 49, Utrecht. J. H. ten Thije.

Een verslag van de werkzaamheden van dit bureau, dat men ook zou kunnen
noemen een bureau voor arbeidsbemiddeling voor jonge dierenartsen, geeft op zijn
wijze ook een kijk op de perspectieven, die onze samenleving aan de pas afgestu-
deerden biedt.

Iedere student is in de laatste jaren wel overtuigd geworden, dat hij met het
behalen van zijn diploma nog niet in het beloofde land is aangekomen, maar dat
dan de harde „struggle for life" pas begint en dat het hem niet mee zal vallen bin-
nen afzienbare tijd een lonend bestaan te veroveren. Als hij er in slaagt in het eerste
jaar in zijn eigen onderhoud te voorzien, mag hij al van veel geluk spreken.

Een en ander vindt zijn afspiegeling in het aantal waarnemers, dat zich bij het
bureau laat inschrijven. Practisch geeft iedereen zich op zo spoedig hij zijn diploma
heeft behaald. Daardoor is het bureau als regel nog al ruim gesorteerd in waar-
nemers ; in 1935 stonden niet minder dan 33 jonge collega\'s gedurende korter of

langer tijd bij mij ingeschreven. Onder hen waren er 8, die het hele jaar ingeschre-
ven hebben gestaan en die men dus min of meer als beroepswaarnemer kan be-
schouwen. Deze maken geen haast om zich te vestigen en prefereren voorlopig
het vervangersbestaan in afwachting van een mogelijke betrekking, die zij verkrijgen
of van een zich voordoende gelegenheid om zich te vestigen of een prakrijk over
te nemen. Zij, die enige jaren vervanger blijven, krijgen natuurlijk hoe langer hoe
meer persoonlijke relaties, waardoor zij vaak een groot deel van het jaar werk
hebben.

Daartegenover staat een tiental jonge collega\'s, dat zich in de loop van 1935
heeft gevestigd of een praktijk heeft overgenomen.

Deze vestigingen geschieden soms naar hun zeggen ,,op hoop van zegen", omdat
een uiterst bescheiden wordend praktijkje hen toch meer bevredigt dan het vaak
maanden lang zitten wachten of er eens een vervanging van één of enkele weken
voor hen is weggelegd.

Een zevental andere bij mij ingeschrevenen was zo gelukkig een „baantje" te
krijgen — voor verschillende is het woord „betrekking" nog te groots — waardoor
zij hun vervangersbestaan konden beëindigen.

Het totale aantal waarnemingen, dat als gevolg van mijn bemiddeling tot stand
is gekomen, bedroeg in het afgelopen jaar 67 ; buitendien verleende ik mijn mede-
werking 31 maal voor het verkrijgen van een assistentie. Van deze 31 maal gold
het 25 maal een assistentie ten behoeve der tuberculose-bestrijding, 2 maal voor
de algemene praktijk en 3 maal voor de vleeskeuring bij de massa-slachtingen
in de vorige winter.

Uit deze cijfers is te zien dat het totaal aan waarnemingen en assistenties — 98 —
voor ieder mijner 33 waarnemers gemiddeld in het jaar 1935 slechts drie maal
„werk" heeft betekend, zodat het begrijpelijk is, dat menigeen zich toch maar ves-
tigt in plaats van langer rond te lopen, al zijn het ook vestigingen, die volgens insi-
ders heel weinig perspectieven bieden.

De tuberculosebestrijding maakt dat er in December en Januari een hausse-
stemming aan de vervangers-beurs heerst, waarna in Februari een depressie komt,
die aanhoudt gedurende het verdere voorjaar tot het zomervacantieseizoen. Dan
komen de vacantiegangers — zij worden ieder jaar spaarzamer onder de practici —
en de reserve-paardenartsen, die hun dienstplicht moeten vervullen, bij mij om een
vervanger voor hun praktijk aankloppen. Heel vaak is het nog niet eens het prak-
tijkwcrk, maar juist de vleeskeuring, die een waarnemer vraagt, die de hele dag
ter beschikking is.

De praktijk is vaak zó ingekrompen, dat een bevriende buurtcollega die gemak-
kelijk naast zijn eigen werkzaamheden kan waarnemen.

Dat ophopen van werkzaamheden in de tijd van het massa-onderzoek op tuber-
culose maakte, dat ik op 1 Januari 1935 al mijn waarnemers aan het werk had,
te weten 11 bij de tuberculosebestrijding, 3 in de vleeskeuring en één voor praktijk-
waarneming gedurende langere tijd.

Door bemiddeling van onze voorzitter, Prof. Krediet, bij de faculteit, werd goed-
gevonden dat zo nodig ook gevorderde studenten van het hoogste studiejaar door
verandering hunner indeling als co-assistent bij de verschillende afdelingen der
faculteit ter beschikking zouden komen, uitsluitend om onder leiding van practi-
serende collega\'s te assisteren bij de tuberculosebestrijding. Gelukkig kon het bij
een regeling op papier blijven en heeft het Hoofdbestuur zijn principe om slechts
afgestudeerden uit te zenden kunnen handhaven, zij het ook dat sommige collega\'s
enige weken geduld moesten oefenen voor zij de aangevraagde assistentie verkregen.

Ultimo December 1935 bestond nagenoeg dezelfde toestand als in het begin
des jaars; 8 ingeschreven vervangers assisteerden in de tuberculosebestrijding
en 2 in de algemene praktijk gedurende langere tijd.

Een drietal collega\'s wachtte toen nog op assistentie voor de tuberculosebestrijding.

Volledigheidshalve moet nog vermeld worden dat ik in het afgelopen jaar bij
het overdoen van een zevental praktijken mijn bemiddeling verleende, welke be-

middeling zich, zoals bekend, beperkt tot het in relatie brengen van de collega,
die zijn praktijk wil overdoen en de gegadigden.

Een tamelijk omvangrijke administratie brengen al deze bemoeiingen van het
bureau met zich, alsmede het nodige gerinkel van de telefoon of de komst van een
telegrambesteller in een afgelegen vacantieoord.

Door het tarief dat de waarnemers aan de Maatschappij voor hare bemiddeling
schuldig zijn, heeft het bureau in 1935 geen kosten voor de Maatschappij meege-
bracht.

Door dit verslag meen ik te hebben aangetoond dat het bureau voor vele onzer
collega\'s, zowel werkgevers als werknemers, in een behoefte voorziet en nuttig
werkzaam is.

Niet uit het oog mag worden verloren dat de bemoeiingen van het bureau voor
vele jonge collega\'s een eerste kennismaking betekenen na het beëindigen hunner
studie met onze Maatschappij voor Diergeneeskunde, welker waardering hen er
als regel spoedig toe brengt zich op te geven voor het lidmaatschap.

Ook in deze moeilijke jaren is het een dwingende eis, dat wij een organisatie
bezitten, die zo veel mogelijk collega\'s omvat, juist nu nog meer dan ooit.

Op de eerste vergadering in het nieuwe jaar is het de gewoonte verslag uit te
brengen over het afgeloopene en in het kort te memoreeren wat voor deze afdeeling
van belang was. Op ons beide algemeene vergaderingen, op 23 Febr. en 24 Sept.
werd een goede belangstelling aan den dag gelegd. De opkomst was beide keeren
zeer bevredigend. Bij de behandeling van de verschillende punten van de agenda
werd steeds veel animo getoond, hetwelk aan het algemeen welzijn van onze af-
deeling ten goede komt.

Het ledental ging in 1935 met één achteruit, doordat er twee leden werden af-
geschreven, terwijl er één nieuw werd aangenomen.

Ons bestuur onderging een kleine wijziging daar bij de periodieke aftreding de
ie secretaris en penningmeester werden herkozen, doch aangezien de 2e secretaris
zich niet meer herkiesbaar meende te moeten stellen heeft ondergeteekende diens
plaats ingenomen.

Onze afdeeling heeft driemaal een heugelijk feit mogen herdenken en wel het
dertigjarig ambtsjubileum van ons eerelid Prof. Dr. H. Berger en het vijfentwintig-
jarig jubileum van ons medelid collega J. Bec.kers te Venlo. Voorts nog den 4den
October den dag waarop onze collega C. Kerstens te Utrecht mocht promoveeren
op het proefschrift „Microscopisch onderzoek van Vleeschwaren".

Het spreekt van zelf dat geen dezer data ongemerkt is voorbij gegaan. Na afloop
van de najaarsvergadering meende onze afdeeling de beide jubilarissen nog eens
te moeten huldigen. Dit werd dan ook gedaan met het traditioneele feestdiner
waarbij Prof. Berger een mooi Limburgsch schilderstuk, en collega Beckers een
waardevolle antiek-tinnen Rembrandtkan werd aangeboden. De avond werd verder
in een vreugdevolle stemming doorgebracht, waarbij verscheidene heeren hun
sympathie voor de jubilarissen betuigden.

Met den wensch dat de prettige geest in onze afdeeling moge bestendigd blijven
en dat zij steeds moge groeien, besluit ik dit korte verslag.

Aanwezig 27 leden. De voorzitter opent te 2.45 de vergadering en heet allen
hartelijk welkom. Met een extra woord richt hij zich tot den heer van Heusden,
secr. v. h. hoofdbestuur, tot onzen inspecteur den heer E. Quaedvlieg en ons
eerelid den heer Bloemen Sr.

Bij deze eerste vergadering in 1936 uit hij de beste wenschen voor alle leden
en hunne gezinnen. Hij memoreert nog het verlies dat ons oudste lid heeft geleden
doordat hem zijne echtgenoote is ontvallen, richt daarna nog woorden van waar-
deering tot collega Kerstens bij gelegenheid van zijn promotie en feliciteert collega
Beckers met zijn 25-jarig jubileum als directeur v. h. Slachthuis te Venlo. Hierna
volgt voorlezing der notulen die onder dank worden goedgekeurd.

Daarna komen de ingekomen stukken waaronder twee aanvragen voor lidmaat-
schap, n.1. collega Theelen en Janssen. Dankbetuigingen van collega\'s Beckers
en Kerstens.

Schrijven Hoofdbestuur over rapport Gelderland-Overijsel, waarna de vergade-
ring besluit geen dalende en stijgende tarieven in te voeren, doch vast tarief te
handhaven.

Schrijven van J. Hoffman te Overschie hetwelk voor kennisgeving wordt aan-
genomen. Voorts een schrijven afd. Zuid Holland over het mandaat van de afge-
vaardigde ter Alg. Vergadering, waarop onze afdeeling zich direct vereenigt met
den wensch dat voorstellen van het Hoofdbestuur voor 1 Mei in het tijdschrift
gepubliceerd zullen worden. Ten slotte een schrijven van J. Meier te Breda, waarbij
hij een proeve van wet toezendt.

Aanstonds hierop opent zich een buitengewoon geanimeerd debat over de ont-
werpen. Er blijken er intusschen drie te bestaan : ie ontwerp: Diergeneeskundige
groep, 2e ontwerp : Meier, 3e: een eigen regeeringsontwerp, hetwelk reeds zoo goed
als klaar moet zijn. Over de verschillende ontwerpen dreigt een groote verwarring
te ontstaan. Het bestaan van een regeeringsontwerp bleek aanvankelijk onbekend
te zijn. De Secr. Hoofdbestuur kan alleen mededeelen dat er werkelijk een regee-
ringsontwerp in bewerking is. Omtrent den inhoud kan hij niets mededeelen.

Na een zeer langdurige gedachtenwisseling besluit de vergadering het ontwerp
van de groep niet verder te behandelen en te wachten op het regeeringsontwerp,
doch men wil intusschen op spoed hiervan aandringen.

Uit de vergadering komt nog een verontwaardigde stem die niet begrijpt hoe
het mogelijk is dat blijkt dat het regeeringsontwerp bij slagers- en landbouwmaat-
schappijen ter inzage is geweest, doch dat de Mij. voor Diergeneeskunde gepasseerd
schijnt te zijn. Hij wenscht hieromtrent een onderzoek ingesteld, waarna de voor-
zitter hem mededeelt dit ter kennis van het hoofdbestuur te brengen.

Daarna volgen verschillend\' punten van de agenda vlot op elkaar, want het is
reeds vrij laat geworden en de voorzitter heeft intusschen Prof. Beroer, die in-
middels ter vergadering is verschenen, allerhartelijkst welkom geheeten. Het is
hem buitengewoon aangenaam, dat Prof. Berger reeds zoo spoedig zijn belofte
op de laatste vergadering gedaan, gestand doet.

Direct na de vergadering krijgt Prof. Berger het woord voor zijn lezing over
„Internationale bemoeiingen op Veterinair gebied". Hij heeft geruimen tijd de
geheele vergadering boeiend bezig gehouden op de hem eigen prettige wijze van
voordracht. Bij tijden geestig en in zijn geheel uitermate interessant was zijn spreek-
beurt. Hij schetste de moeilijkheden in den aanvang van de gereglementecrden
export van vee, de internationale erkenning van de vleeschkeuring, de delegatie
bij internationale instellingen en ten slotte volkenbondsconferenties.

Zeer terecht was de voorzitter dan ook de tolk der vergadering toen hij Prof.
Berger allerhartelijkst dankte voor de buitengewoon interessante lezing, die door
alle aanwezigen met groote aandacht was gevolgd. Hij sprak den wensch uit dat
Prof. Berger nog geruimen moge behouden blijven voor de staatsdiensten die
hij op zoo\'n voortreffelijke wijze leidt. Hij was trots op het feit dat de afd. Lim-
burg hem onder zijn eereleden mag tellen en hij beval onze afdeeling bij voort-
during in zijn door ons zeer gewaardeerde belangstelling aan. Door een langdurig
en hartelijk applaus stemde de geheele vergadering met onzen voorzitter in.

1. Degenen, die een vervanger wenschen gedurende een of meer dagen van de
Veterinaire Week, wordt in overweging gegeven, zich te wenden tot het Vervangings-
bureau (J. H. ten Thije, Jan van Scorelstraat 49, Utrecht).

2. In antwoord op desbetreffende vragen deelt de Commissie van Voorbereiding
aan de deelnemers van de Veterinaire Week mede, dat het dragen van avondkleeding
niet verwacht wordt.

3. Wie zich nog niet als deelnemer opgaf, kan dit alsnog doen bij den Secretaris,
Prof. Dr. F. C. van der Kaay, Biltstraat 172.

Met dit Tijdschrift werd overeenkomstig de beslissing van het Hoofdbestuur
verzonden aan de abonne\'s niet leden der Maatschappij voor Diergeneeskunde
het ,,Voorstel van de Groep „Kennis menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong",
tot wijziging en aanvulling der vleeschkeuringswet en de daarbij behoorende uitvoerings-
besluiten", dat reeds bij het nummer van 1 Febr. 1936 den leden was toegezonden.

Op 11 Mei j.1. is in den gemeenteraad van Zaandam de kwestie van den keurings-
dienst en de slachthuiskwestie van de 10 Zaan-gemeenten een punt van bespreking
geweest. Alle Zaansche gemeenten blijken tegen aansluiting bij het openbaar slacht-
huis te Zaandam te zijn. Blijkens het bericht in de N. R. Ct. heeft men echter geen
bezwaar tegen een gemeenschappelijken keuringsdienst. Tegen aansluiting bij het
abattoir worden echter tal van bezwaren geopperd. Eén der raadsleden stelde voor
een commissie uit de 10 gemeenten te benoemen, die de bezwaren onder het oog
zal zien om op die wijze de gemeenten ertoe te brengen zich aan te sluiten. De
Burgemeester echter achtte deze commissie niet noodig, omdat er reeds een is in
den vorm van een commissie, waarin voor elke gemeente een lid van het bestuur
zitting heeft. Deze commissie beslist bij meerderheid van stemmen, zoodat het,
aldus de burgemeester, niet waar is, dat Zaandam de andere gemeenten haar wil
oplegt.

Een ander raadslid achtte een openbaar slachthuis voor de Zaanstreek onmisbaar.
Z. i. zal een eventueele verhooging van kosten voor de slagers zeer gering zijn.
Daartegenover staan echter belangrijke voordeelcn, n.1. het gebruik van de materialen,
de koelinrichting, het laboratorium, enz., terwijl de vleeschhandel geconcentreerd
wordt. De keurings- en slachthuisdiensten zijn niet te scheiden. Het zou z. i. dwaas-
heid zijn in de Zaanstreek 2 slachthuizen te bouwen, waarop Wormerveer schijnt
aan te sturen.

Alleen mag gevraagd worden of het slachthuis wel groot genoeg zal zijn, wanneer
alle 10 gemeenten er gebruik van zouden maken, omdat de slagers allen Maandag
en Dinsdag willen slachten.

De Burgemeester kwam er tegen op, dat gemeenten als Koog-Zaandijk, Oostzaan
en Westzaan, die zich reeds verbonden hadden, nu zouden weigeren zich aan te
sluiten. Hierop is bij den bouw gerekend.

Op verzoek van Gedep. Staten hebben B. en W. een verordening ontworpen en
deze hebben zij aan de 10 gemeenten gezonden. De antwoorden daarop zullen aan
Ged. Staten worden doorgezonden, die daarna een beslissing zullen nemen. B. en W.
zijn overtuigd, dat zij beslissen zullen in den geest van Zaandam.

Tenslottj werd aan B. en W. opdracht verleend de besprekingen met de Zaan-
gemeenten voort te zetten. Of deze besprekingen succes zullen hebben mag betwijfeld
worden als men leest, dat zoowel de raad van Assendelft en Jisp, als die van Krommenie
reeds besloten, wel te willen deel nemen aan een gemeenschappelijken vleesch-
keuringsdienst met Zaandam, echter zonder verplicht gebruik van het slachthuis
te Zaandam. de G.

Bovengenoemde Vereeniging stelt voor den cursus 1936—1937 opnieuw beschik-
baar een of twee studiebeurzen voor hen, die hun studie hebben voltooid aan een der
Nederiandsche Universiteiten of Hooge Scholen en deze wenschen voort te zetten
door het bestudeeren van een algemeen microbiologisch, microbiologisch-ziekte-
kundig of biologisch-chemisch onderwerp in een der laboratoria van het Institut
Pasteur.

De boursiers zullen gelegenheid hebben deel te nemen aan den bekenden biologi-
schen cursus die telken jare begin Januari een aanvang neemt.

Eigen financieele draagkracht van de sollicitanten kan wel invloed hebben op
de grootte van de beurs, echter niet op de keuze van de gegadigden.

Sollicitanten gelieven zich, eventueel onder inzending van aanbevelingen, schrif-
telijk aan te melden vóór 14 Juni e.k. bij den Voorzitter van de Commissie van Rap-
porteurs, Prof. A. J. Kluyvf.r, Nieuwe Laan, Delft.

Namens het Bestuur :
Prof. Dr. F. M. Jaeger, voorzitter.
Dr. M. P. Schütte, secretaris.

Benoemd, met ingang van 16 Mei 1936 tot wederopzegging, tot plaatsvervanger
van den Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst in het District Geldetland-Oostelijk
Utrecht \', i. Cornelis van Ginkel te Wageningen ; 2. Hendrik Jan Heilersig te
Neede ; 3. Jurrien Tees te Heerde : 4. Hendrik Léonard Berendsen te Veenen-
daal (Utr.).

Deze staat sedert 1931 onder leiding van de Gouvernements Veearts Sardeman,
die ook de controle heeft over vlees- en viskeuring en melkhygiëne, en het markl-
toezicht op vruchten en groenten. Door de bouw van een nieuw slachthuis met
koelhuis en verbrandings (kori)oven, en door het concentreeren van de vleesverkoop
op de markt, werd de vleeskeuring doelmatig ingericht.

Het grootendeels over zee aangevoerde slachtvee wordt tijdelijk ondetgebrachl
in omrasterde (voor de verschillende diersoorten afzonderlijke) ruimten (waarin
stallen), die door gangen in directe verbinding staan met de slachtplaats.

Behalve enkele gevallen van miltvuur onder slachtvee van Venezuela en lever-
distomatose bij runderen van St. Domingo kwamen geen veeziekten voor.

Getracht werd de veestapel van de eilanden St. Martin en St. Eustatius te ver-
beteren door het invoeren van Shorthornstieren, het castreercn van minderwaardige
stieren en uitvoerverbod van vrouwelijk vee. •

Slachtvee van die eilanden, voor zoover in hollands bezit, is op Curaçao vrijgesteld \'
van betaling van slachtrechten.

Op Curaçao wordt melkvee gehouden ; verder worden op de eilanden varkens,
geiten en schapen geteeld voor de slacht. Vr.

H. J. Odé, Insp. Veeartsenijk. Dienst en Volksgez., met ingang van 1 Mei stand-
plaats Haarlem.

Dr. J. S. Swierstra, Insp. Veeartsenijk. Dienst en Volksgez., met ingang van
i Mei standplaats Zwolle.

^J) Uit : Rapport over de Veeziekten enz. van J. Frigkers, Gouv. veearts van Suri-
name.

Met het begrip uraemie heeft men tot voor kort uitsluitend een
insufficiëntie van de nieren willen aanduiden. Als voornaamste oorzaak
van de uraemie kent men de primaire schrompelnier of de nephritis
chronica interstitialis, welke vooral bij den ouderen hond geregeld
wordt aangetroffen. Het clinische beeld van deze uraemie is zoo ken-
merkend, dat ieder ervaren dierenarts de aandoening gemakkelijk
herkent. De langzaam intredende vermagering, de dorre droge huid
met verhoogd jeukgevoel, het verhoogde dorstgevoel, dat gepaard gaat
met de loozing van groote hoeveelheden dunne, meestal weinig of
geen eiwit bevattende urine, het in een meer gevorderd stadium fre-
quente braken, vooral na overrijkelijke vleeschvoeding en in een nog
later stadium het verschijnen van ulcera op het mondslijmvlies en het
optreden van diarrhee, vormen te zamen wel de meest karakteristieke
verschijnselen.

Heeft men veel patiënten gezien, beschikt men dus over wat meer
ervaring, dan merkt men al in het beginstadium bij langzaam ver-
magerdende patiënten, bij het opnemen van de pols aan de arteria
femoralis, hoe sterk dit bloedvat is gevuld en als een strak gespannen
koord aanvoelt, terwijl de geaccentueerde 2de harttoon doet vaststellen,
dat de bloeddruk aanmerkelijk is verhoogd.

Laten al deze verschijnselen U nog in de onzekerheid omtrent den
aard van het lijden, dan is een onderzoek van het bloed, dat men
gemakkelijk uit de vena metatarsea, dorsalis, of vena saphena \') kan
verkrijgen, op ureum met de broomloogmethode, ook in de praktijk
gemakkelijk genoeg om de diagnose met absolute zekerheid te stellen.

Moeilijkheden kunnen alleen die gevallen geven, waarbij het hart
het eerder heeft opgegeven dan de nieren. De oedemen, welke men
in den regel het eerst aan de achterbeenen ziet verschijnen, de borst-
en buikwaterzucht, doen de diagnose van een decompensatie van het
hart stellen en het oorspronkelijk lijden, de schrompelnier, wordt over
het hoofd gezien.

Van veel beteekenis is dit echter voor de praktijk niet. Falen cardiaca
en diuretica, dan doet men het beste den eigenaar aan te raden het
dier zoo snel mogelijk pijnloos uit zijn lijden te helpen.

Zooals er reeds op is gewezen, vindt men de primaire schrompelnier
wel voornamelijk bij den hond.

Secundaire schrompelnieren worden bij runderen meer aangetroffen
(t.g.v. nephritis fïbro-cystica— chronisch glomeruli-nephritis). Ook de
pyelonephritis in zijn uitgebreiden vorm kan uraemie veroorzaken.
Als toevallige bevinding treft men nog wel eens schrompelnieren aan
bij het varken.

Over de pathogenesis van de genuine schrompelnier tast men zoowel
bij mensch als dier nog in het duister.

Alhoewel vallend buiten het bestek van deze mededeeling, is het
uit een vergelijkend oogpunt wel interessant te vermelden, dat in de
tropen deze aandoening niet zelden wordt waargenomen bij nog
jonge honden.

Niet onmogelijk is het, dat als inleidende factor de ancylostomiasis
of mijnwormziekte bij het ontstaan van de chronische interstitieele
nephritis een rol speelt. Men moet dan aannemen ,dat uit een nephrose
op den duur een interstitieele nephritis kan ontstaan.

Bij patiënten met ancylostomiasis vindt men n.1. geregeld een lichte
nephrose en eiwit in de urine. Merkwaardigerwijze heeft Eerkens
dit ook waargenomen bij den mensch.

Zoo zag ik eenige weken geleden nog een 2-jarigen herdershond,
die aan schrompeling van de nieren te gronde ging. Dit dier was door
een collega tegen mijnworminfectie behandeld. Eenige maanden na
de behandeling ontwikkelde zich het volledige beeld van uraemie ;
bij de sectie werden kleine verschrompelde nieren gevonden.

Voorloopig kan men echter ook de mogelijkheid niet uitsluiten, dat
deze nephritiden niet het gevolg zijn van de ancylostomiasis, doch
van de tot haar bestrijding aangewende geneesmiddelen. De uraemie,
welke door de interstitieele nephritis wordt veroorzaakt, verloopt
altijd chronisch.

Dc acute uraemie ziet men minder frequent. Deze ontstaat wel
haast altijd door een plotselinge ernstige insufficiëntie van het nier-
weefsel, meestal ten gevolge van vergiften. Als zoodanig is wel het
best bekend de vergiftiging met sublimaat, welke gepaard gaat met
oligurie of anurie. Eenmaal heb ik die vergiftiging gezien bij een hond,
wiens eigenaar, wegens diens aanstaand vertrek naar Europa, had
gepoogd hem op deze wijze af te maken. Het ureumgehalte van het
bloed van het ongelukkige dier was gestegen tot ruim 7000 mgr per
Liter.

Eenige jaren geleden zijn door mij in de Nederlandsch-Indische
Bladen voor Diergeneeskunde ¹) verschillende gevallen van acute
uraemie beschreven, waarbij groote hoeveelheden eiwit met de urine
worden uitgescheiden. De dieren, die onafgebroken braken, vermageren

binnen weinige dagen tot een geraamte. De pols is hier niet gespannen,
doch integendeel draadvormig en zeer frequent. Het ziektebeeld her-
innert het meest aan de bekende Stuttgarter Hundeseuche.

Ook bij het rund komen acute uraemieën t.g.v. snel optredende
ernstige nierbeschadigingen voor, zooals het volgende ziektegeval
duidelijk demonstreert.

Kort geleden werd door een melkveehouder ter stede mijn advies
gevraagd over een drachtig vaarsje van gekruist Hollandsch ras,
waarbij een week tevoren klauwzeer was geconstateerd. De aandoening
was van lichten aard geweest, doch niettemin was het dier door den
eigenaar zelf met trypaflavine intraveneus behandeld. Toen het dier
mij werd getoond maakte het een zeer zieken indruk : mager, inge-
zonken oogen. Het was moeilijk tot opstaan te brengen en eenmaal
op de been gebracht stond het met opgebogen rug en wat gestrekte
hals. Inden mond waren geen verschijnselen van mond- en klauwzeer
meer te zien ; ook de ondervoeten toonden geen afwijkingen meer.

Volgens den eigenaar lag het dier al gedurende eenige dagen, was
suf en had een stinkende diarrhee. De eetlust was geheel verdwenen
doch patiënte nam wel veel water tot zich.

Bij onderzoek was de pols slap en te frequent (bijna 100 slagen p. m.)
en de ademhaling oppervlakkig en ± 50 p. m. De lichaamstemperatuur
was normaal (39° C.). De oogslijmvliezen waren vuilrood ; de klieren
niet gezwollen. Bij auscultatie van de thorax viel op de sterk bonzende
hartslag, die over den geheelen thoraxwand was te hooren. Abnormale
longgeruischen werden niet waargenomen. Bij rectale exploratie bleek
het dier hoogdrachtig te zijn ; aan de linker nier werden geen afwij-
kingen gevoeld. Voorts bleek, dat het linker voorkwartier ontstoken
was. Uit den tepel was wat dikke gele etter te drukken, waarin zeer
veel Gram-pos. staafjes (pyogenesbacillen) werden gevonden. De uier-
lymphklieren waren niet gezwollen.

Het aantal leucocyten leek vermeerderd (niet geteld). Het leucogram
wees uit : basoph. o ; eosinoph. o ; jeugdvormen 2 ; staafkernigen 9 ;
segmentkernigen 55 ; lymphoc. 32 en monocyten 1 %.

De urine had een soortelijk gewicht van 1,007, ^was zuur, bevatte
i % eiwit (Esbach), geen urobiline en bilirubine. Het urine-sediment
bevatte zeer veel nierepitheliën, ook pyelum- en blaascellen, weinig
leucocyten en geen erythrocyten.

Het ureum-gehalte van het bloed was echter aanmerkelijk verheogd
en bedroeg 3450 mgr per liter.

Aangezien de prognose ongunstig werd gesteld en het dier bovendien
weinig waarde had, werd den eigenaar aangeraden het op te ruimen.

Macroscopisch waren de nieren zoowel uitwendig als op doorsnede
geheel normaal, doch het histologisch onderzoek wees een ernstige
nieraandoening aan, bestaande uit uitgebreide radiair gestelde lympho-
cytaire (meerendeel) en polynucleaire infiltraten. In talrijke tubuli
waren verder eiwitcylinders aanwezig, terwijl de tubuli daartusschen

gedeeltelijk verwijd waren. In sommige tubuli was het epitheel te
gronde gegaan en de inhoud samengeklonterd tot een roode massa.
Het geheele beeld dus van een acute interstitieele lvmphocytaire
nephritis.

De uraemie, welke ontstaat door een belemmering van den normalen
afvoer van de urine laat ik hier buiten beschouwing. Deze renale
vormen van uraemie zijn U allen bekend, zoodat ik mij er wel bewust
van ben, U hier niets nieuws mede te deelen. In de Hollandsche litera-
tuur hebben o.m. Klarenbeek, Munnik ¹) e. a., een 1 o-tal jaren ge-
leden inzonderheid de uraemie bij den hond t.g.v. de schrompelnier
in extenso beschreven.

Aan de extra-renale uraemie is, voor zoover mij bekend, in de Vee-
artsenijkunde nog geen aandacht geschonken.

Extra-renaal noemt men een uraemie, wanneer die niet, althans
niet primair, veroorzaakt wordt door een aandoening of insufficiëntie
van de nieren.

De kennis van deze extra-renale uraemie in de menschelijke genees-
kunde is ook nog van betrekkelijk jongen datum. Het zijn vooral de
Franschen geweest, o.a. Blum en zijn school, die het eerst de aandacht
op dezen vorm van uraemie hebben gevestigd. Zij namen waar, dat
een individu, dat geen vocht meer opneemt of op kan nemen, uitdroogt,
doordat eensdeels de nieren, (zij het in verminderde mate), doorgaan
urine af te scheiden, anderdeels doordat het bij de ademhaling water
verliest.

De hoeveelheid ureum welke met de urine kan worden uitgescheiden
is n.1. gebonden aan een concentratie-maximum. In de menschelijke
urine kan niet meer dan ^ 55 mgr per liter worden opgelost. Door
de sterk verminderde urinesecretie kan dus niet voldoende ureum meer
worden verwijderd, waardoor een verhooging van den ureumspiegel
van het bloed het gevolg is. Lijdt het individu behalve dorst ook honger,
dan wordt bovendien het lichaamseiwit afgebroken, waarbij door deze
afbraak meer ureum wordt gevormd en sneller uraemie ontstaat.

Dat dit inderdaad het geval is, kan men gemakkelijk aantoonen,
als men een proefdier gedurende eenige dagen alle voedsel en drinken
onthoudt. Bij een mager proefpaard, waarvan het bloedserum vóór
de proef 300 mgr per liter bedroeg, steeg de ureumspiegel 2 dagen
na hongeren en dorsten tot 560 mgr en 11a 5 dagen tot 1033 mgr.
Wordt daarna weer veel water toegediend, dan daalt het ureumgehalte
spoedig weer tot de normale waarde.

Een andere vorm van uraemie is die, welke ontstaat door gebrek
aan NaCl. Een normale nier kan niet meer functionneeren als er een
tekort aan NaCl in het bloed ontstaat. De Franschen noemen deze
uiaemie : de ,,azotémie par manque de sel". Men is het er nog niet over

eens of het wel het gebrek aan NaCI als zoodanig is wat de uraemie
veroorzaakt, of dat alleen gebrek aan chloor als oorzaak van de uraemie
moet worden opgevat. De Duitschers, die meer de laatste opvatting
huldigen, duiden het ziektebeeld aan met den naam „chloroprive uraemie".
De Duitsche school schijnt gelijk te hebben. Het is n.1. gebleken, dat
het Na-gehalte in verhouding tot het chloor in het bloed weinig of
niet vermindert.

Verlies van chloor kan door verschillende oorzaken ontstaan. Het
gemakkelijkst geschiedt dit door veelvuldig braken. Braakt een mensch
veel b.v. bij ileus of hyperemesis gravidarum (of een hond bij een
ernstige gastritis), dan ontstaat door verlies van groote hoeveelheden
zoutzuur al gauw een tekort aan chloor in het bloed, waardoor de
ureumspiegel stijgt. Ook door diarrhee kan zoutverlies optreden.
Onder normale omstandigheden bevatten de faeces weinig NaCI. Bij
sterke diarrhee daarentegen wordt veel zout uitgescheiden.

Normale nieren hebben het vermogen het chloorgehalte van het
bloed op peil te houden. Wordt weinig NaCI met het voedsel opge-
nomen, dan daalt het chloorgehalte van het bloed niet beneden een
bepaald minimum, omdat de nieren dan weinig of geen chloor uit-
scheiden ; is omgekeerd het voedsel zeer NaCl-rijk, dan wordt veel
chloor met de nieren afgevoerd.

Anders wordt dit als er een sterke acidosis van het bloed bestaat.
Is dc zuurgraad van het bloed te hoog geworden, zooals dit bij den
mensch het geval is bij de diabetische acidosis, dan kan zooveel chloor
worden uitgescheiden, dat een azotémic par manque de sel of chloro-
prive uraemie ontstaat.

Polak Daniels en Touw *) - vermelden eenige gevallen van diabe-
tisch coma, waarbij in een later stadium het ureumgehalte van het
bloed steeg tot 2000 mgr per liter en het NaCl-gehalte aanmerkelijk
was gedaald.

Ook door sterk bloedverlies kan uraemie ontstaan. Meijler ²) ver-
meldt enkele gevallen van uraemie, veroorzaakt door bloedverlies
t.g.v. van bloedbraken bij lijders aan maagzweren.

Na deze inleiding vermeld ik de ziektegeschiedenissen van 2 paarden,
die in de Soerabajasche paardenklitiiek ter behandeling werden aan-
geboden.

Het eerste ziektegeval betrof een ^ 9 jaar ouden inheemschen
hengst, die volgens den eigenaar 3 dagen ziek was en sterk was ver-
magerd. Patiënt maakte een zwaar zieken indruk ; de oogbollen waren
diep ingezonken.

verschillende kwartje- tot guldengroote ulcera op het wangslijmvlies.
Het dier was niet in staat water op te nemen. Een gedeelte van de
vloeistof kwam direct na het drinken weer uit de neus terug ; het groot-
ste deel werd na korten tijd met kracht uitgedreven, hetgeen op den
eigenaar (en ook op ons) den indruk had gemaakt, alsof patiënt braakte.

De temperatuur was iets verhoogd (38.6° C.), de pols was haast
onvoelbaar en bedroeg 82 slagen per minuut; de ademhaling-frequentie
was 34 en het type oppervlakkig. Bij auscultatie van het hart werd
opgemerkt, dat de hartslag bonzend en de 2de harttoon klinkend was.
Aan de longen konden geen afwijkingen worden waargenomen. Patiënt
kreunde, doch trachtte geregeld water te drinken, dat echter altijd
weer terug kwam. Koliekverschijnselen had patiënt volgens den eigenaar
niet gehad. Het paard perste voortdurend, waarbij een kleine hoeveel-
heid normaal gevormde mestballen met wat slijm bedekt, werden
ontlast.

De oogslijmvliezen waren vuilrocd met enkele puntbloedingen op
het ₃de ooglid. De keelgangslymphklieren waren niet gezwollen. Druk
in pharynx- en larynxstreek was niet pijnlijk. Ook aan de oesophagus,
voor zoover deze voor het onderzoek toegankelijk was, konden geen
afwijkingen worden waargenomen. Onderzoek met de slokdarmsonde
moest achterwege blijven, omdat wij niet de beschikking over een
sonde hadden. Rectaal onderzoek was zeer pijnlijk. Afwijkingen werden
daarbij niet gevonden. De blaas was goed gevuld.

Het microscopisch onderzoek van de faeces viel negatief uit. Het
bloedonderzoek gaf volgende resultaten : Het aantal leucocyten be-
droeg 6.875.

Op grond van deze gegevens werd vermoed, dat hier kwaadwillig-
heid in het spel was en dat een stalkoelie uit wraak een of ander caustisch
middel met een flesch had ingegeven, waardoor zweren in den mond
en vermoedelijk ook in de pharynx, oesophagus en ventriculus waren
ontstaan. In verband met de sterke verschuiving van het witte bloed-
beeld naar links en de pijnlijkheid bij de rectale exploratie waarge-
nomen, werd een (perforatief) peritonitis niet uitgesloten. Door den
eigenaar werd hardnekkig ontkend dat een geneesmiddel was toege-
diend.

Daar, zooals bekend is, vergiften o.m. zware metaalzouten de nieren
aantasten, was het van belang te onderzoeken of de nieren nog normaal

functionneerden. Waarschijnlijk was een dergelijke vergiftiging niet,
omdat van anurie geen sprake was ; immers de blaas was bij rectale
exploratie goed gevuld gevonden. Daar urine bij het eerste onderzoek
niet was te verkrijgen, werd het ureumgehalte van het bloed bepaald.
Dit bleek sterk verhoogd te zijn en i 2400 mgr. per Liter te bedragen.

De uitkomsten van het urineonderzoek den volgenden dag verricht
waren met het verhoogde ureumgehalte van het bloed niet in overeen-
stemming. De urine, die vrij helder (S.G. 1.027) ^en zuur was (p.H. 5.2)
bevatte geen bloed, een spoor eiwit, geen bilirubine en urobiline. In
het sediment werden enkele nierepitheliën, doch geen leucocyten en
roode bloedcellen gevonden.

Het was nu waarschijnlijk geworden, dat wij hier dus niet met een
insufficiëntie van de nier, doch met een extra-renale vorm van uraemie
te doen hadden.

Twee mogelijkheden waren daarvoor aan te wijzen. Wat door ons
als regurgiteeren was aangemerkt, zou inderdaad braken zijn geweest,
zoodat aan een „azotémie par manque de sel" mocht worden gedacht.
Hiertegen echter pleitte het sterk zuur zijn van de urine. Waar zooveel
zoutzuur bij het braken met het maagsap wordt uitgescheiden kan
men verwachten, dat de urine eerder alcalisch dan zuur zou zijn.

De 2de mogelijkheid was dat wij hier te doen hadden met een uit-
drogingsuraernie. Patiënt was niet in staat te eten ; ook alle water
werd teruggegeven. Was inderdaad uitdroging in het spel, dan zou
dit door een indikking van het bloed zijn aan te toonen. Inderdaad
bleek het aantal erythrocyten aanmerkelijk vermeerderd (9.875.000
p. m. M³), evenals het eiwitgehalte, dat tot 8.72 % (normaal gemiddeld
6-70 %) was gestegen. Vooral het globulinegehalte was verhoogd
(4.52 %), waardoor het alb./glob. quotiënt tot 0.92 was verlaagd.

Aan de later waargenomen stinkende ademhalingslucht werd in
verband met de ulcereuze stomatitis te weinig aandacht besteed.

Bij de obductie, direct na het afmaken verricht, werd gevonden,
behalve de reeds waargenomen stomatitis ulcerosa, een normale pha-
rynx, terwijl ook de oesophagus geen defecten te zien gaf. In het tho-
racale gedeelte echter van den slokdarm, ter plaatse van de mediastinale
lymphklieren, werd een obstructie gevonden ter grootte van een kip-
penei, veroorzaakt door een harde ingedroogde voedselprop.

Op het slijmvlies van de arykraakbeenderen waren ook eenige ulcera
aanwezig. In de longen werd verder een conglomeraat van kleine
erwtgrootte abscessen gevonden met groengelen inhoud. De sterke
verschuiving van het witte bloedbeeld en het verhoogde globulinege-
halte werd door deze slikpneumonie hiermede verklaard. In het maag-
slijmvlies waren een 2-tal oude ulcera. De darmtractus toonde verder
geen afwijkingen. Een ontsteking van het peritoneum werd niet ge-
vonden. De nieren waren zoowel macroscopisch als microscopisch
normaal.

Het 2de geval betrof een inheemschen 8-jarigen hengst, die eenige
dagen te voren aan koliek geleden had, alvorens voor hem in de paar-
denkliniek behandeling werd gevraagd.

Koliekverschijnselen werden niet meer opgemerkt, doch in de plaats
daarvan viel het bij eersten aanblik op, dat het paard zeer suf was.
De temperatuur was verhoogd (39° C.), de pols was slap, bedroeg
66 slagen per minuut ; ook de ademhalingsfrequentie was vermeerderd.
De slijmvliezen waren vuilrood. Bij rectale exploratie werd vlak voor
den bekkeningang een dwarsverloopende harde dikke streng gevoeld,
die op de gevulde blaas was gelegen.

De volgende dagen bleef de toestand onveranderd ; faecesballen
kwamen niet af, ook een arecoline-injectie had niet het minste effect.
Rectaal onderzoek leerde, dat de harde streng nog onveranderd aan-
wezig en van verweeking van den inhoud geen sprake was. De buik
was echter in omvang toegenomen. Er bestond een duidelijke meteo-
rismus. Bij percussie van den buik was een tympanische klank in het
dorsale gedeelte en demping in het ventrale gedeelte van het abdomen
waar te nemen. Door caecaalpunctie werd eerst een groote hoeveelheid
gas, daarna een groote hoeveelheid dunne vloeistof ontlast. Patiënt
perste geregeld, waarbij telkens kleine hoeveelheden urine werden
geloosd. Vermoed werd, dat door het sterk gevulde vlottende colon
de urineloozing werd bemoeilijkt.

De urine was zuur t.o.v. lakmoes, bevatte echter geen eiwit, bili-
rubine en urobiline. Het S.G. was normaal (1.025).

Het aantal leucocyten was verlaagd (2500) ; het aantal erythrocyten
daarentegen was een weinig vermeerderd (8.300.000). Tegen de ver-
wachting in bleek het ureumgehalte sterk te zijn verhoogd en ongeveer
igoo mgr. per liter te bedragen. Patiënt was gedurende zijn ziekte
sterk vermagerd, hetgeen niet te verwonderen was daar hij niets meer
at, doch nog wel geregeld water opnam.

De toestand verslechterde in den loop van de volgende dagen. De
temperatuur bleef hoog, het ureumgehalte van het bloed steeg tot
2300 mgr. per liter. Een aderlating van 3 1 bloed, gevolgd door
infusie van 3 1 physiologische NaCl-solutie bracht ook geen verbete-
ring. De caecaalpunctie had maar kort effect gehad, want de buik
nam weer snel in omvang toe.

De vraag deed zich nu bij deze patiënt voor, hoe de verhooging
van den ureumspiegel was te verklaren.

Door het hongeren en de daarmede gepaard gaande vermagering
werd het lichaamseiwit aangesproken en veel ureum gevormd. Niet-
tegenstaande voldoende vocht werd opgenomen, doch afvoer met de
faeces door de obstructie in het colon niet mogelijk was, had men
mogen verwachten, dat verwerking van het vocht via de bloedbaan

door de nieren zou plaats gevonden hebben. Inderdaad scheidden de
nieren vloeistof af, doch blijkbaar niet voldoende. Het S.G. van de
urine was niet laag doch normaal, wat men in verband met de groote
hoeveelheid vloeistof, welke bij de sectie in het dikdarmstelsel werd
gevonden (de vloeistof spoot er bij insnijding uit) niet in overeenstem-
ming te brengen was. Was er sprake van een verminderden afvoer door
de nieren dan zou een hydraemische toestand moeten ontstaan. Dit
bleek ook niet het geval te zijn geweest. Het aantal roode bloedcellen
was eerder vermeerderd dan verminderd ; ook het eiwitgehalte van
het bloed was aan den hoogen kant, n.1. 7,19 % ^s).

De eenige verklaring, welke voor deze sterke verhooging van het
ureumgehalte gevonden kon worden was, dat door de overvulling
met gas en vloeistof de intra-abdominale druk zoo hoog was gewoiden,
dat door de afvoerende venen van het darmstelsel tijdens het leven
onvoldoende vloeistof in het bloedvatstelsel opgenomen kon worden.

Doordat aan de nieren niet voldoende vloeistof werd toegevoerd,
hebben deze het door de verhoogde weefselafbraak gevormde ureum,
niet geheel meer kunnen verwijderen, waardoor te veel ureum in het
bloed werd opgehoopt.

■ Bij de sectie werd een totale obstructie in het vlottende colon ge-
vonden ter lengte van ± i m.

De nieren toonden geen verschijnselen van stuwing en waren ook
verder microscopisch normaal.

Oorspronkelijk is men van meening geweest, dat alle uraemieën
van extra-renalcn aard hun oorzaak uitsluitend te danken hebben
aan een verminderd NaCl-gehalte van het bloed. Men is dit later
gaan betwijfelen, omdat er extra-renale uraemieën zijn waargenomen,
waarbij het NaCl-gehalte van het bloed niet verlaagd was.

Dit geldt o.a. van de door Mf.yler beschreven „uraemie door
bloedverlies" en de door hem door bloed onttrekking bij cavia\'s experi-
menteel opgewekte uraemie. Schoorl ¹) beschouwt deze uraemie
echter ook als een echte azotémie par manque de sel. Hij verklaart
dit als volgt : Door bloedverlies gaat tevens NaCl verloren. Wordt
geen nieuw NaCl met het voedsel toegediend, dan zal het omringende
weefsel zoo spoedig mogelijk weefselvocht aan het bloedvatenstelsel
afstaan en daarbij ook het noodige NaCl aan het weefsel onttrekken.
Het onttrekken van NaCl aan het weefsel is de aanleiding tot weefsel-
afbraak, waardoor groote hoeveelheden ureum worden gevormd.
Hapert er iets aan de nierfunctie, dan wordt onvoldoene ureum
uitgescheiden en ontstaat een ernstige uraemie.

Is dit nu ook het geval geweest bij de door mij beschreven gevallen ?
Onmogelijk is dit niet. Men mag aannemen, dat de nieren nog NaCl
hebben uitgescheiden, temeer daar een toestand van acidosis de uit-

scheiding van zout bevordert. Nieuw NaCI rnet het voedsel werd niet
meer aangevoerd, zoodat een tekort aan NaCI of chloor kan zijn ont-
staan. Zekerheid bestaat hieromtrent echter niet, omdat NaCl-bepa-
lingen in urine en bloed door mij niet zijn verricht.

Mogelijk is het echter ook, dat de door weefselafbraak gevormde
groote hoeveelheid ureum, in het eerste geval door vochtverlies, in het
tweede, doordat de nieren te weinig vocht via de bloedbaan werd
toegevoerd, niet voldoende ureum meer kon worden verwijderd, waar-
door te veel werd teruggehouden. Waarschijnlijk spelen beide factoren
een rol.

NaCl-gebrek bevordert weefselafbraak en de vorming van ureum,
terwijl door onvoldoende vochtafscheiding te weinig ureum kan worden
afgevoerd.

Het spreekt vanzelf, dat men met het stellen van de diagnose extra-
renale uraemie uiterst voorzichtig moet zijn. De diagnose mag alleen
gemaakt worden, als men er geheel zeker van is, dat de nieren vol-
komen intact zijn.

Een volledig urineondcrzoek is dus absoluut noodzakelijk, waarbij
vooral aan de bepaling van het soortelijk gewicht groote waarde gehecht
moet worden. Is het s.g. van de urine abnormaal laag en valt de con-
centratieproef negatief uit, d. w. z. stijgt het s.g. van de urine niet
nadat vocht onthouden wordt, dan mag men een verhooging van het
ureumgehalte van het bloed zeker niet als extra-renaal beschouwen.

Is het s.g. echter normaal en worden geen noemenswaarde afwijkingen
in de urine gevonden, dan moet men aan den extra-renalen vorm van
uraemie denken. De oorzaak van de verhooging van den ureumspiegel
zal dan ook in de meeste gevallen wel aan te wijzen zijn : indroging
(door verlies van vocht), zoutverlies (door veelvuldig braken), ver-
hoogde afbraak van lichaamseiwit (bij snelle vermagering) of een
combinatie van deze factoren.

Het bepalen van de reactie van de urine is hierbij van minder be-
teekenis. Deze zal wel altijd zuur zijn ; in de eerste plaats omdat
afbraak van lichaamseiwit al voldoende is om de urine zuur te doen
worden en in de tweede plaats omdat door gebrek aan eetlust minder
zoutzuur door de maag wordt uitgescheiden, waardoor een zuurover-
schot ontstaat dat door de nieren moet worden weggewerkt.

Sterft patiënt dan moet een nauwkeurige sectie de diagnose beves-
tigen. Zooals wij hebben gezien is een met het bloote oog verrichte
beschouwing niet voldoende, doch alleen een nauwkeurig histologisch
onderzoek beslissend.

De chronische renale uraemie is ongeneeslijk. Door rationaal dieet
kan men het leven van honden met een chronische interstitieele nephri-
tis vooral in het beginstadium nog lang rekken, doch meer niet.

De extra-renale uraemie geneest, mits men de oorzaak onderkent
en kan wegnemen, van zelf.

Bij honden die t.g.v. een indigestie, gastritis, gastro-enteritis,
pyometra, enz. veelvuldig braken is, ter voorkoming van een uraemie,
toediening van NaCl aangewezen.

Spuit men dergelijke patiënten 20—30 cc 10 % NaCl-oplossing sub-
cutaan in, dan ziet men zelfs in een aantal gevallen het braken op-
houden, hetgeen geen verwondering behoeft te baren, daar een lichte
uraemie alleen al voldoende is om braken op te wekken of te onder-
houden.

Doch ook in de groote-huisdieren-praktijk dient men met de moge-
lijkheid van het ontstaan van uraemie rekening te houden.

Ernstig bloedverlies, hevige diarrhee, langdurige meteorhismus en
verstopping kunnen uraemie veroorzaken. Het is niet onmogelijk dat
bij ernstige mastitiden (de zoogen. „mastite aigue" der Franschen)
en bij de met sterke vermagering gepaard gaande acetonaemie, uraemie
als complicatie kan optreden.

Een controle van het ureumgehalte van het bloed is dus gewenscht
en, bij vermeerdering, toediening van groote hoeveelheden NaCl-solutie
intraveneus ter voorkoming van uraemie noodzakelijk.

De auteur schrijft over renale en extra-renale uraemie bij de huis-
dieren en de behandeling daarvan. Hij vermeldt twee gevallen van
extra-renale uraemie bij paarden, die resp. lijdende waren aan slok-
darm- en darmverstopping.

The author discusses renal- and extra-renal uraemia and its treatment in domestic
animais. He gives details of two cases of extra-renal uraemie in horses, which were
suffering resp. from oesophageal and intestinal obstruction.

L\'auteur discute l\'urémie rénale et extra-rénale et le traitement de ces cas, chez
les animaux domestiques. Il décrit deux cas d\'urémie extra-rénale chez des chevaux
affectés resp. d\'une obstruction oesophagienne et d\'une obstruction de l\'intestin.

Uit het Rijks-Instituut voor de Volksgezondheid.
Directeur: Dr. W. AEG. TIMMERMAN.

ARSENICUM IN VLEESCH EN ORGANEN VAN EEN DOOR
RATTENKRUIT ACUUT VERGIFTIGD VARKEN

Hoewel de veterinaire literatuur een groot aantal zoowel klinische
als experimenteele waarnemingen over acute en chronische arsenicum-
vergiftigingen bij verschillende diersoorten bevat ¹), vinden we over
de afzetting van arsenicum in vleesch en organen bij de slachtdieren
slechts weinig vermeld. Wat het varken betreft, hebben wij in de voor
ons toegankelijke tijdschriften geen opgaven hieromtrent kunnen vin-
den. Aangezien dergelijke gegevens, mede uit een oogpunt van vleesch-
hygiëne, van belang kunnen zijn, zal hieronder een korte beschrijving
worden gegeven van een geval van acute arsenicumvergiftiging bij het
varken, hetwelk eenige maanden geleden werd onderzocht.

Op 22 September 1935 waren twee varkens van een veehouder te
W. uit hun hok losgebroken en hadden „rattenkruit" gegeten. Omtrent
de opgenomen hoeveelheid hiervan was niets bekend. Volgens den knecht
zouden het maar enkele gemorste korrels geweest zijn, doch volgens
den eigenaar was het niet uitgesloten, dat de knecht verzuimd had,
de gevulde bakjes, welke ter verdelging van ratten dienden, weg te zetten.
Beide varkens werden ziek. Het eene herstelde, doch bij het andere
varken waren de ziekteverschijnselen zoo ernstig, dat het op 24 Sep-
tember des morgens in nood werd gedood. Bij de sectie werden als
opvallende afwijkingen een sterke vaatinjcctie van maag en darmen,
alsmede een leverdegeneratie vastgesteld. Het betrof een hoogdrachtige
zeug, waarin 15 biggen werden aangetroffen.

Wij waren in de gelegenheid van dit varken vijf monsters vleesch,
een stuk lever en beide nieren te onderzoeken. Aan het vleesch werden
geen pathologische veranderingen opgemerkt. De lever was bleek en
gezwollen, had stompe randen, terwijl de consistentie verminderd was.
Het centrum der acini was donkerrood van kleur ; de bloedvaten waren
sterk met bloed gevuld. De nieren waren gezwollen en bleek van kleur.
Op doorsnede toonden zij een dof aspect en voelden vettig aan. Bij
microscopisch onderzoek bleken lever en nieren vettig gedegenereerd
te zijn, terwijl in eerstgenoemd orgaan tevens een veneuze stuwing
aanwezig was.

Bij het chemisch onderzoek werden, berekend per kg materiaal,
de volgende hoeveelheden arsenicum gevonden :

Het bepalen-van het arsenicum-gehalte van vleesch en organen ge-
beurde door het organische materiaal na behandelen met salpeterzuur,
met zwavelzuur en salpeterzuur te destrueeren. Na volkomen destructie
werden de laatste resten salpeterzuur (in den vorm van nitrosylzwavel-
zuurl verwijderd door middel van waterstofperoxyde-oplossing. Het
arsenicum werd daarna gedestilleerd in den vorm van arseentrichloride
volgens de methode van Von Pellenberg ¹). In het verkregen destillaat
werd het gehalte aan arsenicum colorimetrisch of titrimetrisch bepaald,
afhankelijk van de aanwezige hoeveelheid. De colorimetrische methode
berust op de reactie van Mayen$on-Bergeret (geelkleuring door ar-
seenwaterstof van sublimaat bevattende papierstrookjes). De titri-
metrische bepaling geschiedt door omzetten van arseentrichloride met
gestelde kaliumbromaatoplossing in arseenpentachloride. Het ont-
kleuren van toegevoegd methylrood wijst het eindpunt van de titratie
aan. De nauwkeurige uitvoering van de heele bepaling is beschreven
door Reith ²).

De voor het arsenicum-gehalte gevonden waarden werden uitgedrukt
als arsenicum (As.). In welken vorm het arsenicum in het vleesch en in
de organen voorkwam, is niet te zeggen. Misschien is het wel aan or-
ganische stoffen gebonden. Doordat de vorm, waarin het arsenicum
voorkomt, niet bekend is, valt niets te voorspellen over de mate van
vergiftigheid van het betreffende materiaal. Men denke aan de wisse-
lende toxiciteit van de verschillende salvarsan-preparaten. Mogelijk
is het vleesch vergiftiger, mogelijk ook minder schadelijk dan de over-
eenkomstige hoeveelheid rattenkruit (As₂0₃). Uit een recente studie
van Coulson, Rf.mington en Lynch ³) blijkt dat bij door hen genomen
proeven op ratten, deze dieren een veel grooter percentage arsenicum
uit rattenkruit in hun organisme opnemen dan uit een organische
arsenicum-verbinding. Of dit een algemeen geldende regel is, of deze
regel ook voor menschen geldt en tenslotte of het arsenicum werkelijk
in het vleesch en in de organen organisch gebonden voorkomt, zijn echter
nog onbeantwoorde vragen.

Uit een oogpunt van vleeschhygiëne is de vraag van belang of dieren,
als hierboven beschreven, voor de consumptie mogen worden goedge-

³*) E. J. Coulson, Roe E. Remington en Kenneth M. Lynch, J. Nutrit. 10.
255- \'935-

keurd. Naar onze meening moet het antwoord op deze vraag ontkennend
luiden. Het arsenicumgehalte van lever en nieren was zoodanig, dat de
kans op het ontstaan van ziekteverschijnselen bij den consument zeer
groot moet worden geacht. De musculatuur bevatte in het onderzochte
geval een aanzienlijk kleinere hoeveelheid arsenicum. In verband echter
met onze geringe kennis omtrent den vorm, waarin deze stof in hetvleesch
aanwezig is, en dus ook omtrent den graad der giftigheid, kan een
schadelijke werking niet worden uitgesloten. Temeer geldt dit, indien
van dergelijk vleesch producten worden bereid, waarin het arsenicum
in sterkere concentratie kan voorkomen. Bovendien moet men hierbij
rekening houden met het bekende feit, dat de reactie op het innemen
van arsenicum individueel verschillend is. Zoo beschrijft Schoo ¹) een
geval van arsenicumvergiftiging met doodelijken afloop bij een 30-jarige
vrouw, die niet meer dan 30 mg As₂0₃ in oplossing had ingenomen,
terwijl in het algemeen 130—200 mg arseentrioxyde als de minimale
doodelijke dosis wordt beschouwd ²). Verder vindt men in de literatuur
gevallen vermeld, waarbij als gevolg van idiosyncrasie reeds na opneming
van enkele milligrammen arsenicum vergiftigingen zijn voorgekomen ³).

Op grond van deze overwegingen moeten, naar onze meening,
dieren, welke aan een arsenicumvergiftiging lijdende zijn, uit de con-
sumptie worden gehouden.

Een ander punt, hetwelk voor keuringsveeartsen van belang mag
worden geacht, is de relatief sterke afzetting van arsenicum in de or-
ganen. Dit bekende verschijnsel is in overeenstemming met hetgeen
wij als regel bij allerlei vergiftigingen waarnemen. Het verdient dan ook
aanbeveling bij verdenking op vergiftiging naast den inhoud van het
maagdarmkanaal ook de organen ten onderzoek in te zenden.

Aan het einde van deze mededeeling brengen wij gaarne onzen dank
aan den heer W. v. Doorn, Hoofd van den Vleeschkeuringsdienst te
Woerden, voor de toezending van het materiaal en voor de inlichtingen,
welke hij ons zoo welwillend heeft verstrekt.

Een varken, dat een onbekende hoeveelheid rattenkruit had opge-
nomen, moest twee dagen hierna in nood worden geslacht. Bij de sectie
was een sterke vaatinjectie van maag en darmen, alsmede een vettige
degeneratie van lever en nieren aanwezig. Van vijf monsters vleesch
en van lever en nieren werd het arsenicumgehalte bepaald. Bij dit onder-
zoek werden, berekend per kg materiaal, de volgende hoeveelheden ar-
senicum gevonden : vleesch monsters 3,2—5,2 mg, lever 42 mg en nieren
25 mg. Een motiveering wordt gegeven voor het afkeuren van dieren,
welke aan arsenicumvergiftiging lijdende zijn.

²) v. Itallie en Bijlsma, Toxicologie en Gerechtelijke Scheikunde, Deel I 1928.

Uit het Instituut voor Parasitaire- en Infectieziekten der Rijks-Universiteit
te Utrecht. Directeur Prof. Dr. L. DE BLIECK.

OVERZICHT DER ONDERZOEKINGEN VAN HET UIT DE
PRAKTIJK INGEZONDEN ZIEKTEMATERIAAL IN 1935

Onlangs werd het verslag over 1934 in dit tijdschrift opgenomen,
alles wat daarin vermeld staat geldt ook voor het jaar 1935, alleen
met dit verschil dat de rubriek inzendingen deels ander materiaal
opleverde dan het vorige jaar. Wij kunnen dus volstaan met de inzen-
dingen, alphabetisch gerangschikt, in tabelvorm mede te deelen en
overeenkomstig de nummering eenige opmerkingen te maken.

¹ Bloed. Van paarden, runderen, honden, zilvervossen, kippen en
eenden werden bloedmonsters ontvangen voor onderzoek op :

malleus, abortus equi, abortus Bang, Babesia bovis, Salmonella
enteritidis var. dublin, S. pullorum, S. typhi-murium, S. enteritidis
var.essen en andere microörganismen.

2. Brieven. Hiermede zijn uitsluitend die brieven bedoeld waarin
advies gevraagd wordt betreffende ziektegevallen.

5. Culturen, o.a. culturen door dierenartsen gekweekt uit veulens :
b. pyosepticus equi, uit een konijn : b. pseudotuberculosis rodentium,
uit een zilvervos : b. proteus, en b. bipolaris septicus uit een konijn.
Voorts culturen van een abattoir voor onderzoek op Salmonella.

6. Duiven. In de eerste plaats is vermeldenswaard een geval van
tuberculose. Tuberculose bij de duif komt niet veel voor. Deze duif
was volgens de anamnese reeds vrij lang ziek, bij sectie werd een lever
gezien die doorzaaid was met kleine en groote gele haarden. In de
uitstrijk-preparaten gekleurd volgens Ziehl-Neelsen werden groote
massa\'s dikwijls in groepen liggende lange, slanke, sterk gekorrelde,
zuurvaste bacillen waargenomen. Met leversuspensie werden 2 duiven
per os en 2 duiven intramusculair besmet ; geen van deze dieren is
ziek geworden, ook kon met aviaire tuberculine geen reactie verkregen
worden. Ook bij 2 caviae is de infectie niet aangeslagen. Bovendien
waren 2 tuberculose-vrije kippen intramusculair besmet, deze gaven
beide bij onderzoek na 7 weken een zeer sterk positieve tuberculine
reactie (intradermaal in de lel). Bij sectie werden bij beide dieren
kleine haardjes in lever en milt gevonden die weer de morphologisch
geheel met het aviaire tubercelbacillen-type overeenkomende zuur-
vaste staafjes bevatten. Merkwaardig is hier dus wel het verschil in
pathogeniteit voor de duif en de kip.

Bij vrij veel ingezonden duiven kon de diagnose salmonellose
gesteld worden. Wij verwijzen hiervoor naar het proefschrift van
Dr. G. A. van Dorssen.

Als tweede belangrijke ziekte deed zich voor trichomoniasis. Voor
het overige was pokken de voornaamste besmettelijke ziekte.

Coccidiën werden vrij veelvuldig gezien echter meestal niet in die
mate dat daaraan de doodsoorzaak zou moeten worden toegeschreven

Opgemerkt werd dat inwendige verbloeding door miltruptuur nog
al eens bij duiven voorkomt. In 1935 werden 6 dergelijke gevallen waar-
genomen. Een uitvoerig bacteriologisch onderzoek van dergelijke
secties valt steeds negatief uit. Bovendien werden enkele gevallen van
vergiftiging door het eten van jonge knoppen van Hydrangea hortensia
door collega Bos waargenomen (een publicatie van hem hierover zal
volgen).

Nu en dan werd de diagnose traumatische gastritis (meestal veroor-
zaakt door ijzeren voorwerpen) gesteld.

8. Eenden. Bij vier eenden werd de diagnose Salmonellose gesteld.
Eén geval van Pasteurellose (vogelcholera) werd waargenomen.

12. Ganzen. Bij twee inzendingen van verschillende eigenaars werd
Pasteurellose gediagnostiseerd.

Goccidiosis van de nier werd bij één gans waargenomen. De cocci-
diosis bij de gans wordt veroorzaakt door Eimeria truncata, deze
parasiet vindt men bij de gans in groote hoeveelheid in de nieren ;
de ziekte was tot nu toe in ons land nog niet bekend.

15. Honden. Tweemaal ontvingen wij op zeer slordige wijze verpakt
en zonder eenige waarschuwing een cadaver verdacht van hondsdol-
heid. In de eerste plaats zij er nogmaals op gewezen dat aan het Insti-
tuut alles kan worden ingezonden uitgezonderd materiaal verdacht
van hondsdolheid en psittacosis waarvoor men zich dient te wenden
tot de Rijksseruminrichting te Rotterdam.

In de tweede plaats moet er helaas op gewezen worden dat men der-
gelijk materiaal niet op een slordige wijze mag verpakken. De kennis
en het inzicht betreffende infectieziekten en het verantwoordelijkheids-
gevoel voor zijn medemenschen behoort bij den inzendenden dierenarts
zoodanig ontwikkeld te zijn dat zooiets niet mag voorkomen.

19. Kanaries. Vrij dikwijls wordt hierbij de diagnose pokken gesteld.
Zeer dikwijls zijn de teenen aangetast en de omgeving van oogen
en mond. Prophylactisch is van belang dat virusoverbrengende
muskieten niet bij de vogels kunnen komen.

21. Kippen. Een groote verscheidenheid van de reeds in ons land
bekende ziekten en afwijkingen werd gezien. Bij 4% van de inzen-
dingen werd de diagnose tuberculose gesteld.

22. Konijnen. Hierbij werd o.a. gevonden 14 X coccidiosis, 3 X rhinitis
contagiosa, 2 X pasteurellose, 1 X tuberculose, 1 X sarcosporidiosis.

23. Kuikens. Van de 119 inzendingen kippenkuikens waren er 62,
dit is 52%, positief morbus pullorum. Herhaaldelijk blijkt het ons, dat
zoogenaamd pullorumvrije bedrijven blijkbaar onvoldoende onder-
zocht zijn, zoodat toch kuikensterfte veroorzaakt door S. pullorum,
plaats vindt.

Bij de overige inzendingen werd bij de meestal iets oudere kuikens
vooral coccidiosis waargenomen. Onder deze rubriek zijn tevens
ondergebracht inzendingen eendenkuikens waarbij Salmonellose werd
gediagnostiseerd, [zie hiervoor naar mijn publicatie in dit tijdschrift
Deel 63, Afl. 3 (_Ig36)].

Ook werden onderzocht kalkoenkuikens gestorven aan blackhead
en fazantenkuikens gestorven aan coccidiosis.

28. Organen en diversen. Een tamelijk groot aantal organen afkomstig
van kleine roofdieren werd voor onderzoek ingezonden op Salmonellose.
Deze diagnose werd vermoed op grond van het aanwezig zijn van
Ledschborsche haardjes in de lever. Uit vele van deze organen werd
zeer uitvoerig op en in vele en velerlei voedingsbodems geënt, nimmer

kon echter noch door Dr. C. A. van Dorssen, die hier geruimen tijd
de Salmonellose bestudeerde, noch door mij, een Salmonella gekweekt
worden. In een der hokken was een doodgebeten rat gevonden, hieruit
werd door Dr. van Dorssen S. typhi-murium gekweekt. Bij de daarop
volgende inzendingen van organen van roofdieren werd weer nimmer
Salmonellose gevonden. Ook dierexperimenten leverden niet de
diagnose Salmonellose.

Eveneens voor onderzoek op Salmonellose werden organen van
zilvervossen ingezonden waarbij S. enteritidis var. dublin geïsoleerd
werd. Voorts organen van veulens (o.a. 5 gevallen van infectie door b.
pyosepticus equi).

Tweemaal werd van een paard gasoedeem-materiaal ingezonden ;
in beide gevallen werd volgens de methode van Zeissler b. Novyi
gekweekt.

29. Paarden. Twee levende paarden werden voor onderzoek inge-
zonden. Daar deze ziektegevallen interessant zijn en niet eiken dag
voorkomen vermelden wij ze iets uitvoerig. De behandelende dierenarts
gaf de volgende anamnese.

Een 6 jarige merrie, die ongeveer een week geleden gedekt was, had
een etterige scheede-uitvloeiing ; tusschen de achterbeenen werd een
oedemateuze zwelling waargenomen ; het dier had een stijven gang.
De temperatuur bedroeg 39.0 C°, de eetlust was iets verminderd.
Gedacht werd aan goedaardige droes en trauma. Rectaal werden geen
afwijkingen waargenomen. Vaginale exploratie was door de zwelling
niet mogelijk. Onderzoek van de pus, terwijl toch wel aan goedaardige
droes gedacht werd, was niet verricht. De therapie bestond in het geven
van ichthyolnootjes in de vagina. Het ziekteverloop was aanvankelijk
ongunstig, de zwelling breidde zich uit langs den onderbuik tot tusschen
de voorbeenen. Onder de vulva ontstonden abscesjes welke doorbraken,
waarna weer nieuwe abscesjes ontstonden. De stijve gang verergerde,
de temperatuur bleef 39⁰ C., de slijmvliezen werden te bleek. Aan de
borst werd subcutaan een injectie met oleum therebinthinae gegeven
waarop het dier reageerde met een flinke zwelling.

Even daarna werd hulp van den dierenarts ingeroepen voor het
tweede geval. Anamnese : Een 2 jarige merrie is kort van te voren
gedekt door denzelfden hengst. Aan weerszijden van de anus vloeide
nogal veel pus uit doorgebroken abscesjes. De temperatuur was 40° C.,
eetlust verminderd, gang normaal. Gedacht werd aan streptococcen-
infectie. Onderzoek van de pus was evenwel niet verricht. De therapie
bestond hoofdzakelijk in het geven van volkomen rust.

Beide dieren werden mij door den behandelenden dierenarts getoond,
bovendien werd een bezoek gebracht aan den hengst. Aan dit dier
werd niets abnormaals gezien ; wel was het volgens den eigenaar ,,cen
beetje verkouden" geweest. Toch werd bij de merries aan goedaardige
droes gedacht n.1. aan de zoogenaamde „dekdroes", die in de literatuur
wel bekend is ; daarom was onderzoek van de pus noodzakelijk.

Van beide dieren werd wat pus verzameld die zeer veel Gram-
positieve coccen bleek te bevatten. Uit beide monsters pus werd een
reincultuur van streptococcen gekweekt die morphologisch en cultureel
overeenkwamen met streptococcus equi.

Beide paarden werden naar hier gezonden ; de toestand, behalve
kleine ook groote abscessen, was van dien aard dat serumtherapie
nutteloos leek. Bij het 6 jarige paard stond de huid links naast de anus
en vulva gebombeerd; na incisie werd naar schatting i a 2 1 pus ontlast;
daar nog meer abscessen vermoed werden werd het dier in behandeling
gegeven in de kliniek voor Heelkunde ; het dier is na de chirurgische
behandeling volledig hersteld teruggezonden. Het 2 jarige paard, dat
van den beginne af veel zieker was, stierf. Bij de sectie, verricht door het
Pathologisch Instituut, werden naast de vulva, perivaginaal, in den uier
aan de binnen-en buitenzijde van het bekken tot voorbij het os sacrum,
en in de nabij gelegen spiergroepen abscessen en ettergangen gevonden.
Voorts werden symptomen van sepsis eventueel septico-pyaemie waar-
genomen.

Een gezonde merrie werd aan de linker halsvlakte subcutaan 0.4 cc
pus, aan de rechter halsvlakte subcutaan 0,4 cc cultuur ingespoten.
Na 4 dagen was aan beide halsvlakten een zwelling te zien waaruit
iets pus te drukken was. Links was de zwelling het hevigst ; de dagen
daarna nam de zwelling onrustbarend toe en breidde zich uit over de
geheele boegstreek en borst. De temperatuur klom tot 39.4⁰ C. Het
dier werd in totaal 300 cc streptococcus equi serum toegediend en chi-
rirgisch behandeld. Hoewel aanvankelijk een letaal verloop gevreesd
werd, herstelde het dier volledig. Vermeldenswaard is nog dat het
veulen van deze merrie een gezwollen rechter submaxillaire lymphklier
heeft gekregen, die geopend werd ; in de pus werden Gram-positieve
streptococcen aangetoond.

De uit de merries gekweekte streptococcus bleek ook evenals strep-
tococcus equi pathogeen voor de muis te zijn.

Uit het voorgaande blijkt dus wel met groote waarschijnlijkheid
dat het hier gevallen van goedaardige droes betrof. In hoeverre de
hengst hier de oorzaak geweest kan zijn valt niet te zeggen.

32. Pauwen. Bij 2 van de 6 onderzochte pauwen werd de diagnose
tuberculose gemaakt.

Het eerste geval was zeer uitgebreide tuberculose van darmen,
lever, milt, longen en sereuze vliezen. Vooral de longtuberculose was
zeer uitgebreid ; groote haarden, zooals ook bij eenden waar te nemen
zijn, werden gezien. Het tweede geval was tuberculose van tong, slok-
darm en krop.

37. Serum. o.a. een monster eendenserum dat normaalagglutininen
zou bevatten ; bedoelde agglutininen bleken specifieke S. typhi-murium
agglutininen te zijn.

42. Vogels (wilde). Twee kerkuilen (Tyto alba) die bij Brielle in een
schuur dood gevonden werden bleken aan tuberculose gestorven te zijn.

De ie uil had enorm uitgebreide tuberculose van lever, nier, milt,
beenmerg, borstwand met borstmusculatuur, voorts tuberculose van
den maagwand en tuberculose van een teen. De Ziehl-Neelsen preparaten
van alle genoemde lichaamsdeelen waren sterk positief. Zelfs uit-
strijkjes van het hartebloed waren positief.

De 2e uil, evenals de eerste zeer mager, was blijkbaar aan acute
tuberculose gestorven ; haarden werden niet gezien, doch beenmerg
en hartebloed bevatten zuurvaste geheel met tubercelbacillen overeen-
komende staafjes. Met materiaal van deze uilen werden 2 caviae en
2 kippen intramusculair ingespoten. Bij beide kippen werd later lever-
tuberculo3e gevonden, bij één ervan tevens tuberculose van de milt
en de sereuze vliezen.

Bij een der caviae werden, behalve op de injectieplaats, in het geheel
geen afwijkingen gevonden. De Ziehl-Neelsenpreparaten gemaakt van
lever, milt, nier, longen en hart waren alle negatief. Op de plaats van
injectie was een absces, hierin werden enkele zuurvaste bacillen aange-
toond. De andere cavia, die zeer zwaar besmet was (1 cc materiaal-
suspensie), had behalve veranderingen op de injectieplaats, één afge-
kapseld knobbeltje naast de maag en twee op de lever ; overigens werden
in het geheel geen afwijkingen waargenomen. In de afwijkingen werden
zuurvaste bacillen aangetoond. Op grond van deze dierproeven en
het aspect van de bacillen (n.1. in hoopjes liggend, lang slank en sterk
gekorreld) is aan te nemen dat het hier aviaire tuberculose betrof.
Volgens Stanley Griffith [Tuberculosis captive wild animals, The
journal of hygiëne 28, 198. (1928—9)] is „tuberculosis in warmblooded
animals living in the wild state unknown" vermoedelijk zijn hier be-
doeld dieren die in het wild leven ver van de beschaafde wereld ; in
het wild levende vogels als uilen die gemakkelijk met allerlei huisdieren
in aanraking komen zullen zeer zeker een tuberculeuze infectie kunnen
krijgen.

Bij eenige andere ingezonden uilen werden coccidicn-oöcysten in den
darminhoud gevonden, bij één dier zelfs zeer veel. Dit materiaal werd
door Prof. Nieschulz verder verwerkt. (Zie zijn publicatie in het Zcntral-
bl. f. Bakt. II Abteilung 92, 279, (1935) ). Het bleek te zijn Isospora
buteonis Henry, die tot nu toe alleen in Noord-Amerika bij andere
uilensoorten gevonden was. De toezending van het interessante uilen-
materiaal danken w^:ij Dr. C. G. B. ten Kate te Kampen. Zijn opmer-
king in het „Orgaan der club van Nederlandsche vogelkundigen" 7,
172—182, 1935) lijkt ons evenwel niet juist ,, Wahrscheinlich gibt es
eine Relation zwischen diesen Erkrankungen und den Beutetieren
(bedoeld zijn muizen) dieser Eulen," immers aviaire tuberculose en
de genoemde coccidiumsoort zijn bij muizen niet te verwachten.

43. Zilvervossen. Zeven maal werd S. enteritidis var. dublin geïsoleerd.
2 X werd tuberculose vastgesteld. Uit één zilvervos werden strepto-
coccen uit de iets veranderde lever gekweekt.

Bij een vos met pneumonie werden longwormen gevonden. Dr.
Baudet determineerde twee soorten n.1. Eucoleus aerophilus en
Crenosoma vulpis. De eerste heeft geen tusschengastheer, bij de andere
is een slak tusschengastheer, zoodat o.a. slakkenverdelging geadviseerd
werd.

Vermeldenswaard is ook nog het volgende geval : Op een vossenfarm
werden ook kippen en ganzen gehouden. Vrijdags werden 80 eenden
aangekocht, Zondags stierven er vele eenden, kippen en ganzen. Bijeen
opgezonden gans, eend en kip werd vogelcholera vastgesteld. Vijf dagen
na het inzenden der vogels werden 2 jonge plotseling gestorven zilver-
vossen ontvangen. Aan de cadavers waren nagenoeg geen afwijkingen
te bespeuren, doch het hartebloed bevatte zeer veel ovale bacillen.
Pasteurella werd uit alle organen in reincultuur gekweekt ; een inge-
spoten proefkonijn stierf binnen 24 uur aan pasteurellose. Meer zilver-
vossen zijn er niet gestorven, ook de sterfte onder de vogels kwam
spontaan tot staan. Bij meer ziekten veroorzaakt door pasteurella ziet
men soms toch van een andere diersoort enkele exemplaren aan de
ziekte sterven.

Nu de lijd van het zesde wereld-pluimvee-congres snel nadert lijkt het mij wel
gewenscht daaromtrent een en ander mede te deelen in ons Tijdschrift, ten eerste
omdat hier werkelijk op pluimveegebied iets bijzonders zal plaats vinden, en ten
tweede omdat ditmaal juist op veterinair gebied belangrijke zaken besproken zullen
worden.

Deze pluimvee-congressen worden om de driejaren georganiseerd in verschillende
landen. De landen richten daartoe het verzoek lot het Bestuur van de Internationale
Vereeniging voor Pluimveewetenschap en dit Bestuur beslist dan waar het congres
7.al plaats vinden. (Er zal in de Bestuursvergadering welke te Leipzig gehouden wordt
een aanvrage komen om het volgende congres in 1939 in de Vereenigde Saten te
doen plaats vinden). Het eerste congres werd aan Nederland toegewezen en werd
gehouden in 1921 te den Haag ; het 2e. in 1924 te Barcelona ; het 3e. in 1927 te
Ottawa ; het 4e. in 1930 te Londen ; het 5e in 1933 te Rome, en het 6e wordt op
24 Juli te Leipzig geopend.

Oorspronkelijk was Berlijn als congresstad aangewezen doch met het oog op de
Olympische spelen en den brand in een der tentoonstellingshallen werd Leipzig
gekozen. Te Leipzig is het congres nu de hoofdzaak en niet, zooals in Berlijn, een
bijzaak bij de Olympische spelen, en verder biedt Leipzig zoowel wat congreszalen
betreft als wat betreft de tentoonstellingszalen, veel betere gelegenheid voor een
dergelijke bijeenkomst dan Berlijn. Gedurende het congres zal er een excursie naar
Berlijn georganiseerd worden teneinde de deelnemers gelegenheid te geven Berlijn
te leeren kennen.

Het congres geniet ook ditmaal weer, evenals de vorige, de bescherming van hooge
autoriteiten. Berschermheeren zijn : R. VV\'alther Darré, Rijksminister voor Voed-

selvoorziening en Landbouw ; Freiherr von Neurath, Rijks Minister van Buiten-
landsche Zaken ; Dr. Frick, Rijks Minister van Binnenlandsche Zaken ; Dr. Rust,
Rijks Minister voor Wetenschappen en Opvoeding.

In het Eerecomité zitten eveneens hooge ambtenaren, waaronder ook Prof. Dr.
Kruger, Rector-Magnificus der Universiteit te Leipzig evenals Dr. Goerdeler,
Burgemeester van Leipzig.

President van het Congres is Minister Darré ; directeur van het Congres is Karl
Vetter, President van het Rijksverbond der Duitsche Kleindierfokkers (een organi-
satie die 800.000 leden omvat), tevens Inspecteur generaal van het Ministerie voor
Voedselvoorziening.

In het uitvoerend comité zitten de hoofdambtenaren van het Ministerie van
Landbouw met Prof. Dr. F. Lehmanns, den bekenden voedings-specialist uit Göttin-
gen, Prof. Dr. K. F. Beller, vroeger chef van de Veterinaire afdeeling van het
Rijksgezondheidsamt, thans Professor aan de Veterinaire Hoogeschool in Ankara
(Turkije) en ondergeteekende, die tevens eere-secretaris van dit Congres is.

In het comité voor de wetenschappelijke rapporten vinden we Prof. Dr. H.
Miessner van de Veterinaire Hoogeschool in Hannover, Dr. W. Zunker, chef van
de veterinaire afdeeling van het Rijksgezondheidsamt en Dr. F. Weber, Directeur
van den Veterinairen dienst van Duitschland.

Wij zien dus dat het veterinaire element in dit congres goed vertegenwoordigd is.

Men kan zich opgeven voor het Congres bij Ir. Tukker, Rijkspluimveeteelt-
consulent te Beekbergen. Tot 30 Juni kost het lidmaatschap 16 Mark, daarna 20 Mark.
Ik raad de collega\'s, die in een of ander opzicht bij de pluimveehouderij geïnteres-
seerd zijn ten sterkste aan zich op te geven als lid, waardoor men binnenkort over
een schat van wetenschappelijke gegevens omtrent allerlei onderdeelen der pluimvee-
houderij beschikken zal.

Wie gelegenheid heeft de laatste week van Juli in Leipzig het Congres bij te
wonen zal daar zijn kennis, niet alleen op pluiinveegebied, aanmerkelijk kunnen
verrijken.

Officieele Congrestalen zijn : Duitsch, Engelsch, Fransch, Italiaansch en Spaansch.
Een leger van tolken zal trouwens het onderlinge verkeer der buitenlanders gemakke-
lijk maken. Bovendien komt er nog iets bijzonders dat zeer de aandacht zal trekken.
Bij de z.g. „generale rapporten" die in een aparte zaal voorgedragen zullen worden
en waar o.a. Prof. Berger spreken zal, zal men in zes verschillende talen het ge-
sprokene direct kunnen hooren. Ik heb deze tolk-inrichting onlangs op den grooten
Rijks-boerendag in Goslar medegemaakt; zij werkt uitstekend. Door middel van
een kop-telefoon krijgt men alles te hooren wat gesproken wordt, en door een kleine
draaischijf op een bepaald nummer te zetten, krijgt men het gesprokene te hooren
in de taal die door dat nummer aangeduid wordt.

Prof. Berger zal als President van het Office International des Epizooties in het
Fransch spreken doch men zal het gesprokene direct in de genoemde talen (waarbij
waarschijnlijk ook nog Nederlandsch en een Noorsche taal komt) kunnen verstaan.

Het Congres wordt gehouden in de z.g. Duitsche Bibliotheek, een reusachtig
gebouw met ruime en rustige vergaderzalen. De tentoonstelling heeft vlak daarbij
hare hallen op het terrein der Leipziger jaarbeurs.

Het groote voordeel van Leipzig is derhalve dat Congres en tentoonstelling bijeen
liggen, terwijl als „dritter im Bunde" de veterinaire Hoogeschool, ook nog bij dit
complex is gelegen.

Als iets nieuws heeft men voor dit Congres z.g. generale rapporten en sectie-
rapporten ingesteld.

De generale rapporten omvatten een groot gebied der pluimveeproblemen in
zijn geheel ; de sectie-rapporten behandelen meer de aparte bijzonderheden. Voor
de generale rapporten zijn de rapporteurs van uit Berlijn uitgenoodigd ; de sectie-
rapporten worden uitgebracht door hen die daartoe door de nationale comité\'s
in de verschillende landen zijn aangezocht.

Als conclusie van het wereld-congres in Rome werd de wenschelijkheid uitge-
sproken een overzicht te verkrijgen over de maatregelen welke men in verschillende
landen neemt tegen de pluimveeziekten. Van dit belangrijke onderwerp heeft men
thans een generaal rapport gemaakt waartoe men Prof. Berger in den Haag uitge-
noodigd heeft.

Dr. St. John, Carver, Johnson en Brazie (U.S.A.) : De waarde der eiwitten
in de pluimveevoeding.

(Hier is bedoeld de nieuwe onderzoekingen waaruit bleek dat het licht via de
oogen en de hypophysis op de geslachtsklieren inwerkt).

Prof. Beller (Berlijn) : Pluimveeziekten en Levensmiddelen-controle. (Hierbij
zal vooral de steeds stijgende rol der paratyphus-bacillen in vleesch en eendeneieren
besproken worden).

Prof. Nachtsheim (Berlijn) : Erfelijke ziekten bij pluimvee en konijnen vergeleken
met dergelijke ziekten bij den mensch.

Wij zien dus dat alleen deze hoofdberichten onze belangstelling ten zeerste waard
zijn.

Daarnaast komen nog ongeveer 140 sectie-rapporten waaruit ik o.a. vermeld :
Rapporten van Prof. Geurden te Gent, Prof. Dohberstein te Berlijn, Dr. Fritzsche
te Berlijn, Prof. Seifried te München, Major Dalling (Engeland) en Prof. Baumann,
Weenen, allen over neurolymphomatosis.

Dr. Schaaf te Giessen, rapporteert over „Enteritis-infecties bij pluimvee" ; Prof.
Lerche te Berlijn, over Bacterieele levensmiddelvergiftigingen door pluimvee".

In totaal hebben 22 dierenartsen uit 13 landen berichten omtrent ziekten inge-
diend. Deze sectie wordt dus voor ons zeer zeker interessant.

Aan het Congres wordt een tentoonstelling verbonden welke ongeveer 10.000
stuks pluimvee uit verschillende landen zal omvatten, naast wetenschappelijke in-
zendingen van de deelnemende landen. In totaal hebben 40 landen hun deelneming
toegezegd, waaronder ook Palestina, in welk land eenige collega\'s tat de ijverige
bezoekers der vorige congressen behooren.

Na afloop van het Congres vindt een gemeenschappelijke reis door Duitschland
plaats.

De longwormziekte komt bijna uitsluitend voor bij kalveren. Taylor heeft
echter acute bronchitis waargenomen bij volwassen runderen, die veroorzaakt werd
door nog onvolwassen longwormen. Het feit, dat volwassen runderen in het algemeen
immun zijn tegenover een infectie met longwormen, maakte het zeer waarschijnlijk,
dat hier een zeer intensieve infectie plaats gehad moet hebben, waardoor de verwor-
ven of misschien bestaande leeftijd-immuniteit gebroken werd.

De aangetaste dieren hadden de typische hoest voor longwormziekte ; in de
faeces werden echter geen of slechts heel weinig longwormlarven aangetroffen.
Enkele dieren waren zoo ziek, dat zij 8—12 dagen na het ontstaan der ziekte gedood
moesten worden. Achterafis gebleken hoe deze hevige infectie tot stand is gekomen.
Op de betreffende boerderij moesten de 25 melkkoeien zich voor het melken tijdelijk
ophouden in een kleine weide met weinig en slechts gras. In deze weide liepen ook
de kalveren. Er bevond zich daar ook een mesthoop, waarom heen lang gras was
opgeschoten. Dit gras werd door de kalveren met rust gelaten, doch door de koeien
gegeten. Dit gras, dat op de vochtige plekken rondom de mesthoop gegroeid was,
bleek in zeer hevige mate met larven van Dictyocaulus viviparus besmet te zijn.
Toen de overige dieren voor reïnfecties beschut werden, waren de longwormen fcij
de volwassen runderen spoedig weer verdwenen.

Taylor beschrijft nog een geval waarbij 5 runderen zich bij een dergelijke mesthoop
ophielden, omdat het kalf van een dezer runderen om bepaalde redenen op stal
gehouden werd. Door het roepen van het kalf bleven de dieren in de buurt van
dezen stal en aten geregeld van het gras rondom de mesthoop. Drie van deze dieren
stierven aan longwormziekte. De kalveren, die in dezelfde weide liepen, ontsnapten
aan het gevaar, omdat zij zich in een ander gedeelte van de weide ophielden.

Hieruit blijkt dus dat de mate van verspreiding van longwormlarven op een
weide zeer verschillend kan zijn en dat bepaalde plaatsen zeer gevaarlijk te dien
opzichte kunnen zijn. Het feit, dat bovengenoemde runderen binnen 8—12 dagen
na de infectie zwaar ziek werden en nog geen larven in de faeces gevonden werden,
wijst er op, dat de ziekteverschijnselen door onvolwassen parasieten veroorzaakt
werden. De incubatietijd voor longwormziekte is volgens Daubney immers 6 weken,
zoodat men bij normaal verloopende gevallen eerst 6 weken na de infectie long-
wormlarven in de faeces zal aantreffen. Baudet.

Marcelino Serrano ²) stelde bij een pink de diagnose rheumatische arthritis
op grond van de navolgende symptomen : moeilijk opstaan, pijnlijke boeggewrichten,
stijve gang vooral van de achterste extremiteiten, ruw haar, perverse smaak, en
schreef in verband daarmede fricties en salicylas natricus voor.

Na een maand was echter geen verbetering ingetreden, daarentegen wel vererge-
ring van de symptomen ; speciaal veranderingen aan het beenderstelsel : verweeking,
ontsteking van eenige gewrichten, exostosen aan de ribben en aan de extremiteiten,
zeer moeilijke gang, veranderingen in de mondholte en groote moeite met de voedsel-
opname. Thans werd de diagnose rhachitis gesteld.

Na een behandeling gedurende ongeveer een maand met oleum jecoris aselil
50 gr. p. d. en phosphas calcicus was het dier genezen. Graafsma.

\') E. L. Taylor. Acute parasitic bronchitis in adult cattle caused by immature lungworms.
The Vet. Rec. 15, 1935, p. 1280—1284.

Mousquet ¹) vond bij een kalf van maand de volgende verschijnselen : hooge
temperatuur, frequente ademhaling, tubaire ademgeruischen. Klinisch kwam het
ziektebeeld overeen met bronchopneumonie. Na 3 dagen werd het kalf stervende
afgemaakt. Bij sectie werd een absces van vuistgrootte in de thymus, die abnormaal
groot was, gevonden. De etter bevatte staphylococcen. Dit absces stond niet in
verband met de oesophagus, evenmin met de trachea. De auteur denkt aan de moge-
lijkheid van metastase van u.it een navelinfectie.

Zooals bekend kunnen runderhorzellarven op hun weg door het dierlijk lichaam
ook in het wervelkanaal, vooral in de lendestreek, terecht komen. Dit gaf volgens
Krupski en Osterwaldf.n ²) bij een rund de volgende verschijnselen : meestal
liggen, iedere spontane beweging bleef zoo goed als achterwege, ataxie, echter geen
verlammingen.

Sectie : tusschen ie en 4e lendenwervel geleiachtige infiltratie van dura en pia
mater en ook van de arachnoidea. Op de dura mater werd een 12 mm lange, duide-
lijk gesegmenteerde grijze hvpodermalarve gevonden. In de subcutis als ook in het
mediastinum werden geen andere exemplaren aangetroffen.

Bbcker ³) beschrijft de verschillende methoden voor het verwijderen van voedsel-
brokkcn en andere voorwerpen uit den slokdarm bij het rund. Door middel van
intraveneuze veratrine-inspuitingen verkreeg hij goede resultaten bij ingeslikte
appels. Vanwege hun bolvorm en gladde oppervlak kunnen deze door het rund
gemakkelijk worden uitgebraakt. Aardappelen, bieten-stukken en -koppen worden,
indien mogelijk, manueel geëxtraheerd. Het verdient aanbeveling het dier hiervoor
neer te leggen. Van instrumenten kunnen van nut zijn : de mondspiegel voor runde-
ren. de roltang en een lus van ijzerd.raad. Inplaats van een gewone slokdarmsonde
gebruikt de auteur bij voorkeur een stevige gummislang (tuinslang).

Gelukt het op de een of ander manier niet het voorwerp naar buiten te krijgen of
met behulp van bedoelde slang naar beneden te drukken, dan wachte men rustig hel
verdere verloof) af. Reeds na enkele uren, soms echter pas na verloop van enkele dagen
zal de vastzittende voedselbrok van zelf in de richting van de maag verdwijnen.
Becker meent dat dit het gevolg zou zijn van het nalaten van den slokdarm-kramp.
(M. i. lijkt mij maceratie onder invloed van melkzuurhoudend vocht uit de pens
waarschijnlijker, ook omdat voorwerpen met een schil, bijv. appels en aardappelen
het langst blijven zitten).

De auteur neemt verder alle maatregelen om eventueel ten allen tijde penssteek
te kunnen doen. (Ook dit is niet strikt noodzakelijk. De afsluiting van den slokdarm
is nooit van dien aard, dat niet af en toe iets van het gas zou kunnen ontsnappen.
Bovendien loopen de dieren in den beginne van een maaltijd — door gulzigheid —
een obturatie op. De pens bevat dus nog maar weinig ander voedsel dat gevaar voor
een bovenmatige gisting zou kunnen opleveren).

Experimenteele onderzoekingen over den invloed van intensieve enting
met vaccin op het verloop van galtinfecties.

Steck, Gygax en Dachis ⁴) hebben de prophylactische werking van vaccin-
inspuitingen tegen streptococcen-infectie van den uier onderzocht. Van 25 melk-

¹*) J. Mousquet, : Abcés du thymus chez le veau. Annales de médicine vétérinaire.
1936, No. 1. p. 20.

²) A. Krupski & H. Osterwalden : Ein Fall einer Dassellarvenmeningitis spinalis
beim Rind. Schweizer Arch. f. Tierheilk. Jan. 1936. 1 Heft. S. 18.

³) Ueber die Methoden der Framdkörperentfernung aus dem Schlunde des Rindes. Tierarztl
Rundschau. 1936. No. 8. S. 149.

koeien werden 10 met levende culturen (5, 10, 20, 50 en 100 c.c.) subcutaan ingespoten.
Het verloop van de uierinfecties werd gedurende een halfjaar nagegaan. Tusschen
de geënte- en de contróle-dieren bleken geen opvallende verschillen te bestaan.

Antoniani \') geeft eenige beschouwingen over de biologische beteekenis van
cellobiose en cellobiase en deelt eenige karakteristieken mede over de cellulose-
omzettende werking van de runderpens.

Er werd waargenomen, dat cellulase in de runderpens van bijna uitsluitend
bacterieelen oorsprong is. Schr. gelooft, opgrond van door hem gedane experimenten
dat de cellobiatische werking van de pens voor een groot deel van plantaardigen oor-
sprong is, in verband met het voorkomen van cellobiase in het voedsel. Naast het
bestaan van cellulase, het agens voor de hydrolyse van cellulose tot cellobiose, neemt
men aan dat het cellobiase verantwoordelijk is voor de hydrolyse van cellobiose
tot glucose.

Schr. bereidt cellobiose uit katoen, voegt bij de oplossing daarvan mucose van
de pens of aftreksel daarvan en controleert na verloop van tijd de hydrolyse met
Fehling en quantitatief volgens de jodomctrische methode van Lehmann-Maquenne.

Het blijkt, dat op deze wijze het cellobiose niet wordt gehydrolyseerd, echter
wel met vloeibaren pensinhoud of in vacuüm ingedroogd residu ervan of extract
van hooi.

Dobberstein en Piening ¹) hebben waargenomen, dat in een runderstapel waarin
geregeld leucose voorkomt, het bloed bij de verschillende dieren stoffen bevat, die
ingespoten bij andere runderen, anaemische aanvallen, al of niet gepaard met
temperatuur-verhooging, veroorzaken. Hierbij treedt geen verandering (vermeer-
dering) der witte bloedcellen op, hoogstens een relatieve lymphocyten-vermeerdering
(57—9² %) ! vaak wordt de anemie door een leucopenie vergezeld. Normaal runder-
serum geeft deze anaemie niet, zoodat Schr.\'s meenen, dat zij bij de leucose thuis
behoort, omdat zij in een leucosestapel voorkomt.

Bij de verschillende nieuwe proeven zijn deze als positief gerekend, wanneer binnen
14 dagen een vermindering van minstens 20% der erythrocyten optrad ; bijzonder
in de positieve richting wezen een voorafgaande temperatuur-stijging, of een leu-
copenie tijdens de anaemie.

De hoeveelheid intraveneus in te spuiten serum moet groot zijn (150 c.c.) om
volledige, typische aanvallen te krijgen.

Verhitting gedurende een half uur tot 6o° C. geeft geen geregelde verzwakking
der werking. De inwerking van koude gaf nog geen overzichtelijke resultaten. Inwerk -
king van 30 % glycerine gedurende 3 dagen verzwakt de serumwerking niet, even-
min als 0.5 % carbolzuur gedurende dien tijd.

De filtreerbaarheid is slechts door één proef gecontroleerd waarbij intusschen het
gefiltreerde serum niet onwerkzaam was geworden. Niet alleen bloed en serum,
maar ook de serumglobulinen alleen bleken in staat te zijn, de verschijnselen te ver-
oorzaken.

Bij intraperitoneale inspuiting van serum schijnt de reactie wat later op te treden
dan bij intraveneuse inspuiting.

¹) J. Dobberstein en C. Piening : Weitere Beiträge zur Kenntniss der Rinderleukose.
Zeitschrift f. Infektionskrankheit, paras. Krankheiten und Hygiene 1935, Bd. 47,
blz. 265.

1\'assageproeven gaven tot nu toe slechts twijfelachtig positieve resultaten (volledig
ontbreken van temperatuur-verhooging).

Herhaalde seruminspuitingen bij één rund (1700 c.c. in 5 maanden) geeft geen
optreden van leucotische veranderingen in bloed of organen ; de anaemie vormt
dus geen voorstadium van een leucose.

Merkwaardig is, dat herhaalde inspuiting met één serum verminderde werking en
ten slotte geen werking geeft ; neemt men dan een ander serum, dan treedt de
reactie weer volledig op. Deze ongevoeligheid voor een bepaald serum schijnt na
eenige tijd weer te verdwijnen.

Op grond van theoretische overwegingen meenen Schr.\'s deze stoffen in de groepen
van de desmotrope virussoorten te kunnen indeelen. (Wie de groote moeilijkheiden
en verwarringen in het gebied der virusziekten eenigszins kent, zal begrijpen, dat
aan het indeelen van een virus, waarvan men de eigenschappen nog slechts onvol-
doende kent. niet veel waarde is te hechten. Ref.).

Intusschen mag men met belangstelling afwachten in welke richting deze onder-
zoekingen verder zullen gaan. H. J. M. Hoogland.

Het actinomycotisch gezwel ontwikkelt zich meestal aan de onderkaak en de
parotis. Vaak ziet men van buiten slechts een geringe zwelling van de keel of in de
regio sublingualis ; meestal snurken de runderen. Niet operabele gevallen werden
op den langen duur met joodkalium genezen. Voor den tegenwoordigen tijd is echter
deze behandeling te kostbaar.

Krynedl *) had echter geen succes met de vervanging van dit middel door 10 %
kopersulfaatoplossing. Inplaats van de radicale operatie paste hij toen een zalf-
behandeling toe : euphorbium 1, acid. arsenicosum 2, cathariden 4, met voldoende
vaseline. Met deze zalf mag echter slechts het gezwel zelf ingewreven worden. Het
wordt dan na verloop van pl.m. 6 weken afgestooten ; enkele weken daarop is slechts
nog een litteeken over. In gevallen van beenactinomycose werd geen succes verkregen.

Gevallen van intra-uterine besmetting, bij paard en rund, met piroplasmose zijn
door verschillende schrijvers medegedeeld.

Zolotareff ^a) vermeldt nu een geval bij het rund en een bij het paard. Bij een
5 dagen oud ziek kalf vond hij Piroplasma bigeminum in het bloed, en na een mis-
kraam bij een schijnbaar gezonde merrie, bij het bijna voldragen doode veulen
in het bloed Piroplasma caballi en Nuttallia equi.

Hij is van meening dat intra-uterine besmetting bij piroplasmose in Rusland
niet zoo sporadisch is, en dat het grootste gedeelte van het jonge vee zijn immuniteit niet
alleen krijgt door een latere besmetting, maar ook reeds, via de placenta, van de
moeder. Bewijzen voor deze stellingen geeft schrijver niet. Vrijburg.

Ervaringen met boutvuurfiltraat volgens Graub-Zschokke •\').
In 1920 is men in Zwitserland begonnen met kiemvrij boutvuurfiltraat volgens
Graub en Zschokke te gebruiken als entstof tegen boutvuur. Sedert 1925 gebruikt
men uitsluitend dit kiemvrije filtraat. Tot heden zijn ruim 1 £ millioen dieren met
deze entstof geënt. De entingen verloopen steeds zonder eenige locale reactie. Ent-
boutvuur kwam nimmer voor. De immuniteit duurt 6 h J maanden, welke tijd lang
genoeg is om gedurende den weidetijd te beschutten. Door deze enting werd het aantal
boutvuurgevallen weer klein, waardoor destemeer de aandacht viel op de gevallen

van paraboutvuur. Men is er daarom in de laatste jaren toe overgegaan, de dieren
in te enten met een dubbel entstof, n.1. kiemvrij fillraat tegen boutvuur en para-
boutvuur.

Deze entmethode had tot resultaat, dat behalve het aantal boutvuurgevallen ook
het aantal paraboutvuurgevallen daalde.

Van kanton Glarus wordt opgegeven, dat in 1934 ingespoten werden met dubbel-
entstof: 5662 dieren, hiervan stierf 1 aan boutvuur, 2 aan paraboutvuur ; in 1935
stierven van 5247 dieren o aan boutvuur, 3 aan paraboutvuur. Overziet men alle
cijfers, dan blijkt dat de dubbelentstof even goede immuniteit geeft t.o.v. boutvuur
als alleen boutvuurfiltraat. Na enting met boutvuurfiltraat stierf slechts o. 12 °/oo ^aanboutvuur, na enting met de dubbelentstof 0.09 °/₀₀. De boutvuurentstof van Graub-
Zschokke zou vrij van bacillen, sporen en voedingsbcdembestanddeelen zijn ; het
bevat de immuniseerende boutvuuraggressinen in reinen vorm. Van toxinen wordt
niet gesproken. (De enting volgens Graub-Zschokke wordt ook in ons land toege-
past ; zelf heb ik dit filtraat gedurende rtiim 6 jaar vrij veel gebruikt met beter resul-
taat dan verschillende andere boutvuurentstoffen. Boutvuurformolvaccin was mij
toen niet bekend. Ref.). Jac. Jansen.

In de Soedan heeft men, daar vaccins tegen runderpest slechts economisch te
bereiden zijn tegelijk met het serum, (welk laatste alleen maar geproduceerd kan
worden tijdens de een half jaar durende weidetijd), aan deze vaccins den eisch moeten
stellen minstens een half jaar houdbaar te zijn ; formolvaccins voldoen niet aan
deze voorwaarde ; de geglycerineerde, welke in andere opzichten de mindere waren
gebleken, echter wel.

Bennet¹) heeft zijn onderzoek aangevangen met het nagaan, wanneer het
glycerinevaccin bij verschillende temperaturen zijn infectiositeit verliest. Het vaccin
werd bereid volgens de oorspronkelijke methode van Kakizaki : 1 deel miltpulpa
van zieke runderen wordt gemengd met 2 dln. 60 % glycerine. Bij 37⁰ C. is deze
emulsie binnen 3 dagen avirulent; een maand bewaren bij een temperatuur varicc-
rend tusschen o° en io° C. was nog niet voldoende voor totaal verlies van infectiosi-
teit ; 6 weken wel; precies bij o° C. bewaard werd de smetstof met glycerine a-patho-
geen binnen 14 weken (na ruim 10 weken).

Immuniteit trad na de toepassing van het vaccin (zelfs in doses van 1 gram milt
per 100 kg lichaamsgewicht) zeer snel, binnen 8 dagen, op.

Bij 37⁰ C. (schaduwtemperatuur) bewaard eindigt de houdbaarheid van het
vaccin binnen het jaar ; (na 2 maanden is 1 gram milt dan meest onvoldoende) ; bij
koel bewaren (o°—io° C.) was het preparaat na 2 £ jaar nog effectief, zelfs in de
doseering van t gram milt per 100 kg.

De duur der immuniteit was bij verreweg de meeste dieren meer dan 10 maanden ;
dit is stellig voldoende ter voorkoming van groote epizoötieën. Behalve van milt
verkreeg men een zeer werkzaam vaccin van lymphklieren en thymus ; long was
totaal ongeschikt. v. Waveren.

Het zijn voornamelijk de jonge vossen die het meest van Ascariasis te lijden
hebben. Reeds op een leeftijd van 4—5 weken kan men bij deze dieren een groot
aantal spoelwormen aantreffen. De infectie bij de jonge dieren geschiedt tijdens
het zuigen. De eieren kleven n.1. gemakkelijk aan de buikharen en in de buurt
van de tepels vast. Hier is de temperatuur voldoende voor de ontwikkeling der
embryonen en de jonge vossen krijgen deze dan met het ei naar binnen. Zoo is
het mogelijk, dat jonge vossen reeds te gronde gaan tengevolge van het rondtrekken
der jonge spoelwormlarven door h?t lichaam (lever, longen), zonder dat men bij
de sectie spoelwormen in de darm aantreft.

De met spoelwormen besmette dieren worden anaemisch, hebben een opgezette
buik. Soms heeft een doorbraak in de darm plaats, gevolgd door een doodelijke
peritonitis. Op later leeftijd verdwijnen de meeste spoelwormen spontaan. De
volwassen dieren herbergen dan echter nog enkele wormen, zij blijven dus dragers
en verspreiden eieren met de faeces. Het beste is, de jonge dieren een wormkuur
te doen ondergaan op een leeftijd van 4 weken en 2—3 weken later nog eens. Aan-
bevolen worden de wormcapsules volgens Sprehn en verder tetrachloorkoolstof
en tetrachlooraethyleen. De dosis van tetrachloorrkoolstof en van tetrachloor-
aethvleen bedraagt 0.3 g per kg lichaamsgewicht. Voor en na de behandeling
mag geen vetrijk voedsel gegeven worden. Schoop *) beveelt aan 12 uur voor de
kuur te laten vasten, met uitzondering van de zuigende vossen. Twee tot drie uur
na de kuur kan weer voedsel verstrekt worden. Liefst dient Schoop het middel
met behulp van de maagsonde toe. Aspiratie wordt dan voorkomen en het is goed-
kooper dan het gebruik van capsules.

Om infectie van de jonge dieren te voorkomen is het wenschelijk de faeces der
oude dieren te onderzoeken op wormeieren en deze te behandelen. Dit kan het
beste geschieden in de maanden October en November. De bodem der loopplaatsen
moet dan ook vrij gemaakt worden van wormeieren. Dit bereikt men door 5—10 cc
af te graven en daarna met schoon zand weer op te vullen. Ook moeten de hokken,
voeder- en drinkbakken met kokend water terdege gereinigd worden om de daar
aanwezige eieren te vernietigen. Daar er ondanks al deze maatregelen toch nog
oudere parasietendragers, die misschien enkele wormen slechts herbergen, over-
blijven, is men verplicht voortdurend waakzaam te blijven en zal men geregeld
faecesonderzoek moeten blijven toepassen.

Uit vergelijkende proeven bij de opfok van jonge zilvervossen is duidelijk het
groote nut gebleken van het gebruik van gaasbodems. Daar waar longwormziekte
voorkwam kon Hansom¹) deze ziekte practisch geheel bestrijden door deze wijze
van opfokken. Zelfs wanneer men jonge vossen samenbracht met geïnfecteerde
dieren bleven de eerste vrij van longwormen, mits men hen op gaasbodems hield.
Werden zij echter in gewone hokken gebracht, dan brak de ziekte uit.

Grieder ²) deelt hieromtrent zijn bevindingen mede. Vooral bij jonge dieren
werden spoelwormen (toxacara canis) vastgesteld ; de besmetting vindt voornamelijk
in de verblijfplaatsen plaats. Haakwormen (Uncinaria stenocephala) komen bij jonge
vossen eerst op den leeftijd van 2—3 maanden voor. Behalve ontsmetting met chlo-
ramin wordt het toedienen van tetrachlooraethyleen aanbevolen.

¹) K. B. Hansom and W. G. Mc Blain. Use of elevated wire floors in controlling
lungworm infestation in Foxes. (Jl. Am. Vet. Med. Ass. 39, 1935, p. 463—473).

²) Grieder. Sektionen gefallener und wegen Krankheit entpelzter Farmfüchse sowie Kot-
unlersuchung. (Schweiz. Arch. f. Tierheilk. 1935. S. 81.

Als longwormen kwamen voor crenosoma vulpis (levend barend in de bronchiën)
en eucoleus aerophilus ; de eieren van laaststgenoemde parasiet gelijken op die
van trichuris vulpus en Capillaria plica. Capillaria plica had aanleiding gegeven
tot cystitis verrucosa en nephritis.

Verder worden genoemd : het voorkomen van coccidiose (Isospora) ; aangeraden
wordt de uitwerpselen te ontsmetten met kokende sodaoplossing ; van tuberculose
(besmetting door melk en slachtafval) ; van diplococcen-septicaemie ; van gastroenteritiden
door paratyphus en suipestifer. Paratyphusinfecties werden hoofdzakelijk bij jonge
dieren gezien : de dood treedt vaak snel op (i dag) ; gedurende het leven is de
ziekte niet te onderkennen ; alleen bacteriologisch is hier de diagnose te stellen.
Bij oudere dieren is het verloop meer chronisch (enkele weken) en kan gemakkelijk
met hondenziekte worden verward. De verschijnselen zijn : apathie, anorexie,
Conjunctivitis, diarrhee. Voedselinfec ie (kalfvleesch) is meestal de oorzaak. Van
inspuitingen met paratyphusserum werden goede resultaten gezien.

Agnes Catchpole doet omtrent dit ernstig lijden, dat bij jonge vossen in
Engeland nog al eens is waargenomen, mededeeling. Het sterftecijfer ervan is hoog ;
de verschijnselen komen overeen met die welke bij de hond worden waargenomen.

De ziekte kan peracuut, doodelijk verloopen of minder acuut zijn (10—14 dagen).
In laatstgenoemd geval is de dood meestal ook het gevolg.

Bij de peracuut verloopende gevallen worden weinig verschijnselen opgemerkt.
De dieren weigeren een dag het voedsel en worden reeds den volgenden dag dood
gevonden. Regel is hierbij dat geen icterus wordt opgemerkt. De minder snel ver-
loopende gevallen komen meer voor en gaan met geelkleuring gepaard. De dieren
hebben geen eetlust, vermageren, krijgen later subnormale temperatuur, voelen
koud aan, hebben wat conjunctivale afscheiding, braken niet, worden geel. Er
bestaat wat constipatie ; de urine bevat eiwit en is donker van kleur. Vaccin- en
serumbehandeling wordt aanbevolen. Besmette ratten die op het voedsel afkomen,
worden als oorzaak beschouwd.

Claussen ¹) deelt mede dit lijden bij de sectie van een zilvervos te hebben vast-
gesteld. Er bestond linksdraaiing (± 180 ) om den slokdarm als as. De aetiologie
en de Pathogenese ervan is niet geheel duidelijk ; genoemd worden groote beweeg-
lijkheid van het pylorus-gedeelte van de maag en veel lichaamsbewegingen bij
sterk gevulde maag.

Schaap ²) deelt omtrent deze vleeschvergiftiging een en ander mede. Meestal
worden dieren van 6—10 weken ziek. Als verschijnselen worden genoemd : geen
eetlust, minder opgewekt, zwakte van de achterhand, dood meestal na 3—6 dagen.

Bij de sectie zijn meestal een sterk vergroote milt en vergroote darm- en lever-
lymphklieren vast te stellen. Als verwekkers van de ziekte komen in aanmerking :
bact. enteriditis Gärtner (Gärtnerinfectie komt vaak bij kalveren voor) en soms
bact. suipestifer en bact. enteritidis breslaviense.

Om de oorzaak te kunnen vaststellen is bacteriologisch onderzoek noodig. Op-
\\ allend is dat vóór het uitbreken der ziekte de dieren vaak een wormkuur hebben
ondergaan.

De Gärtnerinfectie is een voedselvergiftiging (slachtafval) ; het voedsel dient
te worden gekookt. De entstof, welke bij witte muizen in het experiment goed zou
zijn bevonden, zou ook in enkele fokkerijen nuttig hebben gewerkt.

¹) Claussen. Torsio ventriculi bei einem Silberfuchs. (Deutsch. Tierärztl. VVoch.
1935. S. 407).

²) Schaap. Die Fleischvergiftung (Gärtnerinfektion) der Jüngfuchse. (Der Deutsche
Pelztierzüchter 1935. S. 244).

Sciioop \') heeft in 1935 een paai\' e~ zoötien van encephalitis bij vossen gezien.
In het cene geval waren slechts de heel jonge dieren aangetast en was de sterfte
zeer groot (50%) ; in het andere betrof het de geheele fokkerij en was het letaal
verloop geringer (4%). In laatstgenoemd geval was de ziekte van vos op vos over
te brengen : evenwel niet op andere dieren. Het schijnt alzoo een specifieke ziekte
bij vossen te zijn.

De zekerste wijze van besmetting was de subdurale ; de intramusculaire infectie
gelukte tweemaal ; de orale eenmaal ; de iiitranasale besmetting verliep negatief
evenals de verschillende contactinfecties.

De incubatietijd bedroeg 4—7 dagen ; indien oud infectiemateriaal werd gebruikt
ook wel langer. Het verloop was in het experiment vrijwel steeds letaal. Het door-
staan der ziekte geeft immuniteit.

Grieder ¹) heeft faeces van 810 beverralten en van 440 nutris\'a onderzocht.
De statistiek der ziektebevindingen loopt over driejaren (1931 1933). Vastgesteld
werden : 5 maal pseudotuberculose, 16 maal diplococcen-septicaemie, C maal paratyphus
Breslau, 47 maal coccidiosïs. Pseudotuberculose, door bac. pseudotuberculosis roden-
tum veroorzaakt, komt voornamelijk bij knaagdieren voor. Hij jonge dieren is hel
verloop acuter dan bij oudere. Vooral milt en lever zijn vergroot en inel knobbeltjes.
Bij diplococcen-septicaemie kunnen in het bloed en de veranderde organen Gram-
diplococcen worden gevonden.

Paratyphusinfecties zijn bij nutria\'s in Zwitserland zeldzaam. Het verloop is
peracuut.

Tremaloden spelen in Zwitserland wel geen rol van beteekenis bij deze dieren ;
de cesloden zijn ook van weinig belang. De nematoden zijn het gevaarlijkst. Tricho-
strongyliden zijn bloedzuigende dundarmparasieten en zijn met het bloote oog
als bloedroode puntjes op de ontstoken mucosa te zien.

De Strongyloides papillosus, een microscopisch kleine haarworm leefl eveneens
in de dunne darm.

Tenslotte worden verschillende orgaanziekten genoemd : o.a. thrombenvorming
in aorta en levervenen, darmaandoeningen, vaginitis, metritis, cystitis, nephritis,
peritonitis, bijt wonden.

Schmidt ²) heeft dit lijden bij een nerz vastgesteld. De eigenaar berichtte dat
het dier reeds weken aan één oog blind was en verlammingsverschijnselen van de
achterhand had. De blindheid berustte op een tuberculeuze panophtalmie. De
besmetting zou hebben plaats gevonden via de digestietractus ; de tuberculose
was van bovinen aard. V\'eenendaal.

De klinische verschijnselen van Passalurose bij konijnen zijn sufheid, slechte
vocdingstoestand, anaemische slijmvliezen en ontstekingsverschijnselen van de anus.

De diagnose wordt het gemakkelijkst gesteld door het onderzoek op Passalurus-
eieren van een perianaal afkrabsel. De ziekte komt hoofdzakelijk bij jonge konijnen
voor. Palimpsestow en Tschebotarkw ³) beproefden verschillende middelen. Het
beste resultaat werd verkregen door 3 dagen achtereen 0.2 gr. naphthaline -f

¹) Grieder. Unsere während drei Jahren gemachten Beobachtungen und Erfahrungen
über Nutria-krankheiten. (Schweiz. Arch. f. Tierh. 1935).

²•\') Schmidt. Ergebnisse bei Pelztieruntersuchungen in den Jahren 1933 und 1934. (Der
Deutsche Pelztierzüchter 1935. S. 89).

³•⁴) M. A. Palimsestow und R. S. Tschebotarew. Zur Frage der Therapie bei
Passalurose (Passalurus ambiguus) des Kaninchens. (T. R. 40, 1935, S. 709—710).

o.o6 gr. calomel te geven. Deze behandeling moet in het geheel 3 maal toegepast
worden met een tusschentijd van 10 dagen.

Ongeveer 80% der wormen wordt hierdoor afgedreven. Prophylactische maat-
regelen moeten niet verwaarloosd worden. Baudet.

Sanarelli heeft hierover het eerst bericht (1898) ; de gevallen kwamen in
Zuid-Amerika voor ; als oorzaak werd een filtreerbaar virus aangenomen. Later
zijn ook gevallen in Noord-Amerika waargenomen (1930). Het verloop is vaak
doodelijk, in enkele dagen als gevolg van een optredende pneumonie.

Mc Kenney en Shillinger \') noemen als verschijnselen : acute blepharitis,
etterige ooguitvloeiing, oedeem van ooren, lippen, neus, wangen (daarom wordt
van „bighead" gesproken), congestieve toestand en oedeem van alle uitwendige
lichaamsopeningen. Later treden nodulae van verschillende grootte op. die er als
papillomen uitzien en het meest op de ooren en het hoofd maar ook wel aan de
extremiteiten voorkomen en aan het einde een comateuze toestand en een etterige
neus- en ooguitvloeiing.

De incubatietijd zou 8—11 (3—5) dagen bedragen. De sectiebevindingen, welke
niet erg karakteristiek zijn, worden weergegeven. Tenslotte worden de immuni-
tr-itsverhoudingen besproken. De dienaangaande verkregen resultaten waren on-
voldoende. Veenendaai..

De entero-toxaemie van het konijn is een microbieel lijden door anaerobe micro-
organismen veroorzaakt. Het is gekarakteriseerd door darmparalyse en tympanie.

In 1925 hebben Cadiot, Lesbouyerif.s en Ries de ziekte waargenomen bij
konijnen in lactatie en in 1927 heeft Moussu deze ziekte beschreven onder den titel
,,maladie indéterminée du lapin". Margo heeft in 1932 omtrent dit lijden bij jonge
konijnen waarnemingen gedaan.

Als oorzaak werd gevonden bac. tympani cuniculi. In de omstreken van Parijs
komt het lijden veel voor. De symptomen zijn : geen eetlust, apathie, constipatie,
darmparalyse, tympanie, subnormale temperatuur. De ziekte duurt meestal 4 —5
dagen en eindigt in den regel met den dood. Volgt genezing dan wordt wel
gedurende 4—5 dagen waargenomen een foetide diarrhee. Soms (reedt een atypi-
sche vorm op. Inplaats van constipatie wordt dan diarrhee vastgesteld ; tympanie
ontbreekt hierbij ; het verloop is minder acuut ; de dood is eveneens meestal het
einde. Lesbouyeries en Berthelon ¹) vonden als oorzaak Gram pos. staafjes.
Een nadere beschrijving van de eigenschappen van deze bacil wordt gegeven :
pathogeen voor cavia en konijn ; gelijkt morphologisch en cultureel op bacillus
perfringens. Met anti-perfringens-serum afkomstig van het Instituut Pasteur,
kon in het experiment het uitbreken van de ziekte worden voorkomen.

Meestal werden vrouwelijke dieren ten tijde der lactatie aangetast en werd een
verhoogde virulentie bij gastroïntestinale dyspepsie geconstateerd. Soms werd een
enzoötische uitbreiding van de ziekte waargenomen. De excrementen bevatten
vooral de smetstof. Hierdoor wordt de ziekte verspreid en zij is daarmede over te
brengen. De bac. refringens scheidt een toxine af, waardoor de verschillende laesies
tot stand komen. In het begin der ziekte kunnen glycerine-clysma\'s en injecties
van physiologische NaCl. sol. soms goed resultaat opleveren evenals ook intra-
veneuze injecties met polyvalent serum. Aardappelen en bieten dienen niet te
worden verstrekt. De entero-toxaemie van het konijn kan in verschillende punten
met een ziekte, die bij schapen voorkomt onder den naam van „maladie des pulpes",

¹) Lesbouyeries et Berthelon. Entero-toxemie du lapin. (Bull, de l\'Acad. V6ter.
de France. 1936. T. 9. p. 62).

„ictère hemorragique" of „geelzucht van de schapen", worden vergeleken. Ook
hierbij wordt een entero-toxaemie vermoed waarbij anaerobe bacteriën in het
spel zijn en digestie-stoornissen een rol spelen.

Volgens een mededeeling van Neseni had het vleesch en vet van een, ongeveer
7 weken na de laatste worp, op normale wijze geslachte moer een zeer sterke aceton-
geur, welke geur bij de kookproef nog duidelijker werd. Bij de braadproef in eigen
vet ontwikkelde zich weliswaar geen aceton, maar wel een afkeeropwekkende
reuk. Behalve een lichte kleur der lever waren geen pathologische afwijkingen
aanwezig.

Bij het onderzoek van vleesch, vet en nieren, lever en hersenen op het aanwezig
zijn van azijnzuur en aceton volgens verschillende methoden bleek alleen het aceton
in alle onderzochte organen en weefsels aanwezig te zijn. Het meest was dit aanwezig
in de nieren, daarna volgenden hersenen, vleesch, lever en vet.

Als konijnen met Breslaubacteriën intraveneus worden besmet vond Waldmann ¹),
dat geregeld een uitscheiding der bacteriën in het darmlumen plaats vindt, en
wel zoowel via de gal als ook direct door de darmwand (voornamelijk van de appen-
dix). Deze in de darmen uitgescheiden bacteriën geven vrijwel altijd veranderingen
in het follikelapparaat.

Van 24 konijnen, die 6—8 dagen na de intraveneuze infectie met Breslaubacteriën
gedood werden, hadden 21 dieren duidelijke veranderingen in het lympheapparaat
van de darm, in de vorm van scherpbegrensde necrosehaardjes in het centrum
der follikels, omgeven door granulatieweefsel en leukocytenophoopingen, of in de
vorm van leukocytennesten, met bijmenging van epitheloïde cellen.

Wil men een ernstige ziekte bij konijntjes, met uitgebreide ulcereus-necrotische
veranderingen van de Peyersche plaques en-van de mesenteriale lymphklieren, dan
moeten de dieren enteraal worden besmet met Breslaubacteriën.

Mc. Even ²) wijst er op dat het een bekend feit is dat bij mijnwerkers en stokers
die bij hooge temperatuur der omgeving werken, en daarbij (vooral door transpiratie)
veel vocht verliezen, drinken van zouthoudende vloeistoffen heilzaam werkt.

Hij is van meening dat het gevoel van onwelzijn, lusteloosheid, vermoeidheid,
hoofdpijn, slapeloosheid, bij blanken in tropische gewesten in het heete jaargetijde,
veelal dezelfde oorzaak heeft, nl. verlies van chloornatrium. Hij berekent zelfs de
hoeveelheid Na. Cl. die, bij normale voeding, het lichaam dan kan verliezen, en komt
op 12—17 gram per dag, en soms meer. Hij zelf vond verlichting door het gebruik
van keukenzout, en hij raadt aan in dergelijke gevallen zouthoudend water te drinken
(b.v. physiolog. zoutoplossing). Vr.

Een aligator van een circus tc Berlijn brak zijn arm, en herstelde door de goede
zorgen van collega Arendsee ³) die hem een toepasselijk verband aanlegde. Vr.

¹) Waldmann. Ueber die Darmveranderungen bei hamatogener Paratyphusinfektion von
Kaninchen. Z. f. Bakt. Orig. Bd. 133, 1935, pg. 196.

²) Mc. Even, Salt loss is a commun cause of ill-health in hot climates ; Lancet,
1935, p. 1015 ; ref. Trop. dis. buil. 1936, No. 1, p. 72.

Op verzoek van de Redactie kondig ik hier de geboorte aan van een nieuw blad:
„Erfelijkheid in practijk", orgaan van de Nederl. Genetische Vereeniging (onder
redactie van het bestuur dier vereeniging ; secretariaat Dr. A. L. Hagedoorn,
Soesterberg, telefoon Huis ter Heide 517).

Voorloopig zal dit orgaan nog op ongeregelde tijden verschijnen, en in de plaats
komen van de drukwerkjes welke de Genetische Vereeniging aan hare leden zendt\'
Het ligt in de bedoeling op den duur er een maandblad van te maken.

Het blad ziet er goed verzorgd uit en dit eerste nummer bevat twee publicaties
die voor collega\'s van beteekenis zijn, n.1. : Gebruikswaarde-onderzoek van
hoenders te Nijmegen, en het verslag van een lezing van R. Boutflour : Een rationeel
fokdoel in de rund veeteelt.

In aansluiting aan bovenstaande beoordeeling, kan ik den leden mededeelen,
dat ik van den Secretaris van de Nederlandsche Genetische Vereeniging, Dr. A. L.
Hagedoorn te Soesterberg, een schrijven ontvangen heb, waaraan het volgende is
ontleend.

„Het kcmt ons bestuur voor, dat er onder de leden van Uwe vereeniging wel
personen zullen zijn, die dat blad ook persoonlijk wenschen te bezitten. Om dit
mogelijk te maken hebben wij besloten om aan de aangesloten vereenigingen tegen
kostprijs meerdere exemplaren voor de leden te leveren ; deze kostprijs bedraagt
dan 60 cent per jaar en per abonnement bij vooruitbetaling.

Behalve aankondigingen van vergaderingen en verslagen van lezingen enz. zal
het blad een zeer gevariëerden inhoud hebben, zoodat het voor velen, die zich voor
een of ander cnderdeel van de toegepaste Genetika interesseeren, van belang zal
zijn. Tevens zullen korte mededeelingen over het werk van Uwe Maatschappij,
aankondigingen van komende gebeurtenissen en referaten van elders verschenen
publicaties op Uw gebied op hoogen prijs gesteld worden."

In verband met deze mededeeling kunnen leden van onze Maatschappij, die zich
op dat blad willen abonneeren, zich opgeven bij ondergeteekende onder storting
van ƒ 0.60 op giro No. 173327.

Wenscht men eerst met het blad kennis te maken, dan zal na aanvrage bij mij,
een proefnummer van het blad toegezonden worden.

Die Geburtshilfe bei Rind und Pferd. (Entwicklungs- und Berichligungsmechanik,
einschlicszlich der Emhrjotomie).

Ein praktischer Leitfaden für Tierärzte und Studierende, von Dr. Franz Benesch,
o. Professor der Geburtshilfe an der Tierartztlichen Hochschule in Wien.

Zweite, wesentlich erweiterte und umgearbeitete Auflage, mit 135 Abb. im Text
Pr. Rm. 8, Geb. Rm. g.—; Urban & Schwarzenberg, Berlin u. Wien.

Nadat in ig33 de eerste uitgave van dit verdienstelijk boekje op verloskundig
gebied was verschenen, is nu reeds een twee „erweiterte und umgearbeitete" editie
verkrijgbaar.

Inderdaad mag van een meer uitgebreide uitgave gesproken worden. Het boekje
is gegroeid van 224 bladzijden tot 31g bladzijden, terwijl het aantal afbeeldingen
toegenomen is met 41 en nu 135 bedraagt. Deze groei is voornamelijk te danken
aan een nieuw gedeelte dat Benesch heeft toegevoegd n.m. een korte, duidelijke
bespreking van de voornaamste oude en nieuwe methoden die bij het ontleden van
de vrucht worden toegepast. Dit gedeelte omvat ruim 70 bladzijden en wordt geïllu-
streerd met 43 afbeeldingen.

Het gedeelte der verloskunde dat hij in de eerste editie behandelde onderging
hier en daar veranderingen en verbeteringen, o.a. bespreekt Benesch nu na iedere
repositie in het kort de behandeling, die noodzakelijk wordt, indien deze niet of
slechts met groote gevaren uit te voeren is.

De tweede uitgave behoeft niet slechts als erweiterte en umgearbeitete aange-
kondigd te worden, zij is zeker ook verbeterd. Er is mij geen verloskundig werk
bekend, dat zoo goede afbeeldingen heeft als hierin voorkomen.

Ik heb de nieuwe uitgaven met veel genoegen gelezen en hoewel ik het niet overal
eens ben met den door schrijver gevolgden weg, beveel ik het gaarne aan de lezers
van dit tijdschrift ter kennisneming aan. v. d. Kaaij.

Paul de Kruif. Strijders voor het leven, van Holkema en Warendorf N.V.,
Amsterdam.

Als strijders voor het leven teekent de Amerikaan de Kruif verschillende onder-
zoekers op het terrein der medische wetenschap. Hij maakte een grondige studie
van hun oorspronkelijke wetenschappelijke verhandelingen en vulde dit bronnen-
materiaal aan met een uitgebreid onderzoek naar den stand der wetenschap op hun
gebied vóórdat deze „bestrijders van den dood" hun ontdekkingen deden. Bovendien
zocht hij de meesten van hen op, teneinde achter de bijzonderheden te komen, die
slechts zelden in de wetenschappelijke rapporten gevonden worden.

Paul de Kruif bezit een geheel eigen stijl, waardoor het geheel zich als een roman
laat lezen. Hij handelt over zeer uiteenloopende ontdekkingen (kraamkoorts, syphilis,
suikerziekte, enz.) ; voor den dierenarts is in het bijzonder de studie over Evans
in het hoofdstuk „de dood in de melk" (abortus-infectie) belangwekkend.

Ieder dierenarts kan zich door dit werk op prettige wijze over verschillende
ontdekkingen op medisch terrein laten voorlichten. Vooral voor hem, die wat
langer is afgestudeerd, is de lezing zeer instructief.

Deze tweede druk verschijnt als goedkoope uitgave, maar is keurig uitgevoerd
en voorzien van verscheidene foto\'s. D. M. Hoogland.

Van de in dit Tijdschrift van i Juni 1.1., voorkomende artikelen van mijn ambt-
genooten, de Heeren Dr. A. A. Overbeek en W. ten Hoopen, resp. getiteld „Milt-
vuur" en „Het Miltvuur bij het vee in Nederland", nam ik met veel belangstelling
kennis en zooals van zelf spreekt zal ik naar aanleiding daarvan gaarne enkele op-
merkingen maken en ter zake van repliek dienen.

De hiervoor benoodigde gegevens heb ik echter tot mijn spijt hier niet voorhanden,
zoodat het eenigen tijd zal duren voor mijn antwoord zal inkomen ; vandaar voor-
loopig deze mededeeling.

In aansluiting aan de mededeeling reeds hierover gedaan in het Tijdschrift van
i Juni j.1., maakt het Hoofdbestuur aan de leden bekend dat de bijeenkomst ter
bespreking van de bestaande voorstellen tot wijziging van de Vleeschkeuringswet,
zal gehouden worden op Zaterdag 4 Juli 1936. des voormiddags 10.30 uur in
de zaal van de Industrieele Club. Jaarsbeursgebouw te Utrecht.

In den voormiddag zullen de Heeren Prof. C. F. van Oijen enj. J. Meier, respec-
tievelijk toelichten het door de groep „kennis der menschelijke voedingsmiddelen
van dierlijken oorsprong" ingediende ontwerp en de „Proeve van Wet". Voor
ieder der beide sprekers zal ongeveer een uur beschikbaar worden gesteld; de Heer
Meier zal spreken van 10.30 tot 11.30, Prof. van Oijen van 11.30 tot 12.30,
waarna pauze.

Na afloop daarvan zal gelegenheid gegeven worden deze voorstellen nader te
bespreken of te weerleggen.

In verband met de belangrijkheid van het te behandelen onderwerp, meent het
Hoofdbestuur op een druk bezoek van belangstellenden te mogen rekenen.

Op de vergadering van het Hoofdbestuur, gehouden 23 Mei 1936, zijn als lid
der Maatschappij aangenomen de dierenartsen :

G. J. G. M. Janssen, Spaubeek (L.), P. J. Hoekstra, Utrecht, F. C. Donders-
straat 22, Dr. L. W. M. Lobel, Batavia, D. J. B. Rutoers, Doesburg, Ooypoort-
straat 92, L. H. Thf.elen, Banholt-Meer (L.).

Allereerst kwam de kwestie Hoffmann ter sprake, dit naar aanleiding van een
schrijven, door hem aan de afdeeling gericht. Besloten werd, dat pas na het resultaat
van het commissieonderzoek, dat in de Afdeeling Zuid-Holland zal plaats vinden,
de afdeeling Utrecht een oordeel over deze kwestie zal uitspreken.

Tevens werd nog besloten aan het Hoofd-Bestuur het verzoek te richten de
Redactie van het Tijdschrift te verzoeken bij het plaatsen van ingezonden stukken
de noodige tact te betrachten en eerst dan tot plaatsing over te gaan nadat bij den
betreffenden collega is geïnformeerd en zoo mogelijk dan het ingezonden stuk met
daarop ingekomen antwoord op te nemen.

Bij de bespreking van de veterinaire week werd een groot aantal onderwerpen
voor eventueele behandeling opgegeven, terwijl alle aanwezige leden zich als deel-
nemers opgaven.

Na behandeling van de ingekomen brieven van de Afd. Gelderland—Overijsel
en Noord-Holland, betreffende de bestrijding der tuberculose en de daarbij toe te
passen tarieven, sprak de afdeeling zich uit voor een afdalend, niet te sterk gedifferen-
tieerd tarief, wisselend al naar het percentage reactiedieren_; terwijl de open lijders
buiten deze regeling zullen gehouden worden. Als eenigszins met deze kwestie in
verband staande werd de betaling der sectieverslagen ter sprake gebracht. Men
ging accoord met het voorstel, dat bij slachten buiten den eigen vleeschkeuringskring
door den veehouder ƒ 2.50 zal worden betaald.

Tenslotte kwamen de tarieven voor veeartsenijkundige praktijkuitoefening ter
sprake. De voorzitter deelde mede, dat men in de afdeeling Utrecht in 1917 een
tarief heeft vastgesteld, en dat dit slechte resultaten heeft opgeleverd, zoodat hij ook

in de tegenwoordige omstandigheden niet veel heil van een dergelijke poging ver-
wacht. Naar zijne meening is slechts bij onderlinge afspraak deze kwestie collegiaal
te regelen, waarmede de vergadering het eens was.

Bij de behandeling van de ter kennis van den Centralen Raad
gebrachte zaken blijkt herhaaldelijk, dat het betreffende geschil of
wat bedoeld wordt, niet duidelijk door den inzender is omschreven.

Het gevolg is dat de Centrale Raad alvorens zaken te kunnen
afdoen zich tot de betrokkenen moet wenden om inlichtingen. Afgezien
van de bezwaren van moeite-veroorzaking en tijdverlies, gevoegd bij
meerdere onkosten voor de Maatschappij, kan in bepaalde gevallen
de schijn worden verwekt, dat de neutrale positie van den Centralen
Raad wordt aangetast. Daarom geeft de Centrale Raad thans eenige
regelen, volgens welke bij den Centralen Raad ingediende stukken
bij voorkeur moeten worden opgesteld.

In het algemeen geeft de Centrale Raad de voorkeur aan een
inzending via het afdeelingsbestuur.

Een geschil dient kort en zakelijk te worden opgegeven, met ver-
melding van het juiste tijdstip, waarop het ontstond. De bewijs-
stukken, met juiste vermelding van bron of plaats, behooren te
worden toegevoegd, althans wanneer deze aanwezig zijn. Eventueele
getuigen behooren volledig met naam en woonplaats en functie te
worden vermeld.

Bij overtreding van Bindende Besluiten behooren de betreffende
B. B. te worden toegevoegd, volledig met alle uitgaande stukken van
het afdeelingsbestuur of andere maatschappelijke instantie daarover.
Geschiedt de indiening niet via het afdeelingsbestuur, dart moeten
deze stukken door de betreffende instantie worden gewaarmerkt.

Een klacht over handelingen in strijd met het doel der Maat-
schappij, over toestanden of gedragingen op diergeneeskundig gebied,
strijdig met de waardige uitoefening der diergeneeskunde, standseer
en standsbelang, zoowel van de Maatschappij als die harer leden,
behoort eveneens kort en zakelijk te zijn en geheel objectief omschreven.

In de klacht behooren uitsluitend de feiten voor te komen, zonder
eenig commentaar van welken aard ook.

Aldus vastgesteld in de vergaderingen van den Centralen Raad
op 25 Januari en g Mei 1936.

De Centrale Raad uit de Maatschappij voor Diergeneeskunde,
Kennis genomen hebbende van een klacht van de Afdeeling A. van de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde,

tegen den Dierenarts, den Heer X. te IJ. luidende als volgt :
,,Ondergeteekende heeft hierbij, namens het Bestuur van de Afdeeling A. van
de Maatschappij voor Diergeneeskunde, de eer bij Uw College een klacht in te
dienen tegen den Dierenarts, den Heer X. te IJ. Genoemde Dierenarts verricht,
zooals het Bestuur van genoemde Afdeeling is gebleken en Uw College uit het
volgende eveneens moge blijken, de werkzaamheden voor het tuberculose-onderzoek,
ten behoeve van den Gezondheidsdienst voor Vee in A. voor 45 ets. per dier, waarvoor
hij het indruppelen van de tuberculine, het controleeren van de reactie en het
clinisch onderzoek van de reageerende dieren verricht.

de Coöperatieve Zuivelfabriek te IJ. aan den Heer.........., Dierenarts, te......

verklaard, dat de kosten van het tuberculose-onderzoek, verricht door den Dierenarts
X. per dier 45 ets. bedroegen.

de afspraak is gemaakt, dat, alles inbegrepen en alles door den Dierenarts te ver-
richten, de kosten van de tuberculosebestrijding bij het vee van de leden van ge-
noemde Afdeeling zouden bedragen 45 ets. per dier.

Bestuur van de Afdeeling voorts gebleken, dat bij de veehouders van de Zuiverlfabiek

veehouders werd medegedeeld, dat de Dierenarts X. 45 ets. per dier berekende
voor de tuberculosc-bcstrijding.

Het is tot onze spijt niet mogelijk gebleken een exemplaar van deze circulaire te
verkrijgen.

In de vergadering van de Afdeeling A. van 21 September 1934 is aangenomen,
dat voor de luberculose-bestrijding in rekening te brengen tarieven voor de periode
1934—\'935 dezelfde zouden zijn, als voor de afgeloopen campagne, n.1. o.a. voor
den Gezondheidsdienst voor Vee in A., als de dierenarts alles zelf doet, ƒ 0.70 per
dier, verminderd met 20 % crisisreductie, wordende dus ƒ 0.56 per dier.

Van deze tarieven is aan den Heer X., die geen lid van de Afdeeling A., maar
wel Lid van de Maatschappij voor Diergeneeskunde is, bericht gedaan bij de hierbij-
gevoegde, aan de Leden van de Afdeeling eveneens gezonden circulaires van 6 Octo-
ber 1934, No. K, 41 en 1 December 1934, No. K. 51.

De Dierenarts X. heeft derhalve de hem bij artikel 63, alinea 2, van het Huis-
houdelijk Reglement van de Maatschappij voor Diergeneeskunde opgelegde ver-
plichting niet nagekomen en zich niet gehouden aan het bepaalde sub IV van de
door de meergenoemende Afdeeling vastgestelde, door het Hoofdbestuur van de
Maatschappij voor Diergeneeskunde, bij schrijven van 23 Nov. j.1. goedgekeurde,
eveneens aan den Heer X. gezonden, Bindende Besluiten voor tuberculose-bestrijding.
Een exemplaar van bedoelde Bindende Besluiten gaat hierbij,
Ondergeteekende verzoekt Uw College, namens het Bestuur van meergenoemde
Afdeeling, bovenstaande klacht in behandeling te willen nemen.

a. De Bindende Besluiten van de Afdeeling A. van de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde.

b. en c. Mededeelingen aan de Leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde
wonende in het werkgebied van genoemde Afdeeling over de door de Afdeeling
vastgestelde tarieven.

Kennis genomen hebbende van de schriftelijke mededeeüng van den Secretaris
van den Centralen Raad aan den Dierenarts X. te IJ., bevattende een nauwkeurige
copie van de ingekomen klacht,

Kennis genomen hebbende van het antwoord van den Dierenarts X. op het
hiervoor genoemd schrijven, en bevattende de mededeeüng:

,,De aangehaalde feiten zijn juist en zullen door mij niet ontkend worden".
Kennis genomen hebbende van een uitnoodiging aan den Dierenarts X. om
ingevolge artikel 42 van het Huishoudelijk Reglement van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde te verschijnen in de vergadering van den Centralen Raad op
Zaterdag 18 Mei 1935, met vestiging van de aandacht op artikel 43 van het Huis-
houdelijk Reglement,

Kennis genomen hebbende van een schrijven van den Dierenarts X. niet te zullen
verschijnen in de vergadering van den Centralen Raad, maar bevattende een beroep
op den Voorzitter van de Maatschappij :

,,Bij mijn aangifte voor het lidmaatschap heb ik tevoren overleg gepleegd met den
voorzitter van de Maatschappij. Volgens ons beider meening was ik ambtenaar en
viel dus niet onder de bindende besluiten. Hierop ben ik lid geworden. De bindende
besluiten van de afd. A. zijn genomen na de overeenkomst met mijn werkgevers
en ik ontzeg de afd. A. het recht besluiten te maken die mij zouden verplichten
een overeenkomst eenzijdig ongedaan te maken".

Kennis genomen hebbende van de met den Voorzitter van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde gevoerde correspondentie, als gevolg van de besprekingen in de
vergadering van den Centralen Raad van 5 Mei,

Kennis genomen hebbende van de thans herhaalde uitnoodiging aan den Dieren-
arts X. om te verschijnen in de zitting van den Centralen Raad op Zaterdag 5 October
1935, wederom met de aandacht vestigende op de artikelen 19 en 43 van het Huis-
houdelijk Reglement van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,

Kennis genomen hebbende van een schrijven van den Dierenarts X., dat hij
niet is verschenen in de vergadering van den Centralen Raad, maar zich vanaf dien
datum beschouwt als staande buiten de Maatschappij, waarvan de Secretaris van
de Maatschappij op de hoogte gesteld zal worden,

Kennis genomen hebbende van de correspondentie met den Heer Secretaris van
de Maatschappij voor Diergeneeskunde, waarin aan den Centralen Raad wordt
medegedeeld, dat de Dierenarts X. verbonden is aan de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde na het teekenen van de verklaring dat hij als lid alle rechten en verplich-
tingen aanvaardt, die voor de leden van de Maatschappij in Statuten en Huishoudelijk
Reglement zijn of zullen worden vastgelegd,

Overwegende dat, alhoewel hier voor toepassing van artikel 43 van het Huis-
houdelijk Reglement van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, voldoende gronden
aanwezig zijn,

Overwegende dat echter uit de stukken overtuigend is gebleken, dat de Bindende
Besluiten van de Afdeeling A. van de Maatschappij voor Diergeneeskunde door
den Dierenarts X. te IJ. niet zijn nagekomen en daarmede artikel 63 van het Huis-
houdelijk Reglement van de Maatschappij voor Diergeneeskunde is overtreden,
Overwegende dat de Dierenarts X. geen ambtenaar is in de zin van het Huis-
houdelijk Reglement van de Maatschappij, noch dat hier van een ambtelijke aan-
gelegenheid sprake is,

Overwegende dat de Dierenarts X. zich ten onrechte beroept op een voorwaardelijk
lidmaatschap van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,

Beslist de Centrale Raad, dat de Dierenarts X. te IJ. schuldig is aan overtreding

van de Bindende Besluiten van de afdeeling A. van de Maatschappij voor Dierge-
neeskunde,

Beslist de Centrale Raad, dat als maatregel van tucht zal worden toegepast, gebruik
makende van artikel 26 van de Statuten van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,
het opleggen van een geldboete groot vijf en twintig gulden en bekendmaking van
de uitspraak in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde, met weglating van persoons-
namen,

Verstaat de Centrale Raad, dat deze beslissing ter kennis zal worden gebracht
aan den Klager, het Bestuur van de Afdeeling A. van de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde,

Aldus gewezen door een Centralen Raad, waarbij de leden C. Tenhaeff en
H. R. Wigersma zijn gewraakt, alzoo in samenstelling de leden W. ten Hoopen,
waarnemend Voorzitter, P. df. Jong, Dr. J. A. Beijers en P. van Kempen en K.
Sghuvtemaker, Secretaris.

Voor den Centralen Raad,
W. ten Hoopen, Wnd. Voorzitter.
K. Schuytemaker, Secretaris.

Kennis genomen hebbende van de klacht van het Bestuur van de Afdeeling A.
van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,tegen den Dierenarts H. te B., luidende
als volgt :

„In vervolg op het onderhoud, dat het bestuur der afd. A. eenigen tijd geleden
mocht hebben met het dagelijksch bestuur van den C. R. inzake de kwestie II. te B.
zend ik U hierbij het origineel van een brief door dezen collega aan den directeur
van een zuivelfabriek te L. verzonden en welke brief mij heden door collega N.
te M. werd bezorgd. Collega H. heeft met bedoelde zuivelfabriek niets te maken

minder met de tuberculose-bestrijdingsver., die van dit bureau uitgaat. Het is hier
enkel en alleen weer te doen om andere collega\'s klanten af te snoepen.

De zinsnede in dezen brief vervat, dat collega N. geweigerd heeft om het onderzoek
te verrichten is onjuist, daar deze collega „in afwachting van de beslissing van het
bestuur der afd. A. voorloopig zijn medewerking niet kon verleenen, omdat hier
gewerkt zou moeten worden voor tarieven, die lager waren, dan die welke door de
afdeeling als minimumtarieven waren vastgesteld. Ik zou uw college willen verzoeken
thans tegen collega H. straffe maatregelen te willen toepassen, ook al in verband
met de korte termijn, waarvan in bijgesloten schrijven sprake is en omdat collega H.
na 31 December 1936 geen lid meer is der Maatschappij en dan buiten alle straf-
bepalingen valt.

Het tarief waaraan ook collega H. zich heeft te houden als wonende en werkende
binnen het werkgebied der afdeeling A. is in dit geval ƒ 0.75 per rund en de kalveren
gratis.

Hierbij deel ik U beleefd mede, dat de Ned. Veehouderij-Centrale te Den Haag
de gelegenheid biedt om vanaf 2 November j.1. tot en met 14 December a.s. nieuwe
leden tot de Tuberculose-bestrijdingsvereeniging van het Bureau ,,P." te laten
toetreden. De kosten bedragen ƒ 0.65 per rund boven het jaar, terwijl het jonge vee
tot i jaar oud gratis wordt onderzocht door mij. Wit U s.v.p. dit aan de boeren
laten weten ?

onderzocht, heeft met de eventueele nieuwe leden dus niets te maken, aangezien
hij hiervoor apart zou moeten worden benoemd door het Bestuur. Bovendien heeft
hij onlangs geweigerd, om het onderzoek te verrichten volgens bovengenoemd
tarief, zoodat hij waarschijnlijk wel geheel ontslagen zal worden als medewerker
aan de tuberculosebestrijding Vereeniging v. h. bureau ,,P.".

Kennis genomen hebbende van een nader aanvullend schrijven van het Bestuur
van de Afdeeling A. van de Maatschappij voor Diergeneeskunde en waarin mede-
deeling werd gedaan van een door de Melkinrichting „F." verzonden circulaire,
luidende als volgt :

„Aan onze leveranciers, tevens leden van de tuberculose-bestrijdingsver. van het
......bureau „P."

Hierbij deelen wij U mede, dat U inzake de tuberculose-bestrijding onder het
rundvee vrij zijt in de keuze van uw dierenarts, volgens beslissing van de Mij. voor
Diergeneeskunde. De kosten hiervan n.1. 15 cent voor jongvee tot 1 jaar oud en
75 cent voor vee boven het jaar, zijn dan geheel voor Uw rekening.

onderzoekt, dan dragen wij in de kosten bij 5 cent voor jongvee en 35 cent voor
het vee boven het jaar.

Voor 27 November 1935 verwachten wij uw antwoord aan de fabriek of U uw
eigen dierenarts wilt kiezen en zoo ja welken dierenarts. Na dezen datum nemen
wij aan dat U goedvindt dat H. uw vee onderzoekt.

Kennis genemen hebbende van de mondelinge toelichting van het Bestuur van
de Afdeeling A. van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,

den Heer Secretaris van het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor Diergenees-
kunde, bevattende de mededeeling, dat vanaf November 1935 de instructie van
den Directeur H. aldus gewijzigd wordt, dat het den Directeur van het bureau ook
wordt veroorloofd naast zijn werkzaamheden als Directeur praktijk uit te oefenen.

Kennis genomen hebbende van een schrijven van den Centralen Raad van October
1935 aan het Bestuur van de Afdeeling A. van de Maatschappij voor Diergenees-
kunde, H. te B., den Heer Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst te......

a. Mededeeling aan H., dat tegen hem een klacht is ingediend, dateerende
6 December 1933.

c. De uitnoodiging aan H. om te verschijnen in de vergadering van den Centralen
Raad op 25 Januari 1936, verzonden 9 Januari 1936.

verlof tot verschijning kan worden gegeven met het oog op de vele werkzaamheden,
desnoods wel in de maand Mei,

vrijheid heeft gekregen, naast zijn werkzaamheden als Directeur praktijk uit te
oefenen,

Overwegende, dat H. van die bevoegdheid blijkens zijn schrijven dateerende
8 November 1935 aan het Heer D. gebruik wenscht te maken, aan te vullen met
een zeer zeker ook met medeweten van H. verzonden circulaire van de melkinrich-
ting ,,F.",

Overwegende, dat uit het schrijven van H. blijkt, getuige zijn woorden, dat de
Heer N. met eventueele nieuwe leden niets te maken heeft, en dat deze geweigerd
heeft het onderzoek te verrichten, — dat H. zich niet ontziet op oncollegiale wijze
in te dringen in het gebied van een collega,

Overwegende, dat uit de circulaire van de melkinrichting ,,F.", waarin H.\'s naam
genoemd wordt en dus de mededeelingen zeer zeker niet zonder diens toestemming
worden gedaan, blijkt dat de werkzaamheden ten behoeve van de tuberculose-
bestrijding worden aangeboden voor een bedrag, dat lager is dan het door de Afdee-
ling A. van de Maatschappij voor Diergeneeskunde vastgestelde,

Overwegende, dat uit de circulaire van de melkinrichting ,,F." verder blijkt,
dat H. er zich toe leent om indien de betreffende werkzaamheden door hem worden
verricht, toe te staan, dat aan de betreffende veehouders een aanzienlijke reductie
op het tarief ten deel valt,

Overwegende, dat H. door deze handelingen zich een voorsprong toeeigent op
zijn practiseerende collega\'s en deze op ongeoorloofde wijze financieel tracht te
benadeelen,

Overwegende, dat dergelijke handelwijze steeds oncollegiaal is te achten, maar
in de tegenwoordige slechte oeconomische omstandigheden van de veehouders,
een dergelijke beinvloeding als zeer unfair dient te worden aangemerkt,

Overwegende, dat H. door den Centralen Raad bij schrijven van October 1935
zeer ernstig is gewaarschuwd,

Overwegende, dat H. na de herhaalde waarschuwing van 6 December 1935 nog
geen blijken heeft gegeven, het verkeerde van zijn handelwijze in te zien,

Overwegende, dat H. zich heeft schuldig gemaakt aan zeer oncollegiale, unfaire
handelingen, strijdig met het doel van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,
vastgesteld in de Statuten, artikel 2,

Overwegende, dat H. heeft gehandeld in strijd met de waardigheid van den dier-
geneeskundigen stand en met de belangen van de Maatschappij en hare leden,
Overwegende, dat hier op grond van de artikelen 2 sub e, en 26 van de statuten
en de artikelen 40 en 41 van het Huishoudelijk Reglement van de_ Maatschappij
voor Diergeneeskunde, als maatregel van tucht een geldboete behoort te worden
opgelegd,

Beslissende, legt aan H., Dierenarts te B. een geldboete op groot Duizend Gulden,
Verstaat, dat de uitspraak zal worden bekend gemaakt in het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde met vervanging der persoonsnamen door letters,

Verstaat, dat deze beslissing ter kennis zal worden gebracht aan Klager, het
Bestuur van de Afdeeling A. van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,

aan beklaagde den Dierenarts H. te B., aan het Hoofdbestuur van de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Voor den Centralen Raad,
(w.g.) C. Tenhaeff, Voorzitter,
(w.g.) K. Schuytemaker, Secretaris.

Ten behoeve van een onderzoek zou ik gaarne bericht ontvangen
van voorkomende acute gevallen van goedaardige droes; ik verzoek de
coiegae beleefd telefonisch of telegrafisch mijn instituut hiervan in
kennis te willen stellen (kosten worden vergoed).

De Directeur van het Instituut voor Parasitaire-
en Infectieziekten, Biltstraat 168, Utrecht.
de Blieck.

Ten behoeve van het onderzoek naar de aetiologie van ,,lal"
„brul", „blèr" van kalveren, is ondergeteekende zoo vrij de dieren-
artsen te verzoeken hem de namen — met nauwkeurig adres —
te willen opgeven van de veehouders, bij welke zij dit voorjaar aan
deze ziekte toe te schrijven ziekte- of sterftegevallen hebben waarge-
nomen. B. Sjollema.

In verband met een onderzoek naar het voorkomen van Tricho-
monas foetus, de verwekker van de trichomonaden-abortus bij het
rund in ons land, verzoek ik den collegae, speciaal uit de Provincie Utrecht
en omgeving, beleefd mij ten spoedigste mededeeling te willen doen
van in hun practijk voorkomende gevallen van vroegtijdig verwerpen
en daarop volgende steriliteit van runderen, vooral daar waar geen
bekende oorzaak voor deze ziekteverschijnselen is te vinden. In het
algemeen zullen de door trichomonaden veroorzaakte gevallen van
vroegtijdig verwerpen en steriliteit zich op een bedrijf niet sporadisch
voordoen, maar zal juist het massale optreden hiervan de verden-
king op trichomonaden-infectie doen ontstaan.

Voor het bestudeeren van het verloop der ziekte moge ik den
collegae verwijzen naar de in aflevering 7 van het Tijdschrift van
dit jaar verschenen publicatie (de Blieck en Bos), „Het voorkomen
van Trichomonas-foctus, de oorzaak der trichomonaden-abortus in
Nederland".

De directeur van het Instituut voor Parasitaire
en Infectieziekten, Biltstraat 168, Utrecht.
de Blieck.

Deze voordracht maakt deel uit van een aantal voordrachten, welke op uitnoodi-
ging van de London University door Nederlandsche hoogleeraren worden gehouden.
Een viertal hoogleeraren zijn uitgenoodigd, deze keer voor het eerst ook een veteri-
nair.

De Anglo-Batavian Society te Londen is het lichaam dat zijn bemiddeling verleent
om deze uitwisseling van professoren te verwezenlijken. Gedurende de laatste 10 jaren
heeft deze uitwisseling gestagneerd, doch men hoopt dat zij nu weer geregeld zal
kunnen plaats vinden.

Het destructievraagstuk. Voor sommige gemeenten is nog dispensatie
mogelijk van de verplichting tot destructie van afgekeurd vee en vleesch
tot 1 Juni 1939.

Verschenen is het Staatsblad No. 852, houdende verlenging tot 1 Juni 1939 van
de mogelijkheid, bij ministerieele beschikking ontheffing te verleenen van de ver-
plichting tot destructie van afgekeurd vee en vleesch.

Volgens het „Handelsblad" ligt het in de bedoeling van den Minister deze dispen-
satie alleen toe te staan aan die gemeenten, die door hun ligging of andere bijzondere
omstandigheden niet in de gelegenheid zijn, om aan de destructieverplichting alsnog
te voldoen. Gemeenten, die reeds deel uit maken van een bepaalden destructiekring,
zullen dus waarschijnlijk geen dispensatie verkrijgen en deel moeten blijven uitmaken
van den kring.

Een voorstel van B. en W. van Rotterdam tot geleidelijke verbetering
van het bestaande slachthuis.

Op 30 October 1930 besloot de gemeenteraad van Rotterdam in beginsel een
terrein in den polder Kralingen te bestemmen voor de vestiging van een nieuw
openbaar slachthuis, annex veemarkt en de daarmede verband houdende z.g.
nevenbedrijven. De financieele omstandigheden, waarin de gemeente inmiddels
is komen te verkeeren, zijn oorzaak geweest, dat aan deze plannen geen verdere
uitvoering kon worden gegeven, terwijl, in verband met de genomen beslissing,
geen voorstellen tot verbetering van de bestaande inrichting aan de Boezemstraat
konden worden gedaan. Intusschen was de toestand van het bestaande slachthuis-
complex dermate ongunstig geworden, dat het onverantwoord werd geacht enkele
partieele verbeteringen langer achterwege te laten. Zoo besloot de raad, naast de
allernoodzakelijkste voorzieningen, op 4 April 1935 tot het toestaan van een crediet
van ƒ 37.500.—, voor de inrichting van een der slachthallen voor klein vee tot runder-
slachtplaats. Alvorens tot de uitvoering van dit plan, alsmede tot het aanbrengen
van verdere verbeteringen, over te gaan, heeft de directeur B. en W. gewezen op
de wenschelijkheid onder het oog te zien, of de reeds tot stand gebrachte en alsnog
tot stand te brengen verbeteringen in een algemeen eindplan zouden passen, ten
einde te voorkomen, dat later op reeds genomen maatregelen weer zou moeten
worden teruggekomen.

In verband hiermede heeft de directeur een algemeen plan ontworpen, aangevende
op welke wijze verder gewenschte verbeteringen van het bestaande slachthuis
zouden kunnen worden aangebracht.

Blijkens dit plan kan de capaciteit van het abattoir op het tegenwoordige terrein
aanmerkelijk worden vergroot, wanneer wordt gebroken met het ouderwetsche
systeem, waarbij al het vleesch in de slachthallen blijft hangen. De meest hinderlijke
nevenbedrijven, n.1. de destructor en de technische vetsmelterij zijn inmiddels
verdwenen, waardoor o.m. niet behoeft te worden gevreesd, dat uitbreiding van
het abattoir voor de omgeving hinderlijk zal zijn. Als men de op het terrein gevestigde
nevenbedrijven onderbrengt in behoorlijke gebouwen, zal een verwijdering van
deze bedrijven niet meer noodig zijn.

Voor de uitvoering van het bovengenoemde plan zou een bedrag noodig zijn
van ƒ2.714.000.—, over 5 a 6 jaren te verdeelen. Als meest noodzakelijke verbetering
treedt op den voorgrond de vernieuwing van het ketelhuis, kosten ongeveer ƒ 139.000-

b) in beginsel te besluiten tot aanvaarding van het bovengenoemd plan tot ver-
bouwing van het bestaande abattoir en hen te machtigen de verbouwingsplannen
verder te doen uitwerken ;

c) te besluiten tot vernieuwing van het ketelhuis op het terrein van het bestaande
abattoir. (N. R. Ct.).

ICenige afdeelingsvoorstellen, de uitvoering der vleeschkeuringswet
betreffende welke in behandeling komen op de a.s. jaarvergadering van
den Nederl. Slagershond.

Op de agenda van de jaarvergadering van den Nederl. Slagershond, te houden
op 17 Juni a.s. te Boskoop, komen eenige afdeelingsvoorstellen voor, welke betrekking
hebben op de vleeschkeuringswet en haar uitvoering, waarom ik ze hieronder even
vermeld.

Allereerst is er een voorstel van de afdeeling Emmen, waarin wordt voorgesteld,
dat het bondsbestuur er bij de regeering op zal aandringen, bij de benoeming van
Hoofden van Dienst bij vleeschkeuringsdiensten geen jiractiseerende veeartsen in aanmerking
te doen komen. In de daarbij gevoegde toelichting staat vermeld, dat, daar in de
plattelandsgemeenten steeds de practiseerend veearts Hoofd van Dienst is, en het
Hoofd van Dienst zijn maar bijzaak en de praktijk hoofdzaak is, de grieven der slagers
tegen het uitponden van huisslachtingen, noodslachtingen enz., niet op die wijze
worden behandeld zooals dat wel noodig is. Om deze redenen komt het de afdeeling
Emmen gewenscht voor alleen niet-practiseerende veeartsen tot Hoofd van Dienst
te benoemen, zoonoodig in combinatie van 2 of meer gemeenten.

In een praeadvies zegt het Hoofd-Bestuur dat het geheel met dit verzoek meegaat
en dat het reeds op 15 Maart j.l. in zijn advies op een door het Departement van
Sociale Zaken ter inzage verstrekt ontwerp wijziging der Vleeschkeuringswet het
volgende heeft aangevoerd : „Tot slot zij nog opgemerkt, dat aan het onderhavige
ontwerp nog ontbreekt het voorschrift van een zuiver ambtelijke samenstelling der
diensten van keuringspersoneel. Reeds vaak werd de wensch daartoe geuit, daar
toch alleen de onafhankelijkheid van het keuringspersoneel een volmaakte uitvoering
van de vleeschkeuringswet waarborgt.

Een voorstel van de afdeeling Groningen is meer gericht tegen de ongelijke keur- en
slachtloonen. Zij dringt er op aan, dat op het invoeren van een uniforme rijkskeurings-
htffing wordt aangestuurd.

De daarbij behoorende toelichting zegt, dat het door de tegenwoordige regeling
steeds meer voorkomt, dat de gemeenten de uitvoering der VI.wet, die werd ingesteld
ter bescherming der volksgezondheid, gaan beschouwen als een belastingobject,
tot stijving der gemeentefinanciën.

De Zaandamsche afdeeling wil vooral aansturen op een uniforme uitvoering der
VI.wet door het Rijk en niet langer door 300 gemeenten. (V. en VI.handel).

Naar aanleiding van een daartoe strekkend verzoek van de verschillende slagers-
vereenigingen stellen B. en W. van den Haag den Raad voor tot het aanbrengen
van een koelinriehting in de nieuwe verkoophal van het openbaar slachthuis. De
daarvoor vereischte uitgave van ongeveer ƒ 28.500.— behoeft deze verbetering niet
te beletten, daar de grossiersvereenigingen zich bereid hebben verklaard om, ingeval\'
van uitvoering, een hooger recht te betalen voor het gebruik van de verkoopcellen,
waardoor de kosten zullen worden goed gemaakt.

In de mededeeling op blz. 584, van het Tijdschrift van 15 Mei j.l. betreffende
het 10-jarig bestaan van de N. T. F. staat vermeld bij de percentagecijfers, dat dit
de leverbotziekte betreft.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i April niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 2 (2) eigenaars, waarvan in Friesland bij 1 ; Gelderland bij
i (1) ; Noordholland bij (1) eigenaar.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 45 gevallen bij g eig. (802
bij 43 eig.), waarvan in Groningen (112 bij 2 eig.) ; Friesland 13 bij 2 eig. (82 bij 9
eig.) ; Drenthe (361 bij 7 eig.) ; Overijssel 4 bij 2 eig. (11 bij 3 eig.) ; Gelderland 27
bij 4 eig. (103 bij 11 eig.) ; Utrecht (110 bij 6 eig.) ; Noordholland 1 ; Zuidholland
(20 bij 4 eig., waarbij 5 paarden van 1 eig.) ; Noordholland (3 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 481 gevallen bij 12 eig. (411 bij 31 eig.) waarvan in Groningen
(14 bij i eig.) ; Friesland 7 bij 1 eig. (24 bij 6 eig.) ; Drenthe 260 bij 6 eig. (30 bij 10
eig.) ; Overijsel 4 bij 1 eig. (10 bij 3 eig.) ; Gelderland 17 bij 1 eig. (39 bij 4 eig.) ;
Utrecht (133 bij 5 eig.) ; Noordholland 143 bij 2 eig. (21 bij 1 eig.) ; Zeeland 50 hij
i eig. (140 bij i eig.).

Anthrax : 20 gevallen bij 19 eig. (4 bij 3 eig.), waarvan in Groningen 1 ; Friesland
3 bij 2 eig. ; Overijsel 3, waarbij 1 paard, bij 3 eig. ; Gelderland 4 bij 4 eig. (3, waar-
bij i paard, bij 2 eig.) ; Noordholland 3 bij 3 eig. (1) ; Zuidholland 2 bij 2 eig. ;
Noordbrabant 2 bij 2 eig. ; Limburg 2 bij 2 eigenaars.

Dr. J. Kok, Hoofd v. d. Burg. Veeartsenijk. Dienst, op verzoek, met ingang van
23 Mei, eervol uit \'s Lands dienst ontslagen.

Dr. W. K. Picard, tijdelijk toegevoegd aan Hoofd veeartsenijk. ambtskring
Medan.

H. D. Senstius, op verzoek met ingang van 31 Mei 1936, eervol uit \'s Lands dienst
ontslagen.

W. C. Ph. Meyer, wegens overtolligheid, gerekend van 31 Dec. 1935, eervol
uit zijn betrekking ontslagen.

Dr. J. H. van den Berg, Kapitein-Paardenarts, 10 maanden verlof naar Europa,
ingaande 8 Juli 1936.

Dr. L. VV. M. Lobel, bacterioloog Veeartsenijk. Instituut, benoemd tot Afdeelings-
hoofd Centraal Instituut voor Lepra-onderzoek.

Dr. F. C. Kraneveld, bacterioloog Veeartsenijk. Instituut, verlof naar Europa,
ingaande 5 Sept. 1936.

Dr. VV. van den Akker, directeur Vet. Hyg. Dienst te Bandoeng, op verzoek
eervol ontslagen.

L. Denis-Lester, Opkom van vet in meik tijdens aflevering. Pretoria, Die Staats-
drukker, 1936. 8³. 6 biz.

Unie van Suid-Afrika. Dept. van Landbou enz. Skeikundereeks. No. 142.
W. Luxwolda, Gezondheidsleer der huisdieren. 3e dr. Zwolle, W. E. J. Tjeenk
Willink, 1936. 8°. 124 blz. ƒ 1.20

Leidraad voor het land- en tuinbouwonderwijs. Onder red. van A. Schuttevaer en
E. J. Lankwarden. Ser. B. No. 6.

S. Cancrinus, Bijenteelt, \'s Gravenhage, J. Ykema, 1936. 8°. 124 blz. m. ill. ƒ 0.90
Ykema\'s Serie voor het lager landbouwonderwijs.

Verslag van de Geldersch-Overijselsche bond van coöperatieve zuivelfabrieken
(G.O.Z.) over het jaar 1935. Zutphen, Spruyt & Co., 1936. 8°. 89 blz.

Het Drentseh Paardenstamboek. Afl. 38. 1934. [Assen, Drukkerij „Torenlaan", 1935].
8°. 138 blz.

G. Bertolini e G. Penso, L\'ispezione sanitaria degli animali da cortile, della
selvaggina, delle carni conservate e dei prodotti della pesca. Roma. 1936. Gr. 8
716 p. c. 413 fig.

L. D. Luard, The horse-its action and anatomy. London, Faber and Faber,
1936. Sh. 15.—

Annual administration report of the civil veterinary department, Madras, for the year
1934—1935. [By P. T. Saunders], Madras, Government Press, 1935. 8°.

H. H. Curson, Matters of veterinary interest 1795—1881. Pretoria, Afrikaanse
Pers, 1936. 8°. 78 p. w. 23 fig.

Repr. from the Journal of the South African Vet. Med. Assoc. June, Sept. and
Dec. 1935.

M. C. Hall, Control of animal parasites-General principles and their application.
Evanston, The North Amer. Veterinarian, 1936.

H. van Roekel and M. K. Clarke, The whole blood agglutination test for pul-
lorum disease. Amherst, Mass. Agr. Exp. Stat., 1935. 8°. 24 p. w. ill.
Mass. Agr. Exp. Stat. Bull. Nr. 323.

15th annual report on eradication of pullorum disease in Massachusetts. Amherst,
Poultry disease control labor., 1935. 8°. 12 p.
Mass. Agr. Exp. Stat. Bull. Nr. 78.

Report of the Michigan State College of Agriculture and applied science. Div. of
vet. science, 1934—\'935- East Lansing, Coll. of Agr., 1935. 8°. 63 p. w. ill.

Report of the chief of the Bureau of Animal Industry, U. S. Dept. of Agriculture,
1935. Washington, Government Printing Office, 1935. 8°. 55 p.

R. A. Fishf.r, The design of experiments. Edinburgh etc., Oliver and Boyd, 1935.
8°. XI 252 p. w. 5 fig. and 39 tab. Sh. 12.6

Annual report of the civil veterinary department, Bihar and Orissa, for the year
1934/1935. [By P. B. Riley], Patna, Government Printing, 1935. 8°. Rup. 1.3
E. C. Ash, The cairn Terrier. London, Cassell, 1936. 8°. 160 p. Sh. 3.6
Dog owner\'s series.

Our friend the Samoyed. Ed. by R. Johns. London, Methuen, 1936. Kl. 8 . VIII
87 p. Sh. 2.6

R. Mannering, Parrots, parakeets and budgerigars. London, Cassell, 1936. 8°.
128 p. Sh. 1.6

E. Gutzeit, Ersatzgeld und Pfandung bei Weidefreveln und bei Uebertritt
von Tieren. 3te Aufl. Berlin, Deutscher Gemeindeverlag, 1936. Kl. 8°. 23 S.
Kleine Verwaltungsschriften. H. 13.

S. J. Lebedinskaja und J. S. Rosenthal, Beiträge zur Physiologie des Subcortex
beim Hunde nach Versuchen mit der Hündin „Angarka". Amsterdam, N.V. Noord-
Holl. Uitg. Mij., 1936. 4⁰. 30 S. m. 1 Textfig. u. 6 Taf. ƒ 1.50

Verhandelingen der K. Acad. v. Wet. Afd. Nat. Dl. 35, No. 1.
J. Schneider, Schweinezucht und -Haltung. Neubearb. von W. Gmelin. Leipzig,
Hachmeister und Thal, [1936]. Kl. 8°. 47 S. m. 12 Abb. M. 0.35

Mottistone, Mein Pferd Warrior. Aus dem Engl, übers, von F. von Bothmer.
Stuttgart u.s.w., Deutsche Verlagsanstalt, 1935. Gr. 8°. 135 S. m. 5 Kunstdrucktaf.

W. Rammner, Das Tier in der Landschaft. Die deutsche Tierwelt in ihren Lebens-
räumen. Leipzig. Bibliogr. Institut, 1936. Gr. 8°. VI 475 S. m. 127 mehrfarb. und
269 einfarb. Abb. im Text. M. 9.80

C. Kronacher, Neue Ergebnisse der Zwillingsforschung beim Rind. Unter
Mitarb. von D. Sanders. Berlin, P. Parey, 1936. 4⁰. 172 S. m. 205 Abb. und 28 Kurven.

K. Neunzig, Krankheiten der Stubenvögel und deren Heilung. [Neudr.]. Leipzig,
Hachmeister und Thal, [1936]. Kl. 8°. 64 S. m. 15 Abb. M. 0.70

R. Knapp, Poldi, die bosnische Wölfin. Ein wunderbarer Dressurerfolg menschlicher
Erziehungskunst. Linz, Pirngruber, 1936. 8°. 91 S. m. 20 Taf. M. 2.—

J. Weigert, Volksbienenzucht. 5te Aufl. Neubearb. Leipzig, Hachmeister und
Thal, [1936]. Kl. 8°. 276 S. m. 114 Abb. M. 2.10

O. Dengg, Die Selbstanfertigung von Bienenwohnungen. Neubearb. Leipzig,
Hachmeister und Thal, [1936]. Kl. 8°. 87 S. m. 70 Abb. M. 0.70

R. Standfuss, Bakteriologische Fleischbeschau. Darstellung unserer Kenntnis
von den Fleischvergiftungen met bes. Berücksichtigung ihrer Beziehungen zu den
Tierparatyphosen und Anleitung zur Ausführung der bakt. Fleischbeschau. 3te Auf!
Beilin. R. Schoetz, 1936. 8°. 152 S. m. 16 Abb. im Text und 4 färb. Taf. M. 7.80
Ergebnisse der allgemeinen Pathologie und pathologischen Anatomie des Menschen
und der Tiere. Hrsg. von W. Hueck und W. Frei. Bd. 30. Bearb. von Th. Baumann
u. a. München, J. F. Bergmann, 1936. 4⁰. 340 S. m. 73 Abb. u. 3 Taf. M. 56.—
G. Schwarz, Tierseuchenbekämpfung. Textausg. der in Bayern gültigen Vor-
schriften über die Tierseuchenbckämpfung im Inland und einige verwandte Gebiete.
Mit Verweisungen und Anm. München, F. Rchm, 1936. 8°. XIX 361 S.

A. Fischer, Die Molkerei-Dampfmaschine und ihr Betrieb. 2te Aufl. Hildesheim,
Molkerei-Zeitung, 1936. 8°. 142 S. m. Abb. M. 3.—•

Güteüberwachung wichtigen Gesetze m. Anm. 3te Aufl. Berlin, F. Pfenningstorff,
1936. Gr. 8°. 160 S. m. 142 Abb. M. 2.50

B. Keding, Modernes Hausschlachten. Praktischer Ratgeber für das Einschiachten
von Schweinen und Gänsen. Gotha, Schmidt und Thelow, [1936J. Gr. 8°. 48 S.

A. Hintz, Das Arbeitsjahr am Bienenstand. Monatliche Anweisungen mit prakt.
Fingerzeigen. Berlin, Scherl, [1936]. 8°. 30 S. M. 0.45

R. Franck, Moderne Therapie in innerer Medizin und Allgemeinpraxis. Ein
Handbuch der medikamentösen, physikalischen und diätetischen Behandlungs-
weisen der letzten Jahre. 8te Aufl. Tl. 1, 2. Berlin, F. C. W. Vogel, 1936. 8°. IV
772 S. M. 19.50

O. Abel, Vorzeitliche Lebensspurrn. .Jena, G. Fischer, 1935. 8°. 664 S. m. 530
Abb.

Tierrecht und Tierfif/ege. Einziges Fachblatt f. naturgemas.se Heilweise der Tiere.
(Vorm2ls Tierrecht und Tierschutz). Hrsg. C Rhan. Jg. 10, 1936. Nr. 4. April. Werder,
Veil. Tierrecht und Tierpflege. 1936. 4 . 16 S. m. Abb.

Cortambert, Valeur du radio-diagnostic chez le cheval. Thèse de Paris. 1936.
Moron, Contribution à l\'étude de la mesoneurectomie du cheval de selle. Thèse
de Paris. 1936.

Quarante, Contribution à l\'étude des tumeurs de la conjonctive des bovidés.
Thèse de Paris. 1936.

Forgerit, La cobrathérapie dans le cancer. Etude chimique et histo-pathologique
chez les carnivores. Thèse de Toulouse. 1936.

Carlier, Contribution à l\'étude de l\'élevage du faisan pour le peuplement des
chasses. Thèse de Toulouse. 1936.

Hautefort, Contribution à l\'amélioration de l\'élevage ovin en Dordogne. Thèse
de Toulouse. 1936.

Boyer, Contribution à l\'étude des kérato-conjonctivites chcz le chien. Thèse de
Toulouse. 1936.

Chauvaut, La douleur et son traitement dans les coliques du cheval. Thèse de
Toulouse. 1936.

Charton, L\'anaplasmose bovine en France. Thèse de Toulouse. 1936.
Mercier, Contribution à l\'étude de l\'anatomie topographique des synoviales
de la région digitée du cheval. Thèse de Toulouse. 1936.

Fonteneau, Les moules marines des côtes de France. Leur salubrité. Thèse de
Toulouse. 1936.

Gautronneau, La race gallinc de Marans et l\'oeuf roux. Thèse de Toulouse.
\'936-

Mermet, La cryptochiectomie chez le cheval par le procédé belge. Thèse de Tou-
louse. 1936.

Salles, Contribution à l\'étude du traitement de l\'insuffisance hépatique chcz le
chien. Thèse de Toulouse. 1936.

Didierjean, Etude de la production laitière dans l\'espcce bovine en Meurthe
et Moselle. \'Thèse de Lyon. 1936.

Richard, Etude de la cryptorchidie et de son opération. Thèse de Lyon. 1936.
Richard, Les hernies ventrales chcz le cheval. Thèse de Lyon. 1936.
Senthille, Contribution à l\'étude de la chèvre domestique. Thèse de Lyon.

Pointaire, Contribution à l\'étude des amystrophies chez les animaux domestiques.
Thèse de Lyon. 1936.

Gratecos, La paralyse du nerf facial chez le chien. Thèse de Lyon. 1936.
Mécemont, Des différentes tuberculine. : leur emploi dans le diagnostic de la
tuberculose bovine. Thèse de Lyon. 1936.

Berger, Destruction et utilisation des viandes saisies. Thèse de Lyon. 1936.
Dumont, Contribution à l\'étude des viandes ladres. Thèse de Lyon. 1936.
Hillanbergaj, Les caractères sexuels secondaires en zootechnie. Thèse de Lyon.
1936.

Madelemat, Contribution à l\'étude d\'un antispamodique dérivé de l\'acide
tropique. Thèse de Lyon. 1936.

Granier, Le parasitisme dans ses rapports avec le cancer chez les animaux. Thèse
de Lyon. 1936.

Collignon, Le cancer de l\'utérus chez les femelles domestiques. Thèse de Lyon.
\'936-

Berirand, Etude sur les méthodes sérologiques et la culture du sang pour le dia-
gnostic de la tuberculose de la vache. Thèse de Lyon. 1936.

Fontaine, Tuberculose et cancer. Recherches chez les carnivores domestiques.
Thèse de Toulouse. 1936.

Laffont, L\'élevage de la race brune des Alpes dans l\'Ariège. Thèse de Toulouse.
I936.

Vaslot, Contribution à l\'étude de l\'emploi du sérum physiologique électroiysé
en médecine vétérinaire. Thèse de Paris. 1936.

Bastien, Essais d\'anésthesie générale du cheval par le buthyléthylmalonylurée
et l\'étho 2 buthylmalonylurée. Thèse de Paris. 1936.

Bourdié, Les affections génitales des bovidés déterminées par des trichomonas.
Thèse de Paris. 1936.

Desbrosses, Traitement du tétanos chez le chien par la sérothérapie spécifique
sous anesthésie à l\'acide étho 2 buthylethyl barbiturique. Thèse de Pari?. 1936.

Laurent, L\'oreille et la queue du chien. Extérieur. Chirurgie esthétique. Thèse
de Paris. 1936.

SoTii, Précisions sur l\'emploi de l\'embryotome de Thygesen en obstétrique bovine ;
modification de l\'appareil et du montage de la scie-fil. Thèse de Paris. 1936.

K. Dirschlmayer. Beitrag zur vergleichenden Anatomie und Histologie der Milz
bei den Wiederkäuern. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

O. Smetana, Beitrag zur vergleichenden Anatomie des knöchernen Beckens bei
wildlebenden Wiederkäuern. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

R. Göbel, Ein Beitrag zur Kenntnis der anatomischen Grundlagen der Labyrinth-
funktion bei Knochenfischen. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

E. Schatzl, Architektur der Phalangealknochen von unregelmässigen und
kranken Klauen des Rindes. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

R. Hasitschka, Beiträge zur Histopalhologie der Furunkulose der Salmoniden.
Inaug.-Diss. Wien. 1936.

W. Krestan, Spirochätennachweis aus Organen (durchgeführt mit Geflügel-
spirochäten und Leptospiren). Inaug.-Diss. Wien. 1936.

R. Reder, Ueber die Ausbreitung des sogen. Hufkrebses in der Wandlederhaut.
Inaug.-Diss. Wien. 1936.

A. Basler. Das Blutbild des Silberfuchses und des Sumpfbibers. Inaug.-Diss.
Wien. 1936.

W. Pfeffer, Lässt sich durch Phenolisierung der zuführenden Arterien eine
Ucberfunklion der Schilddrüse erzielen? Inaug.-Diss. Wien. 1936.

A. Hamböck, Ueber die Verweildauer verschiedener Fette und mit Fett versetzter
Nahrung im Magen-Darm-Trakt des Hundes. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

J. Altenhofer, Die Bekämpfung des seuchenhaften Verwerfens der Rinder durch
veterinärpolizeiliche Massnahmen. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

K. Rasch, Blutgerinnungswerte (nach Fonio) des gesunden Rindes. Inaug.-Diss.
Wien. 193G.

T. Koch, Ueber den Faserverlauf der Tunica muscularis propria und die Schleim-
hautverhältnisse bei einigen Nagermägen. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

E. Fengter, Untersuchungen über „Lactagol" zur Steigerung der Milchleistung.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

O. Lühr, Zwillings- und Mehrlingsgeburten bei der Heidschnucke in der Lünc-
burgerheide. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Dietz, Ueber die Hornschwiele an der inneren Zehenwand der Hornkapsel
des Pferdes. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Friedrich, Multiple Knochenbildung in den Cotyledonen eines Rindes»
(Ein Beitrag zur Frage der direkten metaplastischen Knochenbildung). Inaug.-Diss.
Leipzig. 1936.

A. Heinig, Die Pathogenese der Pyolonephritis bacteritica der Rinder. Inaug.-Diss.
Leipzig. 1936.

A. Fricke, Untersuchungen über die Lymphadenose mit bes. Berücksichtigung
ihrer Beziehungen zu den Gefässen. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

K. Süss, Ueber Nerven und Nervenendigungen in der Schleimhaut des Karpfen-
rüssels. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

K. Lebeda, Ueber die Natur der bei Leberzirrhosen auftretenden Pseudotubuli.
Inaug.-Diss. Wien. 1936.

L. Pfandler, Untersuchungen mit der Sublimat-Serumprobe. Inaug.-Diss. Wien.
■93⁽\'-

H. G. Wünscher, Ueber das Vorkommen tuberkulöser Darmwandveränderungen
beim Schweine. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

1\'. Teufel, Untersuchungen zur Frage des tuberkulösen Primärkomplexes beim
Jungrind am Material des Stuttgarter Schlachthofes. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

J. Burkhardt, Ueber Rotenon und seine anthelminthische Wirkung bei Hunden.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Schumann, Das Chinin in seiner Bedeutung für die Therapie des Tierarztes.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

W. Mauratii, Der Einfluss von Dijodtyrosin Roche auf die Milchsekretion.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

R. Dieter, Untersuchung von gesunden und kranken Hunden mittels der Gut-
tadiaphotmethode. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

W. Zimmer, Untersuchungen über Mittel, die eine vollständige, niederschlagsfreie
Blutlösung ergeben ohne dabei die Agglutination auf Bangsche Bakterien zu stören.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

P. Klitzsc.hmüllf.r, Zum züchterischen Nachweis von Brucella abortus in der
Milch. Inaug.-Diss. Leipzig. 193G.

H. Rabben, Das Magensafteintrocknungsbild als diagnostisches Hilfsmittel bei
Magenerkrankungen des Hundes. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

F. Zinck, Blutgerinnungswerte, (nach Fonio) bei gesunden und kranken Hunden.
Inaug.-Diss. Leipzig. 193b.

W. Bretschneider, Biologische Untersuchungen an den Samenzellen des Bullen.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936. du Buy.

In het Army Med. Buil. for Vet. Corps vertelt Stewart de wijze waarop het 26ste
Cav. Regt. bestaande uit 572 paarden, over de Rio Grande de Painpanga, een rivier
van 136 m breedte en 10—20 m diepte, gezwommen is.

De harnachementen en de uitrusting der manschappen werden in zeildoekbooten
naar de overkant geduwd.

De paarden werden in groepen aan de oever gebracht. Het 2e paard werd met
zijn halstertouw aan de staart van zijn voorganger gebonden enz.

Het eerste werd vastgehouden door een der manschappen, die zoolang mee zwom
tot hij merkte, dat het dier begreep naar de andere oever te moeten zwemmen.
Dan zwom hij terug om een andere groep te geleiden. Het geheel had uur ge-
duurd. H. Lubberts.

De Faculty of Veterinary Science, aan de University of Sydney, bestaat nu 25 jaar.
Dit jubileum is in Australië feestelijk herdacht, en van The Australien Veterinary
Journal, het officieele orgaan van the Australien Veterinary Association, verscheen
een „Silver jubilee number".

De Veeartsenijkunde in Australië is, vooral in de laatste jaren, enorm vooruit-
gegaan, en werkt nauw en vruchtbaar samen met de Landbouwkunde, die ook
jubileert; professoraten voor Vet. Science en Agriculture werden terzelfder tijd
aan de Universiteit te Sydney gesticht, in 1910.

Als eerste veterinaire professor werd benoemd James Douglas Stewart
M. R. C. V. S., die deze betrekking nog vervult. Het aantal studenten bedroeg in
1910 16. De wereldoorlog veroorzaakte veel vertraging ; bijna alle jonge dieren-
artsen namen dienst in het leger. In 1919 waren er nog slechts 13 studenten voor
de 4-jarige cursus. Dat kleine aantal was ook gedeeltelijk te wijten aan het feit
dat het algemeene nut van de Veeartsenijkunde niet voldoende begrepen werd
door het publiek, dat vooral oog had op particuliere praktijk ; deze werd, door het
vervangen van paardekracht door tractor, er niet beter op ; ook was de wetgeving
onvoldoende om de gegradueerden te steunen. In 1924 kwam hierin verbetering.
Ook werden in de volgende jaren meer fondsen beschikbaar gesteld voor onder-
zoekingen, aan de Faculteit te Sydney en aan Veterinary Research Stations.

Sedert 1930, toen de Melbourne University Veterinary School gesloten werd,
is Sydney het eenige opleidingsinstituut voor dierenartsen in Australië. In 1935
studeerden daar meer dan 100 veterinaire studenten, waarvan 12 vrouwelijke.
De studieduur zal, te beginnen met 1937, van 4 op 5 jaar worden gebracht. Verder
zijn nieuwe inrichtingen voor onderzoek opgericht : the Glenfield Veterinary
Research Station in New South Wales, the Mc. Master Animal Health Laboratory
van de Universiteit te Sydney, en The Animal Health Station of the Council for
Scientific and Industrial Research te Townsvill in North Queensland, vooral met
het oog op het bestrijden van heersende ziekten en het voorkomen van invoer van
besmettelijke veeziekten uit het buitenland. Ondanks afweermaatregelen is toch
in 1926 in West Australië runderpest ingevoerd ; in 1927 in New South Wales
varkenspest, en in Victoria in 1933 hoenderpest (fowl plague). Deze uitbraken
zijn door strenge maatregels spoedig uitgeroeid.

In New Zealand ²) bestaat het werk van de diergeneeskundigen ook in hoofdzaak
in het bestrijden van heersende veeziekten ; particuliere praktijk is meestal niet
loonend. In 1881 waren er in het geheel 15 gediplomeerde dierenartsen. In 1892
werd het Agricultural Department opgericht en de gezondheidsdienst voor vee in
handen van diergeneeskundigen gesteld ; er was toen nog maar één dierenarts in
gouvernementsdienst; in 1899 waren het 4, in 1900 14, in 1901 39; zij waren
toen ook belast met de vleeshygiëne. Ook werd onderzoekingswerk gedaan in zake
besmettelijke veeziekten : in 1905 werd te Wallaceville een laboratorium daarvoor
gesticht; later nog the Cawthron Institute en Agricultural Colleges. Echter wordt
nog niet genoeg geld beschikbaar gesteld voor de diergeneeskundige dienst. Vooral
ook onderzoekingen omtrent voedings- en deficiëntie-ziekten zijn noodig.

*) The Austral. Vet. Journal 1935, No. 5, Oct.
⁸) The Vet. record, 1935, No. 49, p. 1479.

F\'g- 3- Ovariaal stroma uit de ovariotestis. a. interstitiele cellen : b. strengen van
interstitiele cellen : c. tot buis geworden streng.

Fig. 4. Deel van het ovariale stroma van de ovariotestis, waarin een der plaatsen
van nieuwvorming van testiculair weefsel zichtbaar is en waarin cellen, strengen,
buizen en buizen met Spermiogenese voorkomen, a cellen ; b. strengen ; c. buizen;
d. buizen met Spermiogenese.

Georganiseerd door de Veeartsenijkundige Faculteit der Rijks-
Universiteit te Utrecht.

Donderdag, ii Juni 1936, om 2 uur des namiddags, werd de Veteri-
naire Week door den Voorzitter van de Faculteit der Veeartsenijkunde,
Prof. Dr. J. Roos, in de Senaatszaal van het Universiteitsgebouw ge-
opend.

De Faculteit heeft deze Week kunnen organiseeren, dank zij de volle
medewerking, die Zij heeft mogen ondervinden van het College van
Curatoren der Rijks-Universiteit en van de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde.

En het zal der Commissie van Voorbereiding tot groote blijdschap
geweest zijn, dat een zoo talrijk gezelschap van Dierenartsen uit ons
geheele vaderland, met hunne Dames, gevolg hadden gegeven aan den
oproep tot het bijwonen van deze Week.

De aanwezigheid van den Commissaris der Koningin in de Provincie
Utrecht, van het College van Curatoren der Universiteit, van den Direc-
teur-Generaal van den Landbouw, van den Directeur-Generaal van
de Volksgezondheid, van Professor Berger en tal van andere Autori-
teiten verleende aan de opening dezer wetenschappelijke drie-daagsche
vergadering een officieel karakter en deze belangstelling werd door den
Voorzitter op hoogen prijs gesteld.

In de openingsrede gaf Zijne Hooggeleerde een uiteenzetting van de
motieven welke geleid hebben tot het organiseeren van deze eerste
Veterinaire Week: de belangstelling, reeds jaren onder de dierenartsen
bestaande, voor post-universitair onderwijs.

In aansluiting aan het bekende Rapport-ldenburg ging hij in den
breede in op de positie en de toekomst van den dierenarts en noemde
het, ook in dit verband, een verblijdend verschijnsel, dat de practicus
de beteekenis van post-universitair onderricht in den vorm eener
Veterinaire Week begreep, getuige de goede opkomst.

In klare, duidelijke, niet voor verkeerden uitleg vatbare, taal legde
Zijne Hooggeleerde vervolgens den vinger op de ernstigste wond in de
Diergeneeskunde : de onbelemmerde kwakzalverij. „Waar ter wereld
kan men geestelijke goederen meer onbeschermd vinden dan thans in
de Nederlandsche Diergeneeskunde ? Vondsten waarvan men op
eenigerlei gebied een practische toepassing verwacht, kunnen allerwege
door een patent bescherming vinden ; het is te prijzen dat in de medi-
sche wetenschappen dit systeem, of het geheim houden, geen algemeene
LXIII 40

toepassing vindt en dat het verworven geestelijk bezit ter beschikking
van het algemeen wordt gesteld, zonder dat de materieele voordeelen
worden opgeëischt door den patenthouder.

Maar dan is het ook een eisch van Gerechtigheid, dat roof wordt
belet door de Overheid, want wat de Veterinaire Wetenschappen aan
toepassingen in de practijk opleveren, is thans overgegeven aan den
roof door een ieder, die er zijn voordeel mee wenscht te doen, ook al
gaat dat tot schade van de Diergeneeskunde en tot schade van het
algemeen belang."

Woorden, elkeen die in de veterinaire practijk geen onbekende is,
uit het hart gegrepen !

Na de officieele opening had een receptie plaats in het Universiteits-
gebouw, waar de congressisten, onder het genot van allerlei verver-
schingen, gelegenheid vonden met elkander kennis te maken, en, nog
meer, de oude banden te hernieuwen, om daarna, aangenaam gesterkt,
den aanval op de wetenschap in te zetten.

Te dien einde werden in de Instituten der Hoogleeraren De Blieck,
Klarenbeek, van Oijen, van der Plank, Roos, Schornagel,
Sjollema en Wester een keur van demonstraties gegeven, zoodat het
den congressisten, elk naar den aard zijner belangstelling, zeer zeker niet
ontbrak aan gelegenheid om zijn zucht naar wetenschap te bevredigen.

Intusschen werden in het Anatomisch Instituut de dames „ingeleid
in het werk der Faculteit" ; een delicate „demonstratie" door Prof.
Krediet, voorzien van film-materiaal uit verleden en heden, op voor-
treffelijke wijze ten uitvoer gebracht.

Des avonds vond de plechtige ontvangst van de deelnemers met
hunne dames plaats door het Gemeentebestuur van Utrecht, in de
prachtige Sint Michaëlskapel op het Domplein, in feite de tweede étage
van den domtoren.

In zijn begroetingsrede vond de Burgemeester van Utrecht, Mr. Dr.
G. A. W. ter Pelkwijk, gelegenheid een overzicht te geven van de
ontwikkeling en den bloei van het diergeneeskundig onderwijs vanafde
oprichting van \'s Rijks Veeartsenijschool in 1821, en verschillende
beroemde geleerden te herdenken, die tot den bloei van dat onderwijs
hebben medegewerkt, waarbij zelfs de bekende Pegasus van Van
\'t Hoff, aan humoristischen teugel werd voorgedraafd.

De Faculteitsvoorzitter vertolkte in zijn antwoord den dank der
Week-deelnemers voor deze schitterende ontvangst.

De rest van den avond was in „Oog in Al" gewijd aan de vroolijk-
heid ; een kostelijke reünie, opgeluisterd door „den vermaarden meester

Op Vrijdag, 12 Juni, den tweeden dag van het „Congres", was
het aantal der deelnemers nog aanmerkelijk toegenomen. Des voor-
middags hielden de Hoogleeraren Klarenbeek, van der Kaaij,
Hartog, van der Plank, de Blieck en Roos voordrachten over
onderwerpen, die inderdaad voor alle deelnemers van werkelijke
beteekenis waren ! Het gedrang hier en daar op de collegebanken
was zoo groot, dat plaatsen tusschengeschoven moesten worden. Het
leek erop alsof met de jaren ook de leergierigheid toegenomen was. —
Als Prof. Hartog er nog toe gekomen is de presentielijst van dien
morgen eens door te kijken, zal Zijne Hooggeleerde daarop met een
ondeugend pleizier zeker namen ontdekken, die indertijd nogal eens
door afwezigheid plachten te schitteren. —

Intusschen waren de dames met autobussen vanaf het parkeerterrein
aan de Biltstraat vertrokken naar het Ondiep om zich daar in de schepen
voor een schitterende boottocht langs de Vecht naar het kasteel Nijen-
rode, ter bezichtiging van de aldaar samengebrachte vermaarde kunst-
verzamelingen. Op het kasteel was voor hen een uitstekende koffietafel
aangericht, door dezelfde zorgzame voorzienigheid die dit voor de
Heeren deelnemers in het Anatomisch Instituut arrangeerde.

De namiddag bood wederom een uitnemende keur van demonstraties
en operaties in de instituten der Hoogleeraren De Blieck, Hartog,
v. d. Kaaij, Ki.arenbeek, van Oijen, v. d. Plank, Roos, Schornagel,
Sjollema en Wester. Vermelding verdient, dat Ir. Roebroek, Direc-
teur-Generaal van den Landbouw, die dooi dienstzaken verhinderd
was de openingsplechtigheid bij te wonen, dezen middag verschillende
demonstraties bijwoonde, daarbij blijk gevende van zijn belangstelling
voor de diergeneeskundige wetenschap en hare beoefenaren.

Een uiterst gezellige gemeenschappelijke maaltijd in Hotel Hamdorf
te Laren bekroonde dezen tweeden dag. Het weer was prachtig, de stem-
ming enthousiast, en alles werkte mee tot het welslagen van dit buiten -
feest. Geen wonder dat de sluizen der welsprekendheid wijd open
gingen en van alle kanten den Heeren en Dames organisatoren de hun
toekomende dank en lof in ruime mate werd toegebracht.

Ook de Zaterdag is met dezelfde opgewektheid aan den dienst der
wetenschap gewijd. Voor de klinici hielden des morgens de heeren
Wester, Beyers en Sjollf.ma voordrachten. Nieuwe gezichten zag
men in het auditorium, dat de met de letter B gemerkte reeks van voor-
drachten volgde, welke alle betrekking hadden op onderwerpen ontleend
aan de kennis der menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken oor-

sprong, \'s Morgens spraken hier de heeren Jansen, v. d. Slooten,
Postma en Veenbaas. In den namiddag waren de heeren Schornagel
en van Oijen aan het woord.

Een der gasten, Dr. Timmerman, Directeur van het Rijks Instituut
voor de Volksgezondheid, woonde al deze besprekingen bij, terwijl in
den namiddag Oberregierungsrat Dr. Wundram uit Berlijn aanwezig
was.

Ook de Dames hadden een leerrijke en aangename dag. Zij bezochten
onder deskundige leiding het Centraal Museum, lunchten in den Raads-
kelder en maakten een fraaien autotocht door de provincie Utrecht om
zich te ongeveer half vijf weer bij de heeren deelnemers te voegen.
Prof. Schornagel dankte de organisatoren der „Week" uit naam van
de Mij. voor Diergeneeskunde; Prof. Roos dankte in zijn slotwoord,
medewerkers, sprekers, hoorders, allen die in welke qualiteit ook aan
het welslagen der bijeenkomsten hadden bijgedragen, waarbij een
bijzonder woord van dank werd gewijd aan de studenten voor hunne
krachtdadige hulp als leden van het inlichtingenbureau of anderszins
veileend.

De Veterinaire Week 1936, tot op zekere hoogte een proefneming,
is een groot succes geworden ! Zooals een der noordelijke deelnemers
laconiek opmerkte : „de W\'eek loopt best ."

Het wetenschappelijk gedeelte was van alle kanten af en verzorgd.
Het nuttige werd op gepaste wijze gepaard aan het aangename. En dit
aangename werd geboden tot een lagen prijs, vergde van de beurs der
deelnemers geen te groot offer, hetgeen, helaas, in deze tijden wel degelijk
in aanmerking moet worden genomen.

Ik weet dan ook de tolk te zijn van allen die deze eerste Veterinaire
Week meegemaakt hebben, als ik hierbij onzen hartelijken dank uit-
spreek, in \'t bijzonder aan de Commissie van Voorbereiding, de Heeren
Roos, van der Kaaij, Klarenbeek, Baudet en ten Thije, en de Dames
Sjollema, Roos en Klarenbeek, en aan allen die door hunne voor-
drachten en demonstraties tot het welslagen van dit „Congres" hebben
meegewerkt.

De eenige wensch, die ik mij veroorloof, is dat deze eerste Week
niet de laatste moge zijn.

Bij de keuring van geslachte dieren treft men zoo nu en dan organen
of weefsels aan, welke opvallen door een afwijkende kleur. Uit de patho-
logie weten wij, dat deze afwijkingen veroorzaakt worden door de af-
zetting van substantie\'s, welke een eigen kleur bezitten en pigmenten
worden genoemd. In dit artikel wilde ik eenige door mij waargenomen
gevallen bespreken. Om een goed inzicht te krijgen in deze pigment-
vormingen lijkt het mij gewenscht, alvorens tot een nadere beschrijving
van deze gevallen over te gaan, in een algemeene beschouwing in het
kort mededeeling te doen over datgene, wat over pigmenten in de lite-
ratuur beschreven is.

De pigmenten zijn als regel amorphe massa\'s, granulair van karakter,
zelden kristallijn. Zij kunnen van buiten af in de weefsels indringen
en dan noemen wij dit exogenepigmentatie (b.v. Anthracosis van de longen ;
Agyrosis van huid, nieren etc., tatoueeren), of wel zij ontstaan in de
lichaamscellen door eigen celwerking en dan spreken wij van endogene
pigmentatie (b.v. verkleuringen na bloeduitstortingen). De laatste groep
heeft voornamelijk door het vele onverklaarbare in de ontstaanswijze
de aandacht getrokken van de pathologen.

De endogene pigmenten verschillen onderling nogal wat. Wij kunnen
hier twee groepen onderscheiden n.1. :

II. zulke, welke uit andere lichaamsstoffen door metabolische cel-
werking gevormd worden, de z.g. autogene pigmenten. Deze laatste pig-
menten komen normaal in het lichaam voor en zijn afhankelijk van dier-
soort, ras, leeftijd, geslacht enz.

Tot de haemoglobinogene pigmenten, behooren het haemosiderine
en haematoidine (verder haematoporphyrine ; de galkleurstoffen bili-
rubine en biliverdine en malariapigment) en het pigment bij ochronose
waargenomen.

Tot de autogene pigmenten behooren het melaninc en het z.g. ,,Ab-
nutzungspigment" (Lipofuscine). Ook zijn hiertoe te rekenen de meestal
uiterst labiele lipochromen.

Behalve door den vorm en het microscopische beeld van de pigmenten,
is het noodzakelijk, om eenigszins een scheiding te kunnen maken in
deze kleurstofafzettingen, om hun gedrag na te gaan t.o. van zuren,
alkaliën, vetoplossende middelen, ijzerreagentia, zilverzouten en bepaal-
de kleurstoffen. Ook spectroscopisch heeft men getracht verschillen op
te sporen.

komen is het noodzakelijk dat gebruik wordt gemaakt van versche.
ongefixeerde ofwel van in alkohol of zuurvrije formol gefixeerde coupe\'s
Fixatievloeistoffen, welke zware metalen bevatten of zuurhoudend zijn
moeten vermeden worden.

De micro-chemie van de endogene pigmenten is in 1912 uitvoerig
bestudeerd door Hueck, die zijn bevindingen in een tabel heeft vast-
gelegd en bij gebruik daarvan zal een scheiding tusschen de autogene
en haematogene pigmenten met vrij groote zekerheid gelukken. Een
scheiding echter tusschen melanine en lipofuscine (Abnutzungspigment)
is echter niet altijd met diezelfde zekerheid door te voeren. Zeer vaak
is de gelijktijdige aanwezigheid van beide pigmenten aan te toonen.

Gaan wij in het kort even na hoe de verschillende pigmenten zich t.o.
de verschillende reagentia gedragen.

Haemosiderine is oplosbaar in waterige en alkoholische zuren, on-
oplosbaar in alkaliën, resistent tegen vetoplossende middelen en het wordt
niet verbleekt in bleekmiddelen (b.v. perhydrol, chloor). Het kleurt
zich niet met vetkleurstoffen ; is steeds positief met reagentia op ijzer.
Hierbij zij opgemerkt, dat een negatieve ijzerreactie nog niet bewijst,
dat geen ijzer aanwezig is, aangezien het ijzer vast gebonden kan zijn
zooals b.v. in haemoglobine.

Haematoidine geeft geen ijzerreactie. Met sterk zwavelzuur of sal-
peterzuur ontstaat een roode, later violet-blauwegroene verkleuring
(Gmelin-reactie). Het is onoplosbaar in zuren en alkaliën en laat zich
niet bleeken.

Malariapigment geeft geen ijzerreactie, is onoplosbaar in zuren,
oplosbaar in alcoholische zuren, zwavelammonium en alkaliën en wordt
gebleekt in H₂0₂. Het pigment, gevonden bij Ochronose, is oplosbaar
in alkaliën en geeft noch ijzer-, noch vetreactie.

De autogene pigmenten zijn onoplosbaar in zuren en alkaliën, geven
geen ijzerreactie, worden gebleekt in perhydrol en met nitras argenticus
ontstaat een zwarte verkleuring. Bij het Abnutzungspigment (Lipo-
fuscine) echter alleen na ontvetting in aether (bij 37 gr.) en alcohol
(bij 56 gr.) gedurende verscheidene dagen.

Volgens König geven de Abnutzungspigmenten steeds positieve
Sudankleuring, welke kleuring heel duidelijk is na bleeken van het
pigment met perhydrol of verdunde antiformine.

Lignac heeft ter algemeene orienteering over de soort van het aanwe-
zige pigment de volgende methode aangegeven :

Het in absolute alcohol of formol-alcohol gefixeerde preparaat wordt
in aq. dest. gespoeld en met het bevriesmicrotoom gesneden. De coupe\'s
komen gedurende 24 uur in een 1 % AgNO^ oplossing. Aanwezig
huidpigment (melanine) is zwart geworden. Andere coupe\'s worden
gebleekt in 3% perhydrol (meermalen ververschen). Na 24—36 uur
is lipofuscine, malariapigment en huidpigment gebleekt ; haemosiderine

en haematoidine echter onveranderd. Het eerste is door positieve ijzer-
reactie te herkennen.

Ter uitvoering van deze ijzerreactie\'s moet men erop letten, dat de
met de preparaten in aanraking komende vloeistoffen ijzervrij zijn ;
speciaal het voor het uitwasschen benoodigde aq. dest. Glaswerk
wordt zorgvuldig door warm HC1, aq. dest. en alcohol van ijzersporen
gereinigd. Metalen spatels en prepareernaalden etc. worden vervangen
door glazen. In twijfelachtige gevalien is het zelfs noodzakelijk om het
microtoommes door een vervaardigd uit messing te vervangen. Voor
fixatie is het het beste om absolute alcohol te gebruiken. De preparaten
worden met het bevriesmicrotoom gesneden. De gebruikelijkste micro-
chemische reactie op ijzer is de Turnbullblauwmethode volgens Tirman
en Smelzer, die als volgt wordt uitgevoerd :

2. i—24 uur in iets geel gekleurde, geconcentreerde zwavelammonium
(oude is onbruikbaar).

4. Coupe\'s gedurende 10—20 minuten in verseh bereid mengsel van
20% ferricyaankaliumopl. en 1% zoutzuur, gelijke deelen.

Het ijzer is helder blauwgekleurd. Ook met de Berlijnsch blauw-
reactie kan ijzer aangetoond worden en wel het beste volgens de methode
van Wicki.ein-Falkenberg, welke als volgt wordt uitgevoerd ;

2. 30—60 minuten in versch bereid mengsel van 25 cc. 1% HC1. en
8—10 druppels van een versch bereide 2% Ferrocyaankaliumopl.

Met deze reactie\'s is echter nog niet al het aanwezige ijzer aan te
toonen. Het z.g. „occulte", gemaskeerde ijzer onttrekt zich aan deze
reactie\'s. Kockel heeft een methode uitgewerkt om dit verborgen
ijzer aan te toonen.

Na fixatie met alkohol of formol worden de preparaten gesneden
met het bevriesmicrotoom en vervolgens :

3. opvangen op voorwerpglas of glasstaafje en na verdamping van tetra-
chloorkoolstof en chloor.

4. de coupe houden in rhodaarïwaterstof (HC1. toevoegen aan rhodaan-
kali). Bij aanwezigheid van ijzer ontstaat het roodgekleurde rho-
daanijzer.

5. Insluiten in glycerine en direct onderzoeken (reeds na eenigen tijd
kleurverbleeking).

Met behulp van bovenstaande chemische reactie\'s kan men in vele
gevallen het pigment in een bepaalde categorie onderbrengen. Dat dit

niet steeds het geval is moet worden toegeschreven aan het feit, dat men
de chemische samenstelling van alle pigmenten nog niet voldoende kent.
Ook weet men niet altijd in welke binding het pigment in de lichaams-
cellen aanwezig is. Ziet men zich bij een microscopisch onderzoek voor
de taak gesteld om een pigment, dat nu juist niet eens zulke typische
reactie\'s geeft, in een bepaalde categorie onder te brengen, dan blijkt
dit lang niet altijd mee te vallen. Hueck wijst er vooral op in zulke ge-
vallen versch, in het donker bewaard materiaal ter onderzoek te nemen.

Van de autogene pigmenten is het Melanine de voornaamste vertegen-
woordiger. Het bevat geen ijzer, is rijk aan zwavel en stikstof en wordt
wel beschouwd als eiwitproduct van bepaalde cellen. Macroscopisch
zien wij het als zwarte korrels, microscopisch zijn deze bruin-bruinzwart
gekleurd. Het komt voor in de epidermis met cutis, retina met choriodia,
gangliëncellen, pia mater, horens enz. Hueck merkt op, dat de plaatsen,
waar echt melanine gevonden wordt, steeds zijn de elementen van het
uitwendige kiemblad (ectoderm) n.1. epidermis, retina, gangliëncellen,
welke het pigment bevatten, en daar aangenomen wordt dat de cellen
van deze weefsels het pigment zelf doen ontstaan worden deze wel
genoemd chromoblasten.

De in haar nabijheid gelegen spoelvormige of stervormige elementen,
welke eveneens dragers zijn van pigment en gelegen zijn in cutis, chorio-
dia, pia, weefsels van mesodermalen oorsprong, worden genoemd
chromatophoren, cellen, die het pigment kunnen verplaatsen.

In de huid is het pigment gelegen in de diepste lagen van het rete
malpighi en in enkele coriumcellen. Gedurende de graviditeit bij de
vrouw kunnen de huidpigmenteeringen sterk toenemen (Chloasma
uterinum). Ook bij langdurende zonbelichting door invloed van de
ultra-violette stralen, en wel diffuus of omschreven bij de z.g. ephilides
of zomersproeten. Aangeboren ophoopingen van pigment vindt men
bij den mensch in de z.g. moedervlekken of naevi (niet te verwarren
met de huidteleangiectasiën, welke in den volksmond ook wel moeder-
vlekken worden genoemd).

Bij de herkauwers ziet men vaak pigmentophoopingen in hersenen-
en ruggemergvliezen (pia mater). Dit is geen pathologisch verschijnsel.

Zeer gevaarlijk en kwaadaardig bij den mensch, bij de dieren minder
kwaadaardig, is een gezwel, dat gekenmerkt is door zwarte verkleuring
n.1. het melanoom. Dit gezwel komt speciaal voor bij paarden en wel
voornl. bij schimmels, ook wel bij rund en hond.

De onafhankelijkheid van het melanotische pigment van de bloed-
kleurstof schijnt tamelijk zeker bewezen te zijn. De mogelijkheid, dat
cellen uit kleurlooze eiwitprodukten zwarte kleurstoffen kunnen vormen
is niet te betwijfelen, daar door de inwerking van oxydatieve fermenten
(b.v. tyrosinase) op tyrosine en andere hydroxylhoudende aromatische
lichamen (b.v. adrenaline, homogentisinezuur) zwarte stoffen te ver-

krijgen zijn. Ook in lichaamscellen zijn waarschijnlijk kleurlooze pig-
mentvoorstadia aanwezig, die door oxydatie tot pigmenten worden.

Bloch heeft onderzoekingen verricht over de pigmentvorming in de
huid. Hij zegt, dat de meeste onderzoekers het nu wel er over eens zijn,
dat de voornaamste hoeveelheid van het huidmelanine in de epidermis
zelf gevormd wordt in de z.g. melanoblasten. Over de moederstof van
het melanine was men het echter niet zoo spoedig eens. Als zoodanig
werden beschouwd tyrosine, homogentisinezuur, adrenaline en trypto-
phaan. Als oorzaak van de pigmentvorming in de huid is vaak, op grond
van proefnemingen bij planten en lagere dieren, de aanwezigheid
van een ferment „Tyrosinase" aangenomen. Dit ferment, noch een ander
oxydatieferment, is ooit in de epidermis van de hoogere dieren aange-
toond. Bloch heeft in de huidepitheelcellen een ferment kunnen aan-
toonen, dat met een i—2 pro mille waterige oplossing van 3,4 dio-
xyphenylalanine (afgekort ,,Dopa") een donker pigment op bepaalde
plaatsen te voorschijn liet komen en noemt zijn reactie de z.g. „Dopa-
reactie".

Het dioxyphenylalanine wordt door oxydatie ( condensatie) in een
donkerbruine of zwarte stof het „Dopamelanine" omgezet. Het is een
specifiek oxydatieproces, veroorzaakt door een intracellulair oxydatie-
ferment, het dopaoxydase. Het is aanwezig in de epitheliale elementen
van de huid en wel uitsluitend in het protoplasma (niet in de kern)
van de basaalcellen van de epidermis. De reactie is negatief in huid
en haren van albinotische dieren, resp. in de witte huidgedeelten van
de gevlekte dieren. Behalve met dioxyphenylalanine nam Bloch
proeven met het aan deze stof nauw verwante adrenaline en andere
verwante stoffen en stelde vast, dat de reactie nu steeds negatief was.
Wel kon hij, in tegenstelling hiermede, evenals andere onderzoekers,
met een ander oxydatieferment n.1. phenolase uit de leucocytengranula,
het adrenaline onder vorming van een donkerbruine kleurstof oxy-
deeren.

Bloch is van meening, dat het 3,4 dioxyphenylalanine zelf, ofwel een
zeer verwante stof, identisch is met de huidmelanine vormende stof.
Deze meening wordt tevens gestaafd door de resultaten, welke hij in
samenwerking met Löffler verkreeg bij de studie van de bronskleuring
van de huid bij de Addison\'sche ziekte. Hij heeft n.1. kunnen aantoonen,
dat deze overmatige bruinkleuring van de huid na het uitvallen van de
bijnierfunctie niet zooals vroegere onderzoekers meenden, op een toe-
neming van de oxydase berust, maar dat zij veroorzaakt wordt door
een overvoering van het organisme met een z.g. voorstof van het adre-
naline, welke door een stoornis in de bijnierfunctie niet meer door de
functie van deze klier in adrenaline omgezet wordt. Deze stof geraakt
hierdoor in vermeerderde hoeveelheid in de huid en wordt daar door
het dopaoxydase in pigment omgevormd.

Bloch geeft echter zelf toe, dat deze hypothese nog niet strikt bewezen
is. Het is hem niet gelukt het dopaferment zuiver uit het protoplasma

van de basaalcellen te extraheeren. Slechts in huidbrij kon het met
zekerheid worden aangetoond.

In verband met de zeer nauwe betrekkingen, welke bestaan tusschen
het melanine en eenige eiwitafbraakprodukten, in het bijzonder met
adrenaline, heeft Hueck de bijnieren onderzocht op het voorkomen
van melanine. Zag hij af van het pigment, voorkomende in de gangliën-
cellen, dan kon hij noch in merg, noch in de randsubstantie echt melanine
aantoonen. Hij meent wel, dat er verband bestaat met de bijnierfunctie
en de huidpigmenteering. Het verschijnsel, dat de bijnieren van de
negers zeer pigmentrijk zijn zou hierop wijzen. Toch kan hij nergens
vinden, dat dit pigment in de bijnieren echt melanine is, maar geeft
tevens toe, dat het niet uitgesloten is te achten, dat andere onderzoekers
meer geluk kunnen hebben bij hun onderzoek. Ik meen mij tot deze
meer gelukkige onderzoekers te kunnen rekenen, zooals ik U nader
hoop te kunnen aantoonen.

Abnutzunspigment of Lipoidpigment (Lipofuscine). Dit is een geelbruin-
gekleurd ijzervrij pigment, dat lipoidreacties geeft. Hueck zegt, dat het
evenals het haemosiderine uitsluitend in levend weefsel (in tegenstelling
met afstervend weefsel) wordt aangetroffen. Voor het ontstaan acht hij
oxydatieprocessen noodzakelijk. Bij zijn onderzoekingen is hem gebleken,
dat in de omgeving van bloedingen, naast haematoidine en haemoside-
rine nog een derde ijzervrij pigment kan optreden, dat zich echter in
alle reacties scherp van deze beide bloedpigmenten laat onderscheiden ;
daarentegen geheel overeenkomt met het bekende lipofuscine. Waar-
schijnlijk ontstaat het uit omzettingsprodukten van lipoide stoffen
(vetzuren), welke door oxydatie een bruine kleur verkrijgen. Hueck
noemt het bij haemochromatose van den mensch gevonden ijzervrije
pigment lipofuscine en vond het in de cellen, waarin normaal reeds
zulk pigment te vinden is n.1. in de cellen van de Henle\'sche lissen in
de nieren. Alle bruine pigmentkorrels daarentegen, voorkomende in
de gewonden kanaaltjes, bleken te bestaan uit haemosiderine. Gemengd
met lipofuscine kon hij haemosiderine bij algemeene haemochromatose
ook aantoonen in de cellen van Henle\'sche lissen. Door steriele autolyse
van ijzerhoudende organen b.v. lever, kon Hueck aantoonen, dat het
ijzer (haemosiderine) door de autolyse, vermoedelijk door optredende
zuren, in oplossing ging, terwijl het lipofuscine daarentegen na vele
dagen nog onveranderd aanwezig was.

Het Abnutzungspigment wordt heel vaak aangetroffen in lichaams-
cellen van oudere menschen en dieren en wel voornl. in de hartspier-
cellen. Het is voornamelijk gelegen om de kernen van de iets geatro-
phieerde hartspiercellen. Men noemt deze afwijking atrophia fusca
(bruine atrophie)..

Aschoff geeft verder aan, dat het voornamelijk voorkomt in de gladde
spiervezelen van den darm; in epitheel van de zaadblaasjes, in de zona
pigmentosa van de bijnieren, in de nieren en wel voornl. in de Haupt-
stücke, in ballen en andere klieren. Verder in de gangliëncellen van het

centrale zenuwstelsel. Tot de autogene pigmenten moet ook gerekend
worden het luteïne of lipochroom, dat normaal in het corpus luteum voor-
komt. Het is waarschijnlijk de kleurstof uit het vetweefsel. Het is geen
vetachtig lichaam. Wij vinden het in vetgezwellen. Bij bepaalde koorts-
achtige toestanden kan het weefsel geel-bruinachtig van kleur zijn,
een toestand welke vermoedelijk ontstaat doordat tijdens de koorts
veel vet verbruikt wordt. Dat het in vetweefsel en luteïnecellen voorkomt
is door chemische bewerking van \'het weefsel aangetoond. Men zou
dit zonder meer ook verwachten in mikroskopische coupe\'s. Door de
bekende kleurreacties met zwavelzuur en joodkali (blauwvioletlleuring)
is het Hueck echter nimmer gelukt om het lipochroom aan te toonen.
Alleen in zeer versche stadia, waarbij de luteïncellen zich beginnen te
vormen en in het bloedcoagulum met onmiddellijke omgeving, gelukte
de reactie. Hueck kon het ook aantoonen in endotheelcellen van lever -
capillairen bij toxische en septische toestanden o.a. bij diabetes, eclamp-
sie, acute peritonitis. Chemisch schijnt het dicht te staan bij cholesterin.
Een pigment, dat in het leerboek van Aschoff gerekend wordt tot de
autogene pigmenten en dicht bij het melanine zou staan is een chemisch
onbekend geelbruin, soms bruinzwart gekleurd pigment, dat het ver-
schijnsel van Ochronosis zou verwekken. Men heeft wel gemeend, dat het
zou ontstaan uit afbraakprodukten van een veranderde eiwitstofwisseling
(homogentisinezuur, tyrosine of aanverwante stoffen). Ook bij de dieren
komt een pigmentinomalie voor, welke met dezen naam betiteld wordt.
Toch zijn\'de verschillen bij mensch en dier te opvallend om zonder meer
deze pigmentatie dezelfde benaming te geven. Vooral voor de vleesch-
keuring is dit pigment van belang, omdat het een eigenaardige verkleu-
ring geeft van de beenderen, voornl. bij runderen en varkens. Het tast
bij deze dieren alleen de beenderen aan en niet het kraakbeen, pezen
of ander weefsel. Heel zelden ziet men dat hart, longen, nier, milt en
lever gepigmenteerd zijn. Bij den mensch zijn de beenderen niet ver-
kleurd, maar wel het kraakbeen, pezen, gewrichtskapsels en de adven-
titia van de vaten.

. Schmeij zegt, dat de Ochronosis bij de dieren en die bij den mensch
twee geheel op zichzelf staande afwijkingen zijn, die niets met elkaar
gemeen hebben dan den naam „Ochronosis" en zou de afwijking bij de
dieren liever bestempelen met de benaming „Osteohaemochromatosis".

Poulsen heeft aangetoond, dat het pigment, gevonden bij den mensch,
geen ijzerreactie geeft en zich met sudan en osmium niet kleurt. Alleen
kaliloog loste het op. Met methyleenblauw geeft het een groene kleur.

Hueck merkt echter terecht op, dat het waarnemen van deze groene
kleur hoogst waarschijnlijk aan een kleurencombinatie geel-blauw moet
worden toegeschreven. Ook de oplosbaarheid in kaliloog is voor bestrij-
ding vatbaar en de vraag dient gesteld of in dit geval niet gedacht moet
worden aan geheel oplossen van het weefsel en verstrooien van het pig-
ment. Ik zelf heb bij lipofuscinehoudende coupe\'s iets dergelijks waar-
genomen.

Men heeft wel eens de meening geuit of de pigmentvorming bij d *
Ochronosis van de dieren niet moet worden toegeschreven aan het
chlorophyl van het plantaardige voedsel, in welk geval men zou moeten
spreken van een chlorophyllosis. Chlorophyl en bloedkleurstof zouden
volgens de onderzoekingen van Abderhalden physisch en chemisch dicht
bij elkaar staan. Deze meening is echter geheel uit te sluiten. Colberg
heeft n.1. als keuringsveearts deze afwijking waargenomen bij een pas
geboren kalf; een dier dat dus nog geen gelegenheid heeft gehad om
chlorophylhoudend voedsel tot zich te nemen. Dat deze afwijking
ook nog nimmer bij het paard is waargenomen pleit eveneens tegen deze
opvatting.

Poulsen heeft in het beenmerg haemosiderine en in beenderen
haematoporphvrine kunnen aantoonen. Spectroscopisch verkreeg hij
het spectrum van haematoporphyrine. Ingier kwam spectroscopisch
tot hetzelfde resultaat. Boruttau kwam bij gebruik van een andere
techniek tot de conclusie, dat het spectrum niet met dat van haema-
toporphyrine, maar met dat van haematine overeenkwam. In ieder geval
moet een bloedkleurstofderivaat bij de dieren als oorzaak van deze
afwijking worden aangenomen. Ook bij micro-chemisch onderzoek
vond Poulsen in het beenmerg groote hoeveelheden pigment, dat een
positieve ijzerreactie gaf.

Opvallend is het echter dat bij alle gevallen van Ochronosis bij de
dieren alleen de beenderen en geen andere deelen de afwijking te zien
geven. Dit kan als volgt verklaard worden. Bij jonge dieren vooral toont
de beensubstantie een opvallende neiging, zoowel onder physiologische
als pathologische omstandigheden, om ijzerhoudende atoomcomplexen
op te nemen. Heeft nu onder bepaalde invloeden een voortdurend
verval van roode bloedcellen plaats, dan is het vanzelfsprekend, dat de
beensubstantie hier de ijzerhoudende kleurcomplexen opneemt en zich
impregneert.

Bij den mensch heeft men het pigment ook wel beschouwd als melanine.
De oorzaken voor het onsttaan kunnen endogeen en exogeen zijn. In beide
gevallen schijnt tyrosinase of een soortgelijke ferment een rol te spelen.
De exogene Ochronosis berust op langdurig gebruik van carbol, waarbij
phenolen door de huid worden opgenomen en fementatief in kleurstoffen
worden omgezet.

Bij jonge kinderen is door Günther een ziekte beschreven, welke hij
noemt „Haematoporphyria Congenita", waarbij de schedelbeenderen
sterk gepigmenteerd zijn en waarbij een chronisch verval van roode
bloedcellen als oorzaak wordt aangegeven. Daar ook de wortels van de
tanden bruin verkleurd zijn, heeft men dit lijden als identisch beschouwd
met de dierochronosis.

Dit zijn pigmenten, welke ontstaan bij verval van roode bloedlichaam-
pjes. Het verval kan plaats hebben in de bloedvaten of daarbuiten.

Bij haemoglobinaemie zien we een verval van roode bloedcellen,
waarbij de bloedkleurstof in het serum overgaat en door de nieren
wordt uitgescheiden (Haemoglobinurie). Het kan volgens van Gierke
in de cellen van het kanaalsysteem van de nieren worden afgezet en wel
voornl. in de epitheelcellen van de Hauptstücke van Peter.

Ook bij bepaalde anaemieën, b.v. pernicieuse anaemie, nemen de cellen
van verschillende organen, maar speciaal die van het haematopoëtisch-
apparaat, dus milt, beenmerg, lever, maar ook nieren en pancreas, de
kleurstof op. Wij vinden hierbij vooral een groote milt, de z.g. slakken-
milt. In de lever ligt het pigment in de Kupffersche stercellen, in ca-
pillairendotheliën en periferie van de eilandjes. Terwijl haemoglobine,
vermoedelijk tengevolge van een vaste binding aan colloidale stoffen,
geen ijzerreactie geeft, is deze reactie bij microchemisch onderzoek
van het pigment steeds positief. Wij noemen dit pigment haemosiderine.
Bij algemeene haemosiderose kunnen de organen een roestbruine kleur
aannemen. Bij malaria van den mensch vindt men, behalve haemosi-
derose door bloedverval, nog een zwart pigment, voornl. in de endo-
theelcellen van verschillende organen. Dit pigment wordt door de mala-
riaparasieten zelf gevormd en geeft geen ijzerreactie. Bij oudere indivi-
duen, vooral bij mannen boven de 45 jaren, komt een lijden voor ge-
naamd Haemochromatosis, dat een bijzondere plaats schijnt in te nemen
en dat gekenmerkt is door bruinkleuring van huid, lever, pancreas,
hart e. a. organen. Ongeveer 50 jaar geleden werd deze ziekte het eerst
beschreven door de Fransche onderzoekers Hanot en Ghauffard en
door hen genoemd : „La cirrhose pigmentaire dans le diabète sucré" of
„le diabète bronzé". De ziekte bestaat uit drie componenten : lever-
cirrhosis, diabetes en een eigenaardige bruine verkleuring van de huid
en inwendige organen.

In 1889 deed von Recklinghausen in Duitschland mededeeling
van deze ziekte, welke hij met den naam „Haemochromatosis" bestem-
pelde. Volgens hem zouden bij dit lijden twee verschillende pigmenten
in groote hoeveelheden optreden n.1. een ijzerhoudend pigment „hae-
mosiderine" en een ijzervrij pigment „haemofuscine", welke beide pig-
menten in bindweefsel en parenchym van organen voorkomen, terwijl
daarnaast het haemofuscine vooral voorkomt in de gladde spiercellen
van den darm, van lymph- en bloedvaten. Het eerste zou ontstaan ter
plaatse van het verval van de roode bloedcellen, het haemofuscine daaren-
tegen uit het aan de cellen in opgelosten toestand toegevoerde haemo-
globine.

Volgens Rössle bestaat het wezen van de haemochromatose hierin,
dat de pigmentvorming intraepitheliaal (door opname van roode bloed-
lichaampjes in de kliercellen) plaats heeft, terwijl bij haemosiderose
het pigment intravasculair door verval van r. bl. 1. en in demiltgevormd
wordt en zoo kant en klaar aan de cellen, waarin het wordt aangetroffen,
wordt toegevoerd.

Hueck komt tot de conclusie dat beide pigmenten scherp van elkaar
gescheiden moeten worden. Het haemofuscine heeft volgens hem niets
met het haemoglobine van de r. bl.cellen te maken en is identiek met
het lipofuscine of Abnutzungspigment. Voor de locale bruinkleuring
van den darmwand moet dan ook volgens Hueck de naam haemochro-
matosis niet gebezigd worden. Hij is het dan ook geheel eens met
Ascanazy, die voorstelt om dit lijden te betitelen met „Haemosiderosis"
en „Pigmentatio fusca".

Strater is het met Hueck eens, dat het pigment gevonden indegladde
inusculatuur bij haemochromatose niet haemoglobinogeen is, maar tot
het Abnutzungspigment is te rekenen, alhoewel hij liever niet zou spreken
van lipofuscine, daar het pigment niet overeenkomt met lipoiden of
vethoudende stoffen.

Lubarsch zegt, dat het nog een groote vraag is of de opvatting juist is,
dat van een zeker vetgehalte bij de Abnutzungspigmenten gesproken
moet worden, en of eerst de lipoide stoffen en dan pas de kleurstoffen
in de cellen optreden, zooals men steeds van meening is. Daarvoor
toch is n.1. de vetbijmenging een veel te wisselende bevinding. Volgens
Strater heeft men bij haemochromatose te maken met haemoglobino-
geen ijzerhoudend en ijzervrij pigment in de epitheel- en bindweefsel-
cellen en met het massaal optreden van het Abnutzungspigment in de
gladde musculatuur van de darmen en vaten (en tenslotte ook andere
organen). De naam haemofuscine voor het pigment in de gladde spier-
cellen, dat autochtoon is en niet uit de bloedkleurstof ontstaat, moet
daarom ook hiervoor niet worden gebezigd en kan hoogstens gebruikt
worden voor het ijzervrije haemoglobinogene pigment van de epitheliën
en bindweefselcellen. De haemochromatosis is volgens hem een bijzon-
dere vorm van toxische pigmenteering bij oude individuen voornl.
bij mannen voorkomend, welke ontstaat door chronische maag- en
darmstoornissen. Het komt hierbij tot een resorptie van toxische stoffen
in de bloedbaan, wat tot bloedverval en pigmentafzetting in de weefsels,
alsmede tot een speciale „Abnutzung" van de musculatuur van den
darm en vaten aanleiding geeft. Het pigment beschadigt de cellen zuiver
mechanisch of in samenwerking met de toxinen, zoodat deze degene-
reeren en vervallen met een aansluitende bindweefselontwikkeling. In
den regel komt het tot beschadiging van de lever en van pancreas,
waardoor levercirrhosis optreedt en pancreascirrhose met een endergang
van de Langerhandsche eilandjes, waarvan het gevolg is een stoornis
in de suikerstofwisseling. De haemochromatosis kan dus worden be-
schouwd als de oorzaak van de levercirrhosis en de diabetes.

Bij extravasculair bloedverval, dus verval van bloed buiten de vaten kan
men, wanneer bloeduittreding plaats heeft onder de huid, soms mooie
verkleuringen waarnemen. In aanvang donkerblauw-violet gaat de
verkleuring over in groen-blauw—groengeel—bruinachtig—geel, om
tenslotte te verdwijnen. Ook bij bloedingen in de inwendige organen
kan men deze kleurnuanceeringen aantreffen. Microchemisch kan men

twee kleurstoffen onderscheiden n.1. het ijzerhoudende haemosiderine en
het ijzervrije haematoidine.

In het algemeen wordt het haemosiderine beschreven als goudgele
oranjekleurige glanzende lichamen met overgangen naar bruine glans -
looze schollen.

Het haematoidine is meer geel-robijnrood en treedt meestal op in
den vorm van rhombische kristallen of naalden, dus kristallijn. Het kan
echter ook voorkomen als geelroode of bruine korrels.

Het haemosiderine is oplosbaar in waterige en speciaal in alcoholische
zuren. In alkaliën is het niet oplosbaar. Het is resistent tegen bleek- en
vetoplossende middelen. Door vetkleurstoffen wordt het niet gekleurd.
Het ontstaat speciaal op de plaatsen waar levende cellen met vervallen
bloed in aanraking komen en is grootendeels intracellulair gelegen.
Er komen phagocytaire cellen die het haemosiderine opnemen en het
vervoeren voornl. naar de milt, waar het verwerkt wordt. De cellen
welke de kleurstof opnemen worden genoemd „siderofere" cellen.
Behalve langs phagocytairen weg kunnen siderofere cellen ook op andere
wijze ontstaan n.1. doordat de opgeloste kleurstof in de cellen diffundeert
en door de plasmosomen bewerkt wordt en als ijzerhoudende korrels
te voorschijn komen, die een granulair karakter hebben, terwijl het
phagocytair opgenomen haemosiderine in onregelmatige schollen op-
treedt en secundair in de cellen granulair kan worden.

Het haematoidine ontstaat voornl. bij grootere bloedingen, waarop de
levende cellen minder intensief vermogen in te werken. Ook dit pigment
kan secundair door phagocytose in de cellen worden opgenomen.

Gewoonlijk treden deze pigmenten naast elkaar op en wel niet alleen
bij bloedingen, maar ook bij stuwingstoestanden, waarvan extravasatie\'s
het gevolg zijn b.v. darmtorsie\'s. Bekend is het optreden van de z.g.
„Herzfehlerzellen" in het sputum bij chronische stuwingstoestanden
in de longen door hartgebreken, waarbij het pigment wordt opgenomen
door alveolair-epitheelcellen.

Men heeft bij bloedextravasaten ook pigmentkorrels aangetroffen, die
ten deele wel en ten deele geen ijzerreactie geven en men heeft dit pig-
ment wel beschouwd als een voorstadium van het haemosiderine, waarin
het ijzer, evenals in haemoglobine zelf, zoo vast gebonden is, dat het
geen ijzerreactie geeft. Ook heeft men gemeend dat door verder verval
van haemosiderine ijzervrij pigment ontstaat.

Hueck bestrijdt deze opvatting en houdt het bij bloedingen op-
tredende pigment zonder ijzerreactie, dat geen haematoidine is, voor
lipofuscine.

Tot slot van deze algemeene beschouwingen, dient nog gewezen te
worden op een zwarte verkleuring, welke optreedt bij cadavers, die ge-
durende langen tijd gesloten hebben gelegen en waarbij haemosiderine
door zwavelwaterstof vuilgroen tot zwart verkleurd wordt. Dit ver-
schijnsel wordt genoemd „pseudomelanosis" en ziet men vooral op
plaatsen waar darmlissen bloedrijke organen (lever, nieren) raken.

Een koe werd voor goed en eerlijk op de markt gekocht. Vijf dagen
er na werd de dierenarts er over geconsulteerd. Collega Stotijn was
zoo vriendelijk, de volgende gegevens over het door hem uitgevoerde
onderzoek te verschaffen. De koe maakt een eenigszins suffen indruk.
Zij is iets vermagerd, terwijl het haarkleed iets dor is. De temperatuur
is 39.7, de ademhaling versneld, costo-abdominaal. Alle lichaamsklieren
zijn matig vergroot, de sub-linguale sterk. Auscultatorisch zijn de
hartetonen normaal, terwijl de longgeruischen iets verscherpt zijn.
Rectaal wordt een vergroote nier gevonden ; het nierbekken en de
ureter zijn normaal. De inwendige darmbeenklieren zijn eenigszins
vergroot. Op het peritoneum zijn geen tuberkels te voelen. Het uier,
waaruit op het oog normale melk te verkrijgen is, voelt sterk knobbelig
aan. Differentiaal-diagnostisch komen in aanmerking leucose en tuber-
culose. Gedurende de volgende dagen ging de toestand van het dier
snel achteruit, het was spoedig niet meer tot opstaan te bewegen en
het had eigenaardige krampen. Nadat de eigenaar met den verkooper
ten accoord gesloten had over de schadevergoeding, werd de koe naar
het Abattoir te Amersfoort vervoerd.

Bij het door ons ingestelde onderzoek ligt de koe op haar zijde.
Zij haalt zeer benauwd en schokkend adem. Af en toe vaart een clo-
nischc kramp door de spieren, waarbij de extremiteiten schuddend
worden gestrekt. Ook worden nu en dan maaiende bewegingen met
de beenen uitgevoerd. De tong hangt uit den beschuimdcn bek. De
temperatuur bedraagt 37.4.

Bij het post-mortem onderzoek vallen onmiddellijk de zeer groote
lymphklieren in de bekkenholte op. De sneevlakte is korrelig spekkig,
met hier en daar haemorrhagische plekken. Wel zitten de verschillende
klieren tegen elkaar gepakt, doch zij zijn niet met elkaar vergroeid
(bij een geval van lymphosarcomatose, dat ter onzer waarneming
kwam, waren de bekkenklieren tot een groot onontwarbaar geheel
geworden).

Bij nader onderzoek blijkt, dat alle lymphklieren vergroot zijn. De
nierklieren zijn bijvoorbeeld zoo groot als een duivenei, de knieholte-
klieren als een kippenei. De milt is vergroot, doch minder dan twee-
maal. De dikte is echter aanzienlijk. De kleur is lichter dan gewoonlijk.
De sneevlakte staat bol en heeft een vrijwel lichtrose aspect. Follikels
zijn slechts met moeite waar te nemen. De lever is ongeveer tweemaal
zoo groot als normaal. De kleur van buiten is vlekkerig bleek. De

sneevlakte heeft een vaalrose kleur, de eilandjesteekening is duidelijker
dan normaal. Bij nauwkeurig toezien ziet men overal in het weefsel
tusschen de eilandjes grauwwitte haardjes. Op sommige plaatsen zijn
grootere haardjes, die het eigenlijke leverweefsel terzijde hebben
gedrukt.

In de pleksgewijze emphysemateuze longen zitten enkele hazelnoot-
groote knobbels tusschen het overigens normaal schijnende longweefsel.

De nieren zijn tweemaal zoo groot als normaal. Talrijke nootgroote
haarden puilen buiten de oppervlakte uit. Op doorsnede blijken deze
haarden hoofdzakelijk in de cortex te zetelen, sommige echter bereiken
de papil. Ook de rest van het nierweefsel is diffuus met streperige
grauwe haardjes doorzaaid. In het uierweefsel bevinden zich een groot
aantal knobbels van hetzelfde uiterlijk als die in de longen en de haar-
den in de nieren.

Het schedeldak wordt gelicht. In de hersenholte, aan de hersenen
en aan de hersenvliezen worden geen afwijkingen waargenomen,
evenmin aan het ruggemerg en de daarbij behoorende vliezen.

Het beenmerg in de doorgekapte wervellichamen is grauwrose,
duidelijk afwijkend van normaal. Aan de spieren worden geen af-
wijkingen gevonden. De Ph. 24 uur na de slachting bepaald aan een
stukje vleesch uit de adductoren, bedraagt 7.0.

Het bacteriologisch onderzoek van milt, nier, vangklier en vleesch
verloopt negatief; uit de lever wordt bacillus coli gekweekt.

Wij stellen de diagnose „leucose" ; het dier wordt overeenkomstig
de bepalingen van het Keuringsregulatief afgekeurd (de waargenomen
veranderingen mogen zeker als belangrijk aangemerkt worden).

De volgende klinische gegevens omtrent een paard, dat eveneens
op het Abattoir te Amersfoort werd geslacht, werden ons welwillend
door Collega Wellensiek verstrekt.

Een ongeveer 16-jarige merrie is steeds in goeden voedingstoestand
geweest. Behalve een lichte dampigheid toonde zij geen afwijkingen.
Nu is zij gedurende ongeveer veertien dagen wat loom en gauw moe.
Er wordt een diergeneeskundig onderzoek verlangd, waarbij het vol-
gende gevonden wordt : De temperatuur bedraagt 39 graden, de pols
70 slagen in de minuut, de ademhaling 80. De slijmvliezen zijn licht-
geel. De neusgaten staan wijd open, er is een geringe dubbelslag.
Bij beknijpen van de glottis wordt een krachtige damphoest geuit.
Het longpercussieveld is weinig vergroot, bij auscultatie is duidelijk
knisteren te hooren. De urine is donkerbruin en bevat geen eiwit.

Vijf dagen daarna blijkt de toestand achteruit te gaan. Het dier
is magerder geworden. De temperatuur is 40.5, de pols 90, de adem-
haling 80. Er wordt geadviseerd, het paard te doen opruimen. Dit
advies wordt opgevolgd, en wij zien het paard in een veewagen op
het Slachthuis verschijnen. Het stapt vlot uit dit voertuig, en als een
LXIII 41

oogenschijnlijk gezond dier betreedt het de slachthal. Bij nauwkeurige
inspectie valt echter een licht oedeem aan de onderborst op.

Het onderzoek van het geslachte dier levert het volgende op : On-
middellijk wordt de aandacht getrokken door de sterk vergroote milt,
die juist 10 kg blijkt te wegen. Door de kapsel heen schemeren een
groot aantal witte vlekjes. Op de sneevlakte blijken deze witte vlekjes
de zeer vergroote follikels te zijn. Zij hebben een diameter tot 5 mm
Strijkt men met een mes over de sneevlakte, dan schuiven de follikels
als groote sagokorrels op het mes. De pulpa biedt weinig afwijkends.
De milt is te vergelijken met een groote wanvormige bloedworst,
waarin met het bloedhoudende medium heeft opgevuld men erwt-
groote stukjes spek.

De longen toonen verschijnselen van een matig emphyseem, overigens
worden er geen afwijkingen in gezien. De lever is vergroot en voelt
stijf aan ; de kleur is lichter dan normaal, vuil terra. Op doorsnede
ziet men een wazig netwerk, dat het leverparenchym grootendeels
verdrukt heeft. De nieren zijn eenigszins vergroot, geelbruin van kleur
en zeer bros. De cortex is duidelijker gestreept dan normaal. Haarden
worden in de nieren niet gezien. Vele lymphklieren zijn vergroot.
Opvallend is dit echter niet, met uitzondering van de nierklieren (die
zoo groot zijn als een kippenei) en de uierklieren. De romp van het
paard is duidelijk icterisch, de gele kleur is ook goed te zien aan de
pezen en aan de aorta.

De buitenvlakte van den buikwand en den borstwand is vochtig
(oedeem). Het merg in de wervel lichamen is wat vuiler dan normaal.

Het ingestelde bacteriologisch onderzoek van organen en vleesch
verloopt geheel negatief. De Ph., op analoge wijze bepaald als bij het
bovenomschreven rund, bedraagt 6.4.

Ten slotte de geschiedenis van een varken. Er werd door de Secre-
tarie van een der buitengemeenten opgebeld, dat een landbouwer een
varken wilde slachten als keuringsvrije huisslachting. Aangezien de
eigenaar mededeelde, dat het varken een poot gebroken zou hebben,
werd gevraagd, of de slachting zal mogen plaats hebben vóór dat de
afwachtingstermijn van vier dagen verstreken is. Een der keurings-
ambtenaren ging zich overtuigen van de waarheid van het verhaal
van den landbouwer. Hij rapporteerde, dat het bewuste varken stijf
was, dat door met een emmer bij de trog te rinkelen, het zich wel tiet
verleiden, naar de trog te gaan, doch dat het geen voedsel opnam.
De eigenaar heeft zich tegenover hem uitgelaten, dat het dier al eenigen
tijd stijf was, dat het niet zoo goed heeft willen groeien als zijn toom-
genooten, en dat het de laatste dagen niet meer in staat was, voedsel
op te nemen. De temperatuur was 38.2.

Er werd geadviseerd, het varken naar het Abattoir te vervoeren.
Na de slachting werd hier het volgende beeld waargenomen : Het

geheele varken hangt wat grauw. Ook is het spek bij insnijden niet
mooi wit, doch vuilgrauw. De doorgekapte wervels bezitten een flauw-
rose merg. De milt is sterk vergroot (lengte ongeveer 60 cm, breedte
12 cm, gewicht ii kg). De kleur van buiten is licht roodbruin,
het aspect glanzend. De sneevlakte is glanzend en bobbelig. De follikel-
teekening is nauwelijks waar te nemen. Het is, of de milt overvuld
is met pulpa, waardoor alles onder spanning is gekomen en de follikels
in de verdrukking. De lever is eveneens sterk vergroot en stijf, de kleur
is te licht en vlekkerig. Op doorsnede zijn de eilandjes zeer duidelijk
van elkander gescheiden, de septa tusschen de eilandjes zijn verzwaard.
Overal vindt men haardjes, waarvan sommige de grootte bereiken
van een dubbeltje ; in enkele gevallen bezitten zij een necrotisch cen-
trum. De nieren zijn te dik. De kleur van buiten is bruingeel, op door-
snede is het merg ongeveer normaal, doch de schors is tot een witgele
massa geworden (in andere gevallen, en wel als regel, zagen wij bij
deze afwijking haarden in de schors, die naar buiten uitpuilden, en
een geelwitte kleur hadden, vaak met haemorhagische zones).

Alle lymphklieren zijn sterk vergroot, nat, brokkelig met weinig
teekening en veelal met haemorhagische gebieden.

Het bacteriologisch onderzoek van vleesch en organen verloopt
wederom negatief. De Ph. is toevalligerwijze niet bepaald (in andere
gevallen werd een Ph. gevonden van 6.0 tot 6.4). Het dier wordt af-
gekeurd voor de consumptie.

Beschreven zijn dus een drietal ziektegevallen, welke gekarakteri-
seerd zijn door vergrooting van lymphklieren en vergrooting van de
meeste organen, welke laatste vergrooting zich reeds macroscopisch
in veel gevallen kenmerkt door het optreden of zich vermeerderen
van een weefsel, dat als vlekjes, haarden, streepjes of anderszins ter
waarneming komt.

Ter staving van onze diagnose en ter nadere oriënteering werd van
alle drie gevallen materiaal opgezonden naar het Pathologisch Insti-
tuut der Veeartsenijkundige Faculteit. Voor den Hoogleeraar berichtte
Dr. H. J. M. Hoogland het volgende : „Voor het rund stelden wij
de diagnose leucose, en wel hoogstwaarschijnlijk myeloide leucose
(atrophische follikels in de lymphklieren en in de milt ; zeer veel mega-
caryocyten in de milt) ; voor het paard lymphatische leucose, waar-
schijnlijk aleucaemisch (zeer groote follikels in de milt, celarme capil-
lairen in de lever). Het macroscopisch beeld van de milt was hier
vrijwel karakteristiek en bovendien zeldzaam. De veranderingen in
de varkensorganen berustten eveneens op een leucose ; practisch zeker
is dit een leucaemische, myeloide vorm. Deze laatste uitspraak is ge-
baseerd op de volgende feiten : gelijkmatige celrijkdom van de lever-
capillairen (leucaemische vorm) en verdwijnen van de follikels in de
milt."

Van de door ons beschreven gevallen behooren dus twee tot de
myeloide leucose en een tot de lymphatische.

De leucose ware op te vatten als een afwijking in de physiologie
van de bloedvormende organen.

Bij het volwassen dier worden de lymphocyten in het lymphatische
weefsel gevormd, de myelocvthen (neutrophyle, eosinophyle en baso-
phyle leucocythen, alsmede megacaryocythen) in hoofdzaak in het
roode beenmerg. In een bepaald stadium van het embryonale leven
worden de myelocythen op vele andere plaatsen (lever, milt) gepro-
duceerd, en nog vroeger tamelijk algemeen in het bindweefsel. Men
kan zich de leucose nu zoo voorstellen, dat bij de lymphatische leucose
het lymphocytaire weefsel tot hyperfunctie is aangezet ; overal waar
dit weefsel aanwezig is kan men het dus in hyperplastischen vorm
aantreffen (in lymphklieren, milt, lever enz. enz.). Bij de myeloide
vorm is het het myeloide weefsel, dat in hyperfunctie is geraakt, niet
alleen daar, waar het bij het volwassen individu zijn taak heeft te
vervullen (n.1. in het roode beenmerg), maar ook, waar het in den
embryologischen staat van het individu aan de vorming van de des-
betreffende cellen heeft meegewerkt. Aldus kan men in verschillende
organen uitingen van deze hyperfunctie ontmoeten.

Van de beide vormen van leucose kan men een leucaemischen en
een aleucaemischen vorm onderkennen. Deze differentiatie is gebaseerd
op de omstandigheid, of van de overproductie van de betrokken cellen
al of niet aan het bloed afgestaan wordt. Bij de aleucaemische vormen
zal dus het bloed practisch geen veranderingen hebben ondergaan,
terwijl bij de leucaemische vormen hetzij een verhoogd aantal lvmpho-
cythen, hetzij een verhoogd aantal cellen van myelcide afkomst in
het bloed aan te treffen zijn. Dienovereenkomstig is de benaming
leucose voor het complex der afwijkingen te verkiezen boven leucaemie.
In de orgaancoupe zal men trachten zich een inzicht te verschaffen
in den leucaemischen of aleucaemischen aard van de leucose, door
na te gaan, of er veel of weinig van de met het ziekteproces samen-
hangende cellen in de vaatjes en capillairen aanwezig zijn.

Karakteristiek voor de beide hoofdgroepen van de leucose in onze
gevallen kunnen de milten worden genoemd. Bij het paard zijn de
knobbeltje lymphatisch weefsel, de follikels, sterk gezwollen, terwijl bij
het rund en het varken de pulpa een vermeerdering te zien geeft,
door de sterke ontwikkeling van de myeloide cellen, waarbij de woe-
kering van de pulpa uitgaat.

De aandacht dient er nog op gevestigd te worden, dat zoowel bij den
lymphatischen vorm als bij den myeloiden de lymphklieren in het proces
betrokken zijn. In de literatuur vindt men opgegeven, dat de zwelling
van de klieren bij den lymphatischen vorm die bij den myeloiden vorm
gewoonlijk overtreft, De lymphklierzwelling van het door ons beschre-
ven geval van het paard was niet uitermate imponeerend, hoewel
zij van lymphatischen aard was.

In hoever de bij het rund waargenomen krampen en de stijfheid
bij het varken, gepaard met het onvermogen tot eten, in verband
zou zijn te brengen met de afwijkingen in het roode beenmerg, wordt
door ons in het midden gelaten.

Komt leucose bij het paard hier zelden ter waarneming, en bij het
rund sporadisch, anders is dit gesteld bij het varken. Herhaaldelijk
komen hier varkens, lijdende aan de ziekte, aan het slachthuis. Ge-
woonlijk betreft het opruimers, doch ook onder de gewone bedrijfs-
slachtingen van varkens uit de omgeving is leucose geen zeldzaamheid.
Een enkele maal werd de ziekte ook gevonden bij de sectie van een
gestorven varken (gewoonlijk beperkt het onderzoek van de gestorven
dieren zich tot het maken van een bloedpreparaatje, zoodat niet alle
gevallen van aan leucose gestorven varkens worden opgespoord).

Ten aanzien van de aetiologie van de leucose is vrijwel alles nog
duister. Schöttler deelde op het Veeartsenij kundig Congres te
New-York mede, dat de aleucaemische lymphadenose bij runderen
zich in Oöst-Pruisen op onrustbarende wijze uitbreidt. Hij kon aan-
toonen, dat de ziekte overentbaar is.

Ook bij hoenders komt een overentbai~e vorm van leucose voor.
Bij het hoen onderscheidt men behalve de lymphatische en myeloide
vormen ook nog een erythroiden vorm, welke ware op te vatten als
een stoornis in de vorming van de roode bloedcellen (hyperfunctie
van de erythro-poëtische component van het roode beenmerg). De
myeloide en erythroide vormen zouden op andere hoenders kunnen
worden overgebracht. Van verschillende zijden wordt bij het hoen
ook verband gelegd tusschen de leucose en de hoenderverlamming
(neurolymphomatosis gallinarum).

Eindelijk zij nog een ziektebeeld beschreven, dat bij niet nauw-
keurige beschouwing aanleiding zou kunnen geven tot verwarring
met leucose bij het varken.

Een als normale bedrijfsslachting geslacht varken toonde bij de
keuring van het levende dier geen bijzonderheden. Na de slachting
zien we onmiddellijk de zeer groote nieren. Er zitten grauwwitte spek-
achtige haarden in. Bij doorsnijden blijkt, dat zij schors en merg door-
woekeren. De nierklieren zijn vergroot, doch hebben macroscopisch
geen bijzondere andere afwijkingen. De milt is sterk vergroot, stug
en bleekrose van kleur ; de follikels zijn gezwollen, en er worden grauwe
haardjes gezien, waarvan het twijfelachtig is, of het follikels zijn. De
lever is te groot en te licht van kleur. Op doorsnede vallen een aantal
spekachtige haardjes op, welke in een wazig netwerk liggen.

Het microscopisch beeld van een vriescoupe van een stukje nier
ter plaatse van een haard, toont reuzencellen en epithelioide cellen.
Een coupe uit een stukje nier buiten de haarden laat duidelijk miliaire
tuberkels zien.

Uit materiaal van een varken met ongeveer gelijke nierafwijkingen
(die vrij karakteristiek schijnen te zijn voor dezen ziektevorm, de beelden
der andere organen werden afwisselend aangetroffen ; ook is er soms
wel en soms niet algemeene klierzwelling), destijds opgezonden naar
het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid, werden vogeltuberkel-
bacillen gekweekt. Van een nog ander varken, waarvan de diagnose
vogeltuberculose eveneens door het genoemde Instituut werd gecon-
troleerd, werd een stuk vleesch opgezonden ; Dr. A. Clarenburg (van
wiens hand een uitvoerige beschrijving over deze vorm van vogel-
tuberculose bij het varken in dit Tijdschrift, 1929, deel 56, pag. 346
verscheen) deelde ons later mede, dat het hem gelukt was, in dit vleesch
tuberkelbacillen aan te toonen.

Het geheele beeld lijkt eenigszins op leucose. Differentiatie is ge-
makkelijk te verkrijgen door het maken van een ijscoupe van de nier.
Histologisch onderzoek zal men ook hierom niet nalaten, omdat men
zeer jonge tuberculose-haardjes zal kunnen vinden, welke als indicator
dienen te worden opgevat, dat in het vleesch tuberkelbacillen aanwezig
kunnen zijn. In deze gevallen is sterilisatie een maatregel, welke men
van ganscher harte zal gebieden, al behoort de vogeltuberkelbacil
dan niet tot de voor den mensch gevaarlijkste bacteriën.

Zoowel het Pathologisch Instituut van de Veeartsenijkundige Facul-
teit der Rijks-Universiteit te Utrecht als de Veeartsenijkundige Af-
deeling van het Rijks-Instituut voor de Volksgezondheid mogen wij
ook hier onze erkentelijkheid betuigen voor de uiterst welwillende
wijze, waarop wij in zoo talrijke voor ons duistere zaken worden voor-
gelicht.

Er wordt een beschrijving gegeven van een drietal in het Abattoir
te Amersfoort waargenomen gevallen van leucose : een rund met
myeloide leucose, een paard met lymphatische leucose en een varken
met myeloide leucose.

Opvallend was de milt van het paard ; de follikels hadden de grootte
van een erwt, de milt woog juist 10 kilogram. Ook de milten van het
rund en het varken waren vergroot, echter waren hierbij de follikels
nauwelijks waarneembaar. In alle overige organen, lymphklieren en
beenmerg waren macroscopisch veranderingen te zien.

Bij het varken wordt betrekkelijk veel leucose gezien, in het Abattoir
te Amersfoort. Gewezen wordt op de overeenkomst, welke bestaat in
het beeld van deze leucose en dat van een typischen vorm van septi-
caemische vogeltuberculose bij het varken, die ook geregeld gezien
wordt. Ook hierbij heeft men een infiltratieven groei van een spekachtig
weefsel in talrijke organen, vooral in de nieren. De differentiaal-diagnose
kan worden gemaakt door het bestudeeren van bevriescoupes.

Verfasser beschreibt drie Leukosisfälie beobachtet im Schlachthof zu Amersfoort :
ein Rind mit myeloider Leukose, ein Pferd mit lymphatischer Leukose und ein
Schwein mit myeloider Leukose.

In allen drei Fällen war die Milz vergrössert : beim Pferde wog die Milz 10 K.G.,
die Follikel hatten Erbsgrösse ; beim Rinde und beim Schweine waren die Follikel
kaum sichtbar.

In den übrigen Organen, Lymphdrüsen und Knochenmark waren auch makros-
kopisch keine Aenderungen ersichtlich.

Verfasser beobachtet im obenerwähnten Schlachthof öfters Leukose beim Schweine.
Er deutet hin auf die Uebereinstimmung zwischen dem Bilde dieser Leukose und dem
Bilde der septichaemischen Vogeltuberkulose beim Schweine. Auch dort sieht man
ein infiltratives Wachstum des lipoïden Gewebes in zahlreichen Organen, besonders
in den Nieren.

The author describes three cases of leucosis, observed at the abattoir in Amersfoort :
resp. myeloid leucosis in a cow and in a pig and lymphatic leucosis in a horse.

In all three cases the spleen was enlarged. The spleen of the horse weighed to
kgm. ; the follicles had the seize of a pea. In the cow and in the pig the follicles were
scarcely visible. In the other organs, in the lymphatic glands and in the bone marrow
also macroscpic changes were seen.

The author frequently encounters cases of leucosis in pigs at the above mentioned
abattoir. A close similarity is seen between the picture of this form of leucosis and
that of the typical form of septichaemical avian tuberculosis in pigs. In this form
of tuberculosis also lipoid tissue in various organs is s:en, especially in the kidneys.
The differentia] diagnosis can be made by studying frozen sections.

L\'auteur décrit trois cas de leucose, observés à l\'abattoir d\'Amersfoort : deux cas
de leucose myéloide resp. chez une vache et chez un cochon et un cas de leucose
lymphoide chez un cheval.

Dans tous les trois cas la rate était augmentée de volume. Chez le cheval la rate
pesait io kilogrammes. Les follicules avaient les dimensions d\'une pois. Chez la
vache et chez le cochon les follicules étaient à peine visibles. Dans les autres organes,
dans les ganglions lymphatiques et dans la moelle osseuse se voyaient aussi des lésions
macroscopiques.

L\'auteur rencontre souvent des cas de leucose chez le cochon à l\'abattoir susmen-
tionné. L\'auteur appelle l\'attention sur la ressemblance qui existe entre l\'aspect de
cette leucose et l\'aspect de la forme typique de la tuberculose septicaemique des
porcs. Dans cette forme de tuberculose il s\'observe aussi du tissu lipoide dans plu-
sieurs organes, surtout dans les reins.

Le diagnostic différentiel peut être posé par l\'étude de coupes par congélation.

(Uit het veterinair-anatomisch instituut der Rijks-Universiteit te Utrecht.
Directeur : Prof. Dr. G. KREDIET).

In de normale embryologie kan van een appositionele groei van
testisweefsel geen sprake zijn. Wanneer zich eenmaal de bindweefsel-
epitheelkern in de indifferente aanleg van de geslachtklier heeft
gevormd, differentieren zich de medullaire strengen, het reteblasteem
en het interstitium, wordt het geheel omgeven door een tunica
albuginea, die aan de buitenkant het kiemepithelium draagt en is de
aanleg van de testis klaar. Er vinden geen toevoegingen meer plaats,
buiten de tunica albuginea wordt niets meer gevormd. Anders wordt
het in gevallen van intersexualiteit, waarin een geslachtsomkeer heeft
plaats gevonden. Gewoonlijk is hier de aanleg onder invloed van de
vrouwelijke geslachtsfactoren vrouwelijk en krijgen na het keerpunt
de mannelijke de overhand, dan wordt de vrouwelijk aangelegde klier
in mannelijke richting verder ontwikkeld. De eventueel aanwezige
corticale strengen worden tot zaadbuisjes, die om de medullaire heen
zijn gelegen en wanneer dan nog het kiemepithelium voortgaat met
het vormen van nieuw materiaal, zal er een doorgaande genese van
corticale strengen, dus van zaadbuisjes zijn en groeit de testis apposi-
tioneel. Ieder, die zich met het onderzoek van intersexen, vooral bij
varkens bezig houdt, zal zulke beelden wel reeds hebben ontmoet.

Van geheel andere aard is het voorbeeld, dat ik bij een intersexuele
kip heb ontmoet. Zoals bekend is, komt bij kippen, eenden en fazanten,
vooral als zij alreeds op leeftijd zijn, veelvuldig geslachtsomkeer voor.
Bijna allen, die pluimvee houden, zijn van deze afwijking op de hoogte,
maar ook in de middeleeuwen en in de oudheid wordt er reeds melding
van gemaakt. Tacitus vertelt, dat jaarlijks opgave moest worden ge-
daan van het aantal kippen, dat in haan veranderde, terwijl in de
middeleeuwen de bezitter van een dergelijk dier of het dier zelf op de
brandstapel werd geplaatst, omdat men meende, dat een van beide
behekst was.

Vermoedelijk zullen er vele gevallen zijn vermeld, die met verman-
nelijking niets te maken hadden, maar waarbij het voor de dag komen
van haneveren de indruk maakte, alsof men met zo iets te doen had.
Tegenwoordig weet men, dat in zoo\'n geval alleen sprake is van eene
uitvallen der ovariale functies, zoals mooi gedemonstreerd wordt aan

een eend van 35 jaar (fig. 1), waarbij zelfs na het nauwkeurigste
macroscopische en microscopische onderzoek niets meer van een ova-
rium was te vinden.

Eerst dan kan van vermannelijking bij kippen worden gesproken
wanneer de geslachtskenmerken, die zich onder invloed van het testi-
culaire hormoon goed ontwikkelen, duidelijk voor de dag komen.
Dat zijn kam, lellen en oorlappen, kraaien, vechtlust en treden,
eventueel bevruchten van kippen. Doch ook hier moet met het oordeel
des onderscheids de zaak worden bekeken. Een toom kippen zonder
haan heeft weldra een kip, die zich als leidster opwerpt en de andere
kippen treedt, doch natuurlijk niet bevrucht. Ook krijgt zij geen grote
kam en lellen, gaat niet kraaien. Zij onderwerpt zich onmiddellijk
aan de leiding van den nieuwen haan, zodra deze zijn intocht doet.
Natuurlijk is in zoo\'n geval van vermannelijking geen sprake.

Vele dieren, die mij in de loop der tijden zijn toegezonden, heb ik
onderzocht en kunnen waarnemen, dat veelal ovariale tumoren
gevonden kunnen worden, die waarschijnlijk door de secretie van
mannelijke hormonen, de meer of minder duidelijke verschijnselen
van vermannelijking doen ontstaan en in stand houden. Ook is mij

gebleken, dat het hoogst waarschijnlijk de interstitiele cellen zijn,
waaruit zich deze gezwellen hebben ontwikkeld. Een dezer dieren
nam een enigszins afwijkende positie te midden der andere in en toonde
zoveel merkwaardige eigenschappen, dat het daardoor niet alleen de
moeite van het vermelden waard is, maar bovendien bleken deze van
een zodanige betekenis te zijn, dat ver strekkende conclusies konden
worden getrokken.

Voor tot de beschrijving wordt overgegaan, moge eerst in een paar
woorden gewezen worden op het feit, dat kippen, enkele uitzonderingen
daargelaten, alleen links een eierstok bezitten. Rechts is er tijdens de
embryonale ontwikkeling wel een geweest, maar het stadium der
medullaire strengen wordt niet overschreden. Enige dagen na de
geboorte begint het orgaan te verdwijnen om later bij de meeste dieren
onvindbaar te worden. Aan de linker zijde is het ovarium tijdens de
wording niet alleen steeds groter, maar krijgt het tevens om de
medullaire strengen corticale, die de follikels vormen, waaruit de
latere eieren voortkomen.

De medullaire strengen leveren volgens de onderzoekingen van
Benoit de interstitiele cellen, die in de zona medullaris zich bevinden
terwijl die, welke in de theca folliculi aangetroffen worden, afkomstig
zijn van de corticale strengen en die cellen zijn, welke bij de follikel-
vorming niet zijn gebruikt.

Uit deze genese blijkt, dat de interstitiele cellen in een kippeovarium
uit die vormingen zijn voortgekomen, die evenals de zaadbuisjes bij
het mannelijke en de follikels bij het vrouwelijke dier, tot het kiem-
epithelium zijn terug te brengen. Kiemcellen, voedstercellen en inter-
stitiele cellen hebben alle dezelfde oorsprong, hebben elk een andere
functie gekregen. De vraag is of zij de oorspronkelijke potenties der
kiemepitheelcellen hebben behouden.

Het uitzonderlijke geval betreft een mooie haan van het witte leg-
hornras. Het dier bezit duidelijke, mannelijke karaktertrekken, heeft
haneveren, grote kam en lellen en kraait. Kraait bijna de gehele dag.
Tussen de kippen toont het niets bijzonders, is zeer rustig, eet en kraait
afwisselend. Geslachtsdrift ontbreekt totaal. Komt er een andere haan
in de buurt, of is er een op 30 a 40 meter zichtbaar, dan vlucht het zo
snel de benen het kunnen dragen en weet niet, waarheen het zich moet
richten, wanneer het toeval wil, dat het tijdens de vlucht een andere
haan ziet. Geslachtsverandering heb ik bij dit dier niet gezien. Ver-
moeden, dat dit dier een intersex zou zijn, had ik niet. Aangezien het
al de tijd, dat ik het heb bezeten, geen veranderingen liet zien, werd
het afgemaakt. Het geslachtsapparaat had links een grote, onregel-
matige geslachtsklier, die het meest op een eigenaardig gevormde
testis geleek. Door het bezit van enkele blaasjes, waaronder gesteelde
voorkwamen, was het mogelijk, dat het een ovariotestis zou kunnen
zijn. Bovendien was er aan die zijde een goed ontwikkelde eileider met
fimbriën, waaruit gerust geconcludeerd mag worden, dat dit dier

eieren heeft gelegd en hier dus wel degelijk een geval van geslachts-
omkeer onder handen is. Rechts lagen er twee testes achter elkander.
De caudale had verbinding met de ductus deferens. De bursa Fabricii
was goed ontwikkeld.

Het microscopische onderzoek van de testes wees uit, dat het nor-
male organen waren, die een volledige spermiogenese lieten zien.
De dunne tunica albuginea van de voorste stond in verbinding met
een zeer dunne moedertrompet, waardoor de gedachte geopperd werd,
dat de geslachtsklier aan deze zijde oorspronkelijk een ovarium kan zijn
geweest. Beelden, die op een omvorming wezen zijn evenwel nietgevonden.

Van meer belang zijn de resultaten van het onderzoek der linker -
gonade. Bevestigd werd het vermoeden, dat deze klier een ovariotestis
zou zijn. Het ovariale gedeelte bestond uit een perifere rand van
follikels, waaruit de eicellen verdwenen zijn. Primaire follikels zijn niet
meer aangetroffen. Het centrale deel van het orgaan was testiculair
en bestond uit testisbuisjes, die een volledige spermiogenese bezaten.
Om deze kanaaltjes was een zone aanwezig, dus in het ovariale ge-
deelte, waarin nog steeds nieuwvorming van testisbuisjes met volledige
spermiogenese plaats greep. Het leek alsof in de delen, waar de follikels
niet of weinig aanwezig waren, slechts een verdikte tunica albuginea
gelegen was, maar bij nauwkeuriger bekijken bleken hier bestanddelen
aanwezig te zijn, die voor de vórming van kiemcelhoudend weefsel
in aanmerking kwamen. Er lagen vele grote cellen verspreid (fig. 2),
waarvan de kern een netwerk had waarlangs chromatinebrokken waren
gerangschikt. Ook tegen de kernmembraan konden ze worden ge-
vonden. Er waren één soms twee nucleoli. Celdelingen zijn, alhoewel
in gering aantal, gezien. Veelal lagen deze cellen alleen, ook wel enkele
bij elkander. Zij hadden de neiging, zich in strengen te rangschikken
(fig. 2) die met elkander samengingen. Deze strengen werden tot
buizen (fig. 3). Het tot stand komen van het lumen ging gepaard met
een verandering der cellen. Die, welke tegen de wand aanlagen, werden
kleiner en vormden een aaneengesloten laag, terwijl de meer lumen-
waarts gelegene de kern kregen der spermiocyten van de eerste orde.
Tegelijk met het eerste ontstaan van het lumen kwamen ook de eerste
celvormen der spermiogenese voor de dag. Met de vergroting der
buis ging de verdere ontplooiing van de spermiogenese gepaard, zodat
weldra en soms zelfs reeds in buisjes met een betrekkelijk klein lumen
reeds een volledige vorming van spermien te zien was. Op deze wijze
vond er om het reeds aanwezige testikelgedeelte een voortdurende
aanmaak van zaadkanaaltjes plaats uit in het stroma gelegen cellen
(fig. 4). Het kiemepitheel, dat om het geheel aanwezig was, nam,
voorzoover ik heb kunnen waarnemen, niet aan de nieuwmaak deel.

Dit zeer belangrijke proces, dat zich hier afspeelde, opent vele per-
spectieven, waarvan op het eerste gezicht die, welke zich met het
vraagstuk der kiembaan en met de potenties der cellen bezig houden,
wel de voornaamste zijn.

Wordt eerst de kwestie van de aard der cellen besproken, waaruit
de zaadbuisjes zijn voortgekomen, dan moet nagegaan worden welke
cellen voor de nieuwvorming in een geslachtsklier in aanmerking
komen. Bij de embryologische ontwikkeling gaan er in een gonade
verschillende te gronde, d.w.z. er verdwijnen er verschillende uit het
oog, die zich in het stroma oplossen, maar niet langs de weg der dege-
neratie met opvolgende necrose te gronde gaan. Zij zijn bij wijze van
spreken in niet als zodanig herkenbare vorm nog aanwezig. In de eerste
plaats moet gewezen worden op de zogenaamde oergeslachtscellen,
over welker betekenis men het nog lang niet eens is. Zij komen uit het
entoderm, verplaatsen zich of worden verplaatst door het mesoderm,
bij de vogels volgens sommige onderzoekers door middel van de bloed-
baan, naar de medioventrale vlakte van de oernier, waar zij, in het
coeloomepitheel aangekomen, het kiemepithelium doen ontstaan, dat
de bron wordt voor alle andere geslachtscellen. Die, welke buiten dit
gebied komen, zijn zogenaamde extraregionaire, die geen bijzondere
betekenis schijnen te hebben en spoorloos verdwijnen. Een enkele maal
komt het voor, dat de oergeslachtscellen verdwalen en op andere
plaatsen in het coeloomepitheel terecht komen, dat dan ook hier tot
kiemepitheel wordt. Het gevolg is, dat dan op vele plaatsen in de buik-
holte geslachtsklieren tot ontwikkeling komen. Mij is een geval bij het
varken bekend, dat door multiple, in de buikholte verspreide testes
gekenmerkt was.

De regionaire, d.z. dus die, welke op de plaats van de aanleg van de
geslachtsklier zijn aangekomen, kunnen niet alleen in het kiemepitheel,
maar ook in het onderliggende weefsel worden gevonden, zodat ze
later in alle delen van de gonade te vinden zijn, dus naast de medullaire
strengen ook in het interstitium, het rete en in de tunica albuginea.
Al deze oergeslachtscellen worden op de duur onvindbaar. Zij dege-
nereren niet, maar nemen het karakter der weefsels aan, waarin zij
zijn gelegen. Het aantal is niet groot, zodat zij geen bijzondere uit-
breiding aan het orgaan geven.

Zoals reeds is opgemerkt, is men het over de betekenis van deze
cellen niet eens. Verscheidene onderzoekers zien ze aan voor de enige
bron van de latere geslachtscellen ; anderen menen, dat naast deze
ook kiemcellen gevonden worden, die uit het kiemepithelium afkomstig
zijn. Weer anderen zeggen, dat de laatste in overmaat aanwezig zijn,
terwijl er zeer velen zijn, die van de mening uitgaan, dat de kiem-
cellen der vogels en zoogdieren niet tot de zgn. oergeslachtscellen
kunnen worden teruggebracht, maar dat zij allen uit het tot kiemepi-
theel geworden coeloomepitheel komen, dat door de inductieve of
formatieve werking der ingedrongen primaire gonocyten deze kiem-
celvormende functies heeft gekregen. Ten slotte zijn er nog onder-
zoekers, die van het geslachtscelkarakter niets willen weten en ze
eenvoudig als entodermale zwerfcellen aanduiden. Experimenten,
waarbij de entodermale kiemplaats bij een kippeembryo en bij amphi-

biën werd vernield, toonden aan, dat zich geen kiemepithelium uit het
coeloomeptheel vormde, zodat men geneigd is aan te nemen, dat oer-
geslachtscellen een formatieve prikkel uitoefenen, maar daar staat
tegenover dat men na bevruchting van overrijpe eieren van een kikker
geen oergeslachtscellen kon aantonen, terwijl de ontwikkeling der
gonaden normaal verliep.

Het blijkt dus wel zeer moeilijk te zijn het karakter van deze cellen
te bepalen, maar aannemende, dat zij werkelijk iets met het geslacht
hebben uit te staan, moet men na het verdwijnen ervan en van de
opname in de verschillende onderdelen van de geslachtsklier, o.a. in
het stroma ook aannemen kunnen, dat alhoewel ze onkenbaar geworden
zijn, zij toch hun oude potenties hebben kunnen bewaren. De moge-
lijkheid is dus niet buitengesloten, dat de cellen, waaruit de nieuwe
aanmaak van testisbuisjes in de ovariotestis tot stand, komt, oerge-
slachtscellen zouden zijn geweest. Ik acht deze bron niet de meest voor
de hand liggende, omdat deze cellen bij de vorming der strengen en
buizen tijdens de embryonale ontwikkeling geen leidende rol hebben
gespeeld, hoogstens na de aankomst in het coeloomepitheel tot de
vorming van het kiemepitheel de stoot hebben gegeven.

De tweede mogelijkheid te bepalen welke cellen de oorsprong zijn
voor de nieuw gevormde zaadbuisjes wordt door de interstitiele cellen
gevormd, die in het ovariale merg en in de theca folliculi gevonden
worden. De eerste zijn van de medullaire, de tweede van de corticale
strengen afkomstig, dus beide indirect van het kiemepithelium, dus
van dezelfde bron als waaruit de zaadbuisjes en de follikels voort-
komen. Dit pleit er reeds voor aan de interstitiele cellen de voorrang
te verleenen boven de zo juist genoemde oergeslachtscellen, maar
ook het feit, dat behalve in het stroma ovarii ook in de wanden der
follikels zulke buizen ontstaan, geeft te meer een aanwijzing, dat de
interstitiele cellen de moederbodem vormen.

Er is nog een derde mogelijkheid, die ik slechts even wil noemen,
omdat ik meen, dat haar dan voldoende eer is bewezen, nl. uit de
stromacellen als zodanig. Onmogelijk is het niet, omdat ook deze van
de oergeslachtscellen de formatieve prikkel hebben kunnen ontvangen,
maar ook omdat deze in het stroma zijn overgegaan. Zouden deze
laatste het zijn, dan geldt daarvoor hetgeen ik reeds over deze cellen
heb gezegd.

Het meest voor de hand liggende lijkt mij dus aan te nemen, dat
de interstitiele cellen het moederweefsel voor de zaadkanaaltjes leveren.
De cellen der medullaire en corticale strengen zijn, nadat zij uit het
kiemepithelium zijn gekomen, bestemd om te worden : a. eicellen,
b. follikelcellen en c. interstitiele cellen. (Voor het mannelijke dier:
a. spermatogonien en b. cellen van Sertoli). Naar de functie kan men
onderscheiden kiemcellen, voedstercellen en endocrine cellen. De
laatste twee mag men in tegenstelling met de eerste als somacellen
aanduiden. Wanneer men wil aannemen, dat de kiemepitheelcellen

de potenties bezitten voor deze drie celsoorten, is het ook mogelijk,
dat voor henzelf te accepteeren ; m.a.w. dat een kiemcel ook voedster-
en endocrine, een voedstercel ook kiemcel- en endocrinecel- en ten
slotte de endocrinecel ook de kiemcel- en voedstercelpotenties kan
bezitten. Houdt men de onderscheiding in kiem- en somacel in het
oog, dan blijkt, dat de eerste een serie van veranderingen moet onder-
gaan, voor zij zo ver is, dat zij bevrucht kan worden. Het gevolg van
al deze veranderingen schijnt ook te zijn, dat, zodra er een schadelijke
invloed van welke aard ook op de kiemklier inwerkt, de kiemcellen
bijna direct het loodje leggen en de beide andere over blijven. Zo blijkt
ook in dit ovarium, dat er van eicellen in de follikels geen sprake meer is.

Er zijn in de literatuur voorbeelden bekend, waaruit blijkt, dat uit
in ovaria gepersisteerde mergstrengen testisbuisjes kunnen ontstaan.
Ook weet men, dat als een testikel uit het scrotum in de buikholte
wordt gebracht al spoedig de kiemcellen te gronde gaan, het laatste
de spermatogoniën en dat de SERTOLicellen worden tot de epitheel-
bekleding der buisjes, die de grootste overeenkomst toont te bezitten
met het zogenaamde indifferente epitheel in de testes der cryptorche
dieren. Zodra de testis weer in het scrotum wordt teruggebracht, komen
er weer cellen van Sertoli uit dit epitheel te voorschijn en herneemt
de spermiogenese weer de oorspronkelijke plaats in de testis, die zij had.
Aangenomen moet worden, dat de SERTOLicellen dus niet alleen zijn
voedstercellen, maar ook dat zij de potenties voor het vormen van
kiemcellen nog in zich hebben.

Het overeenkomstige geldt voor de interstitiele cellen, die zoals
in dit voorbeeld van een ovariotestis is aangegeven, in staat zijn niet
alleen kiemcellen, maar ook cellen van Sertoli te doen ontstaan.
Zij staan in dit opzicht op een lijn met de cellen der corticale strengen,
die bij hermaphrodiete dieren in zaadbuisjes kunnen veranderen.
De rol, die bij deze vogel gespeeld wordt door de interstitiele cel komt
daar aan de cel toe, die óf eicel öf follikelcel had moeten worden.

Het wil mij voorkomen, dat aan follikel- en interstitiele cellen van
vogels dezelfde potenties moeten worden toegekend als aan de cellen
van het kiemepithelium, maar dat aan de kiemcellen niet de potenties
van voedster- of endocrine cel mogen worden gegeven.

De tweede vraag, die van betekenis is, is deze of de kiembaan der
hogere dieren als vogels en zoogdieren door de uitkomsten van het
onderzoek van deze haankip van een andere gezichtshoek uit moet
worden bekeken. Ik geloof, dat deze vraag ontkennend moet worden
beantwoord, aangezien de interstitiele cellen feitelijk niet anders zijn
dan naar het stroma verplaatste cellen van het kiemepithelium, zodat
alles wat voor deze geldt ook op gene kan worden toegepast. Het blijft
evenals tot nu toe de vraag of er bij vogels en zoogdieren een kiembaan
als bij de lagere dieren bestaat.

Een intersexuele kip, met het voorkomen van een haan ; had rechts
twee testes en links een ovariotestis met resten van follikels. Een grote
eileider wijst er op, dat dit dier vroeger eieren heeft gelegd en door
geslachtsomkeer haan is geworden. Alle testisweefsel toont volledige
spermiogenese. In de ovariotestis vindt nieuwvorming van testisweefsel,
eveneens met volledige spermiogenese plaats, uitgaande van intersti-
tiele cellen, die zieh vermeerderen, in strengen rangschikken, die tot
buizen worden. Direct met de buisvorming de eerste differentiatie
van het epitheel, die tot de vorming van Spermien doorgaat.

Interstitiele cellen zijn resten van médullaire en corticale strengen
en als zodanig afkomstig van het kiemepithelium, welks potenties zij
hebben behouden.

Ein intersexuelles Huhn, mit dem Vorkommen eines Hahnes, hatte rechts zwei
Testes und links einen Ovariotestis mit Follikelresten. Ein kräftiger Eileiter weist
darauf hin, dass das Tier früher Eier gelegt hatte und infolge Geschlechtswechsel
zum Hahn geworden war. Alle Testisgewebe zeigt Spermiogenese. In dem
Ovariotestis findet eine Neubildung von Hodengewebe, ebenfalls mit völliger
Spermiogenese, statt, von den interstitiellen Zellen ausgehend, welche sich ver-
mehren, zu Strängen anordnen, die sich zu Röhrchen entwickeln. Direkt mit der
Röhrchenbildung tritt die erste Differenzierung des Epithels auf, die bis zur Sper-
mienbildung durchgeht.

Interstitielle Zellen sind Reste von medularen und kortikalen Strängen und als
solche vom Keimepithel herkünftig, dessen Potenz sie behalten haben.

An intersexual hen, with the aspect of a cock, had two testes on the right side
and an ovariotestis with remnants of follicels on the left. A large oviduct points
to the fact, that this animal used te lay eggs and now has become cock by sexual
reversal. All testicular tissue shows complete spermiogenesis. In the ovariotestis
new formed testis tissue is found, also with complete spermiogenesis. starting from
the interstitial cells, that increase and set out themselves in rows, that grow to tubes.

In the same time we see the first differentiation of the epithelial cells, that ends
in the formation of spermia.

Interstitial cells are remainders of medullar and cortical traces and as such
originating from the germ-epithelium, the qualities of which they have conserved.

Une poule intersexuelle, montrant l\'extérieur d\'un coq, avait deux testicules à
droite et à gauche une glande mixte avec des vestiges de follicules.

La présence d\'un oviducte bien développé attestait que cette poule avait pondu
et qu\'elle était devenue coq par un phénomène d\'intersexualité. Tout le tissu testi-
culaire montrait une spermatogénèse complète.

Dans la glande mixte (ovariotestis) se produit un tissu testiculaire néoforme,
présentant également une spermatogénese totale, tissu originaire de cellules inter-
stitielles qui se multiplient, s\'organisent en cordons pour former les canicules
spermatiques.

En rapport direct avec la formation des canaux une première différentiation
de l\'épithelium qui se terminera par la formation des spermia. Les cellules inter-
stitielles sont des restes de cordons médullaires et corticaux et proviennent donc de
l\'épithelium germinative dont elles ont conservé le potentiel.

Drie paarden van het leger hadden reeds langen tijd een zeer slechten eetlust,
gepaard gaande met sterke vermagering. Tuberculinatie gaf, evenals een nauw-
keurig clinisch onderzoek, geen opheldering aangaande de oorzaak van het lijden.
Herstel door verandering van voedsel of het toedienen van medicamenten werd
niet bereikt, zoodat de dieren geslacht moesten worden. Bij de sectie bleek, dat
bij alle drie een ontsteking van het pylorusgedeelte van den maagwand bestond.
Microscopisch werden in de slijmige massa, die van dit gedeelte van het maagslijm-
vlies afgekrabd was, zeer veel strongyliden en strongyluseieren gevonden (Tricho-
strongylus Axei, lengte ongeveer 8 ä 10 mm). De vraag was nu gewettigd, of deze
strongyliden de oorzaak van het lijden waren. Om eenig inzicht te krijgen aangaande
het voorkomen van strongyliden in de maag van het paard, werden 40 magen
van paarden, die aan andere ziekten gestorven waren, microscopisch onderzocht
op het voorkomen van de genoemde wormen. In 30 gevallen werd een positief
resultaat bereikt, hoewel het aantal gevonden wormen veel geringer was, dan bij
de drie eerstgenoemde dieren. Ook bij de 30 positieve gevallen was de maagwand
in meerdere of mindere mate aangedaan, al naar gelang er veel of weinig wormen
gevonden werden. Neefs en Koopmansch ¹) komen dientengevolge tot de conclusie,
dat de ziekte bij de paarden het .gevolg was van de in grooten getale voorkomende
strongyliden. Eigenaardig is dat bij microscopisch onderzoek van de faeces geen
wormen of wormeieren werden gevonden. Niet onmogelijk is, dat men ze wegens
de geringe afmetingen over het hoofd gezien heeft.

Doenecke ²) wil, dat ieder paard hetwelk sterft tengevolge van koliekaanvallen,
door den dierenarts, die het dier tijdens het leven behandeld heeft, nauwkeurig
wordt geseceerd. Wordt dit geregeld gedaan, dan zal dikwijls blijken dat de diag-
nose tijdens het leven en dus ook de therapie niet juist geweest zijn. Volgens schrijver
wordt veel te vlug gebruik gemaakt van sterk werkende middelen als arecoline,
eserine enz. Zelfs zouden bij verstopping van het ileum deze middelen nadeelig
werken en is het beter om atropine te gebruiken (50—100 mgr). Het laatstgenoemde
heeft wel het nadeel, dat de secernatie van de diverse organen, dus ook van de darm-
klieren, verminderd wordt, doch volgens Doenecke zou deze vochtafscheiding
toch niet in staat zijn om de ingedroogde faeces weeker te maken. Met deze
veronderstelling kan ik mij niet geheel en al vereenigen. Het mag waar zijn, dat
de koliekbehandeling in de steden, mede in verband met de minder goede
kwaliteit van het voedsel, dikwijls een ongunstiger verloop heeft wanneer men
drastische middelen gebruikt, doch daar staat tegenover, dat men met arecoline
en dergelijke middelen op het platteland vaak wel een gunstig resultaat bereikt.

Overigens blijkt uit het artikel, dat ook het resultaat van de behandeling met
atropine, infusies etc. niet al te rooskleurig is. Dit laatste is in ieder geval de goede
zijde van het geschrevene, n.1. dat niet alleen de genezingen vermeld werden, maar
ook de mislukkingen. Verder heb ik nog een ander bezwaar tegen de gepropageerde
behandeling, n.1. dat mijns inziens veel te vlug de trocard gebruikt wordt om gassen
van uit maag en darmen te doen ontwijken. Het Peritoneum van het paard is nu
eenmaal veel gevoeliger dan dat van het rund en dientengevolge is de kans voor
het optreden van complicaties ook veel grooter.

¹) Neefs en Koopmansch : Contribution ä l\'étude de la gastrite hypertrophiante du cheval.
Annales de Méd. Vét., No. 10, Oct. 1935, pag. 424.

²) Hellmut Doenecke : Kleine Winke für schwere Fälle in der Pferdepraxis. Münch.
Tierärztl. Wochenschr., No. 41, Oct. 1935, pag. 481.

Bij gevallen van koliek ziet men veelal meteorismus optreden, zoowel locaal
als algemeen. Locaal meest ten gevolge van oorzaken die moeilijk zijn te verhelpen,
b.v. door darmdraaiing, algemeen door fouten in de voeding. De patiënten zijn heel
vaak zeer onrustig, doordat de gasophooping groote pijn veroorzaakt. Krupski
en Osterwalder ¹) hebben vele gevallen met goed gevolg behandeld door middel
van darmsteek via het rectum. Zij spoelen het rectum schoon en desinfecteeren het
met therapogeen. Daarna brengen zij er met de holle hand een canule in van 12 c.M.
lang en 2 m.m. dik en steken die daar door den darm waar deze het meest promineert.
De canule zit vast aan een gummi-buis, die onder water uitkomt, ten einde de
kunnen zien of er gas afgevoerd wordt. Zij geven tevens de gewone geneesmiddelen.
Deze methode zou voor hebben dat zij ongevaarlijk is, zoodat de punctie verschil-
lende keeren kan herhaald worden, dat zij darmbersting voorkomt en dat zij de
peristaltiek aanzet.

Geweniger ²) heeft op 8 Februari 1935 een artillerie-paard in behandeling
gekregen, dat sterk uit het rectum bloedde. Het dier had erge koliek-verschijnselen,
ademnood, zweette en had een temperatuur van 42⁰. Men dacht aan miltvuur,
nam allerlei maatregelen daarop betrekking hebbende, maar kon tenslotte geen
miltvuur diagnosticeeren. Het paard herstelde, at weer goed en kon weer dienst
doen.

Een paar weken daarna traden weer bloedingen op, onder dezelfde verschijnselen.
Het dier herstelde wederom eenigszins en werd ter observatie in een afzonderingsbox
gezet, waarin het een paar dagen later, doodgebloed, werd aangetroffen. Bij de
sectie bleek een aneurysma der art. mes. cran. vergroeid te zijn geweest met de
dorsale laag van het colon, welk aneurysma naar den darm toe was geperforeerd.

De Poolsche collega Siewczevski ²) wijkt in zijn meening, van wat nuttig en
noodig is voor aan boven genoemde ziekte lijdende paarden, wel sterk af van de
gangbare. Terwijl men meent absolute rust te moeten geven, schrijft hij beweging
voor. Hij laat de huid droogwrijven, geeft in geval van agitatie wat morphine,
of bij hartzwakte wat coffeïne, en laat daarna het dier opbeuren. Hij zet daartoe één
man aan het hoofd, en twee man aan den staart, terwijl hij onder den buik een soort
zeelwerk van touwen laat maken, waaraan hij door zooveel helpers als noodig zijn, laat
beuren. Hij spreekt van 10 tot 15, al naar de zwaarte van het paard en de kracht der
mannen. Eerst wil het dier niet vooruit, moet daartoe geforceerd worden. Reeds
na enkele stappen wordt dit beter, en blijft het in beterschap toenemen. Na een
half uur, drie kwartier, een uur, loopt het dier alleen, en is hersteld. Hij stelt deze
beweging, voorwat haar therapeutische waarde betreft, gelijk aan de lucht-insufflatie
bij melkziekte. Hij verzoekt zijn methode toch vooral niet te verwerpen, voordat
men haar eens goed geprobeerd heeft.

Bij een 6-jarigen Arabischen hengst was tijdens het laatste jaar de linker testikel
sterk in omvang toegenomen. Daar Ajello ³) een gezwel vermoedde, werd de

¹A. Krupski und R. Osterwalder : Die Darm-Punktion vom Mastdarm aus bei
Dickdarm-meteorismus des Pferdes. Schweizer Archiv für Tierheilk. 1935, No. 8, S. 415.

²) Siewczevski: Uhémoglobinurie du cheval et son traitement. Revue générale de
Méd. Vét., 15 Dec. 1935, p. 711.

³) Dott. Pietro Ajello : Di un teratoma adulto al testicolo di un cavallo. La Clinica
Veterinaria, 1935, N. 6, p. 453.

testikel weggenomen. Het gezwel woog bijna i K.G., op doorsnee waren verschillende
holtes te zien, waarvan de wand bekleed was met huidepitheel. Het bleek dus een
dermoidcyste te zijn ; in enkele holtes werden op snijtanden gelijkende vormsels
gevonden. Het testikelweefsel toonde microscopisch alleen drukatrophie ; de
spermiogenese was nog aanwezig. Hofstra.

F. Beneschkreeg een 12-jarige schimmel-merrie in behandeling die den laat-
sten tijd kortademig werd en spoedig vermoeid was. Ten slotte kon het dier in \'t
geheel niet meer draven, terwijl ook de voedselopname en de defecatie onregel-
matig werden. Rectale exploratie bracht aan het licht, dat links bij den overgang
van buik- in bekkenholte een harde tumor zat, die vastgegroeid was aan het
linker ovarium.

Daar de eigenaar het paard niet wilde laten opereeren, werd het geslacht. De
tumor bleek 19 K.G. te wegen, en te bestaan uit spekachtig weefsel waarin groote
ruimten waren, opgevuld met een zwart-bruine, bloederige substantie.

Thiange ¹) kreeg een paard in behandeling, dat slecht at, vermagerde en niet
kon drinken, hoewel het wel pogingen daartoe deed.

Bij het onderzoek van den mond bleek in het harde gehemelte een zeer dunne
plek te zijn ter hoogte van de 4de kies. Schrijver dacht aan sinusitus en opereerde
daarom de onderste en bovenste maxillaire sinus. Er zat geen etter in deze
holten ; wel ingedroogd, afgestorven weefsel.

De 3de en 4de molaren zaten los en werden verwijderd. De toestand van het
paard werd er echter niet beter door, zoodat tot afmaken werd besloten.

Bij de sectie bleek, dat het achterste deel van het harde gehemelte was gedefor-
meerd, terwijl het zachte gehemelte plaatselijk geheel was verdwenen. Daar ter
plaatse zat een etterende tumor waarvan de weefselverwoesting was uitgegaan,
en die het dier de voedselopname en het drinken had belemmerd.

In December 1934 had het paard „Goliath" een groote oefening meegemaakt,
daarna \'s nachts buiten gebivakkeerd, \'s morgens een kanaal overgezwommen,
om vervolgens een langdurige galop af te leggen over zwaar terrein.

Het dier was den volgenden dag ziek T. 38,4, pols zwak, neusuitvloeiing, hoesten,
longpercussieveld gedempt, knisteren. Diagnose : longoedeem.

Deze verschijnselen waren na enkele dagen verdwenen. Echter kreeg het dier
intusschen koliek. Pols en adem zeer versneld.

Bij auscultatie van de borstkas, links bij het hart waren geluiden als darmge-
ruischen te hooren ; percussietoon soms gedempt, soms klinkend. Drews ²) stelde
de diagnose : waarschijnlijk ruptuur van het middenrif. De koliekaanvallen her-
haalden zich ; steeds echter met grooter tusschenpoozen.

In Mei werd het dier in de weide gedaan, waar het het best deed en geen aanvallen
meer kreeg, totdat het in Augustus dood gevonden werd.

Sectie. In het middenrif zat links een groote scheur, waardoor een dunne-darm-lis
van 170 c.m. lengte was geschoven. Deze was in de linker pleuraalholte gedrongen
en daar vergroeid met pleura en longen.

Kort voor de vergroeiing met de long zat in de lis, die nu donkerrood gekleurd
was, een scheur van 10 c.m. lengte met bloedig geïnfiltreerde scheurranden.

¹) Cancer de la mâchoire supérieure chez un cheval. Thiange. Annales de Méd. Vét.
No. 11, Nov. 1935.

²) Dr. Drews : Ein Falscher Z^werchf^ettbruch bei einem Pferde. Zeitschr. für Veteri-
närk., No. 11, 1935, S. 372.

Begin Februari werd de hulp van collega Latteur \') gevraagd voor een veulen
van ongeveer 8 maanden oud, hetwelk volgens den eigenaar den vorigen dag nog
goed gezond geweest was. Bedoeld veulen bleek bij onderzoek behept te zijn met
een aanmerkelijke en pijnlijke, symetrische zwelling van de kauw- en keelgang-
spieren. De mond was a.h.w. hermetisch gesloten, hoewel de lippen nog eenigszins
beweeglijk waren. Voedselopname kon niet meer plaats hebben, wel kon het dier
nog een geringe hoeveelheid water opnemen. Pols, lichaamstemperatuur en adem-
haling waren, evenals de slijmvliezen, geheel normaal. Den volgenden dag was
de zwelling wel iets verminderd, doch nu kon het dier geen vocht meer opnemen,
omdat er slikbezwaren bestonden. Na verloop van een week ging de lichaams-
temperatuur stijgen en eenige dagen later stierf het dier. Bij de sectie werd behalve
de bestaande zwelling een bronchopneumonie (slikpneumonie) ontdekt. Het histo-
logisch onderzoek wees uit, dat alle spieren van het hoofd parenchymateus
gedegenereerd waren. Een oorzaak voor het lijden werd niet gevonden.

Vigel ¹) geeft de beschrijving van een inrichting, zooals die in de wereldoorlog
aan het Fransche front werden gebruikt voor de bestrijding van Sarcoptes-schurft
met S.0₂. Men gebruikte houten cellen, die in reeksen naast elkaar gebouwd
werden en onderling gescheiden waren door latwerk, zoodat men met één begassing
verschillende paarden kon behandelen.

Reten in het hout werden dicht gesmeerd met aarde of vet. Het zeildoek-collier
werd gasdicht gemaakt met traan of vaseline en deuren en luiken door bekleeding
met ingevet vilt. In het midden van de reeks cellen was er een, waar het gas ont-
wikkeld werd. Dit deed men op een kachel met zeer groot oppervlak, waarop men
pijpzwavel verbrandde.

De lucht voor de verbranding noodig, werd toegevoerd door een koker dicht
bij den grond aangebracht, terwijl het ontwikkelde gas door buizen bij het dak
naar de cellen werd gevoerd. In de cellen stonden brandende kaarsen. De con-
centratie werd voldoende geacht, als de kaarsen uitdoofden.

Men zorgde, door middel van de kachel waarop de zwavel verbrand werd, voor
temperaturen van 28° tot 32° in de cellen, temperaturen waarbij de paarden geen
warmte afstaan of opnemen. Hooge temperaturen benauwden de dieren, lage
maakten het gas minder werkzaam. Dit werkt b.v. bij 27⁰ 6 maal, en bij 37⁰ 40 maal
zoo sterk als bij 17⁰.

Men gaf 2 kuren met een tusschenpoos van 10 i 12 dagen. Alle niet vernietigde
eieren, waren in dien tijd n.1. uitgekomen tot larven. De ervaring leerde dat de
dieren na deze 2 kuren practisch hersteld waren. De behandeling van het hoofd
gaf weinig zorg meer. Proeven hadden bewezen dat het gas nog dagenlang na de
kuur in de huid werkzaam aanwezig was.

Petiot ²) werd geroepen bij 2 paarden, die door een zwerm bijen waren aan-
gevallen. Door omstandigheden kon hij eerst 4 uur na den aanval komen. Een der
paarden was toen reeds gestorven. Het andere gaf hij een dieet van water en lactose,
wasschingen met soda opgelost in melk, en een injectie van 20 c.c. anti-bijengift-
serum. Twintig minuten na de injectie werd het paard rustiger en loosde urine,
waarin bloed aanwezig bleek. Het dier werd warm toegedekt en kreeg absolute

¹) Dr. Vigel : Le Ttraitement de la gale par la Sulfuration. Recueil de Med. Vét.,
No. 11, Nov. 1935, p. 787.

²) M. P. Petiot : Intoxication par piqûres d\'abeilles chez le cheval. Traitement par le
sérum antiviperin. Bulletin de l\'Acad. Vét. de France. Oct. 1935, No. 8, p. 413.

rust. Achtenveertig uur later was het paard nog zeer lusteloos. Het heele lichaam
was bedekt met bulten van i c.M. diameter en j c.M. hoogte. De hartslag was ver-
langzaamd. Het dier herstelde zonder verdere behandeling in 3 weken. Het bloed-
urineeren duurde echter wel zes weken. Het werkte des ondanks echter goed, hoewel
liet ook nog later altijd wat gevoelig bleef.
Tijdelijke (provisore) tracheotomie.

Tracheotomie wordt meestal verricht door het aansnijden van het kraakbeen
der trachea. Soms wordt een snede gemaakt ter lengte van een paar ringen, en
daarin een tracheo-tubus gedrukt ; soms wordt uit één of 2 tracheaalringen een
venster gesneden ter grootte van den hals van de tubus.

De ervaring leert, dat beide methoden heel vaak aanleiding geven tot kraak-
beenwoekeringen, waardoor stenosis tracheae ontstaat, en de dieren onbruikbaar
worden. Görnemann \') heeft nu, op instigatie van Pape die daartoe proeven had
genomen, bij tracheotomie niet het kraakbeen aangesneden, maar de luchtpijp
geopend door insnijding van het weefsel tusschen twee ringen. In deze opening
werd een dwarsovale tubus gezet. Hij raadt aan deze insnijding ter hoogte van de
6de tracheaalring te doen. Ten einde te beletten dat de tubus uit de opening valt,
hetgeen gemakkelijk zou kunnen gebeuren zoodra het paard het hoofd omlaag
houdt, wordt deze vastgehouden door twee touwen, waarvan het eene bij den nek,
het andere in de manen bij de schoft bevestigd is. De tubus is klein en moet daarom
3 maals daags gereinigd worden. Dat is een nadeel. Het groote voordeel van deze
methode schijnt te zijn, dat de paarden geen tracheaal-woekeringen krijgen.

Vooral bij zware paarden is het vaak moeilijk met behulp der vingers pijnlijke
toestanden in beenderen, pezen en gewrichten, maar vooral in dik gespierde
lichaamsgedeelten, te constateeren. Men kan daarvoor als regel niet genoeg kracht
met zijn handen ontwikkelen. Szczudloriski ¹) gebruikt daarom de steel van zijn
hoef-percussiehamer, die hij bekleed heeft met gummislang.

Die steel is 280 bij 28 bij 14 m.M. Hij laat het middeldeel hiervan, aangedrukt
met de handen, over het te onderzoeken lidmaat glijden, voorzoover de deelen
daarvan niet sterk gespierd zijn. Deze laatste inspceteert hij, door met het uiteinde
van de hamerstecl, desnoods onder sterke krachtontwikkeling, de heele schouder-
of heup-streek te palpeeren. Hij heeft hiermede reeds jaren lang de beste resultaten
gehad, en meent in staat te zijn op deze wijze oorzaken van kreupelheden te kunnen
diagnostiseeren, die hem anders verborgen zouden blijven.

Huth *) heeft 30 hoeven, met 233 nagels, onderzocht. Hij heeft doorsneden
gemaakt, en wel zoo, dat hij het ijzer steeds dwars doorzaagde, en de nagels midden
door, over hun geheele lengte. Verder maakte hij horizontale doorsneden van niet
tot niet. Zoo doende kon hij het verloop van alle nagels nagaan. Hem bleek nu,
dat dit maar heel sporadisch recht was. Meestal maakten zij op de helft van hun
lengte een bocht naar binnen. Sommige hadden al een kromming direct bij het
binnentreden in den hoef. Hij meent dat dit, hoewel niet strikt noodzakelijk, toch
een voordeel is, daar het ijzer minder gauw los gaat zitten. Van invloed op deze
krommingen zijn de hardheid van de hoorn, de taaiheid van het nagelijzer en de
richting van het nagelgat.

De Engelsche Militaire Veterinaire dienst beschikt reeds gedurende 25 jaar over
een röntgen-inrichting. Eerst is de Major Pryer röntgenoloog geweest, thans sedert

¹) Prof. Szczudlorvski : Untersuchung der Pferde-gliedmassen mit Hilfe des Huf-
percussions-hammerstiels. Deutsche Tier. Woch. No. 51, 1935, S. 801.

4 jaar Major Oxspring ¹). Hij heeft van allerlei deelen van het paardelichaam
foto\'s genomen, maar een speciale studie gemaakt van de afwijkingen van het
straalbeen. Hij heeft er 1345 foto\'s van genomen en is nu in staat uit het röntgenbeeld
ziekten te constateeren, waarvan clinisch nog niets te bemerken is.

Het kost zeer veel moeite om een röntgen-foto goed te leeren interpreteeren.
Hiervoor moet men steeds, zooals hij, de gelegenheid hebben, het gefotografeerde
orgaan bij de sectie waar te nemen. Het blijkt dan dat men schaduwen op de foto\'s
voor pathologische afwijkingen houdt, die in werkelijkheid veroorzaakt worden door
onvolkomenheden in de opname, en ook wel, dat pathologische afwijkingen door
technische fouten niet worden weergegeven.

Hij geeft een uitvoerige beschrijving van het door hem gebruikte toestel, van
de wijze waarop hij het been laat plaatsen (met de toon van den hoef op den grond,
en het waarom hiervan), van de films, van de kracht van de X-straal, van de meest
voorkomende afwijkingen van het straalbeen, zooals deze zich althans op de
X-foto laten zien, en van de pathologie van het straalbeen in het algemeen.

De diagnose „distorsie" is een soort verzameldiagnose van allerlei kreupelheden
in de buurt van een gewricht, waarvan het moeilijk is de feitelijke oorzaak nader te
preciseeren.

Het is eigenlijk een momenteele verschuiving van de gewrichtvormende been-
deren ten opzichte van elkaar.

Daar de bouw van het kroongewricht zoodanig is, dat zoo\'n verschuiving hier
gemakkelijker plaats heeft, dan bij het kogel- en het hoefgewricht, moeten kroon-
distorsies ook het meest voorkomen, hoewel de legerstatistieken vaak anders aan-
geven.

Bij foutief neerzetten van het been is dit gewricht het draaipunt tusschen den op
den bodem rustende hoef, en het de lichaamslast dragende been. Het is duidelijk
dat dit vaak aanleiding geeft tot kwetsuur. Uit dilferentieel-diagnossisch oogpunt
met men aan het volgende denken :

Gewricht-ontstekingen zijn meestal te zien aan algemeene zwelling en pijnlijkheid
bij druk op het gewricht.

Pijn bij de aanhechtingsplaats der banden duidt op scheuring der zijbanden.
Pijn in de buurt van de verdieping in de gewrichtsvlakte van het kootbecn, zou
wijzen op fissuur van het kootbeen.

Bij verstuikingen van het hoefgewricht ziet men meestal ontsteking van de zij-
banden.

Straalbeen-kreupelheid is te vinden door in de balgroeve met de duimen diep
naar beneden te drukken, of met den hamer den straal te percuteeren. Ook kunnen
de verzenwanden met de visiteertang beknepen worden. Pijn verraadt natuurlijk
het lijden.

Hoefbeen-fracturen laten zich met röntgenstralen alleen met zekerheid vaststellen.
Echter kan men bij den zeer kort bekapten voet, ook klinisch alreeds vaak vrij groote
zekerheid verkrijgen.

Sendraii. en Armincaud ¹) laten verschillende theorieën over het ontstaan van
luxatio patellae (d.i. het vastzitten van de knieschijf op de mediale condylus van
de femur) de revue passeeren ; zij geven aan welke fouten huns inziens daaraan
kleven, om tenslotte te komen tot hun eigen theorie.

Zij meenen, dat het wordt veroorzaakt door zwakte-toestanden in de triceps-
eruralis. Hierdoor zou deze spier op een gegeven oogenblik niet meer in staat zijn
de patella op te heffen, om de femur, in casu de mediale condylus, gelegenheid te
geven zich te bewegen. Verschillende feiten pleiten huns inziens daarvoor, maar
vooral het feit dat ziekten die zwakte-toestanden veroorzaken, vaa kluxatie van de
patella ten gevolge hebben, terwijl hij herstel dezer ziekten de lucatie weer verdwijnt.

Peters ¹) heeft 7 veulens van 2—4 maanden oud, behandeld voor bovengenoemd
lijden. Alle 7 waren het koudbloeds en bij alle zat de aandoening links.

Als de dieren ongeveer 6 weken oud zijn komen de eerste verschijnselen. Er
ontstaat vocht onder de knieschijf, waardoor deze opgeheven wordt en de banden
slapper worden. De knieschijf kan zich nu vrijer bewegen en is niet meer aan de
rolgroeve van de femur gebonden. Waarschijnlijk wordt zij door de biceps femoris
op den lateralen kam getrokken.

Doordat het beenweefsel nog zacht is, springen er stukken van het gedeelte van
den rolkam, dat boven de rolgroeve ligt, af. Eerst dan ziet men kreupelheid optreden.
Het lijden bestaat dan circa 5 J 6 weken.

Peters heeft het vocht weggezogen en een joodkalium-oplossing ingespoten
Hij heeft verder fricties gegeven met prikkelende middelen.

De sectie gaf het beeld van een gewricht-ontsteking in het algemeen te zien,
zonder eenig specifiek verschijnsel.

He.nkels ²) zegt, dat de voetas van een paard op zes verschillende manieren kan
gebroken zijn, die elk voor zich een steileren stand van den ondervoet, dan normaal,
tengevolge hebben.

Hij geeft achtereenvolgens met afbeeldingen aan, hoe de stand is, welke gevolgen
die heeft voor beenderen en pezen en door welk chirurgisch ingrijpen er ver-
betering in is te brengen.

ie. De heele voetas is te steil : Gevolgen Hoef-koot-kroonbeenbuiger en
onderste sesambanden verkort. Verschijnselen : steltvoet en overkoote stand van
het paard.

Behandeling : wanneer band- en draagapparaat bij den ondervoet te veel
geleden hebben, geen correctieve therapie daarop toepassen, maar lage tenotomie
doen van de hoefbeen- en de kroonbeenbuiger.

2e. De heele voetas te steil met een breking in het hoefgewricht naar voren.
Gevolgen : Diepe hoefbeenbuiger zeer sterk verkort. Koot- en kroonbeenbuiger
soms ook verkort, meestal echter niet.

De aandoening komt veel voor bij veulens. Verschijnselen : bokhoevigheid, zoo
zelfs dal de verzenen den bodem soms niet eens raken ; hoornwand veelal concaaf.

Behandeling : Helpt correctief besnijden van den voet niet, dan hooge tenotomie
van de kroonbeenbuiger, zoo noodig later ook van de hoefbeenbuiger doen.

3e. Koot- en kroonbeen staan te steil, met breking van de voetas in het hoef-
gewricht naar binnen. Gevolgen : De kroonbeenbuiger is verkort ; soms ook de
kootbeenbuiger en de onderste sesambanden.

Verschijnselen : Ondervoet staat steil, terwijl veelal het bovenste deel in den
toonrand concaaf is : patiënt knikt door in de kogels.

Behandeling : Correctieve voetbehandeling geeft niet veel. Hoog doorsnijden
van de kroonbeenbuiger is noodig, soms gecompliceerd met scarificaties in de
lengte-richting van de kootbeenbuiger.

¹) Dr. Peters : Beitrage zur Kniescheibengelenkentzündung bei Fohlen. Berl. Tier.
Woch., No. 44, 1935, S. 720.

²) Prof. Henkels : Richtlinien für die chirurgische Orthopadie des Pferdefusses. Berl.
Tierarztl. Woch., No. 44, 1935, S. 717.

4e. Hoefbeen staat te steil waardoor de voetas in het hoefgewricht naar voren
gebroken is. Gevolgen : De hoefbeenbuiger is verkort.

Behandeling : Is het band- en draagapparaat nog elastisch, dan correctieve
maatregelen nemen ; anders hooge of lage tenotomie van de hoefbeenbuiger.

5e. Het kootbeen staat te steil, waardoor de voetas en het kroongewricht naar
ahcteren gebroken zijn. Dit komt zelden voor.

De kootbeenbuiger is als regel te kort. De dieren loopen overkoot. Is het band-
apparaat nog elastisch, dan correctieve maatregelen nemen; zoo niet, dan scari-
ficaties geven in de lengterichting van de kootbeenbuiger om verlenging te ver-
krijgen. Helpt dat niet, dan tenotomie.

6e. Breking van de voetas in het hoefgewricht, met zeer schuine stand van
kroon- en kootbeen (beervoetigheid). Het ontstaat door foutieve verhouding
tusschen de lengte van kroon- en kootbeenbuiger en van de hoefbeenbuiger.
Behandeling heeft weinig zin.
Aethernarcose bij het paard.

De chloral-hydraat-narcose is Becker nooit bevallen. Men krijgt wel een
slaaptoestand, maar de dieren blijven gevoelig, en reageeren dienovereenkomstig.
Daarom heeft hij aethernarcose gegeven. Hij voert zuurstof door, in een waterbak
verwarmde, aether. Dit mengsel, dat een temperatuur kan krijgen van 4⁰ en
daardoor een ontsteking kan veroorzaken in de longen, wordt weer verwarmd tot
± 30°. Daarna wordt het door de neusslokdarmsonde gevoerd, die voor dit geval
in de trachea wordt geleid, en zoo geïnhaleerd. Er volgt zeer spoedig een volkomen
narcose, met totale gevoelloosheid. Men kan rustig opereeren, zonder eenige afweer
van het dier. Alle spieren zijn verslapt.

Het is totaal zonder gevaar de dieren langdurig in een reflexlooze toestand te
houden. Hij heeft zoo tallooze operaties verricht o.a. tweemaal een zeer ernstige
torticollis met succes gereponeerd. Om het neerleggen van het dier rustig te doen
plaats hebben, en om aan het excitatie-stadium van de aethernarcose te ontkomen,
spoot hij den dieren vooraf 10 a 25 c.c. heloral-hydraat-oplossing intraveneus in.

Bij intraveneuze injectie van 0.5 tot 16 c.c. van een 1.8 % opl. van hydrochloras
morphini treedt bij het konijn myosis op, terwijl grootere hoeveelheden mydriasis
veroorzaken. In tegenstelling met vele onderzoekers komt schrijver tot de conclusie,
dat CO overmaat, ontstaan door de langzame adembewegingen, die het gevolg
der morphine-injectie zijn, niet alleen de oorzaak der pupilveranderingen kan zijn.

Wordt een morphine-oplossing in het oog gedruppeld, dan ontstaan deze pupil-
veranderingen niet. De werking is dus niet perifeer.

Wordt één der halssympathici doorgesneden, dan treedt bij injectie van de kleine
hoeveelheid aan beide kanten wel myosis op, maar de grootere dosis veroorzaakt
slechts aan den kant waar dc sympathicus intact is mydriasis.

Wordt de n. oculomotorius aan één kant doorgesneden, dan wordt aan dezen
kant bij injectie van genoemde hoeveelheid geen myosis verkregen, terwijl bij de
grootere dosis aan beide kanten wel mydriasis optreedt. Deze mydriasis komt dus
tot stand via de halssympathicus, de myosis via de oculomotorius.

Verder toont schrijver aan, dat de centra, waar de morphinewerking bij het te
voorschijn komen der myosis aangrijpt, in de geheele hersenschors verspreid liggen.

Bovendien is het geen gevolg van een verlamming van het remmend mechanisme
der oculomotoriuskern, maar van een prikkeling dezer kern.

¹) C. Kinukawa : Einflusz des Morphins auf die Pupille. The Tohoku Journal of
experimental Medicine. Vol. XXII, S. 174.

Wat de mydriasis betreft, deze wordt wel hoofdzakelijk opgewekt door prikkeling
der subcorticale sympathische centra, maar kan ook door prikkeling van de hersen-
schors ontstaan. Wordt n.1. een i % morphine-oplossing direct op de haemispheren
gedruppeld, dan kan een enkelen keer mydriasis worden opgewekt. Dit gaat meestal
samen met het optreden van clonische krampen. Ook bij Faradische prikkeling der
hersenschors treedt mydriasis op. Echter ook hier meestal wanneer clonische krampen
gezien worden. Deze krampen ontstaan door prikkeling der motorische centra in
de hersenschors.

Bij den hond, het paard, het varken, de kat en het konijn werd nagegaan wat
voor invloed reukstoffen op de adembewegingen uitoefenen.

Het type der adembewegingen dat een dier krijgt, wanneer men stoffen die rieken
(hetzij aangenaam, hetzij onaangenaam) gebruikt, is voor iedere diersoort constant.
Wel geven stoffen in een sterkere concentratie en onaangenaam riekende stoffen
intensiever veranderingen, lichter het type blijft gelijk. Bij onaangenaam riekende
stoffen treedt dit type echter maar gedurende zeer korten tijd op, want daarna
probeert het dier op verschillende manieren aan den reukprikkel te ontkomen. Dit
gebeurt b.v. door zeer langzame adembewegingen, het speciaal vermijden van
een diepe inspiratie en verder door een reflectorischen ademstilstand bij maximalen
exspiratiestand. Ook verzet het dier zich.

Verder werd nagegaan of deze riekende stoffen ook invloed uitoefenen op de
trachea en de longen. Hiervoor werd bij de dieren een tracheotomie gedaan. Wanneer
men door deze opening den geur liet inademen, dan onstond geen enkele verandering
der adembewegingen. Zelfs wanneer men sterk- of onaangenaam riekende stoffen
door den neus liet inademen, dan toonde het dier geen enkele verandering van het
ademtype. De verklaring hiervoor is, dat deze prikkels reflectorisch de neusadem-
haling uitschakelen, zoodat de lucht alleen door de opening in de trachea naar binnen
komt. Genoemde veranderingen der adembewegingen zijn reflexen, die dus alleen
van den neus en niet van trachea en longen uitgaan. Men kan deze evenals andere
ademreflexen, b.v. hoesten en niezen, beschouwen als een veiligheidsinrichting voor
de luchtwegen.

Volumeverandering van organen losgemaakt van hun zenuwen, als
waardemeter der adrenalinesecretie van de bijnier.¹)

Sedert eenige tientallen jaren zijn organen, waarvan bijbehoorende zenuwen
zijn doorgeknipt, gebruikt om de afgifte van adrenaline door de bijnier te bepalen.
Hiervoor werden gebruikt het hart, de milt of een been. Om de betrouwbaarheid
hiervan na te gaan registreerde schrijver bij genarcotiseerde honden en katten de
artcrieele bloeddruk (in de art. carotis) en het plethysmogram van een achterbeen
of van de milt, nadat bijbehoorende zenuwen hiervan waren doorgesneden. Tege-
lijkertijd werd geprikkeld de centrale stomp van de n. ischiadicus. Dit heeft een
bloeddruk-stijging tengevolge. Wat het plethysmogram betreft, hier zien wij eerst
een kleine toeneming van been of milt, wat overeenkomt met de bloeddrukstijging,
maar daarna een zeer sterke afneming. Extirpeerde hij de beide bijnieren, dan
veranderde er niets aan dat beeld.

Wel zegt sehr, is het zeker, dat bij prikkeling der centrale ischiadicusstomp de
bijnieren hierop reageeren met een verhoogde afscheiding van adrenaline. Het zou
echter volgens hem verkeerd zijn de volumeafneming van been of milt hieraan toe
te schrijven, daar dit bij de proeven, waarbij de bijnieren zijn weggenomen, natuur-
lijk uitgesloten is. Dus als waardemeter der door de bijnieren afgescheiden hoeveelheid
adrenaline kunnen deze volumeveranderingen niet dienen. Koopmans.

Dit artikel is als een voortzetting te beschouwen van de reeds vroeger door Meijer *)
gepubliceerde gegevens over het voorkomen van vleeschvergiftigingen, in de jaren
\'933 ^en 1934 ter kennis gebracht van het ,.Reichsgesundheitsamt" te Berlijn. Dit
aantal bedroeg respectievelijk 149, met 1491 ziektegevallen en 20 sterfgevallen en
160 met 2336 ziektegevallen en 24 sterfgevallen. Gemiddeld was het aantal sterf-
gevallen op 100 ziektegevallen voor beide jaren ongeveer 1,18.

Jaargetijde. In de zomer was het aantal vleeschvergiftigingen veel talrijker dan in
het koude jaargetijde. Van Mei—Oct. had men er 221 (71,5%), met 2190 ziekte-
gevallen (57,2 %) en 37 sterfgevallen (84,1%), terwijl van Nov.—April voorkwamen
88 vleeschvergifitigingen (28,5%), met 1637 ziektegevallen (42,8%) en 7 sterf-
gevallen (15,9%).

Vleeschsoort. Het meest door worst veroorzaakt, dan volgen verschillende vleesch-
soorten, als varkensvleesch, rundvleesch en vischvleesch, terwijl kalfsvleesch, en
paardevleesch, gevogelte, schapenvleesch en geitenvleesch slechts in enkele gev allen
aanleiding gaven tot vleeschvergiftigingen.

Noodslachtingen. Het door vleesch van noodslachtingen veroorzaakte aantal
vleeschvergiftigingen bedroeg 6,8% van alle gevallen n.1. 21 gevallen, met 241
ziektegevallen (6,3%) en 7 sterfgevallen (15,9%).

Het waren de volgende gevallen : één maal vleesch van een wegens koliek geslacht
paard, verder 5 maal rundvleesch, afkomstig van 1 rund met mastitis, 1 rund met obstipatie,
een met enteritis, een met prolapsus uteri en een met ruptura uteri, waarvan in al deze ge-
vallen het vleesch zonder bacteriologisch onderzoek was doorgegeven.

In 7 gevallen was het vleesch van in nood geslachte kalveren de oorzaak. Bij 6
dezer kalveren had in het geheel geen vleeschkeuring plaats gevonden.

Onder de 3 varkensgevallen was een dier met vlekziekte ; een tweede varken
was wegens beenbreuk in nood gedood. In deze beide gevallen werd botulismus
aangetoond.

Van de 21 noodslachtingengevallen had men 11 kunnen voorkomen, als vleesch-
keuring en bacteriologisch onderzoek hadden plaats gevonden.

Huisslachtingen. Het vleesch van huisslachlingen gaf 69 maal aanleiding tot een
vleeschvergiftiging (ongeveer 22,3% van alle gevallen). In al deze gevallen was
toebereid (gebraden, gekookt, gepekeld of geweckt) vleesch of tot hammen, spek
of worst verwerkt vleesch de oorzaak. Bij 42 gevallen was botulismus in het spel.
Overige gevallen waren vooral postmortale infecties, door ondeskundige of onhygië-
nische behandeling van het vleesch veroorzaakt.

Gehakt. Slechts in 20,7% van het totaal aantal gevallen, met 26,9% der ziektege-
vallen en 18,2% der sterfgevallen speelde het gehakt een rol. Paardcgehakt was 8
maal, rundergehakt 39 maal, kalfsgehakt 1 maal en varkensgehakt 7 maal de oorzaak.
In 4 gevallen was het gehakt afkomstig van noodslachtingen (resp. paard, rund,
kalf en varken). Een intravitale infectie was aanwezig bij rund- en kalfsvleesch.
In alle andere gevallen was een postmortale infectie aanwezig.

Bij deze gehakt-gevallen bleek 4 maal een bacillendrager onder de slagers aan-
wezig te zijn ; 6 maal was een onzindelijke toestand in het bedrijf aanwezig, en 3 maal
een ondeskundige behandeling door de verbruikers de oorzaak.

Bij deze 58 gehaktvergiftigingen werd in 50 gevallen een bacil uit de paratyphus-
enteritisgroep vastgesteld.

Woriï. Van de 83 vleeschvergiftigingen, door worst veroorzaakt, ging het o.a.
in de meeste gevallen (33) om leverworst, 14 maal om bloed- en tongenworst en
13 maal om metworst.

In hoofdzaak zag men hierbij botulismus-verschijnselen, n.1. in 32 gevallen.
Breslaubacteriën werden in 18 gevallen, Gärtnerbacillen in 6, paratvphus B in 3
en andere bacteriën in 6 gevallen gevonden.

Gevogelte. Door gevogeltevleesch werden 13 vleeschvergiftigingen veroorzaakt ;
eenmaal was duivenvleesch, 3 maal kippenvleesch en 9 maal ganzenvleesch de oor-
zaak. In alle gevallen (op één uitzondering bij kippenvleesch) werden Breslau-
bacteriën gevonden, meestal slechts bij de zieke personen. In 5 gevallen van ganzen-
vleeschvergiftigingen werden Breslaubacteriën in het vleesch gevonden, zoodat men
een intravitale infectie in deze gevallen moet aannemen.

Vischvleesch. Hierdoor werden 26 vergiftigingen, met 254 ziektegevallen en 8 sterf-
gevallen veroorzaakt.

Bacterien. Uit een bijgevoegde tabel blijkt, dat de eigenlijke vleeschvergiftigers
(paratyphus-enteritisbacteriën) slechts in 128 gevallen (41,4%) van alle vleesch-
vergiftigingen werden gevonden. Hierbij zag men in 94 gevallen (30,4%) Breslau-
bacteriën, Gärtnerbacillen in 34 gevallen (11%), paratyphus B Schottmüller in 11
gevallen (3,6%) en suipestifer en paratyphus C ieder eenmaal, terwijl coli, coccen
en proteusbacillen in 28 gevallen werden vastgesteld (9,1%).

Van de 84 botulismusgevallen, die klinisch gediagnostiseerd werden, on men
maar in één geval het toxine aantoonen.

Wat het ontstaan dezer vleeschvergiftigingen betreft, bleek, dat in 24 gevallen
vleesch in het spel was, dat niet gekeurd was. In 6 gevallen van noodslachtingen
had inen de vergiftiging kunnen voorkomen, als men een bacteriologisch vleesch-
onderzoek had verricht. In 13 gevallen was een onhygiënische toestand in de betref-
fende slachtplaats aanwezig geweest, 2 maal had de slager een darmlijden, terwijl
4 maal een bacillendrager in het spel was geweest. In 35, gevallen lag de oorzaak
bij den consument.

Er blijkt tenslotte, schrijft Meyer, dat het aantal z.g. echte vleeschvergiftigingen
per saldo nog gering is, n.1. 6,8% van het totaal aantal gevallen. Van belang is het
groot aantal vleeschvergitfigingen, door huisslachtingen veroorzaakt.

De resultaten van het bacteriologisch vleeschonderzoek in Mecklenburg
gedurende 10 jaren.

Gedurende de jaren 1924 t/m 1933 kwamen de volgende onderzoekingen voor:
van 2025 gevallen, afkomstig van het paard, kwamen in 30 gevallen of 1,5% vleesch-
vergiftigers voor, bij 7925 runderen 124 of 1,6% bij 2423 kalveren 317 of 13,1%
en bij 1188 varkens 17 of 1,4%.

In het bijzonder valt hierbij het hooge percentage (13,1%) bij de kalveren op,
daar dit cijfer zelfs het rijksgemiddelde over de zelfde jaren (9%) overtreft, waaruit
blijkt, dat de kalvcr-paratyphus in Meckelnburg nog al voorkomt.

Het percentage bij de runderen is echter weer lager dan het rijksgemiddelde
(2,3%), waaruit Poppe *) concludeert, dat deze infectie bij de kalveren nog al tot
genezing komt.

Gedurende bovengenoemde jaren kwamen in Mecklenburg slechts 11 vleesch-
vergiftigingen voor. Dit betrof meestal toebereid vleesch, met in de meeste gevallen
een postmortale infectie. In geen enkel geval bleek vleesch dat bacteriologisch
onderzocht was, tot een vleeschvergiftiging aanleiding te hebben gegeven, waarom
Poppe er nog eens de aandacht op vestigt, dat in geen enkel geval het bacteriologisch
vleeschonderzoek heeft gefaald, maar zelfs gebleken is. dat daardoor vleeschvergifti-
gingen waren voorkomen.

Uit deze resultaten concludeert Poppe dan ook, dat er geen reden is de tot dusver
bij dit onderzoek gevolgde techniek (enten op agar, Conradi-Drigalski, Gaszner,
anreicheren in bouillon, met overenten na 18 uur op bovengenoemde voedings-
bodems, anaerobe cultuur in hooge druivensuikeragar, Gramkleuring en onderzoek
op bewegelijkheid, proefagglutinatie met polyvalent Gärtner- en Breslauserum,
titer i —100, en met eventueel Suipestiferserum) te veranderen.

Het verrichten van het bacteriologisch vleeschonderzoek volgens de
in Pruisen geldende voorschriften en de daarbij opgedane ervaringen.

In totaal werden 997 gevallen onderzocht. Bij bijna de helft der gevallen, n.1. 414,
betrekking hebbende op runderen en varkens, werd, behalve de voorgeschreven
cultiveering uit organen en andere monsters en het „anreicheren" in tetrathionaat-
voedingsbodems, ook de gal onderzocht, daar men meende, dat het onderzoeken
van de gal gevoegelijk het anreicheren in tetrathionaat zou kunnen vervangen.

Spiecl ¹) vond echter, dat de directe cultiveering uit gal, althans wat betreft
het aantoonen van vleeschvergiftigers, minder betrouwbaar is dan de directe enting
uit de organen.

Bij de 997 gevallen werden in 13 gevallen of 1,33% vleeschvergiftigers gevonden,
en wel 5 maal bij het rund en 8 maal bij kalveren. Bij 11 gevallen werden, zoowel
bij de directe enting uit de organen op de specifieke voedingsbodems (malachietgroen-
agar en Conradi-Drigalski) als via anreicherung in tetrathionaat-bouillon, deze
vleeschvergiftigers gevonden. Slechts in 2 gevallen door de anreicherung alleen.
In geen enkel geval gaf het anreicheren uit vleeschmonsters resultaat; wel was
3 maal het anreicheren uit beenmerg positief. Dat het anreicheren niet altijd
betere resultaten geeft dat de directe enting bleek in 2 gevallen, waarin reeds na
20 uur bij directe enting uit organen en lymphklieren groei werd gezien, bij het
anreicheren pas na 40 uur.

Slechts in 7 gevallen van de 13 was de galsblaas met gal beschikbaar voor enting
en in slechts 2 gevallen groeiden toen ook vleeschvergiftigers.

De conclusie, waartoe Spiegl komt, is, dat door een directe enting uit organen
op specifieke voedingsbodems het in de meeste gevallen zal gelukken (85%) vleesch-
vergiftigers te kweeken, als men daarbij genoeg materiaal ent, het zorgvuldig uit-
strijkt en niet te zuinig is met de voedingsbodems.

Het anreicheren in tetrathionaatbouillon met daaropvolgende enting op mala-
chietgroen-agar en Conradi-Drigalski geeft beter resultaat dan de directe enting
uit de organen. Op deze wijze van werken kan men ongeveer 15% meer positieve
gevallen hebben.

De enting van gal op malachietgroen-agar en Conradi-Drigalski is niet in staat
de anreicherung in tetrathionaatbouillon te vervangen. Volgens zijn ervaring zouden
zelfs op deze wijze 71% der gevallen aan de aandacht ontsnappen.

Het voorkomen van Gär tn er-En ter itisbacteriën in gal en leverlymph-
klieren bij slachtkalveren.

Deze onderzoekingen van Hüttenhain ²) bevestigen de resultaten van andere
onderzoekers op dit gebied. Hij vond echter in een veel grooter percentage, 4,61%,
deze Gärtner-enteritisbacterien in de gal en leverlymphklieren van schijnbaar
gezonde kalveren. Het betroffen alle slachtdieren, die klinisch noch pathologisch-
anatomisch ziekteverschijnselen hadden. Het grooter percentage ligt vermoedelijk
in de toepassing van de bijzondere anreicherungsmethode met tetrathionaatbouillon,
alsmede doordat ook de leverlymphklieren werden onderzocht, daar deze als het
ware van nature een anreicherungsplaats vormen voor de enteritisbacteriën.

Het vleesch van deze, als besmet gevonden, kalveren is door den mensch zonder
nadeel gegeten, waaruit Hüttenhain de conclusie trekt, dat de paratyphus-enteritis-
bacteriën der Gärtnergroep slechts onder bepaalde voorwaarden ziekteverwekkend
zijn, n.1. als zij in een groot aantal aanwezig zijn en dientengevolge een groote
hoeveelheid toxinen gevormd hebben, terwijl zij, in verband met de groote varia-

¹) Spiegl. Die Durchführung der bakteriologischen Fleischuntersuchungen nach den in
Preuszen geltenden neuen Bestimmungen und die dabei gemachten Erfahrungen. (Z. f. Fl. u.
Milchhyg. Jg. 46, 1935, pg. 1).

²) Hüttenhain. Ein Beitrag zum Vorkommen von Gärtner-Enteritiskeimen in Galle und
Leberlymphknoten bei Schlachtkälbern, unter Anwendung der Anreicherung in Tetrathionaat-
bouillon und deren fleischbeschauliche Beurteilung. (Vet. Med. Diss. Hannover, 1934).

biliteil dezer bacteriën, slechts onder bepaalde omstandigheden, die wij nog niet
nader kennen, pathogene eigenschappen kunnen aannemen.

Dat kalfsvleesch zoo zelden betrokken is in vleeschvergiftigingsgevallen is, volgens
Hüttenhain, een gevolg van het feit, dat kalfsvleesch nooit in geheel rauwen toestand
wordt gegeten.

Door Luxwolda en Simons ¹) werd nagegaan, of de voorschriften betreffende
een goede bloedwinning, welke men kan vinden in de artikelen 14, 15 en 15a van
het K.B. van 5 Juni 1920 en welke in het kort hierop neerkomen : zindelijke kleeding
en gereedschappen, opvang- en bewaarvaten, verbod van roeren of kloppen met
de hand en verbod van roeren of kloppen van bloed van dieren, bij welke de slok-
darm doorgesneden is, voldoende zijn om bloed met een laag bacteriecvfer te winnen.
Allerleerst werd onderzocht, hoe groot het bacteriecijfer is van bloed, dat op de
gewone, aan een slachthuis gebruikelijke wijze was opgevangen, geroerd en bewaard
en dat van het slachthuis werd weggevoerd. Bij in achtneming van bovengenoemde
voorschriften bleek dit zeer hoog te zijn. Een aantal bacteriën van meer dan 1 millioen
bleek lang geen zeldzaamheid, zoodat Luxwolda en Simons dan ook tot de conclusie
kwamen, dat het in een normaal slachthuisbedrijf, met inachtneming van de bestaan-
de wettelijke voorschriften, niet steeds mogelijk is om het winnen van bloed met een
laag bacteriecijfer te verzekeren.

In een tweede reeks proefnemingen werd minder streng toegezien op de zindelijk-
heid der bewaarmiddelen, werden b.v. roestige en vuile bussen toegelaten, die volgens
de bepalingen van het K.B. niet mochten gebruikt worden. Het resultaat was even
slecht als bij de eerste reeks, waaruit schrijvers concludeeren, dat het niet alleen de
graad van zindelijkheid van het bewaarmiddel is, die invloed op het bacteriecijfer
uitoefent, doch dat er ook nog andere factoren zijn, als opvangmiddelen, defibri-
neertoestellen, verontreiniging tijdens het opvangen, afkomstig uit de lucht en van
de halshuid, enz. Verder kon worden gezegd, dat uit de hoeveelheid der gevonden
bacteriën niet de graad van zindelijkheid van het bewaaarmiddel kan worden afgeleid.

Teneinde een inzicht te verkrijgen in de hoeveelheid bacteriën die reeds in de
toestellen en de bussen aanwezig waren, voordat zij met bloed gevuld werden, is een
volgende reeks proeven genomen. De opvangschotels, defibrineerapparaten en bloed-
bussen werden daartoe met een I.iter steriele phvs. keukenzoutoplossing omgeschud
en van dit mengsel werd het aantal bacteriën per ccm bepaald. Dit onderzoek werd
verricht bij 42 toestellen. Het bleek, dat het aantal bacteriën in ongebruikte, zinde-
lijke schalen en defibrineerapparaten gering is. Zoodra deze een of meermalen zijn
gebruikt, stijgt het bacteriecijfer. Ledige bloedbussen blijken, ook wanneer zij op
het oog onberispelijk schoon zijn, soms zeer sterk geïnfecteerd te zijn. In het algemeen
kan wel gezegd worden, dat het bacteriecijfer stijgt met de mate van onzindelijkheid
der bussen.

In een vierde reeks proefnemingen werden de toestellen ontsmet met chloorbleek-
loog, door onderdompeling gedurende 2—-5 min. Ook bij deze reeks weer verre
van bevredigende resultaten. Vergeleken met de eerste serie proeven, waarbij de
toestellen wel rein, echter niet gedesinfecteerd waren, zag men geen verbetering.

Over de beoordeeling van bact. suipestifer bij het bacteriologisch vleesch-
onderzoek.

Schönberg ²) herinnert er aan, hoe zeer dikwijls aan de verschillende veterinaire
onderzoekingslaboratoria wordt gevraagd, of de suipestiferbacil menschpathogeen
is. In verband met de zeer uiteenloopende meeningen over dit vraagstuk meent
Schönberg in deze kwestie stelling te moeten nemen. Hij grondt zijn uitspraak
op de verschillende publicaties, welke over dit onderwerp verschenen zijn, als die

¹Luxwolda en Simons. Onderzoekingen naar het bakteriegehalte van slachthuisbloed.
(Slachthuis-Keuring-Markt, Jg. 5, pg. 249).

²) Schönberg. Z^ur Beurteilung des Bact. suipestifer bei der amtlichen bakteriologischen
Fleischuntersuchung. (D. T. W. Jg. 43, 1935, pg. 589).

van Schmidt, Frenkel-Clarenburg, Ackermann, Stolz, Max Müller, Ostertag,
Bongert, enz.

Bij de uitvoering van het bacteriologisch vleeschonderzoek is z. i. alleen van belang
de vraag, of suipestiferbacillen, als zij in vleesch of organen van slachtdieren worden
aangetroffen, onder bepaalde omstandigheden (b.v. bij anreicherung door lang
hangen, in gehakt, bij bijzondere dispositie van enkele menschen, enz.) ziekte kunnen
veroorzaken. Deze vraag is heden zonder twijfel bevestigend beantwoord.

Noch de bacteriologen, noch de vleeschkeuringsspecialisten kunnen met zekerheid
echter zeggen, of de aldus gevonden suipestiferbacillen apathogeen of pathogeen
zullen zijn voor den mensch.

De conclusie van Schönberg is dan ook, dat men heden de suipestiferbacil met
zekerheid als menschpathogeen moet beschouwen, zoodat de beoordeeling van met
deze microörganisinen besmet vleesch moet geschieden op overeenkomstige wijze
als vleesch met vleeschvergiftigingsbacillen besmet.

Operationskursus für Tierartze und Studierende, von Prof. Dr. W.
Pfeiffer und Prof. Dr. M. Westhues ; iite Auflage, mit 110 Abbildungen, Berlin
1936 ; Prijs M. 5.80. Verlag von R. Schoetz.

Bij de aankondiging van den ioden druk van dit werkje in het T. v. D. 1935, bladz.
276, wees ik er op dat binnen den tijd van een jaar 2 uitgaven zijn verschenen. En
thans, wederom na ongeveer één jaar, is er een nieuwe herdruk uitgegeven.

Er is weer eenige aanvulling gebracht. Zoo is de beschrijving van het cutaan
streepbranden bij tendinitis en het puntbranden bij overhoef nieuw, terwijl nu ook
een hoofdstukje over het kapauniseeren bij hanen is opgenomen. Overigens is in het
algemeen gedeelte de anaesthesie eenigszins gewijzigd en uitgebreid. Het aantal
afbeeldingen is met 4 vermeerderd.

De Operationskursus van Pfeiffer-Westhues heb ik in 1935 aanbevolen. Het
is een handig boekje, dat een uitgebreide stof op beknopte en overzichtelijke wijze,
en verduidelijkt met vele instructieve afbeeldingen, behandelt. Die aanbeveling wil
ik voor den elfden druk gaarne herhalen.

Onder den titel: „Rijk of Gemeente" bespreekt Collega Voorthuyzen de voorstel-
len voor de Rijksuitvoering. Gaarne wil ik hem — en ook de andere lezers — toe-
lichten.

Hij, collega Tenhaeff, en ook het Groepsontwerp glijden zoo makkelijk langs het
allerbelangrijkste punt, wat zelfs de Memorie van Toelichting van één der wijzigings-
ontwerpen ,,een rechtmatige grief der slagers" noemde, n.1. de ongelijkheid der keurloonen.

Collega Voorthuyzen speelde in dezen Alkmaar en Breda tegen elkander uit ;
hij kan weten, dat dit onvolledig is. Doch laat hij eens een reeks van goed vergelijk-
bare getallen (b.v. keurloon varken in dorpsslachterijen) neven elkander zetten,
wat zal hij dan zien ? Laat hij dan eens verder gaan, en de door Wet of Verordening
gedwongen kosten van Oss en Amsterdam vergelijken, dan zal hij zien, dat het slacht-
huis Amsterdam op „catastrophale wijze" (uitdrukking van coll. Reeser) door de
slachters verlaten wordt. Blijkbaar speelt betalen in \'t menschelijk leven een nog grootere

rol dan coll. Voorthuyzen in één deel zijner beschouwingen wil doen voorkomen.
Trouwens, als zijn bedrijf voor \'t innen van de Varkenscrisisheffing te weinig wordt
betaald voelt hij zich — terecht — gegriefd. Doch dat is in wezen precies dezelfde
fout, als dat een ander te veel moet betalen. Moet de consument nu niet te veel betalen
voor de vleeschkeuring ?

Wij zijn het met elkander eens, waar wij zeggen : het hoofddoel der Vleeschkeuringswet
is de wering van schadelijk vleesch. Al mogen zich nu hier of daar al eens fouten voordoen,
in het algemeen kan men wel beweren, dat dit kort benaderd is.

Doch onverbrekelijk is daaraan vastgekoppeld de vraag : hoeveel moet dat kosten ?

Zelfs in dit bedrag wil ik me nu nog niet begeven, alleen luidt mijn positieve stelling :
kostprijs. Hierover stort Collega Voorthuyzen eenige humor uit, maar daarmede is
de zaak niet opgelost. Neen, opgelost is zij enkel, als in de nieuwe wet komt te staan :
,,Er wordt op de vleeschkeuring geen winst gemaakt." Pas hierna komt bij mij de vraag:
Wie zal de Wet uitvoeren: Rijk of Gemeente ?

1. Gelijkheid van keurloonen — ook nog niet eens zgn. regionale ( ?!) gelijkheid — is
onmogelijk te bereiken met gemeentelijke uitvoering.

2. Uitsluiten van winstmaken is onmogelijk via de gemeentelijke uitvoering (want als dat
wel was had zeer zeker het Groepsontwerp daarvoor den weg gewezen) en dus heb ik
geen andere keus dan de Rijksuitvoering. Doch deze keus is noodgedwongen. Ook ik ben
geen bewonderaar van de huidige organisatie, en dus ook ik doe die keus niet enthou-
siast, doch ik zeg : laat ons voor de nieuwe organisatie de ervaringen uit het verleden
ten nutte maken.

Natuurlijk moet de Diergeneeskundige Rijksdienst een veilig keurloon vaststellen,
en ook die Dienst zal een surplus moeten nastreven. Doch er zal tevoren wettelijk
moeten worden vastgelegd, dat dit surplus moet worden gebruikt voor verbetering
van den Keuringsdienst — zooals collega Voorthuyzen zeer juist heeft weten te
bewerken voor het slachthuis te Alkmaar — en later voor verlaging der tarieven.

Aldus voorkomt men de ook door Coll. Voorthuyzen gevoelde grief van de
versleten kostprijstheorie.

(Dat Breda een winst in de gemeentekas stort, daarover is wel mijn meening
en mijn advies gevraagd, doch deze zijn niet anders dan wat ik nu reeds jarenlang
publiek verkondig ; dat het Gemeentebestuur die winst nu tóch aanvaardt en tóch
wil handhaven is zijn zaak, mij kan men daarover geen — ook geen humoristisch —-
verwijt maken).

Coll. Voorthuyzen fulmineert nu tegen ,,het Rijk" : „Zonder tegen prestatie-
dwingt dit de gemeenten tot uitvoering van werkzaamheden tegen te lage betaling ;
het Rijk neemt accijnzen, neemt crisisheffingen, neemt .... enz....."

De gemeenten hebben op een gemakkelijke manier een zoet winstje binnengehaald,
en dus zoo redeneerden de diverse Centrales ,,kunnen wij daar ook iets halen" ■

Hierbij kom ik wederom tot een opmerking van Collega Voorthuyzen, n.1. deze :
„hebben wij hoofden van Dienst in voldoende mate onderling contact gezocht en
verkregen?" Het resultaat toont „neen". Geen wonder : er is een zeer seperatistische
Vereeniging van Slachthuisdirecteuren, die andere „Hoofden van dienst" negeert,
die buiten deze om „vertrouwenlijke adviezen" uitbrengt, ja, die zelfs tegen afwijkende
meeningen het deprimeerende wapen van het royement hanteert.

Maar er is inmiddels een klein weinigje in het maatschappelijk bestel gewijzigd,
en dus rest er ons niets anders, dan de lessen der ervaring bij de vleeschkeuring in
te lasschen.

Coll. Voorthuyzen zegt : regionale of locale differentiatie. „De Brabander heeft
een andere mentaliteit dan de West-Fries. Wat dJlr wel kan, kan hier niét. Voor-
beeld : zie die schoone succesvolle noodslachtingverwerking te Breda. Dat zijn de
debaters-dooddoeners, die in onze kringen nog opgeld doen ; gaan wij die evenwel

analyseeren, dan zien wij : „die succesvolle organisatie loopt te Breda wel, te Tilburg
niet .... te Alkmaar niet, te Texel wel....."

„En zoo groot mogelijke uniformiteit — eenheid — dat is mijn wensch", zoo zegt
collega Voorthuyzen. Bedoelt hij dit ten aanzien van de gedwongen betaling voor
gedwongen overheidsdiensten ?

Is die bereikbaar met de Gemeentelijke uitvoering? Heeft het Groepsontwerp
daarvoor een oplossing aangegeven ? Hij legge dit nader uit. Ook vraagt hij collegia-
liteit. Gelooft men nu in alle ernst, dat de „too kringen" de huidige positie van den
keuringsveearts-practicus zal handhaven ? Men denke zich maar eens in hoe het
verloop zal zijn als een ambtelijke dienst een niet-ambtelijken annexeert, of, om nog
het andere geval te noemen, als een aantal niet-ambtelijke diensten tot een wel-
ambtelijken kring wordt vereenigd. Wie wordt dan directeur ? Hoe zal men de finan-
ciën regelen ? Hoe wordt de ambtelijke verhouding ? Waar is voor dit hoofddoel van het
Groepsontwerp de oplossing aangegeven ?

Thans is dit een feit : de plaatselijke slachthuizen, de plaatselijke slachtingen gaan
achteruit, en dus verliezen ook de plaatselijke dierenartsen aan beteekenis : dat komt
door de huidige organisatie, waarvan Collega Voorthuyzen (en velen met hem)
liever geen critiek wil hooren. Struisvogelpolitiek dus.

Zaak is het, onze maatschappelijke beteekenis op reëele wijze te herwinnen. Dat
kan :

a. door den slager rechtvaardigheid te geven ; die bestaat in uniforme keurloonen ;

c. den prijs zoo laag mogelijk te stellen, dus de meest rationeele organisatie; uit-
schakeling van overbodige bemoeiingen met onnoodige (gemeentelijke) winsten ;
opheffing van de handelsbelemmeringen der binnenlandsche veterinaire tolmuren ;

d. ontwikkeling van het slachthuiswezen tot den hoogsten graad van hygiëne en
tevens van techniek en organisatie, hetwelk een groot arbeidsgebied voor den dieren-
arts kan zijn, mits zijn opleiding hem hiervoor voorbereidt (lessen in bedrijfsbeheer
en slachthuiswezen!)

Daarna en daardoor kan men zorgen voor het lot van den huidigen practicus-
keuringsveearts. De nieuwe organisatie zij dan zoo, dat hij niet zijn wachtgeld cadeau
krijgt, doch dat hij het verdient (b.v. door intensiever tuberculose-bestrijding, stal-
contröles nadat de melkcontröle aan den veterinair komt, abortusbcstrijding, etc.
etc.).

Het is onmogelijk door een ingezonden stuk in te gaan op elk argument van een
voorganger. Tenslotte is het restulaat van elke regeling een afwegen van de vóór- en
cle nadeelen. Ik herhaal, ook ik heb open oog voor nadeelen van een Rijksuitvoering,
doch ik prefereer die verre boven de gemeentelijke uitvoering van thans, voor welke
fouten en tekortkomingen het Groepsontwerp geen oplossing geeft.

De oplossing, die ik voor het slachthuiswezen aangeef is nu wel zóó algemeen
bekend, dat ik ze in deze beschouwingen niet herhaal ; doch deze is gebaseerd op
dienen van het algemeen belang en openleggen van veel grootere arbeidsterreinen voor
den dierenarts.

Zooals den leden bekend is, is in 1926 door de Maatschappij opgericht het Onder-
steuningsfonds, dat ten doel heeft behoeftige dierenartsen, alsmede hun nagelaten
betrekkingen, indien noodig, voor korteren of längeren tijd te steunen.

De inkomsten van dat fonds bestonden uit de jaarlijksche bijdrage van de leden
van de Maatschappij, welke bijdrage bepaald was op ƒ 1.— per lid. Wat van deze
bijdrage niet verbruikt werd, wordt bestemd voor kapitaalvorming, terwijl de rente
van het kapitaal tevens voor bijdrage mag worden aangewend. Doordat de eerste
jaren van het bestaan geen verzoeken om ondersteuning inkwamen, groeide vanaf
1926 dit fonds langzaam aan, zoodat het op t Januari 1936 een bezit had van/ 7720.62
aan effecten en ƒ 1108.87 ^aan saldo spaarbank, te zamen ƒ8829.49.

Gedurende de twee laatste jaren wordt, krachtens het nieuwe reglement van het
van EsvELüfonds, hetgeen van de rente van het van EsvELDfonds overblijft, gestort
in het Ondersteuningsfonds.

Op het oogenblik wordt in een tweetal gevallen een uitkeering uit dat fonds ge-
geven, welke uitkeeringen nog uit de gewone middelen gedaan kunnen worden.
Dit heeft echter tot gevolg dat er minder gekapitaliseerd kan worden, zoodat het
fonds op het oogenblik niet veel vooruitgaat.

In verband met de tijdsomstandigheden is de mogelijkheid niet uitgesloten, dat
nog meer aanvragen kunnen inkomen. Het D.B. zou daarom zoo gaarne zien, dat
de baten van dat fonds werden uitgebreid; het doet daartoe een beroep op de
leden doet.

Behalve dat het D.B. wil wijzen op de mogelijkheid om het kapitaal van het Onder-
steuningsfonds te vergrooten door erfstelling of legaten, zou het gaarne de jaarlijksche
inkomsten van het fonds vergroot willen zien door vrijwillige bijdragen van de leden.
Wat er van die bijdragen overblijft en dat is op het oogenblik 100%, wordt jaarlijks
aangewend tot vergrooting van het kapitaal van het fonds.

Het D.B. verzoekt daarom aan de leden wel een bijdrage, hetzij groot of klein,
te willen schenken aan het fonds ; deze bijdrage is geheel vrijwillig en wordt gaarne
jaarlijks terug gezien. Storting van die bijdrage kan plaats hebben hetzij op giro
No. 173327 van den penningmeester A. van Heusden te Nijmegen, hetzij door
zending van een postwissel. Verantwoordeng van de gezonden bedragen zal plaats
vinden in het Tijdschrift onder vermelding van de beginletters.

Kort Verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur gehouden op
Zaterdag 23 Mei 1936. des voormiddags om 10.15 in Hotel Terminus te
Utrecht.

Na een woord van welkom aan de leden, speciaal aan het lid M. van der Vi.iet,
die 11a zijn ziekte wederom aanwezig was, werd tot behandeling van het uitgebreide
programma overgegaan.

Bij de behandeling van de notulen van de vergadering van 25 Januari j.1. deelde
de secretaris, ook in verband met een daarover ingekomen verzoek, mede, dat hij
inlichtingen ingewonnen had over de al of niet verplichting van een apotheek-
houdende dierenarts om zich te laten inschrijven in de registers van de Kamer van
Koophandel. Na daarover ontvangen advies is door een lid, dat van het begin af
ingeschreven was geweest, daartegen bezwaar gemaakt bij de Kamer van Koop-
handel, tengevolge waarvan die inschrijvingsplicht bij die Kamer verviel.

In verband met het in de vorige vergadering genomen besluit, dat door den
secretaris een onderhoud zou worden aangevraagd met het bestuur van de Paarden-
verzekering van de A.B.T.B. te Arnhem over hun plan om tot toepassing van bepaalde
maatregelen over te gaan voor het geval dat de behandeling van een dier niet ge-
schiedde overeenkomstig de meening van den veterinairen adviseur, heeft de secretaris
een onderhoud gehad met dat bestuur en den veterinairen adviseur. Bij dat onder-
houd is besloten voorloopig niet tot toepassing van de voorgestelde maatregelen
over te gaan, zoodat door den adviseur geen advies zal worden afgegeven buiten
den behandelenden dierenarts om. Alleen voor het geval dat de behandelende
dierenarts niet zou willen medewerken tot het houden van een consult, zou door
den adviseur zelfstandig gehandeld worden.

1. Een dankbetuiging van Dr. A. Vrijburg te den Haag voor de namens de Maat-
schappij ontvangen gelukwenschen bij gelegenheid van het hem verleend eere-
doctoraat in de Veeartsenijkunde.

2. Een dankbetuiging van het bestuur van den Diergeneeskundigen Studenten-
kring voor de ontvangen bijdrage tot dekking van het tekort ontstaan bij de viering
van het 2de Lustrum der Veeartsenijkundige Faculteit.

3. Een mededeeling van Prof. Dr. A. Klarenbeek te Utrecht dat hij bereid was
namens de Mij. zitting te nemen in de Commissie van voorbereiding voor de door
de Faculteit te organiseeren Veterinaire Week.

4. Een verzoek van Prof. Ki.arenbeek om, in verband met de toezegging van het
H.B. om een gedeelte van de kosten van de Veterinaire Week voor rekening van
de Mij. te willen nemen, hiervoor beschikbaar te willen stellen een bedrag van
ƒ 250.—, aan welk verzoek door het H.B. werd voldaan.

5. Een schrijven ingekomen van collega J. M. Hoffmann te Overschie, waarin
hij mededeelt, dat het van het H.B. ontvangen antwoord in zake de bekende kwestie
hem in geenen deele heeft bevredigd, omdat het door hem gestelde doel niet bereikt
werd. Na een uitvoerig betoog deelt hij mede, dat hij zich nu tot de afdeelingen
zal wenden.

In afwachting van de resultaten van die behandeling in de afdeelingen, besloot het
H.B. dit schrijven voorloopig voor kennisgeving aan te nemen.

6. Een schrijven van de Redactie van het I\'ijdschrift, waarin zij mededeelt, dat
zij met het standpunt, ingenomen door het H.B. in zake de kwestie Hoffmann
volkomen accoord gaat.

7. Een schrijven van de afd. Utrecht, waarin de wenschelijkheid uitgesproken
wordt, dat, alvorens in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde ingezonden stukken
worden geplaatst, de Redactie zooveel mogelijk inzage daarvan verstrekt aan de
daarbij betrokken collega\'s en slechts plaatsing geschiedt met de eventueel daarop
ingekomen antwoorden.

De afdeeling zou het daarom zeer op prijs stellen als het H.B. aan de Redactie
zou willen verzoeken, in de toekomst bij det plaatsen van ingezonden stukken de
noodige voorzichtigheid te betrachten en niet tot plaatsing over te gaan, dan na
uitvoeringe inlichtingen te hebben ingewonnen.

8. Van de collega\'s J. Kirch te Uden en J. H. Wilmink te Klundert, leden van
het bestuur van de afd. Noord-Brabant, welk bestuur daarvoor door het H.B. aan-
zocht was, was de verklaring ingekomen, dat zij op 20 Februari 1936 hebben onder-
zocht de rekening en verantwoording van de Maatschappij voor Diergeneeskunde
en hare fondsen over 1935 en deze accoord bevonden hebben, zoodat zij voorstellen
den penningmeester onder dankzegging te dechargeeren. Hiertoe werd besloten.

9. Een schrijven van den penningmeester van de Redactie van het Jaarboekje,
in welk schrijven er op gewezen werd dat de exploitatie van het Jaarboekje 1936
sloot met een nadeelig saldo van ƒ47.94 in hoofdzaak ontstaan door de sterk ver-
minderde opbrengst van verkochte exemplaren. Gevraagd werd dit bedrag alsnog
LXIII 40

ter beschikking van de Redactie van het Jaarboekje te willen stellen. Hiertoe werd
besloten.

io. Van de afd. Overijssel was een schrijven ingekomen waarbij toezending van
de instructie voor de dierenartsen, die voor het melkcontrólebureau Twente te Delden
tuberculose-onderzoek zouden verrichten; in welke instructie niet voorkwam de
tot nu toe steeds voorkomende bepaling : „zooveel mogelijk wordt rekening gehouden
met de wenschelijkheid dat de bij de aangesloten veehouders practiseerende dieren-
artsen ook dit onderzoek verrichten". Doordat een collega geweigerd had de instruc-
tie zonder die bepaling te teekenen, werd hij door dat bureau van de tuberculose-
bestrijding uitgesloten.

De afdeeling verzocht nu aan het H.B. hierover een nader onderzoek te willen
instellen en zich zoo noodig hierover tot de betrokken instanties te wenden.

Na hieromtrent ingesteld onderzoek heeft het H.B. zich gewend tot de Nederl.
Veehouderijcentrale, door wie die instructie, zonder de bewuste bepaling, goedge-
keurd was, terwijl een afschrift van dat schrijven gezonden was aan den Inspecteur
P. J. \'t Hooft te den Haag.

De N.V.C. deelde hierop mede, dat zij zich te dezer zake had gewend tot het
Melkcontrólebureau Twente te Delden met het verzoek de door ons aangehaalde
zinsnede alsnog te willen opnemen in de instructie voor de dierenartsen.

In hoever aan dat verzoek zal worden voldaan, dient te worden afgewacht ; aan
den secretaris van de afdeeling is verzocht daarnaar een onderzoek in te stellen.

tl. Van de N.V. Handelmaatschappij Nedigepha was het verzoek ingekomen
om, met inachtneming van de tusschen die N.V. en onze Mij. overeengekomen
gedragslijn, toestemming te verkrijgen de nieuwe preparaten Derrophen en Osmaron-
Melkfett, als zijnde algemeene desinfectie-middelen, ter algemeene beschikking
te mogen stellen.

Nadat door den secretaris daarover nog nadere inlichtingen ingewonnen waren
bij Prof. Dr. A. Klarenbeek, die verklaarde dal daartegen geen overwegende be-
zwaren bestonden, werd deze toestemming verleend.

12. In verband met het door het H.B. samengestelde schrijven in bepaalde gevallen
te zenden bij een vacature van directeur van een slachthuis aan de leden van den
Raad dier gemeente, van welk voornemen de leden hebben kunnen kennis nemen
door de mededeeling hierover in het kort verslag van de vergadering van het H.B.
van 25 Januari j.1., opgenomen in het Tijdschrift van 15 Maart 1936, was door
collega M. den Hartoo te den Bosch via het bestuur van de afd. N.-Brabant een
schrijven ingezonden, waarin hij o.m. verzocht dat schrijven van het H.B. hetzij
in ons Tijdschrift, hetzij als bijlage er bij, ter kennis van de leden te willen brengen.

Nadat collega den Hartog door toezending van dat schrijven van den inhoud
ervan had kennis kunnen nemen, kwam een tweede schrijven in, waarin hij consta-
teerde, dat de Mij. zich met dat schrijven op een gevaarlijk standpunt gaat begeven,
omdat zij daardoor bij voorkomende gevallen een advies verstrekt, dat het ééne lid
voordeel het andere echter nadeel kan bezorgen. Hij verzocht daarom aan het
H,B. nog eens ernstig in overweging te willen nemen dat adviseerende schrijven voor
het vervolg geheel achterwege te laten.

Besloten werd het schrijven niet in te trekken, maar het slechts in zeer noodige
gevallen, ter beoordeeling van het D.B., te verzenden ; aan de leden zal van den
inhoud van dat schrijven worden kennis gegeven door het als circulaire aan hen te
doen toekomen.

13. Van de collega\'s A. de Boer te Noordwolde en J. H. de Boer te Steenwijk
was een schrijven ingekomen, waarin zij zich beklaagden over de wijze van uitvoering
van de vrije dierenartsenkeuze bij het Veefonds in de Maatschappij van Weldadigheid
te Frederiksoord.

Bij de daarop door den secretaris gevraagde inlichtingen aan den voorzitter van
dat fonds, werd dit door dezen ontkend. Een door een der leden van het H.B. inge-
steld onderzoek had tot resultaat dat bleek, dat die keuze, hoewel verricht, niet
uitgevoerd was op de wijze, zooals dat door ons zou worden gewild.

In een tweede schrijven van deze collega\'s werd tevens medegedeeld, dat ook het
tarief, dat bij dat fonds aan den dierenarts betaald wordt, niet overeenkomt met
de tarieven van de betrokken afdeeling ; hier zou betaald worden 80 cent per dier,
terwijl bovendien de dieren met een handelswaarde beneden de ƒ 100.—, gratis
behandeld zouden worden.

Hoewel het ingrijpen in deze reeds jaren lang bestaande toestanden niet zoo een-
voudig zal zijn, werd toch besloten dat de secretaris zich met het bestuur van dat
fonds in verbinding zal stellen om te trachten tot een goede regeling te komen.

14. Van den Centralen Raad waren ingekomen een tweetal uitspraken tegen
dierenartsen wegens overtreding van de bindende besluiten van de betrokken afdee-
lingen ; in de eene uitspraak werd een boete geëischt van ƒ 25.—, in de andere een
van f 1000.—. Aan het H.B. werd verzocht om, overeenkomstig art. 65 van het
Huishoudelijk Reglement aan deze uitspraken uitvoering te willen geven en de uit-
spraken, met vervanging van de personennamen door letters, ter kennis te brengen
van de leden door opname in het Tijdschrift.

Hiertoe werd besloten ; bij niet ontvangen van de boete binnen een bepaalden
tijd, zal tot gerechtelijke inning worden overgegaan.

Verder werd door den Centralen Raad verzocht in overweging te willen nemen
het instellen van een commissie van voorbereiding voor het vaststellen van een
„Code voor dierenartsen" met de bedoeling te trachten gedaan te krijgen, dat deze
Code door één der Hoogleeraren van de Faculteit der Veeartsenijkunde, in het
laatste studiejaar, wordt besproken. De C.R. verwacht daarvan een groote prae-
ventieve waarde voor verwikkelingen, die zich anders zoo licht, vooral in deze
moeilijke tijden met het groot aantal dierenartsen, voordoen.

Besloten werd tot het instellen van die commissie, waarvoor een drietal collega\'s
zullen worden gevraagd. Aan het H.B. lid Kroe6 werd verzocht deel te willen uit-
maken van die commissie en daarbij het voorzitterschap op zich te nemen, aan
welk verzoek door collega Kroes werd voldaan.

15. Van het Geologisch Mijnbouwkundig Genootschap te Delft was een circulaire
ontvangen, waarin werd medegedeeld dat het vorig jaar verschenen is een „inven-
taris van technische en natuurwetenschappelijke periodieken in Nederlandsche biblio-
theken, die van belang kunnen zijn voor mijningenieurs, geologen en paleontologen",
uitgegeven door het Genootschap. Toen gebleken is dat die inventaris zeer op prijs
werd gesteld, ontstond bij beoefenaren van zusterswetenchappen de wensch ook
voor hun gebied zulk een inventaris samen te stellen. Daarvoor roept het Genootschap
nu een vergadering bijeen van afgevaardigden van vereenigingen, waarvan de leden
geacht kunnen worden belang te hebben bij het tot stand komen van zoo\'n inven-
taris ; deze vergadering zou gehouden worden op 4 Juni a.s. in het Botanisch Labo-
ratorium te Leiden.

Het genootschap verzocht nu aan onze Mij. een afgevaardigde naar die vergadering
te willen zenden en hem te machtigen om, zoo besloten mocht worden tot het instellen
van een kleine commissie, die deze zaak nader zal onderzoeken, ook van de finan-
cieele zijde, namens de Mij. toestemming te kunnen geven zoo noodig in de geringe
kosten van die commissie te willen bijdragen.

Besloten werd tot het zenden van een afgevaardigde over te gaan en daarvoor
te verzoeken Dr. E. A. R. F. Baudet te Utrecht.

Mededeeling over het aannemen van een 5-tal nieuwe leden is reeds geschied
in het Tijdschrift van 15 Juni, blz. 686.

Bij de besprekingen, die daarop gehouden werden over het al of niet goedkeuren
van de reglementen van de N.V. Algemeen Dierenziekenfonds te den Haag, waren
tevens aanwezig de leden : Dr. C. J. Folmer en P. C. Eichholtz te Amsterdam
namens den Diergeneeskundigen Kring Amsterdam, J. M. Hoogland namens eenige
Haagsche dierenartsen en M. Slager namens den Kring Rotterdam van practi-
seerende dierenartsen.

Zooals uit het verslag van de H.B.vergadering van 25 Januari te lezen was, waren
de onderhandelingen tusschen de Mij. en dat ziekenfonds al ver gevorderd, terwijl

op die vergadering het H.B. het D.B. machtigde hierover verder af te handelen.
Na dien kwam er echter stilstand in de onderhandelingen. Eerst door enkele dieren-
artsen uit den Haag, daarna door den Diergeneeskundigen Kring Amsterdam en
door den Kring Rotterdam van practiseerende dierenartsen werden er bezwaren
naar voren gebracht.

De tot dat tijdstip voorgestelde voorwaarden waren de volgende : de contributie
voor de deelnemers zou bedragen 20 cent per week ; van dit jaarlijksche bedrag van
ƒ 10.40 zou 75% voor de dierenartsen zijn ; hiervan werden 65% op vaste tijden
uitbetaald, terwijl de overige 10% gereserveerd werden voor een z.g. operatiefonds,
waaruit zouden worden betaald de buiten de gewone werkzaamheden vallende
operaties, die voor de deelnemers kosteloos waren, en de consulten. Wat er van die
10% eventueel overbleef zou pondspondsgewijs onder de dierenartsen verdeeld
worden, zoodat de geheele 10% ter beschikking van de dierenartsen bleef.

Het bezoek dat bij de deelnemers in noodgevallen aan huis gebracht moest worden,
werd echter niet extra betaald ; wel was men verplicht bij aangevraagde bezoeken
des avonds en des nachts een auto ter beschikking van den dierenarts te stellen.
De voorgestelde weistandsgrens bedroeg ƒ 3000.—.

Aan de drie hierboven genoemde vereenigingen van dierenartsen werden de
voorgestelde reglementen voor dedeelnemers en voor de dierenartsen ter beoordeeling
gezonden.

De Kring Amsterdam berichtte hierop dat de leden principieel afwijzend staan
tegenover dat fonds omdat de hoofdleiding berust bij belanghebbende buitenstaanders
en omdat zij meenden dat de belangen der dierenartsen niet voldoende veilig gesteld
werden; op de details werd niet ingegaan.

De Haagsche dierenartsen berichtten, dat hun algemeene bezwaren waren :
bedreiging van de vrije, onafhankelijke positie van den dierenarts, ondermijning
van de particuliere praktijk, vertroebeling van de tot dusver bestaande gezonde
verhouding tusschen dierenarts en cliënt en het feit dat het initiatief berust bij eenige
volslagen outsiders, die geen ander oogmerk hebben dan winstbejag.

Als bijzondere bezwaren traden naar voren de weistandsgrens, die zij meenden
te moeten stellen op ƒ 2000.—, en het niet honoreeren van eventueel huisbezoek,
terwijl voor elk ingeschreven dier, onverschillig of er meer dan een van één eigenaar
waren, een jaarlijksch bedrag van ƒ7.50 verlangd werd.

De Kring Rotterdam bracht als bezwaren naar voren dat hij niet overtuigd was
van de behoefte aan zoo\'n fonds, dat een dergelijk door outsiders uit winstbejag
opgericht fonds niet op hun sympathie kon aanspraak maken en dat zij meenden
dat er omtrent de rechtspositie van de aangesloten dierenartsen absolute onzekerheid
bestaat. Toch wilden zij over deze bezwaren heenstappen, wanneer aan de door
hen gestelde eischen werd voldaan. Deze kwamen voor een groot gedeelte met die
van de Haagsche dierenartsen overeen, behalve dat zij, bij wijze van proef, geen
vergoeding verlangden voor huisbezoeken en zij zich tevreden stelden met een ver-
minderd tarief, wanneer twee of meer dieren van een zelfden eigenaar waren in-
geschreven.

Van het bestuur van het ziekenfonds was, nadat het in kennis gesteld was met de
verschillende wenschen van de dierenartsen, bericht ontvangen dat hel onmogelijk
op die voorwaarden kon ingaan, omdat niemand dergelijke financieele offers zal
brengen om lid van het fonds te worden, afgezien nog van het zekere verlies dat deze
voorwaarden voor de N.V. zou opleveren.

Nadat de op de vergadering aanwezige afgevaardigden hun verschillende bezwaren
nog nader toegelicht hadden en zij daarop vertrokken waren, besloot het H.B.,
vooral in verband met de principieele kwestie, nl. het opgericht worden van het
fonds door buitenstaanders, niet tot goedkeuring van de aangeboden reglementen
over te gaan.

Alvorens tot behandeling van het schrijven ingezonden door de Commissie in
zake het voorstel van de Groep : „kennis der menschelijke voedingsmiddelen van

dierlijken oorsprong" werd overgegaan, deed de secretaris de volgende mede-
deelingen :

a. Nadat het H.B. vernomen had, dat er door de Regeering een ontwerp van wet
to.t wijziging van de Vleeschkeuringswet ontworpen was en dat dat ontwerp aan
verschillende instanties o.a. slagers- en landbouworganisaties om advies was gezonden,
terwijl onze Mij. dat niet ontvangen had, heeft het D.B. zich, namens het H.B.
hierover gewend tot den Minister van Sociale Zaken en hem verzocht de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde alsnog in de gelegenheid te stellen ook haar oordeel
over dat ontwerp te kunnen uitbrengen.

De Maatschappij ontving daarop een exemplaar van dat ontwerp met de mede-
deeling dat eventueele opmerkingen vóór i Maart (dat was binnen 14 dagen)
werden tegemoet gezien. Tevens werd medegedeeld dat de kennisneming moest
beperkt blijven tot het bestuur van de Mij. of de door haar ingestelde commissie.
Op verzoek van den voorzitter heeft deze commissie het ontwerp in beschouwing
genomen en daarover haar advies aan den Minister uitgebracht vóór 1 Maart 1936.

b. Door de afd. N.Brabant was een schrijven ingezonden waarin er op gewezen
werd, dat nu wel het regeeringsontwerp tot wijziging van de Vleeschkeuringswet
ter beoordeeling was gegeven aan een commissie uit de Mij., maar dat er toch voor
de dierenartsen bij die herziening zulke groote belangen op het spel staan en er in
de verschillende keuringsdiensten zulke groote verschillen bestaan in de omstandig-
heden, waaronder de wet moet worden uitgevoerd, dat een kennisneming van dat
ontwerp door alle leden van de Mij. alleszins gewettigd is.

Zij verzocht dan ook aan het H.B. zich daarover te willen wenden tot den betrok-
ken Minister met het verzoek, zij het dan onder geheimhouding, het wetsontwerp
onder alle leden van de Mij. in bespreking te mogen brengen.

Op het daartoe gedaan verzoek ev. met de beperking dat alleen commissies uit
de afdeelingen er kennis van zouden nemen, berichtte de Minister, dat hij geen aan-
leiding vond aan dat verzoek te voldoen.

In het door bovengenoemde commissie ingezonden schrijven werd medegedeeld,
dat het de commissie uit verschillende ingekomen antwoorden gebleken was. dat er
op verschillende punten misverstand bestaat omtrent de juiste betcekenis van de
door de groep ingezonden voorstellen. Zij stelde dan ook het H.B. voor om in de
eerste week van Juli een bijeenkomst van de leden van de Mij. te beleggen, op welke
bijeenkomst zoowel door den heer J. J. Meier zijn Proeve van Wet als door Prof.
C. F. van Oijen het voorstel van de Groep nader kan worden toegelicht, waarna
gelegenheid tot debat kan worden gegeven. Besloten werd deze bijeenkomst te houden
op Zaterdag 4 Juli des morgens te 10.30, en daarop als sprekers uit te noodigen Prof.
C. F\', van Oijen en den Heer J. J. Meier.

Na daarop opmerkzaam gemaakt te zijn door een schrijven van een collega en
na daarover een nader onderzoek ingesteld te hebben, stelde het D.B. voor om aan de
Weduwe van een collega tijdelijk een maandelijksche toelage te verstrekken uit het
Ondersteuningsfonds. Het H.B. ging hiermede accoord en bepaalde het bedrag van
die toelage.

Reeds meermalen was in het D.B. besproken de wenschelijkheid of niet door
vrijwillige bijdragen de inkomsten van ons Ondersteuningsfonds, vooral nu er ook
uitgaven zijn, zouden kunnen worden vergroot. Door den secretaris was dit ook
reeds besproken in de vergadering bij enkele afdeelingen,-waarin men in het alge-
meen er veel voor voelde.

De H.B.leden konden zich volkomen met in deze in te stellen pogingen vereenigen ;
besloten werd dat door het D.B. daarvoor in het Tijdschrift een oproep zou worden
geplaatst met verzoek de bijdrage voor dit jaar te doen toekomen aan den penning-
meester der Mij. terwijl dan daarvan, onder vermelding van de beginletters, ver-
antwoording zal geschieden in het Tijdschrift.

Van de advocaten Mrs. Vos en Schrijver te Schoonhoven was een schrijven
ingekomen, waarin zij voorstelden over te gaan tot het oprichten van een incasso-
bureau van de Maatschappij voor Diergeneeskunde welk bureau uitsluitend zou

werken voor dierenartsen, leden der Mij. en waarbij als veterinair deskundige aan
dat bureau zou verbonden worden collega Mr. J. Slager te Schoonhoven.

Van de ontvangen bijdragen, die zouden bestaan uit ƒ 6.— per jaar van iederen
dierenarts, die van het bureau gebruik zou maken en 10% van de geïncasseerde
bedragen, zou een gedeelte afgedragen worden aan de Mij. en wel 25 % van de
geïnde abonnementsgelden en 20 % van het genoten provisiebedrag.

Mede in verband met het feit dat bij de door den secretaris in verschillende afdee-
lingen hierover gehouden besprekingen gebleken was dat er in het algemeen geen
behoefte gevoeld wordt aan de hulp van een algemeen werkend incasso-bureau,
zoodat bij oprichten ervan zich toch te weinig deelnemers zouden aanmelden,
besloot het H.B. niet op dat voorstel in te gaan.

Van de administratie-centrale voor medici en tandartsen was een schrijven inge-
komen, waarin gewezen werd op hun methode van werken, waarbij de vorderingen
door hen worden behandeld tegen betaling van 2% administratiekosten, terwijl geen
abonnementsgelden verschuldigd zijn. Hun werkmethode komt hierop neer, dat
na een bepaalden tijd de nog niet betaalde rekeningen bij hen worden ingediend en
zij dan voor de inning enz. zorg dragen. In het algemeen zou volgens hen deze
methode zeer goede resultaten opleveren.

In verband ook met de gehouden besprekingen in de afdeelingen werd besloten
aan de administratie-centrale te berichten, dat er geen aanleiding bestaat hierover
tot een centrale regeling te komen, wat echter niet uitsluit dat leden zich persoonlijk
met die centrale, die gevestigd is te Amsterdam-C, Amstelstraat 14—18, in ver-
binding kunnen stellen.

Het door het D.B. ingediende voorstel tot nemen van een bindend besluit in zake
de ziekenfondsen en de door den Centralen Raad ingediende voorstellen tot nemen
van een bindend besluit betreflende de vrije dierenartsenkeuze en de levering van
sera en entstoffen aan leeken, werden wel besproken, maar in verband met het
vergevorderde uur niet afgehandeld. Ditzelfde lot deelde ook het rapport van de
afd. Gelderland-Overijssel in zake de tarieven voor de tuberculose-bestrijding en
het schrijven van de afd. N.-Holland over hetzelfde onderwerp.

Na een korte bespreking in de rondvraag werd de vergadering om zes uur door
den voorzitter gesloten.

Verslag van de vergadering van de afd . Gelderland-Overijssel, gehouden
op Zaterdag 16 Mei j.1. in het I.andbouwhuis te Arnhem.

Aanwezig waren 44 leden ; na opening en voorlezing van de notulen werden
diverse ingekomen stukken afgehandeld.

Voor voorzitter van de Maatschappij werd candidaat gesteld Prof. Dr. H. Schor-
nagel, die aan de beurt van aftreden is.

De gewone tarieven, vastgesteld voor ziekenfondsen en abonnementen werden
voor de abonnementen verhoogd met 25% ; de tarieven voor bijzondere werkzaam-
heden werden onveranderd gelaten.

Besloten werd de bestaande bindende besluiten in zake de tuberculose-bestrijding
en het werkgebied wederom onveranderd aan het Hoofdbestuur ter goedkeuring
aan te bieden.

Hierna was het woord aan Dr. J. A. Bf.yf.rs, die zich bereid had verklaard in
deze ,,Klinische vragen" te beantwoorden.

Vele vragen werden gesteld en uitvoerig beantwoord, waarop meermalen een
uitgebreide gedachtenwisseling volgde. Het werd een buitengewoon interessante
middag en allen ging het ter harte toen de voorzitter van wege het vergevorderde
uur deze besprekingen moest doen beëindigen.

De voorzitter verwelkomde den algemeenen secretaris en bracht hulde aan
het lid Thijn voor het behalen van den doktorstitel als praktiseerend dierenarts.

Het betoog Hoffmann werd terzijde gelegd. Het rapport van de ter zake benoemde
commissie in Z.-Holland zal worden afgewacht.

Door Venema en van Bergen werden resp. rapporten uitgebracht omtrent de
zienswijze der vergadering bij de tuberculose-bestrijding, welke rapporten ter
kennis van het Hoofdbestuur zullen worden gebracht. In de bindende besluiten
onze afdeeling ten opzichte van de tuberculose-bestrijding werd geen verandering
gewenscht.

Naar aanleiding van de voorgestelde wijzigingen in de vleeschkeuringswet liet
Bruins een waarschuwende stem hooren voor het gevaar dat de praktiseerende
dierenarts-keurmeester zal worden uitgestooten. Een commissie (Bruins, Edens
en Oosting) zal naar aanleiding daarvan een rapport uitbrengen. Een 2e commissie
(te.n Hoopen, Anema, Reinders) zal onderzoeken hoe de houding der afgevaardigden
ter algemeene vergadering en het uitbrengen der stemmen op die vergadering, het
best kan worden geregeld.

Van de N.V. Brocades en Stheeman, die een filiaal te Groningen heeft geopend,
was een uitnoodiging aan het bestuur der afdeeling gericht, om gast der N.V. te
zijn aan een feestmaaltijd ter gelegenheid van die filiaal-opening gegeven. De
voorzitter en de beide secretarissen hebben aan die invitatie gevolg gegeven, terwijl
door de afdeeling een bloemstuk werd aangeboden.

Over de door het Hoofdbestuur in het T. v. D. medegedeelde concept-voorstellen
werd geen beslissing genomen in deze vergadering.

v. Bergen deed een interessante mededeeling over het voorkomen van uier-oedeem
bij een rund dat reeds voor 6 weken had afgekalfd en welk oedeem blijkbaar veroor-
zaakt werd door lagen stand van het achterstel, want na ophooging van den stand
verdween het oedeem om weer op te treden nadat de verhooging was weggenomen.

Ook over de praktische behandeling van prikkeldraadverwondingen bij koeien
(veelal aan den uier en de tepels) en paarden (dikwijls aan de beenen) gaf de inleider
zeer te waardeeren adviezen.

Interessant was ook de mededeeling van Bruins over miltvuur bij een 6-weeksch
kalf. Kroes.

De 50e Kringavond, door 16 leden en 3 introducé\'s bezocht, werd gehouden
28 Mei j.1.

Ter gelegenheid van dit Kringjubileum hield de voorzitter, Dr. Folmer, een
rede, waarin hij o.a. memoreerde wat de Kring op wetenschappelijk en maatschap-
pelijk gebied heeft verricht.

De voorzitter, die met collega Eichholtz afgevaardigd was naar de Hoofdbestuurs-
vergadering der Maatschappij voor Diergeneeskunde op 23 Mei j.1., ter mondelinge
toelichting der bezwaren van den Kring tegen de reglementen van het Algemeen
Dierenziekenfonds te Den Haag, bracht hierover verslag uit. Intusschen is van het
Hoofdbestuur bericht ontvangen, dat het besloten heeft de ingezonden reglementen
van genoemd fonds niet goed te keuren.

Besloten werd, dat indien een collega als lid tot den Kring wenscht toe te treden,
zijn naam als candidaat-lid op te agende van de eerstvolgende kringvergadering
zal worden geplaatst, terwijl in de daarop volgende bijeenkomst over al of niet toe-
lating zal worden gestemd. Verder, dat introductie in hel vervolg slechts zal worden
verleend na behandeling van het huishoudelijk gedeelte. Vastgesteld werd, dat het
lidmaatschap van den Kring automatisch eindigt op het tijdstip, dat het lid opge-
houden heeft lid van de Maatschappij voor Diergeneeskunde te zijn. Definitief

werd bepaald, dat de commissie tot beteugeling der wanbetaling, arbitrage zal
verleenen in geschillen tusschen cliënt en dierenarts.

Vervolgens hield collega Erdman Schmidt een bij dezen bijzonderen Kringavond
zeer passende voordracht over: „Zijn wij dierenartsen op den goeden weg?"

Spreker splitste zijn, deels in beeldspraak gehouden, voordracht in drie gedeelten
en besprak achtereenvolgens den wetenschappelijken-, den maatschappelijk-econo-
mischen- en den moreelen weg.

De wetenschappelijke weg : De Veterinaire wetenschap heeft in de laatste halve
eeuw een geweldige vlucht genomen, zoodat deze vrij goed geplaveid is. Aan hen,
die den wetenschappelijken weg zijn blijven bewandelen de taak om hen die daarvan
zijn afgedwaald, wederom op het rechte pad terug te brengen.

Ten opzichte van een paar punten zijn wij echter niet op den goeden weg. Stelling
moet genomen worden tegen het dikwijls overbodige gebruik van door de chemische
groot-industrie met veel reclame op de markt geworpen specialité\'s, die niet altijd
constant van samenstelling zijn, waarvan niet altijd de wetenschappelijke waarde
is te beoordeelen, die meestal veel te duur zijn en de beproefde, eenvoudige, oude,
goedkoope geneesmiddelen trachten te verdringen.

Wenschelijk zou zijn bij onze faculteit aan te dringen een cursus in geneesmiddel-
leer te organiseeren, ter bespreking van de meest gangbare specialité\'s, terwijl het
noodzakelijk is, een wijziging in de opleiding van de aanstaande dierenartsen te
brengen, opdat zij beter dan wij in staat zullen zijn, de therapeutische waarde van
een geneesmiddel te beoordeelen. Spreker dringt verder aan op het gebruik van sera
van de Rijksseruminrichting te Rotterdam in plaats van deze te betrekken van
buitenlandsche fabrieken.

Ook het populair wetenschappelijk geschrijf in verschillende couranten en tijd-
schriften, waarmee niemand gebaat is, moet worden tegengegaan. Bij het Hoofd-
bestuur van de Maatschappij voor Diergeneeskubde moet worden aangedrongen,
de collega\'s, die zich hiermede bezig houden, eenigermate aan banden te leggen.

De maatschappelijk-economische weg : Deze is nog lang niet zooals wij zouden
wenschen. Kwakzalvers, veeverloskundigen, sera- en geneesmiddelen-verkoopers
en allerlei andere leeken op ons gebied, trachten ons hier te verdringen. Als middelen
ter verbetering geeft spreker aan: het instellen van dierenziekenfondsen uitgaande
van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, een jaarlijks terugkeerend verzoek aan
onze regeering om den invoer van sera en geneesmiddelen uit het buitenland te
beperken en aflevering slechts toe te staan aan diegenen, die wettelijk bevoegd zijn
er mede te werken, en het paraat zijn en blijven op het gebied van vleesch-, gevogelte:
en vischkeuring.

Moreel zijn wij, aldus spreker, op een enkele uitzondering na, op den goeden weg.

Ondergeteekende is tot 6 Juli afwezig. Prof. Krediet heeft zich bereid verklaard
gedurende die dagen de zorg voor het bureau van plaatsvervanging op zich te
nemen, (adres : Frederik Hendrikstraat 82, UTRECHT, tel. 16034 (huis) en
14667 (Instituut).

Voor spoedgevallen is ook een lijst van beschikbare waarnemers aanwezig in het
Pathologisch Instituut, Biltstraat 166, telefoon 14491 (van 9—12 en 2—5).

Bij de inrichting van de veterinaire week is mij opgedragen de dames
iets te laten zien van onze gebouwen en werkplaatsen, opdat zij een
idee zouden krijgen over het veterinaire onderwijs en de methoden
waarmede de veeartsenijkunde vooruit wordt gebracht.

Toen is mij gebleken, dat van de vroegere toestanden zo weinig is
vastgelegd. Het is moeilijk photo\'s te vinden van het terrein, leslokalen,
laboratoria, klinieken en andere interessante onderdelen van de vroegere
Rijks Veeartsenijschool of zelfs Veeartsenijkundige Hogeschool. Ook
missen wij vele foto\'s van de studiejaren. Ten einde een zo goed mogelijk
overzicht van de vroegere toestanden en personen te kunnen krijgen
en voor later te bewaren wat er nu is en vroeger geweest is, verzoek
ik den lezers van dit tijdschrift mij tijdelijk in bruikleen photo\'s of ander
materiaal te willen afstaan, opdat ik er afdrukken en lantaarnplaatjes
van kan laten maken, die voor de geschiedenis van ons vak en ons
onderwijs van blijvende waarde zullen worden. Komen personen op
de afbeeldingen voor, dan wordt mededeling van bijzonderheden en
naam op grote prijs gesteld.

Bij voorbaat betuig ik allen, die aan mijn verzoek gehoor geven,
hartelijk dank. G. Krediet.

De vraag, of het in een vleeschwinkel voorhanden hebben van geslacht gevogelte
(b.v. in de koelkast, of in bewaring genomen van een klant) al dan niet strafbaar is,
nadert, aldus de ,,V en VI.handel" van 15 Mei j.1., haar oplossing. Te \'s Gravenhage
is nl. in den zomer van het vorige jaar een slager wegens dit feit ontslagen van rechts-
vervolging. Het O.M. ging van dat vonnis in hooger beroep; dezer dagen komt
de zaak voor de Haagsche rechtbank, zoodat een uitspraak in tweede instantie is te
wachten.

Naar aanleiding van dit bericht deelt hel bovengenoemd blad mede, dat het
zeer zeker van belang is eens na te gaan, welke standpunten men in deze kwestie
alzoo kan innemen. Het volgende is aan de daarop volgende beschouwing ontleend.

Zij, die van oordeel zijn, dat het aanwezig zijn van geslacht gevogelte in den
vleeschwinkel strafbaar is, gronden hun meening op het volgende voorschrift :
„Slechts vleesch en vleeschwaren, zoomede in luchtdicht gesloten voorwerpen ge-
conserveerde levensmiddelen, eieren en boter, in een verpakking, waarin zij aan
den verbruiker wordt afgeleverd, benevens voorwerpen en inrichtingen, verband
houdende met het bewaren en verkoopen van vleesch, mogen in de vleeschwinkels
aanwezig zijn (K.B. 10 Juli, 1926, St. 233, art. 4, letter C)." Voor de aanhangers
van dit standpunt is de kwestie dus zeer eenvoudig. Gevogelte is noch vleesch, noch
vleeschwaar in den zin van de VI.wet en mag dus niet aanwezig zijn.

Zij, die meenen, dat geslacht gevogelte ongestraft aanwezig mag zijn in vleesch-
winkels, redeneeren als volgt. Het K.B., dat het verbod behelst, is voorgeschreven
in art. 19 van de VI.wet, en daarin worden, ter wering van voor de volksgezondheid
schadelijke producten eischen gesteld, waaraan o.a. vleeschwinkels moeten voldoen.

Wanneer nu dat geslacht gevogelte niet schadelijk is voor de volksgezondheid,
kan het niet worden geweerd.

Doordat het K.B. uil dc vleeschwinkels ook producten weert, die niet schadelijk
zijn voor de volksgezondheid, is met dit K.B. veel verder gegaan dan de V\'l.wet
toeliet en is het ten deele onverbindend ; m.a.w. het geldt op die punten niet. Ook
uit de considerans der wet blijkt, dat het gaat om de wering van vleesch en vleesch-
waren, die voor de volksgezondheid schadelijk zijn. Wie het voorschrift, zooals
het boven is afgedrukt, zeer letterlijk opvat, zou meenen, dat zelfs de slager, zijn
personeel en de klanten niet in den winkel aanwezig mogen zijn.

Echter nog meer motieven worden aangevoerd. Art. 19 der VI.wet spreekt van
eischen, waaraan een aantal daarin opgesomde inrichtingen moeten voldoen ; en
nu bevat het geheele K.B. niet den eisch, dat geslacht gevogelte niet aanwezig mag
zijn. Genoemd art. 4 zegt, dat behalve de reeds gestelde eischen bovendien nog
voorschriften gelden. Eén dier voorschriften is dan het bovenaangehaalde art. 4 C.
Artikel 19 der wet echter heeft het heelemaal niet over voorschriften, zoodat het
K.B. die niet geven mocht.

Art. 38 der wet stelt dan ook strafbaar het hoofd of den bestuurder van een in-
richting, die niet voldoet aan de eischen, krachtens art. 19 der VI.wet gesteld. Over
voorschriften, steunende op art. ig, wordt niet gesproken.

Zoo komen dus de gevogelte verkoopende slagers tot de conclusie, dat zij dit
gerust mogen doen, omdat de volksgezondheid er niet door wordt geschaad en het
K.B. geen voorschriften mocht geven.

Tegenstanders van deze opvatting zeggen nu, dat „ziek" gevogelte schadelijk is
voor de volksgezondheid en het aanwezige vleesch ook schadelijk kan maken. H.i.
is er geen keuring op gevogelte en is er bovendien tusschen eischen en voorschriften
geen overwegend verschil. Hiertegen wordt dan weer aangevoerd, dat dan bij alle
poeliers de volksgezondheid in gevaar zou zijn. Ook valt geslacht gevogelte onder
het toezicht van den keuringsdienst voor waren en tusschen de termen „voorschrif-
ten" en „eischen", gebruikt in of krachlens de VI.wet, is een hemelsbreed verschil.

Dit is inderdaad zoo. Wie zich de moeite getroost alle plaatsen, waar de VI.wet,
dus niet het K.B., deze beide termen gebruikt na te lezen, zal dat zien. Gewezen
wordt o.a. op de art. 2 (2de lid), 5 (2de lid), 10 (ie lid), 18 (2de lid), ig, 21, 34,
35\' 37\' 38 (dit houdt voorschriften en eischen zeer streng gescheiden) en 47.

Wat de verdere gevolgen betreft van een eventueel ontslag van rechtsvervolging :
alle andere voorschriften van dit K.B. zullen dan grootendeels onverbindend worden,
zooals het geheele art. 3, w.o. bijvoorbeeld het verbod om varkens en andere slacht-
dieren tezamen in één ruimte te slachten, het niet zichtbaar mogen zijn van de
slachtingen vanaf den openbaren weg, het verzamelen van afval en het bestrooien
daarvan met kalk, enz.

Intusschen heeft de Haagsche rechtbank het vonnis van den kantonrechter, waarbij
een slager, wegens het hebben van gevogelte in zijn koelkast in den winkel, was
ontslagen van rechtsvervolging, vernietigd. Opnieuw rechtdoende werd verdachte
veroordeeld tot ƒ 1.— boete. Naar het bericht in de V. en VI. zal hooger beroep
worden aangeteekend.

Evenals elders ook in Alkmaar een groote daling van het aantal slachtingen
van varkens, n.1. van 6371 in ig34 tot 4868 in het verslagjaar. Zoowel de retributie,
krachtens het Crisis-Varkensbesluit, als de belasting op het gesmolten vet en de zeer
lage vetprijzen waren hieraan debet. Wel zag men een toename van het aantal
geslachte schapen ; deze woog echter niet op tegen de vermindering van het aantal
varkens.

Leverden de slachtingen voor de Veehouderij-Centrale, ongeveer 1500 stuks
jong vee, door den meer regelmatigen aanvoer van dit vee, geen moeilijkheden op,
het bleek in den loop van het jaar, dat de slagers vooral op Maandag wilden slachten.
Op dien dag vindt ongeveer 50% der wekelijksche slachtingen plaats.

Met den bouw van een nieuwe, grootere darmenwasscherij werd gewacht tot een
beslissing kon worden genomen inzake het destructievraagstuk, daar eventueel een
gedeelte van het voor de nieuwe darmwasscherij bestemde terrein moest worden
gereserveerd voor den eventueelen bouw van een vernietigingsinrichting.

Tuberculose werd vastgesteld bij 28,06% der runderen, 24,83% der pinken boven
i jaar, 0,38% der vette kalveren, 2,34% der graskalveren, 0,17% der nuchtere
kalveren en 7,78% der varkens ; levende vinnen bij 1 rund en 6 graskalveren ;
afgestorven exemplaren bij 6 runderen, 5 pinken en 8 graskalveren.

Bacteriologisch vleeschondcrzoek werd verricht bij ï66 slachtdieren ; in 22 ge-
vallen was het vleesch niet steriel. Gartnerbacillosis kwam voor bij 1 vetkalf en 11
nuchtere kalveren.

Het aantal controlebezoeken aan de gi slagerswinkels bedroeg 1354. De winst
bedioeg ruim ƒ 24.000 ; hiervan werden f 9.492,37 beschikbaar gesteld voor het
Bouw- en Vernieuwingsfonds en f 15.000 aan de gemeente uitgekeerd.

De gemeenteraad van Varik besloot tot een overeenkomst met Overschie voorde
destructie van afgekeurd vee en vleesch.

De raad van Rotterdam heeft het voorstel van B. en YV. tot geleidelijke verbetering
van het bestaande slachthuiscomplex, waarvan de kosten worden geraamd op
f 2.714.000, aangenomen. Binnen 5 a 6 jaren zal Rotterdam dus een gemoderniseerd
abattoir bezitten. de G.

De redactie ontving mededeeling van een te Enschede te houden tentoonstelling
,,\'t Volle Profijt", van 26 Augustus tot 2 September 1936. Voor de paarden zijn
aangewezen de dagen 26, 27 en 28 Augustus, voor de runderen 26 Augustus en 1
en 2 September en voor de varkens 26 en 27 Augustus.

De tentoonstelling wordt georganiseerd ter gelegenheid van het 40-jarig jubileum
van de Lonneker Coöperatieve Landbouwersbank en Handelsvereeniging G. A.
en van de Lonneker Coöperatieve Melkinrichting en Zuivelfabriek G.A. en ter
gelegenheid van de in gebruik-neming van de haven Enschede van het Twente—
Rijnkanaal, en wil, zooals de circulaire zegt, een beeld geven van wat Landbouw,
Veeteelt en Industrie, niet als bedrijfstakken afzonderlijk, doch gezamenlijk in
nauwe samenwerking, kunnen beteekenen als oerbron van de Nederlandsche Volks-
welvaart. Een groot aantal inzendingen en een groot bezoek wordt dan ook door het
Comité verwacht.

Tome IX, No. 1—2, 1936, bevat eenige portretten en fraaie afbeeldingen, in
verband met het 6e Congres te Leipzig. Verder zijn in dit, evenals zijn voorgangers
welverzorgde nummer, de gewone rubrieken, waaronder de „Voeding" verreweg
de meest uitgebreide (64 van de 152 bladzijden) ; verder de rubriek „Ziekten"
(45 bladz.), Fokken, Eieren enz. Vr.

Geslaagd voor het Doctoraal examen (ie gedeelte) Veeartsenijkunde: L. L. E.
Beuvery.

Idem voor het Doctoraal examen (2e gedeelte) Veeartsenijkunde : D. D. Bakker,
R. Schuurmans en J. A. Reichman.

Verhuisd : Th. S. Zwanenburg, van Utrecht naar Haarlem, Bosch en Hoven
straat 6; tel. 12418, gr. 254902.

Het totaal gemoderniseerde Turkije tracht zijn achterstand op veeartsenijkundig
gebied zooveel mogelijk in te halen met de hulp van Duitsche dierenartsen. Een
van deze Duitsche deskundigen, n.1. Koegel heeft een reis gemaakt door een
groot gedeelte van Aziatisch Turkije,van welke reis hij een overzicht geeft. Hij beschrijft
hierin achtereenvolgens de bevolking van het platteland, d.w.z. de Anatolischen
boer en den herder (zoowel schapen-, geiten- als koeienherders), de Anatolische
gebruiksdieren als paarden, schapen, geiten en runderen, de verschillende soorten
weiden, die men er aantreft (kunstweiden, natuurlijke weiden en bergweiden),
de manier waarop de weiden gebruikt worden en ten laatste den gezondheidstoestand
van den veestapel.

Aangaande het laatstgenoemde wordt vermeld, dat tuberculose en infectie met
den Bangschen bacil maar zelden voorkomen. Ook malleüs komt veel minder
voor dan men aanvankelijk dacht. Het aantal gevallen van miltvuur, mond- en
klauwzeer en schapenpokken is daarentegen wel groot. Verder heeft men er zeer
veel ziekten, veroorzaakt door parasieten (piroplasmose, leverbotten, echinococcen,
longwormen, maag- en darmwormen, schurftmyten, enz.).

De techniek der levensmiddelen-conserveering heeft de laatste jaren aanmerkelijke
vorderingen gemaakt. Het gaat hierbij in de eerste plaats om levensmiddelen, welke
aan snel bederf onderhevig zijn, als vleesch, visch, groente, vruchten, eieren, melk
en zuivelproducten. Blijkens een kort bericht in de N. R. Ct. becijfert Schwartz ¹)
dat in Duitschland, bij een jaarlijksch verbruik voor 14,3 milliard mark van aan
bederf onderhevige levensmiddelen, een verlies plaats heeft van 1,1 milliard. De vol-
gende methoden voor conserveering worden besproken : voor vleesch het bewaren
in een koelkast (vroeger bij een temperatuur van 2° tot 4⁰ C., met een relatieve
luchtvochtigheid van 75 tot 85%), thans bij een temp. van o° C. en een relatieve
vochtigheid van 90%, wat aanmerkelijk betere resultaten geeft dan de vroeger
gevolgde methode. Toch bedraagt het verlies voor vleesch nog altijd ruim J milliard
mark op een productie van 4,8 milliard mark. Ieder %, dat de techniek het conser-
veeren kan verbeteren, beteekent een winst van 50 millioen mark.

Bij visch zijn de verliezen uiteraard hooger dan bij vleesch. Bij dit product ligt
het zwaartepunt bij de bestudeering der microbiologische verhoudingen gedurende
het transport van vangstplaats naar markt.

Bij vruchten, appelen, blijkt de houdbaarheid verlengd te kunnen worden tot 39
weken door bewaren bij 5° C., onder inwerking van een beschuttend gas, dat 12%
koolzuur en 10% zuurstof bevat. de Graaf.

REDE, uitgesproken door Prof. Dr. J. ROOS, Voorzitter van
de Faculteit der Veeartsenijkunde der Rijks-Universiteit
te Utrecht, ter opening van de Veterinaire Week, op
Donderdag, 11 Juni 1936.

Als Voorzitter van de Faculteit der Veeartsenijkunde is mij het
voorrecht toebedeeld U hier welkom te mogen heeten.

Deze begroeting geldt allereerst U, mijnheer de Commissaris van
H.M. de Koningin. Uw belangstelling, waarvan Uw aanwezigheid
hier blijk geeft, waardeeren wij ten zeerste. Het spijt ons, dat het
Dagelijksch Bestuur der Gemeente Utrecht door ambtswerkzaam-
heden verhinderd is om aan onze uitnoodiging gevolg te geven.

Vervolgens heet ik welkom den Directeur-Generaal van de Volks-
gezondheid en den vertegenwoordiger van den Directeur van den
Landbouw, die op het laatste oogenblik zijn voornemen, om deze
opening persoonlijk bij te wonen, moest opgeven. Dat U ondanks
Uw vele ambtsbezigheden de opening van deze reünie der Neder-
landsche diergeneeskunde met Uw aanwezigheid hebt willen vereeren,
stellen wij zeer op prijs, evenals de aanwezigheid van den Hoofdin-
specteur bij het Staatstoezicht op dc Volksgezondheid, den Directeur
van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht, Prof. Dr. Berger en van den
Chef van den Militair Veterinairen Dienst, Luitenant-kolonel Dr.
Gallandat Huet. Het welkom, dat ik U beide toeroep heeft een
bijzonderen klank, doordat de faculteit met deze Veterinaire Week
mede beoogt het helpen tot stand brengen van een nog nauwer contact
tusschen de verschillende groepen in de Nederlandsche Diergenees-
kunde eenerzijds en dc faculteit anderszijds. Wil zulk een contact de
vruchten brengen, die er redelijkerwijs voor allen van mogen worden
verwacht, dan is de medewerking daaraan van dc diensten, die onder
Uw beider rechtstreeksche leiding functionneeren wel onontbeerlijk.

Het verheugt mij, het College van Curatoren te mogen begroeten.
Het feit, dat Uw vele arbeid, zeker in dezen tijd van voorbereiding
tot de aanstaande herdenkingsfeesten, U niet heeft kunnen weerhouden
om onze uitnoodiging aan te nemen, getuigt opnieuw van Uw ruimen
blik en Uw medeleven met alle gebeurtenissen, die de Universiteit
betreffen of raken. Nadat het plan tot het organiseeren van deze Vete-

De Directeur-Generaal van den Landbouw, Ir. Roebroeck, die genoodzaakt
was zich bij de Opening te doen vertegenwoordigen, heeft Vrijdagmiddag van zijn
belangstelling doen blijken, door een deel van het programma te volgen, begeleid
door Prof. v. d. Plank. Te 2 uur was hij in het Pathologisch Instituut door de
Faculteit ontvangen.

rinaire Week aan Uwen Secretaris was voorgelegd, hebt gij onmid-
dellijk de beteekenis ervan ingezien en wij ontvingen alle medewerking,
die wij vroegen. Mede is het daaraan te danken, dat de zaal waar wij
vertoeven haar luister aan deze Opening verleenen kan. Namens de
faculteit zeg ik Uw College en Uwen Secretaris hartelijk dank voor
dit alles.

Mijnheer de Rector Magnificus en mijnheer de Secretaris van den
Senaat der Utrechtsche Universiteit, voor Uw beider aanwezigheid
bij deze opening zeg ik U hartelijk dank.

Om te geraken tot het welslagen van het plan, dat de Faculteit had
opgesteld, was onontbeerlijk de medewerking van de Maatschappij
voor Diergeneeskunde. Wanneer dit plan niet mocht geslaagd zijn,
zou het zeker niet te wijten zijn geweest aan haar medewerking. Van
stonde af aan heeft Uw Hoofdbestuur instemming en steun gegeven.
Van harte heet ik het Dagelijksch Bestuur welkom. Ook in de voor-
bereidingen heeft de Maatschappij een werkzaam aandeel genomen
door Prof. Klarenbeek tot haar vertegenwoordiger aan te wijzen
in de Commissie van Voorbereiding. De kolommen van haar tijd-
schrift heeft zij ter beschikking gesteld, ten einde de Nederlandsche
dierenartsen te bereiken, kortom, de Maatschappij voor Diergenees-
kunde heeft deze zaak gediend als ware het haar eigen zaak. En juist
dit laatste is het, dat wij zoozeer waardeeren. Gaarne betuigen wij

Uw Hoofdbestuur, zoomede aan de Redactie van het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde, onzen oprechten dank.

Een woord van welkom richt ik vervo\'gens tot Dr. Lourens, den
Directeur van de Rijks-seruminrichting en Dr. Frenkel, den Directeur
van het Veterinair Onderzoekingsinstituut, die beide aan het hoofd
staan van een instelling, die ten nauwste met het denken en werken
der Nederlandsche diergeneeskunde samenhangt.

Ook U, mijnheer de Directeur van het Centraal-laboratorium voor
de Volksgezondheid begroet ik hier gaarne. Het instituut, dat aan
Uw zorgen is toevertrouwd, neemt weliswaar een andere plaats in
als de beide zooeven genoemde, maar demonstreert des te duidelijker
den samenhang tusschen de Diergeneeskunde en de Volksgezondheid,
en het profijt, dat de laatste trekken kan uit een goede samenwerking
met de eerste.

Ten slotte heet ik welkom de vertegenwoordigers der toekomst, de
studenten en U allen, dames en heeren, die hier gekomen zijt tot
bijwoning van de Veterinaire Week.

Toen eenige maanden geleden in de Faculteit het plan werd opgesteld
om een Veterinaire Week te organiseeren en aan het Dagelijksch
Bestuur verzocht werd, een Commissie van Voorbereiding te vormen,
werden onmiddellijk de heeren Dr. Baudet en Ten Thije bereid
gevonden, in deze Commissie zitting te nemen, en daardoor aan
de voorbereidingen mede te arbeiden. Hun beiden breng ik hier
gaarne den dank, die hun toekomt. Al dadelijk stiet de Commissie op
een moeilijkheid van zeer eigen, schoon in deze wereld niet geheel
onbekend, karakter. De faculteit beschikt over goed geoutilleerde
laboratoria en klinieken, over meer dan voldoende materiaal om aan
een programma voor een congres als dit een degelijken inhoud te geven,
verder over een groote dosis goeden wil, maar die merkwaardige tus-
schenstof, die onontbeerlijk is om den prikkel over te brengen op den
effector, die substantie, dikwijls noodig voor het omzetten van den wil
in de daad, ontbrak ten eenen male. Een faculteit is arm, broodarm,
arm per definitie !

En hoezeer wij er ook zeker van waren, dat de hang naar kennis
bij de Nederlandsche dierenartsen schier onverzadigbaar is, overtuigd
als zij er alle van zijn, dat hun ideeel en materieel slagen in het leven
voor een goed deel bepaald wordt door hun wetenschappelijke uit-
rusting, bleven wij toch niet blind voor de bekoring, die zou kunnen
uitgaan van een vriendelijkheid en een verpoozing, die den deelnemers
zou kunnen worden aangeboden. Aan de instanties, die ons den weg
daartoe openstelden, breng ik hier graag een woord van dank. Zij
kunnen zich ervan overtuigd houden, dat het slagen, waaraan ik niet
twijfel, mede aan dezen steun te danken is.

Een ander groot vraagstuk, waarvoor de commissie zich geplaatst
zag, was er eveneens een van maatschappelijken aard : het vraagstuk

der dames. Het stond voor haar wel van te voren vast, dat ook in het
welslagen van deze gebeurtenis de vrouw een groote rol zou spelen.
Zou zij haar man gebonden houden aan zijn haardstede of zou het de
Commissie gelukken deze centra van aantrekking naar Utrecht te
verplaatsen ? Bovendien : de aanwezigheid van de dames op zichzelf
zou reeds het succes van deze dagen verhoogen.

Edoch ! De ontvangst van zoovele dames zou ons onoverkomelijke
moeilijkheden hebben opgeleverd, indien niet een Comité van Dames
uitkomst had gebracht. Dit Comité is erin geslaagd, een zeer aantrek-
kelijk afzonderlijk programma samen te stellen voor de dames-bezoekers,
voor zoover dit niet voor de dames en heeren gemeenschappelijk kan
zijn. Aan het Dames-Comité, inzonderheid aan zijn Voorzitster, Mevr.
Sjollema, betuig ik gaarne den dank van de Faculteit.

Velen Uwer zullen zich ongetwijfeld hebben afgevraagd, of het
houden van een Veterinaire Week, voor het eerst juist in dit jaar, op
dit oogenblik, aan den vooravond van de herdenking van een Eeuw-
feest der Universiteit, met de heerschende feeststemming samenhangt.
Ik moet die vraag ontkennend beantwoorden, al geef ik toe, dat de
faculteit nog weinig de psycho-analyse toepast. Maar zeker is, dat
verschillende andere motieven wel overwogen zijn bij het nemen van
het besluit.

De wensch om na het beëindigen van de studie het contact met de
Universiteit te doen voortbestaan, heeft in de diergeneeskunde reeds
sedert jaren geleid tot post-Universitair onderwijs, in verschillenden
vorm. De soms centraal, soms in verschillende gedeelten van ons land
georganiseerde leergangen hebben zich in een zeer voldoende en
geregeld toenemende belangstelling kunnen verheugen. Echter kunnen
deze telkens slechts met een bepaald en betrekkelijk klein gedeelte
van de veeartsenijkundige wetenschappen zich bezig houden, waardoor
zij een telken jare wisselende groep belangstellenden trekken. Door
hun cursorisch karakter, ook wanneer zij centraal gegeven worden,
laten zij den deelnemers tijd noch gelegenheid om zich vrij te bewegen
in de clinieken en laboratoria van de faculteit. Dit laatste is een van
de doelstellingen van deze Veterinaire Week.

Daarnaast heeft de specialiseering in de diergeneeskunde ■evenals
elders groepeering ten gevolge gehad. W\'ij vinden naast degenen, die
de vrije practijk uitoefenen laboratorium-werkers, bacteriologen,
hygiënisten, melkhygiënisten en vleeschhygiënisten, directeuren van
abattoirs, inspecteurs van de volksgezondheid, militaire paarden-
artsen, welker onderlinge aaneensluiting en samenwerking dient te
worden toegejuicht, maar welker belangstelling voor eigen vraag-
stukken tegelijk een scheiding beteekent van dat, hetgeen andere groepen
bezig houdt. Waar nu zou een gezonder en natuurlijker punt van
treffen mogelijk zijn dan in de alma mater, waaruit zij alle zijn voort-
gekomen en waar nog steeds gepoogd wordt, nieuwe sappen aan te
voeren voor den gemeenschappelijken stam, die hen allen draagt.

Het spreekt wel vanzelf, dat bovenal de faculteit nog een ander
doel voor oogen had. Van den vooruitgang op verschillende gebieden
van de diergeneeskundige wetenschappen, propaedeutische, clinische,
hygiënische in den meest algemeenen zin kan den beoefenaars, op de
verschillende gebieden werkzaam, geen beter beeld worden gegeven
dan door een congres als dit, een reünie, waar door demonstratie en
woord de bezoekei rechtstreeks in aanraking gebracht wordt met het
werk, dat in de verschillende instituten wordt verricht. Maar daarnaast
mag een nuttig effect in tegenovergestelde richting worden verwacht.
De moeilijkheden die het maatschappelijke leven, het uitoefenen van
de uiteenloopende ambten en betrekkingen, met zich brengt, kunnen
de faculteit niet onberoerd laten, daar deze mede tot taak heeft het
voorbereiden tot de beklceding daarvan. M.a.w. de wijze, waarop
uitoefening geschiedt en de toestand, waarin de toegepaste diergenees-
kunde en haar beoefenaren verkeeren gaat ook de faculteit ter harte.

Niet alleen omdat de. H.O.-wet haar deze maatschappelijke taak
oplegt, maar ook uit welbegrepen eigenbelang. De ontwikkeling van
de veeartsenijkunde heeft steeds het beeld vertoond van een kringloop :
verbetering van de opleiding vermeerdert de diensten, die de abitu-
riënten aan de gemeenschap bewijzen kunnen. Maar omgekeerd wordt
de toekomst van het onderwijs en van het wetenschappelijk werk mede
bepaald door deze diensten en door cle positie, die de veeartsenijkunde
in al haar takken van uitoefening, en haar beoefenaren in de gemeen-
schap innemen.

De 20ste eeuw heeft ten deze ingrijpende veranderingen gebracht.
Tot omstreeks 1910, misschien nog iets later zelfs, riep de jonge abi-
turiënt de hulp van zijn docenten in, ten einde hem de keuze te verge-
makkelijken tusschen het groote aantal wegen, die hem naar een ver-
zekerde toekomst konden leiden. Zou dit de vrije veeartsenijkundige
practijk of de ambtenaarloopbaan, het militaire paardcnartsschap
of het laboratorium zijn ? En in ons land of in zijn koloniën ? En zoo
de groote aantrekkingskracht van de vrije practijk het pleit won, in
hoeverre verdiende de stad, in hoeverre het dorp of het platteland de
voorkeur? De paarden-, de runder- en de kleine-dierenpractijk, zij
alle hadden haar bekoring en de keuze werd bepaald door de geschikt-
heid en de aspiraties van den jongen dierenarts.

De 2e helft der 19de eeuw had nieuwe gebieden voor de diergenees-
kunde ontsloten, nieuwe diensten op hygiënisch en op militair gebied
in het leven zien komen, welker groei op duidelijke wijze wordt be-
schreven in het zoo juist verschenen werk van Prof. Leclainche,
Histoire de la médecine Vétérinaire.¹) De laatste 20 jaren van de vorige
eeuw vormen, aldus Leclainche, de schitterendste periode in de geschie-
denis der veeartsenijkunde. Dc scholen en faculteiten beschikten over
eminente krachten, welke met die op elk ander gebied konden wedijveren.

Met Pasteur en Koch was de nieuwe wetenschap der bacteriologie
geboren, beide meesters pasten hun wetenschap toe op de diergenees-
kunde, onder hun leerlingen bevonden zich veterinairen die ervoor
zorgden, dat de veeartsenijkunde het eerst van de toepassing hunner
methoden profiteerde. Schütz, de leerling van Koch, Nocard, de
leerling van Pasteur brachten nieuwe kennis op het gebied der besmet-
telijke ziekten en haar bestrijding. De hygiënische controle van het
vleesch en andere voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong kreeg
een vaste basis en ging een nieuw domein voor toepassing vormen.
De beteekenis van de militaire paardenartsen als bestrijders, meer nog
als voorkomers van besmettelijke ziekten werd door de militaire auto-
riteiten ingezien, en met hun diensten steeg hun aanzien : in ver-
schillende landen kreeg hun chef den generaalsrang.

Algemeen wordt de bestrijding van besmettelijke dierziekten als
noodzakelijk ingezien en mogelijk geacht, op grond van de nieuwe resul-
taten en inzichten.

De groote steden hebben haar transportbedrijven, die bij de ontwik-
keling van industrie, handel en verkeer bloeien ; zij hebben haar
equipages en haar ruiters, en de kleine-huisdierenpractijk heeft zich
ontwikkeld. In de omgeving der steden vinden wij melkvee opgehoopt
in groote hoeveelheid, ten platte lande bloeit de veeteelt en brengt de
intensiveering van den landbouw welvaart ; er vestigen zich vele
dierenartsen, die de empirie, welke een natuurlijken dood gaat sterven,
zullen vervangen.

De 20ste eeuw, hoe voorspoedig nog begonnen, brengt groote
verandering. Reeds spoedig komt de explosie-motor, die een deel van
de paardentractie zal vervangen en het uitbreken van den wereld-
oorlog brengt een industrieele ontwikkeling eenerzijds, een economisch
verval anderzijds, waardoor de veeartsenijkunde een periode van wel-
vaart ziet afgebroken, althans onderbroken.

Dames en Heeren, het verleden en het heden bepalen de toekomst.
Wie trachten wil zich een voorstelling te maken van hetgeen de naaste
toekomst aan de diergeneeskunde en haar beoefenaren brengen zal,
doet dus goed naast het verleden de werkelijkheid van het oogenblik
te overzien. Waarom zouden de weeklachten, die in 1936 even univer-
seel zijn als de aether, die geen grenzen kent, halt houden waar de
uitoefening van de diergeneeskunde begint ? Goede statistische gegevens
worden ons verstrekt door „het Rapport van de Commissie ter bestu-
deering van de toenemende bevolking van Universiteiten en Hooge-
scholen, en de werkgelegenheid voor academisch gevormden", het z.g.
rapport Limburg. In Deel II hiervan ¹), dit jaar verschenen, worden
de beroepsuitoefening en de toekomstmogelijkheden van de dieren-
artsen besproken en het moet gezegd, dat de gegevens in dit deel

\') Beroepsuitoefening en toekomstmogelijkheden van medici, tandartsen, apothe-
kers en veeartsen. Deel II. J. B. Wolters, Groningen, 1936.

neergelegd een voorloopig weinig rooskleurig beeld voor den geest
roepen. Niet, dat het aantal dierenartsen zoo onrustbarend is toege-
nomen, een klacht die bij andere studierichtingen boven alles uit
klinkt. Gedurende de 10 jaren van 1925—1934 nam het aantal prac-
tiseerende dierenartsen slechts toe van 468 tot 499, dus met ongeveer
6 %. Volgen wij de door de Commissie gemaakte indeeling in dieren-
artsen, die uitsluitend de particuliere practijk uitoefenen en in een groep,
die daarnevens in dienst van de gemeente werkzaamheden verrichtte,
dan blijkt een meer dan evenredige toeneming in de eerste groep. Hier
liep het aantal op van 184 tot 251, dus met 37 %, terwijl de groep
half-ambtenaren zelfs met 13 % afnam. Men besluite hieruit echter
niet tot een groot absorptievermogen van de particuliere practijk.
De toestand van een vrij beroep, waarin elkeen zich vrijelijk vestigen
kan, wordt niet weergegeven door het aantal gevestigden, maar door de
bestaansmogelijkheid die de vestiging biedt. Wat hieromtrent mede-
gedeeld wordt, verdient ten volle de aandacht. Een enquête naar de
inkomens bracht aan het licht, dat 70 % van degenen, die tot deze
enquête hun medewerking verleenden, een inkomen uit hoofde van
de particuliere practijk genoten van f 3000.— of minder.

Nu moet men voor een juist begrip enkele omstandigheden in het
oog vatten. In de eerste plaats vallen onder dit percentage ook degenen,
die nog niet langer dan twee jaar gevestigd waren, en voor hen zou de
verwachting van een inkomen boven deze grens onredelijk zijn. In
verhouding tot de rest is echter hun aantal klein en schakelt men hen uit,
dan wordt bovengenoemd percentage met niet meer dan 18 % verlaagd.
In de tweede plaats loopt deze statistiek niet over alle pratiseerende
dierenartsen, want meer dan de helft, 59 %, beantwoordde de gestelde
vragen niet. Men mag met eenigen grond onderstellen, dat juist onder
de zwijgers gunstiger resultaten zouden zijn gevonden. Voor de waarde
der gegevens is dit zwijgen zeker te betreuren, maar uit de verzamelde
gegevens is reeds veel te leeren. Gaat men van de onderstelling uit,
dat alle zwijgers een inkomen genoten boven de f 3000.—, een onder-
stelling, die ongetwijfeld al te optimistisch is, en laat men de juniores,
die niet langer dan twee jaar gevestigd waren buiten de berekening,
dan blijkt het percentage van degenen, die uit hun praticuliere practijk
een inkomen genoten van ƒ3000.— of minder toch nog 19 %. D.w.z.
minstens 1 ƒ5 van hen, die 3 jaar en langer zijn gevestigd genieten uit
hun particuliere practijk een inkomen dat onvoldoende is, om een gezin
in stand te houden.

Gelukkig maken de emolumenten, voortvloeiende uit de vleesch-
keuring, wat goed. Het rapport zegt : „veel goed." Daardoor wordt
het percentage dergenen die een totaalinkomen genieten van J3000.—
of minder aanmerkelijk verlaagd, en passen wij weder onze zeer opti-
mistische berekening toe voor alle dierenartsen, daarbij uitgaande
van de cijfers, uit de enquête verkregen, dan bedraagt dit percentage
toch nog meer dan 10 %. l)it cijfer, dat wij berekenden uit de in

genoemd rapport neergelegde gegevens, vinden wij verbluffend. Het
komt bovendien merkwaardig juist overeen met de inlichtingen, in
1934 aan de Maatschappij voor Diergeneeskunde verstrekt door een
tiental inspecteurs van den Veeartsenijkundigen Dienst. Volgens hun
opgave zijn er 43 veeartsen, die een zoodanig klein inkomen hebben,
aldus lezen wij in het rapport, dat zij niet overeenkomstig hun stand
en opleiding kunnen leven, terwijl een tiental dit slechts met de grootste
moeite zal kunnen doen. Dit 53-tal van de 499 (in 1934) met particuliere
practijk gevestigde dierenartsen levert inderdaad het percentage, dat
met de zooeven berekende 10 % voldoende overeenkomt.

De door het rapport blootgelegde toestand is inderdaad verre van
rooskleurig. Dat de Commissie zich afvraagt, of er enkele uitbreidings-
mogelijkheden vcor het terrein van den dierenarts bestaan, en zoo ja,
welke, verdient waardeering. Maar deze meditatie, waarvan zij zelf
in haar samenvatting zegt, dat daarbij onderstellingen zijn verwerkt,
wier verwezenlijking op zijn minst twijfelachtig is, kan den bestaanden
toestand niet veranderen. Deze is en blijft ongunstig. Mogelijk had
deze status in het rapport, dat overigens allen lof verdient door zijn
degelijkheid en de statistische verwerking van de vergaarde gegevens,
iets scherper naar voren kunnen komen, mede bij overweging van het
volgende. In de beschouwing, die ik U gaf aan de hand van het rapport,
werd als grens aangenomen het inkomen van f 3000.—. Laat men
degenen, die minder dan drie jaren gevestigd zijn buiten beschouwing,
dan ligt deze grens zonder twijfel aan den lagen kant. Bij een inkomen
van f 3000.— of iets meer wordt het naar mijn oordeel den practi-
seerenden dierenarts onmogelijk, aan billijke eischcn die zijn stand hem
stelt te voldoen, zijn kinderen een behoorlijke opleiding te geven en zich
te verzekeren voor den ouden dag en een wcduwenpensioen. Wordt
de grens op een meer redelijk niveau gebracht, dan komt te klemmender
de zorg voor den bestaanden toestand naar voren.

Voor een deel is de hier geschilderde toestand een onvermijdelijk
gevolg van de veranderingen, die allerwegen in de maatschappij
hebben plaats gegrepen en nog voortgang hebben. Door de daling
van de waarde der dieren, de beperking van den veestapel, den dalenden
welstand van de landbouw- en veeteelt beoefenende bevolking en ook
van de bevolking der groote steden is de individueele behandeling van
het zieke dier, ik zou willen zeggen : het mooiste en prettigste deel van
de diergeneeskundige practijk, teruggedrongen van de plaats, die zij
innam. Wel is daarnevens in de laatste 20 jaren de zorg voor massa-
ziekten, infectieziekten en parasitaire ziekten, haar bestrijding en haar
prophylaxis en de voedingshygiëne voor de dieren, tot meerdere ont-
wikkeling gekomen, maar de compensatie, die hierdoor geboden wordt,
is maar een gedeeltelijke.

Hiertegenover kan worden vastgesteld, dat de taak van den veterinair
als hygiënist voor den mensch zich allerwegen uitbreidt, zij het ook,
dat ten gevolge van den algemeenen toestand momenteel niet overal

voldoende profijt wordt getrokken van zijn diensten. Met name de vleesch-
en de melkhygiëne en de warenkeuring biedt aan een steeds grooter wor-
dend aantal veterinairen een werkkring. Op i Januari 1935 waren van
727 in Nederland werkende dierenartsen beneden den leeftijd van 70 de
jaar ongeveer 375, dus ruim de helft, in de vleeschhygiëne werkzaam,
terwijl ongeveer 1/3 hiervan geen nevenwerkzaamheden verrichtte.

De invoering van de motortractie heeft aan de diergeneeskundige
practijk een werkkring ontrukt, wat alleen op waarde kan worden
geschat door degenen, die deze practijk van dichtbij kennen. Men zou
echter dit verlies als gezond, als zijnde voorgeschreven door een maat-
schappelijke ontwikkeling in opgaande richting, kunnen aanvaarden,
indien niet dikwijls de vraag gewettigd scheen, of de economie van een
bedrijf wel de vervanging van het paard door den motor voorschreef.
Of niet al te vaak mode, of mogelijk een kuddegeest, in deze een belang-
rijk woord meesprak. Van tijd tot tijd treft men in de literatuur bere-
keningen aan, die gegrond wantrouwen tegen het economisch inzicht
van openbare en particuliere bedrijfsleiders wekken. Een enkel voor-
beeld moge dit toelichten. Een Engelsch tijdschrift van einde 1935 ¹)
geeft een opgave van de vervoerkosten bij een groote Londensche
transportfirma, die in haar bedrijf paarden- naast motortractie toepaste.
Bij een dagelijks af te leggen route van 20 mijlen (32 km) bleken bij
licht werk de transportkosten per uur voor motortractie 30 % hooger
uit te vallen dan bij gebruik van paarden, terwijl bij zwaar werk het
verschil meer dan 40 %, wederom in het voordeel van de paarden
beliep. Bij een tweede firma werd een overeenkomstig resultaat ver-
kregen ; bij licht en zwaar transport gedurende 8 uren van den dag
bij 313 werkdagen per jaar bleken de kosten van de paarden tractie
resp. 26 % en 13 % beneden die voor motortractie te blijven.

Dat nog grootere verschillen gevonden werden, wanneer het niet
transport over vrij grooten afstand, maar besteldiensten betrof, waarbij
telkens halt gehouden moest worden, bevreemdt ons niet. Een sprekend
voorbeeld leverde een enquête, ingesteld bij een coöperatief winkel-
concern buiten Londen. Het concern beschikte over 400 paaiden en
80 motorwagens voor het afleveren van levensmiddelen. Bij 48 werk-
uren per week bleek een met één paard bespannen voertuig 40 % lager
kosten met zich te brengen dan een lichte motorwagen, die denzelfden
arbeid verrichtte. De vergelijking tusschen een zwaarder motorrijtuig
en een met 2 paarden bespannen voertuig viel wederom in het voordeel
uit van de laatste, waarbij het kostenverschil nog grooter bleek.

Uit een onderzoek, loopende over 14 gemeentebesturen en 14 zaken-
firma\'s, werkzaam deels in- deels buiten Londen, bleek de exploitatie
van paardentractie aanmerkelijk goedkooper te zijn dan die van
motoren, wanneer de straal van actie niet boven de 8 mijlen, dus
12 è km, uitkwam. Daar sommige transportmotoren gedurende bijna

drie kwart van den tijd dat de motor draait zich niet voortbewogen,
behoeft een dure exploitatie hier niet al te zeer te verwonderen.

Zou de ontboezeming van expediteurs in een middelgroote Hol-
landsche stad, die hun paardentractie geleidelijk vervingen door
motoren, dat de motoren hen arm gemaakt hadden, inderdaad een
kern van waarheid bevatten ? Het publiek wil nu eenmaal auto\'s, aldus
de redeneering, wij rijden harder, maar wij komen er niet door vooruit.

Het zou wellicht de moeite loonen, een nader onderzoek te doen
instellen naar de exploitatiekosten van gemeentelijke bedrijven als
straatreinigingsdiensten, wier auto\'s huis aan huis stoppen of met
minimale snelheid blijven doorrijden. Een vergelijking met de kosten
bij gedeeltelijke handhaving van de paardentrekkracht zou mogelijk
verrassende resultaten kunnen brengen.

Daarbij komt, dat het predicaat Hollandsch fabrikaat wel door
onze paarden maar niet door onze autowagens kan worden gevoerd.
De enquête zou voor den gebruiker, maar ook voor de paardenfokkerij,
mogelijk zelfs voor den belastingbetaler vruchten kunnen afwerpen.
Daarnaast verlieze men niet uit het oog, dat in den teruggang van de
paardenfokkerij een groot algemeen gevaar schuilt. Wie te zorgen
hebben voor een goede remonteering van het Nederlandsche leger
bij mobilisatie zullen ervaren, dat het steeds moeilijker wordt, het
onmisbare aantal bruikbare trekdieren en rijpaarden bijeen te brengen.
Reeds deze eisch op zich zelf houdt een ernstige waarschuwing in.
Want hoezeer het ook het streven in de moderne legerleiding moge zijn
om paardentractie waar mogelijk te vervangen door motortractie,
een zeker aantal paarden, volgens militaire deskundigen zelfs een zeer
groot aantal paarden, zal in de toekomst onontbeerlijk zijn.

Mogelijk verdient dit vraagstuk de belangstelling van de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Wat mag nu in de toekomst voor de diergeneeskunde worden
verwacht ? Een voorspelling in deze zou voor een deel samenvallen
met de voorspelling van de algemeene maatschappelijke ontwikkeling,
en deze zult gij niet van mij verlangen. Maar wel zijn er eenige zakelijke
gegevens, die een blik in de allernaaste toekomst mogelijk maken.
Allereerst de verheugende omstandigheid, dat in de eerstkomende
jaren het jaarlijks afstudeerende aantal dierenartsen de vraag tengevolge
van afvloeiing en vervanging door jonge krachten niet noemenswaard
zal te boven gaan. Maar er is op dit oogenblik een surplus, dat in het
rapport-limburg wordt berekend op 15 en dat goeddeels ten laste
komt van de particuliere practijkuitoefening. Dit getal moge niet groot
toeschijnen, men bedenke, dat deze overdruk de eerstkomende jaren
zal blijven bestaan, daar de vestiging in het vrije beroep den eenigen
weg vormt, die den afgestudeerden open staat of althans schijnt te staan,
wanneer zij niet door de vervangings- en uitbreidingsbehoefte worden
opgenomen. Wij achten dezen toestand bedenkelijk uit een diergenees-

kundig, maar ook uit een maatschappelijk oogpunt ; niet alleen voor
de betrokkenen en hun collega\'s maar ook voor de diergeneeskunde
en daarmede voor de veterinaire verzorging. In dit opzicht verschillen
wij van inzicht met Prof. Van Rijnberk, die in een hoofdartikel in
het Tijdschrift voor Geneeskunde ^x) het medische gedeelte van het
rapport-limburg besprekend, ten opzichte van de overbevolking der
Universiteiten in algemeenen zin een optimistischer geluid laat hooren.
Prof. Van Rijnberk bekijkt het teveel aan academisch gevormden als
een niet zoo ernstige zaak als de medische subcommissie en zou aan
ouders en studenten willen bijbrengen „dat hooger onderwijs te hebben
genoten een zegen is, altijd en in welke omstandigheid ook." „Wie,
na afgestudeerd te zijn, blijkt niet te kunnen slagen in het geijkte beroep,
waartoe zijn studie behoort te voeren, moet zich niet schamen een
anderen werkkring en ander werk, werk „tout court" te zoeken."
Aldus Prof. Van Rijnberk. Dit alles is wel zeer algemeen uitgedrukt,
maar hoe de schrijver zich dat voor de groep zijner speciale doelstelling,
de medici, voorstelt blijkt niet uit het opstel. „Wanneer het blijkt,"
aldus de schrijver, ,>dat voor dezen en genen jongen advocaat, inge-
nieur of Neerlandicus geen andere maatschappelijke betrekking te
verkrijgen is dan die van chauffeur of wagenbestuurder, desnoods van
schoenlapper, meent men nu werkelijk met recht, dat het voor die jonge
menschen dan ook maar beter geweest ware, indien zij zóó van de
lagere school achter het stuur of de leest waren gekomen ?"

Inderdaad is voor den aanstaanden chauffeur of wagenbestuurder
onderwijs na het veriaten van de lagere school gewenscht, maar wij
achten voor beide, evenals voor den aspirant-schoenlapper, een ge-
schikter vervolgonderwijs mogelijk dan de Universitaire studie tot
Neerlandicus of advocaat ; nuttiger voor den persoon zelf, nuttiger voor
de Universiteit, minder duur voor den belastingbetaler en doelmatiger
voor de gemeenschap. Maar bovendien zouden wij voor den afgestu-
deerden dierenarts deze algemeene interpretatie niet gewenscht vinden.
Ons wil het voorkomen, dat onberekenbare schade zou zijn toegebracht
aan het veterinair beroep, aan de gemeenschap cn dikwijls aan den
persoon zelf, alvorens deze door de ondervonden teleurstellingen tot
een beroepswisseling als hier aangegeven, zou zijn gebracht. En geen
der doelstellingen van het Hooger Onderwijs kan door zulk een toekomst
zijner abituriënten bevredigd worden geacht.

Al de mogelijkheden overwegende, die voor den jongen, energieken,
goed geschoolden dierenarts hier te lande, in de koloniën en ook elders
bestaan, zie ik de toekomst, voor zoover deze zich uit zakelijke gegevens
laat overzien, niet somber in, indien de abituriënt beschikt over flinken
werklust en matige materieele eischen heeft, en mits een einde wordt
gemaakt aan een reeds te lang bestaanden, hoogst onrechtvaardigen
toestand : het parasitisme op de veeartsenijkunde.

Prof. Dr. G. van rijnberk. Ned. Tijdschr. v. Geneesk. Jaarg. 12, 1936, bl. 1176.

Wanneer de feiten, die wij ontmoeten maar brutaal genoeg zijn en
maar eclatant genoeg indruischen tegen alles wat op redelijke gronden
tot fatsoen en tot beschaving mocht worden gerekend, dan blijkt vaak
het menschelijke bewustzijn zich al te gemakkelijk te laten verlammen,
en daarmede het verzet.

Aldus alleen is de lankmoedigheid te verklaren, waarmede het voort-
wroeten van deze parasiet, de kwakzalverij, zoo lang geduld is geworden.
Niet, dat de gastheer nooit getracht zou hebben zich ervan te ontdoen,
maar het is nu eenmaal voor een hooger organisme niet steeds mogelijk
een in het lichaamsoppervlak binnengedrongen parasiet onschadelijk
te maken, alleen door zijn natuurlijke verdedigingsmiddelen; de hulp
van een geneesmiddel is dikwijls onontbeerlijk.

Uit het adres, eenige jaren geleden door de Maatschappij voor
Diergeneeskunde aangeboden aan den Minister van Landbouw bleek,
dat in 1933 niet minder dan 450 personen zonder een acte van bevoegd-
heid de veeartsenijkundige püftctijk uitoefenen, waarvan 146 als
bedrijf, d.w.z. zonder daarnevens eenig beroep te hebben ! Dat wil dus
zeggen, dat de 499 practiseerende collegae (dit cijfer geldt voor 1934)
146, dus 1/3 van hun eigen getal, full-speed-kwakzalvers naast zich
zien grasduinen die, zonder hierin gehinderd te worden, als hun bedrijf
veeartsenijkundige hulp en bijstand verleenen.

Degenen onder U, die de diergeneeskundige practijk niet van zeer nabij
kennen, zullen zich met verwondering afvragen, hoe een clandestien
bedrijf zich tot zulke afmetingen heeft kunnen ontwikkelen. Het
antwoord hierop moet luiden, dat noch art. 1 van de Wet tot regeling
van de uitoefening der Veeartsenijkunst van 8 Juli 1874, noch de Wet
van 26 Maart 1920, regelende het Veeartsenijkundig Staatstoezicht,
noch het Koninklijk Besluit, ter uitvoering van art. 11 hiervan, vol-
doende zijn gebleken om aan onbetwistbare gevallen van kwakzalverij-
als-beroep een einde te maken of zelfs paal en perk te stellen. Integendeel
heeft de enting, in art. 1 van eerstgenoemde wet aan niet-veeartsen
verboden, de brug gevormd waarover een leger van leeken, wier
onbevoegdheid alleen geëvenaard wordt door hun driestheid,als impor-
teurs, handelaars en enters hun heil kwamen zoeken op zuiver
veeartsenijkundig terrein.

Het is dus volkomen begrijpelijk, dat reeds op 22 Maart 1926, dus
10 jaar geleden, de Minister van Binnenlandsche Zaken en Landbouw
een Commissie installeerde die de opdracht had, de oplossing te
brengen van verschillende vraagstukken ten aanzien van sera en ent-
stoffen ten gebruike bij dieren. Steeds was naar voren gebracht het
groote gevaar, hetwelk het gebruik van sera en entstoffen door leeken
voor den Nederlandschen veestapel oplevert, waarbij overwogen werd
de mogelijkheid, die in de practijk ongetwijfeld werkelijkheid is, aldus
de Minister in zijn installatierede, dat tegen bepaalde ziekten tengevolge
van een onjuiste onderkenning, andere dan de tegen deze ziekten aan-
gewezen stoffen worden aangewend ; dat bij de toepassing van ent-

stoffen niet de noodige voorzorgsmaatregelen in acht werden genomen
om ziekteverspreiding te voorkomen, enz., enz. De Commissie onder
Voorzitterschap van Prof. De Blieck bracht na ampele bestudeering
van het uitgebreide vraagstuk in 1929 een Verslag ¹) uit, dat voor-
ziening in dezen als dringend noodig bepleitte.

Tot nu toe bleef de toestand ongewijzigd en heeft zich dit bedrijf
vrijwel straffeloos kunnen uitbreiden en onberekenbare schade aan-
gericht. De toestand is geworden tot een schreeuwend onrecht, en hierop
wil ik Uw aandacht vestigen, te meer, daar de besluiten, in genoemd
Verslag neergelegd, dit punt onaangeroerd laten. Alleen bij de beant-
woording van \'s Ministers rede heeft Prof. De Blieck dit punt even ter
sprake gebracht.

Waar ter wereld, zou ik U willen vragen, kan men geestelijke goederen
meer onbeschermd vinden dan thans in de Nederlandsche diergenees-
kunde ? Vondsten, waarvan men op eenigerlei gebied een practische
toepassing verwacht, kunnen allerwegen door een patent beschermd
worden. Het is te prijzen, dat in de medische wetenschappen dit systeem
en het geheim houden geen algemeene toepassing vindt en dat het
verworven geestelijk bezit ter beschikking van het algemeen belang
wordt gesteld, zonder dat de materieele voordeelen worden opgeëischt
door den patenthouder, in een mate zooals door hemzelf gelieft te worden
vastgesteld. Maar dan is het cok een eisch van gerechtigheid, dat roof
wordt belet door de Overheid, wanneer niet het inzicht en het juiste
begrip van eigenbelang en gemeenschappelijk belang van het publiek
zich daartegen verzet. Wat de veterinaire wetenschappen aan toepas-
singen in de practijk opleveren is thans overgegeven aan den roof door
een ieder, die er zijn voordeel mee wenscht te doen, ook al gaat dit
tot schade van de veeartsen ijkunde en tot schade van het algemeen belang.

In rapporten en verslagen put men zich uit, om een hermetisch
sluitend betoog te leveren, ten einde toch maar onwankelbaar vast te
stellen, hoezeer het materieel algemeen belang, de toestand van den
veestapel, de bestrijding van de besmettelijke ziekten door de Overheids-
organen, door deze leekenboemoeiing wordt geschaad en in gevaar ge-
bracht. Doch wie vraagt bij het koopen van een stuk moderne muziek, of de
prijs dien hij betalen moet wel voorgeschreven wordt door het materieele
algemeen belang ? Wij erkennen het recht van den componist en van
den schrijver op zijn geestelijk eigendom. Niemand denkt er zelfs een
oogenblik aan, dat de onwil van een groep muziekliefhebbers om aan
dit recht te voldoen den Wetgever ertoe zou kunnen bewegen, om het
recht van den voortbrenger op zijn bezit te schenden. Maar wij stellen
dan ook met des te meer klem de onrechtvaardigheid vast, dat de
voortbrengselen der veterinaire wetenschappen bestemd schijnen om

*) Verslag van de Commissie inzake de toepassing van sera en entstoffen ten
gebruike bij dieren, \'s Gravenhage, Algem. Landsdrukkerij, 1929.

te dienen voor roofobject, zoodra zij in den vorm zijn gebracht, die zich
voor toepassing leent.

Dames en Heeren, ik zou op dezen dag niet over deze zaak spreken,
wanneer zij alleen de materieele belangen aanging van een groep
der beoefenaars der diergeneeskunde. Zij betreft echter meer dan
materieele belangen alleen, en de diergeneeskunde in al haar onder-
deden, ook de hygiënisten, particulier of in staats- of gemeentelijken
dienst; zij treft ook het diergeneeskundig onderwijs, ook het onderzoek.
Zij betreft niet alleen het plukken van vruchten maar evengoed de
cultuur zelf. De vogelvrije toestand, waarin zich de toepassing van
nieuwe wetenschappelijke vondsten bevindt, dwingt tot afweer, tot
zelfbehoud. En deze afweer schaadt, omdat hij de regelmatige ont-
wikkeling dreigt omver te werpen. Reeds nu ziet men bij de beantwoor-
ding van de vraag, of een therapeutische behandelwijze van een ziekte
door een andere dient te worden vervangen, mede gelden de over-
weging, welke der twee methoden het minste gevaar loopt onmiddellijk
in leekenhanden te komen ! De zuiver wetenschappelijke indicaties
worden dus bedreigd door overwegingen, die geen recht van bestaan
hebben, die niet behooren te bestaan. Zoo wordt de continuïteit tusschen
de veterinaire wetenschappen en haar toepassing eenerzijds, de toe-
passing zelve anderzijds ernstig in gevaar gebracht.

Ik durf te onderstellen, dat de oplossing van den misstand eenvoudiger
is dan zij schijnt, eenvoudiger dan men haar kan doen voorkomen,
maar één zaak is voor de oplossing onontbeerlijk : de overtuiging
van het bestaan van een groot onrecht, om op deze plaats niet te spreken
van de aangerichte schade.

En ontdaan van deze parasiet komt ons de naaste toekomst der
Nederlandsche diergeneeskunde gezond voor !

Dames en Heeren ! Toen de faculteit besloot tot het organiseeren
van deze Veterinaire Week was zij zich bewust bij diegenen Uwer
een oude herinnering te verstoren, die sedert het verlaten van de alma
mater niet in de gelegenheid waren haar ontwikkeling van dichtbij te
beleven. Oude herinneringen zijn zoet. Doch wij achtten ons daartoe
gerechtigd, omdat wij niet alleen iets nieuws maar iets beters hoopten
in de plaats te kunnen stellen. Daarbij zal Uw oude herinnering, hoe oud
deze ook moge zijn, niet geheel worden verstoord : de oude directeurs-
woning „Gildensteyn" doet nog steeds dienst als laboratorium voor
parasitaire- en infectieziekten ; de verloskundige cliniek draagt nog
haar oude plunje. Doch ook het werk dat in deze beide instituten wordt
verricht is nieuw en getuigt van jong leven.

De faculteit heeft er naar gestreefd, zooveel mogelijk U een beeld
te geven van den nieuwen arbeid. Daarnaast bestond de wensch, om
bij de samenstelling van het programma zooveel mogelijk rekening te
houden met de belangstelling, die door de verschillende onderdeelen
der Nederlandsche diergeneeskunde tot uiting werd gebracht. Het

aantal onderwerpen, aan de faculteit op haar desbetreffend verzoek
opgegeven was echter zoo groot, dat deze alleen reeds een programma,
dat 2 dagen in beslag mocht nemen, zouden overvullen. De faculteit
moest dus een keuze doen èn uit haar eigen wenschen èn uit de inge-
komene. Het programma dat U geboden wordt toont het resultaat.
Ik hoop, dat het U bevredigen moge ; blijven sommige wenschen on-
verhoord, gedenkt dan, dat zelfs Jupiter het niet een elk naar den zin
kan maken.

Een deel van de gekoesterde verwachtingen is reeds vervuld door
Uw aller tegenwoordigheid hier. Ik hoop U in het voorgaande te
hebben aangetoond, hoezeer aller persoonlijke inspanning en aller
samenwerking onontbeerlijk is om een goede toekomst op te bouwen.
De aanwezigheid hier van vertegenwoordigers van alle takken der
Nederlandsche diergeneeskunde, van de leiders van alle Nederlandsche
veterinaire laboratoria en de hoofden van alle Veterinaire Diensten,
van Autoriteiten met belangstelling voor de Nederlandsche diergenees-
kunde moge een goede gelofte inhouden tot de samenwerking aan die
toekomst, die moge leiden naar een periode van bloei voor de veteri-
naire wetenschappen, een periode van welvaart voor haar beoefenaars.

Met den wensch, dat deze dagen daartoe zullen bijdragen open ik
de Eerste Veterinaire Week.

VOLLEDIGE GENEZING VAN TOTALE PARAPLEGIA DER
ACHTERBEENEN BIJ EEN JACHTHOND, NA TOEDIENING

19 Maart werd mijn hulp ingeroepen voor een ruim 3-jarige Duitsche
kortharige staande jachthond (teef) die een zeer zieke indruk maakte
en alle voedsel weigerde. Ook de defaecatie was verstoord ; na eenige
pijnlijke pogingen gaf de teef het spoedig op. Zij dronk veel koud water,
met gevolg polyurie.

Status praesens : Lichaamstemperatuur 39.4⁰ C. ; pols krachtig, goed
te voelen aan de Art. femoralis, ruim 110 per minuut ; bonzende hart-
slag zonder intermissie\'s of extrasystole. Ademhaling versneld, opper-
vlakkig, meest abdominaal, frequentie 30 per minuut; droog warm
mondslijmvlies met een lichte foetor ex ore, hyperacmischc conjunctivae.
Bij lichte druk op de thorax in de intercostaalruimten vooral rechts
duidelijke pijnuiting. Bij digitaal percussie geen demping; bij auscul-
tatie bilateraal verscherpt vesiculair ademen en licht knisteren, het
duidelijkst rechts te hooren (wrijvingsgeruischen). De thorax voelde
warmer aan dan het abdomen. Geen zwelling der pharyngeaalklieren
of gevoeligheid bij druk op larynx of trachea. De teef hoestte niet en
had een droge warme neusspiegel zonder uitvloeiingen. Zij was zeer
nerveus.

Diagnose : Bilaterale subacute pleuritis sicca en secundaire obstipatio door
pijn bij defaecatie, in de borstspieren.

Therapie : een subcutane injectie van 2 c.c. aether camphorat. 10% ;
lauwwarme mosterd-omslagen met flanel bedekt op de borstwand
(zonder taft of guttapercha). Niet te warme ligging in rustige koele
kamer ; dieet laxeerend geregeld ; uitsluitend lauwwarm drinken, o.a.
yoghurt met suiker (op warmwaterbord). Inwendig van de volgende
drank 2 a 3 eetlepels per dag: R. Bromet. natric., Hexamethylecntetra-
min. aa 10., Sal. Carol. fact. 20., aq. commun. 260. f. potio, d.s.U.c.

23 Maart was levensgevaar geweken ; temperatuur 38.5° C., krachtige
pols van ruim 80 per minuut ; ademhalingsfrequentie 18, en veel dieper
en rustiger van aard. Bij auscultatie links geen, rechts nog wel wrijvings-
geruischen. De teef was echter zeer slap en slecht ter been en gleed uit
op het gladde linoleum.

Daarom adviseerde ik een oud stuk tapijt of looper rondom de honde-
mand te leggen.

De eetlust was teruggekeerd en de defaecatie was minder pijnlijk.
Door de hexamethyleentetramine was het urineeren nog frequent. Daar
de neusspiegel en omgeving boomschorsachtig verdroogd was, liet ik
deze 2 X daags behandelen met het volgende middel : R. Ol. lauri 20,

Acid. salicylic. puriss. 5, Axungiae 65, m. f. ungt. d.s.U. ext. Dit had
goed resultaat en maakte de neusspiegel weer normaal van uiterlijk.

27 Maart daaropvolgend kreeg ik bericht, dat de teef plotseling van
achteren verlamd was. Bij anamnese bleek hiervan de directe oorzaak
niet vast te stellen. De vorige avond was het dier op eens met de
achterhand over de bodem gaan slepen bij de locomotie, viel om bij het
zitten, liet de urine loopen en bevuilde haar mand. Vermoedelijk was
zij op het linoleum hard neergesmakt, doch dit was niet door den ver-
pleger of zijn gezin waargenomen.

Status praesens : lichaamstemperatuur 38.i° C., ademhaling 16, pols
76 per minuut. Geen klinische afwijkingen, behalve de totale paraplegia
der achterbeenen, gepaard met ongevoeligheid voor naaldenprikken ;
rechts tot aan de laatste kruiswervel, links tot het caput femoris. De
knie-reflex ontbreekt totaal aan weerszijden. Bij pogingen tot loopen
trekt de hond de achterhand gestrekt achter zich aan gelijk een zee-
hond !

Diagnose : Paraplegia et Myelitis spinalis acuta (wellicht van traumatische
aard?). Hondeziekte leek mij uitgesloten, temeer daar de teef ruim
3 jaar oud was (geboren Februari 1933) en bij anamnese bleek, dat
zij in het eerste levensjaar reeds deze ziekte had doorgemaakt.

Therapie : Zachte ligging, telkens na eenigen tijd op de andere zijde
wentelen ter voorkoming van doorliggen. Hospitaallinnen onder de
mand leggen tegen het bevuilen. Rustige omgeving (geen radio-ge-
rammel).

Inwendig 2 x daags 10 a 12 druppels van het volgende : R. Tinct.
strychni, Sirup althaeae aa 20, m.f.d.s.U.c.

30 Maart was de verlamming niets verbeterd, wel was de hond
verder lichamelijk goed. Temperatuur, pols en ademhaling normaal.
Besloten werd tot electriseeren der achterhand met een zwakstroom-
electriseermachine, welke op de huisleiding aangesloten kon worden
(huurkosten ƒ 4.75 per maand). Geregeld werden de strychnine-drup -
pels gegeven. 3 April begon het rechtervoorbeen ook een begin van
paralysis te toonen, de teef kon er niet meer op rusten zonder door de
carpus heen te zakken. De achterhand was nog steeds ongevoelig bij
prikken.

Het resultaat van electriseeren en van cle druppels was nihil. Evenwel
werd besloten nog eenige tijd het verloop af te wachten. Wij waren
aangeland in het stadium, waarvan men in regeeringskringen zegt,
dat het ,,de volle aandacht heeft van d.e betrokken instantie" zonder
dat men een stap vordert naar het doel.

9 April j.1. kreeg ik een prospectus omtrent „Pyrifer" toegestuurd
van de N.V. „Brocapharm" te Amsterdam en vroeg direct een proef-
monster aan. 14 April ontving ik 1 doos Pyrifer A met elk 1 ampul van
de sterkte I, II, III, IV ; 1 doos B. met elk 2 ampullen van de sterkten
V en VI, en 1 doos C met 4 ampullen van sterkte VII.

Diezelfde middag om 3 uur spoot ik de teef intraveneus de ie
ampul van sterkte I groot 1 c.c. (50 eenheden bevattend) in de rechter
vena saphena, na temperatuuropneming (38° C.) Met electriseeren
en strychnine-druppels werd voorloopig doorgegaan. Na 2 a 3 uur
bleek det emperatuurj^ J°C. op te loopen, tot 38.5 of 38.6° C. Pols en
ademhaling en hartslag bleven normaal. Wel traden eenige verschijn-
selen van slikbezwaren en speekselvloed op. Ik laat hier in het midden
of dit een gevolg was van de injectie of dat deze afwijkingen samenhingen
met de ascendeerende aard van de myelitis. De hond begon te „kok-
halzen" bij het tot zich nemen van een stukje vleesch en zelfs van een
stukje sinaasappel. Daarom besloot ik de injecties steeds \'s middags te
geven na den hoofdmaaltijd, daar braken na het inspuiten niet voor-
kwam ; dit in tegenstelling met hetgeen collega Karimoen deed bij
zijn beide proeven op gezonde honden (zie Tijdschr. v. D. Afl. No. 1
van i Jan. 1936). Rillingen en onrust traden tijdelijk op tot aan de
avond en verdwenen weer met het normaal worden van de temperatuur.

16 April j.1. spoot ik de 2e ampul van sterkte II (100 eenheden) in
de linker vena saphena. Temperatuur vóór injectie 38.2° C. (2.30 uur
n.m.), 3 uur later was deze 38.8° C., \'s avonds om i 10 uur weer
normaal.

Ik gaf order de teef na de injectie geen vast voedsel meer toe te dienen,
wel bouillon of yoghurt, teneinde het „kokhalzen" te vermijden,
\'s Morgens vroeg en \'s middags om 2 uur kreeg zij haar vaste maal-
tijden. 18 April j.1. spoot ik de 3e ampul, van sterkte (III 200 eenheden)
in de rechter vena saphena en 20 April de 4e van sterkte IV (350 een-
heden) in de linker vena.

Dit afwisselend inspuiten aan de rechter- en linkerzijde is mij goed
bevallen en geen enkele locale irritatie trad in het verloop van de serie-
inspuiting met Pyrifer op. De temperatuur steed steeds i i° C. eenige
uren na de injectie, om 8 a 10 uur er na weer te dalen tot normaal.

Na 16 April werden de strychninedruppels niet meer gegeven wel
werd de teef nog geregeld geëlectriseerd. 22 April spoot ik de 5e ampul,
van sterkte V (600 eenheden) intraveneus rechts in en knipte de lang-
doorgegroeide nagels van de beide achterbeenen goed kort af, daar
het dier hiervan last begon te ondervinden bij de pogingen om op te
rijzen. Een lederen breede draagriem, van binnen bekleed met zacht
zeemleer, bewees goede diensten bij het uitlaten op een plat achter het
bovenhuis. Deze riem werd om de buik geslagen en ondersteund door
den verpleger, die deze riem vasthield, liep de teef op de voorbeenen
naar het plat om hare behoeften te doen, waarvoor zij bijtijds waar-
schuwde. Aldus werd de „zindelijkheid" heroverd !

25 April spoot ik de 6e ampul, van sterkte V (1000 eenheden) in de
linker vena saphena. Daar de reactie bij deze sterkte doseering van
doos B. „Pyrifer" iets heviger werd, (o.a. een temperatuurstijging van
0.6 tot i° C. en grooter lusteloosheid), besloot ik om de 3 dagen in te

spuiten, dus met 2 volle rustdagen er tusschen in plaats van één, zooals
bij het spuiten van de ampullen uit doos A.

28 April toonde de hond duidelijke beterschap. Voor het eerst liep
het dier, wel is waar nog „schwankend" en met behulp van de lederen
draagriem, licht gefixeerd door den verpleger.

Doch het was werkelijk thans voor het eerst „loopen" te noemen !
Die dag werd de 7e ampul, van sterkte VI 0.7 c.c. (1400 eenheden)
rechts ingespoten; 1 Mei de 8e ampul, van sterkte VI 1.0 c.c. (2000
eenheden) links. De locomotie der achterhand ging steeds zekerder en
met nog slechts geringe hulp van de draagriem. Met electriseeren was
inmiddels opgehouden. Ook de gevoeligheid van de achterbeenen was
teruggekeerd, hetgeen reeds bleek bij het inspuiten van de 6een 7e ampul.

4 Mei j.1. liep de teef voor het eerst zonder draagriem of eenige andere
hulp in de tuin en kreeg zij rechts de ge ampul, van sterkte VII, groot
0.5 c.c. (i 2500 eenheden), uit doos C.

Feitelijk was de beterschap reeds ingetreden na de doozen A en B,
doch wij besloten bij wijze van contróle-proef de geheele serie-inspuiting
af te maken, nu met 3 volle rustdagen tusschen 2 injecties.

8 Mei j.1. spoot ik de 10e ampul in van sterkte VII, groot 0.75 c.c.
(3750 eenheden) in de linker en 12 Mei de 11e ampul, groot 0.9 c.c.
(4500 eenheden) in de rechter vena saphena. De locomotie dér achter-
beenen was bijna normaal. Daar de reactie na de ne ampul nogal
hevig was geweest, gaf ik het dier pas na 6 dagen (18 Mei) de laatste
ampul en slechts voor ^ deel dus ^ 4000 \'eenheden.

Deze keer was de reactie zeer hevig en trad reeds op 5 minuten na de
injectie, zelfs verloor het enkele minuten totaal het bewustzijn, zoodat
ik even groote spijt kreeg van de voltooiing der proef. Gelukkig trok
het spoedig weer voorbij, toch bleef het dier nog lang wezenloos voor
zich uitstaren. De conclusie is dan ook m.i. dat de doos C. te sterke
doseering bevat en dat met volstaan kan met Pyrifer A en B (kosten
ƒ2.80 en ƒ4.— verkoopprijs). Eén zwaluw maakt nog geen lente,
toch leek mij het resultaat te frappant om niet te vermelden in dit
tijdschrift teneinde collega\'s tot proefnemingen te bewegen.

Schrijver zag bij een hond met paraplegia der achterbeenen, her-
stel optreden na intraveneuze injecties met Pyrifer.

Verfasser konstatierte bei einem Hunde mit paraplegia der Hinterbeine Genesung
nach intravenösen Einspritzungen mit Pyrifer.

In a dog suffering from paraplegia of the hind legs a recovery was observed after
intravenous injections of pyrifer.

L\'auteur a remarqué une guérison chez un chien afïecté de paraplégie des pattes
postérieures apres des injections intra-veineuses de pyrifer.

Ongeveer twee jaren geleden, werden mij ter behandeling aangeboden
twee honden van denzelfden eigenaar, n.1. een 12-jarige Schnauzer
en een 2-jarige D. Staande, welke beide leden aan een hevige jeuk
over het heele lichaam. De eigenaar sprak het vermoeden uit met een
of andere infectieuze oorzaak te doen te hebben.

De schnauzer bleek lijdende te zijn aan een chronische nephritis ;
aan de huid was niets abnormaals te zien. Gedurende de tegen de
nephritis ingestelde behandeling werd de algemeene toestand beter ;
zooals uit het krabben van den hond bleek, bleef de jeuk bestaan.

Hoofdzakelijk was mijn hulp echter ingeroepen voor den D.staande.
De eetlust was goed, het dorstgevoel normaal ; van de ontlasting was
niet veel bekend.

Bij onderzoek was aan de huid geen enkele afwijking te constateeren,
behalve hier en daar een door het dier zelf veroorzaakte hyperaemische
plek. De urine bleek bij onderzoek normaal. Als therapie werd eerst
een wormkuur ingesteld. Resultaat negatief. Maanden lang is een be-
handeling ingesteld met diverse linimenta en wasschingen ; ook werd
inwendig As. gegeven. Elke therapie gaf tijdelijk succes, doch na enkele
weken rust was de toestand weer de oude. Het begon èn den eigenaar
èn mij een hopeloos geval te lijken.

Toevallig kreeg ik in die dagen literatuur omtrent Bayer\'s praepa-
raat „Murnil". Daar de eigenaar, niettegenstaande den in dien tijd
hoogen prijs van het medicament, dadelijk bereid was het te probeeren,
heeft het dier een kuur gedaan gedurende zes weken : een theelepel
per dag door het voedsel. Gedurende dezen tijd werd noch uitwendig
noch inwendig een ander middel gegeven. Ook de voeding, die trouwens
van het begin af al goed was, werd niet gewijzigd.

Het resultaat van deze behandeling was prachtig: niet alleen was
na zes weken de jeuk volkomen verdwenen, maar recidive is ook uitge-
bleven.

Hoewel ik hier zelf geen heil van verwachtte, gaf ik op verzoek van
den eigenaar ook den schnauzer Murnil. Hoewel de nephritis hierdoor
natuurlijk niet beïnvloed werd, hield ook hier het krabben totaal op.

Na deze resultaten heb ik het middel daarna nog toegepast bij
honden met sarcoptes en demodicosis, waarbij gelijkertijd een uitwendige
behandeling werd ingesteld.

Volgens de betreffende literatuur is in deze gevallen geen gunstige
werking te verwachten ; mijn indruk was ook dat het medicament op
de behandeling geen invloed had en dus liet ik het bij latere dergelijke
patiënten achterwege.

M. DE LANGE en H. P. A. DE BOOM.
(Studenten laatste studiejaar in Veeartsenijkunde).

Enige kilometers ten Noorden van Pretoria, de hoofdstad van de
Unie van Zuid Afrika, temidden van een typies afrikaans landschap,
ligt Onderstepoort, met hare onderzoekings-laboratoria en veeartse-
nijschool.

Het originele gebouw met bijbehorende stallen werd in 1908
voltooid, met het hoofddoel de tropiese en sub-tropiese veeziekten te
bestuderen. Sindsdien zijn er vele nieuwe laboratoria, stallen, kampen,
enz. bijgebouwd, totdat de inrichting hare hedendaagse uitgestrektheid
bereikte ; het bedraagt namelik, insluitende wei- en bouw-landen,
eooo akkers (= 1000 morgen).

Een twintigtal woonhuizen zijn beschikbaar voor de ambtenaren
2n hun gezinnen, die bijna allen ter plaatse woonachtig zijn.

Tot 1918 was het alleen een instituut voor onderzoek in de vee-
ziekten, waar wij hier in Zuid Afrika mee te kampen hebben, en waren
studenten genoodzaakt in Europa hun opleiding in veeartsenijkunde
te ontvangen. De mogelijkheid om een eigen school op te richten
werd echter ingezien en in 1920 werd de veeartsenijschool geopend.

de gewone uitwendige behandeling, bij diverse vormen van eczemen ;
genezing wordt hierdoor binnen kortcren tijd verkregen.

Bij allerlei huidaandoeningen van niet-parasitairen aard bij honden,
is dit middel m. i. dan ook, naast de gewone behandeling, zeker op
zijn plaats.

Schrijver gebruikte, bij niet-parasitaire huidziekten van honden,
tegen de pruritis cutaneus met goed gevolg Murnil-Bayer.

Verfasser benutzte bei nicht parasitären Hautkrankheiten beim Hunde mit
gutem Erfolg Murnil-Bayer gegen pruritis cutaneus.

The author obtained good results with Murnil-Bayer against pruritus cutaneus
in non parasitic skin diseases in dogs.

L\'auteur a employé avee succès le Murnil-Bayer contre le prurit cutané dans
des affections de la peau non parasitaires chez des chiens.

Hier ontvangen studenten niet alleen een algemene veeartsenijkundige
opleiding, maar worden zij ook speciaal gediplomeerd in de vele vee-
ziekten eigen aan Zuid Afrika en andere tropiese en sub-tropiese landen.

Deskundigen in de verschillende richtingen der veeartsenijkunde,
die leden zijn van de inrichting en wier departementele plichten hun
in voortdurend kontakt met de praktiese problemen der veeziekten
van het land houden, kunnen derhalve het doceren van hun speciaal
vak op zich nemen, terwijl de onderzoekings-aktiviteiten en de tegen-
woordigheid van grote getallen eksperimentele en natuurlike gevallen
van dierenziekten, ertoe bijdragen om een uitstekend geschikte om-
geving voor het opleiden van veeartsenij-studenten te scheppen.

De kursus duurt vijfjaren, waarna studenten in staat zijn om te pro-
moveren tot doctor in de veeartsenijkunde.

De verschillende afdelingen zijn min of meer in verschillende ge-
bouwen gehuisvest. Zo bestaat het hoofdgebouw voornamelik uit de
kantoren der direkteuren, en de laboratoria van het departement
Helminthologie en Entomologie. De Chirurgiese afdeling bestaat uit
een hospitaal met een paar dozijn stallen, speciaal ingericht voor zieke
dieren, vier operatiekamers, een kliniek, een pharmaceutiese afdeling,
en één voor het maken van Röntgen-opnamen en toepassen van electro-
therapeutiese behandeling.

Een groot gebouw voor Pathologie en Anatomie werd in 1923 op-
gericht, en hier vinden wij o.m. verscheidene grote laboratoria, uitge-
rust met moderne apparaten, alsook enige zalen voor het ontleden
en bestuderen van de anatomie der verschillende huisdieren. De rijk-
dom van materiaal voorhanden heeft het opbouwen van een uitgebreid
museum van pathologiese exemplaren binnen korten tijd mogelijk
gemaakt; zo bestaat er ook een speciale afdeling van dit museum voor
Osteologie en Been-Pathologie. In hetzelfde gebouw bevind zich ook
een sectie-zaal, waarin alle dieren, die in het instituut sterven, worden
onderzocht.

De afdeling Bacteriologie omvat enige laboratoria voorzien van
broedstoven, sterilisators, filtreer- en andere apparaten, die voor de
studie van micro-organismen nodig zijn. Een bijbehorend gebouw
behuist alle kleinere dieren, die voor experimentele doeleinden aan-
gehouden worden, zoals ratten, muizen, marmotten, en konijnen.
Hier kunnen deze dieren onder nauwkeurige observatie gehouden
worden. In dit departement worden de meeste vaccins en sera bereid.

In 1933 werd een gebouw voltooid voor navorsingswerk in schapen-
teelt en wol-productie, die een voornaam deel van de veeteelt in Zuid-
Afrika uitmaken. Hier zijn vele moderne apparaten te vinden, o.a.
voor het meten van dikte, brekingskracht en weef-kwaliteit van wol-
vezels, bepalen van scheikundige samenstelling, en ook voor het be-
studeren van het effekt van ultra-violetstralcn. Nadruk wordt ook
gelegd op de studie van wolvet (lanoline), dat een voorname rol speelt
in de groei en bescherming van de wolvezel, en ook op zichzelve van
belang is bij het bereiden van medicamenten en in de cosmetiek.

Onderzoekingen op het gebied van Aphosphorose hebben tot het
stichten van een uitgebreid departement van Biochemie geleid. In
hetzelfde gebouw bevinden zich de afdelingen Physiologie en Toxico-
logie.

Een gebouw voor de bibliotheek en vergaderzaal werd kort geleden
voltooid. In de ruime bibliotheek zijn alle veterinaire tijdschriften en
boeken voor het personeel ter inzage beschikbaar (ook Nederlandse),
alsook vele publicaties op medies gebied. In de zaal worden weeklijkse
vergaderingen gehouden tot het bespreken van proefnemingen die in
werking zijn.

De veeteelt in Zuid Afrika is in de laatste jaren sterk vooruitgegaan :
op het ogenblik zijn er ca. 10 millioen stuks grootvee, twee millioen
paarden, en 47 millioen stuks kleinvee. Dit vereist een zeer uitgebreide
Regerings-veeartsenijdienst met enorme administratie en routine-werk,
en met een personeel van meer dan duizend ambtenaren, waarvan
ongeveer 60 veeartsen zijn. Een dertigtal dezer veeartsen zijn geplaatst
in verschillende distrikten, met het doel het verspreiden van aanstekelike
ziekten te kontroleren, en sporadiese ziekte-gevallen te behandelen.
Toen Mond- en Klauwzeer in 1932 op de Noordelike grenzen van
de Unie verscheen stond men voor het probleem een zeer aanstekelike
ziekte buiten een grens van ca. duizend Kilometer lengte, die door
een woest en door blanken onbewoond gedeelte van het land loopt,
te houden. De oplossing hiervan gelukte na onnoemlijk veel moeite, zoals de
lezer kan begrijpen.

Belangrijk werk op gebied van navorsing is reeds verricht in deze
inrichting. Als voorbeeld kan dienen het vinden van een voorbehoed-
middel tegen de paardenziekte ^J), die van oudsher reeds door Boer
en Trekker zeer gevreesd was, en de paardenteelt in het grootste ge-
deelte van Zuid Afrika vrijwel onmogelijk maakte. Aan het begin
dezer eeuw werd een methode van inenting gevonden, die met meer
of mindere mate van succes, en tegen hoge onkosten, toegepast werd,
totdat in 1934 een methode ontworpen werd waardoor de onzichtbare
kiem (of virus) verzwakt werd door het veelvuldige overspuiten in de
hersenen van witte muizen. Vier-en-dertig duizend paarden werden
in dat jaar ingespoten met het zo verkregen vaccin, met bijna 100 %
succes. Dit is slechts een enkel voorbeeld van de vele geslaagde onder-
zoekingswerken, waardoor veeteelt in Zuid Afrika mogelijk gemaakt
werd.

Onderstaande tabel zal de lezer een begrip geven van de omvang
van slechts een aspekt van de veeartsenijdienst, namelik, productie
van vaccins, sera, en andere middelen.

\') Paardenziekte (Afrikaans — „Perde siekte"): Een infectieuze ziekte van Equi-
den, veroorzaakt door een virus en overgedragen door een bloedzuigend insekt.
Pathologies-anatomies openbaart zich de ziekte of in een degeneratie van het hart-
spierweefsel met gevolglike waterzucht van het hoofd, of in een longen-oedeem.
Mortaliteitspercentage ± 70%.

Miltvuur vaccin 5.118.680; Boutvuur vaccin 345.955; „Blauw
Tong" 1) vaccin 2.390.410; Piroplasmose en Anaplasmose 2) vaccin
12.185; Besmetlike Misgeboorte vaccin 4006; Paratyphus vaccin
28.743; „Bloed-pens" 3) vaccin 20.954; Tuberculine 9621; Paarden-
ziekte vaccin circa 34.000; Haarworm-middel 4) 2.153.400.

3) Een ziekte van pasgeboren lammeren, veroorzaakt door een
bacterium. Voornaamste simptoom een bloederige diarrhoea zoals
trouwens de afrikaanse naam aanduidt.

4) Een kopersulfaat-arsenicum preparaat tegen maagwormen, die
grote verliezen onder schapen veroorzaken.

Veeartsenijdienst, d. w. z. het geven van advies, het behandelen van
dieren, het analyseren en onderzoeken van monsters van allerlei aard,
en het uitreiken van bovengenoemde en andere middelen, ontvangt
de Zuid afrikaanse boer tegen billike vergoeding op aanvraag.

Onderstepoort is enig in zijn soort, in zoverre het alle aspekten van
Veeartsenijkunde omvat : navorsingswerk, kliniek, academiese oplei-
ding, produksie van vaccins enz., en administratie van regerings-
veeartsenijdienst ¹).

Geriiard Fossell geeft twee methoden aan om een merrie, die haar pasge-
boren veulen niet wil laten zuigen, te verhinderen, dit veulen te slaan.

Bij de iste methode wordt de merrie in een box aan de krib gebonden, staande
langs den wand, terwijl langs de andere zijde van de merrie een soliede plank zoodanig
wordt aangebracht, dat het veulen bij den uier kan komen, maar de merrie niet kan
uitwijken. Wanneer het 3 a 4 dagen op deze manier goed gegaan is, laat de merrie
als regel het veulen wel toe.

De 2de methode, door Engstrom beschreven bestaat in een infusie van ij liter
1% oplossing van bicarbonas natric. in den uterus, waarbij de tegenstand voor het
moederdier verdwijnt. (In elk geval gemakkelijk toe te passen. Ref.).

Kritiek zal door de schrijvers op prijs gesteld worden en enige verdere in-
lichtingen zullen gaarne verschaft worden. Nederlandse collega\'s zullen, indien
zij eventueel Zuid Afrika bezoeken, zeer welkom zijn dit instituut te bezichtigen.

Korrespondentie te richten aan M. de Lange, Rissikstraat 49, Pretoria, Zuid
Afrika.

Enkele pigmentanomalieën, door mij waargenomen bij de keuring
van slachtdieren :

Bij de geslachte keuring van een rood-bonte achtjarige koe, bleken
de nieren door abnormale pigmenteering bijna geheel zwart verkleurd
te zijn. Het voorkomen van deze pathologisch-anatomische afwijking
(wij zullen straks nog zien of deze afwijking als zoodanig mag worden
beschouwd) is volgens Joest een zeer hooge uitzondering. Nieberle
zegt, dat deze afwijking niet vaak voorkomt, maar niet zoo zeldzaam
is als algemeen wordt aangenomen. Er is dus voldoende reden aanwezig
om de gevallen, waarin deze afwijking wordt waargenomen, aan een
nadere beschrijving te onderwerpen. Bij het nauwkeurig afzoeken
naar pigmenteeringen in andere organen en weefsels van de koe, en wel
speciaal van beenderen, hersenen, lever, longen, hart en milt, bleek, dat
deze deelen niet gepigmenteerd waren. De abnormale pigmentatie
bleef dus uitsluitend beperkt tot de nieren. Bij navraag aan den eige-
naar van het dier, kwalificeerde hij de koe tot de beste van zijn stal.
Nooit had hij ziekteverschijnselen bij het dier waargenomen. De koe
had nimmer donker geürineerd. Bloedwateren was evenmin waarge-
nomen. De melkgift was tot op den laatsten dag normaal. Hieruit
mogen wij wel opmaken, dat het dier tijdens het leven weinig last
van haar zwarte nieren heeft ondervonden.

De nieren zijn normaal van grootte. De zwarte verkeuring blijkt niet
egaal over de oppervlakte aanwezig te zijn. Het zwart wordt regelmatig
afgewisseld door een meer donker grijsbruine tint. Duidelijk is te zien,
dat de pigmenteering een soort geaderde teekening heeft doen ontstaan.
De donker getinte kleine velden zijn omzoomd door m.o.m. breede
lichter gekleurde, gekarteld verloopende lijnen. De nierkapsel, alsmede
de ureter en de intredende vaten zijn normaal wit van kleur.

Op doorsnede blijkt, dat de pigmenteering voornamelijk is gelocali-
seerd tot de substantia corticalis. De grenslaag van de mergsubstantie
is iets grauwer gekleurd dan normaal. Een dunne streepvormige teeke-
ning, die iets donkerder is gekleurd en parallel loopt met de arcus
arterieosii, geeft a. h. w. de scheiding tusschen substantia corticalis en
grenslaag nog duidelijker weer.

De substantia medullaris lijkt macroscopisch ongepigmenteerd en
normaal van kleur.

De teekening in de substantia corticalis is evenals die van de opper-
vlakte van de nieren niet egaal, maar toont een iets onregelmatige

radiaire streping. Na het doorsnijden blijft er op het mes een, op ver-
dunde „Tusche" gelijkende, donkerbruin gekleurde vloeistof achter.
De binnenzijde van het pyelum is bedekt met een zeer dunne lichtbruin
gekleurde slijmige laag a.h.w. fijn bruine granulae, ingebed in een slijm-
laagje. Het pyelum zeifis na afstrijken van dit slijmig laagje niet verkleurd.

Histologisch beeld: De epitheelcellen, die pigment blijken te bevatten
zijn voornamelijk te rekenen tot het secretorische gedeelte van het
buizen-systeem. Het pigment is vooral gelegen in de epitheelcellen van
de z.g. Hauptstücke v. Peter en komt zoowel voor in het pars corticalis
als in het rechtverloopende eindgedeelte van deze buizen het z.g.
pars medullaris. Geen pigment is waar te nemen in de lichaampjes van
Malpighi en in de cellen, waaruit de dunne gedeelten van de Henle\'sche
lissen zijn opgebouwd. Ook in de cellen van het afvoerende gedeelte
van het buizensysteem n.1. in de cellen van de tubuli recti en van de
tubuli collectorii is in zeer geringe mate pigment aanwezig. In deze
cellen vindt men slechts enkele fijnkorrelige granulae per cel, in tegen-
stelling met dat van de Hauptstücke, waarin het pigment over het al-
gemeen grofkorrelig is ; ja, zelfs zou men van onregelmatig gevormde
schollen kunnen spreken. Het pigment ligt vooral dicht om de kern.
Sommige cellen zijn geheel door het pigment in beslag genomen. De
celstructuur in deze gedeelten is dan ook moeilijk te bestudeeren. In de

cellen waarin niet zooveel pigment opgezameld ligt, blijken de kernen
normaal van teekening te zijn. De kleur van het pigment is onder de
microscoop geel-bruin tot bruin en wijkt m.i. af van de meer bruin-
zwarte kleur, welke meestal bij melanine wordt aangetroffen. Naar schat-
ting komt in ruim ¹/₃ gedeelte van de substantia corticalis het pigment
voor. De verdeeling is niet regelmatig. Bij 50 maal vergrooting zijn er
gezichtsvelden, waarin de meeste cellen pigment bevatten, in andere
gezichtsvelden komen pigmenthoudende cellen in minderheid voor.

In het interstitium heb ik geen pigment, noch pigmenthoudende
phagocyten waargenomen. Ook pigmentcylinders of korrels in de lumina
van de tubuli heb ik niet gevonden. Cirrhotische verschijnselen zijn niet
te zien. Om na te gaan met wat voor soort pigment ik hier te doen had
heb ik de werkwijze gevolgd, zooals deze door Hueck uitvoerig is be-
schreven. Hierbij bleek dat het pigment onoplosbaar is in sterke zuren
en alkaliën. Door vetoplossende middelen (chloroform-Xylol-aether-
kokende alkohol) werd het niet opgelost.

Met sterk zwavelzuur en rookend salpeterzuur werd de kleur van het
pigment meer rood-bruin. Met perhydrol 3% (herhaalde malen ver-
verscht) trad 11a 48 uur een geringe verbleeking op. Met chloordampen
trad bijna onmiddellijk een duidelijke verbleeking op. Zilvernitraat in
2% opl. kleurde het pigment na drie dagen niet zwart. Ook in zonlicht
werd geen zwarte verkleuring waargenomen,

Als ijzerreactie\'s werden gebezigd de Turnbulblauwmethode vlg.
Tirman en Schmelzer en de Berlijnschblauwreactie vlg. Wicklein-
Falkenberg en de reactie vgl. Kockel. Al deze reactie\'s waren negatief.

De Sudanreactie is negatief. Kleuring met Nijlblauw vlg. de modi-
ficatie van Kleeberg was duidelijk positief. Deze reactie wordt als volgt
uitgevoerd. De bevriescoupes worden :

1. opgevangen in aq. dest. 2. Gekleurd in een verzadigde waterige
oplossing van Nijlblauwsulfaat gedurende 20 minuten. 3. afgespoeld
in aq. dest. 4. gedifierencieerd in 1% azijnzuur (10—20 min.). 5. Af-
gespoeld in aq. dest. 6. Insluiten in glycerine.

Ook de kleuring met neutraalrood is duidelijk positief. Kleuring met
i % methyleenblauw geeft het pigment als groene korrels weer.

Slaan wij met deze gegevens de tabel voor determinatie van Hueck
op, dan blijkt het, dat wij dit pigment moeten rekenen tot het z.g. Ab-
nutzungspigment. Dat de Sudanreactie negatief is zou in dit geval
er weer op kunnen wijzen, dat een binding aan lipoide stoffen niet nood-
zakelijk behoeft te zijn.

In bovenstaande uiteenzetting hebben wij reeds vernomen, dat in
de cellen van de Hauptstücke bij haemochromatosis ook een pigment
is aangetroffen, dat echter toen duidelijk de ijzerreacties te zien gaf
en tot de haemoglobinogene pigmenten gerekend moest worden. Hieruit
kunnen wij dus opmaken, dat in deze niercellen verschillende soorten
pigment kunnen voorkomen. Om de zwarte verkleuring van de nieren
daarom maar zonder meer te betitelen met den naam Melanosis of

haemochroinatosis is dus niet juist. De micro-chemische reacties zullen
moeten uitmaken welk pigment aanwezig is en pas daarna kan deze
afwijking tot de beide bovenstaande of tot de Pigmentatio fusca gerekend
worden.

Een heel goed artikel, waarin tevens van de literatuur een heel goed
overzicht wordt gegeven over het voorkomen van pigment in de nieren,
is geschreven door Heinz Schrijer. Het is reeds lang bekend, zoo zegt
hij, dat in de nieren een physiologische kleurstof voorkomt. Maas heeft
dit in 1889 reeds vastgesteld. Hoeveelheiden groottevande pigmentkorrels
zijn op de eerste plaats van den ouderdom van het individu afhankelijk.

Maas stelde tevens vast, dat het pigment niet van haematogenen
oorsprong is, maar dat het door de cellen zelf gevormd wordt en dat er
geen verband met vet is vast te stellen. Maas onderscheidt zich door deze
uitspraak van andere onderzoekers. De mogelijkheid is niet uitgesloten,
dat de technische behandeling van het weefsel, b.v. sterke alkohol-
behandeling, tot een foutieve conclusie op dit punt aanleiding heeft
gegeven. Ribbert (1896) beschrijft het pigment als bleek-geel korrelig
pigment, voorkomende in de tubuli laqueiformis en de tubuli contortus
secundi ordenis, en wel toenemende met den ouderdom. Met alkohol-
fixatie is het gedeeltelijk opgelost en het geeft met osmiumzuur, evenals
het vet, een zwarte kleur. Ribbert meent dat het pigment door resorptie
uit het lumen in de cellen komt.

Lubarsch en Sehrt (1902 en 1904) rekenden het pigment tot de groep
van de vethoudende Abnutzungspigmenten en het zou ontstaan door
celwerking.

policard (1908) beschrijft in zijn monographie van de urinekanaal-
tjcs onder de protoplasmainsluitsels in de Hauptstücke „des enclaves
naturellcment colorées et repondant a des grains de pigment".

Fischer (1910) bevestigt de opvattingen van Sehrt en geeft als beste
onderzoekingsmethode aan de Sudanreactie.

Schreijer (1914) zegt, dat het voor Ribbert, welke ongekleurde
niercoupe\'s vervaardigde, onmogelijk was om een goed onderscheid te
maken in de cellen van de verschillende gedeelten van de nierbuisjes.

Zelf heb ik ondervonden, dat in gekleurde coupes het nog vaak lastig
is om uit te maken tot welke afdeeling van het kanaalsysteem de cellen
behooren en zeker zal dit niet altijd meevallen, wanneer de structuur van
deze cellen nog door de pigmentgranulae eemgszins vertroebeld wordt.

Schreijer heeft de nieren van mensch en verschillende dieren aan een
onderzoek onderworpen. Van belang zijn de mededeelingen over runder-
nieren. Bij een zesjarig rund vond hij bleek-geelgroen pigment dat met
Sudan geen typische vetkleuring gaf. Hij verkreeg dus met deze kleuring
hetzelfde resultaat als ik. Ook kon Schreijer in de nieren van andere
dieren geen positieve Sudanreactie verkrijgen. Wel was de reactie met
Nijlblauw en neutraalrood positief. Mijn onderzoekingen komen dus
geheel met deze bevindingen overeen.

Maas, Ribbert, Lubarsch-Sehrt, Fischer, Hueck localiseeren het
pigment in de Henle\'sche lissen. Ribbert tevens nog in de tubuli contorti
sec. ordinis. Maas en Fischer zagen het uiterst zelden in de epitheel-
cellen van de tubuli collectorii.

De glomeruli en de kapselepitheliën waren steeds vrij van pigment.
In geen enkel geval kon hij vrijliggend pigment in de lumina van de
kanaaltjes aantoonen. Ook deze bevindingen komen met die van mij
overeen, alhoewel ik van meening ben, dat het pigment in zeer geringe
mate in de lumina aanwezig kan zijn. De pigmentkorrels in de slijmige
laag op het pyelum wijzen tenminste op afscheiding van het pigment.

Schreijer vond het pigment voornl. in de Hauptstücke en de Henle\'
sche lissen en slechts zeer zelden heeft hij het meer distaalwaarts aan-
getroffen.

In het door mij beschreven geval is het pigment, alhoewel in zeer
geringen graad ook in de tubuli recti en de verzamelbuisjes aanwezig.

Op grond van de microchemische reacties rekent Schreijer het pig-
ment tot het Lipofuscine en zegt, dat het voorkomen ervan physiologisch
is. Is deze opvatting juist, dan mag men natuurlijk niet spreken van een
pathologisch-anatomische afwijking, zooals ik boven deed. Men kan m.i.
voor deze pigmentafzetting dezelfde theoretische beschouwingen gaan
houden als bij de vetafzettingen in de cellen. Ik wil hierover niet lang
discussieeren en geef als mijn meening te kennen, dat, wanneer het pig-
ment in dergelijke groote hoeveelheden in de niercellen voorkomt, dat
het niet uit te maken is of deze cellen door de pigmentafzetting geleden
hebben, deze afwijking van het normale beeld wel degelijk tot een
pathologisch verschijnsel gerekend kan worden.

Hoe komt het nu, dat dit pigment aan bepaalde gedeelten van het
buizensysteem gebonden schijnt te zijn, of liever gezegd, hoe komt het
dat het pigment zoo ongelijk over de cellen van het buizensysteem is
verdeeld ?

Bij intravitale injectie van bepaalde kleurstoffen, b.v. van Indigo-
zwavel zuurcarmijn heeft men experimenteel kunnen waarnemen dat
de Hauptstücke, als de meest secerneerende cellen bevattende gedeelten,
de meeste kleurstofgranulae bevatten, terwijl in de overige gedeelten
voornl. resorptie plaats heeft (resorptie van water en ook van opgeloste
substanties).

Baehr vond in de nieren van diabeteslijders vooral in de Hauptstücke
de afzetting van glycogeen ; in het afdalende gedeelte van de Henle\'sche
lissen in mindere mate.

Ook Schreijer is van meening, dat het pigment voornamelijk in de
cellen van de Hauptstücke opgezameld wordt en wel toenemend met
den leeftijd. In de overige gedeelten van het buizensysteem zou het door
resorptie in de cellen komen.

Over het algemeen wordt dus de afzetting met de nierfunctie in ver-
band gebracht. Of de cellen van de Hauptstücke hierbij als filters werken
en het pigment gereed en wel tegenhouden, of dat zij de bouwstoffen

tegenhouden, waaruit de cel zelf het pigment doet ontstaan, blijft voor-
loopig de vraag.

Ik zou er nog op willen wijzen dat het voorkomen van het pigment
in de tubuli collectorii niet uitsluitend behoeft te berusten op een
resorptie. Op grond van de vaatverdeeling n.1. dearteriolaerectaespuriac
als portae-venae uit de glomeruli afkomstig en gaande naar de tubuli
collectorii, zullen stellig ook stoffen vervoeren, welke door de cellen
van deze buisjes als bijzondere bestanddeelen worden afgescheiden,
misschien wel ten deele aanvullend of in samenwerking met hetgeen
in de Bowmansche kapsels geschiedt.

Met Hueck is Schreijer het eens, dat het pigment chemisch nog niet
voldoende bekend is. Het schijnt metabolisch te ontstaan uit omzettings-
producten van lipoide stoffen. Volgens Hueck zouden het omgezette
vetzuren zijn. Een verband met urinekleurstoffen is voorloopig nog niet
aangetoond.

Nieberle beschrijft deze afwijking als een zoogenaamde melanose
of haemochromatose en zegt, dat het pigment waarschijnlijk ook
haemoglobinogeen is, maar ijzervrij. Uit de microchemische reacties
blijkt echter, dat deze meening foutief is en daar Nieberle reeds spreekt
van een zoogenaamde melanose en waarschijnlijk haemoglobinogeen pigment,
is het m.i. wat voorbarig om deze afwijking met vetgedrukte letters
in zijn leerboek als haemochromatose te betitelen. Ook geeft Nieberle
aan, dat het resorptieve deel van het kanaalsysteem vrij van pigment is.
De literatuur geeft ons echter hierover een geheel ander beeld en ook
in de door mij onderzochte nieren is het tegenovergestelde het geval.

Volgens Roth berust de nierverkleuring op een praecipitatie van pig-
ment in de epitheelcellen van de gewonden kanaaltjes (in het midden
latend welke) en dikke gedeelten van de Henle\'sche lissen. Het pigment
zou volgens hem bestaan uit een ijzervrije uit het bloed opgenomen
melanineachtige stof.

Folke Henschen geeft in het leerboek van Joest ook aan, dat er
onderzoekers zijn geweest, welke deze pigmentanomalie als haemochro-
matose hebben beschreven en wel als ijzervrije haemoglobinogene
pigmentatie, maar maakt hierbij tevens de opmerking, dat het wel
opvallend is, dat andere organen zooals milt en lever daarbij niet
gepigmenteerd zijn, een bevinding, welke Roth heeft vastgesteld en
ik kan onderschrijven. Folke Henschen schrijft aan het slot van zijn
betoog over stoornissen in de pigmentstofwisseling dan ook, dat het
niet uitgesloten is, dat de pigmenteering autochthoon is.

1. Bij pigmentanomalieën in rundernieren (waarvan de icterische
verkleuring bij kalveren en jonge runderen, welke door galkleurstoffen
worden veroorzaakt, uitgezonderd zijn) dient men een scherp onder-
scheid te maken in haemoglobinogene en autogene pigmenten.

2. Alleen positieve ijzerreacties van het pigment rechtvaardigen de
benaming haemochromatose.

3- In alle overige gevallen is, zoolang de chemische structuur niet
beter bekend is, de benaming Pigmentatio fusca voor deze pigmenta-
nomalie te prefereeren.

5. Behalve in het secerneerend gedeelte van het kanaalsysteem, en wel
voornamelijk in de Hauptsti\'icke en de Henle\'sche lissen, kan het pigment
voorkomen in het resorbeerende gedeelte van het kanaalsysteem.

Het tweede geval van abnormale pigmentatie betreft de zwarte
verkleuring in de bijnieren van een rund. In het voorgaande
zeide ik reeds, dat het Hueck bij zijn onderzoek over het verband van
bijnierfunctie en huidpigmentering, niet gelukt is om echt melanine
in de bijnieren aan te toonen. Niet duidelijk is echter vermeld of hij dit
pigment intracellulair wenscht in de polvgonale cellen van de zona
fasciculata en zona reticularis en in de mergcellen of, dat het voorkomen
ervan in het bindweefselreticulum reeds voldoende wordt geacht.

Het pigment in de door mij onderzochte bijnieren, dat zelfs bij mi-
croscopisch onderzoek zeer donkerbruin tot zwart is gekleurd, is gelegen
in het bindweefselreticulum en in de kapsel en wel ingesloten in een soort
spoelvormige en stervormige cellen, welke hetzelfde beeld toonen als de
chromatophoren in het corium. Het komt als een vrijwel compacte
massa voor in de kapsel en in de trabekels en meer diffuus verspreid in het
bindweefselreticulum, dat onmiddellijk hiertegen aansluit. Ook is het
te zien in de mergsubstantie. Het vetweefsel, dat de bijnieren omgeeft
is in het bindweefselreticulum op verschillende plaatsen zwart verkleurd.
In het vetweefsel verloopende vaten zijn eveneens gepigmenteerd.

Bij het microscopische onderzoek blijkt, dat het niet voorkomt in cle
polygonale cellen van de substantia corticalis of medularis.

Macroscopisch valt onmiddellijk op de intens zwarte kleur van het
pigment, welke t.o. van dat, waargenomen in de rundernieren zeer veel
in kleurtensie verschilt.

Over het voorkomen van pigment in de bijnieren wordt in het leerboek
van Joest door Trautmann alleen de mededeeling gedaan, dat ,,Pig-
mententartung" in de bijnieren van paarden en runderen gevonden is.
Vermoedelijk zal hij hiermede bedoelen intracellulair Abnutzungspig-
ment en geen melanose.

Grandry en Stilling beschrijven het voorkomen van pigment in
de kapsel van runderen en schapen. Ik heb niet kunnen uitmaken welke
soort pigment in deze gevallen bedoeld wordt. De litteratuur-gegevens
zijn dus zeer schaars. Het pigment in het door mij waargenomen geval
loste niet op in waterige en alkoholische zuren. Sterk zwavelzuur gaf
geen verkleuring. Ook was het onoplosbaar in alkaliën en vetoplossende
middelen. Het kleurde zich niet met Sudan, neutraalrood en Nijlblauw
en de ijzerreacties waren alle negatief. Door 2% perhydrol en chloor-
dampen werd het gebleekt. De zwartkleuring met zilvernitraat was niet

behoorlijk na te gaan, vanwege de reeds normaal aanwezig zijnde intens
zwarte kleur.

Uit deze reacties blijkt, dat het pigment gerekend moet worden tot
het echte melanine.

Ik heb reeds uiteengezet, dat men adrenaline, dat gevormd wordt
in de mergsubstantie van de bijnieren, wel heeft beschouwd als de
moederstof van het melanine en verband heeft gezocht met de bijnier-
functie en de huidpigmenteering.

Meirowsky heeft waargenomen, dat huidextract uit adrenaline
kleurstof vormde. Cohrs zegt, dat tusschen huidpigment en bijnier-
pigment geen verband bestaat. Hij geeft echter niet aan op welke
gronden deze uitspraak berust.

Bij de ziekte van Addison bij den mensch zien wij in de huid een
vermeerdering van het huidpigment, dat naar men aanneemt ontstaat
tengevolge van het uitvallen van de bijnierfunctie, waardoor de moeder-
substantie (tyrosine), die niet meer tot adrenaline wordt omgezet,
in vermeerderde mate aan de huid wordt toegevoegd en hier door het
dopaferment in een korrelig pigment wordt omgezet.

Bij de dieren heeft men tot op heden nog geen verschijnselen waar-
genomen, welke in alle opzichten met de ADDissoN\'sche ziekte overeen-
komen, ofschoon tuberculose van deze organen, welke in ongeveer
80 % van de gevallen bij den mensch de oorzaak van de ziekte is,
voorzoover mij bekend bij runderen niet zoo zelden voorkomt.

Wel heb ik eenmaal bij een rund de rechter bijnier aangetroffen
als een zeer groot hypernephroom, terwijl de linkerbijnier niet te
vinden was. Uit de anamnese bleek, dat het dier tengevolge van zwakte
in nood gedood moest worden. Abnormale pigmentatie heb ik echter
in dit geval niet kunnen waarnemen.

In het nu beschreven geval is geen andere afwijking dan pigment-
anomalie aan het orgaan waar te nemen, zoodat men mag aannemen,
dat de bijnier normaal gefunctionneerd heeft.

Het voorkomen van het melanine-pigment in op chromatophoren
gelijkende cellen zou kunnen wijzen op een wegvoeren van normaal
in dit orgaan niet thuishoorend en bij toeval door een ferment in de
bijnier uit het adrenaline gevormde melanine. Uit het beeld krijgt
men den indruk alsof het menaline ontstaan is in het merg en via de
corticale substantie naar de kapsel wordt vervoerd en hier wordt af-
gezet. Of de schorssubstantie, waarvan wij uit de physiologie weten,
dat er een ontgiftende werking aan wordt toegeschreven, zelf nog een
actief aandeel heeft in de eliminatie van deze in de bijnier abnormaal
aanwezige stoffen, geloof ik niet. De polygonale cellen van de schors
zouden dan wellicht ook in het pigmentproces betrokken zijn.

Aan cle mogelijkheid, dat het huidpigment in retrograde richting
en dan juist bij voorkeur de bijnieren door middel van chromatophoren
zou opzoeken, kan gedacht worden, maar lijkt mij toch wel wat gezocht.

huidpigmentvorming door de aanwezigheid van het melanine in deze
bijnieren bewezen is, wil ik alleen wijzen op eenige bijzonderheden
en wel op de diepzwarte kleur van het pigment (ook bij microscopisch
onderzoek) en op het schijnbare vervoer ervan van het merg, waar het
adrenaline dat wel als de moederstof beschouwd wordt, gevormd wordt,
naar de periferie. Voorloopig blijft het een hypothese, waaraan alle
aandacht dient geschonken te worden.

Na eenige algemeene beschouwingen over pigmenten en pigment-
vorming, vermeldt schrijver een pigment-anomalie, voorkomende in
de nieren en bijnieren van twee runderen. De nieren waren zwart
gekleurd ; het bij microscopisch onderzoek, bruine pigment was voor-
namelijk gelegen in de cellen van : de Hauptstücke van Peter, en in
geringe mate in de tubuli collectorii. In de Malpigische lichaampjes
en in de dunne gedeelten van de henle\'sche lissen werd geen pigment
gevonden. Het pyelum was bedekt met een dunne laag slijm, waarin
pigmentgranulae ; dit wijst op een afscheiding van het pigment.

Micro-chemische reacties toonden dat het pigment gerekend moet
worden tot het z.g. Abnutzungspigment (Lipofuscine). De benamingen
Haemochromatosis en Melanosis zijn voor deze afwijking onjuist ;
men zou beter van Pigmentatio fusca kunnen spreken.

Het pigment in de bijnieren was voornamelijk gelegen in het bind-
weefsel van de substantia corticalis en medularis, in op chromatophoren
gelijkende cellen. Microchemisch werd uitgemaakt dat het pigment
bestond uit melanine.

Vermoed wordt een verband tusschen de functie der bijnieren en
de vorming van huidpigment.

Hueck. Beitr. z. Path. Anal. Bd. 54 1912.
Lignac. Zbl. Path. Bd. 32, Blz. 201.
König. Cit. Romeis Taschenb. d. Mikr. Techn.
Kockel. Wirch. Arch. Bd. 277, Blz. 856.
Bloch. Z.schr. f. physiol. Chemie Bd. 98, Blz. 226.
W. Poulsen. Ziegl. Beilrage Bd 48, Blz. 347.

H. Schreijer. Frankf. Zeitschr. f. Pathol. Bd. 15, Blz. 333.
Maas. Arch. f. Mikroskop Ahat. 34, Blz. 452.
Sehrt, Virch. Arch. 177, Blz. 248. 1904.

Grandrij en Stilling. Cit. Ellenberger Handb. der vergleich. Anat. d. Haust.
Zwaardemaker. Leerb. d. 1\'hysiologie.
Wester. Orgaanziekten bij onze huisdieren.

Anschliessend an einige allgemeinen Betrachtungen über Pigmente und Pigment-
bildung, erwähnt Verfasser eine Pigmentanomalie vorgefunden in Nieren und Neben-
nieren bei zwei Rindern. Die Nieren waren schwarz gefärbt : das, unter dem Mikros-
kop, braune Pigment war hauptsächlich gelegen in den Zellen der Pcter\'schen
Hauptstücke, und in kleinerem Masse in den tubuli collectorii. In den Malpighischen
Körperchen und in den engen Teilen der Henle\'schen Schleifen wurde kein Pigment
gefunden.

Das Pyelum war mit einer dünnen, Pigmentgranulae enthaltenden Schleim-
schicht bedeckt, dass deutet hin auf Pigmentabscheidung. Mikrochemische Reak-
tionen wiesen nach dass das Pigment zu dem s.g. Abnutzungspigment (Lipofucine)
werden soll, gerechnet). Die Bezeichnungen Haemochromatosis und Melanosis
sind für diese Abweichungen falsch, besser würde sein die Bezeichnung Pigmentatio
fusca.

Das Pigment in den Nebennieren befand sich hauptsächlich in dem Bindegewebe
der substantia corticalis und medularis, in chromatophorähnlichen Zellen. Mikro-
chemisch wurde nachgewiesen dass das Pigment Melanine war.

Verfasser vermutet einen Zusammenhang zwischen der Funktion der Neben-
nieren und der Bildung des Hauptigmentes.

After a general review on pigments and its formation, the author records a pig-
ment abnormality observed in the kidneys and adrenals of two bovines. The pigment
in the black-coloured bovine kidneys, which microscopically was brown, was chiefly
situated in the epithelial cells of the convoluted tubes. There was no pigment seen
in the glomeruli and in the narrow parts of the loop of Henle and it was found in
small numbers only in the tubuli collectorii. The pyelum was covered with a thin
layer of mucus in which pigment granulae were present. This is an indication that
the pigment was secreted. Microchemical reactions demonstrated that the pigment
belongs to the so-called I.ipofuscine (Abnutzungspigment). The terms haemochro-
matosis and melanosis are wrong for this anomaly, it is more correct to speak of
„pigmentatio fusca".

In the adrenals the pigment was chiefly located in the connective tissue of the
substantia corticalis and medularis in cells resembling chromatophora. Micro-
chemically it was determined that the pigment conisted of melanin. It is thought
very probable that there exists a correlation between the function of the adrenals
and skinpigment formation.

Après avoir donné des considérations générales sur les pigments et leur formation,
l\'auteur rapporte une anomalie de pigment qu\'il a observée dans les reins et dans
les capsules surrénales de deux bovins. Le pigment des reins noirs extérieurement,
qui, à l\'examen microscopique, parut ctre brun, était situé pour la plupart dans les
cellules épithéliales des tubes contourés. Le pigment était absent dans les corpuscules
de Malpighi et dans les parties étroites des anses de Henle et n\'était présent qu\'en
faible quantité dans les tubuli collectorii.

Le pyélum était couvert d\'une mince couche de mucus dans lequel des granulae
de pigment furent rencontrés ce qui indique une sécrétion du pigment. Par des
réactions micro-chimiques l\'auteur a démontré que le pigment appartient à la „Lipo-
fuscine" (Abnutzungspigment). Les termes Haemochromatosis et Melanosis ne sont
pas justes pour cette anomalie ; l\'auteur préfère l\'appellation „Pigmentatio fusca".

Dans les capsules surrénales le pigment était situé pour la plupart dans le tissu
conjonctif de la substantia corticalis et medularis dans des cellules ressemblant à
des chromatophores. Par voie microchimique fut établi que le pigment consistait de
mélanine. Il semble probable qu\'il existe une corrélation entre la fonction des cap-
sules surrénales et la formation du pigment de la peau.

2. C. J. Storm. IJking van geneesmiddelen op dieren. Physiologische
waardebepalingen.

Met dit artikel, dat een der eerste publicaties is uit het in November 1934 te
Batavia opgerichte Ned. Indisch Pharmaco-therapeutisch Instituut, beoogt
schrijver, om o.m. ook de Indische dierenartsen er op te wijzen, zooveel mogelijk
slechts van de in Indië biologisch geijkte preparaten gebruik te maken. Immers,
het is aan genoemd instituut reeds gebleken dat totaal onwerkzame therapeutica
in Indië in omloop zijn. Om een inzicht te geven in de waarde van bedoelde ijking,
wordt een algemeen overzicht gegeven van de physiologische waardebepaling
van geneesmiddelen, een en ander door treffende voorbeelden toegelicht (andre-
naline, digitalis, hypophyse-achterkwab-praeparaten, enz.)

3. Dr. F. C. Kraneveld. Stephanofilariosis VII. Een door de stephano-
filaria dedoesi veroorzaakte ooraandoening bij buffels. (Voorloopige
mededeeling).

Het blijkt, dat de in 1933 voor het eerst in Ned.-Indië beschreven vermineuze
huidziekte van het rund, welke later ook bij de geit is gediagnostiseerd en die te boek
staat onder den naam van Stephanofilariosis, meer en meer van belang wordt,
althans voor Ned.-Indië. Nu weer is door een onderzoek van Kranevf.ld aan het
Veeartsenijkundig Instituut het reeds eerder geuite vermoeden bevestigd, dat het
lijden ook wel bij den Indischen buffel zou voorkomen. Eigenaardigerwijze werd
het bij deze diersoort tot nu toe alleen gezien in den vorm van een papuleuze, soms
crusteuze dermatitis van de oorschelp en niet met localisatie op andere lichaams-
gedeelten, zooals bij rund en geit.

Kraneveld verkreeg zijn materiaal (32 gevallen) van Soembawa (waar het
lijden naar verluidt veelvuldig voorkomt) en Zuid-Celebes, en isoleerde er in alle
gevallen de stephanofilaria dedoesi uit (determinatie Ihle), zoowel mannelijke
en vrouwelijke volwassen wormen als microfilariën.

Het lijden begint met een lichte verdikking der oorranden, daarna haaruitval,
licht eczeem en ten slotte een papuleuze dermatitis. (Sterke korstvorming als bij het
rund werd niet gezien). De langzame uitbreiding onder schrompeling en rimpeling
van den oorrand voltrekt zich tot diep in de uitwendige gehoorgang. In zware
gevallen wordt ook wel de buitenvlakte der schelp in het proces betrokken. Volgens
de bevolking zou het met jeukte gepaard gaan. Secundaire infecties aan het oor
treden natuurlijk gemakkelijk op. Het geheele proces verloopt uiterst chronisch en
komt voornamelijk voor bij oudere, slecht gevoede dieren. Het histologisch beeld
is gelijk aan dat wat eerder voor het rund is beschreven. Volgens den gouverne-
mentsveearts Pettinga zou een zelfde ooraandoening ook bij d.e geit op Soembawa
voorkomen. De bevolking wijt hel ontstaan aan de aanraking met doornige planten.
Misschien dat de daardoor ontstane wondjes een praedisponeerende rol spelen,
waarbij dan de infectie zelf door insecten zou worden bewerkstelligd. Het artikel
is verlucht door enkele goede afbeeldingen.

Van den Berg berekende het gemiddeld verlies-percentage aan remonte-paarden
voor het Kon. Ned. Indisch Leger, welke in de jaren 1918 tot 1931 in 13 transporten
over zee zijn vervoerd van Australië (Melbourne, Sydney, Gladstone) naar het
Remonte-depót te Padalarang (Java) en komt daarbij voor 4173 paarden tot een
cijfer van 0.65 % ; een verlies dat gunstig afsteekt bij dat hetwelk aan paarden
werd geleden in den Zuid-Afrikaanschen Boerenoorlog en ook in den wereldoorlog.
Gedurende het eerste jaar van verblijf der jonge remonten in het depót te Padalarang
bedroeg het gemiddelde verliespercentage 2.37 %.

5. Extracten uit de maand- en jaarverslagen der Gouvernements- en Provinciale veeartsen.

Dit verslag is weder een vervolg op de eerder gerefereerde rapporten omtrent
de septichaemie-entingen in genoemde streek. Het resultaat was wederom zeer
gunstig, in dien zin, dat van 16.364 met vaccin geënte buffels en 138 runderen
slechts 2 buffels fo.t2i%) aan septichaemie kwamen te lijden in de observatie-
periode van 7 dagen tot 6 maanden na de enting, waartegen in hetzelfde tijdsverloop
in de geheele onder-afdeeling Bone met een buffelsterkte van i 51000, er 229
buffels aan de ziekte stierven. (4.5O°/₀₀).

Schotsman beschrijft een geval van hevige en reeds op een afstand zicht- en
hoorbare middenrifkramp met rychmische schokken direct volgend op den hartslag,
bij een militair paard, dat denzelfden morgen had deelgenomen aan een zware
oefening. Ondanks de ingestelde therapie (ol. ricini), morphine, camphorolie,
venepunctie) verergerde de toestand gestadig onder stijging der lichaamstempe-
ratuur (tot 42⁰ C.) en der polsfrequentie en overleed de patiënt na 19 uur. Bij de
sectie werd niets anders gevonden dan een sterke gasvulling der maag.

Korten tijd daarna kwamen weder drie van dergelijke ziektegevallen in behan-
deling, ook weder na een zware oefening, welke gevallen in zooverre van het eerste
afweken, dat bij twee ervan de stooten arvthmisch verliepen en bij het derde de
rythmische stoot niet volgde op den hartslag, maar aan dezen voorafging.

Schrijver zegt geen verklaring voor de waargenomen ziektegevallen te kunnen
geven. Hij acht een vermoeidheidsfactor, althans in praedisponeerenden zin,
waarschijnlijk en denkt daarnaast aan een eventueelen prikkel door het drinken van
koud water. Tot slot beveelt hij in analogie met wat bij den mensch in gevallen
van singultus wordt toegepast aan, om een atropine-therapie te probeeren.

In 1935 vormde zich te Soerabaia een commissie, waarin zitting hadden de H.H.
Mr. Ploegman Dr. van Raadshoven (arts) en de collega\'s Dieben en Fooy,
teneinde het vraagstuk aangaande de wenschelijkheid van het oprichten eener
melkcentrale voor Soerabaia nogmaals in studie te nemen.

Op een bijeenkomst met melkveehouders werd het doel uiteengezet en aange-
geven, dat met een centrale zoowel de melkveehouder als de consument en de
Overheid gebaat zouden moeten zijn, dus dat, naast centralisatie der distributie,
gestreefd moest worden naar verbetering van het product (verplichte pasteurisatie),
een en ander te bereiken zonder prijsverhooging. De nadien verspreide vragenlijsten,
strekkende om een inzicht te verkrijgen in de melkvoorziening van Soerabaia,
kwamen slechts voor een zeer klein deel en dan nog onvolledig ingevuld terug,
welk teleurstellend resultaat de commissie o.m. wijt aan de gebrekkige productie-
methoden met een veel te lage gemiddelde opbrengst per koe. Opvoeren hiervan
en verdere intensiveering der bedrijven zou den productieprijs per Liter aanmerkelijk
kunnen doen dalen en gelegenheid geven tot rationeele verwerking (zuivelproducten)
van het overschot.

De ingestelde actie is dus helaas op niets uitgeloopen. In het rapport stipuleert
de commissie nogmaals de voordeelen eener van Overheidswege gesteunde en ge-
controleerde centrale, te weten constante samenstelling van het product, goed-
koopere exploitatie der benoodigde apparatuur, goede bewaring van het product,
het beschikken over een hardingskamer voor speciaal verwerkte productie-over-
schotten, enz.

8. L. Openingsplechtigheid van het Koningin Wilhelmina Instituut voor Lepraonder zoek.

Dit nieuwe Instituut, gebouwd en ingericht door de Koningin Wilhelmina Ju-
bileum Stichting, werd op 25 November 1935 door genoemde Stichting overgedragen
aan de Stichting Centraal Instituut voor lepraonderzoek in Nederlandsch-lndië.

Het beoogt een inrichting te zijn voor wetenschappelijk onderzoek der lepra
op breede, vergelijkend-pathologische basis, waarbij een ruime plaats zal
worden toegekend aan de studie van op lepra gelijkende dierziekten als rattenlcpra
en buffellepra (gelijk bekend is Dr. L. W. M. Lobf.l, vroeger bacterioloog aan het
Veeartsenijkundig Instituut, als afdeelingshoofd aan het nieuwe Instituut ver-
bonden. Ref.).

Aan de gehouden feest-redevoeringen van Dr. Theunissen, Dr. Olivier en
Dr. Lampe (Directeur) zij ontleend, dat het Instituut zich, steunende op het „veld-
werk", zal bezighouden met experimenteelen laboratorium-arbeid. Het zal geen
leproserie zijn, evenmin een ziekenhuis, maar een studie-iristituut, waar vooral het
ontstaan en de verspreiding van de lepra en de samenhang der ziektegevallen zullen
worden bestudeerd, met de hoop, dat misschien een lepra-prophylaxe zal kunnen
worden opgebouwd als zijnde de eenig rationeele bestrijdingswijze van zulk een
chronische endemische volksziekte.

(Dat hierbij voor het eerst in de geschiedenis van het lepraonderzock zal worden
samengewerkt door den medischen en den veterinairen tak van de natuurwetenschap,
is een feit, hetwelk in onze kringen tot groote voldoening en verheugenis mag
strekken. Ref.). Bu.

Schulz *) die dit serum bij honden, aan hondenziekte lijdende, heeft toegepast,
geeft daaromtrent zijn bevindingen weer.

Het Perleberger serum is een dubbelimmunserum. Het zou zoowel tegen het
virus als tegen de secundaire microörganismcn gericht zijn en met radioactieve
metaalzouten zijn geconserveerd. Daar dit serum van honden verkregen is, is de
pi ijs hoog. De honden worden eerst met virus bevattend materiaal en later met de
secundaire bacteriën ingespoten.

Indien honden in het begin der ziekte ter behandeling werden aangeboden trad
in 85 % der gevallen genezing op ; wanneer zich evenwel reeds secundaire com-
plicaties bij de dieren voordeden, was de gunstige serumwerking zeer veel geringer
en werd slechts in 11 % der gevallen genezing gezien.

Voorts wijst hij er op dat in sommige gevallen het stellen van een juiste diagnose
moeilijkheden kan opleveren en eventueel verwisseling met andere ziekten kan
plaats vinden.

De behandeling in de kliniek gaf betere resultaten dan de behandeling der zieke
dieren bij de eigenaren thuis.

Daar bij den mensch met methyleenblauw bij lepra goede resultaten door Mortel
zouden zijn verkregen, hebben Roussel en Nonyon van Ba ¹) dit middel ook bij
honden, lijdende aan demodicosis, toegepast. Hoewel op de parasieten blijkbaar
geen invloed werd uitgeoefend, meenen zij toch een gunstige werking ervan op de
hnidveranderingen te hebben kunnen vaststellen. Dit was ook de reden dat zij het
d;arna ook bij andere huidaandoeningen hebben gebruikt. Het middel werd
inlraveneus ingespoten en wel om de 2 4 3 dagen 5 c.c. van een 2 % steriele op-
lossing. Hierbij dient te worden opgepast dat niets in het subcutane weefsel terecht
komt, daar anders ter plaatse ontsteking optreedt. De injecties werden in het alge-
meen goed verdragen en gaven vaak nog een goed resultaat waar andere middelen
hadden gefaald.

¹) Roussel et Nonyen van Ba : Essai de traitement de Féczema du chien par le bleu de
methylene. Rev. Vétér. 1936. T. 88. p. 32.

Ascoli *) heeft bij cairn-terriers die aan chronische hoest leden, bovenvermelde
parasiet in de luchtwegen gevonden.

Onder morphine-narcose werden intratracheale injecties verricht. Een canule
werd in de trachea gebracht en i c.c. 5 % phenoloplossing en ook wel 2 c.c. 10 %
phenoloplossing, werd lauwarm, langzaam ingespoten.

Het blijven bestaan van de rechter in plaats van de linker primitief
aorta met incarceratie en dilatatie van de slokdarm als gevolg, bij honden.

Milks en Williams ¹) hebben een viertal gevallen van diverticulum o sophagi
bij honden waargenomen, die veroorzaakt werden door het samendrukken van de
slokdarm tusschen de ductus arteriosis dorsalis en art. pulmonales en aorta. Normaal
verdwijnt de recht; r primitief aorta reeds in een vroeg stadium. Op de bijgevoegde
foto is een en ander duidelijk te zien.

De diagnostiek en de behandeling van maagaandoeningen en vooral van dys-
pepsien is geen eenvoudige zaak. Cuii.lé en Darraspen ²) wijzen hier vooral op het
voorkomen van maagfunctie-stoornissen (dyspepsien) als gevolg van een stoornis
in het vagosympathisch evenwicht. Hypervagotonie kan zich uiten in indigestie
(braken, al of niet met diarrhee gepaard gaande of obstipatie) ; digestiestoornissen
kunnen ook samengaan met hart-, longafwijkingen (syndrome gastrocardio-pneu-
mique. Liégeois). Atropine of belladonna-extracten zouden hierbij gunstig werken.

De volwassen trichuris depressiusculus leeft in het colom van de hond. Er is geen
intermediaire gastheer of vrij levend stadium. De eieren ontwikkelen zich snel bij
warm weer. In de darmen komen de eieren uit en de larven dringen in de Lieber-
kühnsche klieren, waar zij 3--4 dagen blijven. In het coecum zijn de larven reeds
gevonden vijf dagen na het opnemen van de eieren.

De symptomen zijn niet pathognomisch. Soms worden verschijnselen van chro-
nische catarrhale enteritis gezien. Bij microscopisch faecesonderzoek worden de
citroenpitvormige eieren vastgesteld.

Het coecum is meestal niet veel veranderd ; soms is dit hevig ontstoken evenals
ook het ileum en het colon. De ziekteverschijnselen zijn het gevolg van toxinen-
resorptie.

Santonine, tetrachlooraethyleen en ol. chenopodium geven weinig. Coecectomie
zou hierbij goed resultaat opleveren. Hiertoe zal evenwel niet steeds kunnen worden
besloten.

Corenzwit ³) heeft met behulp van een slang en glazen buis de antiparasitaire
middelen (o.a. 10 c.c. tetrachlooraethyleen in go c.c. water en ook wel ol. chene-
podium) onder narcose tot in het colon en het coecum gebracht. Een gladde, rechte,
glazen buis brengt hij 11.1. tot in het colon en in deze buis wordt nu een gummislang
verder tot in het coecum voortgeschoven. Op deze manier kunnen de injecties direct
in het coecum worden gedaan. Door hem werden zoo in het coecum ook nicotine-
oplossingen en nicotinecapsules (0.7 grain nicotine in oplossing voor middelmatig
groote hond) gebracht.

Verwijdering van conglobaten uit de dikke darm bij een hond door
middel van enterotomie.

¹) Milks and Williams : Persistence of the right instead of the left primitive aorta in
the dog, incarcerating the esophagus and causing its dilation. The Cornell Veterin. Oct.
■935- P- 365-

²) Cuillé et Darraspen : Contribution à l\'étude des dyspepsies extradigestives du chien.
Rev. Vétér. 1932. Sept. p. 489.

³) Corenzwit : Experiment leading to an effective treatment for canine whipworms. Journ.
amer. vet. med. assoc. 1935. No. 6. p. 661.

Bij een 3 jaar oude, schotsche terrier constateerde Ammann \') een dergelijke
zeer harde faecesmassa in de dikke darm. Sedert eenige dagen bestonden defae-
catie-bezwaren en braakte het dier. Aanvankelijk werd aan een corpus alienum
gedacht. De massa kon niet worden fijngedrukt ; laxantia en clysmata hadden geen
succes ; slechts de enterotomie kon hier herstel brengen. Veenendaal.

De gebruikelijke dosis van Arecolinum hydrobromicum ter bestrijding van de
lintwormen bij honden is volgens de Russische auteurs .Palimpsestow en Djeg-
terenko ¹) niet voldoende. Volgens de resultaten van een van hun experimenten
bij 4 proefhonden zijn doses van 2 mg per kg lichaamsgewicht en van g tot 27 mg
per dier absoluut zonder werking gebleven. Een geringe werking werd waargenomen
op Alaria alata, een darmtrematode en op Ancylostoma caninum en Uncinaria
stenocephala. Bij 4 proefhonden bleek een dosis van 3 mg per kg en van 52 mg per
totale dosis zelfs nog onwerkzaam te zijn. Zij komen tot de conclusie, dat een dosis
van 3.6 tot 15 mg per kg lichaamsgewicht en een totale dosis van 58 mg per dier
noodig is om zeker te zijn dat de lintworm behoorende tot de geslachten Taenia
en Echinococcus afgedreven worden. Deze dosis bleek nog onwerkzaam op Meso-
cestoides lineatus.

Uit bovenvermelde onderzoekingen mogen wij dus de conclusie trekken, dat de
daarin vermelde doses alleen die lintwormen betreffen, welke tot de geslachten
Taenia en Echinococcus behooren, dus blijkbaar niet die, welke tot de familie
Dilepididae behooren, waartoe de in ons land zoo veelvuldig bij den hond voor-
komende lintworm Dipylidium caninum behoort. De dosis Arecoline, die noodig
is om deze parasiet af te drijven is aanmerkelijk lager. In de kliniek voor Kleine
Huisdieren te Utrecht gebruikt men een dosis die varieert tusschen 10 en 25 mg,
zoo noodig met een tusschentijd van enkele uren te herhalen, wanneer de eer. te
behandeling geen succes mocht hebben. Uit een briefwisseling met Palimpsestow
is referent gebleken dat bovengenoemde auteurs ook arecoline tegen Dipylidium
caninum gebruikt hebben en wel in dezelfde groote dosis van 58 mg met een nuttig
effect van 80%. Baudet.

Het voorkomen van vet in de nieren bij honden ; voornamelijk bij de
z.g. ..Sluttgarter Hundeseuche."

Dc nieraandoeningen bij de „Stuttgarter Hundeseuche" beheerschen grootendeels
mede het klinisch ziektebeeld (uraemie). Wat de vervetting der nieren hierbij betreft,
heeft Krispenz²) een pathologisch-anatomisch onderzoek ingesteld en is daarbij
tot de volgende samenvatting gekomen :

Bij de „Stuttgarter Hundeseuche" is wel is waar vaak een vervetting van ver-
schillende tubuli contorti aan te toonen, waarbij soms ook anisotrope vetlichamen
optreden, maar deze veranderingen zijn noch constant, noch specifiek. In de nieren
van de hond zijn interstitieele ontstekingsverschijnselen zoo veelvuldig, dat deze
niet de anatomische gronden van de hevige klinische Stuttgarter Hundeseuche-
symptomen kunnen zijn. Hiervoor zijn eerder dc vacuolaire degeneratiever-
schijnselen aan de tubuli verantwoordelijk te stellen. Verkalkingsprocessen zijn in
de nieren bij dit lijden soms aanwezig ; evenwel zijn die niet kenteekenend voor
deze nieraandoening. Een nadere beschrijving van de „Stuttgarter Hundeseuche"
ncphrose wordt gegeven.

¹) Palimpsestow, M. A. und Djegterenko, O. J. : Deshelminthisalionsmethoden
bei Z^estc"ktsen der Hunde. B.T.W. 33, 1935, S. 517—518.

²) Krispenz : Über das Vorkommen von Fellsubstanzen in der Niere des Hundes mit be-
sonderer Berücksichtigung der Stuttgarter Hundeseuche. Wien. Tierärztl. Monatsh. 1935-
H. 18. S. 545.

Het bloedbeeld van de hond naleucotropine-injecties en de therapeutische
invloed van leucotropine bij nier- en blaasaandoeningen.

Leucotropine is een urotropine-atophaan-combinatie die intraveneus, intramus-
culair of subcutaan kan worden ingespoten. Witzigmann \') nam bij de hond na
injectie daarvan waar : gedurende enkele uren temperatuurverlaging, een kort-
durende leucopenie (intusschen niet steeds waargenomen) later gevolgd door
leucocytose met schommelingen gedurende enkele dagen, een snelle werking op de
zicktehaarcl en een verbetering van de algemeene toestand. Bij acute nephritiden
werd verbetering gezien ook van de algemeene toestand, evenals bij chronische
nephritiden met acute exarcerbaties ; de chronische nephritiden bleven overigens
onbcïnvloed. Nadeelige gevolgen van de injecties werden niet gezien, ook niet locaal.

Daar deze aandoening zo weinig in de diergeneeskundige literatuur wordt
vermeld, geeft Videsott ¹) een beschrijving van een geval bij een 3j-jarige reu.
Het dier was erg lusteloos, maar had verder geen ziekteverschijnselen. Een be-
handeling met Liquor Eowleri had geen effect. Bij nader klinisch onderzoek bleek
er 3.85 pro mille suiker in de urine aanwezig te zijn, terwijl tevens de acetonproef
van Legal positief was. Het bloedsuikergehalte bedroeg 1.05 pro mille.

De therapie bestond alleen in goede voeding ock voldoende koolhydraten, en
levertraan. Na een half jaar was het dier volkomen genezen.

Deze hypertrophie is een gevolg van de nieuwvorming van klierweefsel : door
dichtdrukken van de afvoergangen ontstaan hierbij gemakkelijk cysten en concre-
menten, waardoor het orgaan zeer groot kan worden.

Volgens de onderzoekingen van Bossi zou deze nieuwvorming alleen perifeer
plaats vinden ; Taguavini ²) echter vindt naast perifere ook centrale hypertrophie.

Hij onderzocht 15 hypertrophische prostaten van oude honden en vond in 8
gevallen naast perifere ook centrale hypertrophie, waarbij de urethra min of meer
werd dichtgedrukt. Hij wil daarom een onderscheid maken tussen hypertrophische
prostaten, die alleen een excentrische ontwikkeling hebben zonder enige drukking
op de urethra en diegene, die zich ex- zowel als concentrisch ontwikkelen, gepaard
gaande met meer of minder sterke urethra-stenose.

Hij geeft dan een beschrijving van een 9-jarige hond inct een hernia analis,
ontstaan door veelvuldig persen op de hypertrophische prostaat. De urinelozing
was erg bemoeilijkt, de urineblaas vol en gespannen, terwijl een ernstige uraemie
was ontstaan. Bij de sectie bleek, dat de urethra bijna geheel door de hypertrophische
prostaat was dichtgedrukt. Wel was de blaaswand sterk verdikt door hyperfunctie,
maar deze kon de urineretentie niet verhinderen, zodat het dier aan uraemie te
gronde ging. Hofstra.

Van Capellen ³) begon daarmede te werken reeds vier jaar geleden. Castratie
op jonge leeftijd veroorzaakt atrophie van de prostaat en van de zaadblaasjes. De
inwendige secretie van de bal is dus van groote invloed op deze deelen der geslachts-

¹) Dott. Renzo Videsott: II diabete renale in medicina veterinaria. La Clinica Veteri-
naria, 1936, N. 1, p. 16.

²) A. Tagliavini : L\'ipertrofia prostatica nel cane e sue conseguenze. La Clinica Vete-
rinaria, 1935, N. 12, p. 935.

organen. Van dit inwendige secreet worden met d.e urine de bestanddeelen, waar-
onder het hombreol en het menformon, uitgescheiden. Zoolang er nu een zeker
evenwicht tusschen de beide hormonen in het lichaam bestaat, waarbij zeer zeker
ook de hypophyse een belangrijk aandeel in de hormoonbalans heeft, gaat alles
zijn normale gang. Maar nu komt er op verder gevorderde leeftijd een stoornis ;
terwijl het menformon in onverminderde hoeveelheid in de urine wordt gevonden,
vermindert echter waarschijnlijk het hombreolgehalte in de urine. Op de prostaat
zal dus een onveranderde menformonwerking kunnen plaats vinden, die niet meer
door het verminderd aanwezige hombreol kan worden te niet gedaan. Terwijl
b\'j den eunuch zoowel menformon- als hombreolwerking waarschijnlijk ontbreekt
en de prostaat atrophieert, is een geheel andere toestand ontstaan bij den man op
leeftijd. De proeven bij muizen en ratten hebben in het laboratorium van Laqueur
bewezen dat menformon in staat is prostaatveranderingen te geven.

Gevonden is : ie. menformon in overmaat heeft een werking op sommige deelen
van de geslachtsorganen die o.a. tot een woekering van weefsel in de prostaat leidt.

ae. het hombreol heeft t.o.v. de geslachtsorganen (prostaat, zaadblaasjes, ductus
deferentes) een beschermende werking tegen woekeringsprocessen door menfor-
monovermaat.

Van Gapellen heeft hombreolwerking nagegaan bij z.g. prostaathypertrophien
bij honden. Vóór en na de proef werden stukjes voor onderzoek uit de prostaat
genomen. Volgens hem zijn deze proeven door de gemakkelijke toegankelijkheid
van de prostaat bij de hond gemakkelijk uitvoerbaar. Toegediend werd hombreol
4 H.E. per dag, gedurende eenige weken. Merkwaardig is dat de klinische verschijn-
selen aanmerkelijk verbeterden. Ook bij den mensch werden met hombreol goede
resultaten gezien.

Cyslinesteenen zouden bij de hond slechts zelden voorkomen. Brion heeft
intusschen te Alfort bij 15 honden, aan blaassteenen lijdende, viermaal cystinesteenen
vastgesteld. Hij vindt daarom het voorkomen van deze steenen bij de hond geenszins
een zeldzaamheid. Dc steenen waren klein, met laag s.g. en geel van kleur ; op
doorsnede concentrische lagen. Niettegenstaande het lage s.g. waren deze steenen
goed zichtbaar op dc Röntgenfoto\'s ; beter zelfs dan die van urinezuur en phos-
phorzure-ammoniak-magnesia.

Bij een cocker spaniel van drie maanden vond Whyte Stobo ¹) reeds een blaas-
steen.

Over vitamine A-gebrek bij de hond zouden mededeelingen in de literatuur
ontbreken ; Schuster ^:!) geeft een waargenomen geval bij de hond weer.

Wood heeft vastgesteld dat Ixodes holocyclus de oorzaak van verlammingen bij
honden in Australië is. Ross gaf later een beschrijving en levenscyslus van deze
teek. Binnen vijf dagen na het vasthechten van dc teek treden de verlammings-
verschijnselen op. De symptomen zijn die van een progressieve motorische paralyse,
eerst van de achterste extremiteiten, later ook van voorbecnen, hoofd en hals. De
dood is het gevolg van ademhalingsverlamming.

¹) Whyte Stobo : A case of early cystic calculus in the bitch. The Vet. Rec. 1936.
^N°- \'3- P- 39\'•

werken. Hindmarch en Pursell *) deelen mede dat in vier gevallen waarbij reeds
een begin van verlamming bestond, het antitoxisch serum in de steek liet.

Pathologie van het centrale zenuwstelsel in gevallen van z.g. ..black
tongue" bij honden.

Pellagra en ,,black tongue" toonen overeenstemmende beelden en worden daarom
als dezelfde ziekte beschouwd. De karakteristieke veranderingen van het zenuw-
stelsel zooals die bij pellagra voorkomen zouden evenwel bij „black tongue" worden
gemist.

Crane, Lillie en Rhoads ¹) hebben intusschen bij honden aan „black tongue"
lijdende, pathologisch-anatomische veranderingen van het centrale zenuwstelsel
opgemerkt, welke met die van pellagra overeenkwamen en die ook werden gezien
wanneer honden op een vitamine B-vrij dieet waren gehouden.

Taskin ²) beschrijft een geval van haemophilie dat door hem bij een 9 jaar oude
fox-terrier werd waargenomen. Ook enkele andere gevallen worden tevens aange-
haald. Behandeld werd o.a. met calciumgluconaat en pectine ; soms zonder veel
resultaat. Coca is van meening dat hierbij met cauterisatie goede resultaten te
bereiken zijn.

Piroplasmosis komt in tropisch Afrika bij honden veelvuldig voor. Nuttall en
Hadwen gebruikten daartegen trypaanblauw. Ook van stovarsol wordt daarbij
wel gebruik gemaakt. Een nadeel van trypaanblauw is dat het zoo sterk kleurt en
gemakkelijk bij subcutane aanwending tot abscesvorming leidt. De laatste tijd
heeft Carmichael ³) met succes ook het middel van Bayer „Akiron-acaprin"
toegepast. Het wordt intraveneus ingespoten.

Vaills ⁴) heeft drie gevallen bij den hond waargenomen ; parasiet : Dirofilaria
immitis. Flierbij kunnen verschijnselen van de kant van het hart (volwassen wormen
meestal R), hersenen en huid (dermatitis ulcerosa vooral van de oorbasis) worden
opgemerkt. In praeparaten van deze plaatsen kunnen de embryonen worden
vastgesteld.

Tutt ⁵) stelde bij een cairnterrier van 12 maanden een aandoening van het
rechter heupgewricht vast. De kreupelheid verergerde in de opvolgende maanden,
waarna nader Röntgenonderzoek plaats vond. Enkel op grond van de bcstudeering
van de Röntgenfoto werd de diagnose tuberculose van het gewricht gesteld. Nof.l
Pili.i-.r3 veronderstelt, evenals ook Ernst en Eichkoltz, dat hier „Perthcs" lijden
in het spel is.

Balfour Jones \') nam een dergelijk geval bij een 2 jaar oude St. Bernard waar.
Alleen in de hartspier werden de gezwellen gevonden.

¹) Crane, Lillie and Rhoads : Pathology of the central nervous system in canine black
tongue. Arch. Path. 1934. p. 459. ref. Tropical diseases Bulletin. 1935. p. 46g.

²) Taskin : Un cas grave d\'hemophi\'ie chez une chienne. Bull, de l\'acad. vétér. de France.
1935- No. 10. p. 595.

³) Carmichael : A note on the treatment of canine babesiosis. The Vet. Journ. 1935.

⁵) Vaills : Filariose et microf ilariose autochtones chez le chien. Rev. vétér. 1936.
T. 88. p. 133.

⁸) Tutt : Tberculosis of the hip joint in a cairn terrier. The Vet. Rec. 1935. p. 428.

Lombard en Lasserre *) zagen bij een 9 jaar ouden spaniel, met tumor- en
fistelvorming aan de onderborststreek en melkkliertumoren, dyspnoe en beennieuw-
vorming aan de extremiteiten. Bij de sectie bleken longmetastasen te bestaan. Het
betreft alzoo hier een geval van hypertrophische osteo-arthropathie, waar geen
tuberculose, maar carcinoom aan ten grondslag lag (longcarcinoom met cavernen-
vorming).

Een kreupele collie, oud 8 jaar, leed aan een aandoening van de linker metacarpo-
phalangeaalstreek. Het carpaalgewricht was wat pijnlijk, warm en gezwollen.
Bouchet ¹) dacht aan een distorsie. Voorgesteld werd ter plaatse punten te branden,
hetgeen evenwel werd afgewezen. Bij een later onderzoek gebruikte het dier het
been niet meer en was de carpaalstreek sterker gezwollen. Op een Röntgenfoto was
oplossing van been van radius en ulna zichtbaar. Een hooge amputatie werdverricht ;
herstel volgde (volgens ref. zal hier wel een osteosarcoom in het spel zijn geweest).

Over de gunstige werking hiervan bij ulcus corneae van de hond wordt door
Wenger ²) bericht. De hoornvlieszweren komen bij de hond meestal in het midden
van de cornea voor ; de cornea is hier het dunst en de voedingsverhoudingen het
slechtst. Men heeft gezien dat doorbraak een gunstige invloed op de genezing van
de zweer ten gevolge heeft. W\'encer raadt daarom aan, hetgeen trouwens reeds
veel eerder ook door anderen wel is gedaan, het kamervocht reeds eerder te laten
afvloeien, hetgeen met een steriele naald of canule kan worden bewerkstelligd.
Herhaling hiervan is vaak noodig, hetgeen natuurlijk bij dieren een nadeel is.

Het afhangen van de onderkaak is één der eerste symptomen van rabies. Bij
een luxatie van de kaakgewrichten en bij het blijven vastzitten van een corpus
alienum tusschen de kiezen staan onder- en bovenkaak ook van elkaar, maar hierbij
kunnen de kaken zich niet sluiten. Afhangen van de onderkaak wordt af en toe ook
wel vastgesteld als een gevolg van verlamming van de N. Trigeminus (N. maxil-
laris inferior) zonder dat de oorzaak hiervan met zekerheid kan worden aangegeven.
Hierbij is wel aan toxische en rheumatische oorzaken gedacht. Ook zonder therapie
treedt hierbij meestal genezing op.

Parlier ³) beschrijft enkele gevallen door hem waargenomen. Hij meent dat de
oorzaak in het genitaalapparaat te zoeken is, hetgeen referent niet al te duidelijk is.

Huidbehandeling met Röntgenstralen bij hond en kat (actinomycose
en streptotrichose).

Pommer ⁴) heeft een dergelijke therapie bij actinomycose en streptotrichose bij
hond en kat toegepast. Een directe nadeelige werking op de schimmels door de
bestraling vindt niet plaats.

Bestraald werd een kat met actinomycose van de onderkaak. Twee runderen met
actinomycose bestraald genazen niet. De oppervlakkig gelegen haarden genazen
wel, de diepere evenwel niet. Nog werden bestraald een-tapir en dikhoornschaap
met actinomycotische processen in de kaakstreek.

¹) G. Bouchet et A. Bouchet : Ostéome de nature indèterminée chez un chien. Buil.
de 1\'acad. vétér. 1935. p. 102.

²) Wenger : Der Hornhautstich beim Hund. Münch. Tierartzl. Woch. 1935. Nr. 41.
S. 486.

³) Parlier : Sur un cas de paralyse de la machoire inferieure chez le chien. Rév. Vét.
1936. T. 88. p. 142.

Streptotrichose of pseudoactinomycose werd bij 8 honden en 6 katten aldus
behandeld. Bij de honden kwam het lijden voor aan de ooren, onderoorstreek, zij-
borst, onderarm, liestreek, bovendijstreek en buitenzijde van de tarsus ; bij de
katten aan de staartbasis (bovenzijde) gepaard gaande met fistelvormingen en
cutane- en subcutane abseessen met een troebel, roodbruin slijmig etterig exsudaat
met korrelige inhoud. De resultaten waren hierbij goed. Acht honden en vier
katten genazen ; de twee andere katten verbeterden.

Door gelijktijdige toediening van jodetum kalicum kon het aantal bestralingen
worden verminderd. Abseessen dienen te voren te worden geopend ; eventueele
vreemde lichamen dienen te worden verwijderd.

De verschillende oorzaken die bij hond en kat tot braken aanleiding geven worden
door Kirk \') genoemd een nader beschreven. Voor een referaat leent zich dit artikel
evenwel niet goed.

Het lijden wordt vooral bij jonge dieren gezien : Wright ¹) geeft een hechting
van het colon in de linkerflank aan.

Ueberreiter ²) heeft reeds vroeger hieromtrent mededeelingen gedaan. Onder-
scheiden worden een luxatio prae-, retro-, infra- en supraglaenoidalis. Bij de hond
komt meestal een lüxatio supraglaenoidalis, dus naar boven, voor. Hij vermoedt
dat zulks komt doordat een hefboomwerking op de onderrand van het acetabulum
optreedt wanneer het been in sterke adductiestand komt. De diagnose levert in het
algemeen geen moeilijkheden op.

Het been wordt niet belast en in gebogen houding geadduceerd en naar buiten
gedraaid, de dorsale zijde van de teenen naar buiten gericht.

Bij het loopen wordt het been iets naar achteren gehouden, de femur loodrecht
geplaatst t.o.v. de bodem ; de kniegewrichtshoek is ± 90°.

De trochanter major bevindt zich hooger dan aan de gezonde zijde ; ook de
afstand van de trochanter tot de zitbeenknobbel is grooter. Repositie gelukt vaak ;
rüntgenologische controle is daarbij gewenscht. Om een recidief te voorkomen wordt
door hem in de buurt van het gewicht op twee plaatsen ingespoten £ c.c. — 1 c.c.
ol. therabinthin spir. campher aa. De repositie levert moeilijkheden op wanneer
tevens een femurfractuur bestaat. Bij oude gevallen is de gewrichtskom reeds met
granulalieweefsel opgevuld. Bij een fractuur van de randen van de gewrichtskom
of van het caput femoris is van een repositie af te zien.

Van dc 107 dieren waarbij Ueberreiter de repositie verrichtte, herstelden er 103.

Cameron deelde in 1927 mede, dat het hem gelukt was experimenteel aan te
toonen, dat de ontwikkeling van Aelurostrongylus abstrusus, de longworm van de
kat, via de muis gaat. Door dat dier zouden dc longwormlarven, die de kat met de
faeces verlaten, opgenomen worden. In het interstutieele weefsel van de spieren van
de muis zouden deze larven zich encysteeren. Een kat, die een dergelijke muis eet,
besmet zich daardoor weer met de longworm. Referent heeft in 1933 deze experi-
menten van Cameron herhaald, echter zonder resultaat.

¹) Wright : Prolapse of the rectum in the dog and cat : operation of flank colopexie. The
veter. Journ. 1936. No. 1. p. 9.

²) Ueberreiter : Luxatio femoris traumatica bei Hunden und Katzen. Wien. Tier-
arztl. Monatsh. 1935. No. 22. S. 689.

³) Hobmaier, M. and Hobmaier, A. : Mamalian phase of the lungworm Aelurostrongy-
lus abstrusus in the cat. Jl. Vet. Med. Ass. 40, 1935, p. 191 —198.

Cameron niet juist waren, dat de muis niet de tusschengasthecr is, maar dat hier-
voor verschillende slakken in aanmerking komen, o.a. Helminthoglypta califoriensis,
H. nickleana, H. arrosa en verder Helix aspersa, Agriolimax agrestis en Ariolimax
columbianus. Een aantal duidelijke teekeningen geven een beeld van de verschillende
larvenstadia in de longen van de kat. De Schrijvers konden niet, zooals Cameron,
volwassen longwormen in de A. pulmonalis en haar vertakkingen vinden. Zij meenen,
dat de volwassen worm ook in de longen leeft en niet in de bloedvaten. Zij vonden
tenminste exemplaren in het longweefsel. De wormen vallen daar op door de
bruine kleur van de darm, die door de cuticula van de worm te zien is. Het is alleen
zeer moeilijk deze wormen zonder beschadiging uit het longweefsel vrij te maken.
De mannetjes zijn ongeveer 7.5 mm lang en de wijfjes 9.86 mm. De spicula der
mannetjes zijn 130—150 ^ lang. Baudet.

Infectieuze gastroenteritis bij katten is het eerst door Zschokke beschreven.
Een virulente soort colibacterie werd als o rzaak aangenomen. De microscopische
bevindingen van Zschokkf. zijn later niet steeds bevestigd kunnen worden.

Veelvuldig werd de aandoening bij katten in Hamburg waargenomen door
Claussen. \') Ook hij noemt diarrhee als een der verschijnselen (door ons wordt
zulks vrijwel nimmer gezien). De gestorven dieren zouden nog in vrij goede voedings-
toestand verkeeren (van Engelsche zijde wordt echter als een der verschijnselen
de zeer snelle vermagering genoemd).

Volgens Claussen zou een bacteriamie hierbij niet bestaan. Hij kon n.1. noch in
het bloed, noch in de verschillende parenchymateuze organen (milt, lever, nieren)
bacteriën vinden. Wel werden uit het hartebloed coliachtige microörganismen
gecultiveerd ; de besmettingsproeven hiermede verliepen evenwel negatief.

Jarmai e.a. zijn tot de conclusie gekomen dat een filtreerbaar virus hierbij in het
spel is.

Volgens Verge en Coret ²) dient de infectieuze gastroenteritis wel te worden
onderscheiden van de z.g. kattenziekte en van de infectieuze angina. Indertijd
werden als oorzaak aangegeven colibacillen en microörganismen behoorendc tot
de paracoli-paratyphusgroep.

In 1928 zouden Verge en Christoforoni hebben bewezen dat de oorzaak een
filtreerbaar virus is. Immunisatie met formolvaccins werden in 1935 door Urbain
verricht. Gebleken is dat enkel de kat voor dc smetstof gevoelig is. Het veelvuldigst
wordt de ziekte in herfst en winter gezien. Als incubatietijd worden genoemd 4—14
dagen ; het verloop is peracuut, acuut of subacuut. Bij een peracuut verloop volgt
de dood na 12-24-36 uren zonder duidelijke localisatie; in het begin wat tempera-
tuur-verhooging, later temperatuurdaling.

In de acute gevallen is het hoofdverschijnsel braken, gepaard met constipatie ;
slechts zelden diarrhee. Dc dieren vermageren snel ; genezing is zeldzaam.

Subacute gevallen komen nog het meest bij de oudere dieren voor. Hierbij wordt
wel diarrhee opgemerkt ; slechts langzaam treedt herstel op. Urbain heeft als volgt
immunisatieproeven verricht. Fijn gewreven milt (1 gr) werd met 10 c.c. phys.
NaCl sol. fijngewreven, vervolgens werd formol toegevoegd : 2 c.c. formol op 1000
c.c. weefselemulsie. Deze formolweefselemulsie liet hij 24 uur bij kamertemperatuur
staan ; dan werden de dieren hiermede tweemaal ingespoten met een tusschentijd
van 5 dagen en wel telkens 2 c.c. subcutaan.

Een serumtherapie is bezwaarlijk door te voeren daar slechts katten te besmetten
zijn (homoloog serum).

Kok heeft indertijd aangeraden intraveneuze injecties met 4 c.c. physiologische
keukenzoutoplossing waarin 3—5 druppels formol, of met intraveneuze injecties
van 5 c.c. i % congoroodoplossing (4 maal 5 c.c. om de twee dagen).
__Veenendaal.

^J) Claussen : Z^ur Kenntnis der infektiösen pseudomembranosen Enteritis der Katoen.
Deutsch. Tierartzl. Woch. 1935. Nr. 47. S. 739.

²) Verge et Goret : La gastro-enter\'te infectieuse du chat. Rev. Génér. de méd. vét.
1935. T. XLIV. p. 641.

Kaninksi heeft bij een groot aantal zieken en gezonden de snelheid van bezinking
der roode bloedlichaampjes nagegaan. Hij vond dat de uitkomsten ongelijk waren
indien op verschillende tijden onderzocht werd ; zelfs tussenpoozen van enkele
minuten gaven duidelijke verschillen.

Schrijver is van oordeel dat men bij het gebruiken van deze methode voor diagnose
of prognose, de noodige reserve moet in acht nemen.

Stenn ¹) geeft een overzicht over agranulocytosis, de betrekkelijk nieuw-ontdekte
ziekte, tot nog toe gediagnostiseerd in Europa en Noord-Amerika ; bijna uitsluitend
bij blanken en voornamelijk bij vrouwen, en tussen 40 en 60 jaar. Het essentieele
van de ziekte is degeneratieproces van de myeloide cellen van het beenmerg die
dientengevolge hun functie verliezen ; de neutrophiele leucosyten in het periphere
bloed worden daardoor niet aangevuld en er ontstaat een te kort (tot zelfs afwezig-
heid) van die neutrophilen. De oorzaak van de ziekte is verschillend : zij kan in
verband staan met een defect, een infectie, leucaemie, deficientie ; ook kan er aan
ten grondslag liggen sepsis, ook (in enkele gevallen) idiosyncrasie van het beenmerg
tegenover sommige medicamenten: bismut, goud, dinitrophenol, e.a. Verdere onder-
zoekingen zullen daaromtrent wel meer aan het licht brengen.

Feriz ²) schrijft over thrombose ; de thrombotische reactie berust op drie groepen
factoren : ie. vertraging van de bloedstroom (circulatie-stoornissen) ; 2e. factoren
die de vaatwand beschadigen (endotheel-reacties) ; 3e. factoren die het bloed ver-
anderen. Deze factoren zijn niet specifiek voor het postoperatieve stadium, en er
is geen principieel verschil tussen prae-operatieve en post-operatieve thrombose-
dispositie. Onze kennis van die dispositie is nog gering ; bovendien zijn constitutio-
neele en organische factoren vaak niet buiten werking te stellen. Echter kan men het
ontstaan van post-operatieve thrombose zooveel mogelijk beperken, door zorgvuldige,
sparende en nauwkeurige operatie-techniek, strenge asepsis, beperking van de anaeste-
sie tot het noodzakelijke minimum ; verder : stimuleering van de hartkracht en de
vaattonus, normalisatie van de stofwisseling en van het hormonale evenwicht,
(suiker, vitamines, vegetabilia, weinig zuurhoudend voedsel, alcali, calcium) ;
toediening van groote hoeveelheden vocht ; op peil houden van hartwerking, diurese
en leverfunctie ; systematische beweging-oefeningen, adcmhalingsgymnastiek ge-
durende de eerste dagen na de operatie. Vrijburg.

Fray ³) beschrijft een geval waarbij de aanwezigheid van een rechter aorta
(inplaats van een normaal voorkomende linker aorta) — zooals bij vogels —• rönt-
genologisch werd gediagnostiseerd. Deze embryonale afwijking, zelden voorkomend,
is alleen met behulp van het röntgenapparaat vast te stellen. Schrijver bespreekt
de anatomische afwijkingen welke het gevolg zijn van de rechter aorta, het bestaan
van een dubbele aorta, alsmede de daardoor gewijzigde oorsprong der grootere
vaatstammen.

In het aangehaalde geval bleek dat den bariumpap de slokdarm moeilijk passeerde
en ter hoogte van de ombuiging van de aorta werd een vernauwing geconstateerd
door druk van buiten af.

Het is interessant dit artikel te lezen mede in verband met eenerzijds beschreven

¹) Frederick Stenn : Etiology of Agranulocytosis. Archives of Pathology, Dec. 1935,
Vol. 20, No. 6, p. 902.

gevallen van oesophagus divertikels bij mensch (T. v. Geneesk.) en dier (T. v. Dierg.),
anderzijds met het artikel „Persistence of the right instead of the left promitive aorta
in the dog incarcerating the esophagus and causing its dilatation" (Milks and
Williams in „The Corncll Veterinar Oct. 1935, No. 4) —• gerefereerd door Veenen-
daal in dit tijdschrift. W.

Het is Johnson en Goodpasturf. *) gelukt de parotitis epidemica (bof) van de
mens, op apen (macacus rhesus) over te brengen.

De ziekte wordt veroorzaakt door een ultravisibel (filtreerbaar) virus; incubatietijd
12/28 dagen. De apen werden besmet met speeksel van bof-patiënten ; zij kregen
een niet-etterige parotitis en verder de gewone verschijnselen : koorts, gezwollen
speekselklieren. Met fijngewreven speekselklierweefsel van een zieke aap kon de
ziekte op andere apen worden overgebracht. Bacteriën of spirochaeten werden niet
gevonden ; door Berkefeld gefiltreerd materiaal was even virulent als het onge-
filtreerde.

Proeven aangaande antistoffen in het bloed enz., die voorloopig negatief waren,
worden voortgezet.

De werking van calcium op het hart versterkt de werking van digitalis zoodanig
dat het ver beneden de letale dosis hartstilstand kan veroorzaken.

Twee gevallen van plotselinge dood worden vermeld van patiënten die, na intra-
veneuze inspuiting van calcium-gluconaat, behandeld werden met digaleen-injecties.

Straub ²) vond te Amsterdam, bij secties van 211 personen, boven de 10 jaar,
56 maal (27%) in de longen haarden van Pentastomum denticulatum ; gemiddeld
2 haarden per persoon ; enkele malen 7 tot 8 bij een persoon. De haarden waren
enkele mm tot 8 mm groot, grijswit, meestal min of meer verkalkt, eenigszins
niervormig, en lagen losser in het weefsel dan een tuberculeuze haard ; de typische
haken zijn voor de diagnose van belang.

Bij slachtdieren komt, zooals bekend, deze parasiet wel voor. De geslachtrijpe
vorm, Linguatula rhinaria s. lanceolata, (= Pentastomum taenioides) huist in de
bovenste luchtwegen (neusgangen) van vleeseters, vooral bij honden. Schornagel
vond in 1917—1918 te Utrecht van 1031 onderzochte honden 95 parasieten-dragers
(9,2%). (zie zijn artikel in T. v. Diergen. 1921, 1 Maart No. 5, blz. 154.

In de literatuur is over gunstige resultaten van intraveneuze alcoholinjecties bij
bronchopneumonieën melding gemaakt.

Liégeois en Devuyst³) hebben er goede resultaten van gezien bij hond en kalf.
Bij de hond werd 6 c.c. van 33 % oplossing per 10 kg lichaamsgewicht om de
andere dag ingespoten ; bij het kalf 1 c.c. per kg lichaamsgewicht.

Planque ⁴) vermeldt eenige gevallen, door hem zelf of andere schrijvers waar-
genomen, van chylus-ascites bij de mens.

De verschijnselen zijn niet specifiek ; gelijken op een min of meer gelocaliseerde

³) Liégeois et Devuyst : Traitement des affections broncho-pulmonaires par les injrclions

peritonitis, en kunnen soms gehouden worden voor een appendicitis. Na laparotomie
ziet men de uitgetreden melkachtig gekleurde chylus, die de darmen wit gekleurd
heeft. Bij snel operatief ingrijpen, opening van het Peritoneum en drainage van de
buikholte, volgt gewoonlijk spoedig genezing : de patiënt van Planquf. was na drie
weken hersteld.

Als oorzaak wordt aangegeven barsting van een lymphvat, na ontaarding, aan-
vreten door tumoren, tuberculose : angiectatisch en cystisch verändere chylusvaten
kunnen barsten door een trauma of door verhooging der intra-abdominale druk
(hoesten, persen) ; ook kan dan de drukverhooging in de chylusvaten na rijke maal-
tijden, oorzaak zijn van barsting.

In de diergeneeskunde werd, volgens Hutyra en Marek, ascites chylosus enkele
malen bij honden, en door verschillende schrijvers bij de kat, waargenomen.

Het is opvallend, dat bij een bloeding tengevolge van een leverruptuur waarmee
de dood gemoeid is, dikwijls slechts een geringe anaemie bestaat. Velen meenen,
dat bij intraperitoneale bloedingen auto-intoxicatie de doodsoorzaak moet zijn ;
volgens andere onderzoekers is dit onmogelijk, daar het bloed zonder meer weer
geresorbeerd zou worden.

Shinoiiara ¹) heeft om dit te bestudeeren intraperitoneaal ingespoten een sus-
pensie van roode bloedlichaampjes. Hierbij trad op polycythaemie. Waren de dieren
eerst anaemisch gemaakt, dan werd door een injectie van erythrocyten het herstel
bespoedigd. Geen invloed werd er uitgeoefend op de plasmakatalase. Dus de bloed-
lichamen werden zonder meer geresorbeerd. Werden erythrocyten waaraan ge-
destilleerd water of gal was toegevoegd intraperitoniaal ingespoten, dan had wel
een toeneming van plasmakatalase plaats, terwijl het aantal erythrocyten afnam.
Het gehaemoliseerde bloed zou gedeeltelijk in de bloedbaan worden opgenomen
en in staat zijn de erythrocyten van het proefdier op te lossen.

Bij bloeding tengevolge van beschadiging der lever neemt de plasmakatalase
aanmerkelijk toe, bij die tengevolge van beschadiging der milt niet. De ooizaak
hiervan zou zijn een overgang van orgaankatalase in de bloedbaan en de haemoli-
seerende werking van de gal op het vrijgekomen bloed.

Op grond van deze resultaten komt schrijver tot de conclusie, dat bij bloedingen
tengevolge van een leverruptuur een der doodsoorzaken kan zijn, het door de uitge-
loopen gal gehaemoliseerde bloed, dat door de bloedbaan wordt geresorbeerd en
giftig is. Koopman?.

De afwijking die bij het keuren van varkens vrij veelvuldig wordt waargenomen
en daar als „emphyseem" van den darmwand bekend is, wordt blijkbaar ook een
enkele maal bij den mensch gezien. W. A. Levy ²), Amsterdam geeft daarvan een
klinische beschrijving. Wij verwijzen voor details naar het hieronder vermelde
artikel. C. F. v. O.

Vrije gluconzuuroplossing een middel om phosphaatsteenen tot oplossing
te brengen.

Door Hermann ³) wordt er op gewezen dat phosphaatsteenen in vitro door vrij
gluconzuur bij zacht verwarmen na enkele dagen grootendeels worden opgelost.

¹I. Shinohara : Über die Todesursache bei innerer Verblutung infolge von Leberverletzung.
The Tohoku Journal of exp. Medicine. Vol. 23, S. 154, 1934.

²) T. W. A. Levy : Ned. Tijdschrift voor Geneeskunde Bnd. 80. 25 Jan. 1936,
I, No. 4, blz. 290.

³) Hermann : Methode zur Auflösung von Phophatkonkrementen der Harnwege. Münch.
Med. Woch. 1935. S. 540.

De gluconzure zouten doen zulks niet ; andere concrementen o.a. uraatsteenen
worden door gluconzuur niet opgelost. Gemengde concrementen kunnen bij gunstige
samenstelling (phosphaten en carbonaten) losser worden en uiteenvallen. Het vrije
gluconzuur wordt door het organisme, zelfs bij jarenlang dagelijks gebruik, zonder
nadeel verdragen. Het wordt in het lichaam niet verbrand en verschijnt ten deele
als vrij zuur in de urine. Dagelijks kan wel i 1 van een i % a 3 % der vrije glucon-
zuuroplossing worden opgenomen. Na het gebruik wordt in weinige uren de urine
zuur. Troebelingen en neerslagen, die bij phosphaturie optreden, verdwijnen vol-
komen, zoodat de urine helder wordt.

Langs operatieve weg werden bij mannelijk konijn phosphaatsteenen in de blaas
gebracht en daarna werd gedurende verscheidene weken 2 a 3 X daags 20 c.c.
van een 5 % gluconzuuroplossing toegediend. De steenen werden kleiner en gingen
ten slotte door de urethra af. Bij de mensch is dit middel bij aanwezigheid van
phosphaatsteenen nog niet kunnen worden toegepast.

Pflaumer ¹) geeft hieromtrent een beschouwing. Hij zegt : „ongeveer 20 %
der urinesteenen geeft bij een eenvoudige overzichtsopname, ook bij de beste techniek,
geen schaduw" uit het ontbreken van een steenschaduw mag alzoo niet met zekerheid
tot een niet aanwezig zijn van een steen worden besloten.

Kessel en Gafford ²) vonden, in gevallen van vaginitis (bij de mens) de tricho-
monaden niet alleen aan de oppervlakte maar, bij slijmvlies-erosies, ook tussen
de cellen, en, in necrotische plekken, in één geval zelfs in het dieper liggende weefsel.
De bacillenflora van de gezonde vagina werd ook gevonden in de besmette ; in dc
laatste waren echter minder bacillen van het Döderlein-type en in 25% der ge-
vallen werden bacillen van het coli-type gevonden. Proeven om Trichomonas uit
de menselijke darm over te planten in de vagina, gaven negatieve resultaten. Ook had-
den pogingen om \'1\'rich. vaginalis van de mens over te planten in het darmkanaal
bij jonge katten, geen succes, ofschoon de kat vatbaar is voor de Trich. intestinalis
van de mens. Deze proeven pleiten dus voor de zienswijze dat de Trichomonas
vaginalis en die van de darm verschillende soorten (species) zijn.

Antitoxisch kinkhoest-serum van paarden,
is volgens Demwitz, Sciilüter en Schmidt ³) moeilijk te bereiden, daar het toxine
zeer giftig is, en niet alle paarden voor de bereiding geschikt zijn.

Mochtar en Sardjito ⁴) hadden goede resultaten, zelfs met kleine doses, ge-
jodeerde aethylestcr van chaulmograolic. Het middel wordt intra-musculair toege-
diend. Vrijburg.

Van 1850—1875 publiceerde Brown-Séquard een serie artikelen over epilepti-
forme convulsies die hij bij cavia\'s waarnam als gevolg van zenuwlaesies door hem
experimenteel opgewekt. Deze laesies bestonden in hetzij hemi-sectie van het rugge-
merg, hetzij in resectie van de N. ischiadicus. Dezelfde verschijnselen werden evenwel
ook na amputatie of fractuur van een der achterextremiteiten opgemerkt. Anderen
konden de waarnemingen van Brown-Séquard niet bevestigen of kregen slechts
zelden na de operatie deze verschijnselen te zien.

¹\') Pflaumer : Nichtschattengebende Harnsteine. Münch. Med. Woch. 1934. S. 483.

²) John F. Kessel and James A. Gafford : Pathology of vaginitis due to trichomonas.
Archives of Pathology, Dec. 1935, Vol. 20, No. 6, p. 951.

In 1932 gaf Pacniez daaromtrent een nadere beschouwing. Evenals Brown-
Séquard vond hij na resectie van de N. ischiadicus van de cavia, een epileptigene
zóne o.a. van hals en gezicht aan de operatie-zijde. Bij beknijpen van deze zóne kon
een epileptiforme aanval worden opgewekt.

Juist in dit gebied worden vaak veel vlooien (Gyropus ovalis, dit is geen echte vloo
maar behoort tot de groep der Mallophagen) gezien en was in het experiment het den
dieren niet mogelijk zich hier te krabben. Indien bij gezonde dieren de achterpooten
werden gebonden zoodat zij zich niet konden krabben, vermeerderde het aantal
vllooien eveneens in hals-gezichtsstreek, en traden dezelfde verschijnselen op en mani-
festeerde zich de aanleg voor de epileptie.

Martin spoot intracerebraal bij cavia\'s hondsdolheid-materiaal in. De dieren
met weinig of geen parasieten kregen een normaal verloopende hondsdolheid; de
dieren met veel parasieten reeds direct na de injectie epileptiforme aanvallen,
welke met de dood eindigden. Soortgelijke waarnemingen zijn door Henry en
Carpentier \') ook gedaan bij honden met ingewandswormen en dieren lijdende
aan otitis externa parasitaria. Vermeldt wordt nog : „La suppression des poux
chez un cobaye épileptique entraina la disparation rapide et totale des crises con-
vulsives provoquées et la réaparition de la sensibilité douloureux. L\'épilepsie de
Brown-Séquard est intimement liée & la présence de poux en grand nombre au
niveau de la zóne épileptogène.

Albrecht ¹) geeft een overzicht van deze vooral bij papegaaien en parkieten
voorkomende, besmettelijke ziekte, waardoor ook menschen kunnen worden aan-
getast.

Nocard heeft indertijd in het beenmerg van de zieke papegaaien, korte dikke,
facultatief aerobe bacillen gevonden, die voor de oorzaak van de papegaaienziekte
van dier en mensch werden gehouden. De infectie zou via de respiratiewegen geschie-
den. Thomas (1933) stelde vast dat de verwekker een filtreerbaar virus is : de bacil
van Nocard zou met de bac. enteritidis breslaviensis identisch zijn. Witte muizen
bleken voor de smetstof zeer gevoelig te zijn. De verwekker zou een coccenachtig
microörganisme zijn, dat op de grens van zichtbaarheid staat. De insluitlichaampjes
van Levinthal-Coles-Lillie zijn van diagnostische waarde en komen in het exsudaat
van besmette dieren (muizen) geregeld voor. Niet alleen bij papegaaien maar ook bij
parkieten wordt de ziekte aangetroffen. Het verloop der aandoening is bij de vogels
acuut en chronisch (soms ook atypisch en latent). Bij de subacute vorm overheerschen
de ademhalingssymptomen. Beschreven worden de klinische verschijnselen en de
pathologisch-anatomische veranderingen. Het stellen van de diagnose op grond
daarvan levert nochtans moeilijkheden op. Een zekere diagnose is enkel te verkrijgen
door muizen te besmetten en de smetstof dan aan te toonen.

De besmetting van de mensch geschiedt vooral door inademing van virus bevattend
stof (neusuitvloeiing, faeces) ook van uiterlijk gezonde dieren. Het sterftecijfer bij
de mensch is hoog (35%—40%). Het lijden komt het veelvuldigst in de winter-
maanden voor. De licht verloopende gevallen worden vaak niet als zoodanig onder-
kend en gaan wel door voor typhus, griep, longontsteking. Als bestrijdingsmaatregelen
worden genoemd : invoerverbod van papegaaien en parkieten en vernietiging van
geïnfecteerde en verdachte dieren. Een specifieke therapie is niet bekend ; de behan-
deling kan slechts symptomatisch zijn.

¹) Albrecht : Die Psittakose-Erkrankungen der Papageien und anderer Vögel, ihre Über-
tragung auf den Menschen nach neueren Beobachtungen und Forschungen. Tierärtzl. Rundsch.
1935. No. 41, S. 662.

Aan de hand van een uitgebreid materiaal kon Lund vaststellen, dat onder de
leucosen van het rund de lymphadenose het veelvuldigst voorkwam. Geregeld
werd hierbij vergrooting der lymphklieren aangetroffen, bijzonder vaak waren de
darmbeenslymphklieren aangetast. Soms waren deze klieren tot enorme vormsels
vergroot. Niet zelden werden bij de vleeschkeuring in zeer goeden voedingstoestand
verkeerende runderen aangetroffen, met slechts een karakterestieke vergrooting van
een of beide darmbeensklieren, waarbij dan in de diepte van de musculatuur omvang-
rijke grauwwitte leucaemische infiltraten aan te treffen waren. Om deze reden be-
hooren dergelijke dieren op de vrijbank verkocht te worden. Bovendien werden bij
histologisch onderzoek van macroscopisch schijnbaar niet veranderde spieren her-
haaldelijk de voor lymphadenose karakterestieke celinfiltraties vastgesteld (waarop
ook von Baumgartner gewezen heeft). Ook moet rekening gehouden worden met
de mogelijkheid van het voorkomen van vleeschvergiftigers (Schönberg).

In veel gevallen was bij het rund de milt niet veranderd, terwijl zij soms aanmer-
kelijk vergroot was. Behalve de overige bekende veranderingen werden af en toe
leucotische woekeringen in het wervelkanaal gezien, die verantwoordelijk werden
gesteld voor de verlammingen, welke nu en dan werden gesignaleerd.

Evenals zulks door Knuth en Volkmann beschreven is, viel het Lund op, dat een
deel van zijn leucose-runderen geen veranderingen van het beenmerg te zien gaf;
in andere gevallen werden deze veranderingen echter wel gevonden. Dan was het
merg der groote pijpbeenderen donkerrood en van een geleiachtige consistentie.
Soms waren de veranderingen circumscript, soms strekten zij zich over groote ge-
bieden uit. Microscopisch werd een infiltratie van lymphoide cellen gevonden,
vaak gelegen in de nabijheid van vaten. De myeloide cellen (met positieve oxydase-
reactie) traden op den achtergrond.

Lund¹) had ook gelegenheid een aantal gevallen van leucose bij het kalf te onder-
zoeken. In hoofdzaak betrof het hier een leucaemische lymphadenose. Meer
dan bij het volwassen rund waren hier alle of bijna alle lymphklieren in het proces
betrokken. Ook kwamen de hyperplastische vergrooting van de milt en de leucoti-
sche infiltratie van de lever en het beenmerg meer voor dan bij het volwassen rund
Volgens de meening van Lund heeft de ziekte bij het kalf veel overeenkomst met
de leucaemische lymphadenose van den mensch.

De myelose (myeloide leucose) werd door Lund de laatste jaren bij het rund niet
gezien. Zij is slechts door histologisch onderzoek van de lymphadenose te onder-
scheiden.

Ook bij het varken werd dc leucaemische lymphadenose frequenter waargenomen
dan de myeloide vorm, hoewel deze enkele malen werd geobserveerd. Een nadere
beschrijving wordt door Lund gegeven van een geval, waarbij het microscopisch
beeld van milt, lymphklieren, lever en nier beheerscht werd door groote eosinophyle
rnyelocythen. In alle vaten viel de rijkdom aan deze cellen op. Blijkbaar hadden
zij het vermogen tot vorming van eosinophyle leucocythen verloren (in tegenstelling
tot de door Nieberi.e medegedeelde gevallen bij 2 runderen, waar in het myeloide
weefsel de rijkdom aan eosinophyle leucocythen tegenover de rnyelocythen aanmer-
kelijk grooter was).

Bij de hond werden g gevallen van leucose nader onderzocht. Naar de histologische
bevindingen van de organen betrof het in alle gevallen lymphadenose. Vier maal
kon in bloed een vermeerdering van lymphocythen worden vastgesteld, zoodat
leucaemische lymphadenose kon worden aangenomen.

Merkwaardigerwijze werd in het bloed van andere gevallen slechts een vermeerde-
ring van neutrophyle leucocythen waargenomen. Dit komt overeen met de mede-
deelingen van Wirth en Baumann, welke wezen op de tegenstelling tusschen de
lymphadenotische orgaanveranderingen en de neutrophyle leucocytose van het bloed.
Zij noemden dezen ziektevorm ,,lymphatische leucaemie met leucocytotisch bloedbeeld\'\'.

De treurige mare, dat Thomassen was overleden zal op zeer vele
collega\'s een diepe indruk hebben gemaakt, temeer daar men alge-
meen onkundig was van de ziekte welke hem in zoo korte tijd velde.
Gevallen op het veld van eer, te midden van het werk, dat hem zoo
lief was !

Hoewel met weemoed in het hart voldoe ik gaarne aan de innerlijke
drang om in ons Tijdschrift eenige woorden ter blijvende nagedach-
tenis aan hem te wijden.

Marie Hubert Joseph Constant Thomassen werd 4 Maart 1879
te Maastricht geboren. Na een voorspoedige studie behaalde hij op
14 Augustus 1902 het diploma van veearts.

In September 1902 benoemd tot onderdirecteur van het Abattoir
te Maastricht, duurde deze werkzaamheid slechts kort en wel tot
Mei 1903. 12 Mei van dat jaar toch werd Thomassen benoemd tot
Paardenarts 2de klasse.

In hetzelfde jaar promoveerde hij te Bern cp een proefschrift „Ueber
den Einfluss des Druckes auf die Resorption von Flüssigkeiten im
Unterhautbindegewebe".

Na als paardenarts te Leiden en te Utrecht te zijn werkzaam ge-
weest werd Thomassen i September 1908 benoemd tot leeraar aan
de Kon. Mil. Academie te Breda, nadat hij reeds de aandacht van
hoogerhand had getrokken voor zijn buitengewone wetenschappelijke
plichtsopvatting.

Reeds waren in 1907 tijdens de groote manoeuvres zijn bekwaamheid
en ijver zoodanig gewaardeerd, dat de Minister van Oorlog bij kabi-
netsschrijven van 5 Februari 1908, No. 11, hem zijn tevredenheid
betuigde over de wijze waarop hij de hem opgelegde taak in zake
het „Paardenziekendepöt" had vervuld.

Bij de onlangs gehouden bespreking van alle actieve en vele reserve-
paardenartsen werd bij de korte doch indrukwekkende herdenking
van den te vroeg verscheiden kameraad door den huidigen Chef van
de Militaire Veterinaire Dienst, Luitenant-Kolonel Dr. R. H. j.
Callandat Huet dan ook o.a. gezegd, dat Thomassen de grondlegger
is geweest van de organisatie van de latere veldziekenstal, en daarmede
de stoot gevende aan de oorlogorganisatie van de Militaire Veterinaire
Dienst.

Ook bij zijn 9-jarige werkzaamheid als Leeraar aan de Kon. Mil.
Academie wist Thomassen zijn vele leerlingen te bezielen met liefde
voor het paard en zijn verzorging. Hij bewerkte mede de nieuwe in
\'935 \'ⁿ druk verschenen „Handleiding tot de Paardenkennis", en
stelde voorts een boekje samen ten gebruike van het onderwijs in
vee- en vleeschkeuring voor aanstaande officieren.

Zijn drukke werkzaamheden en ook zijn daadwerkelijke belang-
stelling voor de paardensport verhinderden niet, dat hij tevens de medi-
sche studie daarnaast aanving, en later, toen hij naar Amsterdam
was overgeplaatst, aldaar volbracht. Het heeft velen met mij steeds
gespeten, dat het uitstekende werk van Thomassen aan de Academie,
door de toenmalige tijdsomstandigheden, hoezeer het overigens werd
gewaardeerd, niet is beloond kunnen worden door een Koninklijke
onderscheiding. Immers toen hij de K. M. A. verliet in September
1917, werden, tijdens de mobilisatie, geen onderscheidingen toegekend.

Men weet, dat na zijn volbrachte medische studie, Thomassen
heeft gemeend de lijdende menschheid in het door hem gestichte
„Juliana-Oord" te moeten gaan helpen.

Het is hier niet de plaats deze speciale taak, dit unieke medische
werk, waarin hij zoo opging, nader te omschrijven. Zijn diep en onbe-

grensd medegevoel en zijn wetenschappelijke drang hebben hem dit
levensdoel tenslotte doen kiezen uit onbaatzuchtige naastenliefde.

Maar hoezeer dit nieuwe en omvangrijke werk zijn geheele persoon
opeischte, nimmer kon hij vergeten de liefde voor de diergeneeskunde
en het paard in het bizonder.

De tijdens den wereldoorlog door hem gemaakte reis naar het Wes-
telijk Front en zijn studies over de organisatie van de Militaire Veteri-
naire Dienst in andere — speciaal in het Engelsche — legers getuigen
ook voor zijn ruime en intense belangstelling in de militair-dierge-
neeskundige vraagstukken.

Het sprak dan ook van zelf, dat Thomassen als Reserve-Majoor
van de Veterinaire Dienst het contact bleef onderhouden en steeds
op bijeenkomsten van Paardenartsen van zijn belangstelling deed
blijken en bij oefeningen vol ijver deelnam aan het door hem zoo
geliefde wetk.

De tragische bizonderheid, dat bijna op het zelfde tijdstip zijn schoon-
vader, de bekende paardensport-figuur in het Gooi, de heer A. C. van
Ommen van Guylik overleed, maakt dat onze deernis met Mevrouw
Thomassen en hare kinderen des te grooter is.

Moge de wetenschap, dat zoo heel velen, die met Thomassen heb-
ben mogen samenwerken, hem zullen blijven gedenken als een hartelijk
kameraad, wetenschappelijk werker met onuitputtelijke ijver en toe-
wijding en als een nobel mensch, hun eenigermate tot troost zijn.

Bakteriologische Fleischbeschau. Dr. R. Standfusz, 3de geheel herziene
druk. Berlijn. Richard Schoetz, 1936. Prijs geb. M. 7,80.

Bij de lezing van dit werkje betreurt men steeds sterker, dat d.e schrijver, met
uitzondering van het artikel van Clarenburg en Dornix over de voedselvergifti-
ging na het eten van duiveneieren, geen kennis genomen heeft van de van
Nederlandsche zijde verschenen beschouwingen over dit onderwerp.

Doch men verheugt zich er te meer over, dat wij hier te lande reeds vroegtijdig
hebben geleerd op het gebied der vleeschkeuring uit eigen onderzoek en studie
conclusies te trekken, zonder ons gebonden te achten aan de denkbeelden door
tijdgenooten b.v. in Duitschland opgeworpen.

Nog bij het in werking treden van onze Vleeschkeuringswet 1921 gold daar als
haast onbestreden axioma, dat vleeschvergiftigingen in hoofdzaak veroorzaakt
zouden worden door de „postmortale" infecties van het vleesch, hetzij deze als
„agonale" infecties, dan wel als gewone ,,contact"-besmetlingen moesten worden
opgevat. Hier te lande werd toen echter reeds volledig rekening gehouden, met dc
in 1918 door Max Muller verkondigde stelling, dat zoünosen, en met name ziekten
der dieren ingevolge infectie met „paratyphus" bacillen, een zeer belangrijk aandeel
bij het tot stand, komen dezer ziekte bij den mensch hebben. En thans kan Standfusz
verdedigen, dat deze dierziekten voor meer dan negentig procent als oorzaak der
vleeschvergiftigingen bij den mensch moeten worden beschouwd. Mrn vindt de
door S. daartoe aangevoerde argumenten, echter, veel scherper omlijnd en veel
vollediger in d.e dissertatie van Dr. Ooms ,,Bijdrage tot de aetiologie der vleesch-
vergiftigingen", Utrecht 1934.

Stelt men het voorgaande voorop, dan biedt het lezen van bovengenoemd werkje
toch nog zeer veel goeds. Wel blijven wij overtuigd van de juistheid van het hier
geldende systeem waarbij het opsporen der tot vleeschvergiftigingen aanleiding
gevende dieren in twee etappen geschiedt.

Zooals bekend treffen wij eerst de beslissing tusschen „kiemhoudend" en „kiem-
vrij" om eerst daarna in bijzondere gevallen over te gaan tot determinatie der ge-
vonden kiemen. In Duitschland zet men zich direct tot het gebruik van speciale
bodems, die door Standfusz nauwkeurig beschreven worden. De vraag moet onder
het oog gezien, in hoeverre in bijzondere gevallen hier te lande naast het gewone
onderzoek, ook het direct gebruiken van speciale bodems aanbeveling verdient.
Als sluitstuk volgt daarbij dan de moderne analyse der antigenen zooals deze op het
voetspoor der Amerikaansche onderzoekingen ter juiste determinatie van den
gevonden stam is ontwikkeld.

Of nu de door S. ontwikkelde stelling juist is, dat de bij dc dieren aangetroffen
„Salmonella\'s" te minder pathogeen voor den mensch zouden zijn, naarmate zij
als meer „specifiek" voor zekere diersoorten zouden bekend staan, mag hier in het
midden gelaten worden. De talrijke andere omstandigheden, die op het tot stand
komen van vleeschvergiftingen van invloed zijn, belemmeren ons hierover thans
reeds een eindoordeel uit te spreken. Overigens mogen wij dankbaar zijn, dat op dit
gebied thans zooveel helderder denkbeelden heerschen dan twintig jaar geleden.

Ik ben overtuigd dat de lezing van dit werkje tal van aansporingen geeft ter
verbetering der techniek, die in de verschillende diensten thans wordt gevolgd.
Tevens zal het de waakzaamheid bij het beoordeelen van de vraag, wanneer bacte-
riologisch onderzoek moet worden ingesteld, verscherpen. Ook als technische raad-
gever zal het goede diensten kunnen bewijzen.

De redactie zendt mij ter bespreking : een boekje van 85 pagina\'s getiteld :
Wünschelrutenversuche an der Tierärztliche Hochschule Hannover.

Deze bespreking kan uiterst kort zijn daar de proeven door Roedeloopers onder
controle van de auteurs, genomen om ziektehaarden bij dieren op te sporen geheel
negatief verliepen.

Ook de groei van bacteriënkolonies op plaatsen waar volgens de roedeloopers
aardstralen uitgezonden worden, was niet anders dan op plaatsen waar genoemde
stralen ontbreken.

Gezwegen nog van het feit, dat de aanwijzigingen van verschillende roedeloopers
\'ⁿ 75 % ^van de gevallen verschilden.

Van de Directie van den Landbouw zijn ontvangen twee verslagen van Land-
bouwkundige onderzoekingen No. 42 (1) A. en No. 42 (2) A. afkomstig van het
Rijkslandbouwproefstation te Groningen en één verslag No. 42 (3) G. afkomstig
van het Rijkslandbouwproefstation te Hoorn.

No. 42 (1). A. handelt over : „Een onderzoek naar de oorzaken der Veenkoloniale
haverziekten" door Dr. F. G. Gf.rretsen en is aan de Algemeene Landsdrukkerij
te den Haag verkrijgbaar voor ƒ 1.10 ;

No. 42 (2). A. handelt over: „Verslag over een 5-tal meerjarige bemestings-
proeven" d.oor C. Meijer en is verkrijgbaar voor ƒ0.75 >

No. 42 (3). G. handelt over : „Vroegere onderzoekingen over R.M.W.-getallen
van botervet, mede in verband met d.e vraag, of gedeeltelijke verandering van den
kalftijd van ons vee misschien zou kunnen leiden tot het verkrijgen van steviger
boter" door W. van Dam en is verkrijgbaar voor ƒ 0.25. A. v. H.

Wibaut-Isebree Moens, N. L. en Stork, N. N„ Nijgh en van Dilmar, Rotterdam,
¹5)35\' Prijs ƒ 1.50; 183 pp.

Een populair boekje over dc levenswijze cn bestrijding van de belangrijkste
insecten, welke in huis voorkomen. Dit boekje onderscheidt zich van vele soortgelijke
populaire geschriften door zijn volledigheid en betrouwbaarheid. Ook relatief nieuwe
gegevens zijn mede verwerkt. Wij kunnen d.c aanschaffing van dit boekje aan prac-
liseerendc dierenartsen aanbevelen. Veelal wordt hun raad gevraagd omtrent
verschillende insecten, welke in huis worden aangetroffen, naar hun mogelijke
schadelijkheid en een doelmatige wijze van bestrijding. Een determinatie van de
belangrijkste insecten is in elk geval door middel van dit boekje goed mogelijk en
omtrent levenswijze en bestrijding vindt men voldoende gegevens.

Het boekje begint met een algemeen gedeelte. Hoofdstuk II (51 pp.) is aan de
beschrijving van voor den mensch schadelijke insecten gewijd (wantsen, luizen,
muggen, vliegen, vlooien en mijten). Hoofdstuk 111 (67 pp.) behandelt dc vrij in
huis en in levensmiddelen, bont enz. voorkomende soorten (franjestaarten, spring-
staarten, oorwormen, kakkerlakken, krekels, motten, vliegen, kevers, mieren,
wespen, spinnen, mijten), terwijl in Hoofdstuk IV (24 pp.) een overzicht wordt
gegeven over de verschillende bestrijdingsmiddelen (mechanische, physische en
chemische).

Een 70-tal afbeeldingen, bijna allen reproducties uit bekende entomologische
boeken, zijn op drie platen bijeengebracht. Voor sommige afbeeldingen hadden
betere voorbeelden kunnen worden gekozen (bv. menschen- en rattenvloo, diefje
en kaasmijt) en bij sommige figuren had dc reproductie beter kunnen zijn (Stomoxys
calcilrans, Musea domestica, Fannina canicularis en in het bijzonder de koperkever,
welke slechts een zwart silhouet is). Plaat I fig. 21 is niet een larve van een teek.

overbrenger van febris recurrens te beschouwen (p. 34). Met een druppel kruid-
nagelolie, citronella of cajapoetolie op het hoofdkussen zijn muggen niet gemak-
kelijk op een afstand te houden (p. 61).

Van Ixodus ricinus zijn de wijfjes ongevoed ongeveer 3 mm lang, de mannetjes
2.5 mm (p. 80). Bij Musea domestica is het eerste en niet het laatste segment van
het abdomen donker (p. 113). Tenslotte hadden de mijten iets uitvoeriger behandeld
kunnen worden.

De penningmeester der Maatschappij herinnert er de leden, die gebruik hebben
gemaakt van de gelegenheid om hun contributie over 1936 in twee termijnen te
betalen, aan, dat de storting van de tweede helft van die contributie moet geschieden
vóór i September a.s. (storting ƒ 12.—).

De leden der bijzondere afdeelingen doen dit aan den penningmeester hunner
afdeeling ; de leden der algemeene afdeeling aan ondergeteekende, door storting
op giro No. 1025 van de Twentsche Bank te Nijmegen.

De 30e Mei 1936 hield de afdeling Overijssel hare ledenvergadering in Hotel
Hofstee te Nijverdal. Nadat de voorzitter met een welkomstwoord de vergadering
had geopend, waarbij hij zich in het bizonder tot Prof. Schornagel richtte, die
zoowel als voorzitter der Mij., alswel als spreker van dezen middag de vergadering
bijwoonde, werden de notulen der vorige bijeenkomst.voorgelezen en de ingekomen
stukken behandeld.

Bij deze laatste werd besloten, naar aanleiding van een schrijven van het H.B.,
dit te verzoeken de bindende besluiten der afdeling inzake tuberculose-bestrijding,
onveranderd goed tc keuren, doch als werkgebied de gehele provincie Overijssel
te willen aanwijzen.

Nadat de voorzitter enkele mededelingen had gedaan, werd overgegaan tot
ballotage van collega de Nooy te Hardenberg. Met algemene stemmen werd deze
als lid der afdeling aangenomen. Vervolgens kwam de bespreking der ziekenfonds-
tarieven aan de orde. Het bestuur had hiervoor een ontwerp gemaakt, dat de ver-
gadering werd aangeboden. Daar dit een kwestie van ver strekkende betekenis is
werd besloten, dat de leden deze tarieven nog eens rustig zouden overdenken, oin
dan op een volgende vergadering deze M of niet gewijzigd als minimum tarieven
aan te nemen. Uit de toelichting door den voorzitter bleek, dat deze minimum
tarieven hooger waren dan die van welke afdeling ook.

Na een korte pauze werd Prof. Schornagel de gelegenheid geboden zijn voor-
dracht over „Afweerreacties van het organisme ten opzichte van ziekteverwekkers"
te houden. Op zijn eigen boeiende wijze wist deze de aandacht en intense belangstel-
ling der gehele vergadering gevangen te houden, tot de tijd hem noopte, tot groten
spijt van allen, zijn voordracht te beëindigen. Het applaus dat opklonk vertolkte
dan ook wel duidelijk hoezeer de vergadering deze voordracht had geapprecieerd.
Nadat bleek, dat voor de rondvraag niets aanwezig was, sloot de voorzitter de ver-
gadering.

Omtrent toezicht op de slagerswinkels en de straatsurveillance wordt mede-
gedeeld, dat het ook in 1935, met de overtredingen der VI. wet, niet beter gesteld
was dan in het vorige verslagjaar. In de gemeente den Haag hadden de meeste
overtredingen betrekking op het niet onderwerpen van vleesch aan de invoer-
keuring. Het aantal afgelegde winkelbezoeken bedroeg 10.297. Aanwezig waren
618 slagerswinkels, verder 9 bedrijven, welke uitsluitend vleeschwaren bereiden.
In de buitengemeenten stonden onder toezicht in totaal 65 inrichtingen. Bij deze
winkelbezoeken, marktcontrole en straatsurveillance werd in beslag genomen
1071 kg vleesch, 205 kg vet, 82 kg afval en 377 kg vleeschwaren.

Tuberculose kwam voor: bij runderen 26,08%, graskalveren 2,68%, vette kalveren
i,ii%, nuchtere kalveren 0,19%, eenhoevige dieren 0,32 %, varkens 12,99%.

Echinococcose werd vastgesteld bij 159 paarden, 83 runderen en 15 varkens.
Voor paarden een stijging van 9,41 % in 1934 tot 13,06%.

Cysticercosis kwam voor bij 316 runderen (1,34%), waarvan in levenden toe-
stand 44 maal (0,14%). Bij graskalveren waren deze cijfers onderscheidenlijk
80 (3.30%) en 17 (0,70%).

Het aantal laboratoriumonderzoekingen bedroeg 911 ; hiervan betroffen 367
een bacteriologisch vleeschonderzoek. Omtrent de positieve bevindingen is het
volgende mede te deelen :

Bacteriën uit de paratyphusgrocp werden 8 maal aangetroffen, n.1. bij 4 vette
kalveren met miliair necrose, 1 uit nood geslacht vet kalf met ulcus pepticus en
1 geslacht ingevoerd vet kalf, waarvan de nieren pctechiën vertoonden en bij 2
nuchtere kalveren met miliair necrose. Vlekziektekiemen werden bij 7 varkens
aangetoond. Colibacteriën kwamen voor bij 5 nuchtere kalveren en 2 varkens.
Bact. pyogenes werden gekweekt bij 1 stier met sepsisverschijnselen en 1 vet kali
met peritonitis serofibrinosa. Micrococcen werden aangetroffen bij 1 vermagerd
rund met decubitus en 1 nuchter kalf met arthritis. Diplococcen bij 1 rund met
pyaemie en 1 varken met haemorrliagisch-septische verschijnselen. Staphylococcen
bij i rund met phlegmoon. 1 graskalf met panaritium en scpsis en 1 varken met
sepsis. Ovale bacillen bij 1 varken met pneumonie, i nuchter kalf met polyarthritis
en i nuchter kalf met enteritis.

In 33 gevallen werd een histologisch onderzoek ingesteld naar den aard van
tuberculeuze iniliaire haardjes, met het resultaat, dat 12 maal tuberculose kon
worden uitgesloten. Histologisch worstonderzoek had 132 maal plaats. Geen ver-
boden bestanddeelen werden aangetroffen. De kook- en braadproef was 2 maal
positief; n.1. bij een varken met icterus en een rund met traumatische gastritis.

Het totaal aantal slachtingen was 9881 minder dan in 1934 ; het bedroeg in 1935
97.378 stuks. Vooral werden minder varkens geslacht, n.1. 12./6g.

Dc ijsverkoop liep aanmerkelijk terug, n.1. in 1934 werden verkocht 40.026 staven
of 1.000.650 kg, tegen 35.208 staven of 880.200 kg in 1935.

In den gemeenteraad van Leiden zijn nogal heftige discussies gevoerd over het
feit, dat het door den raad toegestane crediet van ƒ 300.000.— voor de verbouwing
van het abattoir met / 100.000.— is overschreden. De wethouder gaf een uitvoerig
overzicht van den gang van zaken en deelde mede, dat deze overschrijding het
gevolg is geweest van het feit, dat verschillende onderdeelen, die waren geschrapt
bij de verlaging van het plan van 4 ton tot 3 ton, in het belang van het bedrijf niet
hadden mogen worden geschrapt. Ook zijn de kosten van de koeltechnische werken
niet meegevallen, en heeft de slechte toestand van den grond, waarop het abattoir
is geplaatst, een ongunstige invloed gehad op de kosten van verbouwing. De raad
besloot tenslotte alsnog ƒ 100.000.— extra ter beschikking te stellen.

Hormonaal graviditeitsonderzoek bij paarden kan in mijn kliniek
geschieden tegen een vergoeding van f 1.25 voor het onderzoek van
urine, en f 1.25 voor bloedonderzoek. van der Kaay.

Bij gelegenheid van het Lustrum der Rijks Universiteit te Utrecht, is
Prof. Dr. J. H. Hartog benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederland-
sche Leeuw.

50-jarig jubileum op 22 Juli, L. A. J. Deyer, Hoek ; G. Lubberink, Hilversum ;
L. J. van Rhijn, Wageningen.

40-jarig jubileum op 25 Juli, N. H. M. van Altena, Rotterdam ; W. Folmer,
den Haag ; A. J. van Hemert, Sommelsdijk ; J. D. Keukenmeester, Vlaardingen;
L. F. I). E. Lourens, Rotterdam ; A. A. van Mansfeld, Bergen op Zoom : P.
Teljer, Amsterdam.

Tot Dierenarts zijn bevorderd de Hoeren : S. R. Numans, 1\'. vaN Wettum,
J. M. v. d. Born, J. M. Hogenesch.

Geslaagd voor het Doctoraal examen Veeartsenijkunde : J. Doctors v. Leeuwen.
Bevorderd tot Doctor in de Veeartsenijkunde A. M. Ernst op een proefschrift
getiteld: „Bijdrage tot de diagnostiek en therapie van maagaandoeningen bij
honden".

Het 2e Internationaal Congres voor Microbiologie zal worden gehouden van
25 Juli—i Augustus a.s. in het University College, Gower street, Londen W.C. 1.

Algemeen secretaris is Dr. R. St, John-Brooks, Lister Institute of Preventive
Medicine, Chelsea Bridge Road, London, S.W.i., bij wien aanmelding voor het
lidmaatschap (dat £ 1. bedraagt) moet geschieden. Penningmeester is Dr. ). T.
Duncan, London School of Hygiene and Tropical Medicine, Keppel street, London
W.C. 1.

Van den vertegenwoordiger onzer Maatschappij bij bovengenoemde Vereeniging,
Dr. H. J. van Nederveen te \'s Gravenhage is onderstaande mededeeling ontvangen.

„De Nederl. Centrale Vereeniging tot bestrijding der Tuberculose heeft 23 Juni
j.1. hare jaarlijksche algemeene ledenvergadering gehouden te Zwolle.

Dr. M. Thomassen, die door de oprichting van het sanatorium voor lijders aan
been- en gewrichtstuberculose ,,Julianaoord" te Laren, van welke inrichting hij
geneesheer-directeur was, een zoo belangrijk aandeel heeft gehad in den strijd
tegen de tuberculose.

Aan het door den secretaris-penningmeester uitgebracht verslag moge worden
ontleend, dat, ondanks de minder gunstige tijdsomstandigheden, de daling der
sterfte aan tuberculose in Nederland blijft aanhouden. Per 10.000 der gemiddelde
bevolking bedroeg deze in 1935 (alle vormen van tuberculose tezamen) 5.25, tegen
5.45, 5.98, 6.42, 7.30 en 7.47 in de voorafgaande jaren tot en met 1930. Hoewel
hiermede niet is gezegd, dat ook het aantal ziektegevallen in gelijke mate is ver-
minderd mag tcch op deze daling der sterfte als een verheugend verschijnsel worden
gewezen.

Onder den invloed van dm druk der tijden ging de opbrengst der Emmabloem-
collecte terug tot een zuivere opbrengst per bloempje van 10.09 cent, een cijfer
lager dan het na 1920 is geweest ; ook het aantal verkochte bloempjes was aan-
zienlijk minder.

Van het Tuberculose-referatenblad (abonnementsprijs 2.50 gld.) verschenen in
1935 vier nummers.

In den namiddag hield Dr. van Thienen op de buitenschool te Herfte-V\'eldhoek
een voordracht over : ,,De buitenschool in den strijd tegen de tuberculose", waarna
deze school met de lighallen werden bezichtigd."

No. 1. Schistosomiasis (Bilharziosis). (Carriage of schistosomes from man to man).
Kala-azar en Typhus. (the typhusgroup of fevers) :

Dengue and Sandflyfevcr ; Carrion\'s disease (Verruga peruviana) ; Recurrens
(relapsing fever and other Spirochaetoses) ; I.eptospirosis ; Sprue : Diversen.

No. ^r. Gele koorts; Febris recurrens en andere Spirochaetosen ; Leptospirosis ;
Rattebeet-koorts; Pest; Cholera : Slangengif (venoms and antivenones ; Deficientie-
ziekten.

No. 6. Typhus en typhus-achtige koortsen (typhus and allied fevers) ; Pappataci
koorts ; Oroya-koorts ; Dengue ; Tropische Opthalmologie ; Diversen. Vr.

Gids voor Eerstejaars aan de Rijks-Universiteit te L\'trecht ; uitgegeven
door Unitas Sludiosorum Rheno-Trajeclina.

Wij ontvingen de 12e Uitgave, 1936. Dit, voor aanstaande studenten bijna on-
misbare, boekje bevat ongeveer alle inlichtingen die zij noodig kunnen hebben.

Het Utrechtschts Studenten Inlichtingenbureau, Lucas Bolwerk 8, telefoon 12262,
[geopend van Dinsdag 8 Sept.—Donderdag 1 Oct., dagelijks van 10,30—12,30 uur
(Zaterdags en Zondags gesloten), voor schriftelijke inlichtingen reeds vanaf 1 Juli]
geeft gratis inlichtingen over : inschrijving aan de Universiteit, colleges, practica,
examens, duur der studie, vooruitzichten, kosten, studiebeurzen, boeken en instru-
menten, studie-vereenigingen, kamers, studenten-organisaties. Vr.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i Mei niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 6 (2) eigenaren, waarvan in Groningen bij 2 ; Friesland
bij (1) ; Gelderland bij 3 (1) ; Noordholland bij 1 eigenaar.

Scabies (sarcoples en dermatocoptes) bij paard en schaap : 73 gev allen bij 5 eig. (547
bij 37 eig.), waarvan in Groningen (7 bij 1 eig.) ; Friesland (82 bij 8 eig.) ; Drenthe
7 bij i eig. (200 bij 3 eig.) ; Overijsel (11 bij 4 eig.) ; Gelderland 17 bij 1 eig. (115

bij io eig.) ; Utrecht (108 bij 6 eig.) ; Noordholland 50 bij 2 eig. ; Zuidholland
(21, waarbij 5 paarden van 1 eig., bij 4 eig.) ; Noordbrabant (3 bij t eig.).

Rotkreupel bij schapen : 244 gevallen bij 8 eig. (680 bij 30 eig.) waarvan in Groningen
80 bij i eig. (14 bij 1 eig.) ; Friesland 3 bij 2 eig. (17 bij 5 eig.) ; Drenthe (274 bij 10
eig.) ; Overijsel (13 bij 4 eig.) ; Gelderland 1 7 bij 1 eig. (49 bij 4 eig.) ; Utrecht 17
bij i eig. (123 bij 4 eig.) ; Noordholland 127 bij 3 eig. ; Zeeland (190 bij 2 eig.).

Anthrax: 7 gevallen bij 7 eig. (2 bij 2 eig.), waarvan in Overijsel 1 ; Gelderland
4 (2) ; Noordbrabant 1 ; Limburg t geval. Vr.

Benoemd C. F. P. Soetens tot Hoofd van de Keuringsdienst voor vee en
vleesch te Baarn.

Verhuisd: A. H. J. Pinkse te Veghel, van Hoogstraat naar Middegaal A. 279c.
Overleden : W. Vleming, te Almelo.

W. Tolsma, Vogelbescherming. \'s-Gravenhage, Ned. Boek- en Steendrukkerij
v.h. H. L. Smits, 1936. 8". VIII 248 blz. m. 102 afb. en 1 ptr. ƒ 2.90

J. W. Thijn, Over een, naar aanleiding van likzucht, ingesteld morphologisch
bloedonderzoek bij het gezonde en het zieke rund. Proefschrift aan de Veeartsenij-
kundige Faculteit. Assen, van Gorcum en Go., 1936. 8°. 155 blz. m. fig. en 2 pl.

J. G. de Ruyter de Wildt, Onderzoek naar de waarde van het extractwater
(lijmwater) van de diermeelfabricage. \'s-Gravenhage, Algem. Landsdrukkerij,
1936. 8°. 27 blz. ƒ 0.30

Trekhondenwei 1910, S. 203. Wet van den 14de!! Juli 1910, houdende bepalingen
ter bescherming van trekhonden .... door G. G. Pekelharing. 6e dr. Zwolle, W. E.
J. Tjeenk Willink, 1936. 8°. 30 blz.

Th. C. J. M. Rijssenbeek, De varkensfokkerij in Zweden. \'s-Gravenhage, Alg.
Landsdrukkerij, 1936. 8°. M. photo\'s. ƒ 0.25

Gemengde voedermiddelen voor rundvee, paarden, varkens en pluimvee. Samengest.
door J. Grashuis. Zelhem, Fl. J. Remmelink, z. j. 8°. 24 blz.

J. Grashuis, Het verband tusschen fokkerij en voeding. De voeding van paarden.
Zelhem, H. J. Remmelink, z. j. 8°. 12 blz.

Stamboek van het Nederlandsche trekpaard. (Belgisch type). 1935. Maastricht,
Leiter-Nypels, 1936. Gr. 8°.

Verslag van de bevindingen en handelingen van den provincialen Keuringsdienst
over het jaar 1935. [Door J. de Graaff], Leeuwarden, H. de Groot, 1936. 8°. 27 blz.
met i uitsl. tab.

L. Denis-Lester, Seisoenvariasies in die vriespunt van Suid-Afrikaanse melk.
Pretoria, Die Staatsdrukker, 1936. 8°. 14 blz. m. 1 fig.

L. Denis-Lester, Invloed van melkvloeitijdperk op die vriespunt van Suid-
Afrikaanse melk. Pretoria, Die Staatsdrukker, 1936. 8°. 8 blz.

Unie van Suid-Afrika. Dept. v. Landbou enz. Skeikundereeks. Nr. 144.
Den Kgl. Veterinaer-og landbohöjskole aarsskrift 1936. [Red. M. Lobedanz], Köben-
havn, Kandrup und Wunsch, 1936. 8°. 143 S. m. Fig.

G. Angelici, L\'alimentazione dei bestiame. Conversazioni congli allevatori.
Roma, Stab. tip. centrale, [1935]. 8". 195 p. c. fig. L. 6.—

V. colangelo, Sulla etiopatogenesi délia podoflemmatite del cavallo. Agnone,
Sammartano-Ricci, 1935. 8°. 26 p.

T. Fitch Daglish, Cure e consigli per il tuo cane. Con aggiunte di G. Tirelli.
Milano, A. Corticelli, 1935. 16⁰. 149 p. L. 6.—

G. Curasson, Traité de pathologie exotique vétérinaire et comparée. Tom. 2.
Paris, Vigot frères, 1936. 8°. 622 p. fr. 75.—

W. Watmough, The cult of the budgerigar. London, Cage Birds, 1936. 8°. VIII
-f 296 p. w. 14 ill. and 6 col. pi. Sh. 6.—

Annual report on the working of the civil veterinary department, Central Pro-
vinces and Berar, for the year ending 31st March 1935. [By G. S. Shirvastana],
Nagpur, Government Printing, 1935. 8°. Rup. 1.—

Dairy cow testing throughout the world. (Internat, institute of agriculture). Roma,
Print. Office of the Chamber of deputies, 1935. 8°. XI 168 p. L. 20.—

H. S. Jennings, Genetics. New York, W. W. Norton and Co., 1935. 8°. XIII
373 P- w. 70 fig.

Annual administration reports of the civil veterinary department, incl. the Bombay
veterinary college, the Bombay City and Harbour veterinary department and the
civil veterinary department in Sind for the year 1934—35. [By E. F. Fairbrother],
Bombay, Government Central Press, 1935. 8°. 49 p. w. 22 tab. As. 3.-

Report of the chief veterinary surgeon, Southern Rhodesia, for the year 1934.
[By G. C. Hooper Sharpe]. Salisbury, Rhodesian Print, and Publ. Co., 1935. 8°. 13 p.

Report of the division of veterinary science Michigan State College of agriculture
and applied science. 1935. East Lansing. 1936. 8°. 63 p.

M. J. Rosenau, Preventive medicine and hygiene. 6th ed. New York, D. Appleton,
■935- 8°. 1481 p. w. 147 ill. $ 10.—

Announcement of the school of veterinary medicine at the University of Pennsyl-
vania for the year 1936—37. Philadelphia. 1936. 8°. 64 p.

F. Thorp Jr., A bacteriological study of the aerobic flora occurring in pneu-
monic lungs of swine. Urbana, Univ. of Illinois, 1936. W. ill..

O. Alberti, Bienenzucht im Alberti-Breitwaben-Blätterstock. Lehrbuch ein-
träglichster Bienenzucht in einfacher Betriebsweise. 3te Aufl. Amöneburg, Selbst-
verlag, 1936. 8°. XII 178 S. m. 68 Abb. und 2 Prt. M. 4.-

G. Frölich und F. Haring, Versuche zur Feststellung der eiweisssparenden
Wirkung von Melasse bei Milchkühen. Berlin, P. Parey, 1936. Gr. 8°. 28 S. M. 1.20

Kühn-Archiv. Bd. 40, H. 3 — Sonderb. f. Tierzucht. 10, 3.
Jahresbericht der Preussischen Versuchs- und Forschungsanstalt für Tierzucht in
Tschechnitz. 10. Erst, von W. Zorn. Vom 1. April 1934 bis 31. März 1935. Berlin,
P. Parey, 1936. 4⁰. 32 S. M. 1.60

Jahresbericht der Preussischen Versuchs- und Forschungsanstalt für Milchwirt-
schaft in Kiel. Erst, von IV. Mohr. Jg. 11. 1934. (1 April 1934—1935)- Berlin, P.
Parey, 1936. 4⁰. 39 S. M. 2.—

W. Schäper, Konstitutionsforschung und Krankheitsbekämpfung in der Tier-
zucht. Berlin, P. Parey, 1936. 4°. 88 S. M. 4.—
Aus: Zeitschrift f. Züchtung. Reihe B. Bd. 35, H. 1.

L. Zschetzsche, Die gesetzliche Neuregelung der Milchleistungsprüfungen.
Berlin, Reichsnährstand Verlagsges., 1936. 8°. 31 S.

H. Sjövai.l, Experimentelle Untersuchungen über das Blut und die blutbildenden
Organe — bes. das lymphatische Gewebe — des Kaninchens bei wiederholten Ader-
lässen. Lund, H. Ohlssons Buchdr., 1936. Gr. 8°. 308 S. m. Abb. u. 1 Tab. Kr. 10.—
Med. Diss. Lund.

Reher\'s Jahrbuch Jür Pferdesport. Adressbuch der dt. Vollblut- und Traberzucht,
Renn-, Traber- und Turniersport unter Berücksichtigung des benachbarten Aus-
landes. Nach amtl. Quellen bearb. Jg. 24. 1936. Berlin, A. Reher, 1936. 8°. 309 S.,
10 Bl. Abb. M. 4.—

E. Lauprecht, Die l\'ütterung der Milchkühe. 3te Aufl. Berlin, P. Parey, 1936.
8°. M. 7 Textabb. M. 1......-

Anleitungen der Deutschen Gesellschaft für Züchtungskunde. H. 6.
Cheiron. Veterinärhistorisches Jahrbuch. Jg. 8. Hrsg. von der Ges. f. Geschichte
und Literatur der Veterinärmedizin. Schriftl. R. Fröhner. Leipzig, W. Richter,
1936. 8°. 184 S. m. Abb. und 1 Taf.

H. Stockbauer, Urin-Untersuchungen und ihre diagnostische Anwendung.
3te Aull. München, Müller und Steinicke, 1936. 8°. 111 S. M. 2.90

Beiträge zur allgemeinen und praktischen Gefiederkunde. Hrsg. von A. Laubmann.
Bd. 1. Leipzig, Deutsche Ges. f. Kleintier- und Pelzzucht, 1936. Gr. 8°. 60 S. m.
43 Abb. M. 3.80

Fehlerquellen in der Wurstfabrikation. Ein Handbuch für die Praxis. Hrsg. von der
Dt. Fleischer-Zeitung unter Mitw. von B. Aust u. a. Berlin, Verl. Dt. Fleischer-
Zeitung, 1936. 8°. 205 S. M. 6.35

H. Bartel, Zeitgemässe Schafhaltung. Berlin, Scherl, 1936. 8°. 96 S. m. 45 Abb.

Das Huhn in der Erzeugungsschlacht. Hrsg. vom Reichsverband dt. Kleintier-
züchter. Berlin, F. Pfenningstorff, 1936. 8°. 80 S. m. 68 Textabb. und 4 färb. Taf.

F. Siebold und G. Prahi., Stallbau im Bauernbetrieb. 2te Aufl. Berlin, P. Parey,
1936. Gr. 8°. 69 S. in. 90 Abb. M. 1.85

A. Könekamp, Die Gewinnung von Gärfutter unter betriebswirtschaftlichen
und pflanzenbaulichen Gesichtspunkten. Berlin, P. Parey, 1936. 8°. 93 S. m. 24
Textabb. M. 2.40

G. Rau, Buch der Kavallerie. Stuttgart, Schickhardt und Ebner, 1936. 8°. 118 S.
m. 50 Abb. M. 3.50

R. E. Liesegang, Kolloid-Fibel für Mediziner. Dresden, Th. Steinkopff, 1936.
8°. 34 S. M. i.—

K. Kögl, Die Aufzucht des Zuchtkalbes und Haltung des Jungviehes. Graz
u.s.w., Stocker, [1936]. 8°. 31 S. m. Abb. M. 0.60

M. W. Tuchschneid, Die kältetechnologische Verarbeitung schnellverderb-
licher Lebensmittel. Neu bearb. und übertr. von E. Emblik unter Mitarb. von Plank.
Kirchhain, Brücke-Verlag, 1936. 8°. M. 20.—

W. Neuweiler, Die Vitamine der Milch unter bes. Berücksichtigung der Frauen-
milch. Bern, Huber, 1936. 8°. 140 S. m. 3 Taf. M. 4.80
Espinasse, Contribution à l\'étude de la croissance pondérale chez la poule et
le pigeon. Thèse de Lyon. 1936.

Munteanu, Contribution à l\'étude du rouget chez le porc. Thèse de Lyon. 1935.
G. Hagmann, Untersuchungen über die Haltbarkeit der Sägen in den neuzeit-
lichen Drahtsägenembryotomen und Vorschlag einer neuen Modifikation des
Embryotoms nach Thygesen. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

H. O. Harinc., Die Bedeutung des Blutbildes und der Blutreserve für die Lungen-
und Herzfunktionsprüfung beim Pferd. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

F. Kirst, Beitrag zur Diagnose und Therapie der Kolimastitis beim Rinde.
Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

I. Lindholm, Aehnlichkeitsuntersuchungen an gleichgeschlechtlichen Ziegenzwil-
lingslämmern. Inaug.-Diss. Plannover. 1936.

W. Meyer, Blutuntersuchungen bei weiblichen Schlachtrindern. Inaug.-Diss.
Hannover. 1936.

H. Pau3, Untersuchungen über die Wirkung und Dosierung des antitetanischen
Präparates Nr. 10 (A. T. 10) an gesunden Rindern. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

F. Pollmächer, Versuche zur Spermagewinnung bei Bullen durch Massage
der Samenleiterampullen. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

M. Potz, Vergleichende quantitative Fettbestimmungen in verschiedenen Käse-
sorten. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

O. Kojetinsky, Vergleichende Untersuchungen über den Ammoniak- und
Reststickstoffgehalt der Kuhmilch. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

S. Zeitz, A O I nach Bertram in der Kleintierpraxis. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

K. Potel, Beitrag zur Darmtuberkulose des Schweines. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

W. Rosenfeld, Ueber Tonsillartuberkulose des Schweines nach Untersuchungen
am Material des Schlachthofes in Königsberg. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

L. Kangjera, Die Regeneration des Blutbildes beim Schaf. Inaug.-Diss. Wien.
■93⁶-

M. Simic, Ueber das Vorkommen von Rhodansalzen im Mundspeichel unserer
Haustiere und des Menschen. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

J. Schmidt, Untersuchungen von Katzennieren auf Leptospiren. Inaug.-Diss.
Wien. 1936.

Fl. Spors, Welche Nervenbahnen zerstört die Neurektomie ? Zugl. ein Beitrag
zur Erforschung des vegetativen Nervensystems. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

E. Kager, Beitrag zur Pathologie der Haut des Hundes. Inaug.-Diss. Leip-
zig. 1936.

H. Abet, Vergleichende Untersuchungen- über die Brauchbarkeit handels-
üblicher Nährböden. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

J. Scharbius, Ueber Tonsillartuberkulose beim Schwein. (Nach Untersuchungen
am Material des Schlachthofes in Stendal). Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

E. Lösche, Das Gewichtsverhalten Neugeborener beim erzgebirgischem Höhen-
fleckvieh. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Zimmermann, Der Verdünnungs und Konzentrationsversuch beim Hund
als Nierenfunktionsprüfung. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

. W. Bauer, Ueber die Erkennung der Gewürze bei der histologischen Wurst
Untersuchung und ihre forensische Bedeutung zur Unterscheidung von Schmutz-
teilen. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

G. Bennewitz, Behandlung ovariell bedingter Unfruchtbarkeit bei Kühen,
Färsen und Stuten mit dem Follikelhormonpräparat Progynon B. Inaug.-Diss.
Hannover. 1936.

Th. Diskerud, Vergl. Flaaruntersuchungen mittels des Tänger-Pelikeitschen
Faserdynamometers an gleichgeschlechtlichen Ziegenzwillingen der Harzer Rasse.
Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

G. Kleyböcker, Behandlungsversuche der Rinderbrucellose mit Sufrogel. Inaug.-
Diss. Hannover. 1936.

G. Polac, Untersuchungen über die Beeinflussung des klinischen Befundes sowie
des Blutbildes bei an ansteckender Blutarmut erkrankten Pferden durch Plastoserum-
präparate. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

C. Rummel, Die Phosgenvergiftung bei Hund und Pferd und ihre Beeinflussung
durch Calcimagon. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

H. Seevers, Die Beenflussung des Bang-Agglutinationstiters durch Serobortan-
injektionen bei vakzinierten und infizierten Meerschweinchen. Inaug.-Diss. Han-
nover. 1936.

E. Spilling, Ein Beitrag zur Frage der praktischen Verwendbarkeit des Bulbo-
capnins in der Veterinärmedizin. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

J. Vierhaus, Beitrag zur Feststellung der Eutertuberkulose des Rindes bei der
Fleischbeschau. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

E. Wenzel, Ueber den Wert der Blutuntersuchung bei mit chirurgischen Leiden
behafteten Pferden. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

S. Willenberg, Erhebungen in Beständen mit Rindcrleukose und Betrachtungen
zur Aetiologie. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

M. Glaub, Vergl. physiologische Untersuchungen über die Schärfe des Netz-
hautbildes bei unseren Haustieren. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

A. Frieg, Zur oralen Terpentinöl-Applikation bei Tympania intestinalis equi.
Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

J. Hoenig, Vergl. Untersuchungen über die Wirksamkeit einiger Derrispräparate
bei der Dasselbekämpfung des Rindes. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

K. Blind, Das Blutbild ekzemkranker Hunde während der Behandlung. Inaug.-
Diss. Berlin. 1936.

G. Böhm, Histologische Untersuchungen von Berliner Bierwurst. Inaug.-Diss.
Berlin. 1936.

G. Quitteck, Ein Beitrag zur Frage der Fettbildung im Pansen des Schafes.
Inaug.-Diss. Berlin". 1936.

G. Klütz, Die Pferdeheilkunde des Bischofs Theoderich von Cervia. (Abhand-
lung II). Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

A. Breer, Ueber Versuche an Haustieren mit elektrischer Betäubung. Inaug.-
Diss. Berlin. 1936.

F Hillebrand, Die Schafpockenseuche in Mecklenburg-Strelitz. (1802—1869).
Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

G. Schütz, Klinische Blutdruckmessungen mit dem Tonoszillographen bei
Hunden. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

W. Schulz, Gesichtspunkte für die Einrichtung neuzeitlicher Schweineschlacht-
hallen. Inaug.-Diss. Berlin. 1936. du Buy.

Het is niet de bedoeling in dit Tijdschrift een volledige beschrijving
te geven van alle plechtigheden en feesten, die ter viering van het
derde Eeuwfeest der Utrechtsche Universiteit tusschen 22—27 Juni
zijn gehouden. Wij mogen volstaan met een kort overzicht, waarbij
vooral de voor de Veeartsenijkundige Faculteit belangrijke feiten
worden aangestipt.

De feestelijkheden vingen aan met een plechtige Senaatszitting in
het geheel gerestaureerde Groot Auditorium der Universiteit, op Maan-
dag 22 Juni te 2 uur, waar verscheidene vereenigingen en genoot-
schappen geschenken aanboden. De eerste spreker was de Minister
van Onderwijs, die het zich een voorrecht rekende de onderscheidingen
bekend te maken, welke door Hare Majesteit ter gelegenheid van dit
Derde Eeuwfeest waren verleend. Wij vermelden daarvan dat voor
elke Faculteit één hoogleeraar werd benoemd tot Ridder in de Orde
van den Nederlandschen Leeuw, welke voor onze Faculteit aan Prof.
Dr. Hartoo werd toegekend. Prof. Dr. Nierstrasz, bij velen der
oudere dierenartsen nog als leeraar aan de Veeartsenijschool bekend,
zag zich een zelfde onderscheiding toegewezen. Van de talrijke ge-
schenken noemen wij in de eerste plaats de door het „Utrechtsch
Universiteitsfonds" geschonken zeven Gobelins voor bovengenoemde
zaal, waarvan één een symbolische voorstelling van het streven in onze
Faculteit geeft. Het is ontworpen door den vermaarden kunstenaar
Willem van Konijnenburg. Wij hopen binnen kort onze lezers een
afbeelding met beschrijving daarvan aan te bieden. Voorts bood dit
Fonds het magistrale werk van Prof. Kernkamp over de Geschiedenis
der Universiteit 1636—1936 aan. Aan het tweede deel, handelende
over de nieuwe geschiedenis werd door een hoogleeraar uit elke Facul-
teit medegewerkt. Schrijver dezes verzorgde daarin het hoofdstuk
over de Veeartsenijkundige Faculteit, evenals een artikel over ,,de
Diergeneeskundige Studenten Kring" in het door het Utrechtsch
Studentencorps aangeboden geschiedboek over het Utrechtsch stu-
dentenleven.

Reeds bij de begroeting der gasten, door Curatorium en Senaat in
het Groot auditorium op den avond van dien dag waren de drie a.s.
eere-doctoren onzer Faculteit, t.w. de heeren Prof. Agduhr, Dr. Sir
Arnold Theiler en Dr. Vrijburg aanwezig, terwijl ook als vertegen-
woordiger der Universiteit van Ziirich, collega Prof. Dr. O. Bürgi
werd begroet, die aldaar de vétérinaire Chirurgie doceert. Zij begaven
LXIII 48

zich met de andere gasten naar het Centraal Museum, waar het Ge-
meente-bestuur in waardige omgeving voor een keurige ontvangst
zorgde.

Op Dinsdag 23 Juni boden in een plechtige Senaatszitting welke
des morgens in de Pieterskerk werd gehouden tallooze vertegenwoor-
digers van Universiteiten en wetenschappelijke instellingen adressen
van gelukwensch aan, sommige sprekers gehuld in kleurige toga\'s,
andere dragende veelkleurige kappen als eere-doctores. Een noenmaal
vereenigde de autoriteiten en gasten, die aan deze zitting hadden deel-
genomen in de zich voor dit doel uitstekend leenende „Kloostergang".

Daar vormde zich de stoet van Curatoren en van Hoogleeraren, die
met bovengenoemde buitenlandsche collega\'s in hun midden een korten
rondgang door de straten om het Universiteitsgebouw maakte, waarbij
werd gedefileerd langs H. M. de Koningin en H. K. H. Prinses Juliana,
die zich op een bordes van Paushuize hadden opgesteld. Even voor
drie uur bereikte dit cortege, waarbij zich ook vertegenwoordigers
van studentenvereenigingen hadden aangesloten de Domkerk. Spoedig
traden H. M. en H. K. H. en gevolg hier binnen. De kerk was gevuld
met een uitgelezen gezelschap Ministers, vertegenwoordigers van Hooge
Colleges van Staat, het Corps Diplomatique en verdere genoodigden.
Nadat de President Curator en de Rector Magnificus een rede hadden
uitgesproken, overhandigde laatstgenoemde aan Hare Majesteit den
Gulden Eeremedaille der- Universiteit, waarvoor de Koningin met een
korte rede Haar dank betuigde. Vervolgens voerde de Minister van
Onderwijs Prof. Dr. Slotemaker de Bruïne het woord, waarna dc
plechtigheid besloten werd met de aanhechting van den derden eeuw-
ring aan het Groot Vaandel der Universiteit. Bij het sluiten der bijeen-
komst weerklonk plechtig het Wilhelmus.

Dien avond vereenigden de Senaat zich met zijn gasten waaronder
de a.s. eere-doctoren aan een grooten maaltijd in het Jaarbeurs-restau-
rant, de dames der hoogleeraren dineerden met hare gasten in Hotel
Noord Brabant. Vele der aanzittenden woonden daarna het Open-
luchtspel der studenten „de Groote Geus" bij.

Woensdag te half elf des morgens had de plechtige Senaatszitting
plaats, waarin de eere-doctoraten werden verleend.

De Rector Magnificus opende de zitting met een in het latijn ge-
stelde rede, en verleende daarop het woord aan elk der voorzitters
der Faculteiten om de promotie te voltrekken tot doctor honoris causa
van hen, die door hun Faculteit waren voorgedragen. De doctores
werden getooid met een in roode en witte zijde uitgevoerde kap ;
Prof. Roos sprak daarbij voor onze Faculteit als volgt :

Lubenter in me recipio provinciam quam mihi dedit Rector Mag-
nificus, ut in vos, viri illustrissimi, summos in Facultate Medicinae
Veterinariae honores conferam.

Pro potestate nobis concessa, ex auctoritate Rectoris Magnifici
amplicimique Senatus Academici decreto et nobilissimae Facultatis
Medicinae Veterinariae consensu — ego, Jacobus Roos,

Annem Vrijburg, Haganum, propter egregias explorationes ad
animalium morbos e parasitis et bacilles in India Neerlandica nascentes
pertinentes,

Arnoldum Theiler, Pretorianum, insignem exploratorem animalium
morborum e parasitis et bacillis in Africa Meridionali nascentium,
novorum laboratorium in pago Onderstepoort prope Pretoriam sitorum
conditorem,

Ericum Agduhr, Upsaliensem, de anatomia physiologia histologia
inquisitionibus suis si quis et alius bene meritum,

doctores medicinae veterinariae pronuntio ac declaro, inque vos
confero omne ius omniaque privilegia, quae legibus vel moribus Docto-
ribus rite creatis constituta sunt.

Quidquid igitur iuris aut privilegii cum eius Doctoris persona ac
dignitate, sive lege sive consuetudine, coniunctum est aut posthac
coniuncturn erit, id omne vobis concedo atque impertior.

Tot mijn genoegen is mij door den Rector Magnificus de taak opgedragen om
aan U, zeer verdienstelijke mannen, de hoogste eer der Veeartsenijkundige Facul-
teit te bewijzen.

Volgens de macht ons door de wet verleend, op gezag van den Rector Magnificus
volgens besluit van den volledigen Senaat der Universiteit en met volle instemming
van de Faculteit der Veeartsenijkunde roep ik, Jacob Roos, uit en verklaar ik tot
Doctoren in de Veeartsenijkunde :

Anne Vrijburg, den Haag, wegens uitstekende onderzoekingen, die zich uit-
strekken op het gebied der dierziekten in Nederlandsch Indië, door parasieten
en bacteriën veroorzaakt ;

Arnold Theiler, Pretoria, uitblinkend onderzoeker der dierziekten in Zuid-
Afrika, veroorzaakt door parasieten en bacteriën, stichter van de nieuwe laboratoria
te Onderstepoort, nabij Pretoria gelegen;

Erik Agduhr, Uppsala, wegens zijn onderzoekingen over anatomie, physiologie
en histologie, die van bijzondere verdienste zijn ;

en verleen ik U alle rechten en elk voorrecht, welke door wet of gewoonte naar
gebruik verbonden zijn aan den doctorsgraad.

Al wat dus als recht of voorrecht met de persoon en den waardigheid van Uwen
doctorsgraad verbonden is, hetzij volgens de wet, hetzij volgens de gewoonte, en
wat daarmee in de toekomst verbonden wordt, dit alles verleen en schenk ik U.

Daarna werd voor elke Faculteit door een der nieuwbenoemde
doctores geantwoord. Dr. Sir Arnold Theiler sprak mede ten be-
hoeve van zijn beide collega\'s als volgt :

Namens die here Kollega\'s, Dr. Agduhr in Upsala, en Dr. Vrijburg
van \'s Gravenhage, en in mij naam het ek die eer die Universiteit
van Utrecht te bedank vir die onderskeiding wat sij aan ons verleen het.
Ons stel dit hoog op prijs deur \'n Fakulteit geëer te word, wat deur
die degelikheid van haar werk oor die hele wêreld, as \'n voorbeeld
bekend is. Dit is viral vir mij \'n groot plesier om dit te kan sê in hierdie
plegtige vergadering. Die navorsings van die Utrechtse Fakulteit oir
Diergeneeskunde op die gebied van parasitêre- en infeksiesiektes, van
interne medisijne, en van storinge in die minerale stofwisseling by die
groot huisdiere, het in al die Kontinente, maar viral in Afrika \'n groot
uitwerking gehad.

Tevens wens ek u te verseker dat ons baje blij is om te hoor, dat die
werk wat ons gedoen het, deur u Fakulteit so hoog gewaardeer word.
Ons wens dat hierdie Fakulteit en die Universiteit van Utrecht sal
voortgaan te groei en te bloei, soos dit die geval was in die verlede.

Ten slotte nog \'n persoonlike opmerking : as verteënwoordiger van
Diergeneeskunde van Suid Afrika, neem ek hierdie geleëntheid te baat
om u Fakulteit te dank vir al die hulp wat sij in die verlede verleen
het aan ons jong Afrikaners, wat na Utrecht gekom het om daar
hulle kennis te vermeerder, en om niewe metodes van ondersoek te
bestudeer, en ek hoop dat dit ook in die toekoms so sal wees tot voordeel
van die land en volk van Suid Afrika.

Hiermede waren de academische plechtigheden afgeloopen. Na de
wederom in de „Kloostergang" genoten lunch aanschouwde men de
optocht der studenten voorstellende den intocht van Willem van Oranje
binnen Utrecht in 1577, waarna een rondrit door de provincie Utrecht
werd gemaakt, gedurende welke de gasten ontvangen werden door den
President Curator en Mevrouw s\' Jacob op hun landgoed Pluize Dein-
selburg, Huis ter Heide.

Een Gala Concert gegeven door het Utrechtsch Stedelijk Orkest
onder leiding van Prof. Dr. Willem Mengelberg besloot dezen dag
en tevens het ofiicieele programma.

Maar nog gedurende de heele week hield de feestvreugde de reünisten
en de geheele stad Utrecht gevangen.

Uit de parasitologische afdeeling van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.

OVER DE FUNGICIDE WERKING VAN ENKELE DES-
INFECTIEMIDDELEN EN ANDERE STOFFEN OP HAREN,
BESMET MET TRICHOPHYTON EQUINUM

Bovengenoemd onderzoek is verricht naar aanleiding van een vraag,
die ons gesteld werd in hoeverre poetsgereedschap van paarden, lijdende
aan Trichophytie, dat eiken dag of om de twee dagen gedurende 4 a 5
uur in een 20% creoline oplossing gelegen had, nog gevaar voor besmet-
ting zou kunnen opleveren.

De allereerste gedachte was, dat een dergelijk geconcentreerd des-
infectiemiddel gedurende dien tijd zeer zeker dc sporen van Trichophyton
equinum, de schimmel welke hier in dit geval de oorzaak van het lijden
bleek te zijn, zou dooden. De resistentie van de Trichophytonsporen ken-
nende, leek het ons echter gewenscht, hierover voor alle zekerheid
een nader onderzoek in te stellen. In de literatuur zijn verschillende
gegevens bekend.

In het werk van Bruhns en Alexander ,,Grundriss der mykologischen
Diagnostik" 1932, vindt men hierover verschillende gegevens. Door
stroomende stoom worden schimmelsporen in 30 minuten gedood.
Materiaal van Trichnphyton en Achorion in keukenzoutoplossing verdraagt
een temperatuur van 56° C. gedurende 40 minuten, terwijl een verwar-
ming van 6o° C. in 7 minuten doodelijk werkt. Gistculturen verdragen
een temperatuur van 56° C. gedurende een uur en een temperatuur
van 6o° C. slechts gedurende 20 minuten. Tegen koude bestaat een
merkwaardige resistentie. Verschillende schimmels en gisten bleken
een temperatuur van •—268° C. gedurende eenige uren te kunnen
verdragen. Sommige zeer resistente schimmels en gistsoorten over-
leefden de inwerking van een temperatuur van —273⁰ C. (ook tuberkel-
bacillen bleken hiertegen bestand).

Wat den weerstand tegen chemische middelen betreft, hierover loopen
de opgaven zeer uiteen. Dit is begrijpelijk want speciaal daar, waar
men de werking dier middelen beproefd heeft op haren, die door derma-
tophyten besmet waren, zal het resultaat afhangen van de schimmel-
soort, doch vooral van de wijze waarop de schimmel in het haar gewoe-
kerd is. Zoo zal een haar, dat met een zuiveren endothrix-vorm besmet is,
grootere resistentie tegenover desinfectantia bezitten, dan dat met een
ectothrix-vorm. In dc meeste gevallen zijn echter beide vormen gecom-
bineerd aanwezig, zoodat men dus hoofdzakelijk met den endothrix-vorm
rekening zal moeten houden.

Bruhns en Alexander vermelden, dat volgens v. Berde jodium-
tinctuur snel doodend werkt op Sabourauditis audouini (Microsporum
audouinï). Daarop volgen 10% pyrogalluszuur, 2% cignolin-chloroform,
10% formaline, 1% sublimaatalcohol, 30% waterstofperoxyde en 10%
salicylalcohol. Liet men de haren 8—20 minuten in deze desinfectie-
middelen liggen, dan bleken de daarin aanwezige schimmels niet meer
te leven. Anderen (Schamburg en Kolmer) vonden, dat kwikzilver-
verbindingen sterk fungicide werkten, terwijl jodium meer groeibelem-
merend werkte. Volgens Rosenstein, die met Achorion quinckeanum
(Sabouraudites quinckeanus) experimenteerde, doodde 3% formaline de
culturen van deze schimmel reeds in 1 minuut.

Volgens deze auteur zouden sublimaatalcohol en waterstofperoxyde
niet voldoen. Wat de kleurstoffen betreft, bleek volgens Weidman, dat
kristalviolet zeer schadelijk op gisten werkt.

Kadisch, die speciaal desinfectiemiddelen onderzocht, die wollen
en zijden weefsels niet beschadigen, toonde aan, dat thymol in brand-
spiritus (1%) zeer werkzaam was. Hij gebruikte bij deze proeven cul-
turen van Achorion gypseum (Sabouraudites gypseus), Achorion quinckearnum
(Sabouraudites quinckeanus) en Epidermophyton. In stukjes stof, met deze
schimmels besmet, bleken deze na een inwerking van 1 uur door thymol-
spiritus gedood te zijn. Verschillende gist- en gistachtige stammen, op
dezelfde wijze in deze stoffen verwerkt, bleken eerst na 4 uur gedood
te zijn. Menthol, napthaline en eulan waren onwerkzaam.

Er moet hier natuurlijk direct op gewezen worden, dat het een groot
verschil maakt of men voor deze experimenten gebruik maakt van ge-
infecteerde haren, van culturen of van wollen of zijden stoffen, die met
schimmels kunstmatig besmet zijn. Het moeilijkst te treffen zijn wel
de schimmels, die in de geïnfecteerde haren tamelijk veilig opgeborgen
kunnen zijn. Wanneer deze door een desinfectiemiddel in een bepaalden
tijd gedood worden, kan men wel aannemen, dat deze tijd zeer zeker
voldoende is om de cultuur van dezelfde schimmel of te dooden of
haar te vernietigen op materiaal, waarop de schimmel opzettelijk is
aangebracht.

Wij hebben de werking van een aantal van bovengenoemde en nog
andere middelen gecontroleerd op haren, afkomstig van cavia\'s, die
experimenteel besmet waren met culturen van Trichophyten equinum.

Om de doodende werking van verschillende stoffen op Trichophyton
equinum na te gaan, is gebruik gemaakt van haren van cavia\'s, die
experimenteel besmet waren met deze schimmel. Ongeveer 8—10 dagen
na de besmetting konden dan de aangetaste haren door epilatie ver-
zameld worden. Deze haren waren met het bloote oog of anders met
de loupe gemakkelijk te herkennen door de witte sporenmantel, waar-
mede zij gedeeltelijk omgeven waren. Er werden zooveel mogelijk
zwarte cavia\'s gebruikt omdat aan haren dezer dieren de sporenmantel
duidelijker te zien is.

Deze haren werden nu gedurende verschillende tijden in het te
onderzoeken middel gebracht. Om te voorkomen, dat de haren op de
vloeistof zouden blijven drijven, of na onderdompeling weer naar boven
zouden komen, werden deze zoo noodig onder een stukje kopergaas
of hydrophielgaas in de te onderzoeken vloeistof gelegd. Nadat de haren
hierin den vereischten tijd doorgebracht hadden, werden zij geruimen
tijd in steriele physiologische keukenzoutoplossing gespoeld en daarna
op 4% glucoseagar overgebracht. Alleen dan werd geconcludeerd, dat
de schimmel in het haar gedood was, wanneer na 14 dagen bebroeden
bij 26° C. op den voedingsbodem geen groei was ontstaan.

Wanneer men met Trichophyton equinum besmette haren op 4% glucose-
agar brengt, ziet men reeds na enkele dagen groei ontstaan. Een controle
van de behandelde haren gedurende 14 dagen was dus ruimschoots
voldoende. Elke proef werd bovendien in drievoud genomen. Om zeker-
heid te hebben, dat in de experimenten steeds geïnfecteerde haren ge-
bruikt waren, werden in alle gevallen, waarbij zich na 14 dagen geen
cultuur ontwikkeld had, de haren van den voedingsbodem genomen
en microscopisch onderzocht om te zien of zij inderdaad met Tricho-
phyton equinum besmet waren. Eerst dan mocht men toch besluiten dat
het gebruikte middel docdend op de in het haar aanwezige schimmel
gewerkt had.

In de onderstaande tabel vindt men de gebruikte middelen, het
aantal onderzochte culturen, den tijd van inwerking op de besmette
haren en de resultaten vermeld. Wanneer na 24 uur of langer nog groei
ontstond, werd het betreffende middel niet verder onderzocht.

Wanneer wij allereerst de in het begin van deze mededeeling gestelde
vraag beantwoorden, dan blijkt, dat een verblijf van 4—5 uur in 20%
creoline voldoende is om poetsgereedschap, dat gebruikt is bij paarden,
lijdende aan Trichophytie, te ontsmetten. Bij ons onderzoek is toch
gebleken, dat haren, die met Trichophyton equinum besmet waren, na
een verblijf van 3 uur in 20 % creoline geen positieve culturen meer
opleverden. Wij moeten natuurlijk aannemen, dat de inwerking van de
creoline op het poetsgereedschap zoodanig is, dat alles daarmede vol-
doende doortrokken wordt, zoodat besmette huidkorsten, die daarbij
ook aanwezig zouden kunnen zijn, behoorlijk aan de inwerking van
de creoline blootgesteld zullen worden.

Gebleken is verder, dat 3 % formaline en 3% carbol in dit geval de
beste desinfectiemiddelen zijn. Reeds na een inwerking van i uur
waren de Trichophyton-elementcn in de aangetaste haren dood. Gezien
den sterken geur van carbol zou formaline in dit geval dus de voorkeur
verdienen. Merkwaardig is, dat andere desinfectiemiddelen waarvan
bekend is, dat zij een sterk bactericide werking hebben, tegenover deze
schimmel niet voldaan hebben, zooals therapogeen en citopogeen, die
in een concentratie van 3% niet in staat waren binnen 48 uur doodend
te werken.

Aczolane, dat in de brochure van de Compagnie générale de 1\'Aczol
wordt aangekondigd als een preparaat met ammoniacale koper- en
zinkcresylaten, heeft men voor geneeskundige doeleinden een bepaalde
bereiding doen ondergaan en wordt als Aczolane in den handel gebracht
en aanbevolen tegen huidziekten, o.a. ook bij dermatomycosen. Een
inwerking van 3 uur van de in den handel zijnde oplossing van 10%
was noodig om Trichophyton equinum in de haren te dooden. Omtrent
de werking van dit middel bij dieren, lijdende aan een dermatomycose,
hebben wij geen ervaring. Dat men echter geen parallel moet trekken
tusschen bovengenoemde laboratoriumproeven en de praktijk blijkt wel
bij Mitigal. Dit middel, dat toch zeer bevredigende resultaten geeft bij
Trichophytieën van mensch cn dier, bleek bij onze proeven na 24 uur
nog niet in staat geweest te zijn de aangetaste haren te ontsmetten.
Mitigal is een in olie opgelost zwavelpreparaat. Het indringen van deze
olie in het besmette haar zal natuurlijk niet gemakkelijk gaan. Deze
opmerking geldt ook voor het waterig derris-extract en de derris-
preparaten Derrilavol en Abdassol. Ook met deze stoffen heeft men
goede resultaten waargenomen bij de bestrijding van Trichophytie,
terwijl de resultaten van de laboratoriumproeven met de besmette
haren onbevredigend waren.

De duur van de inwerking van een bepaald middel op een huid is
in het algemeen langer dan die bij onze laboratoriumproeven ; boven-
dien wordt bij huidziekten een behandeling dikwijls herhaald, factoren,
die een verklaring zouden kunnen geven van bovenstaande tegen-
stellingen.

Wat de jodiumtinctuur, sublimaatalcohol en salieylalcohol betreft,
middelen, die ook veel gebruikt worden om dermatomycosen te be-
strijden, deze bleken binnen korten tijd doodend te werken op de in de
haren aanwezige Trichophyton equinum. Als desinfectiemiddel voor
poetsgereedschap zijn zij natuurlijk niet te gebruiken

Volgens de hierboven verkregen resultaten is daarom 3% carbol
en 3% formaline het meest aan te bevelen. Aan formaline zal men dan
de voorkeur geven omdat het in deze concentratie minder reuk ver-
spreidt dan carbol.

De Schrijver heeft de fungicide werking onderzocht van een aantal
geneesmiddelen op Trichophyton equinum, voorkomende in haren, af-
komstig van cavia\'s, die experimenteel met deze schimmel besmet
waren. Nadat de haren gedurende verschillende tijden aan de inwerking
van het te onderzoeken middel waren blootgesteld, werden zij geruimen
tijd in steriele physiologische keukenzoutoplossing gespoeld en daarna
op 4% glucoseagar overgebracht en bij 26° C. bebroed. Aangenomen
werd, dat de betreffende stof doodend gewerkt had wanneer na 14 dagen
geen groei op de voedingsbodems ontstaan was en de op deze voedings-
bodems aanwezige haren na microscopisch onderzoek inderdaad besmet
bleken te zijn met Trichophyton equinum.

In het geheel werden 16 verschillende middelen onderzocht, en van
meer dan 800 haren culturen aangelegd. Het beste resultaat werd
verkregen met 3% carbol en met 3% formaline, die na inwerking van
i uur Trichophyton equinum in de haren gedood hadden. Daar formaline
in deze concentratie minder reuk verspreidt dan carbol, is het eerste
middel het meeste aan te bevelen.

Verfasser prüfte eine Anzahl Heilmittel auf ihre fungicide Wirkung auf Tricho-
phyton equinum, vorkommend in Haaren ; die Haare rührten her von Meerschwein-
chen, welche experimentell mit diesem Pilz infiziert worden waren. Nachdem
die Haare (mehr als 800) während verschiedener Zeiten der Einwirkung des zu
untersuchenden Mittels ausgesetzt worden waren, wurden sie längere Zeit in steriler
physiologischer Kochsalzlösung gespült und dann auf4%-igen Glukoseagar übertragen
und bei 26° C. bebrütet.

Es wurde angenommen dass das betreffende Mittel tödlich gewirkt hatte, falls
nach 14 Tagen kein Wachstum auf den Nährböden entstanden war.

Im ganzen wurden 16 verschiedene Mittel geprüft. Das beste Resultat erzielte
eine 3%-ige Karbol- und eine 3%-ige Formalinlösung, welche nach einer halbstün-
digen Einwirkung Trichophyton in den Haaren getötet hatten.

Da das Formalin in dieser Konzentration geruchloser ist als Karbol, ist es wohl am
meisten zu empfehlen.

The author has studied the fungicidal effect of various medicaments on Tricho-
phyton equinum in hair from guineapigs artificially infected with that fungus.

After having been exposed during various times to the action of the medicament
concerned, the hairs (more than 800) were washed for a long time in a sterile physio-
logical salt solution and then transferred to 4% glucose-agar and incubated at 26° C.

OVER HET ISOLEEREN VAN PARATHYPHUSBACILLEN
BIJ HET BACTERIOLOGISCH VLEESCHONDERZOEK.

Bij het bacteriologisch vleeschonderzoek stelt men zich niet alleen
tot doel uit te maken of vleesch van slachtdieren al of niet kiemhoudend
is, maar tevens zal men trachten eventueel aanwezige „vleeschver-
giftigingsbacillen" te isoleeren. Uit proeven in vitro bleek mij, dat
indien men met sterk verontreinigd materiaal te doen heeft, Anreiche-
rung in den tetrathionaat-bodem volgens L. Müller, daartoe zeer
geschikt is. Toen ik deze onderzoekingen publiceerde, beschikte men
nog niet over praktische ervaringen met dezen bodem. Ik heb de moeite
genomen deze ervaringen te verzamelen, waarbij ik mij moest beperken
tot de Duitsche literatuur, daar in Nederland deze bodem, zoover ik
weet, niet of slechts op enkele laboratoria wordt gebruikt. Vooraf
mogen de Duitsche voorschriften vermeld worden, die de laatste jaren
reeds enkele malen gewijzigd werden.

Bij Ministerieel Besluit van 8 Sept. 1933 werd voor Pruisen het
gebruik van den Miillerschen bodem gebiedend voorgeschreven, hoewel
slechts enkele instituten over eenige ervaring hiermede beschikten.
Al spoedig bleek dat als grootste bezwaar van deze methode gold, de
verlenging van den tijdduur tusschen slachten en de keuringsuitspraak,
vooral op het platteland en speciaal in de zomermaanden. Daarom
werd bij Ministerieel Besluit van 13 Mei 1934 aan bepaalde instituten

The medicament was considered to have killed the Trichophyton, when a fortnight
afterwards no culture had developed on the media.

The best results were obtained with 3% carbolic acid and 3% formaline, which
killed the Trichophyton in the hairs after a half hour\'s exposure. As formaline in
this concentration spreads less odour than carbolic acid, it is preferable.

L\'auteur a étudié l\'action fungicide de divers médicaments sur Trichophyton
equinum dans des poils provenant de cobayes qui étaient expérimentalement infectés
par ce champignon.

Après un contact de durées différentes avec le médicament en question, les poils
(plus de 800), furent lavés longtemps dans une solution de chlorure de sodium stérile.
Puis ils furent ensemencés sur gélose glycosée à 4 pour cent et mis à l\'étuve à 26° C.

Le médicament est considéré comme efficace si après quinze jours aucune culture
ne s\'est développée.

Le meilleur résultat fut obtenu avec l\'acide phénique à 3 pour cent et avec la
formaline à 3 pour cent qui après un contact d\'une demi-heure avaient tué le
Trichophyton dans les poils.

La formaline est à préférer à l\'acide phénique car dans cette concentration, elle
dégage moins d\'odeur.

en slachthuislaboratoria opgedragen een onderzoek in te stellen of
de Anreicherungsmethode zou kunnen worden vervangen door het
onderzoek op paratyphusbacillen van de galblaas en de leverlymph-
klieren. Zooals uit onderstaande statistiek blijkt, moest het hiergestelde
ontkennend worden beantwoord en is in de nieuwste voorschriften
van 24 Nov. 1935 de Müllersche Anreicherung bij het bacteriologisch
vleeschonderzoek gehandhaafd.

Glietenberg kreeg bij Ledsehborkalveren 20 % meer positieve gevallen met de
Anreicherungsmethode dan door direct uitstrijken van het materiaal. Bij 11 positieve
gevallen vond hij slechts 3 maal paratyphusbacillen ook in de galblaas.

Jaarverslag vet. onderz. instit. Königsberg 1933. De Müllersche bodem heeft goed
voldaan, maar in den winter is G uur bebroeden te kort. In enkele gevallen werden
paratyphusbacillen alleen aangetoond door gebruik van de Anreicherungsmethode.
Moet alle monsters onderzoeken, want vaak slechts in één hiervan vleeschvergiftigers.
Ook is noodig pathologische deelen te onderzoeken, b.v. bij koe met enteritis alleen
uit de gezwollen mesenteriale lymphklieren paratyphusbacillen gekweekt.

Jaarverslag Vet. onderz■ inst. Gütersloh 1933. 19 Gartnergevallen ; bij 2 runderen
slechts in 1 orgaan (lever, nier). De Müllersche bodem heeft zeer goed voldaan,
mag echter direct uitstrijken van materiaal niet nalaten, want in 1 geval wel para-
typhusbacillen gekweekt na direct uitstrijken, niet na Müller-passage.

12 X alleen in de lever ; 4 X alleen in de milt ; 4 x alleen in lymphklier ; 3 X
alleen in de nier ; 2 X alleen in het beenmerg.

8 van de 72 gevallen alleen na Anreicherung in Müller. In 49 gevallen gaf An-
reicherung een zelfde resultaat als direct uitstrijken. In 15 gevallen paratyphus
na direct uitstrijken, niet na Anreicherung. De Anreicherung dus niet te overschatten,
maar steeds ook direct uitstrijken tevens toepassen. Gebruik van galblaas en lever-
lymphklieren gaf niet meer paratyphus-bevindingen.

Jaarverslag Vet. onderz-inst. Gelsenkirchen 1934. 55 paratyphusgevallen ; 5 hiervan
uitsluitend na Anreicherung in Müller.

Jaarverslag slachthuis Cottbus 1934. Slechts 2 paratyphusgevallen (0.3%) niettegen-
staande zeer zorgvuldig onderzoek met behulp van de nieuwste methoden. Het
voorkomen van paratyphosc schijnt dus wel aan bepaalde streken gebonden te zijn.

Jaarverslag Vet. onderz. inst. Gütersloh 1934. 26 paratyphusgevallen (1.6%). In
4 gevallen na Müller-passage geen paratyphus ; moet dus direct uitstrijken hand-
haven. Hoewel hier niet terzake doende is de hiervolgende passage uit het verslag
vermeldenswaard. Bij een kalf werden paratyphusbacillen gevonden. Op de stal
van herkomst vond men een koe, die „Dauerausscheider" bleek te zijn. Op dit
bedrijf waren al jaren lang geen kalveren te kweeken ; deze gingen nl. steeds dood
of moesten in nood worden geslacht. Na verwijderen der koe hield de kalversterfte
als bij tooverslag op.

Spiegl. Vond 13 paratyphusgevallen (1.3%). In 2 gevallen alleen door Anrei-
cherung in Müller. In 2 gevallen veel eerder groei na direct uitstrijken, dan na
voorafgegane Anreicherung, wat in overeenstemming is met een bericht van Stand-
fusz en wilken dat de Müllersche bodem niet steeds beter is dan direct uitstrijken.
Uit de galblaas werden slechts in 2 gevallen paratyphusbacillen gekweekt, maar
tevens ook uit de organen.

Max. Müller. De malachietgroenplaat kan gemist worden. Is nl. geen differen-
tieerende plaat als b.v. Endo of Gaszner (coli en paratyphus beide geel), maar
een electieve bodem (remt door malachietgroengehalte de groei van coli) ; maar
een vloeibare bodem als Müller is voor dat doel eenvoudiger en werkzamer.

en houdt zich aan de oude eenvoudige methode d.w.z. uitstrijken van orgaanmateriaal
op agar, Endo en Gaszner en Anreicherung in gewone bouillon, waaruit na 18 uur
op platen wordt uitgestreken.

De ervaring opgedaan bij duizenden gevallen van bacteriologisch
vleeschonderzoek heeft dus ongetwijfeld de practische waarde van de
Anreicherungsmethode volgens Müller bewezen, hoewel men het
directe uitstrijken van materiaal niet mag nalaten. Hoe moet nu ge-
handeld worden met slachtdieren, waarbij men met dit iets meer uit-
gebreid onderzoek paratyphusbacillen heeft aangetoond ? Vroeger
moest in Duitschland een slachtdier worden afgekeurd als paratyphus-
bacillen in het vleesch werden aangetoond. Werden zij alleen in de
organen aangetroffen, dan werden deze afgekeurd en het vleesch
gesteriliseerd. Bij verordening van 10 Aug. 1933 zijn de Ausfürhungs-
bestimmungen A zum Reichsfleischbeschaugesetz zoodanig gewijzigd,
dat ook als slechts 1 orgaan geïnfecteerd is algeheele afkeuring moet
volgen.

Is het nu wetenschappelijk verantwoord een slachtdier af te keuren
indien slechts 1 of meer organen is resp. zijn geïnfecteerd, zelfs in
gevallen dat de paratyphusbacillen zoo spaarzaam aanwezig zijn, dat
zij slechts met behulp van een Anreicherungsmethode zijn aan te
toonen ? Allereerst zij in dit verband opgemerkt, dat men nooit zal
kunnen zeggen dat het vleesch in toto kiemvrij is, als 1 of meer organen
zijn geïnfecteerd. Uit vroegere onderzoekingen is ons gebleken, dat
in deze gevallen, indien men maar een voldoende aantal vleesch-
monsters onderzoekt, of het onderzoek eenigen tijd later instelt, ook
paratyphusbacillen in het vleesch kunnen worden aangetroffen. Met
zekerheid kan men dus bij een eerste onderzoek niet vaststellen dat de
infectie gelocaliseerd is uitsluitend in de organen. Wil men elke moge-
lijkheid uitsluiten dat met paratyphusbacillen geïnfecteerd vleesch in
de consumptie komt, dan zal men clus een dergelijk slachtdier moeten
afkeuren.

Een andere vraag in dit verband is of de paratyphusbacillen die
bij onze slachtdieren voorkomen, pathogeen zijn voor den mensch.
Fresdorf vermeldt een geval dat een slager een stuk kalfslever met
miliairnecrose (Ledschbor) rauw opat zonder eenig nadeelig gevolg.
Pohen moest van een grootbedrijf 50 % der kalveren afkeuren wegens
paratyphose ; toen de kalveren van dit bedrijf deswege naar een ander
slachthuis werden gezonden, werden geen kalveren meer afgekeurd
en toch deden zich geen nadeelige gevolgen bij de consumenten voor.
Van andere zijden, b.v. R. Meyer, worden wel ziektegevallen en zelfs
sterfgevallen gemeld tengevolge van de consumptie van ,partner-
kalveren". Volgens sommige auteurs is de kalver-Gartnerstam niet
pathogeen voor den mensch. In de Gartnergroep onderscheidt men
nl. 5 typen. De origineele stam, het Jenatype, zou pathogeen zijn
voor den mensch ; het Rostock- en Kieltype, voorkomend bij het
rund en het kalf, zouden uitsluitend dierpathogeen zijn en dus apa-

thogeen voor den mensch. Het Ratintype komt voor bij de rat. Volgens
anderen zijn de Breslau-, Gärtner- en suipestifer-bacillen relatief
mensch-pathogeen, d.w.z. slechts onder bepaalde omstandigheden.
Volgens Pohen kan men geen vaste regel opstellen over de pathogeni-
teit of apathogeniteit voor mensch of dier. Ook volgens Standfusz is
een poging, een indeeling te maken in pathogene en apathogene
stammen van de paratvphus-enteritis groep, nog niet gelukt. Alle
vertegenwoordigers van deze groep moeten dus onder bepaalde
omstandigheden als mensch-pathogeen worden beschouwd.

Pohen meent dat de nieuwe Duitsche voorschriften te streng zijn en
zou alleen slachtdieren willen afkeuren indien een algemeene infectie
aanwezig is. Indien alleen de organen geïnfecteerd zijn, zou men
volgens hem kunnen volstaan met sterilisatie, zooals volgens de oude
voorschriften was toegestaan. Eventueel spaarzaam aanwezige para-
typhusbacillen, zoo zegt hij, worden door steriliseeren toch gedood.
Gedurende de laatste 5 jaren voor het in werking treden der nieuwe
voorschriften, werden door hem 62 „paratyphuskalveren" in gesterili-
seerden toestand over de vrijbank verkocht, zonder dat zich ooit ziekte-
gevallen voordeden. Voor ons land kan men gevoegelijk de stelregel
handhaven elk slachtdier af te keuren indien paratyphusbacillen
worden gesïoleerd, daar het percentage paratyphusbevindingen bij
het bacteriologisch vleeschonderzoek zeer minimaal blijkt te zijn,
hoewel natuurlijk de mogelijkheid bestaat dat indien ook hier een meer
uitgebreide techniek algemeen wordt toegepast, dit percentage mis-
schien ook veel hooger zal zijn. Dan ware eventueel te overwegen of
in alle gevallen algeheele afkeuring moet worden toegepast.

Uit door mij reeds vroeger gepubliceerde proeven in vitro bleek
mij, dat de Müllersche bodem zeer geschikt is om uit verontreinigd
materiaal paratyphusbacillen te isoleeren. Blijkens de Duitsche
ervaring heeft deze bodem ook in de practijk goed voldaan. Men ging
echter van de m.i. onjuiste meening uit, dat deze bodem den groei van
paratyphusbacillen zou bevorderen en den groei van andere bacteriën,
speciaal colibacillen, zou remmen. Dat de Müllersche bodem den
groei van colibacillen remt, toonde ik in de bovenaangehaalde proeven
in vitro aan. Uit een cultuur, waarin een groote overmaat colibacillen
tegenover een minimale hoeveelheid paratyphusbacillen aanwezig
was, kon ik met behulp van de Müllersche bodem de paratyphus-
bacillen isoleeren ; met behulp van een Anreicherung in bouillon
gelukte dit niet, doch konden alleen colibacillen worden gekweekt

Mede doordat de resultaten met den Müllerschen bodem, blijkens de
Duitsche statistieken, niet altijd even gunstig waren, rees twijfel over
de vraag of deze bodem den groei van paratyphusbacillen inderdaad
stimuleert, of dat hij alleen een electieve waarde heeft, m.a.w. of hij
door het remmen van den coligroei de mogelijkheid schept om spaar-
zaam aanwezige paratyphusbacillen aan te toonen. Om dit uit te
maken werden 3 Müllersche buizen en 3 bouillon-buizen (alle bevat-

tende io c.c. voedingsbodem) elk geënt met i oese van een Gärtner -
bouilloncultuur en in de broedstoof geplaatst. Van eiken bodem werden
3 stuks genomen, om aan de resultaten der proef een grootere waarde
te kunnen toekennen. Na 3, 6, 12 en 24 uur werd een oese dezer 6
buizen geënt op een Gasznerplaat, met behulp van een Drigalskispatel
gelijkmatig over de oppervlakte verdeeld, 24 uur bebroed en het aantal
koloniën geteld. Om overgroeiing van de platen zooveel mogelijk te
voorkomen, werden na 24 uur Anreicherung de oeses niet direct op
de platen uitgestreken, maar eerst nadat deze sterk, doch in de zelfde
mate, waren verdund. De resultaten volgen hieronder :

Uit deze proeven blijkt dus dat de Müllersche bouillon ook den
groei van paratyphusbacillen remt ; in gewone bouillon groeien zij
veel beter. Dit behoeft niet zoozeer te verwonderen, als men weet,
dat per liter Müllersche bodem 5 gram jodium aanwezig is. Na 12 en
24 uur Anreicherung zijn de verschillen niet meer zoo groot als na
3 en 6 uur. Vooral in het begin blijkt dus de groei van paratyphus-
bacillen het meest geremd te zijn. Hieruit volgt dus dat de Müllersche
bodem alleen beteekenis heeft om uit sterk verontreinigd materiaal
paratyphusbacillen te isoleeren. Om uit organen en deelen zooals
milt, lic.haamslymphklieren en vleesch, welke als regel rein geïnfecteerd
zijn, deze bacillen te kweeken, zal men dus beter doen een Anreicherung
in gewone bouillon toe te passen. De Duitsche voorschriften van 8
Sept. 1933 lijken mij daarom niet rationeel. Hierin toch wordt aan-
gegeven de gezamenlijke monsters in een kolf Müllersche bouillon te
bebroeden. In de laatste voorschriften van 24 Nov. 1935 wordt de
keuze gelaten de monsters gezamenlijk in Müllersche bouillon te brengen
of vleesch en lymphklieren afzonderlijk van het orgaanmateriaal.
M.i. komen alleen de lever en de nieren in aanmerking voor een
Anreicherung in Müller, daar deze organen vaak, blijkens onze
ervaring, verontreinigd zijn met andere bacteriën.

Na deze in vitro opgedane ervaringen, heb ik getracht deze te toetsen
aan een experimenteel geïnfecteerd kalf. Een nuchter kalf werd een
liter melk te drinken gegeven waarin 10 c.c. bouilloncultuur was

gedaan van een bij een in nood gedood rund versch geïsoleerden Gärt-
stam. Na eenige dagen had het kalf diarrhee, werd slap en moest
in nood worden gedood. Een volledig bacteriologisch onderzoek werd
ingesteld. De infectie was reeds zoover voortgeschreden, dat uit alle
organen paratyphusbacillen werden gekweekt, zoowel na direct
uitstrijken, als na Anreicherung in bouillon en Müller. De bouillon-
buizen geënt uit de milt toonden een sterkeren groei dan de Müllersche
buizen, blijkende uit de hieruit gedane overentingen op platen. Uit
een 4-tal monsters vleesch konden Gärtnerbacillen alleen gekweekt
worden na Anreicherung in gewone bouillon ; de directe uitstrijken
op platen en de Müllersche buizen bleven steriel, zelfs na 24 uur.
Hieruit is dus het bewijs geleverd, dat voor milt en vleesch een An-
reicherung in gewone bouillon veruit is te verkiezen boven een Anreiche-
rung in den Müllerschen bodem.

Vleeschmonsters worden door ons niet meer in het onderzoek
betrokken. Indien de milt steriel is (wat in een zeer groot percentage
het geval is) en geen paratyphusbacillen uit andere organen worden
gekweekt, wordt aangenomen, dat ook het vleesch steriel is.

Verdachte bacteriën b.v. die den Gasznerbodem geel kleuren, Gram-
negatief en beweeglijk zijn, zullen in de meeste gevallen, na onderzoek
op het daartoe bestemde instituut, paratyphusbacillen blijken te zijn.

Hetzij aan anderen overgelaten regelen vast te stellen voor de alge-
heele techniek van het bacteriologisch vleeschonderzoek ; de Duitsche
statistieken en de door mij uitgevoerde experimenten kunnen daarbij
van nut zijn.

De tetrathionaatbodem volgens L. Müller heeft alleen beteekenis
om uit sterk verontreinigd materiaal paratyphusbacillen te isoleeren.
Gewone bouillon is een betere voedingsbodem voor deze bacteriën
dan Müller-bouillon. Om uit milt, lichaamslymphklieren en vleesch,
die als regel niet verontreinigd zijn, paratyphusbacillen te isoleeren
kan men beter een Anreicherung in gewone bouillon of glucose-bouillon
toepassen. Voor het onderzoek van b.v. lever en nier heeft Müller-
passage wel waarde, hoewel men direct uitstrijken van het materiaal
niet mag nalaten.

LITERATUUR :
Fl. u. M. 15 Oct. 1933. Bakteriologische Fleischuntersuchung.
Fl. u. M. i Nov. 1933. Glietenberg. Vorschläge zur Vereinfachung der bakt. Fleisch-
unters.

Fl. u. M. 1 April 1934. Vet. unt.. amt Königsberg 1932.
B.T.W. 1932, 633. Holzel en Lachenschmidt.
D.S.Z. 25 Mei 1934. Jahresbericht Schlachthof München.
Fl. u. M. 15 Aug. 1934. Vet. unt. amt Gütersloh 1933.
Fl. u. M. 1 Sept. 1934. Vet. unt. amt Gütersloh 1933.

Fl. u. M. 1 Oct. 1934. Pohen. Zur Frage der Beurteilung der mit Fleischvergiftern

Fl. u. M. i Juni 1935. Jahresbericht Schlachthof Cottbus 1934.
Fl. u. M. 15 Juni 1935. Vet. unt. amt Gelsenkirchen 1934.
FI. u. M. 1 Juli 1935. Vet. unt. amt Königsberg 1934.
Fl. u. M. 15 Aug. 1935. Vet. unt. amt Gütersloh 1934.

Fl. u. M. 15 Sept. 1935. Pohen. Beitrag zum Problem der Enteritisdauer-ausscheider.
Fl. u. M. 1 Oct. 1935. Spiegl. Die Durchführung der bakteriologischen Fleisch-
beschau enz.

Fl. u. M. 1 Dec. 1935. Poppe. Zehnjahresergebnisse bakteriologischer Fleischunter-
suchung enz.

D.S.Z. 25 Mei 1934. Max. Müller. Ist die Malachitgrünplatte für die Zwecke der

bakteriol. Fleischunters, geeignet ? Jahresbericht Schlachthof München.
D.S.Z. 10 Juli 1934. Neuregelung der Vorschriften über die Anreicherung bei der
bakt. Fl. unt.

D.S.Z. 25 Dec. 1935. Voorschriften techniek bact. vi. onderz. van 24 Nov. 1935.
T. Diergen. 1934, No. 19. Ooms. Is bij het bact. vl.ond. een Anreicherungsmethode
noodzakelijk ?

T. Dierg. 15 Dec. 1933. Schoon en Ooms. Een paratyphus (Gärtner) bevinding bij
een slachtdier.

Der Tetrathionat-Nährboden nach L. Müller ist nur zweckmässig zur Isolierung
Paratyphusbazillen aus stark verunreinigtem Material.

Gewöhnliche Fleischbrühe ist ein besserer Nährboden für diese Bazillen als
Müller-Bouillon.

Zur Isolierung Paratyphusbazillen aus Milz, Körperlymphdrüsen und Fleisch,
welche in der Regel nicht verunreinigt sind kann man besser eine Anreicherung
in gewöhnlicher Bouillon oder Glukosebouillon anwenden.

Zur Untersuchung der Leber und der Nieren ist Müllerbouillon zu empfehlen ;
man soll aber auch dann eine direkte Ausstreichung des Materials auf gewöhnlichen
Nährboden nicht unterlassen.

The tetrathionate medium according to L. Müller is only efficacious for the
isolation of paratyphoid bacilli when the material is strongly polluted.

Ordinary broth is a more suitable medium for these bacilli than Müller broth.
To isolate paratyphoid bacilli from spleen, lymphatic glands and meat, which
as a rule are not polluted, the application of an enrichment in ordinary broth or
glucose broth is advised.

For the examination of liver and kidneys Müller broth is recommended however,
in such cases it should not be omitted to smear the material also directly on ordinary
media.

Le milieu nutritif au tetrathionate d\'après L. Müller est seulement efficace
pour isoler des bacilles paratyphiques de matériel fortement pollué.

Le bouillon ordinaire est un milieu nutritif plus apte pour ces bacilles que le
bouillon Müller.

Pour isoler des bacilles paratyphiques de la rate, des ganglions lymphatiques
et de la viande qui à l\'ordinaire, ne sont pas pollués, il est préférable d\'appliquer
une méthode d\'enrichissement en bouillon ordinaire ou en bouillon glucose.

Pour l\'examen du foie et des reins l\'auteur recommande de bouillon Müller ;
mais en ce cas il ne faut pas non plus omettre d\'ensemencer le matériel directement
sur un milieu nutritif ordinaire.

C. TENHAEFF, Inspecteur van de Volksgezondheid te Leeuwarden en
Dr. S. FERWERDA, Hoofd van den Gemeentelijken Vleeuschkeu-
ringdienst te Harlingen.

„Cave canem : l\'adage antique pourrait assurément
„servir de devise à la lutte anti-échinococcique.
„Mais, en réalité, la vraie solution du problème ne réside
„pas là. Elle consiste bien plutôt, comme je l\'ai écrit,
„il y a déjà longtemps", à protéger le chien, en rendant
„son infestation impossible."

Prof. Dr. F. Dévé. L\'échinococcose envisagée au
point de vue de la Pathologie comparée.

Communication faite à la Société de Pathologie
Comparée. Séance du 14 décembre 1920.

In de veelomvattende taak van den dierenarts neemt het bevorderen
van de Volksgezondheid een zeker niet onbelangrijke plaats in. Zoowel
bij de bestrijding van de voor den mensch gevaarlijke besmettelijke
dierziekten, als bij de beoefening van de vleeschkeuring, komt die
taak, bestaande uit het opheffen van het directe gevaar, dat den mensch
bedreigt, hetzij van de zoönosen, hetzij van de vleesch- en worstver-
giftigingen, hetzij van de zoöparasitaire ziekten, die door het eten van
het vleesch op den mensch kunnen worden overgebracht, tot uiting.

Daarnaast dient echter nog te worden gewezen op het indirecte
gevaar, hetwelk den mensch bedreigt van de zijde van die zoöpara-
sitaire ziekten, die door middel van een tusschendier voor den mensch
gevaarlijk kunnen zijn.

Als de — vooral in speciale gebieden van Europa, waaronder o.m.
ook Griekenland dient te worden gerangschikt — meest belangrijke
van deze ziekten, dienen wij de Echinococcosis te beschouwen.

Het is voor den dierenarts niet alleen een aangename en dankbare
taak aan de opheffing van het indirecte gevaar, dat den mensch van
de zijde van de echinococcosis van de dieren bedreigt, mede te werken,
maar, nu die opheffing van dat gevaar bij de beoefening van de vleesch-
keuring, zooals in het volgende zal worden aangetoond, op zoo radicale
wijze kan plaats hebben, behoort het tot de plicht van den dierenarts
ook dit gedeelte van zijn taak tot zijn volle recht te laten komen en
gedachtig aan het door ons gekozen motto ook uiterst nauwgezet uit
te voeren.

In het jaar 1916 schreef Prof. Snapper te Amsterdam (toen ter tijde
assistent in het Academisch Ziekenhuis te Groningen) een tweetal

¹ Rapport, uitgebracht voor het 3e Internationale Congres voor Vergelijkende
Pathologie, gehouden te Athene van 15—18 April 1936.

publicaties ^{1 en 2}) over echinococcuscysten bij den mensch, waarin
hij tot de conclusie kwam, dat deze ziekte bij den mensch in de Neder-
landsche Provincie Friesland, veelvuldig voorkwam, zelfs tweemaal
vaker dan in het in dat opzicht beruchte Mecklenburg.

Sindsdien is ook in vétérinaire kringen hier te lande meer belang-
stelling ontstaan voor de echinococcosis bij het vee. Weliswaar waren
in de jaarverslagen van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht ¹) dien-
aangaande reeds meermalen belangrijke opmerkingen gemaakt, die
er op wezen, dat deze ziekte in de Provincie Friesland veelvuldig
voorkwam, maar statistisch materiaal ontbrak ten eenen male. En
omtrent het voorkomen van taenia echinococcus bij den hond in
Friesland ontbrak zelfs iedere aanwijzing.

Na de publicaties van Snapper is toen door ons, zulks op uitnoodiging
van den toenmaligen Minister van Landbouw, naar het voorkomen
van de taenia echin. bij den hond in Friesland een onderzoek ingesteld,
waarvan de bevindingen zijn neergelegd in een in 1919 verschenen
rapport ²). De belangrijke conclusie omtrent het voorkomen van de
taenia echin. bij den hond in Friesland was deze, dat 12 % dragers
van dezen parasiet zijn.

In talrijke lezingen is deze zoo belangrijke uitkomst door ons onder
de bevolking van Friesland ter waarschuwing verbreid, maar tevens
werd door ons krachtig aangedrongen om in den inbewerking zijnde
Rijkswet op de binnenlandsche vleeschkeuring voor Friesland ook de
keuring voor huisslachtingen verplichtend te stellen.

Dank zij den Hoofdinspecteur van de Volksgezondheid, Prof. Dr.
H. C. L. E. Berger, die de noodzakelijkheid ervan oogenblikkelijk
erkende, werden de huisslachtingen opgenomen onder de bepalingen
der Vleeschkeuringswet, met de mogelijkheid om van de keuring dezer
huisslachtingen ontheffing te verleenen. Deze ontheffing is in Nederland,
dat uit 11 provincies bestaat, voor alle provincies verleend, behalve
voor de Provincie Friesland. Het veelvuldig voorkomen van de echino-
coccosis bij den mensch in Friesland is de oorzaak, dat in de Provincie
Friesland de huisslachtingen aan den keuringsdwang zijn onderworpen,
zoodat daardoor de keuring van al het geslachte vee in Friesland werd
gewaarborgd.

¹\') Prof. Dr. I. Snapper. Echinococcuscysten bij den mensch. Geneeskundige
Bladen, 19e reeks, No. III, 1916.

²) Prof. Dr. I. Snapper. De verspreiding van de Echinococcusziekte in de Noor-
delijke Provinciën. Geneesk. Bladen, 19e reeks, No. VIII, 1917.

³) Verslagen van de bevindingen en handelingen van het Veeartsenijkundig
Staatstoezicht in Nederland over de jaren 1910, 1911, 1912, Gebr. J. en H. van
Langenhuyzen, den Haag

²⁴) C. Tenhaeff en Dr. S. Ferwerda. Rapport van het Onderzoek naar het
voorkomen van Taenia Echinococcus bij den hond in Friesland, Gebrs. J. en H.
van Langenhuyzen, den Haag 1919. Ref. Zeitschr. für Fleisch- und Milchhygiëne,
Jahrgang XXX, S. 276

Vleeschkeuring in latere jaren ontstond, voor zoover het in Friesland
werd verzameld, voor de bestudeering der echinococcosis bij de dieren
van groote waarde en daar onze beschouwingen over deze ziekte veelal
op deze statistieken zijn gebaseerd, schijnt het ons onmisbaar, dat wij
vooraf iets mededeelen over deze provincie.

Friesland dan is landbouwprovincie bij uitnemendheid. De voornaamste bron
van bestaan van hare in een dertigtal plattelandsgemeenten wonende bevolking is
de landbouw en de veeteelt. De veestapel bedroeg in 1925 -— 350.000 runderen,
32.000 paarden, 90.000 schapen, 24.000 geiten en 30.000 varkens.

Friesland heeft dan ook uitgestrekte weidegebieden. Men kan Friesland geo-
grafisch verdeelen in greid- en woudstreken. De greid-streken zijn de kleiweide-
streken en veenweidestreken ; de boederijen zijn daar 10—25 ha groot.

De woudstreken zijn de bosch- of vroegere boschgedeelten en de zandgronden,
waar zeer veel boerderijen zijn van 1—3 ha grootte. Op deze laatste wordt vaak
gedurende het geheele jaar stalvoedering toegepast, waarvoor dan voor zoover
noodig het gras van eigen land wordt gebruikt, maar ook heel vaak, dat, wat groeit
rondom het woonhuis, langs de bermen der wegen en op de kleine grasveldjes, die
in en in de buurt van menig dorp worden gevonden.

Groot is in deze provincie het aantal wegen met de met gras begroeide bermen
en hoewel in de laatste jaren daarin eenige vermindering valt waar te nemen, wordt
cle hond voor lichte lasten veel als trekdier gebruikt. De hond beweegt zich dan langs
deze wegen over groote afstanden. Vooral in het weide-zandgebied van Friesland
is dat het geval.

Algemeen heerscht in Friesland de meening, dat de hond dan alleen
zijn volle kracht als trekdier kan ontplooien, als hem vleesch als voedsel
wordt verstrekt, waarvoor dan vrijwel altijd de organen der slachtdieren
worden gegeven. Uit den aard der zaak werden door deze wijze van
voeding de honden aan infectie met echinococcuscysten blootgesteld
en het behoeft dan ook geen verwondering te verwekken, dat bij het
door ons ingestelde onderzoek naar het voorkomen van taenia echino-
coccus bij den hond in Friesland, 34 % der trekhonden geïnfecteerd
werden bevonden.

De gevolgen hiervan voor het vee in Friesland zijn ook niet uitge-
bleven en bleken ten duidelijkste, toen de bevindingen der Vleesch-
keuring werden gepubliceerd, zooals dit jaarlijks van de hand van Prof.
Berger ⁵), geschiedt.

De hond, drager van taenia echinococcus, is zoowel voor den mensch
als voor het vee de bron van infectie voor het ontstaan der echinococ-
cosis.

Direct valt hier echter op een verschil te wijzen. Konden wij in ons
genoemd rapport (1919) ⁴). aantoonen, dat de infectie van den mensch
vrijwel altijd geschiedt door den dagelijkschen omgang met den de
taenia echinococcus herbergenden hond, dus langs den weg van het

directe contact en gelukte het ons slechts een enkele maal bij een
ziektegeval een infectie langs den weg van het indirecte contact ¹) als
waarschijnlijk aan te toonen, de infectie van het vee geschiedt altijd
op indirecte wijze en wel door het eten van het met de eieren van de
taenia echinococcus verontreinigde gras, doordat de met taenia echino-
coccus behepte hond zijn faeces in dat gras deponeerde.

Als dus in een provincie of gemeente vele, de taenia echin. her-
bergende honden worden gevonden en daardoor de bezoedeling van
het gras intensief is, dan is daardoor ook de kans op infectie van het
vee groot en dan zal ook in die provincie of gemeente bij het vee veel
echinococcose worden gevonden. En als dan omgekeerd in een pro-
vincie of gemeente bij het vee veel echinococcis wordt gevonden, moet
worden aangenomen, dat in dat gebied ook veel honden dragers van
taenia echin. zijn.

Wanneer dus in een bepaald gebied de statistiek der Vleeschkeuring
zou kunnen aantoonen, dat veel van het slachtvee uit die streek af-
komstig, aan echinococcose lijdende was, dan neme de mensch in die
streek in zijn omgang met den hond de grootste voorzichtgheid in acht.

Deze drie theses zijn van belang voor de bestrijding der ziekte, zoowel
bij den mensch als bij het vee en zij voeren ons tot de drie volgende
vragen, waarbij wij er met nadruk op wijzen, dat wij buiten beschou-
wing laten den zoo geheel anderen toestand, die ons de Vleeschkeurings-
wet in Friesland heeft gebracht :

ie. Welke honden moeten in Friesland in het algemeen als gevaarlijk
worden beschouwd ?

3e. Welk gras in Friesland is dus veelal met de eieren van taenia
echin. bezoedeld ?

De Huishond. Om de eerste vraag te beantwoorden, willen wij erop wijzen, dat
in het algemeen de huishond zelden drager van taenia echin. is. Wij vonden
geïnfecteerde huishonden bij slagers en daar, waar dit dier den weg naar den slager
kende en daar meermalen slachtafval at. In het algemeen echter mogen wij den
huishond als bron van infectie uitsluiten.

De trekhond. Omtrent den trekhond in Friesland vermeldden wij reeds in den
aanvang de meest gevolgde voeding en onze bevinding, dat 34 % van deze dieren
met taenia echin. bleek geïnfecteerd.

De Heemhond. De heemhond gaat niet vaak het erf verlaten, maar toch kennen
wij enkele gevallen op boerderijen in de nabijheid van het dorp, waarbij de hond
den weg naar den slager kende. Zijn voeding is voor het overige eenvoudig, maar
bij huisslachtingen, die vooral in vroegere jaren meermalen jaarlijks op de boerderij
plaats hadden, wordt hem in overvloedige mate van het slachtafval gegeven. De
heemhond wordt op deze wijze dikwijls met taenia echin. geïnfecteerd. Het is ons
mogen gelukken daarvoor in verscheidene gevallen het bewijs te leveren \').

Uit het bovenstaande volgt dus, dat als bron van infectie der echino-
coccosis voor het vee in Friesland moeten worden aangenomen of liever
moesten worden aangenomen — want wij herhalen sedert de inwerking-
treding der Vleeschkeuringswet is veel veranderd — de trekhond en
de heemhond.

Welk grasgebïed wordt door deze honden bezoedeld ? Van deze beide laatst-
genoemde honden bezoedelt de trekhond, welke langs de wegen gaat
en bij de erven stilhoudt, het gras, dat groeit langs de bermen, de
kleine open liggende stukjes grasland in de nabijheid der dorpen en
het gras, groeiend op de kerkhoven.

De heemhond bezoedelt geheel de omgeving der boerderij, zoowel
van de groote als van de kleine boerderij en doet dit door zijn dagelijksch
verkeer in eenzelfde betrekkelijk klein gebied, op zeer intensieve wijze.

Het is dus het grasland in de naaste omgeving der boerderij, dat
door dezen hond met de eieren van taenia echin. wordt bezoedeld en
dat is het gebied, waar in Friesland grazen de paarden en de varkens
en een gedeelte van den dag, kort voor en kort na het melken, ook het
melkvee.

Wat de bezoedeling van het gras der groote weidegebieden betreft,
zooals die in het klei-veengebied der provincie voorkomen, deze ge-
schiedt slechts sporadisch, aangezien deze weiden slechts enkele malen
door honden worden bezocht.

Vatten wij onze beschouwing omtrent dit punt kort samen, dan blijkt,
dat in Friesland in hoofdzaak dat gebied met de eieren van de taenia
echin. is bezoedeld, waarvan het gras voor stalvoedering wordt ge-
bruikt, n.1. de bermen der wegen en voorts die weiden, die rondom
die boerderijen zijn gelegen, waar een heemhond was, die op eenigerlei
wijze met de eieren van de taenia echin. werd geïnfecteerd.

Deze kennis is èn voor de studie der echinococcosis bij het vee èn
voor de bestrijding der ziekte van bijzondere waarde. Zij leert ons,
dat de stalgroenvoedering in Friesland voor het ontstaan der Echino-
coccosis bij het vee gevaarlijk moet worden genoemd, maar vestigt
ook scherp de aandacht op den heemhond als bron van infectie.

De grootte van het infectie-gevaar, dat in Friesland in den tijd van
vóór de inwerkingtreding der Vleeschkeuringswet voor den hond be-
stond, blijkt uit het percentage echinococcosis, dat bij de slachtdieren
werd gevonden en dat wij vinden in de eerste jaarstatistiek der vleesch-
keuring ⁵). Immers uit dat percentage valt af te leiden het aantal met
blazen behepte organen, dat aan den hond als voedsel kon worden
gegeven, en groote veranderingen in vorige jaren, toen de vleesch-
keuring nog niet bestond, behoeven daarin niet te worden aangenomen.

De cijfers uit bedoelde jaarstatistiek (waarvan wij voor de runderen, die van het
jaar 1925 nemen, aangezien de statistiek van het jaar 1924, voor deze diersoort
een onjuist beeld geeft, omdat daarin uitsluitend de rubriek runderen is vermeld,

waarin ook de gras-, vette- en nuchtere kalveren, waarbij de ziekte sporadisch
voorkomt, zijn inbegrepen) toonen aan, dat in het jaar 1924 dus bij 16% der
geslachte runderen, bij 10% der geslachten paarden, bij 24% der geslachte
schapen, bij 13% der geslachte geitenen bij 2% der geslachte varkens echino-
coccuscysten werden gevonden.

Als wij nu opmerken, dat in Friesland globaliter per jaar worden geslacht : 20.000
runderen, 78.000 varkens, 10.000 schapen, 1350 paarden en 2200 geiten, dan blijkt,
dat berekend naar bovengenoemde percentages, vóór de inwerkingtreding van de
Vleeschkeuringswet, jaarlijks zeker 7500 organen, behept met echinococcusblazen,
aan de honden als voedsel werden gegeven. Vele honden liepen dus ook in vroegeren
tijd in Friesland gevaar om te worden besmet.

Gaat men echter aan de hand van de statistieken uit de verschillende keurings-
diensten na, hoe deze 7500 met echinococcuscysten behepte organen waren ver-
deeld over de verschillende Gemeenten in Friesland, dan blijkt, dat in het woud-
gebied steeds het grootste aantal, n.1. ver boven het gemiddelde, voorkwam, zooals
onderstaand staatje ook aantoont en wij elders reeds uitvoeriger betoogden ⁸).

In deze woudgemeenten was dus de infectiekans vour den hond het
grootst en dit feit versterkt in belangrijke mate onze reeds eerder
gemaakte opmerking, dat juist in dit gebied, met zijn vele trekhonden,
kleine open grasvelden en veelvuldig voorkomende stalvoedering.
ook de infectiekans voor het vee het grootst was.

Letten wij nu nog eens op de percentage-cijfers dan toonen die cijfers in totaa\'
aan hoe ernstig de Friesche veestapel met echinococcuscysten was geïnfecteerd en
hoe de Vleeschkeuringswet hier naast de Volksgezondheid ook in belangrijke mate
den Gezondsheidstoestand van den veestapel zou kunnen bevorderen.

Deze cijfers toonen ook aan het verschil in het gevaar voor infectie, dat voor de
verschillende diersoorten bestond en dat afhangt van houding en voeding, maar ook
van den leeftijd.

Er bestaat voorts een eigenaardige cyclus in het ontstaan der ziekte tusschen den
hond en het vee, een toestand, die aan den rollenden sneeuwbal doet denken en
waarbij voortdurende a.h.w. sterk progressieve toeneming, zoowel van het aantal
de taenia echin. herbergende honden, als van het percentage van met echinococcus-
blazen behept vee, moet worden aangenomen.

Beschouwen wij thans de statistiek betreffende de echinococcosis
bij de slachtdieren in Friesland van de opeenvolgende jaren, zooals
deze voorkomt in de jaarverslagen van Prof. Berger ⁵), nader.

Reeds bij een oppervlakkige beschouwing blijkt, hoe in Friesland,
waar, zooals reeds is opgemerkt, de huisslachtingen onder de bepa-
lingen van de Vleeschkeuringswet zijn opgenomen, de vleeschkeuring
de bestrijding van de echinococcosis met succes heeft gediend, hetgeen
in het bijzonder kan worden geconstateerd uit de mooie, geleidelijke
daling bij runderen, varkens en schapen, waarvan het aantal slachtingen
groot is. Ook onderstaande grafische voorstelling geeft hiervan een
duidelijk beeld :

Bovenstaande grafiek en het cliché daarvan zijn ons zeer welwillend ter be-
schikking gesteld door den Raad van Beheer van de N.T.F. te Amsterdam, waar-
voor wij hierbij gaarne onzen hartelijken dank betuigen. In het aan het Congres
uitgebrachte rapport zijn de cijfers over het jaar 1935, die toen nog niet bekend
waren, niet opgenomen. Uit deze aanvulling blijkt intusschen de mooie teruggang
van de echinococcosis bij alle slachtdieren in het jaar 1935.

In het algemeen mogen wij zeggen, dat het infectiegevaar, waaraan
een bepaalde diersoort heeft blootgestaan om met de eieren van de
taenia echin. te worden geïnfecteerd, zal kunnen blijken uit de mate,
waarmede die diersoort met echinococcose blijkt geïnfecteerd.

Als men zich echter nu de vraag stelt of de cijfers uit bovenstaande
statistiek aangeven het infectiegevaar, dat voor ieder der diersoorten
in de opvolgende jaren bestond, dan moet daarop een ontkennend
antwoord worden gegeven.

Niet dat wij hier doelen op den tijd, die de cyste voor zijn ontwikke-
ling noodig heeft. Alles wijst er n.1. op, dat de cyste bij de dieren snel
groeit. Wij doelen hier meer op het feit, dat de echinococcusinfectie
bij de dieren in het eene jaar verkregen, vaak eerst verscheidene jaren
later, niet zelden nadat het dier nogmaals werd geïnfecteerd, bij de
slachting werd gevonden. Want clinische verschijnselen worden bij het
vee, dat een echinococcosis lijdt, ook zelfs als het in ernstige mate
lijdende is, vrijwel niet gevonden.

Een onderscheid moet hier, wat het jaar-infectie-gevaar betreft,
echter worden gemaakt voor het varken, dat in een overwegend aantal
in een jaarperiode wordt geboren en geslacht. Hier geeft dus het bij de
vleeschkeuring gevonden cijfer wel het infectiegevaar aan, dat voor dit
dier in het bepaalde jaar bestond.

Daar wij nu in het bijzonder den heemhond aansprakelijk stelden
voor de bezoedeling met de eieren van de taenia echin. van het gras,
waarvan het varken gedurende een deel van zijn leven eet en het bij de
slachting gevonden percentage-cijfer daalde van 1,6 tot 0,53 %, mag
hieruit de conclusie worden getrokken, dat dank zij de vleeschkeuring
en haar uitbreiding tot de huisslachtingen, zeker meer dan 2/3 gedeelte
van het gevaar dat de heemhond opleverde is verdwenen, zulks ook
voor het hier geldende infectiegevaar voor runderen en paarden.

Het moge een waarschuwing zijn voor die landen, waar de echino-
coccosis zich ondanks de vleeschkeuring heeft uitgebreid en waar de
keuring zich wel tot de bedrijfsslachtingen, maar niet tot de huis-
slachtingen uitstrekt.

Men denke hierbij aan Mecklenburg, Duitschland, Württemburg,
de door v. Ostertag ¹) steeds zoo terecht gewraakte „Liïcke" van de
Duitsche Vleeschkeuringswet, dat n.1. „de Hausschlachtungen dem
Beschauzwang nicht unterworfen sind" en ten slotte aan de door het
„Württemburgsche-Innen-Ministerium" nog onlangs uitgevaardigde
„Ministeriale Erlasz" ¹⁰), inhoudende o.m. een uitvoerige instructie
in zake de Echinococcose-bestrijding, door middel van de vleesch-
keuring.

Maar voor de berekening van het gevaar, dat ook voor deze dieren
de trekhond oplevert, voor het gevaar, dat in het bijzonder in de stal-
voedering is gelegen, kan een dergelijke berekening niet gelden.

¹") Prof. Dr. R. v. Ostertag. Handbuch der Fleischbeschau. Band I. 1922. S. 127.

Hier zou een hernieuwd onderzoek naar de vraag, hoeveel trekhonden
thans dragers van taenia echin. zijn, m.a.w. in welke mate het percen-
tage, dat in 1919 34 % was, thans is gedaald, van groote waarde zijn.
Dit onderzoek kan thans niet meer plaats hebben op zoodanige schaal,
als wij dit in het jaar 1919 konden verrichten en wij moeten thans wel
volstaan met te wijzen op den gestadigen achteruitgang der cijfers,
die bij de Vleeschkeuring wordt gevonden.

Hierbij geeft het cijfer der paarden, dat in plaats van te dalen, de
laatste jaren voortdurend stijgt, reden tot verwondering.

Laten wij om hiervoor eenige verklaring te verkrijgen dit cijfer aan
een nader onderzoek onderwerpen. Dan moet er allereerst de aandacht
op worden gevestigd, dat, noodslachtingen uitgezonderd, meestal
alleen het oude paard, dat van 12—20 jaar, voor slachting in aan-
merking komt, dat dus gedurende dien geheelen leeftijd heeft bloot
gestaan aan infectie en re-infectie met de eieren van de taenia echino-
coccus, zoodat reeds uit dien hoofde op een veelvuldig voorkomen
der echinococcosis bij dit huisdier moet worden gerekend.

Voorts dient wel overwogen, dat de paarden die thans worden ge-
slacht, vrijwel alle lang voor de Vleeschkeuringswet in werking trad
zijn geïnfecteerd en toen ter tijde met telken jare toenemende infectie-
kans. Want wij wezen er reeds eerder op, dat zonder de bestrij-
ding der echinococcosis, zooals deze thans door de vleeschkeuring
plaats vindt, door de bekende cyclus, die tusschen hond en veeïnfectie
bestaat, een voortdurend sterkere uitbreiding cler ziekte moest worden
gevreesd.

Dit gevaar heeft in de jaren vóór de vleeschkeuring ongetwijfeld
bestaan en komt bij het paard, het eenige dier, dat hier vrijwel altijd
op ouden leeftijd wordt geslacht, thans in de statistiek der Vleesch-
keuring tot uiting. Wij verwachten dan ook in dit cijfer eerst binnen
enkele jaren een aanzienlijke vermindering.

De statistieken der Vleeschkeuring geven aan het percentage der
slachtdieren, waarbij echinococcose wordt gevonden. Haar voor-
naamste waarde ligt hierin, dat zij ons de mogelijkheid schept een
oordeel te vormen over het resultaat der keuring als bestrijdingsmiddel
dezer ziekte.

ie. in de overige provinciën van Nederland, waar alleen de normale-
of bedrijfsslachtingen aan de keuring zijn onderworpen, de verhou-
dingen veel minder gunstig zijn en de afneming van de echinococcosis
daar niet van beteekenis is, maar in tegendeel daar bij verschillende
diersoorten een vrij aanmerkelijke stijging valt waar te nemen ;

provincies van Nederland is, dat sinds het jaar 1926 in Friesland de
onschadelijkmaking van de met de blazen behepte en te confisceeren
organen en deelen uit de geheele provincie op radicale wijze plaats
heeft in den destructor te Bergum, terwijl deze wijze van onschadelijk-
making van de te confisceeren organen en deelen in de overige pro-
vinciën niet of eerst veel later is voorgeschreven en

3e. ons door H.H. Chirurgen en Spec. artsen is medegedeeld, dat
zij den indruk hebben, dat ook bij den mensch in Friesland het aantal
gevallen van Echinococcosis zich in dalende lijn beweegt,
dan komen wij op grond van bovenstaande beschouwingen tot de
conclusie, dat zeer zeker, vooral dank zij het feit dat de huisslachtingen
in Friesland aan den keuringsdwang zijn onderworpen, het door de
vleeschkeuring in Friesland verkregen resultaat overtuigend is.

Een feit is het, dat, in tegenstelling met Mecklenburg en Pommeren,
waar de Vleeschkeuringswet reeds meer dan dertig jaren in werking
is en waar de Echinococcosis is toegenomen, deze ziekte bij de slacht-
dieren in Friesland binnen tien jaren reeds in zeer belangrijke mate is
teruggegaan !

Wij zijn er ons van bewust, dat het den ingewijde niet zal zijn ont-
gaan, dat voor Friesland ook thans nog op symptomen zouden zijn te
wijzen, die aantoonen hoe noodzakelijk het is, dat iederen keer, voort-
durend weer, op een minitieuze confiscatie van de met blazen behepte
organen moet worden aangedrongen en wij zullen dat blijven doen,
daarbij gesteund door de uitstekende voorschriften, die de Neder-
landsche Vleeschkeuringswet ter zake inhoudt en in het volle besef,
dat de bestrijding van de Echinococcusziekte steeds een groote voor-
zichtigheid vraagt. Slot volgt.

In Duitsland, waar jaarlijks 40.000 kg moederkoorn gebruikt wordt, tracht
men die hoeveelheid in eigen land voort te brengen. Kweeken van de schimmel op
roggeakkers zou misschien gevaar opleveren voor besmetting van gezonde akkers.
Men heeft nu getracht de moederkoornschimmel op vaste of vloeibare voedingsbodem
te kweeken.

Jaretzky ¹) heeft met verschillende voedingsbodems proeven genomen om te
trachten de hoogst mogelijke productie van alcaloïde door de schimmel te bereiken ;
in welke vorm de schimmel groeit doet daarbij minder ter zake.

Tot nog toe werd het hoogste gehalte aan alkaloïde verkregen op een voedings-
bodem die 5% maltose cn 2% pepton bevat. In één buis was een hoeveelheid ge-
vormd overeenkomend met de hoeveelheid aanwezig in 60 kleine natuurlijke scle-
rotiën. Een grootere opbrengst en de mogelijkheid van toepassing van dergelijke
cultuurproductie in de industrie, schijnt niet uitgesloten. Vr.

Vogels zijn ongevoelig voor trichinen. Wel heeft men bij uitzondering trichine-
larven in de spieren van kuikens aangetroffen, die met trichinenlarven gevoederd
waren. Bij orale infectie worden echter reeds een groot aantal larven in de maag
gedood. Augustine ^j) bracht daarom trichinelarven, die vooraf met kunstmatig
maagsap uit de spieren vrijgemaakt waren, bij kuikens van 11 dagen oud in het
jejunum. Dit experiment geschiedde onder narcose. Hoewel op deze wijze het ver-
blijf in de maag omzeild was, bleken de trichinen toch niet in de spieren van de
kuikens terecht te komen. Het was tenminste niet mogelijk, hen door microscopisch
onderzoek aan te toonen. De larven worden dus blijkbaar in het lichaam van het
kuiken vernietigd ; waar en hoe dit gebeurt is niet bekend. Baudet.

Paille ¹) is op de gedachte gekomen bij secties van kippen, verdacht van S. gal-
linarum-infectie, agglutinaties te verrichten met eigeel. Het bleek hem, dat eifollicel-
inhoud een agglutinatie geeft, die overeenkomt met die van het bloed. Daarna
onderzocht hij de dooier van eieren. Hem bleek hierbij, dat het eiwit inactief is,
het eigeel echter gaf wederom positieve agglutinatie als het bloedserum ook positief
geweest was ; deze agglutinaties werden als snelmethode bij 20° C. verricht.

Ook na i maand bewaren in de ijskast, na i maand bij 20⁰ C., i maand bij 37⁰ C.,
verloopt de agglutinatie positief, zij het dan door de viscositeit van het eigeel, iets
trager dan de bloedserumreactie. Zelfs bij eieren, die 1 uur op 56° C. verhit zijn
en ook nog na 1 uur op 6o° C. (het eiwit is dan gestold) verloopt de reactie nog
positief, evenwel vertraagd.

Door deze methode is het dus mogelijk, na te gaan of een partij kippeneieren
van een met S. gallinarum besmet bedrijf afkomstig is.

(Overeenkomstig hiermede zal zeer zeker ook bij Salmonellose van eenden en
andere vogels het ei d.m.v. agglutinatie te onderzoeken zijn, hetgeen een snelle
methode zou kunnen worden om besmette bedrijven op te sporen. Kef.)

Het voorkomen van infectieuze laryngo-tracheïtis bij hoenders in Au-
stralië .

Slechts één type virus van de infectieuze laryngo-trachities kon worden vastgesteld.
Het Australische virus werd daartoe o.a. vergeleken met dat verkregen uit Amerika.
De kruisimmunisatieproeven verliepen positief.

Het kweeken van het virus geschiedde door Seddon en Hart ³) op chorio-allan-
toismembranen van bebroede eieren. Het klinisch beeld van de ziekte wordt be-
schreven en een beschrijving van de verschillende infectieproeven wordt gegeven.

De werking van het leucose-agens is niet streng soortspecifiek; behalve kippen
kunnen ook fazanten, paarlhoenders en kalkoenen worden geïnfecteerd, terwijl
duiven, ganzen, eenden, kwartels, pauwen en sperwers ongevoelig bleken te zijn.

¹) Paille, R. : Typhose aviaire et pouvoir agglutinant des oeufs. Revue vét. et Jl. méd.
vét. 87, 1935, p. 578.

Bij terugenting op kippen bleek de virulentie bij fazant en paarlhoen niet ver-
anderd te zijn, terwijl bij terugenting van de kalkoen slechts enkele kippen (2 van
de 31) en na een ongewoon lange incubatie ziek werden. Overenting van deze
kippen op andere ging weer even snel en zeker als voorheen.

Een dergelijke virulentie-verandering door één passage bij een kalkoen is absoluut
onverwacht en heeft in de microbiologie geen analogon. Men zou hoogstens bij ver-
schillende passages een langzame verandering denken te vinden, als aanpassing
aan den nieuwen gastheer. Een mogelijke verklaring van deze plotselinge verandering
zou kunnen liggen in de omstandigheid, dat „het agens geen levend wezen is" ;
een levende smetstof zou niet in staat zijn tot zulke snelle veranderingen.

Magnusson schrijft in het „Svensk Veterinär tidsskrift" van 1935 over Hoender-
paralyse. De z.g. Marek\'sche kippenverlamming is in vele landen een der ernstigste
kippenziekten. De smetstof is onbekend, Alleen jonge dieren worden aangetast,
met verschijnselen van verlammingen, soms ook blindheid. In Zweden kan het
eerste geval worden teruggedateerd tot 1929, na den invoer van hanen uit Amerika,
die enkele groote kippenhouderijen blijken te hebben besmet. In een hoenderpark
van ± 1000 kippen gingen de laatste 3 jaren ± 35 % te gronde in den leeftijd van
6—10 maanden. Het besmettingsgevaar is groot. Uit waarnemingen moet worden
besloten, dat de ziekte ook door broedeieren kan worden overgebracht. Hanen
zoowel als hennen worden aangetast. Onder normale omstandigheden schijnt de
besmetting plaats te vinden gedurende de eerste levensweken en beneden den
leeftijd van 3 maanden ; de incubatietijd is lang, waarschijnlijk verscheidene
maanden. Bij de ziekte treedt verlamming op aan een of beide vleugels ; aan een
of beide beenen ; de dieren kunnen zich op de zitstokken niet vasthouden. De ver-
lammingsverschijnselen nemen dikwijls snel toe ; de eetlust vermindert heel
langzaam, zoodat eindelijk de dieren sterven door uitputting. Het lijden duurt
als regel zeer lang. De in een deel der gevallen voorkomende blindheid is een gevolg
van verlamming van de gezichtszenuw. Van behandeling is niets te verwachten ;
het tegengaan van verspreiding der ziekte is het voornaamste, wat men kan doen
en het groote gevaar schuilt in den aankoop van kuikens of jonge hennen en van
broedeieren uit besmette omgeving. Wanneer de ziekte voorkomt, is spoedig af-
maken der aangetaste dieren en ontsmetting van de omgeving inet 1 % natronloog
wenschelijk. K. Hiizinga.

De onderzoekingen der laatste jaren hebben waarschijnlijk gemaakt, dat men het
bestaan van verschillende vormen van het vitamine D moet aannemen; dat bijv.
die in boter en in levertraan niet identiek zijn en evenmin die in bestraalde melk,
en in handelspraeparaten welke uit bestraalde ergosterine bestaan.

Hoe langer hoe meer blijkt ook, dat het effect van een bepaalden vorm van vitamin
D bij verschillende diersoorten quantitatief zeer verschilt. Zoo is van sommige vita-
min D-praeparaten bijv. duidelijk aangetoond, dat zij bij kuikens een minder
krachtige anti-rachitische werking uitoefenen dan bij ratten.

¹) Dit referaat is overgenomen uit het Landbouwkundig Tijdschrift N\'o. 576/577,
\'935> waarin het als artikel verscheen.

Een uitvoerig artikel van dezelfde schrijvers, over dit onderzoek, verscheen in
„Tierernahrung".

resultaat van Waddell ¹). dat cholesterine, die met ultra-violet licht werd bestraald,
bij kuikens een krachtige ant-rachitische werking uitoefent.

Het werd ons mogelijk gemaakt de uitkomst van Waddell te controleeren, door-
dat de Philipsfabrieken te Eindhoven bereid waren ons bestraalde cholesterine te
verschaffen en ons een Metallix apparaat, voor het maken van röntgenfoto\'s, in
bruikleen af te staan.

Ter vermijding van misverstand moge worden opgemerkt, dat wij, bij het begin
onzer proeven, het uit den aard der zaak voor mogelijk, of liever zoo goed als zeker,
hebben gehouden, dat niet aan de cholesterine zelf, doch aan een verontreiniging,
de werking, die wij zouden vinden, zou moeten worden toegeschreven. Over dit
punt kan ons onderzoek echter geen nadere gegevens verstrekken.

Nadat door middel van röntgenfoto\'s rachitis was vastgesteld, begon de eigenlijke
proef (io Nov.). De dieren werden toen in groepen verdeeld. De nog niet duidelijk
rachitische dieren bleven voorloopig onverdeeld en werden verder met hetzelfde
rachitogene mengsel gevoederd om later, n.1. in de tweede helft der proef, voor
de vorming van twee nieuwe groepen te dienen (van af 23 Nov.).

Aangezien wij de meest gewenschte curatieve dosis niet kenden werd de bestraalde
cholesterine van af het begin der eigenlijke proef-periode (10 Nov.) in twee ver-
schillende concentraties nl. II en IV aangewend, in het tweede gedeelte van de proef
in vier concentraties n.1. I, II, III en IV, die zich in sterkte verhielden als 0,75 : 1,25 :
1,5 : 2,5. Zij bevatten per cc : I 12,5, II = 18,75, Hl ^J 25 ^en IV = 41,7 mgr.
bestr. cholesterine.

De cholesterine was afkomstig van de firma Merck; kwaliteit purissimum. Het pre-
paraat is, alvorens het te bestralen, nog 8 maal uit zuivere alkohol omgekristalliseerd.
De bestraling heeft plaats gevonden met de Philips Biosollamp op een afstand van
50 cm van het apparaat. Vóór het bestralen is het preparaat zeer fijn gepoederd.
De grootte van de bestraalde porties was 10 gram. De Biosollamp was gedurende
de bestraling voorzien van een filter van ultraviolet-doorlatend glas, waardoor de
kortere ultraviolet-golflengten afgesneden werden.

Ter vergelijking werd ook het effect van goede levertraan nagegaan. De hoeveel-
heid levertraan bedroeg 1,5 °₀ van het voeder. De bestraalde cholesterine werd in
zooveel plantenolie opgelost, dat aan het voedsel steeds evenveel olie werd toege-
diend. I11 de groepen waarin de dieren geen bestr. chol. of levertraan kregen, werd
evenveel der plantenolie toegevoegd als in de groepen, die met bestr. chol. respectie-
velijk levertraan werden behandeld. (De onverdeeld gebleven dieren kregen geen
olie).

Deze proef diende tevens om te onderzoeken, welke beteekenis het Ca- en P-gehalte
van het voedermengsel en dus ook de Ca,/P verhouding voor het genezen van rachitis
bezit.

De proef werd op 12 Oei. met ruim honderd ééndaagskuikens die vermoedelijk
op 10 Oct. geboren waren, begonnen. Voor deze proeven werden Noord-Hollandsche
blauwen gekozen, omdat bij dit snelgroeiend ras de kans op rachitis groot is. De
dieren bevonden zich in batterijen. Zij zijn niet buiten geweest.

Nadat twee dagen uitsluitend boekweitgrutten waren gevoederd, werd geleidelijk
overgegaan tot het rachitogene voedermengsel, echter met dien verstande, dat niet
dadelijk het Ca-arme voedermengsel met een Ca/P verhouding van circa 1/3,5
werd gegeven, doch geleidelijk van een mengsel dat een Ca/P van 1,0 en een Ca-
gehalte van 0,6 % aanwees, op het Ca-arme werd overgegaan. Van af 1 Nov. werd
uitsluitend het Ca-arme mengsel met 0,19% Ca en een Ca P verhouding van circa
1/3,5 gegeven. Het behoeft wel nauwelijks gezegd, dat gedurende dezen tijd geen
antirachitische middelen werden aangewend. Behalve verschillende zouten bevatte

het rachitogene mengsel slechts maismeel, gerstmeel. havermeel en ondermelk-
poeder. Gist werd niet aan de dieren gegeven. De zouten zijn verderop vermeld.

Handelsgrit werd niet verstrekt. Wel grit gemaakt van zachte, roode baksteenen,
dat met zoutzuur werd uitgekookt, teneinde het opneembare Ca en Mg en phos-
phorzuur te verwijderen. Ander voeder dan het mengsel werd niet gegeven ; dus bijv.
geen heele of gebroken zaden. In het drinkwater werd enkele malen een weinig
joodkalium opgelost.

De verdeeling in groepen had plaats op 10 Nov. Er werden 8 groepen gevormd
en daarin alleen dieren gebracht, die volgens de foto\'s lijdende waren aan rachitis.
De overige bleven voorloopig buiten de eigenlijke proefgroepen ; dit waren 17
dieren.

Samenstelling in procenten der voedermengsels D en E, welke na de voorperiode gegeven werden.

Het Ca-gehalte van het mengsel met 40 °₀ D en 60 °₀ E bedroeg 0,74%. De
Ca/P verhouding van het mengsel met 40 % D en 60 % E bedroeg 1,—. Het Ca-gehalte
van het mengsel met 40 % D, 60 % E en 0.92 % CaCO_a bedroeg 1,11 % ; de Ca/P
verhouding van dit mengsel 1,6 : 1.

Deze mengsels bevatten dus geen vischmeel of haringmeel noch soya- of luzcrnc-
meel, evenmin gist. Het gehalte aan ondcrmelkpoeder werd hoog gekozen om het
gevaar van onvoldoende vitaminen der B-groep te verminderen. Aanvulling met
zouten was noodig ; ook om een Ca en P gehalte en verhouding te verkrijgen als
met het oog op het doel dezer proef noodig was.

In de meeste groepen waren vier of vijf hanen aanwezig ; echter waren er in
groep h 6, terwijl onder de dieren, die tot 2 1 Nov. onverdeeld waren, relatief veel
hennen voorkwamen, zoodat er in elk der groepen j en k slechts twee hanen waren.
Het viel bij deze proef op dat in \'t algemeen de hanen eerder en duidelijker rachitisch
werden dan de hennen, wat wel met hun snelleren groei samenhangt.

De wijziging in de voeding van eenige groepen, circa 14 dagen na het begin van
de eigenlijke proefperiode, geschiedde in verband met den slechten toestand der
dieren in groep a en die der onv erdeelde dieren (later de groepen j en k) en wegens
den wensch om de dieren der groepen c, e en g te genezen ; slechts in één groep,
11.]. b, bleven de dieren toen nog zonder een antirachitisch middel en wel nog ruim
twee weken lang.

4de. door bepaling van het asch-gehalte der ontvette beentjes en onderzoek der
carcassen op rachitische afwijkingen ;

5de. door de bepaling van Ca en anorganische P in het bloedserum der afge-
maakte kuikens.

iste. dat kramptoestanden (tetanie) ²) tegen het einde der vóórperiode bij ver-
scheidene dieren voorkwamen, die na toediening van meer Ca of van een antirachi-
ticum verdwenen ;

2de. dat kalkarme voeding bij toediening van bestr. cholesterine eenige onrust
veroorzaakte, die als een vergeefs zoeken naar een ontbrekende stof verklaard mag
worden ;

3de. dat reeds binnen 2 a 3 dagen na het begin der toediening van de antirachitica
— ook bij kalkarme voeding — een duidelijke verbetering van den toestand der
dieren, o.a. zich uitend in levendigheid, grooter voedselopname, was waar te
nemen. Dit herstel scheen door bestr. cholesterine sneller te geschieden dan door
levertraan ;

4de. dat zonder een antirachiticum in het voeder, doch met voldoend Ca-gehalte
(groep b), evengoed als bij laag Ca-gehalte zonder antirachiticum (groep a en de
onverdeelde dieren) de toestand der dieren zeer ongunstig bleef.

iste. dat bij de grootste concentratie van bestraalde cholesterine (conc. IV) de
groei kleiner was dan bij die, waarbij zij circa half zoo groot was (conc. II). Het

¹) Vanaf 7 Dece. kregen de dieren van groep b bestr. cholest. conc. II, overigens
bleef hier de voeding van 10 Nov. tot 20 Dec. dezelfde.

²^s) Een onzer (B.S.) zag, enkele jaren geleden, nagenoeg dezelfde verschijnselen
bij jonge kuikens op een groote fokkerij in Noord-Holland.

schijnt dus dat de concentratie IV grooter was dan de optimale. De eindgewichten
(op 27 Dec.) verschilden duidelijk. Voor de twee groepen met conc. II was het
gent. gewicht 597 ; voor die met conc. IV 554 en voor de twee levertraangroepen
4g8. De gewichtstoename was bij de cholesterine-concentratie II 140 gr. tegen 95 bij
de levertraan.

2de. dat de kalkarm gevoede dieren, die vanaf het begin der proefperiode een
antirachiticum kregen, minder snel groeiden dan die met meer kalk en dezelfde
hoeveelheid van het antirachiticum.

3de. dat bij de dieren, die eerst vanaf de 2de helft der proefperiode een anti-
rachiticum ontvingen, de groei in de eerste helft zeer gering, daarna ongeveer als
die van de zeer goede groepen (vooral j en k) was.

4de. dat de dieren, die gedurende de proefperiode geen antirachiticum kregen
doch wel voldoende kalk, zeer langzaam groeiden en dat, toen zij, bijna 2 maanden
oud zijnde, nog bestr. cholesterine kregen, de groei onvoldoende bleef.

dat bij de dieren met gunstige voorziening van kalk en met bestr. cholest. (groep
d : conc. II en groep h : conc. IV) de röntgenfoto\'s der meeste dieren in circa 10
dagen normaal werden.

Bij de dieren die tegelijk met bestr. cholest. een voeder met weinig (0,19%)
Ca kregen, was er na circa 10 dagen wel een groote verbetering van den algemeenen
toestand, echter toonden de foto\'s nog slechts weinig verandering van de epiphyse
(groepen c en g) ; hetzelfde was het geval met de Ca-arme levertraangroep (e).
Toen de kalkvoorziening in deze 3 laatste groepen beter was geworden, toonden de
foto\'s na circa 10 dagen het beeld van normale epiphvsen. De scherpe verkalkings-
lijnen, die in de groepen d en h voorkwamen, ontbraken in c en g.

Bij de kalkarme en kalkrijke levertraangroepen had de verbetering der foto\'s
veel langzamer plaats dan bij de overeenkomstige cholesterinegroepen.

De foto\'s der groepen welke eerst in de 2de helft van de proefperiode bestr. cholest.
werd gegeven, toonden in circa 20, resp. 14 dagen, naar gelang van de concentratie
van het toegediende middel, een volledig herstel.

Van de dieren die circa 2 maanden lang van een antirachiticum verstoken waren
geweest, doch na de eerste maand voldoende kalk kregen, waren de foto\'s circa
10 dagen nadat bestr. cholesterine was toegediend, nagenoeg normaal. De dieren
waren echter nog niet gezond toen de proef werd afgesloten.

Er zij hier nogmaals op gewezen, dat de verbetering van de verkalking en die
van den algemeenen toestand niet parallel liepen \').

Isoleering der verontreiniging van de cholesterine welke de antirachitische werking
uitoefent, zal van belang zijn.

dat de dieren, die volgens de foto\'s der epiphysen van rachitis hersteld waren
— soms reeds eenigen tijd — toch nog abnormale, in het bijzonder te hooge, gehalten
aan anorganisch phosphorzuur vertoonden; terwijl de Ca-gehalte van het bloed-
serum nagenoeg altijd normaal waren. Voor de levertraangroepen gold hetzelfde
als voor de cholesterinegroepen. De groep wier voeder na de eerste maand een vrij
hoog Ca-gehalte bevatte, doch waarin eerst kort voor den dood een antirachitisch
middel voorkwam, was — merkwaardig genoeg — de eenige waarin duidelijk
verlaagde Ca-gehalten van het bloedserum voorkwamen.

Uit het bloedonderzoek mag worden afgeleid, dat de minerale stofwisseling van
rachitische kuikens niet even snel normaal wordt als dit volgens de foto\'s met den
verkalkingstoestand van de epiphyse het geval is. Vrij zeker zal in dien tijd een
labiele toestand bestaan, die gevaar oplevert voor evenwichtsverstoringen als tetanie.

Het aschgehalte der ontvette beentjes (tibia en femur) blijft veel langer te laag

dan men op grond der foto\'s zou verwachten. Waarden van 37,9 en 42,7 kwamen
voor bij onze dieren, die volgens de foto\'s een normale epiphyse bezaten, terwijl
bij volkomen gezonde dieren in den regel gehalten van circa 48 tot 55 % worden
gevonden.

Ten slotte moge de algemeene opmerking worden gemaakt, dat onderzoek volgens
de curatieve methode voordeelen biedt, indien het er niet alleen om te doen is om
de antirachitische waarde van een bepaald praeparaat te onderzoeken, omdat zij
beter mogelijk maakt nog andere met rachitis samenhangende afwijkingen te bestu-
deeren dan het kalkgebrek der epiphyse.

De beteekenis van de voorziening met Ca — of wel van de Ca P-verhouding —■
op het effect van de antirachitica bleek duidelijk.

Een laag Ca-gehalte van het voeder (0,19%) bij een Ca/P-verhouding van
i : 3,5 deed kramptoestanden optreden.

Prof. Sjollema ¹) bericht omtrent proeven door hem in die richting gedaan. Hij
kwam tot de volgende resultaten :

Voeding van jonge kuikens met een rantsoen dat weinig natrium bevat vertraagt
de groei ; dit was vooral het geval bij een natriumgehalte van het voeder van 0,013 %•
De verklaring hiervan is dat Na-gebrek de vorming van weefsel en lichaamsvocht
(en daardoor de groei) remt.

Het Na. gehalte van de faeces daalde tot bijna nul ; bedroeg 0,02—0,06 % bij
de luchtdroge faeces van de Na. arme groep kuikens ; daarentegen bij de andere
groepen tussen 0,22 en 1,04%.

In dezelfde verhouding verminderde ook het vermogen der kuikens om het Na.
in het organisme vast te leggen : dit vermogen ging bijna geheel verloren, ofschoon
nog geen negatieve balans ontstond. Krampaanvallen kwamen niet voor. Bij de
dieren met Na. arm rantsoen was het Na.gehalte van nieren en lever verminderd ;
van longen en beenderen kwam dat niet duidelijk lot uiting.

Voer met een Na. gehalte van ongeveer 0,8 % (toevoeging van 2 % Na.Cl.)
schijnt voor de gezondheid schadelijk te zijn. Gedurende de eerste weken is voor
kuikens een voer met een Na. gehalte van 0,3 % wenselijk.

De relatieve Eiwit-waarde en de relatieve waarde aan Vitamine-G van
eiwitrijke voedingstoffen in pluimveevoeder.

Door middel van stikslof-evenwicht-bepalingen werd door Wilc.us, Norris en
Heuser ²) de waarde voor het groeiproces van verschillende eiwitrijke voeding-
stoffen onderzocht. De resultaten werden uitgedrukt als betrekkelijke eiwitwaarde.
Deze cijfers werden verkregen door het percentage eiwit van een bepaalde stof,
dat opgenomen was door het lichaam der kuikens te deelen door dat van een
standaard caseine-rantsoen en te vermenigvuldigen met 100.

De cijfers waren als volgt : wit vischmeel, gedroogd met stoom 104 ; gedroogde
ondermelk 100 ; amerikaansch sardinemeel 98 : wit vischmeel gedroogd, directe
vuur-hitte 94; Menhaden-vischmeel en aziatisch sardinemeel 91 ; sojaboonmeel
88 ; diermeel 77 ; walvisch-meel 64 ; maisglutenmeel 61 ; gemalen sojaboonen 58.

De resultaten hangen niet alleen af van het materiaal van oorsprong doch ook
van de manier van bereiding.

De waarde aan vitamine G werd bepaald door vergelijking met gedroogde var-
kenslever. De cijfers waren als volgt :

gedroogde ondermelk 19, in vacuum gedroogd wit vischmeel 10, amerikaansch
sardinemeel 9, diermeel 6, sojameel 3, maisglutenmeel en gedroogd bloed o.

²) H. S. WiLGUä Jr., L. C. Norris, G. F. Heuser : The relative Protein effiency and
the relative Vitamine G content of common proleine sup/ilements used in poultry rations. Journal
of Agricultural Research, Vol. 51, 1935, No. 5, p. 383.

Hieruit blijkt dat de groei-bevorderende eigenschappen van bepaalde eiwitrijke
voedingstoffen zoowel op hun eiwitwaarde als op hun gehalte aan vitamine G be-
rusten.

De tijd die verloopt tusschen het leggen van twee op eenvolgende eieren wordt
voor een groot deel bepaald door den tijd welke het ei in den uterus verblijft. (Dat
is dus het deel van de eileider waar de schaal van het ei gevormd wordt (te H.).
De tijd welke het ei in het magnum (waar de eiwitsecretie plaats vindt) doorbrengt
varieert weinig, evenals de tijd tusschen het leggen van een ei en de ovulatie.

Bij kippen met een slechte legproductie vond ook de ovulatie vertraagd plaats.
Daardoor wordt ook de tijdruimte tusschen het laatste ei van een serie en het eerste
ei van een volgende serie grooter.

Door middel van collodium-membramen vonden Taylor en Russell ²) dat de
hoeveelheid Ca in het bloed die deze membranen kan passeeren bij niet leggende
hennen 5.4 — 0.42 bedroeg en bij leggende hennen 5.3 — 0.17 m.gram per 100 c.c.
serum. Hierin bestaat dus bijna geen verschil.

De hoeveelheid Ca welke collodium-membranen niet passeert bedroeg bij niet
leggende hennen 6.4 —0.53 en bij leggende hennen 16. t — 1.17 m gram per 100 c.c.
Hierin bestaan dus groote verschillen. te Hennepe.

Brochet ") heeft in een hoenderfokkerij bij ± 5 % der haantjes van 6—7 maanden
deze afwijking der beenderen kunnen vaststellen : de testikels dezer dieren waren
daarbij geatrophieerd. Wanneer genezing optrad, herstelden zich ook weer de testi-
kels en functionneerden deze dan weer normaal.

Deze diffuse osteoperiostitis was alzoo hier geen uitzondering. Vroeger is wel
aangegeven dat tuberculose er aan ten grondslag zou liggen ; zulks kon in deze ge-
vallen wel worden uitgesloten. Veenendaal.

In 1170 faecesmonsters van ganzen, eenden en andere watervogels vond Haffke ³)
in geen enkel geval Breslau-bacteriën. Deze negatieve vondst leidt tot de conclusie,
dat enteritisbacteriën-uitscheiders in klinisch gezond schijnende watervogelsfok-
kerijen slechts zelden voorkomen. De in de laatste jaren, in aansluiting aan het ge-
bruik van eendeneieren bij den mensch, waargenomen ziektegevallen zijn waar-
schijnlijk het gevolg van inwendig besmette eieren.

Het kunstmatig infecteeren van gezonde eenden door het voederen van enteritis
bacteriën had geen succes. Deze proefeenden hadden 4—5 dagen na deze voedings
infectie wel enteritisbacteriën in de faeces. Breslau-bacteriën konden bij de, na 40
dagen volgende, slachting dezer profedieren slechts bij één eend in de milt cultureel
worden aangetoond.

¹) H. C. Warren en H. M. Scott : Physiological Factors influencing the Rate of Ego-
formation in the domestic //««.Journal of Agricultural Research. Vol. 51. 1935. No. 6,
P- 565-

²) M. T. Taylor and W. C. Russell : The diffusible Calcium in the Serum of laying
and nonlaying Hens. Journal of Agricultural Research. Vol. 51, 1935. No. 7, p. 663.

³) Haffke : Enteritisbakterien bei gesunden und bei künstlich infizierten Enten. Vet.
Med. Diss. Hannover, 1934.

eenden) op het aanwezig zijn van vleeschvergiftigingsbacillen. De eieren van deze
eenden hadden een levensmiddelenvergiftiging bij 12 personen (i sterfgeval) ver-
oorzaakt. Het legapparaat van alle 4 eenden bevatte Breslau-bacteriën, en wel
hoofdzakelijk de eileidermucosa. Van 50 onderzochte eieren van deze 4 eenden
vond Schönberg in 9 Breslau-bacteriën, waarbij zelfs 5 maal uitsluitend in het
binnenste van het ei en niet op de schaal.

Het wasschen van eendeneieren met desinfectievloeistoflen is dus niet afdoende\',
daar de endogene infectie van de eieren vanuit eierstok en eileider geschiedt.
Om de met Breslau- en Gartner-bacillen besmette eendenbedrijven te ontdekken
beveelt Schönberg een bloed- en faecesonderzoek van alle eenden aan.

Hinshaw en Asmundson \') hebben bij verscheidene kalkoenen een dergelijke
afwijking kunnen vaststellen. Erfelijke factoren zouden volgens hen daarbij een rol
hebben gespeeld.

Bij gevallen van enteritis bij jonge kalkoenen werden door Gierke en Hinshow ¹),
vooral in het laatste gedeelte van de dunne darmen en in de coeca een groot aantal
flagellaten gevonden. De ontlasting der dieren was dun en schuimde ; het verloop
was acuut ; het sterftecijfer was hoog. Hygiënische- en dieetetische maatregelen
oefenden een gunstige invloed uit. Als drinkwater werd een oplossing van koper-
sulfaat (1 : 2000) verstrekt. Aan de flagellaten werd een belangrijke aetiologische
rol toegekend. In het experiment kwam het wel tot ontwikkeling van deze parasieten
in de darmen ; de klinische symptomen bleven evenwel uit. Oudere dieren werden
als smetstofdragers beschouwd. Veenendaal.

Blackhead was tot kort geleden niet gevonden in Japan. In den laatsten tijd zijn
echter verschillende gevallen bekend geworden.

Niimi ²) vond het ziekte veroorzakende agens in het coecum en de lever der kal-
koenen en in het lichaam der wormen (heterakis papillosa). Het agens heeft ver-
schillende vormen al naar de plaats waar het leeft. Deze vormen worden beschreven-

Met het agens kan men de dieren ook door subcutane injectie besmetten. Door
intra-anale toediening worden de kuikens zeer gemakkelijk besmet. De schrijver
verkreeg op deze manier 39 passages en het agens wordt daardoor steeds meer
pathogeen. Het agens verschilt duidelijk van histomonas mereagris (Tyzzer en
Drbohlav) en behoort niet tot het geslacht oikomonas.

Naar aanleiding van het reeds eerder door Ref. gedane onderzoek over de tricho-
moniasis bij duiven, worden door Miessner en Hansen ³) bevindingen over deze
ziekte medegedeeld. Vooral ook het laatste onderzoek (Tijdschrift voor Dierge-
neeskunde 61, 1125 (1934) over de mond- en keeltrichomoniasis (keel of mond-
zwam) kon door beide schrijvers geheel bevestigd worden. Verder konden zij de

¹) Gierke and Hinskow : Mortality in young turkeys associated with trichomoniasis.
Journal. Amer. Vet. Med. Ass. 1936. No. I. p. 76.

²) D. Niimi : Studies on Blackhead. I Morphology, Development and Pathogenicity of
causal Agent in Body of Host. Journal of the Japanese Society of Vet. Science, Vol. 15,
1936. No. 1. p. 15.

³) Miessner, H. und Hansen, K. : Trichomoniasis der Tauben. Deutsche Tier-
ärztl. Wschr. 44, 323—330 (1936).

pathogeniteit van de uit het drinkwater gekweekte triehomonaden vaststellen. Als
bestrijding geven zij aan drinkwaterdesinfectie : £ % kopersulfaat of £ % sulfoliquid
als drinkwater zou de triehomonaden in de voorste digestietractus voldoende dooden.

Beschrijving van een geval van torticollis bij een vink, waarbij tevens
gewezen wordt op het voorkomen van luchtbevattende ruimten tusschen
de schedelbeenderen.

Gratzl nam bij een vink een verdraaide kop-halshouding waar. De kop en
de hals waren i i8o° naar links verdraaid, de hals ook iets naar de zijde en naar
achter ; de kop rustte op de bodem. Klinisch kon enkel de diagnose „torticollis"
worden gesteld. Op de röntgenfoto kon een lichtere zone, vermoedelijk tusschen
schedeldak en hersenen, worden waargenomen. Een schrompeling van de hersenen
werd daarom aangenomen. Echter kon later op röntgenfoto\'s van schedels van
kanarievogels steeds dezelfde lichtere zone worden onderkend. Het bleek toen dat
zulks berustte op de pneumaticiteit van de schedelbeenderen ; op doorsnede van een
kop was zulks eveneens duidelijk waar te nemen. Verder bleek dat deze holtevor-
mingen bij de verschillende vogels uiteenloopend sterk ontwikkeld zijn.

F. Benf.sch en M. Koster ¹) hebben verschillende stoornissen in den geslach-
telijken cyclus van de teef behandeld met subcutane toediening van het hormoon
uit de voorkwab van de hvpophyse (Prolan) en van het follikelhormoon (Men-
forrnoon).

Bij dieren, van verschillende leeftijden, die nog nooit of die gedurende de laatste
jaren geen bronst hadden getoond, trad deze weder op door behandeling met
subcutane toediening van menformoon en pregnyl.

Enkele weken voor dat de oestrus verwacht kon worden, werden de dieren
behandeld, door subcutane toediening van menformon en pregnyl of met pregnyl
alleen. De uitkomst dezer behandeling was gunstig, meestal trad graviditeit na
dekking op.

De meeste van deze gevallen werden door schrijvers bij de dwergrassen geconsta-
teerd. Deze dieren kregen wanneer een der bronstsymptomen werd waargenomen,
gedurende enkele dagen pregnyl en daarna nog menformoon.

De schrijvers zijn van meening, dat deze afwijking optreedt als de luteinisatie
in het ovarium niet of onvoldoende optreedt. Zij konden deze gevallen beïnvloeden
door het toedienen van grootere doses Pregnyl dan in de hierboven besproken ge-
vallen. De luteinisatie werd gestimuleerd en de bronstverschijnselen verdwenen.

Uit het drachtigheidsonderzoek verricht met sera, ingespoten bij infantiele muizen,
en afkomstig van 105 paarden, waarvan 45 niet dracf tig bleken te zijn, trekken Joh.

¹) Der Einflusz der Hypophysen Vorderlappen und Ovarialhormone auf dem Genitalapparat
der Hünden zur Bekämpfung der Unfruchtbarkeit. Münch. Tierärztliche Wochenschr.
1935- No. 48.

Richter en Klaus Gehring \') de conclusie dat het follikelhormoon in het bloed
vin de drachtige merrie in het algemeen vaker voorkomt en langer aan te toonen is
dan het hypophyse-hormoon (Niet gewerkt met gecastreerde muizen ; hetzelfde
vermoeden geuit door ref. en medewerkers.)

Volgens hen is het gewenscht naast het letten op de H.V.R. I—III, tevens de
Allen Doisy test te verrichten ; vooral na het ¹/₃ gedeelte van de graviditeit zou
deze van belang zijn.

Om het onderzoek te vereenvoudigen gebruikten zij in plaats van 5, 3 infantiele
muizen per proef, tevens werden in plaats van 5, 3 uitstrijkjes gemaakt, het een en
ander zonder bezwaar. van der Kaav.

Daar er eenige bezwaren verbonden zijn aan het vaststellen van folliculin in de
urine van paarden door middel van vrouwelijke infantiele muizen (Allen-Doizy-
test) (afhankelijk van muizensterfte, duur der proef 435 dagen, vrij hooge
kosten, proefdieren niet altijd even goed te krijgen), is getracht dit hormoon langs
chemische weg aan te toonen.

Cuboni is het gelukt een betrouwbare reactie te vinden die als volgt uitgevoerd
wordt :

15 c.c. van de te onderzoeken urine (gefiltreerd) waaraan toegevoegd 3 c.c.
geconcentreerd HC1, wordt 10 minuten in het kokende waterbad gehouden.
Afkoelen onder de kraan. Inhoud in scheitrechter en toevoeging van 18 c.c. benzol.
Scheitrechter krachtig geschud (50 X). Even laten staan, afscheiding van 2 lagen,
onder urine, boven benzolextract. Urine af laten loopen. Benzolextract in nieuwe
scheitrechter en hierbij 10 c.c. geconcentreerd H.,So₄ (voorzichtig!). Eenige keeren
schudden en het zwavelzuur af laten loopen in reageerbuis en deze 5 minuten in een
waterbad van 8o° C. Afkoelen onder de kraan en direct het resultaat aflezen
bij opvallend daglicht.

Reactie positief indien groene fluorescentie optreedt. Negatief, dan bruine, rood-
bruine of malaga-roode kleur. Duur der proef 20 minuten, kosten gering.

Cuboni heeft 60 urinemonsters onderzocht van drachtige paarden en 110 van
niet drachtige. Het resultaat was dat de chemische reactie volkomen met het
klinisch onderzoek overeenstemde. 43 merries waren van 6—io£ maand drachtig;
van 17 niet bekend wanneer zij gedekt waren. Ter controle urine-monsters van
45 ruinen onderzocht : deze toonden een negatieve reactie. Karmann ²) heeft naast
de muizenproeven, de reactie volgens Cuboni verricht met 200 urinemonsters: 140
negatief, 60 positief. 121 van de 140 betreffende merries waren voor 44—316 dagen
geleden gedekt, van ig was dit niet bekend ; 8 van deze 121 waren minder dan 120
dagen geleden gedekt. De laatste dekking van 55 der 60 drachtige merries was
122—251 dagen geleden, in 5 gevallen echter niet bekend. Het resultaat was dat de
reactie volgens Cuboni volkomen overeenstemde met de muizenproeven.

Volgens Magnusson zou serumonderzoek van 49—84 dagen na de dekking 2 %
foutieve uitkomsten geven, van 49—120 dagen was dit 5,6%. Na 120 dagen is het
serum niet meer betrouwbaar.

De Allen-DoiSY test na i 150 dagen goed positief. Het bleek Karmann nu dat
de reactie volgens Cuboni reeds vanaf de 120ste dag betrouwbaar is. (7 gevallen
tusschen 120 en 150 dagen). Groothuis.

Zooals Julio MorrOj Sardâ \') met eenige voorbeelden uit de literatuur aantoont,
bestaan er zeer uiteenloopende meeningen over de invloed van alcohol op avita-
minose B. Derhalve onderwierp hij duiven (van 300 à 400 gram) aan een dieet arm
aan vitamine B. Vanaf de toe dag van dit dieet werd aan 8 duiven dagelijksch t c.c.
alcohol 96% oraal toegediend. Spoedig trad er nu t.o.v. de contröle-dieren (alleen
vitamine B arm dieet) een verergering in. De dood trad omstreeks den 2oen dag
van het dieet in, terwijl de contröle-dieren gemiddeld den 27en dag stierven. Toe-
diening van gist onmiddellijk bij het optreden van de crisis kon bij de met alcohol
behandelde dieren niet baten. Schr. komt dan ook tot de conclusie dat de toediening
van alcohol het optreden van het ziektebeeld en de dood van de duiven bespoedigt.
(Hij acht het waarschijnlijk, dat de toxische werking van de alcohol op de lever-
cellen de fixatie van het vitamine B bemoeilijkt. Ref.) Graafsma.

Van de Directie van den Landbouw zijn ontvangen een 3-tal verslagen van Land-
bouwkundige onderzoekingen.

No. 42 (4). A. gaat uit van het Rijkslandbouwproefstation te Groningen ; ,,Verslag
over een viertal veldproeven betreffende de cultuur van lucerne", door Ir. P. G. Meijers,
en is aan de Algemeene Landsdrukkerij verkrijgbaar voor ƒ 0.40 ;

No. 42 (6). A. gaat uit van hetzelfde proefstation; ,,Rapport over het onderzoek van
een 94-tal monsters uit Zuid-Limburg, hoofdzakelijk afkomstig van de Lössgronden", door
Ir. F. Dechering en is verkrijgbaar voor ƒ 0.40 ;

No. 42 (5). B. gaat uit van het Bodemkundig Instituut te Groningen ; ,,Kort
overzicht van de resultaten van het grondonderzoek in diverse jaren in het tijdvak 1923 tot en met
¹934 ^van het vaste bemestingsproefveld in den gemeentelijken proeftuin te Sappemeer", door
Dr. D. J. Hissink en Dr. Jac. van df.r Spek en is verkrijgbaar voor ƒ 0.45.

Door de Commissie van Beheer C. L. O. Mengvoeders is uitgegeven : Brochure
No. 2 : ,,De beteekenis van de mineralen in de veevoeding" en is verkrijgbaar bij den secre-
taris van bovengenoemde commissie, Huyghenslaan 57, Arnhem.

Programma van de 84ste Algemeene Vergadering te houden
op Vrijdag 16 en Zaterdag 17 October 1936 in het
Jaarbeursgebouw te Utrecht.

Huishoudelijke Vergadering in de zaal van de Industrieele Club,
Jaarbeursgebouw.

Op 31 December 1937 treedt af van het Dagelijksch Bestuur de
secretaris, de Heer A. van Heusden ; deze is herkiesbaar.

Op 31 December 1936 treden af de afgevaardigden van de afdeelingen
Groningen-Drenthe, Zuid-Holland, Zeeland en Mil. Paardenartsen,
de Heeren H. A. Kroes, H. de Ronde, M. van der Vliet en Dr. C.
BranDj ; van deze is alleen Dr. Brands herkiesbaar.

De betrokken afdeelingen worden verzocht reeds in de Septcmber-
vergadering in de ontstane vacatures te willen voorzien.

Op 31 December 1936 treedt af van de Redactie van het Tijdschrift
Dr. A. Vrijburg en op 31 December 1937 Prof. C. F. van Oijen ;
beide zijn herkiesbaar. Eventueele candidaten kunnen door de af-
deelingen, overeenkomstig art. 75 van het Huishoudelijk Reglement,
bij het Hoofdbestuur, dat de verkiezing verricht, worden opgegeven.

Op 31 December 1937 treden af van den Centralen Raad de voor-
zitter de Heer C. Tenhaeff en het plaatsvervangend lid de Heer

5. Verkiezing van een voorzitter der Maatschappij wegens perio-
diek aftreden van den tegenwoordigen voorzitter, Prof. Dr. H. Schor-
nagel ; de aftredende voorzitter is herkiesbaar.

Door de afdeeling Gelderland-Overijssel is Prof. Dr. H. Schornagel
wederom candidaat gesteld.

6. Verkiezing van een lid van den Centralen Raad wegens periodiek
aftreden van den Heer W. ten Hoopen ; deze is herkiesbaar.

7. Verkiezing van een plaatsvervangend lid van den Centralen Raad
wegens periodiek aftreden van den Heer P. H. van Kempen ; deze is
herkiesbaar.

8. Verkiezing van een plaatsvervangend lid van den Centralen
Raad ter voorziening in de vacature, ontstaan door het overlijden
van den Heer J. A. Klauwers.

9. Voorstel van het Hoofdbestuur tot wijziging van art. 63 van het
Huishoudelijk Reglement.

„De bindende besluiten zijn, behoudens het bepaalde in art. 25
der Statuten, geldig gedurende den tijd, door het bindend besluit
zelf bepaald en met inachtneming van het bepaalde in art. 64.

Behoudens de uitzonderingen ten opzichte van werkzaamheden uit
te oefenen in het grensgebied eener afdeeling, hebben alle leden der
Maatschappij, hun beroep uitoefenende binnen het werkgebied eener
bijzondere afdeeling, zich te onderwerpen aan een volgens art. 24 der
Statuten door die afdeeling genomen bindend besluit ; deze uitzonderin-
gen kunnen worden toegestaan, na onderling overleg, door de besturen
der betrokken afdeelingen.

Het bovengenoemd werkgebied wordt vastgesteld door het Hoofd-
bestuur na ontvangen advies van de betrokken afdeeling."

Toelichting. Bij de toepassing van de tarieven voor de tuberculose-
bestrijding heeft het in de grensgebieden van een enkele afdeeling
wel geleid tot moeili jkheden over de vraag, welk tarief in dat gebied moet
worden toegepast.

Volgens het oorspronkelijke artikel 63 moest dat zijn het tarief van
de afdeeling, in wier werkgebied de plaats, waar bestreden wordt,
gelegen is. Het komt echter voor dat die plaats behoort tot een fabriek
of tot een vereeniging, die gelegen is in het werkgebied van een andere
afdeeling, waardoor dan de kans kan ontstaan dat voor eenzelfde
fabriek of vereeniging een verschillend tarief zou moeten worden toe-
gepast.

De moeilijkheden komen hoofdzakelijk voor in de grensgebieden
van de afdeelingen Groningen-Drenthe en Friesland, vooral ook omdat
de tarieven dier afdeelingen nogal uiteen loopen.

Door de besturen dezer beide afdeelingen werd verzocht het mogelijk
te maken dat bij de bepaling van de tarieven alleen in aanmerking
komt de plaats van de fabriek, waar de melk van de betrokken veehouders
wordt geleverd of de plaats van de hoofdzetel van de vereeniging, die
de bestrijding op zich genomen heeft.

Het leek het Hoofdbestuur het meest aangewezen dat de besturen
der betrokken afdeelingen deze aangelegenheid onderling regelen ;
om nu deze regelingen niet in strijd te doen zijn met het tot nu toe gel-
dende art. 63, wordt bovengenoemde wijziging van dat artikel voor-
gesteld.

10. Voorstellen van het Hoofdbestuur in zake de verschillende voor-
stellen tot wijziging der Vleeschkeuringswet.

A. Het Hoofdbestuur stelt aan de leden voor om het denkbeeld
van den Heer Meier tot Rijksuitvoering van de Vleeschkeuringswet, niet
te steunen.

B. Het Hoofdbestuur stelt aan de leden voor om den zakelijken inhoud
van de voorstellen van de groep: „kennis der mensehelijke voedings-
middelen van dierlijken oorsprong" tot richtsnoer te nemen bij de
aan de Regeering uit te brengen adviezen.

Bi j de schriftelijke en mondelinge gedachtenwisseling in het Tijdschrift
resp. de afdeelingen hebben slechts enkele leden instemming met dit
voorstel betoogd.

De leden die de voorstellen van den Heer Meier afwezen deden zulks
o.m. op grond van de navolgende overwegingen, waarmede het Hoofd-
bestuur zich vereenigt.

I. Ook al wordt bij Rijksuitvoering uniformiteit van keurloonen
bereikt, dan is nog geen waarborg geschapen, dat deze gesteld zullen
worden op zoodanige hoogte, dat geen „winst" wordt gemaakt. Integen-
deel de ervaring leert, dat het Rijk in overeenkomstige gevallen de
gelegenheid benut baten voor \'s Rijks Kas te verwerven. Bij juiste
toepassing der bestaande wettelijke bepalingen kan een dergelijke over-
schrijding door de Gemeenten worden belet.

II. Een Rijksregeling roept het gevaar op voor een starre uitvoering
der wet, waarmede allerminst de belangen der tallooze betrokkenen
zijn gediend.

III. Rijksuitvoering roept het gevaar op van overgroote inmenging
der Landbouworganisaties ten nadeele van een juiste behartiging der
hygiënische belangen.

IV. Rijksuitvoering voert tot uitstooting van den dierenarts-practicus
uit de keuring van vee en vleesch.

Zulks is niet in het algemeen belang noch in het belang van de
diergeneeskundige verzorging van den veestapel, en schaadt de belangen
der dierenartsen.

V. De door den Heer Meier in uitzicht gestelde uitbreiding van
werkzaamheden voor deze uitgestootenen mist tastbare waarde.

I. Tegen de voorstellen van de Groep zijn, de onder punt II ge-
noemde uitgezonderd, geen overwegende bedenkingen geuit.

Omtrent deze punten kan het volgende besluit uit de discussies
getrokken worden :

hierdoor kan er met meer vrucht naar worden gestreefd de voor
belanghebbenden uit de wet voortvloeiende directe, zoowel als indirecte
lasten, binnen de te vormen kringen, zoo gelijk mogelijk te doen zijn ;

hierdoor ontstaat de mogelijkheid om voor zeer groote gedeelten van
het land meer uniformiteit in de genoemde lasten te verkrijgen ;

hierdoor blijft de medewerking van den practiseerenden dierenarts
aan de keuring mogelijk, terwijl nadeelen die uit deze dubbele functie
zouden kunnen voortvloeien, worden weggenomen.

De door de Groep voorgestelde indeeling van het land in een beperkt
aantal keuringskringen met inbegrip der „plaatselijke regelingen"
verdient derhalve aanbeveling.

I. Het Hoofdbestuur is van oordeel, dat voor de benoeming zoowel
tot hoofd van dienst als tot keuringsveearts bijzondere eischen dienen
te worden gesteld als door de Groep worden voorgesteld.

II. Het Hoofdbestuur stemt in met de meening dat de keuring in
diensten met gedecentraliseerde slachting slechts door dierenartsen zal
geschieden. Het is echter van oordeel dat dit langs geleidelijken weg
moet worden ingevoerd.

Voor de hulpkeurmeesters is veel nuttige arbeid te verrichten, welke
meer een politioneel karakter draagt.

Daarmede ware bij hun opleiding meer dan tot heden rekening te
houden. Herziening der bepalingen regelende de werkzaamheden dezer
ambtenaren, zoodat hunne keuringsbevoegdheid nauwer wordt om-
schreven, acht het Hoofdbestuur gewenscht.

De kern van het groepsvoorstcl omtrent de herkeuring is, dat deze
zal worden verricht door een kleiner groep van personen dan thans
daarvoor is aangewezen. De Groep had daarvoor de Inspecteurs het
meest aangewezen geacht.

Het Hoofdbestuur is echter van oordeel dat het bezwaar, dat deze
ambtenaren dan naast een controleerende ook een uitvoerende taak
hebben te vervullen, inderdaad overwegend moet worden geacht. Het
kan zich wel vereenigen met een regeling, waarbij een beperkt aantal
andere dierenartsen wordt aangewezen, waaruit dan de personen, die
voor deze taak moeten worden aangezocht, worden gekozen.

Uit bovenstaande blijkt dat het Hoofdbestuur zich ook kan ver-
eenigen met den zakelijken inhoud van de voorstellen der Groep over

Ter zake van de door de Groep bij haar voorstellen gegeven toe-
lichting zijn onder de discussies verschillende denkbeelden geuit, die
een nadere overweging alleszins waard zijn. Het Hoofdbestuur is dan
ook van meening dat voor het uitbrengen van adviezen aan de Regee-
ring over eenige punten een gewijzigde toelichting zal moeten worden
opgesteld ; het is echter van meening dat dit wel aan de prudentie
van het Hoofdbestuur kan worden overgelaten, waarbij zoo noodig
de voor dit onderwerp ingestelde commissie kan worden gehoord.

li. Voorstel van het Hoofdbestuur tot vaststellen van een bindend
besluit voor ziekenfondsen.

In verband met de bezwaren reeds meermalen door de afdeeling
Zuid-Holland te berde gebracht ten opzichte van het opnemen van de
abonnementen in het bindend besluit voor ziekenfondsen en abonne-
menten, was door het Hoofdbestuur op de Algemeene Vergadering
van i i October 1935 toegezegd te zullen overwegen om op de Alge-
meene Vergadering van 1936 met een voorstel te komen, waarin de
abonnementen niet zijn opgenomen. Als gevolg van deze toezegging
wordt nu dit bindend besluit voorgesteld.

Wordt dit voorstel aangenomen, dan zal het gevolg moeten zijn,
dat in de verschillende afdeelingen een bindend besluit ten opzichte
van de abonnementen moet worden aangenomen, wil men deze ook
aan bepalingen binden. Niettegenstaande dit meent het Hoofdbestuur
toch voor het oogenblik aan den wensch van de afdeeling Zuid-Holland
tegemoet te moeten komen.

Het nu voorgestelde bindend besluit komt overeen met dat wat
reeds het vorig jaar is aangenomen met uitzondering van :

2. dat er een bepaling is aan toegevoegd in verband met de het
vorig jaar gemaakte opmerkingen over de door dierenartsen niet-
leden der Maatschappij af te leggen verklaring.

De tijdsduur van dit bindend besluit is genomen op 5 jaar ; het
Hoofdbestuur meent dat het niet meer noodig is dit elk jaar in be-
handeling te brengen ; bovendien geeft art. 64 van ons Huishoudelijk
Reglement de algemeene vergadering het recht steeds tot intrekking
van dat bindend besluit te kunnen overgaan.

a. medewerking te verleenen aan ziekenfondsen, indien de regle-
menten van die fondsen niet zijn goedgekeurd ;

b. medewerking te verleenen aan ziekenfondsen, waaraan tevens
werkzaam zijn dierenartsen, niet-leden der Maatschappij voor Dier-
geneeskunde, tenzij deze schriftelijk verklaren zich aan alle door de

Maatschappij of één harer afdeelingen vastgestelde bindende besluiten
en bepalingen betreffende ziekenfondsen en de daarop bij overtreding
vastgestelde straffen te zullen onderwerpen.

1. bij een slechts in één afdeeling werkend ziekenfonds door het
bestuur der bijzondere afdeeling, in wier werkgebied de zetel van het
ziekenfonds gevestigd is ;

2. bij een over twee of meer afdeelingen werkend ziekenfonds door
het Hoofdbestuur der Maatschappij.

De onder b. bedoelde schriftelijke verklaring wordt afgelegd op
gezegeld papier ten overstaan van één der leden van het Hoofdbestuur
der Maatschappij en ingericht op de wijze, zooals dit door het Hoofd-
bestuur is vastgesteld.

Geen goedkeuring kan worden verleend, indien in de reglementen
van het ziekenfonds niet uitdrukkelijk is vastgelegd, dat het begrip
over „vrije dierenartsenkeuze" wordt toegepast, zooals dit door de
Maatschappij voor Diergeneeskunde is vastgesteld.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in art. 64
van het Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1942.

12. Voorstel van het Hoofdbestuur tot vaststellen van een bindend
besluit over „Vrije Dierenartsenkeuze".

Zooals de leden uit het Tijdschrift van 1 Juni 1936 No. 11, blz. 639,
hebben kunnen lezen, is door den Centralen Raad aan het Hoofd-
bestuur verzocht te willen overgaan tot het vaststellen van een bindend
besluit ter bepaling van wat verstaan wordt onder „vrije dierenartsen-
keuze".

De leden hebben echter ook in het Tijdschrift van 1 Juli 1936 No 13,
blz. 753, in het kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur
van 23 Mei j.1. kunnen lezen, dat op verzoek van den Centralen Raad,
overgegaan is tot het instellen van een commissie, waaraan verzocht
werd te trachten vast te stellen een „Code voor dierenartsen".

In afwachting van de resultaten van de werkzaamheden van die
commissie, lijkt het het Hoofdbestuur aangewezen voor het oogenblik
geen bindend besluit vast te stellen, waarin geregeld wordt de onder-
linge verhouding van de dierenartsen, vooral ook omdat daardoor
eenigszins vooruit geloopen zou worden op hetgeen door die commissie
naar voren gebracht zou kunnen worden.

Het Hoofdbestuur meende dan ook zich voor het oogenblik te moeten
bepalen tot het vastleggen van hetgeen onder „vrije dierenartsenkeuze"
ten opzichte van de eigenaren van dieren verstaan wordt en tot een
verbod voor de dierenartsen om daarop invloed uit te oefenen.

In aansluiting daaraan wordt dan ook voorgesteld, dit bindend
besluit slechts geldig te doen verklaren tot 1 Januari 1938. Komt
bovengenoemde commissie gedurende 1937 met haar arbeid gereed,

dan kan nader nagegaan worden in hoever aanvulling van het nu
voorgestelde besluit noodig is.

„Onder „Vrije Dierenartsenkeuze" wordt door de Maatschappij
voor Diergeneeskunde verstaan :

het persoonlijk recht van den eigenaar of houder van dieren, ook
indien deze eigenaar of houder lid is van een organisatie, ten doel
hebbende ziekten onder dieren te bestrijden, om voor het ontvangen
van diergeneeskundige hulp, of het verleenen van diergeneeskundig
advies, van welken aard ook en ongeacht of die eigenaar of houder
zich daarbij tot één of meer van zijn diersoorten wenscht te bepalen,
den dierenarts te kiezen, welken hij daartoe het meest geschikt acht."

„Het is aan de leden der Maatschappij voor Diergeneeskunde ver-
boden op deze keuze op eenige wijze invloed trachten uit te oefenen."

13. Voorstel van het Hoofdbestuur tot vaststellen van een bindend
besluit, regelende de afgifte en verkoop van sera en entstoffen door
dierenartsen aan niet-dierenartsen.

Het hier voorgestelde bindend besluit is, behoudens enkele er in
aangebrachte wijzigingen, door den Centralen Raad bij het Hoofd-
bestuur ingezonden.

De eerste alinea\'s van dit besluit behoeven geen nadere toelichting ;
de laatste alinea is er bij gevoegd in verband met de bij enkele be-
strijdings-organisaties voor tuberculose gevolgde werkwijze, waarbij
de indruppeling van de tuberculine geschiedt door z.g. controleurs
of druppelaars, welke mogelijkheid voor het oogenblik dient te blijven
bestaan.

De geldigheidsduur wordt ook hier op 5 jaar gebracht, omdat het
het Hoofdbestuur niet noodig lijkt dit telken jare opnieuw aan de
orde te stellen.

„De leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde verplichten
zich geen sera of entstoffen, bestemd voor gebruik bij dieren, te ver-
koopen, ten verkoop aan te bieden, af te leveren, ten geschenke te
geven, ten gebruike te geven of in bruikleen te geven aan anderen
dan dierenartsen of erkende groothandelaren, die de garantie geven
deze sera en entstoffen alleen aan dierenartsen af te leveren."

Als „Dieren" woorden voor de toepassing van bovenbedoelde ver-
plichting beschouwd : eenhoevige en herkauwende dieren, varkens,
honden, pelsdieren, katten, konijnen en vogels.

Als „Serum" wordt voor de toepassing van bovenbedoelde ver-
plichting beschouwd : bloedwei, welke redelijker wijze moet worden
geacht bestemd te zijn ter voorkoming, genezing of onderkenning van
besmettelijke ziekten bij dieren, ook indien deze bloedwei is gedroogd

en niet van bloedlichaampjes of fibrine, of van beide is ontdaan of
indien daaraan chemische stoffen zijn toegevoegd.

Als „Entstof" wordt voor de toepassing van bovenbedoelde ver-
plichting beschouwd : elke.stof, die redelijkerwijze moet worden geacht
bestemd te zijn ter voorkoming, genezing of onderkenning van be-
smettelijke ziekten bij dieren, door in het lichaam verweerstoffen op
te wekken.

De bovenbedoelde verplichting geldt niet ten opzichte van tuber-
culine, indien deze wordt aangewend door onder direct toezicht van
den dierenarts werkzame controleurs of z.g. druppelaars, die werkzaam
zijn bij een door de Maatschappij voor Diergeneeskunde of door de
betreffende afdeeling van genoemde Maatschappij erkende tuberculose-
bestrijdings-organisatie.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in art. 64
van het Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1942.

14. Het Hoofdbestuur stelt voor het salaris van den secretaris der
Maatschappij te brengen van ƒ 2400.— op f 3000.—.

Toelichting. De ontwikkeling onzer maatschappij in de richting van
een vakvereeniging heeft de werkzaamheden van het Dagelijksch
Bestuur inzonderheid van den secretaris zeer doen toenemen. In het
secretariaatsrapport is er op gewezen, dat de maatschappij in de toe-
komst een ambtenaar-secretaris noodig heeft, die zich alleen kan bezig
houden met de zaken onzer maatschappij. Zooals het zich thans laat
aanzien, is die tijd niet ver meer. Feitelijk doet de tegenwoordige
secretaris niet veel anders meer.

Het komt het Hoofdbestuur der Maatschappij, gezien de uitbreiding,
die de werkzaamheden van den secretaris hebben verkregen en die
nog lang niet afgeloopen is, alleszins gemotiveerd voor het salaris,
zooals is voorgesteld, te verhoogen.

Alhoewel het niet als een argument voor de verhooging van het
salaris van den tegenwoordigen secretaris mag worden beschouwd,
wil het Hoofdbestuur er toch op wijzen, dat als onverhoopt een andere
kracht moet worden aangewezen op het verhoogde salaris meer kans
bestaat op een goed ambtenaar-secretaris dan op het lagere.

In de volmachten der afdeelings-afgevaardigden behooren niet
alleen het aantal, maar ook de namen van de leden, die op de afdee-
lingsvergadering hun stem uitbrachten, te worden vermeld. Zijn niet
alle opgegeven leden bij de stemming over een bepaald agenda-punt
aanwezig geweest, dan behoort dit ook in de volmacht te worden
vermeld ; deze leden zijn dan gerechtigd bij dat punt nog op de alge-
meene vergadering te stemmen.

De volmachten der afgevaardigden worden vóór de vergadering bij
den secretaris ingediend ; indien mogelijk verdient het aanbeveling
deze eenige dagen vóór de vergadering aan het adres van den secretaris,
In de Betouwstraat 30 Nijmegen, in te zenden.

Vrijdagavond ongeveer half zeven gemeenschappelijke maaltijd in
het Jaarbeursgebouw a ƒ 3.— per persoon ; aangifte hiervoor bij den
secretaris uiterlijk tot en met Woensdag 14 October.

Wetenschappelijke Vergadering in de groote dinerzaal van het
Jaarbeursrestaurant.

2. Mr. J. Slager, Schoonhoven, over „Beschouwingen over onze
tuchtmaatregelen in vergelijking met arbitrage en tuchtwet".

3. Dr. C. Schlemper, Utrecht, over „Mededeeling over het onderzoek
naar den filtreerbaren vorm van de tuberkel-bacil, uitgevoerd door
de Prof. Dr. D. A. de JoNG-stichting".

Overdrukken van het programma en van de begrootingen zullen
op de afdeelingsvergadering, waarop het programma behandeld wordt,
aanwezig zijn.

Rekening en Verantwoording van de Maatschappij voor Diergeneeskunde over het jaar 1935.

Contr. Alg. Afdeeling. .. .
afd. Friesland. . . .
Gron.-Drenthe
Overijssel. .. .
Geld.-Overijssel

84.47
906.84

- 368.58

- 17.058.11

- 2.552.50

- 1.368.

- 1.656.

912.—

- 1.815.—

- 2.015.

- I-536-

- 2.352.—

- 1.191.

672.

- 576.

Winst- en Verliesrekening der Maatschappij voor Diergenees-
kunde over het jaar 1935.

Tijdschrift voor Diergeneeskunde .
Diergeneeskundig [aarboekje ....
Reis- en verblijfkosten Hoofdbe-
stuur .......................

g.000.—
941.78

781.23
I7-3⁶2.400.—•
184.17
111.85
43.10
27.96
492.70
\'25.38
101.29
318.08
42.66
725-—

600.—
96-57
75.80
36.-
134.10
833-74
995-²°

Overgeschreven van D. F. van EsvELD-fonds
Storting van de Mij. voor Diergeneeskunde. . .
Gekweekte rente...........................

ƒ	60
-	140
	0
ƒ	200

De rekening en verantwoording der vier bovengenoemde fondsen
gezien en goedgekeurd door het Bestuur der Afdeeling Noord-Biabant.

Batig saldo 1934..........................................................................................ƒ 1.007.80

Subsidie Mij. v. Diergeneeskunde............................................................- 9.000.—-

Opbrengst abonnementen, verkochte exemplaren..................................- 2.058.55

Opbrengst advertenties 2de h.j. -312.20 ..............................................- 638.—-

Ontvangst van derden................................................................................- 362.85

Gekweekte rente ..........................................................................................- 18.38

Totaal aan ontvangsten .. ƒ 13.085.58
UITGAVEN.
Rekening van Boekhoven iste h.j. ƒ 4.418.34

Rekening van Boekhoven 2de h.j. 4.792.75........................................ƒ 9-^2II-°9

Honorarium medewerkers ..........................................................................- 1.49° °5

Honorarium redactie ..................................................................................- 400.-—•

Honorarium administratie..........................................................................- 400.——

Honorarium type-werk ............... ................................................- 76.44

Honorarium vertalingen..............................................................................- 265.50

Verschotten ..................................................................................................- 286.54

De penningmeester van het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde,
(w.g.) A. van Heusden.

Voor porti ....................................................................................................- 375-

Honorarium medewerkers ..........................................................................- 1.500.-

Honorarium vertalingen resumé\'s ............................................................- 275.-

Honorarium administratie..........................................................................- 400.-

Honorarium redactie ..................................................................................- 400.-

Verschotten en kleine uitgaven ................................................................- 300.

Bij behoud van het Tijdschrift op denzelfden omvang n.m. 84 vel en bij dezelfde
subsidie van ƒ 9000.— van de Maatschappij zal de begrooting op ongeveer dezelfde
wijze moeten worden ingericht als die voor het jaar 1936.

Bij de ontvangsten is de post opbrengst abonnementen iets verhoogd, die voor
opbrengst advertenties, gezien de nog steeds plaats hebbende achteruitgang, iets
verlaagd.

In verband met het besluit van het Hoofdbestuur om de oorspronkelijk voorge-
stelde verlaging van 20% voor artikelen en referaten niet toe te passen voor de refe-
raten is de post honorarium medewerkers iets verhoogd en gebracht op het bedrag,
waarmede over 1935 werd uitgekomen.

Hoewel op 1 Januari 1936 nog een batig saldo aanwezig is van ongeveer ƒ 950.—
mag hiervan bij het opstellen der begrooting geen gebruik gemaakt worden ; dit zal
zooveel mogelijk bewaard moeten worden voor eventueel voorkomende bijzondere
omstandigheden. Het jaar 1937 is het laatste jaar van het nu nog loopende contract
met den drukker ; de volgende begrooting zal dus in verband met eventueele wijzi-
gingen moeten worden opgemaakt.

Subsidie der Maatschappij ........................................................................ƒ 850.—

Opbrengst advertenties ..............................................................................- 64.—

Opbrengst verkochte exemplaren..............................................................- 71.41

Aan drukken enz. van 10 vel in 905 exemplaren ..............................ƒ 845.50

Omslagen ......................................................................................................- 50.20

Porti ..............................................................................................................- 56.50

Verschotten circulaires................................................................................- 17.68

Onkosten redactie........................................................................................- 63.47

Bij vergelijking met de begrooting van het Jaarboekje 1936 blijkt dat de uitgaven
slechts ƒ 3.35 hooger zijn dan de bcgrooting aangeeft; deze kleine verhooging is
ontstaan doordat er naast de contractueele 900 exemplaren nog 5 met wit door-
schoten geleverd zijn ten behoeve van de redactie-leden.

De inkomsten bedragen ongeveer ƒ 45.— minder dan de raming ; de oorzaak
hiervoor is gelegen in de iets mindere opbrengst der advertenties (ƒ6.—) en de veel
verminderde opbrengst van de verkochte exemplaren (bijna ƒ 40.—).

Tot sluiting van de rekening verzoeken wij aan het Hoofdbestuur het ontstane
tekort ad ƒ 47.94 alsnog ter beschikking van de redactie te willen stellen.

In verband met de verminderde opbrengst van advertenties en verkochte exem-
plaren en de groote kans dat deze opbrengst voor het jaar 1937 zeker niet hooger
worden zal, is de subsidie van de Maatschappij gebracht moeten worden van ƒ 850.—-
op ƒ900.—.

Begon het jaarverslag 1934 met er op te wijzen, dat dat jaar de Maatschappij
was komen te staan onder leiding van een geheel nieuw Dagelijksch Bestuur, zij het
dan samengesteld uit personen, die met de werkzaamheden van de Mij. geen on-
bekende waren, ook dit jaar leverde voor het D. B. verschillende moeilijkheden op.

Reeds op 6 Januari kwam een bericht binnen van den ondervoorzitter, coll.
VV. van der Burg, die op 31 December 1935 aan de beurt van aftreden, doch her-
kiesbaar was, met de mededeeling dat hij zich om gezondheidsredenen niet meer
voor die herkiezing beschikbaar kon stellen.

Was deze mededeeling reeds direct een teleurstelling, nog grootere wachtte ons
door een op 12 Februari ontvangen schrijven van den voorzitter, Prof. Dr. G.
Krediet, waarin hij berichtte, dat hij zich genoodzaakt zag, in hoofdzaak doordat
hij zich door de werkzaamheden voor de Mij. te veel moest onttrekken aan zijn
studie en aan zijn werk op het Instituut, om met ingang van 1 Januari 1936 te be-
danken als voorzitter der Mij. Dit bericht, waarop nu door niemand gerekend was,
kwam als een donderslag bij helderen hemel. Dat de leden van de Mij. zich ook maar
niet zoo bij dat besluit neerlegden, liet zich begrijpen. Talrijk waren de pogingen,
ingesteld door Hoofdbestuur en de verschillende afdeelingen en leden afzonderlijk,
om te trachten den voorzitter over te halen op zijn besluit terug te komen ; helaas
zij bleven allen zonder resultaat. Eenige voldoening voor die pogingen werd gevonden
in het feit, dat Prof. Krediet wel bereid gevonden werd zich voor de op 31 December
komende vacature van ondervoorzitter beschikbaar te stellen ; daardoor kon hij ten-
minste nog gedurende een zestal jaren in het D.B. behouden blijven.

Niettegenstaande dat was het D.B. toch de eerste maanden volledig in staat zijn
werkzaamheden te verrichten ; begin Mei kwam hier echter verandering in door

de mededeeling van Mevrouw van der Burg, dat haar man door ernstige ziekte
voorloopig niet in staat was aan de werkzaamheden van het D.B. deel te nemen.
Deze toestand, waarin dus het D.B. alleen uit voorzitter en secretaris bestond, duurde
behoudens een kleine onderbreking, tot begin September, toen wij van van der Burg
de verheugende tijding ontvingen dat hij, zij het dan nog niet geheel, weer aan de
geregelde besprekingen zou kunnen deelnemen. Deze vreugde was echter van zeer
korten duur ; reeds op 6 September kwam het toen totaal onverwachte bericht van
zijn plotseling overlijden.

Direct nadat voorzitter en secretaris de Mij. vertegenwoordigd hadden bij de
crematie van coll. van der Burg, werd de secretaris door een ernstige ziekte aan
zijn werkzaamheden onttrokken. Met toestemming van het Hoofdbestuur werd
toen tijdelijk het secretariaat waargenomen door coll. J. H. ten Thije, den oud-
secretaris. Deze ziekte van den secretaris kwam juist in een tijd, dat in verband met
de op handen zijnde algemeene vergadering, vele werkzaamheden aan het secretariaat
verbonden zijn. De Maatschappij kan dan ook coll. ten Thije niet voldoende
dankbaar zijn, dat hij zich voor die waarneming, die hem menig nachtelijk uur
gekost heeft, direct beschikbaar stelde ; aan hem is het dan ook te danken dat de zaken
van de Mij. gedurende dien tijd hun gewoon verloop genomen hebben.

Op de algemeene vergadering van 11 October werd door de tijdelijke benoeming
tot ondervoorzitter van Prof. Dr. H. Schornagel in de toen bestaande vacature
voorzien, zoodat, nadat de secretaris begin November weer in functie getreden was,
van toen af, het D.B. weer volledig aanwezig was.

Van de leden van het Hoofdbestuur waren op het eind van dit jaar aan de beurt
van aftreden de afgevaardigden van de afdeelingen Friesland, Utrecht en Limburg.
In plaats van coll. S. Santema, die niet herkiesbaar was, werd door de afdeeling
Friesland aangewezen coll. S. Kingma Hzn. te Menaldum, terwijl de afgevaardig
den van Utrecht en Limburg coll. J. H. ten Thije en H. J. H. Sala herkozen werden.

Het Hoofdbestuur vergaderde dit jaar slechts driemaal en wel op 6 April, 6 Juli
en 11 October. Van deze vergaderingen is in ons tijdschrift een kort verslag verschenen
en wel op blz. 556 van het nummer van 15 Mei, op blz. 926 van het nummer van
i September en op blz. 1168 van het nummer van 1 November. Van de op die ver-
gaderingen behandelde zaken is, voor zoover dit mogelijk was, mededeeling gedaan
in die verslagen, zoodat voor de verdere bijzonderheden daarnaar verwezen wordt.

Het Dagelijksch Bestuur kwam ook dit jaar vele malen bijeen, zoowel ter voorbe-
reiding van de H.B. vergaderingen als voor de bespreking en veelal afhandeling van
de loopende zaken.

De gewone algemeene vergadering werd dit jaar gehouden op 11 en 12 October-
Wat de maatschappelijke zaken aangaat, was één der voornaamste punten de
verkiezing van een voorzitter der Maatschappij. Niettegenstaande de vele daartoe
ingestelde pogingen bleken er ten slotte slechts twee leden bereid zich als candidaat
voor dat voorzitterschap beschikbaar te stellen n.m. Prof. Dr. H. Schornagel te
Utrecht en coll. E. Rutgers te Frieseveen. Bij de gehouden stemming werd Prof.
Schornagel zls zoodanig gekozen.

In de vacature van ondervoorzitter werd met ingang van 1 Januari 1936 gekozen
Prof. Dr. G. Krediet te Utrecht, terwijl voor den tijd van toen tot 1 Januari als zoo-
danig aangewezen werd Prof. Schornagel.

Een voorstel van de afdeeling Gelderland-Overijssel om van leden der Mij. na
hun 65ste jaar een verminderde contributie te heffen, was door de afdeeling, in ver-
band met het prae-advies van het H.B., terug genomen.

Bovendien waren ingekomen een voorstel van de afdeeling Zuid-Holland tot
aanvulling van het bestaande bindend besluit voor ziekenfondsen en abonnementen
en een voorstel van het H.B. tot vaststelling van een nieuw bindend besluit daarvoor.
Het voorstel Zuid-Holland beoogde aan de leden van de Mij. te verbieden deel te
nemen aan een ziekenfonds, waaraan ook dierenartsen, niet-leden der Mij. verbonden
waren.

gestelde bindend besluit was gebleken, dat de afdeeling Zuid-Holland groote be-
zwaren had tegen het opnemen van de abonnementen in dat besluit ; ter wille van
den goeden gang van zaken zou zij er zich echter voor het jaar 1935 niet tegen
verzetten.

Bij een bespreking daarover gehouden met het bestuur van de afdeeling in 1935,
werd medegedeeld dat de bezwaren van de afdeeling tegen de opname van de abonne-
menten vervallen waren ; als gevolg daarvan had dan ook het H.B. deze weder
Jn het nieuwe besluit opgenomen.

In de algemeene vergadering van 1935 kwamen er echter van die zijde wederom
bezwaren, terwijl tevens bleek dat, vermoedelijk tengevolge van onvoldoende
kennisname, de afdeelingen Noord-Brabant en Limburg tegen het door het H.B.
voorgestelde bindend besluit waren. Ook nu besloot de afd. Zuid-Holland niet tegen
te stemmen, mits het besluit slechts aangenomen werd voor den tijd van één jaar,
zoodat het volgend jaar een besluit, waarin geen abonnementen, voorgesteld zou
kunnen worden.

In dien geest gewijzigd werd het door het H.B. voorgestelde bindend besluit
aangenomen en later bij het gehouden referendum bekrachtigd. Dit besluit houdt
als nieuw in, dat de goedkeuring van een ziekenfonds, dat werkt over meer dan één
afdeeling, geschieden moet door het H.B., terwijl niet-leden der Mij. onder bepaalde
voorwaarden aan door de Mij. of de afdeelingen goedgekeurde ziekenfondsen
kunnen medewerken. Voor kennisname van dit besluit en van de verschillende
bepalingen, die nog ten opzichte van het ziekenfondswezen bestaan, wordt verwezen
naar het tijdschrift van 15 November blz. 1223.

Het wetenschappelijk gedeelte der algemeene vergadering, gehouden op 12 Oc-
tober, droeg dit jaar een bijzonder karakter. Van de op deze vergadering aanwezige
ongeveer 200 personen zij in het bijzonder vermeld de Heer Burgemeester van
Utrecht, Mr. Dr. G. A. W. ter Pelkwijk, het eerelid Dr. H. ). Lovink te Scheve-
ningen en de Heeren Dr. E. Leynen, voorzitter der Vlaamsche Dierenartsen Ver-
eeniging en Prof. Dr. L. Geurden, als vertegenwoordiger van den Raad van Pro-
fessoren van het Diergeneeskundig onderwijs der Vlaamsche Universiteit te Gent.
Een feestelijk karakter werd aan deze vergadering gegeven in verband met de
herdenking van het 2de lustrum van de Veeartsenijkundige Faculteit, welke her-
denking op initiatief van den Diergeneeskundigen Studenten Kring met behulp van
Maatschappij en afdeelingen geschiedde.

Deze vergadering werd geopend met een rede van den voorzitter, opgenomen
in het tijdschrift van 1 November blz. 1112 ; na het houden van een drietal weten-
schappelijke voordrachten werd zij gesloten met een rede, gehouden door den
voorzitter van D.S.K., den heer L. L. E. Beuvery, opgenomen in het tijdschrift van
15 November blz. 1208.

Voor de overige bijzonderheden van deze goed geslaagde algemeene vergadering
wordt verwezen naar de notulen, opgenomen in het tijdschrift van 15 November
blz. 1220 en naar een door Prof. C. F. van Oijen uitgebracht kort verslag, voorko-
mende in het tijdschrift van 1 November blz. 1171.

Van de bij het Hoofdbestuur in beheer zijnde fondsen kan vermeld worden,
dat van het van EsvELDfonds het kapitaal geen verandering onderging, terwijl
overeenkomstig het nieuwe reglement cle gekweekte rente verminderd met de te
betalen Doodehand belasting en met een subsidie, door het H.B. gegeven aan het
Centraalbureau voor schimmelcultures te Baarn, op I Januari 1936 overgeschreven
werd op het Ondersteuningsfonds.

Het Ondersteuningsfonds is dit jaar voor het eerst in werking getreden. Nadat
door een der afdeelingen gewezen was op den minder goeden toestand, waarin een
weduwe van een collega verkeerde, heeft het H.B. na gedaan onderzoek, besloten
voorloopig aan die weduwe een maandelijksche bijdrage van ƒ 40.— uit te keeren.
Aangezien het bedrag dat voor uitkeering beschikbaar is, nog bescheiden is, moet
met het toekennen van een uitkeering de noodige voorzichtigheid betracht worden.

verzoeken te kunnen voldoen, zou het D.B. gaarne zien dat de inkomsten van het
Ondersteuningsfonds zouden kunnen worden verhoogd; in een volgend verslag
vertrouw ik hierover gunstige mededeelingen te kunnen doen.

Het R.-fonds heeft dit jaar opgehouden te bestaan, doordat de aanwezige middelen
geheel uitgeput waren. Dank zij het nauwkeurig en zuinig beheer, gevoerd door
de beide voorgaande penningmeesters, wijlen coll. L. J. Hoogkamer en W. van der
Burg, heeft dit fonds vanaf 1923 werkzaam kunnen zijn : het heeft zeer goed en nuttig
werk verricht, zoodat de oprichters er met groote voldoening op kunnen terug zien.

Het fonds voor de Acta Veterinaria Neerlandica, dat afzonderlijk beheerd wordt
en gevormd wordt uit de opbrengst van verkochte deelen, nam iets in omvang toe;
het blijft ter beschikking van een eventueel nieuw uit tegeven nummer van de Acta.

Op het einde van het jaar leed de Centrale Raad een gevoelig verlies door het nog
onverwachte overlijden van coll. J. A. Klauwers, die gedurende de jaren 1932/33
lid en daarna plaatsvervangend lid van dien Raad geweest was. Voor de mede-
deeling van de werkzaamheden van den Centralen Raad wordt verwezen naar het
door den secretaris uitgebrachte verslag, hetwelk bij dit verslag gevoegd is.

Op advies van de reeds het vorig jaar vermelde commissie inzake de voedingsleer,
n.m. de Heeren Prof. Dr. B. Sjollema, Prof. Dr. G. M. van der Plank, Dr. J. Gras-
huis en A. M. Frens, werd door het H.B. aan de Commissie voor postuniversitair
onderwijs verzocht dit jaar een cursus te willen organiseeren in zake die voedings-
leer.

Deze cursus, welke gegeven werd door de hierboven genoemde heeren en gehouden
werd tusschen de maanden Mei en November, mocht zich in behoorlijke belangstelling
verheugen. Er werden 8 cursussen gegeven en wel te Leeuwarden, Groningen,
Deventer, Utrecht, Tilburg, Middelburg, Hoorn en Rotterdam, georganiseerd met
medewerking van de betrokken afdeelingen en waaraan resp. deelnamen 22, 23,
20, 10, 15, 7, 12 en 25 dierenartsen, zoodat over gebrek aan belangstelling niet te
klagen was. De aan den cursus verbonden onkosten werden door de deelnemers
betaald.

Door de op het eind van het vorig jaar door het H.B. ingestelde commissie ter
onderzoek en beoordeeling van de vraag of verschillende operaties bij honden al
dan niet door dierenartsen mogen worden verricht, dit dan vooral met het oog op
z.g. cosmetische operaties, welke commissie bestond uit de heeren : Prof. Dr. A.
Klarenbeek, Prof. Dr. H. J. Hartog, Prof. Dr. G. M. van der Plank, Dr. C. J.
Folmer en den secretaris, werd in den loop van dit jaar een rapport uitgebracht.
Na goedkeuring van dit rapport door het H.B. is dit ter kennis gebracht van de leden
door publicatie in het tijdschrift van 1 December blz. 1280. Ook van dit rapport
zal een overdruk ter hand worden gesteld aan de pas afgestudeerde dierenartsen.

Overeenkomstig het bepaalde in art. 26d van het Huishoudelijk Reglement
wordt door den secretaris van een door het H.B. erkende groep jaarlijks een verslag
over de werkzaamheden van die groep ingezonden. Tot nu toe is nog alleen de groep :
,,kennis der menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong" erkend ;
van den secretaris van deze groep, Prof. C. F. van Oijen is onderstaand jaarverslag
ontvangen.

„Het jaar 1935 is eigenlijk het eerste jaar waarin de Groep als wettig erkend
Onderdeel der Maatschappij werkzaam was. Nadat in de jaarvergadering der Mij.,
in October 1934 de daartoe strekkende wijziging in het Huishoudelijk Reglement
was aangebracht, had het Hoodfbestuur in zijn vergadering d.d. tl/12 October
het ontwerp reglement voor de Groep goedgekeurd, waarna tot erkenning van de
Groep onder den naam „Kennis der menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken
oorsprong" was overgegaan. Van een en ander werd aan de leden der Mij. kennis
gegeven in het tijdschrift van 1 November 1934. In het tijdschrift van 1 December
werden de leden opgewekt door het Dagelijksch Bestuur als lid tot de groep toe te
treden •

Het aantal leden bedroeg op 1 Jan. 1935 77 en op 1 Jan. 1936 82. De voorloopige
commissie, die door de leden was gekozen om tot de oprichting der Groep te komen,

voerde het bestuur. Zij werd bij besluit van de Groepsvergadeiing van 11 October
1935 definitief als bestuur benoemd (zie Diergeneesk. Jaarboekje 1936 blz. 20).

De werkzaamheden der Groep hebben zich in hoofdzaak bepaald tot de voorbe-
reiding van het advies aan het Hoofdbestuur der Mij. voor Diergeneeskunde ter
zake van de uitvoering der Vleeschkeuringswet in den ruimsten zin. Een bijzondere
commissie uit de Groep bestaande uit de heeren de Graaf, Rf.itsma, Postma,
Karsemeyer en den secretaris heeft de schriftelijke gedachtenwisseling geleid, welke
aanleiding vormde tot een zeer vruchtbare bespreking op de jaarvergadering der
Groep op 11 October 1935. Hier verdedigde de heer Rinses het denkbeeld der Rijks-
uitvoering, terwijl de secretaris een gewijzigde uitvoering door kringen van Gemeen-
ten toelichtte.

Naar aanleiding van de besprekingen in deze vergadering kreeg de commissie
opdracht een prae-advies voor het Hoofdbestuur op te stellen en na te houden
schriftelijk overleg met de leden, bij het bestuur der Mij. in te dienen. Het voor-
ontwerp werd den leden ter kennisneming toegezonden. De daarop ingezonden
opmerkingen werden door de commissie onderzocht en voor een belangrijk deel
overgenomen. Daarna werd het aldus geformuleerde advies door het Bestuur der
Groep bij het H.B. der Mij. ingediend. De behandeling van dit advies in de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde wordt nog voortgezet.

In de vergadering van 11 October 1935 kwamen ook ter sprake de pcgingen,
die worden aangewend om bij de keuring vóór het slachten tatoeeer-merken voor
varkens in te voeren. De heer Bos (Waalwijk) deed mededeeling over ter zake door
hem genomen proeven.

Andere spiekers wezen op andere onvolkomenheden ter zake van de Stempelings-
voorschriften. Het bestuur zal deze zaken ter hand nemen zoodra de veeleischende
behandeling van het bovengenoemde algemeene advies over de uitvoering der
Vleeschkeuringswet zulks gewenscht maakt.

Tevens werd aangedrongen op een nadere aanvulling der voorschriften bij het
keuren van slachtdieren lijdende aan tuberculose (verplicht uitbeenen bij hevige
t.b.c.). Hierop zal de aandacht worden gevestigd.

Van de in het jaar 1934 behandelde onderwerpen moet nog worden vermeld
het advies aan het Hoofdbestuur der Mij. omtrent het voeren van het opschrift
„melk van koeien vrij van tuberculose". Het met de betrokken autoriteiten gevoerde
overleg heeft gevoerd tot een zoodanige wijziging van het „Melkbesluit", dat het
voeren van deze aanduiding in het algemeen thans verboden is. Nader overleg wordt
nog gepleegd over de voorwaarden waaronder het gebruik van dergelijke aandui-
dingen in bijzondere gevallen kan worden toegestaan. De voorlichting der Mij.
zal daarbij t.z.t. worden ingewonnen.

Dit verslag moge eindigen met de opmerking, dat de stichting der Groep in elk
geval dienstbaar is gebleken aan een grondige behandeling van verschillende vraag-
stukken binnen het kader der Mij. voor Diergeneeskunde."

Door samenloop van omstandigheden is de in 1934 opgerichte groep Zootechniek,
waarvan voorzitter Dr. A. A. Overbeek, secretaris Prof. Dr. G. M. van der Plank,
nog niet aan het H.B. ter erkenning voorgedragen, zoodat hierover nog geen nadere
mededeelingen te doen zijn.

Van hel bureau voor plaatsvervanging, waarvan coll. J. H. ten Thije directeur is,
is over dit jaar een afzonderlijk verslag ontvangen dat verschenen is in het Tijdschrift
van i Juni 1936 blz. 643 zoodat daarnaar verwezen wordt.

Het Tijdschrift voor Diergeneeskunde verscheen dit jaar op ongeveer dezelfde wijze
en in denzelfden omvang als de voorgaande jaren. Niettegenstaande de ook nog dit
jaar verminderde toelage van de Mij. gelukte het de redactie de exploitatie te
doen sluiten met een slechts klein nadeelig saldo.

Het aan het eind van het jaar aan de beurt van aftreden zijnde lid der redactie,
A. van Heusden, werd door het H.B. in zijn vergadering van 11 October als zoodanig
herbenoemd.

Daar dat jaar het contract met de firma van Boekhoven afliep, heeft de redactie,
met toestemming van het H.B., voor de jaren 1936 en 1937 een nieuw contract
gesloten. Dit geschiedde alleen voor die jaren, omdat ook met 1 Januari 1938 het
contract met die firma voor het tijdschrift afloopt en de redactie gaarne beide con-
tracten gelijktijdig zou willen laten loopen. Het nieuwe contract voor het Jaarboekje
werd aangegaan op gunstiger voorwaarden dan het tot heden bestaande.

Op verzoek van de redactie van het Jaarboekje werd door het H.B. in zijne vergade-
ring van 11 October besloten Prof. Dr. G. M. van der Plank te verzoeken als lid
van de redactie te willen toetreden, aan welk verzoek door Prof. van der Plank
werd voldaan.

Zoowel van de Acta Veterinaria Neerlandica als van de catalogus van de Biblio-
theek der Veeartsenijkundige Faculteit verschenen dit jaar geen nieuwe uitgaven.

Evenals vorig jaar werd zooveel mogelijk getracht er voor te zorgen, dat voorzitter
of secretaris op de door de afdeelingen te houden vergaderingen aanwezig waren.
Daar echter nog verschillende afdeelingen op denzelfden dag vergaderden, was het,
ook in verband met de tijdelijke afwezigheid van den secretaris, niet mogelijk op
alle aanwezig te zijn. Het blijft nog steeds aanbeveling verdienen te trachten dat
gelijktijdig vergaderen zooveel mogelijk te voorkomen. Den voorzitter, die voor
die bezoeken verschillende dagen heeft moeten opofferen, komt hiervoor nog een
bijzonder woord van dank toe.

Ook op verschillende in ons land gehouden vergaderingen van vereenigingen,
waarbij de Mij. als lid is aangesloten, werd de Mij., mede dank zij de hulp van
enkele leden, vertegenwoordigd. Op verzoek trad de Mij. toe als medebesturende
vereeniging van het Nederl. Congres voor Openbare Gezondheidsregeling. Dit
bracht mede, dat een lid der Mij. zitting zal nemen in het bestuur van dat Congres ;
als zoodanig werd door het H.B. aangezocht Prof. C. F. van Oijen, door wie dit
werd aangenomen. Voor de verdere kennismaking met de werkwijze van dat Congres
en met de voorwaarden waarop leden der Mij. aan dat Congres kunnen deelnemen,
wordt verwezen naar de mededeeling van Prof. van Oijen, voorkomende in het
tijdschrift van 15 April 1936, blz. 454.

Meermalen heeft het H.B. zich in verbinding gesteld met de regeerings-
autoriteiten ; o.a. met den Minister van Sociale Zaken in verband met het op het laatst
van 1934 ingediende ontwerp tot wijziging der Vlceschkeuringswet ; met den Minister
van liinnenlandsche Zaken in verband met een salarisregeling ; met den Minister
van F,conomische Zaken en met den Minister van Landbouw en Visscherij betref-
fende de uitvoering van de tuberculose-bestrijding.

Aan het Departement van Landbouw en Visscherij was verzocht om in de gelegen-
heid gesteld te worden geregeld kennis te kunnen nemen van de uitgebrachte ver-
slagen van Landbouwkundige onderzoekingen. Als gevolg van dat verzoek wordt
nu aan de Mij. telkens één exemplaar gezonden van de uitgekomen verslagen ;
hiervan wordt door het secretariaat in het tijdschrift mededeeling gedaan, waarna
door de leden tegen een kleine vergoeding die exemplaren bij de algemeene Lands-
drukkerij in den Haag kunnen worden verkregen.

Met de Nederl. Veehouderijcentrale, met de Nederl. Zuivelcentrale en met den
Heer Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst heeft het H.B. zich meerdere
malen in verbinding gesteld, hoofdzakelijk in verband met de uitvoering van de
tuberculose-bestrijding.

Verschillende malen werd door Gemeentebesturen aan de Mij. om advies gezonden
de door hen voorgestelde veranderingen in de instructie of de voorgestelde verande-
ring (gewoonlijk verlaging) van de salarissen van bij de gemeente in dienst zijnde
keuringsveeartsen. Toch geschiedt dit neg veel te weinig, doordat er nog door te
weinig keuringsveeartsen aangevraagd is om aan hun gemeentebesturen een exem-
plaar van onze statuten te zenden. Komt in het ambtenarenreglement hunner ge-
meente de z.g. hoorbepaling voor en is door de Mij. aan die gemeente een exemplaar
van de statuten gezonden, dan is het gemeentebestuur verplicht bij elke verandering
in de voorwaarden het advies van de Mij. te vragen.

Behalve van de afd. Zeeland, waar nog geen georganiseerde tuberculose-bestrijding
plaats heeft, zijn door de overige gewestelijke afdeelingen ook dit jaar bindende
besluiten in zake de tuberculose-bestrijding bij het H.B. ingezonden en door het
H.B. goedgekeurd. Vermelding van de bestaande besluiten geschiedt van nu af
in het Jaarboekje, zoodat er daar steeds kennis van kan worden genomen.

Door de afdeelingen Gelderland-Overijssel, Friesland, Zuid-Holland, Noord-
Brabant en Groningen-Drenthe zijn bij het H.B. ter goedkeuring ingezonden de
door de afdeeling vastgelegde bepalingen voor ziekenfondsen en abonnementen.
Hoewel door het H.B. hier en daar nog enkele wijzigingen wenschelijk werden
geacht, zijn toch deze bepalingen voorloopig goedgekeurd. Afgezien van een tweetal
afdeelingen, waarin aan de vaststelling van die bepalingen gewerkt wordt, zijn er
nog een paar gewestelijke afdeelingen, waarin in deze materie nog niets gedaan is.
Deze afdeelingen worden hierbij herinnerd aan art. 22a van het Huishoudelijk
Reglement, hetwelk luidt :

„Door elke bijzondere afdeeling worden bepalingen vastgesteld, waaraan even-
tueele in haar werkgebied op te richten ziekenfondsen of af te sluiten abonnementen
zullen moeten voldoen."

In April kwam een verzoek in van het Eerste Nederlandsche Dierenziekenfonds
te den Haag tot goedkeuring van de voorwaarden waaronder dat ziekenfonds zou
gaan werken. Die voorwaarden waren echter van dien aard, dat noch door het bestuur
van de afd. Zuid-Holland, waardoor de goedkeuring moest worden verleend, noch
door het H.B. daartoe zou kunnen worden overgegaan. Na gehouden besprekingen
van het D.B. met het bestuur van dat fonds en met eenige Haagsche leden der Mij.
werd besloten voorloopig te wachten tot na de algemeene vergadering in October.
Werd door de algemeene vergadering aangenomen het voorgestelde bindend besluit
om goedkeuring van een ziekenfonds, dat over meer dan een afdeeling werkt, te doen
geschieden door het H.B., dan zou daarna verder met het H.B. hierover onderhandeld
worden. In dien tijd zouden door het bestuur van hei fonds nagegaan worden,
welke verbeteringen in de voorwaarden aan te brengen waren. Nadien is van dit
fonds niets meer gehoord.

Daarnaast kwam in November een verzoek in om goedkeuring van het Algemeen
Dierenziekenfonds te den Haag, een nieuw opgericht fonds, waarbij echter enkele
van de bestuursleden van het eerste fonds betrokken waren. De onderhandelingen
over het al of niet goedkeuren van de voorwaarden van dit fonds waren op het eind
van dit jaar nog niet geëindigd.

Van de N.V. Handelmaatschappij Nedigepha te Amsterdam kwam in de bevesti-
ging van de door haar het vorig jaar gedane toezegging, dat vanaf 1 Januari 1936
de van haar afkomstige sera en entstoffen en pharmaceutische preparaten, enkele
algemeen voorkomende als caporit, methyleenblauw en natroletten daarvan uit-
gezonderd, niet meer aan leeken zullen worden geleverd. Komen er in den handel
nieuwe pharmaceutische preparaten, die door hun algemeene strekking aan leeken
zouden kunnen worden geleverd, dan zal hiertoe zonder de toestemming van het
H.B. niet worden overgegaan.

Op de vergadering van het H.B. van 6 Juli werd, gevolg gevende aan een daartoe
wederom gedaan verzoek, besloten tot het instellen van een auto-embleem voor de
leden der Mij. In overleg met den secretaris van de Vereeniging van Artsen-Auto-
mobilisten werd hiervoor vastgesteld hetzelfde embleem als reeds vastgesteld voor de
medici, met dit verschil dat de uitvoering voor onze leden geschiedt is in groen,
terwijl dat voor de medici rood is. Dit embleem is op het secretariaat voor de leden
verkrijgbaar.

Traden tot de Mij. in den loop van het jaar een 22-tal, hoofdzakelijk jongere,
nieuwe leden toe, daartegenover staat dat wij in den loop van het jaar of aan het
eind ervan in het geheel 19 leden verloren. Onder deze waren er 10 die bedankt
hadden, veelal wegens het op pensioen gesteld worden en 1 die geschrapt was wegens
wanbetaling, de overige 8 verloren wij allen door sterfgeval, een getal zoo groot
als gelukkig zelden voorkomt. Tot hen behoorden : Prof. Dr. W. J. Paimans, Ph.

zwarenstein, D. KrUYT, M. van der linde, Dr. Y. van der sluis, D. KOK, W.
van der Burg en J. A. Klauwers. Behalve deze leden zijn bovendien nog gestorven
de dierenartsen : S. W. Arntz, Dr. E. C. H. A. M. Bemelmans, J. J. Westbroek
en J. Hoogland J.Gzn., die hoewel geen lid meer zijnde van onze Mij., dit toch
gedurende vele jaren geweest zijn.

In de rede, gehouden door den voorzitter bij de opening van de algemeene ver-
gadering van 12 October zijn door hem reeds die dierenartsen, die voor dien datum
gestorven waren, herdacht, waarbij in het bijzonder nog woorden van dank gewijd
werden aan de leden Prof. Dr. W. J. Paimans en den ondervoorzitter, W. van der
Burg. Bij de toen gesproken woorden sluiten wij ons volkomen aan.

Gedurende het verslagjaar was de samenstelling van den Centralen Raad : C.
Tenhaeff, Voorzitter : H. R. Wigersma, W. ten Hoopen en P. de Jong, leden ;
K. Schuytemaker, Secretaris ; J. A. Klauwers, P. van Kempen en Dr. J. A. Beijers,
plaatsvervangende leden.

Gedurende het verslagjaar overleed het plaatsvervangend lidj. A. Klauwers.
Geheel in den geest van den afgestorvene, moge zijn herdenking hier kort zijn. De
Centrale Raad verliest in hem iemand, die van de oprichting af lid en plaatsvervan-
gend lid van den Centralen Raad is geweest, iemand, die als zijnde een uitstekend
collega en warmvoelend mensch, een gezien medewerker zich heeft getoond bij de
afdoening van onze Maatschappijzaken, en van de zaken van den Centralen Raad
in het bijzonder. Moge hij rusten in vrede. De Centrale Raad zal zijn nagedachtenis
in hooge eere houden.

26 Januari 1935. Deze eerste vergadering stond onder leiding van den nieuwen
Voorzitter, Collega C. Tenhaeff. Voorzitter opende o.m. deze eerste vergadering
met de mededeeling, dat door bestudeering van het archief hem is gebleken, dat er
door onkunde veel onbillijke critick op den Centralen Raad is uitgeoefend, dat er
door den Centralen Raad veel en moeilijk werk is verricht en dat allen, niemand der
leden uitgezonderd, dat werk met groote ernst en toewijding hebben verricht.

Behandeld is : een juridisch advies, ingewonnen door het Hoofdbestuur, over een
uitspraak van den Centralen Raad in zake den verkoop van entstoffen aan leeken;

een klacht van een lid van de maatschappij over de plaatsing van een artikel in
het Tijdschrift voor Diergeneeskunde, waardoor klager zich in zijn goeden naam
beleedigd acht;

een klacht over oncollegiale handelingen, door het berekenen van te lage tarieven
in de praktijk van een naburig collega;

een klacht wegens overtreding van het Bindend Besluit van de tuberculose-
bestrijding;

een klacht wegens overtreding van het Bindend Besluit, regelende de medewerking
van de dierenartsen volgens de zgn. „Vrije Dierenartsenkeuze";

ook de volgende klacht heeft daarop betrekking. De moeilijkheid is bij deze klachten
vooral dat door de Maatschappij niet in een Bindend Besluit is vastgelegd wat onder
„Vrije Dierenartsenkeuze" is te verstaan;

een klacht over het afgeven van tuberculine aan leeken. Van gedachten is verder
nog gewisseld over het vrije woord in het Tijdschrift en de invloed van kringen en
sub-vereenigingen op onze Maatschappij.

16 Maart 1935. Gehoord is de beklaagde in één uit de vorige vergadering reeds
aangegeven zaken.

Gehoord zijn drie beklaagden, beschuldigd van overtreding van de Bindende
Besluiten in zake de medewerking bij de tuberculose-bestrijding.

18 Mei 1935. Gehoord is een beklaagde beschuldigd van overtreding van de Bin-
dende Besluiten.

Besluit tot het vragen van machtiging tot het inwinnen van een juridisch advies
ever wat te verstaan is onder het begrip „ambtenaar" in de Statuten en Reglementen
van onze Maatschappij en over de vaststelling van het begrip „Vrije Dierenartsen-
keuze" in een Bindend Besluit.

Een opgeroepen beklaagde, overtreder van de tarieven, vastgesteld voor de mede-
werking bij de tuberculose-bestrijding, was niet verschenen.

5 October 1935. Behandeld is eenige correspondentie met het Hoofdbestuur
over de publicatie van de uitspraken van den Centralen Raad en over het verslag
van den Centralen Raad:

een brief van een lid van de Maatschappij over een uitspraak van den Centralen
Raad.

verslag van een bijeenkomst van den voorzitter en den secretaris van den Cen-
tralen Raad met een Afdeelingsbestuur over de heerschende moeilijkheden, in zake
handhaving van de Bindende Besluiten bij de medewerking van de dierenartsen
aan de tuberculose-bestrijding;

14 December 1935. Bespreking van de circulaire verzonden door de Rijksserum-
inrichting aan alle practici in Nederland, betreffende den verkoop van entstoffen
direct aan leeken. Als gevolg daarvan zal aan het Hoofdbestuur worden verzocht
aan de goedkeuring van de leden der Maatschappij te willen onderwerpen een
Bindend Besluit, regelende dien verkoop van sera en entstoffen.

Verslag van een conferentie van het Dagelijksch Bestuur met Voorzitter en Secre-
taris van den Centralen Raad. O.m. is daar nagegaan in hoeverre bedanken als
lid van de Maatschappij over de jaren 1933, 1934, 1935 direct werd veroorzaakt
door optreden van den Centralen Raad. Slechts in drie gevallen was dat de directe
oorzaak.

Een klacht in zake overtreding van de Bindende Besluiten bij de tuberculose-
bestrijding tweemaal gepleegd.

De taak van den Centralen Raad is in de algemeene vergadering van de Maat-
schappij door den toenmaligen voorzitter o.m. aangegeven met deze woorden :
„De Centrale Raad is nog in de kinderjaren en heeft nog last van de kinderziekten,
maar ik ben er van overtuigd dat de Centrale Raad die ziekten te boven zal komen".

In die woorden is door den Voorzitter een verwachting gelegd. De omstandig-
heden veroorzaakt door de crisis alom om ons heen, welke ook terdege hun stempels
drukken op -de verhoudingen voor onze leden en de Maatschappij, zijn voor het
overwinnen van ziekten niet gunstig.

De leden van den Centralen Raad gevoelen zich in hun moeilijke taak gedragen
door het ambitieuze en onvermoeide werken van hun Voorzitter, de prettige toon
en verhoudingen, die steeds alle besprekingen en vergaderingen kenmerken en de
oprechte wil van ons allen om het goede te doen in het belang van onze Maat-
schappij voor Diergeneeskunde.

Toepassing der Personeele Belasting bij het houden van een auto
door praetiseerende artsen en dierenartsen.

Tot voor eenigen tijd werd van artsen en dierenartsen, die voor hun praktijk
een auto hielden en deze daarvoor uitsluitend of nagenoeg uitsluitend gebruikten,
met toepassing van art. 3ibis, par. 5a van de Wet op de personeele belasting, de be
lasting voor de auto geheven tot een bedrag van 50% van het onder gewone om-
standigheden verschuldigde.

In den laatsten tijd is daarin vaak verandering gebracht, doordat het woord „na-
genoeg" door de verschillende Inspecteurs der Directe Belastingen zeer verschillend
werd toegepast. Gevolg is geweest dat verscheidene artsen en ook enkele dierenartsen
daartegen in beroep zijn gegaan en bij niet erkenning van dit beroep de beslissing
brachten tot voor den Hoogen Raad. Er zijn nu al enkele uitspraken van dien Raad,
waarbij de meeste klagers in het ongelijk zijn gesteld.

Ten einde nu te trachten aan de ongelijke en vaak overdreven toepassing van het
woord „nagenoeg" een einde te maken, is, na overleg, door het Bestuur van de
Vereeniging van Artsen-Automobilisten te Amersfoort, op 3 Juli j.1. te Utrecht
een vergadering belegd, op welke vergadering tevens aanwezig waren vertegenwoor-
digers van de Maatschappij ter bevordering der Geneeskunst en van de Maatschappij
voor Diergeneeskunde, benevens een vertegenwoordiger van den Minister van Fi-
nanciën, de Inspecteur der Directe Belastingen Mr. G. J. E. den Hartog.

1. op de noodzakelijkheid en het groot belang van de auto voor de praetiseerende
medici voor de volksgezondheid en voor de dierenartsen voor de gezondheid van den
veestapel :

2. op het feit dat de reductie van 50% op de personeele belasting mogelijk is,
wanneer de auto in het bedrijf wordt gebruikt ;

3. op het feit dal verreweg het grootste gedeelte der medici en dierenartsen geen
auto zouden houden, wanneer deze niet voor het beroep noodzakelijk was, zoodat
het houden van die auto ook een fiscaal belang moet worden geacht.

Daar weinig heil verwacht werd van een verzoek van den Minister van Financiën
aan de Inspecteurs der Belastingen over de uillegging en de toepassing van het woord
„nagenoeg", werd besloten aan den Minister te verzoeken het daarheen te willen
leiden, dat alle praetiseerende artsen en dierenartsen hun wagen als bedrijsfauto
kunnen aangeven en, mocht dit niet mogelijk zijn, dan een wetswijziging te willen
overwegen, waarbij b.v. aan alle praetiseerende artsen en dierenartsen, ongeacht
het gebruik, een bedrag van b.v. 60% van de gewone heffing zal worden in rekening
gebracht. Zoo noodig zal dit verzoek door het bestuur van de V. v. A. A. nader
worden toegelicht.

In gevallen waarbij de anus operatief verloren is gegaan, kan men, volgens Mosz-
kowics met de thermocauter een kunstmatige anus maken ; een ring van lid-
teekenweefsel en gladde spieren, die behoorlijk functionneert. Ook prolaps van het
rectum kan met de thermocauter worden bestreden. Vr.

\') L. Moszkowicz, Sphinkterersatz durch Thermocauterisation. München, med.
Woch. 1935, No. 35 ; Ref. N. T. v. G. 1935, III, 37, 4383.

Nog steeds zou ik gaarne bericht ontvangen van voorkomende acute
gevallen van goedaardige droes; ik verzoek de collegae beleefd mijn
Instituut hiervan in kennis te willen stellen. Indien de gevallen van
Utrecht uit (liefst per spoor) gemakkelijk bereikbaar zijn, wordt
telefonisch of telegrafisch bericht verzocht (kosten worden vergoed);
anders kan met schriftelijk bericht worden volstaan.

De Directeur van het Instituut voor Parasitaire-
en Infectieziekten. Biltstraat 168, Utrecht.
de Blieck.

Kring Barsingerhorn. Uit het overzicht van het aantal normale slachtingen blijkt,
dat het aantal bedrijfsslachtingen van varkens, vergeleken met 1934, weer is gedaald,
n.1. van 1760 op 1398. Ook het totaal aantal slachtingen is teruggeloopen, veroor-
zaakt door de heffingen op rund- en varkensvleesch en de verstrekking van blik-
vleesch.

Tuberculose werd waargenomen bij 144 runderen (van de 622), 7 kalveren (van
de 374), 89 varkens (van de 1398), 3 schapen (van de 431) en 1 geit (van de 54)-
Merkwaardig is het, dat in 1935 zoo goed als geen vlekziekte bij de in nood geslachte
varkens werd waargenomen.

De noodslachtingen worden verwerkt in een Centrale Noodslachtplaats en in een
der nog 5 bestaande particuliere noodslachtplaatsen. Van de 1928 noodslachtingen
werden er 1525 geslacht in de Centrale Noodslachtplaats en 403 in de particuliere
inrichtingen. Aan de inbrengers in de Centrale Noodslachtplaats is ƒ 5718.09 uit-
gekeerd.

Destructie. In totaal werd 325.000 kg materiaal verwerkt, waaruit is geproduceerd
82.800 kg diermeel en 25 851 kg vet. De opbrengst aan mêel bedroeg ƒ 5126.23 en
vet ƒ3684.11. Op 30 Oct. 1935 werden door Gedeput. Staten van Noord-Holland
de gemeenten aangewezen, welke zich bij den destructor moesten aansluiten. Met
voldoening werd hiervan kennis genomen, daar zoodoende de destructor op volle
capaciteit zou kunnen werken en daardoor betere financieele resultaten zullen worden
verkregen.

Wat de financieele resultaten betreft, werd op den keuringsdienst een winst
behaald van ƒ4605.20, op noodslachtplaats en destructor was daarentegen een
verlies van respectievelijk ƒ541.82 en ƒ2274.79.

Maastricht. Vermeld wordt, dat tegen het einde van 1935, bij wijze van proef,
door den destructor te Son het afgekeurde materiaal werd opgehaald in daarvoor
bestemde, hermetisch gesloten ijzeren vaten. Een contract was echter einde December
nog niet afgesloten.

In verband met den zich steeds uitbreidende invoer van elders geslacht vleesch
werd de vergunning om ingevoerd vleesch in de koelcellen te brengen ingetrokken.
Tengevolge daarvan bleven een 20-tal koelcellen onverhuurd. De controle op deze
maatregel was niet gemakkelijk. In 1935 werden 1886 inspecties verricht over 173
slagersbedrijven.

Tuberculose werd vastgesteld bij 20.73% der runderen en 2,34% der varkens.
Cysticercus inermis kwam 2 maal in levensvatbaren vorm voor en 19 maal in afge-
storven toestand.

Waalwijk. Ook in Waalwijk een afneming van de vleeschconsumptie, en wel uit-
sluitend van varkensvleeseh. De vernietiging van het afgekeurde materiaal had plaats
in den destructor te Son. Circa 25.000 kg materiaal werd afgeleverd. Waalwijk
bezit een eigen ophaaldienst, die alle cadavers en afvaldeelen verzamelt op een
centraal punt) n.1. het cadaverhuis in de gemeente Waalwijk. Zoodoende wordt
het liggen van cadavers langs den weg tot slechts enkele uren beperkt. De onkosten
voor dezen dienst bedroegen nog ƒ 952.45.

Het bacteriologisch vleeschonderzoek werd 26 maal verricht. In 19 gevallen
werd het vleesch kiemvrij bevonden.

Cysticercosis werd bij 37 runderen vastgesteld. In 10 gevallen bleek de parasiet
levensvatbaar. Tuberculose kwam voor bij 15,8% der runderen, 3,2 % der varkens,
en zelfs 2,3 % der geiten.

Tot dusver was ieder, die in Culemborg ingevoerd vleesch wenschte te verkoopen,
niet verplicht van deze invoering aangifte te doen bij den keuringsdienst. Daar
dit als een leemte werd gevoeld, stellen B. en W. den raad voor, de betrekkelijke
verordening op dit punt aan te vullen.

Naar aanleiding van het oprichten van een conservenfabriek te Steenwijk werd het
invoerkeurloon aldaar verlaagd. Bij invoer van totaal 100.000 kg per jaar moet 1 et.
per kg. worden betaald en bij invoer van een grootere hoeveelheid daarboven J ct.
per kg. de G.

Bij het ter perse gaan van dit nummer bereikt ons het bericht dat Dr. Sir Arnold
T heiler op 27 Juli te Londen in den ouderdom van 70 jaar is overleden.

Zooals reeds eerder is medegedeeld, lag het in de bedoeling der beheerders om een
onderzoek te doen instellen naar den z.g. „filtrcerbaren vorm" van den tuberkelbacil.

Met dit onderzoek, dat door Dr. Schlemper in het laboratorium van Prof. de
Graaff te Utrecht wordt verricht, en waarmede in het verslagjaar een aanvang
werd gemaakt, is dit thans zoover gevorderd dat hierover waarschijnlijk dit najaar
een voorloopige inededeeling zal kunnen plaats hebben.

De van verschillende vereenigingen en personen ontvangen geldclijken steun
was ongeveer gelijk aan dien van het vorige verslagjaar ; de bijdrage der Maat-
schappij voor Diergeneeskunde bleef, evenals in 1934, bepaald op ƒ 000.—. Door
koersverlies op effecten ging het kapitaal der Stichting achteruit met ƒ 879.05,
waarna het totaal bezit op 31 December 1935 bedroeg ƒ 16.572.29.

Dr. Dhont, die met 1 Januari 1936 aan de beurt van aftreding was, werd her-
benoemd, zoodat in het college van beheerders geen wijziging plaats had. Dit be-
staat ook voor het loopendc jaar uit de Heeren : Dr. J. J. F. Dhont, voorzitter,
Prof. Dr. W. C. de Graaff, Prof. Dr. R. de Josselin de Jong, Prof. C. F. van Oijen
en Dr. H. J. van Nederveen, secretaris-penningmeester (adres : Neuhuyskade 61,
Postrekening 105194, \'s-Gravenhage).

16 bis 18 September 1936, in Berlin, im Hörsaal des Instituts für Veterinär-
Pathologie der frledrich-wilhelms-Universität (Luisenstr. 56).

Brucelloss, op 16 en 17 September, door Prof. Miessner (Hannover), Dr.
Zeller (Berlin), Dr. Erhardt (Berlin), Prof. Dr. Götze (Hannover), Dr. Karsten

(Hannover), Dr. Pröscholdt (Stettin), Dr. Teichmann (Dresden), Prof. Dr. Traut-
wein (Freiburg), Prof. Dr. Wagener (Berlin), Dr. Thomsen (Kopenhagen), Prof.
Dr. Manniger (Budapest), Prof. Dr. Poppe (Rostock), Prof. Dr. Hieronymi (Königs-
berg) en Dr. Lütje (Stade). Over:

Trichomonadenseuche, op 17 Sept. door Prof. Dr. Küst (Giessen) en Prof.
Dr. Abelein (München). Over :

Unfruchtbarkeit in der Pferdezucht, op 17 Sept., door Prof. Dr. Götze
(Hannover) en Dr. Meyer (Tiakehnen). Over :

Ferkelgrippe, op 17 Sept., door Prof. Dr. Waldmann (Riems) en Prof. Dr.
Dobberstein (Berlin). Over :

Jungtierkrankheiten der Edelfüchse, op 17 Sept., door Dr. Schoop (Kassel).
Op 18 Sept. bezcek aan :

Talrijke opkomst van praktiseerende dierenartsen is gewenst. Buitenlandse dieren-
artsen hebben vrij toegang.

(De cijfers lussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan
die i Juni niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 3 (5) eigenaars, waarvan in Groningen bij 2 (2) ; Friesland
bij i ; Gelderland bij (3) eigenaars.

Scabies (sarcoptes en dermalocoptes) bij paard en schaap : 731 gevallen bij 7 eig.
(403 bij 24 eig.), waarvan in Groningen (7 bij 1 eig.) ; Friesland 22 bij 1 eig. (45 bij
3 eig.) ; Drenthe 655 bij 4 eig. (207 bij 4 eig.) ; Overijsel 20 bij 1 eig. (8 bij 2 eig.) ;
Gelderland (70 bij 6 eig.) ; Utrecht (38 bij 4 eig.) ; Noordholland (20 bij 2 eig.) ;
Zuidholland 34 bij 1 eig. (5 paarden, bij 1 eig.) ; Noordbrabant (3 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 253 gevallen bij 11 eig. (1122 bij 38 eig.), waarvan in Gro-
ningen (94 bij 2 eig.) ; Friesland 8 bij 2 eig. (13 bij 6 eig.) ; Drenthe (274 bij 10 eig.) ;
Overijsel 7 bij 1 eig. (13 bij 4 eig.) ; Gelderland 12 bij 1 eig. (122 bij 6 eig. ) ; Utrecht
(205 bij 5 eig.) ; Noordholland 192 bij 6 eig. (261 bij 4 eig.) ; Zuidholland 34 bij 1
eig. ; Zeeland (140 bij 1 eig.).

Anthrax : 13 gevallen bij 11 eig.. waarvan in Overijsel 1 ; Gelderland 2 bij 2 eig. ;
Utrecht 3 bij 2 eig. ; Noordholland 1 : Zuidholland 4 bij 3 eig. ; Noordbrabant 1 ;
Limburg 1 geval. Vr.

Dr. H. \'t Hoen, tijdelijk adres, vanaf Augustus : Zuid-Afrika, Pretoria, Kerkstraat
621.

De laatste jaren zijn er tamelijk veel publicaties verschenen over het
bepalen van histidine in urine van vrouwen. Het is n.1. gebleken,
dat vrije histidine in urine alleen maar dan is aan te toonen, wanneer
wij te maken hebben met urine van zwangere vrouwen.

Een eenvoudige betrouwbare chemische reactie voor het vaststellen
van zwangerschap zou natuurlijk van buitengewoon groot belang zijn ;
men zou dan immers de vrij omslachtige en tijdroovende Zondek-
Aschheim methode kunnen missen.
De formule van histidine is :

Voor de reacties is waarschijnlijk noodig een intacte alaninerest.
Vervangt men n.1. één H-atoom van de N = H₂ groep door —CH_;J,
dan ontstaat methylhistidine hetgeen geen reactie geeft. Vervangt men
evenwel het eene H-atoom, dat gebonden is aan het stikstofatoom van
de bovenste ring, door —CH₃, dan heeft men de isomere vorm van
methylhistidine, die eenige reactie zou geven.

A. Voge heeft in 1929 getracht om zwangerschap vast te stellen door
de histidinebepaling, zooals die door Knoop in 1908 is aangegeven.
Dit is een zeer eenvoudige reactie, waarbij men broomwater aan de
oplossing toevoegt totdat geen ontkleuring meer plaats vindt. Bij
aanwezigheid van vrije histidine ontstaat dan, wanneer men voor-
zichtig verwarmt, een roode tint. Volgens publicaties zou de gevoelig-
heid ongeveer 1 : 2000 zijn. Knoop meent dat deze reactie specifiek
is voor histidine en histamine. Bij toevoeging van xanthine, hypoxan-
thine, alloxaan, alloxantine, arginine en ureum aan normale urine
bleek de reactie negatief te zijn.

Groep I. De broomwaterproef werd vergeleken met de Zondek-
Aschheim-reactie waarbij 326 gevallen 91 % overeenkomst gaven.
De urine van 5 weken zwangeren reageerde reeds positief.
LXIII 52

Van 117 onderzochte gevallen gaven 111 (95 %) een positieve
reactie. De reactie bleek 3 tot 5 dagen post partum nog positief te zijn.

Hierbij gaven 96 van de 100 gevallen een negatieve reactie, terwijl
de urines van de 4 positieve reacties van pleuritis-patiënten afkomstig
waren.

Van de 245 gevallen waren 222 (91 %) positief. De vroegste posi-
tieve reactie werd verkregen na 6 weken, terwijl de urine bij de negatief
uitgevallen reacties meestal van patiënten afkomstig was.

Van de 20 ondergezochte gevallen gaven slechts 10 een negatieve
reactie. De urine was echter meestal van patiënten afkomstig.

Volgens andere publicaties is de methode van Knoop niet betrouw-
baar. In de eerste plaats heeft men vaak met meer of minder sterk
gekleurde urine te doen, zoodat een geringe kleurverandering zeer
lastig is te beoordeelen, en in donkere urine soms heelemaal niet is
waar te nemen.

In de tweede plaats verdwijnt de zwakke roode kleur soms zoo spoedig,
dat zij niet is te constateeren. Ook urinephosphaten kunnen storend werken.

B. Hunter maakte de reactie gevoeliger door het overtollige broom
weg te nemen. Hiervoor schudde hij enkele malen uit met chloroform.
Het was n.1. gebleken dat een geringe overmaat broom het ontstaan
van de kleur sterk hinderde. De reactie van Knoop gaf verschillende
kleurintensiteit bij dezelfde histidine-concentratie, wat door Hunter
verklaard werd door een geringe variatie in de overmaat broom.

Hunter voegde een ruim voldoende hoeveelheid broom toe, schudde
uit met chloroform, plaatste de reageerbuis in een waterbad bij ioo° C.,
en verkreeg zoo de meest uniforme resultaten. Uit series vergelijkende
proeven bleek, dat de chloroform geen invloed op de reactie uitoefende.

Door deze modificatie van Hunter zou de reactie van Knoop 10 x
gevoeliger worden en de kleur zou sterk afhangen van de zuurgraad.
In neutrale vloeistof is de kleur donkerbruin, in zuur milieu geelbruin
en bij zwak alkalische reactie rose.

Maakte men de reactie heel zwak alkalisch met ammonia, dan
ontstond bij verwarming een donkere blauw-violette kleur. Het toe-
Aoegen van de juiste hoeveelheid ammonia was echter zeer lastig en
hoogstwaarschijnlijk daalde de specifieke waarde van de proef er door.

C. Kapeller—Adlër heeft een chemische quantitatieve colorime-
trische methode aangegeven, die ook uitgaat van de broomwater-
reactie van Knoop. Zij voegde in plaats van broomwater een oplossing
van broom in azijnzuur toe en daarna een mengsel van geconcen-
treerde ammonia en ammoniumcarbonaat-oplossing. Bij verwarming
ontstond, indien vrije histidine aanwezig was, een diepe blauw-violette
kleur. In ongekleurde oplossingen zou de gevoeligheid i : 50.000 zijn.
Kapeller—Adler toonde in 50 urines van zwangere vrouwen (2—9
maanden) histidine aan in grootere of kleinere hoeveelheid ; geen
enkele reactie was negatief. Wel werden enkele positieve reacties
geconstateerd bij urine van niet zwangere vrouwen, doch de hoeveel-
heid gevonden histidine was daarbij aanmerkelijk lager dan in urine
van zwangere vrouwen. Reeds van de 5de week af werd een positieve
reactie gevonden. Post partum verdween de histidine langzaam uit
de urine ; na acht dagen was bijna geen histidine meer aan te toonen.

Kapeller—Adler gebruikte een 1 % broomoplossing in 33 %
azijnzuur en verder 2 deelen geconcentreerde ammonia op 1 deel
10 % ammoniumcarbonaat. Als standaard diende een 1 °/₀₀ waterige
histidine-oplossing, waaraan 2 c.c. 10 % zwavelzuur op 100 c.c.
histidine-oplossing werd toegevoegd. Door toevoeging van een paar
druppels chloroform is de oplossing onbegrensd houdbaar.

Kapeller—Adler voerde cle reactie uit met 5 c.c. urine waaraan
zij druppelsgewijs, onder schudden, broom toevoegde tot een citroen-
gele kleur ontstond of tot een joodkaliumstijfselpapiertje door de
gebromeerde urine even blauw werd gekleurd. Na 10 minuten staan
moet men nog even een blauwkleuring krijgen, is dat niet het geval
dan wordt nog een weinig broom toegevoegd. Nu wordt 3 c.c. van
het mengsel ammonia en ammoniumcarbonaat toegevoegd, even ge-
schud en vervolgens de reageerbuis 10 minuten in een kokend waterbad
geplaatst. Hierna moet men direct afkoelen om de sterkste kleur te
krijgen. Het histidine-gehalte kan dan colorimetrisch worden bepaald
met behulp van de standaard-oplosisng.

Het gehalte bleek te schommelen tusschen 6 en 74 mgr %. Bij enkele
genitaalcarcinomen gaf de urine een zwak positieve reactie.

Pauly heeft in 1904 een diazo-reactie aangegeven om histidine te
bepalen. Deze reactie is echter niet specifiek voor histidine en men
heeft daarom getracht eerst de histidine uit de urine te isoleeren.

De beste methode hiervoor is die van Kössler en Hanke. Deze onder-
zoekers scheiden histidine af door het neer te slaan met phosphor-
wolframzuur. Hiervoor zijn echter vrij groote hoeveelheden urine
noodig en bovendien toont het histidine-wolframaat een oplosbaarheid,
waardoor wij een correctie aan moeten brengen.

D. Konrad Lang maakte gebruik van de eigenschap van histidine
om in zwak alkalisch milieu met mercuriverbindingen onoplosbare
neerslagen te vormen. Het tyrosine blijft hierbij, wanneer wij eventueel
met eiwithydrolysaten te maken hebben, in oplossing.

i. Kwikmengsel volgens Hinsberg en Laszlo. Dit is 150 c.c. verzadigde
HgCl₂, 70 gram gekristalliseerd natriumacetaat en 10 gram natrium-
chloride ; 2. 4 % natriumboraat ; 3. verzadigde sodaoplossing ; 4. Nor-
maal zoutzuur ; 5. 5 % Natriumcyanide.

In een centrifugebuisje werd 1 c.c. urine met soda of zoutzuur ge-
neutraliseerd, daarna werd 1 druppel n.HCl toegevoegd, vervolgens

1 c.c. van het kwikmengsel (1) en 2 c.c. natriumboraat (2). Na even
geschud te hebben, liet men het mengsel staan tot het neerslag begon
te sedimenteeren en ging dan centrifugeeren. Vervolgens werd de
bovenstaande vloeistof afgezogen en het neerslag 1 a 2 maal met een
weinig water uitgewasschen en opgelost door 2 a 3 druppels cyanide-
oplossing (3) toe te voegen. Nu werd in een grooter kolfje, waarin 2 c.c.
verzadigde sodaoplossing aanwezig was, overgespoeld en dan de
histidine bepaald volgens Kössler en Hanke. Hiervoor werd de
oplossing aangevuld met 4 c.c. diazo-oplossing en dan kon direct
colorimetrisch worden afgelezen. Diazo-oplossing : 20 c.c. \\ % sulfa-
nilzure oplossing in 1.75 % zoutzuur worden in een kolfje van 50 c.c.
inhoud, dat in ijswater staat, met 2 c.c. 2 % NaNO_a oplossing gemengd.
Na 5 minuten worden nog 2 c.c. en weer 5 minuten later nog weer eens

2 c.c. NaNo₂ toegevoegd en dan met water tot de maatstreep aange-
vuld. Deze diazo-oplossing moet een kwartier, liefst in ijswater, staan
alvorens zij gebruikt kan worden. Als diazo-oplossing wordt ook wel
genomen 10 c.c. sulfanilzure zoutzuur met 0.5 c.c. £ % NaNO_aoplossing.

Stoffen met bekend histidinegehalte gaven, indien zij op boven-
staande manier werden onderzocht, goed overeenkomende waarden.

De oorspronkelijke proeven werden niet met urine doch met eiwit-
hydrolysaten uitgevoerd.

Histidine werd ook wel uit het kwikneerslag vrij gemaakt door na
het uitwasschen 1 c.c. water toe te voegen en vervolgens H₂S door te
leiden. De overmaat H₂S, die na centrifugeeren nog aanwezig is, kan
door verwarmen worden verwijderd. De zoo verkregen histidine-
oplossing is iets helderder dan die welke met NaCN wordt verkregen.

A. Knoop. Aan de standaardoplossing en aan de urine werd ver-
zadigd broomwater toegevoegd en daarna verwarmd. De te onder-
zoeken vloeistof reageerde zuur zooals voorgeschreven is.

Urine van paarden op dezelfde manier onderzocht als urine van
runderen leverde hetzelfde resultaat op. Vermoedelijk wordt het

B. Knoop—Hunter. De overmaat broom werd weggenomen door
uitschudden met chloroform. De reacties bij water histidine (i°/₀₀)
en urine van mannen histidine (i°/₀₀) waren iets scherper dan bij A.

Bij runder- en paardenurine kwam geen kleurreactie tot stand.
Een zuivering van de urine door schudden met kool en alkohol is niet
geoorloofd, daar bij de waterige histidine-oplossingen bleek, dat ook
histidine onder deze omstandigheden uit de oplossing verdwijnt.

C. Kapeller—Adler. Hierbij werd dus in plaats van broomwater
een broomoplossing in azijnzuur genomen (i % broom op 33 %
azijnzuur) ; 10 minuten na deze broomoplossing werd het mengsel
van ammonia en ammoniumcarbonaat toegevoegd en de oplossing
in een kokend waterbad geplaatst.

Paardenurine bleek dus ook hier weer storend te werken. Van de
4 urinemonsters afkomstig van hoogzwangere vrouwen bleken 2
monsters een zwak positieve reactie te geven, 1 monster was twijfel-
achtig en i monster was negatief.

D. Konrad—Lang. De reactie werd uitgevoerd zooals boven onder
D is aangegeven. De histidine werd door middel van H₂S uit het kwik-
neerslag vrij gemaakt en dan met diazo-oplossing in reactie gebracht,
terwijl bovendien na H₂S doorleiden de reactie van Kapeller—
Adler werd uitgevoerd.

Bij waterige histidine-oplossingen (i°/oo) hleek dat bij de kwikbe-
handeling zeer weinig of niets verloren gaat.

Bij verdunning 1 : 10.000 werd met diazo nog eenige reactie ver-
kregen, de reactie volgens Kapeller—Adler was bij deze verdunning
negatief.

van i op 20.000 aan te toonen, door uit te gaan van 2 c.c. oplossing,
terwijl bij het kwikneerslag i c.c. water werd gevoegd. Bij heldere
menschelijke urine was de bistidine bij deze sterke verdunning niet
meer aan te toonen.

Ook hier blijkt dus paardenurine weer storend te werken op de uit-
gevoerde histidine-bepalingen.

1. De reacties van Knoop en Hunter zijn niet gevoelig genoeg om
voor histidine-bepalingen in urine van belang te zijn.

2. Vrije histidine, toegevoegd aan urine, is volgens de methode van
Kapeller—Adler en die van Konrad Lang aan te toonen in
urine van mensch, hond, rund en varken, niet in paardenurine.

3. Bij de onderzochte urines van zwangere vrouwen zijn enkele meer
of minder positieve histidine-reacties verkregen.

4. In urine van drachtige honden, runderen en varkens komt vrije
histidine niet in een zoodanige hoeveelheid voor dat zij op één
van bovenstaande manieren is aan te toonen.

5. De beschreven reacties hebben voor de drachtigheidsdiagnose
bij honden, runderen, varkens en paarden geen praktische waarde.

Die Reaktionen nach Knoop und Hunter sind nicht genügend empfindlich zur
Histidinbestimmungen in Harn.

Freies Histidin dem Harne zugefügt ist nach dem KAPELLER-ADLER\'schen und
dem KoNRAD\'schen Verfahren nachzuweisen im Harn des Menschen, des Hundes,
des Rindes und dès Schweines, nicht aber im Pferdeharn.

Im harn schwangerer Frauen sind einige mehr oder weniger positiven Histidin-
reaktionen erhalten worden.

Im Harn trächtiger Hündinnen, Rinder und Schweine kommt freies Histidin
nicht in solcher Menge vor dass es mittels einer der obenerwähnten Reaktionen
nachweisbar ist.

Die obenerwähnten Reaktionen haben zur Trächtigkeitsbestimmung bei Hün-
dinnen, Rinder, Schweine und Pferde keinen praktischen Wert.

The reactions of Knoop and Hunter are not sufficiently susceptible for histidine-
determinations in urine.

Free histidine, when added to the urine, can be demonstrated by the methods
of Kapeller-Adler and of Konrad Lang in the urine of man, dogs, bovines and
pigs ; but not in the urine of the horse.

On examining the urine from pregnant women the author obtained several
more or less positive histidine reactions.

In urine from pregnant dogs, bovines and pigs free histidine is not present in such
an amount that it may be demonstrated by the above mentioned methods.

The above mentioned reactions have no practical value for the diagnosis of preg-
nancy in dogs, bovines, pigs and horses.

Les réactions de Knoop et de Hunter ne sont pas suffisamment sensibles pour
déterminer l\'histidine dans l\'urine.

L\'histidine libre, additionnée à l\'urine, peut être démontrée par les méthodes
de Kapeller-Adler et de Konrad Lang dans l\'urine de l\'homme, du chien, du
bovin et du porc ; mais pas dans l\'urine du cheval.

En examinant l\'urine de femmes enceintes l\'auteur a obtenu un nombre de ré-
actions à l\'histidine plus ou moins positives.

L\'urine de chiennes, de vaches et de truies gestantes ne renferme pas d\'histidine
libre en quantité telle qu\'elle puisse être démontrée par une des méthodes susmen-
tionnées.

Les réactions mentionnées plus haut n\'ont pas de valeur pratique pourTe diag-
nostic de la. gestation chez la chienne, la vache, la truie, et la jument.

De vraag deed zich voor of het mogelijk is door het kunstmatig
verwekken van blaren op de huid van een voor mond- en klauwzeer
gevoelig dier, zich smetstof in die blaren te doen ophoopen, ten einde
op deze wijze in staat te zijn de virusoogst voor experimenteele en
practische doeleinden te vergrooten. Er werd dus uitgegaan van de
vraag, of, wanneer bij een dier, waarbij men kunstmatig met een vesicans
blaren verwekt had en hetzij daarvoor, hetzij daarna op de een of
andere wijze met virus had geïnfecteerd, in deze blaren de smetstof
gedurende de periode van generalisatie zich zou vermeerderen, of
deponeeren Bovendien werd hierbij verwacht, dat echte blaren zouden
optreden aan de praedilectieplaatsen.

Wanneer n.1. een dier met m. en k.-virus wordt besmet, hetzij intra-
cutaan, cutaan of subcutaan, dan treedt meestal na een zekere incubatie-
periode, generalisatie via de bloedbaan op en daarna zien wij als regel
als uiterlijk kenmerk dezer generalisatie, blaarvorming op de praedi-
lectieplaatsen.

Het is bekend dat de virulentie van het bloed gedurende de periode
van de generalisatie belangrijk achter staat bij die van de blaarlymphc,
zoodat men wel moet aannemen, dat het virus in de ontstaande blaren
zich sterk in de cellen (waarschijnlijk in de epitheelcellen) vermeerdert.
Om voorloopig niet begrijpelijke redenen treden als regel op de rug-
huid van het rund, het varken of de cavia, geen mond- en klauwzeer-
blaren op. Interessant zou het dus zijn na te gaan of door het scheppen
van een locus resistentiae minoris, in casu een kunstblaar, een toestand
kon worden verkregen, waarbij thans het virus ook zou zijn aan te
toonen. Waar het virus zich echter zeer waarschijnlijk in de epitheel-
cellen o. a. van de huid vermeerdert, zou het voor een behoorlijke
virusoogst noodzakelijk zijn, dat tevens in de zich vormende kunstblaar
voldoende, voor de vermeerdering bruikbaar, epitheel aanwezig was.

Dit nu is a priori bij het verwekken van blaren met vesicantia niet
zeker ; veel zal afhangen van de tijdstippen waarop men het proefdier
infecteert en het moment waarop men het vesicans aanbrengt. Boven-
dien zal het vesicans, wanneer het in de blaarinhoud aantoonbaar is,
geen deletaire of zelfs maar verzwakkende werking mogen uitoefenen.

Het was Rinjard en Cordier gelukt aan te toonen, dat het mogelijk
is om in het oedeem van de subcutis, veroorzaakt door het virus van
de schaapspokken, het mond- en klauwzeervirus te kweeken, zonder
dat het eene virus invloed op de ontwikkeling van het andere uitoefende.
Daarna gingen zij over tot het opwekken van een aseptisch oedeem
bij een schaap, door inspuiting in de subcutis van steriele physiologische
vloeistof, waarin croton-olie geëmulgeerd was en waaraan mond- en
klauwzeervirus van de cavia was toegevoegd. Volgens Rinjard werd
hiermede bereikt, dat het virus in het oedeem dat onderhuids gevormd
werd, toenam en wel in grootere hoeveelheid aantoonbaar was dan
de niet te voren geïnfecteerde vloeistof, welke aan de andere zijde van
den borstwand onderhuids werd ingespoten.

De vraag dient echter te worden gesteld, of hier van een vermeerdering
van het virus in het subcutane bindweefsel kan worden gesproken en
of het hooger gehalte aan smetstof niet moet worden toegeschreven aan
een smetstof-summatie, welke hier na de generalisatie via de bloedbaan
kan zijn opgetreden.

Een eenigszins hiermede vergelijkbare proef werd door Bijl en
Frenkel verricht met het vaccine-virus (neuro-vaccine Gallardo). Zij
hadden n.1. opgemerkt, dat cutane enting van dit virus bij konijnen
naast generalisatie van kleinblazige pokken ook uitgebreide onder-
huidsche oedemen verwekt en dat de smetstof in deze waterheldere,
vrijwel celvrije, doch zwak stolbare oedemen in groote hoeveelheid
en in volle virulentie voorkomt. Later gelukte het ook in kunstmatig
bij het konijn door stuwing verwekt oedeem, vaccine aan te toonen.
Het vaccine-virus is echter zonder meer niet met het mond- en klauw-
zeervirus te vergelijken, aangezien gebleken is, dat laatstgenoemd virus
in weefselculturen van fibroblasten niet tot vermeerdering komt, terwijl
dit met het vaccine-virus wel het geval is.

Hoewel de hier genoemde onderzoekingen slechts in verwijderd
verband staan met de hieronder te beschrijven experimenten, meende
ik toch goed te doen ze hier even in het kort naar voren te brengen,
omdat zij in hun opzet een gelijke strekking laten zien, n.1. het trachten
om in het lichaam zelf, het virus tot excessieve vermeerdering te brengen.

Als vesicans werd gebruik gemaakt van canthariden-zalf, terwijl het
varken (2 maanden oude biggen) als het geschikte proefdier voor het
verwekken van blaren werd gekozen en wel omdat dit op de onge-
pigmenteerde huid, die bovendien met de tondeuse kaal geknipt werd,
gemakkelijker zichtbaar zouden zijn. Later bleek ons, dat ook daarom
het varken voor deze expierimenten zoo geschikt was, omdat bij geen
der in dit opzicht onderzochte dieren de blaarvorming na applicatie
van canthariden-zalf zoo mooi was als het varken.

Op 10 April 1933 n.m. 5 uur werd een 2 maanden oude big intraveneus
ingespoten met virulente mond- en klauwzeerlymphe (type A).

11 April 1933 n.m. 3 uur, dus na 22 uur, werden 4 plekken van
de rughuid, elk ter oppervlakte van een rijksdaalder, met canthariden-
zalf ingewreven.

12 April v.m. 11 uur. Aan de klauwranden zijn spaarzaam blaren
(m. en k.) opgetreden, terwijl op den rug erwt- tot amandelgroote
blaren aanwezig zijn, waarvan verscheidene reeds doorgebroken. Uit
diverse blaartjes wordt in toto 1 cc. heldere lymphe verzameld. Een
weinig van dit vocht, wordt 100 maal met phys. NaCl solutie verdund,
en bij een cavia intracutaan in de voetzolen geënt. Na 4 dagen treedt
generalisatie bij dit dier op. Uit de blaren aan de kroonranden van het
varken wordt totaal 0,2 c.c. lymphe gewonnen, terwijl bovendien uit de
canthariden-blaartjes nog 0,3 c.c. vocht, dus in het geheel 1,33 c.c.,
verkregen wordt.

Entingen met vocht uit de cathariden-blaren van big No. 1 in de
hieronder aangegeven verdunningen worden verricht bij caviae intracu-
taan aan de zooltjes der achterpooten (tabel 1). (Als intracutane methode
wordt de in Engeland gebruikelijke toegepast, waarbij men met een
aan de spuit bevestigde canule waarvan de spitse punt is afgeslepen
2 a 3 insteekkanalen over de lengte van de zool maakt, de canule parallel
met de oppervlakteieidende, en ervoor zorg dragend, dat men aan het
eind van het steekkanaal niet door de huid steekt Wanneer men de
canule voorzichtig bijna geheel uit het aldus gevormde kanaal terugtrekt,
kan men met zeer weinig infectiemateriaal het kanaaltje vullen en geringe
positieve reacties gemakkelijk aflezen De bewerking kan geheel onbloe-
dig geschieden en heeft daarom groote voordeelen boven de methode
der cutane enting met een scarificatielancet. Het vermijden van bloeding
vermindert ook het gevaar voor secundaire infectie, die de aflezing der
reactie kan bemoeilijken).

— = Negatieve reactie.
De 4 naast elkaar geschreven teekentjes ( of —) hebben van links naar rechts
gelézen betrekking op zooltjes van achterpooten, tong, lippen en huid ondervlakte
voorpooten. . t \'

Entingen met inhoud der mond- en klauwzeerblaren van den kroon-
rand van big No. 1 intracutaan in de zooltjes der achterpooten van
caviae (tabel 2). Ook hier werd de smetstof in verdunningen en telkens
in duplo verent.

Hieruit blijkt dus, dat wanneer men een big 22 uur voor het opwekken
der canthariden-blaren intraveneus met mond- en klauwzeervirus
infecteert, dit virus in den inhoud der canthariden-blaren verschijnt
en wel in dusdanige hoeveelheid, dat een verdunning van 1 : 5000
nog een reactie geeft en zelfs, hoewel de verdunningen 1:10 000 en
i : 50 000 geen aanslag meer gaven, een positieve reactie met een
verdunning van 1 : 100000 verkregen werd. Verder blijkt het, dat de
inhoud der blaren afkomstig van de praedilectieplaatsen, waarbij direct
van een verdunning 1 : 1000 werd uitgegaan, meer smetstof (ofvirulenter)
bevat dan de canthariden-blaren.

19 April v.m. 10 uur werd een 2 maanden oude big (No. 2) intraveneus
ingespoten met virulente mond- en klauwzeerlymphe (type A).

20 April n.m. 5.30, dus na 31 £ uur werden 4 plekken van de rughuid,
elk ter oppervlakte van een rijksdaalder, met canthariden-zalf inge-
wreven.

21 April v.m. 11 uur, waren aan de klauwen nog geen blaren zicht-
baar. Op de rughuid bevonden zich daarentegen fraaie blaren, waarvan
enkele reeds waren doorgebroken. In het geheel werd uit deze blaren
0,6 c.c. vloeistof getapt, waarmede caviae intracutaan werden geënt (zie
tabel III).

Op 25 April werden enkele kleine blaartjes aan de kroonranden
waargenomen, dus 6 dagen na de intraveneuze infectie. Ditmaal gaf
dus de infectie geen aanleiding tot een vlotte generalisatie van het virus.

Hieruit blijkt, dat de vurilentie van de smetstof te gering was geworden
om behoorlijke reacties te verwekken.

Aangezien aan de mogelijkheid gedacht wordt, dat door het opwek-
ken van de canthariden-blaren en de zich daarin openbarende smetstof,
de vorming van virus inde blaren op de praedilectieplaatsen zou kunnen
worden belemmerd of geremd, wordt het volgende oriënteerende
experiment genomen :

26 April n.m. 5 uur worden de biggen Nos. 4, 5, 6 en 7 intraveneus
ingespoten met virulent A-virus. 27 April n.m. 5.30, (dus na ruim
24 uur) bij varken No. 6 op de genoemde wijze canthariden-zalf inge-
wreven op den rug.

28 April 1933 v.m. 10 uur vertoont varken No. 6 blaren op den rug,
waaruit 2 % c.c. lymphe verzameld wordt. Met deze lymphe worden in
verdunningen caviae intracutaan geënt (zie tabel 4). Het dier vertoont
echter geen blaren aan de klauwen. Daarentegen blijken de biggen
4, 5 en 7 een fraaie eruptie aan de kroonranden te hebben, waaruit
te zamen 5 c.c. lymphe verkregen wordt. Eerst na 5 dagen zijn bij big
No. 6 enkele zeer kleine blaartjes op de praedilectieplaatsen aan de
klauwen te zien.

Hieruit blijkt, dat het virus in de cantheride blaar nog in een ver-
dunning van i : 1000 kan worden aangetoond, dan echter niet meer
bij de cavia tot generalisatie aanleiding geeft. Bovendien zien wij, dat
het virus spoediger in de kunstmatig verwekte blaren verschijnt dan er
spontane aphthen ontstaan. Overigens valt het op, dat de drie andere
biggen (4, 5 en 7) welke gelijktijdig met big 6 werden geïnfecteerd met
hetzelfde virus, binnen 2 maal 24 uur een fraaie eruptie van blaren aan
de klauwranden vertoonen, waardoor de gedachte zich aan ons opdringt,
dat door het aanbrengen der cantharide laesies het normale beloop
van het entings-mond- en klauwzeer bij big 6 werd verstoord en wij
geneigd zijn te denken aan een deriveerende werking van het onspeci-
fieke ontstekingsproces in de rughuid, misschien ook aan een depri-

meerenden invloed van de rugblaren op het algeheele verloop van de
mond- en klauwzeerinfectie.

8-5 1933, n.m. 3 uur biggen No. 13, 14 en 15 resp. intraveneus met
4 c.c. verdunde varkens lymphe (A) ingespoten.

9-5 1933, n.m. 5 uur, dus na 26 uur wordt de rughuid van big 15
met cantharide-zalf ingewreven.

10-5 1933 v.m. 10 uur, is aan de klauwranden van biggen 13 en 14
een fraaie blaar-eruptie te zien, waaruit in toto 3J c.c. lymphe wordt
verzameld. Aan de klauwranden van big 15 zijn daarentegen slechts
dubieuze laesies zichtbaar, die zeer verschillen met de erupties bij de
nummers 13 en 14. Op de rughuid van No. 15 zijn fraaie blaren gevormd,
waaruit in het geheel 3^ c.c. lymphe gewonnen wordt. Het resultaat
der entingen met deze lymphe bij caviae verliep geheel negatief, waarbij
moet worden aangeteekend, dat uitgegaan werd van een verdunning
i : 500.

De resultaten verkregen met de lymphe uit de klauwblaren van
big 15 vindt men in de onderstaande tabel 5 weergegeven.

Hieruit blijkt duidelijk de veel grootere virulentie van de lymphe
uit de echte mond- en klauwzeerblaren, maar tevens blijkt opnieuw,

dat de ontstekingsprocessen op de rughuid de normale ontwikkeling
der mond- en klauwzeerblaren vermogen te rejnmen.

Om te bestudeeren hoe lang na het aanbrengen der canthariden-
blaren na voorafgaande infectie, deze blaren infectieus blijven en in

welke mate, werden na de infectie op verschillende tijden bij hetzelfde
proefdier canthariden-blaren verwekt. Wij wilden nagaan welk tijdstip
voor het verzamelen van het virus uit deze blaren het gunstigst moest
worden geacht, dus, wanneer het gehalte aan virus het hoogst is.

31-5 1933 n.m. 5 uur worden biggen No. 16, 17 en 18 intraveneus
ingespoten met virulente A lymphe afkomstig van de vorige varkens.

1-6 1933 v.m. 8 uur worden op de rug van No. 16 twee plekken ter
grootte van een rijksdaalder met canthariden-zalf ingewreven (ie can-
thariden applicatie).

1-6 1933 n.m. 5 uur zijn op den rug van big 16 kleine blaartjes ge-
vormd, waaruit ^ 1 ^cc- lymphe wordt gewonnen. Met deze lymphe
wordt een aantal caviae geënt (zie tabel VII).

1-6 1933 n.m. 5.30 uur worden op den rug van big 16 twee nieuwe
gedeelten met canthariden-zalf behandeld (2e canth. appl.).

2-6 1933 v.m. 10 uur zijn aan de klauwranden van big 16 meerdere
kleine blaartjes gevord, waaruit te zamen 2,1 c.c. lymphe wordt ver-
kregen. Met deze lymphe wordt een aantal caviae geënt (zie tabel VI).

2-6 1933 v.m. 10 uur. Op den rug van big 16 zijn meerdere kleine
blaartjes ontstaan, waaruit 0,9 c.c. vloeistof verkregen wordt, welke op
een aantal caviae is verent (zie tabel VIII). Tevens worden weer
2 plekken met canthariden-zalf ingewreven (3e applicatie).

2-6 1933 n.m. 5 uur. De biggen 1 7 en 18 vertoonen aan de klauwen
meerdere blaren, waaruit in het geheel 10 c.c. vloeistof verkregen wordt.
Ook hier is weer een duidelijk verschil merkbaar met de blaren welke
zich vormden bij big No. 16, die met canthariden-zalf behandeld werd,
n.1. dat de hoeveelheid gevormde lymphe bij de niet met canthar. zalf
behandelde biggen, veel grooter is dan bij de behandelde big. Niettegen-
staande bij laatst bedoeld proefdier, de natuurlijke aphthenvorming zelfs
eerder optrad. Op den rug van No. 16 heeft thans ook de 3e canthariden-
applicatie tot de vorming van blaren aanleiding gegeven. De hoeveelheid
vloeistof hieruit gewonnen bedraagt 1,4 c.c. waarmede caviae zijn
ingespoten (zie tabel IX).

3-6 1933 v.m. 10 uur. Uit de ontstane blaartjes wordt 0,6 c.c. vloeistof
verzameld, welke bij caviae wordt ingespoten (zie tabel X).

Ook uit dit experiment valt op te maken, dat de echte mond- en
klauwzeer-eruptie minder goed tot ontwikkeling komt wanneer op een
andere plaats een acuut ontstekingsproces in gang is. Voorts blijkt
hierbij dat de lymphe, welke na de eerste cantharide-applicatie, dus
24 uur na de virus-infectie en 15 uur na de canthariden-applicatie, bij
de cavia nog een positieven aanslag met een zwakke generalisatie aan de
voorpooten geeft in een verdunning van 1 : 5000. De lymphe der in
2e instantie verkregen blaren geeft in een verdunning van 1 : 50 000 nog
een positieven aanslag met generalisatie aan de onbehaarde huid der
voorpooten. (Deze lymphe was 41 A uur na de infectie gewonnen). De
3e canthar.lymphe, welke 49 uur p.i. verzameld is, geeft in een ver-
dunning van i : 5000 een zwakke infectie met dito generalisatie te
zien, terwijl ten slotte de 4e canth. lymphe (65 uur p.i.) een zwak
positieve reactie zelfs in een verdunning van 5.10-⁴ vermag te ver-
wekken en een sterk positieve reactie bij een verdunning van 1 : 5000.

Wij zien hier dus een wisselende activiteit van het virus, dat in de
blaren verwekt met canth.zalf optreedt.

Het virus, dat in de blaren der klauwranden aanwezig was, bleek
echter verreweg de grootste activiteit te bezitten en vermocht nog een
positieven aanslag te geven in een verdunning van 1 : 500 000.

Het is zonder meer niet duidelijk waarmede deze wisselende activiteit
van het virus, dat uit de canth. blaren gewonnen wordt, is te verklaren.

Men kan b.v. denken aan een herhaalde generalisatie van de smetstof,
evenals deze in het verloop van het spontane mond- en klauwzeer wordt
waargenomen en die zijn uiting vindt in het herhaald optreden van
jonge blaarerupties naast reeds bestaande erupties. Ook zou men kunnen
denken aan de mogelijkheid, dat de concentratie van virus oogenschijn-
lijk wisselt in verband met de ophooping van smetstof aan celconglome-
raten, waardoor nu eens een zwakke of negatieve aanslag wordt ver-
kregen, dan weer een sterke aanslag met een zeer verdunde lymphe,
waarin echter het virus aan enkele grove corpusculaire elementen
gebonden kan zijn. Dergelijke waarnemingen worden ook gedaan bij
experimenten met vaccine-virus. Slechts een groot aantal cavia-entingen
met dezelfde virus-verdunning kan dan een grootere zekerheid geven
omtrent de werkelijke infectiositeit der verdunning.

Uitteraard dient men zich hierbij echter beperking op te leggen,
omdat anders elk onderzoek een onnoemelijk aantal caviae zou vorderen.

We zien hieruit echter wel, dat kunstmatige aphthae, welke binnen
een kort tijdsverloop na elkaar worden opgewekt, niet op elkaar van
invloed zijn, dat men zelfs binnen 3 etmalen een virusvermeerdering
er in waarneemt of minstens genomen een constant blijven van het
virus-gehalte. Er is in deze periode blijkbaar nog geen sprake van een
zoodanigen immuniseerenden invloed uitgaande van de eerst opgewekte
canth. blaren, dat een depressie wordt uitgeoefend op het virusgehalte
c.q. op de virulentie van de volgende blaren. Of hier van een relatie
tusschen virusgehalte van het bloed en dat van de canth. blaren sprake
is, moet een nader onderzoek uitmaken.

Verband tusschen virus-gehalte c.q. virulentie van het bloed en dat van canth.
blaarlymphe.

\'Een einde een nader inzicht te verkrijgen in de smetstofverhoudingen
van bloed en kunstmatig verwekten blaren, werden enkele experimenten
thans op volwassen varkens verricht.

De inrichting der proeven was zoodanig, dat bij varken A 20 c.c.
sterk verdunde cavia-vaste A-lymphe intraveneus werd ingespoten en
gelijktijdig op d.e rughuid een plek ter oppervlakte van een handpalm,
met canthar.-zalf werd ingewreven. De canth.-zalf-applicaties werden
dagelijks herhaald ; steeds werd gelijktijdig met het aftappen der canth.-
blaarlymphe bloed afgetapt en werden deze vloeistoffen op hun smet-
stofgehalte onderzocht.

Het te onderzoeken bloed werd uit de staart afgetapt en opgevangen
in een verdunde oplossing van heparine, ten einde stolling te voorkomen
en zoo min mogelijk een invloed van chemicaliën op het eventueel
aanwezige virus te hebben. De stolling moest daarom, zooveel mogelijk
worden verhinderd, omdat een vloeistof, die ongelijkmatig van samen-
stelling is, moeilijkheden geeft bij de titratie in verdunningen. Wij
kunnen dan voor het geval komen te staan, dat een dergelijke niet

homogene vloeistof in onverdunden toestand géén, daarentegen in
verdunden toestand wél een positieven aanslag geeft.

Het is echter gebleken, dat de verhindering der stolling niet zoo
volledig kan zijn, dat een volkomen homogeniteit (in virolcgisch opzicht )
kan worden verkregen. Zelfs urenlang schudden in een schudapparaat
vermocht de gewenschte gelijkmatige virusverdeeling niet te bewerken.

Ter besparing van proefdieren werden deze vloeistoffen niet verder
dan tot een verdunning van i : 50 000 getitreerd met dien verstande,
dat één proefdier per verdunning werd geïnfecteerd. Bij het aldus
behandelde volwassen varken A, kon 10 uur na de infectie geen virus
meer in het bloed worden aangetoond. Na 48 uur waren de cantharide-
blaren van de eerste applicatie fraai opgekomen en kon in het geheel uit
deze blaren i 3 c.c. lymphe worden verzameld. Deze lymphe op caviae
verent, bleek in een verdunning van minstens / ; 50 000 een fraaie eruptie met
generalisatie bij de cavia: te geven. De cantharide-blaren van de 2e zalf-
applicatie, die inmiddels ± 36 uur na deze applicatie ontstaan waren
gaven slechts £ c.c. lymphe echter eveneens met een infectiositeit
i : 50 000. Daarentegen bleek het, dat het bloed op hetzelfde tijdstip
slechts in onverdunden toestand een positieve entingsreactie met daar-
opvolgende generalisatie te zien gaf. Bij het voortgezette onderzoek
kwam aan het licht dat 58 uur p.i. het bloed vrij van virus was, terwijl
71 uur p.i. de blaren verwekt met de 3e zalf-applicatie (i c.c.) in een
verdunning > 1 : 50 000, een positieven entingsaanslag met daarop-
volgende generalisatie gaf. Een bloedmonster op dit moment genomen,
bleek in een verdunning >> 1 : 50 000 een positieve entingsreactie met
generalisatie te geven. De klauw-lymphe, verzameld uit enkele blaartjes
(2 £ c.c. )was in een verdunning 1 : 50 000 nog infectieus.

De temperatuur, welke gedurende dit experiment overdag telkens
om de twee uren werd gemeten, gaf geen paralellisme met de gevonden
infectiositeit te zien. Wel bleek over het algemeen de temperatuur op
een hooger niveau te liggen, toen cantharide-lymphe en bloed, de
grootste infectiositeit te zien gaven.

Uit deze proef valt af te leiden, dat het mond- en klauwzeer-virus
spoedig na intraveneuze injectie uit de circulatie verdwenen is, althans
er niet meer in is aan te toonen en dat na 48 uur de cantharide-blaren
een smetstof bevatten, die in een verdunning 1 : 50 000 nog een positieven
aanslag met opvolgende generalisatie bij de cavia gaf, terwijl in het
bloed van het varken op dat moment genomen, slechts in onverdunden
toestand virus was aan te toonen. Na 58 uur bleek het, dat het bloed
weer vrij van virus was, terwijl na 72 uur cantharide blaren en bloed
beide in een verdunning van minstens 1 :50 000 een positieven aanslag
met generalisatie bij de cavia vermochten te verwekken. De lymphe uit de
inmiddels ontstane blaren, die weinig ontwikkeld waren, bleek in een
verdunning van 1 : 50000 nog positieve aanslag te geven.

Dr. S. FERWERDA, Hoofd van den Gemeentelijken Vleeuschkeu-
ringdienst te Harlingen.

Door de welwillende medewerking van Collega\'s, Hoofden van
gemeentelijke Vleeschkeuringsdiensten, kregen wij tevens de beschik-
king over onderstaande statistiek, waarbij naast den leeftijd der dieren,
waarbij de echinococcosis werd gevonden, ook de organen en deelen,
waarin de cysten voorkwamen, zijn vermeld. Deze staat*) geeft in het
bijzonder een beeld der ziekte, zooals zij bij onze huisdieren in Fries-
land voorkomt.

Wij willen beginnen met erop te wijzen, dat naar onze aanwijzing
deze statistiek grooter is dan door anderen in de buitenlandsche
literatuur is vermeld.

Terloops zij opgemerkt, dat uit den kleinen staat*) blijkt, dat ook
bij de huisdieren de echonoccosis somtijds wordt gevonden in hart en
nieren of milt. Vooral het aantal der gevallen van hart-echinococcose
(i 0,5 %) is wel bijzonder groot, daar Dévé²) het analoge cijfer door
Bouin in Marrakech gevonden (0,09 %) reeds aanzienlijk vindt en
daarbij de hypothese uit, dat dit hooge percentage aan bepaalde
streken eigen is ; een hypothese die wij, in verband met de bevinding
in Friesland en het hierna opgemerkte, niet kunnen bijvallen.

Welke zijn voorts de conclusies, die uit de localisatie der echinococ-
cosis in longen en lever bij de verschillende slachtdieren mogen worden
getrokken ?

ie. Bij de herkauwers komt de echinococcosis aanzienlijk meer voor
in de longen dan in de lever.

2e. Bij paard en varken is deze verhouding omgekeerd en wordt
in grooter percentage lever- dan longechonicoccose gevonden.

3e. Echinococcosis komt in een belangrijk aantal der gevallen
zoowel in long- als lever van eenzelfde slachtdier voor. Bij de her-
kauwers neemt deze rubriek zelfs de eerste plaats in.

¹) C. Tenhaeff en Dr. S. Ferwerda. Over de localisatie van de Echinococcose
in de organen van de slachtdieren. Tijdschr. voor Diergeneeskunde. Deel 62, Jaar-
gang 1935, Afl. 2.

*) Bedoelde staat is reeds opgenomen in dit Tijdschrift. Deel 62. Jaarg. 1935,
Bldz. 81, waarnaar wij verwijzen.

²) Prof. Dr. F. Dévé. Les kystes hydatiques du coeur et leur complications.
L\'Algérie médicale. Mai 1928, pag. 19.

4e. Long- -f- lever-echinococcose wordt bij de dieren meer waar-
genomen, naarmate de leeftijd hooger is.

5e. Het percentage der localisatie d.er echinococcose in de longen
daalt bij toenemenden leeftijd.

6e. Ook de echinococcose in de lever neemt in frequentie af bij
toenemenden leeftijd.

7e. Uit het sub 4, 5 en 6 vermelde mag worden geconcludeerd, dat
niet zelden de gevallen van long- en leverechinococcose zijn ontstaan
door een tweede infectie, waarbij bij een longechinococcose een lever-
echinococcose ontstond of ook omgekeerd.

8e. Het sub 7 vermelde maakt het duidelijk waarom bij het varken
zeer weinig long -j- leverechinococcose gevonden wordt, omdat bij
den jeugdigen leeftijd, waarop deze dieren worden geslacht, herhaalde
infectie niet dikwijls kan voorkomen.

Het moge hier worden gezegd, d.at naar onze meening een analoge
redeneering, als vermeld sub 8, ook kan worden gevolgd ten opzichte
van de localisatie der echinosoccose bij den mensch.

Davaine ¹) vond bij 376 gevallen bij den mensch in 1,07 % long-
echinococcose, in 44,2 % leverechinococcose ; bij Bocker waren deze
cijfers 12 £%—674%, Neisser stelde ze op 11,2%—66,9%. Door
geen van allen wordt long leverechinococcose ook maar genoemd
en het is begrijpelijk, omdat een herhaalde infectie bij den mensch toch
zeker wel tot de uitzonderingen behoort en deze vorm der localisatie
veelal het gevolg is van een re-infectie.

Maar deze statistieken over de localisatie der ziekte bij den mensch
geven ook tot een verdere vergelijking met de dierstatistiek aanleiding.

Want het treft ons, dat bij den mensch de leverechinococcosis sterk
op den voorgrond treedt, zooals wij dat sub 2, en zulks in tegenstelling
met wat bij de herkauwers wordt gevonden, ook voor paard en varken
vaststelden.

Waaraan moet dit verschil worden toegeschreven ? Hgt is bekend,
dat om dienaanganade eenige helderheid te brengen door sommige
schrijvers (Lichtenheld¹⁴), Snapper²), Nieberle²) e.a.) de z.g.
capillair-theorie wordt gebruikt, terwijl anderen (Joest³) hiervoor
de z.g. hepatophiel-theorie zeer bruikbaar vinden.

Door ons wordt ten dezen een andere mecning gehuldigd, n.1. deze,
dat de longen worden geïnfecteerd., langs den weg van het lymphvaten-
systeem, de infectie van de lever langs de bloedbaan plaats vindt en
dat, omdat wij mogen aannemen, dat het lymphvatenstelsel in den
darmwand der herkauwers sterker is ontwikkeld dan bij paard, varken

¹) G. Lichtenheld. Ueber die Fertilität und Sterilität der Echinokokken bei
Rind, Schwein, Schaf und Pferd. Centraiblatt für Bacteriologie, Parasietenkunde
und Infektionskrankheiten. Orig. ie. Abt. XXXVI Bnd.

²) K. Nieberle und P. Cohrs. Lehrbuch der Speziellen Pathologischen Ana-
tomie der Haustierre, 1931. S. 414.

en ook bij den mensch (Mededeeling van Prof. Schornagel, Utrecht)
de oncosphaer der taenia vaker in het lymphvatenstelsel dan in de
bloedbaan terecht komt.

Wij mogen gerust aannemen, dat de bezoedeling van het gras met
de eieren van taenia echin. verschillend is, maar dat verschil mag niet
worden opgevat in dien zin, dat er grasland is, waarop x eieren voor-
komen, dat op het land der boerderij x y eieren voorkomen, op de
stukjes open weiland in de buurt van het dorp, waar de honden dus
dagelijks toegang hebben, x ⁿy eieren. Wij dienen deze bezoe-
deling meer op te vatten in den zin, dat er verschil is in het aantal
plaatsen van enkele vierkante decimeters oppervlakte, waar de eieren
in een zeer groot aantal voorkomen en waar de dieren, die daar grazen,
de eieren ook in een groot aantal mee naar binnen krijgen.

In tegenstelling met de infectie van den mensch is dus de infectie
van het vee met de eieren van de taenia echin. zeer intensief.

Er is geen sprake van, dat iedere infectie van den mensch gevolgen
heeft. Het groot aantal honden, dat drager is van de taenia echin. en
het betrekkelijk klein aantal menschen, die in een bepaalde streek
aan echinococcosis lijdende bleken, wettigt dit vermoeden. Er pas-
seeren dus oncosphaeren het darmkanaal en geven op deze wijze geen
oorzaak tot het ontstaan van echinococcuscysten.

Zoo is het bij den mensch, zoo zal het ook bij het dier zijn, alleen
met dit verschil, dat ook al passeeren er het darmkanaal, de massa-
infectie met eieren oorzaak is, dat toch verscheidene het darmslijmvlies
bereiken, om zich hier in te boren. Komen deze oncosphaeren nu in de
bloedvaten terecht, dan bestaat geen verder gevaar voor verlies, maar
blijven deze, passief meegevoerd, steken in de levercapillaria, om zich
daar tot cysten te ontwikkelen.

Worden echter de oncosphaeren opgenomen in het lymph-vaten-
stelsel, dat in den darmwand aanwezig is en waarvan Prof. Schor-
nagel, zooals hierboven is opgemerkt, ons mededeelde den indruk te
hebben uit ieder microscopisch preparaat, dat het bij de herkauwers
sterker is ontwikkeld dan bij het paard en het varken, dan wordt de
toestand een geheel andere.

Vanuit de lymphbanen in den darmwand komt toch de oncosphaer
in de mesenteriale lymphklieren, die afgesloten zijn, en waarin zij
blijft en afsterft, tenzij zij zich door eigen activiteit den verderen weg
vormt en in de afvoerende lymphebanen komt, uiteindelijk in den
ductus thoracicus en door holle ader en hart ten slotte in de longen.

Hier is dus kans op verlies en daardoor ookkans, dat bij gelijk aantal
oncosphaeren (en er is geen enkele reden om aan te nemen, dat hier
verschil in aantal moet worden aangenomen), het aantal cysten, dat zich
in de longen gaat ontwikkelen kleiner is dan dat men als regel in de lever
vindt.

werd ingesteld, heeft dit inderdaad op vrij duidelijke wijze aangetoond,
zooals uit onderstaanden staat ¹) blijkt :

En dan volgt nog deze conclusie, dat, daar op gronden van waar-
neming moet worden aangenomen, dat het lymphbanenstelsel bij de
herkauwers sterker is ontwikkeld dan bij het paard en het varken,
de kans, dat de oncosphaer in de lymphbanen wordt opgenomen bij
rund, schaap en geit grooter is dan bij het paard en varken. Waardoor
op ongedwongen wijze wordt verklaard, waarom bij de herkauwers
de long-echinococcosis in frequentie zoo op den voorgrond treedt.

Na onze beschouwingen over hetgeen de statistiek der vleeschkeuring
in de provincie Friesland ons in zake de echinococcosis bij de huis-
dieren leert, willen wij met een enkele opmerking van algemeen hygi-
enischen aard eindigen.

De bestrijding der echinococcosis dient door de Vleeschkeuring te
geschieden, dienaangaande bestaat communis opinio, maar foutief
is naar onze meening de gedachte, dat de maatregelen dan genomen
zonder meer voldoende zouden zijn.

De Echinococcosis bij de dieren wordt beheerscht door omstan-
digheden die in de verschillende landen van Europa, Provincies,
Streken, Gemeenten of zelfs gedeelten van laatste, verschillend zijn.

Ter verkrijging van een snel, volledig succes bij de bestrijding dient
grondige bestudeering van de ziekte en van de bedoelde locale omstan-
digheden vooraf te gaan. De te nemen maatregelen dienen te zijn
gebaseerd op de resultaten van die studie. Voor die zgnd. infectie-
haarden zijn derhalve speciale maatregelen noodig, als b.v. zeer
strenge confiscatie van de afgekeurde organen en deelen, een doel-
matige en strenge controle op frauduleuze slachtingen, enz. en deze
speciale maatregelen dienen vooral te zijn gericht op de zgnd.
centrale -haarden.

Voor het kennen van bedoelde factoren, het verruimen van ons
inzicht in de echinococcosis bij de dieren, vooral met betrekking tot
de geografische verspreiding van de ziekte, in het kort dus uit een
wetenschappelijk oogpunt, is het ten zeerste gewenscht, dat in de wijze
van samenstelling der Vleeschkeuringsstatistieken in de verschillende
landen naar uniformiteit en volledigheid worde gestreefd.

Daarbij zal nauwkeurig rekening moeten worden gehouden met de
eischen, die aan goede statistiek dienen te worden gesteld (Massaliteit,
zorg voor deskundige vaststelling van het waargenomene etc.) maar
bovenal aan den meest doelmatigen opbouw.

Bij het opnemen der localisatie der ziekte in de organen, dient er aan
te worden gedacht, dat al moge een bepaalde localisatie niet leiden

¹") Bedoelde staat is in dit Tijdschrift, Deel 62, Jaarg. 1935. Bldz. 87 en 88 reeds
opgenomen ; wij volstaan dus met daarnaar te verwijzen.

tot afkeuring van het orgaan, (dit laatste is o.i. in het onderhavige geval
een onjuiste handeling), de bevinding toch in de statistiek moet worden
vermeld; m.a.w. dus, dat dient te worden aangeteekend elk slachtdier,
waarbij in eenig orgaan echinococcuscysten werden aangetroffen.

Zooals bekend is, wordt aan deze voorwaarde b.v. in Duitschland
niet voldaan, v. Ostertag, Drager, Poppe en Thielkow, Maillard,
Dévé en ook wij ⁸) vestigden hierop de aandacht.

Hij achten het voorts noodzakkelijk, dat de localisatie in longen -j-
lever beide van eenzelfde slachtdier niet gesplitst worden genoteerd,
maar onder de rubriek longen lever en dat de gegevens omtrent
den leeftijd der dieren, waarbij de blazen worden aangetroffen, de mate,
waarin de organen aangetast werden bevonden, alsmede de streek
(het gebied) van herkomst van de dieren, waarbij de cysten werden
waargenomen, in de statistieken worden opgenomen.

Aan deze eischen voldoen de door ons besprokene Friesche statis-
tieken en wij vestigen op een en ander daarom de bijzondere aandacht,
omdat als ook de statistieken van andere landen op deze wijze zouden
zijn ingericht, de statistiekstudie op zeer breeden basis zou kunnen
worden beoefend, hetgeen toch een eerste vereischte is voor het treffen
van maatregelen ter bestrijding van de ziekte.

En dan ten besluite nog een enkel woord aan hen, aan wie de zorg
der bestrijding van deze ziekte door de vleeschk^uring, is opgedragen.

Wanneer wij aantoonden, hoe in de Provincie Friesland met de be-
strijding van de Echinococcosis bij den mensch en de huisdieren door
middel van de Vleeschkeuring een zoo mooi resultaat werd verkregen,
dan spore dat hen aan om het in den aanhef vermelde gedeelte van hun
taak, die een zoo aangename en dankbare zijde heeft, tot zijn volle
recht te laten komen.

Aangenaam en dankbaar is die taak, omdat bewezen is, dat met het
door den dierenarts met de meeste nauwgezetheid in toepassing
brengen van het „Cave canem — à protéger le chien, en rendant son
infestation impossible" zoowel de mensch als het vee worden beschermd
tegen de echinococcosis, de ziekte, waarvan Dévé zoo terecht heeft
gezegd :

„Parmi les maladies parasitaires, commune à l\'Homme et aux
animaux, il en est peu qui offrent un intérêt aussi varié, un objet
d\'étude particulièrement intéressante au point de vue de la Pathologie
générale et qui à ce titre mérite d\'être fouillée jusque dans ses moindres
détails."

C\'est à dessein que les auteurs ont choisi comme fondement de cette étude la
statistique de l\'inspection des viandes dans la province de la Frise (Hollande) et
non celle de la Hollande toute entière, parce que seulement la première comprend
les abatages pour la consommation domestique.

En se servant de cette statistique frisonne, du reste assez volumineuse et con-
stituée, elle aussi, par des hommes compétents (vétérinaires) ils étaient capables
de donner ici une idée de la fréquence de la maladie chez tout le bétail frison.

Après avoir mentionné qu\'en Frise 12 pourcent des chiens furent trouvés porteur
du taenia echin., les auteurs dénoncent comme les sources d\'infection tant le chien
de trait que le chien de garde.

Tout en commentant et à titre des statistiques les auteurs nous montrent qu\'en
Frise c\'est surtout le bétail dans les petites fermes- ou pendant toute l\'année le four-
rage vert est administrée-qui est infecté le plus fréquemment. D\'ailleurs ces chiffres
statistiques démontrent que le bétail frison fut gravement envahi par l\'échinococcose.

La différence entre le pourcentage des cas de maladie que présentent les
bovidés, les chevaux, les moutons, les chèvres et les porcs démontre qu\'il existe
aussi une différence entre les risques d\'infection que courent ces diverses espèces
et qui du reste sont déterminées e.a. par les méthodes d\'élevage, de stabulation,
d\'alimentation, par l\'âge, etc.

Seulement à l\'égard du porc le pourcentage d\'échinococcose peut nous informer
sur le degré du danger d\'infection auquel l\'animal a été exposé durant l\'année
relative.

La diminution de ce pourcentage démontre assez claire ment l\'influence
favorable des mesures de l\'inspection des viandes. Tant la régression de ce pour-
centage chez tous les animaux, démontrée par les statistiques, que les constatations
faites par les médecins à l\'égard de l\'échinococcose chez l\'homme en Frise ont
suscité une grande satisfaction sur l\'efficacité de la loi sur l\'inspection des viandes
en Frise ; et ces résultats favorables ont été obtenus surtout par l\'incorporation dans
la loi des abatages pour la consommation domestique, ainsi que dans cette pro-
vince la confiscation des organes hydatiques est exécutée d\'une façon décisive.

Les statistiques démontrent que chez les ruminants la localisation des kystes
hydatiques dans les poumons est beaucoup plus fréquente que celle dans le foie;
chez le cheval et le porc il en est justement à l\'inverse.

D\'une importance manifeste aussi est que chez les ruminantz les kystes sont
trouvés à la fois dans les poumons et dans le foie, ce qui, d\'après les auteurs, doit
être causé par une ré-infection parce que la localalisation dans les poumons et
dans le foie séparément, diminue avec l\'âge.

À titre des statistiques il convient d\'admettre comme prouvé que chez l\'échino-
coccose pulmonale. l\'infection se réalise par la voie lymphatique ; d\'où laisse aussi
s\'expliquer que chez les ruminants cette localisation est la plus fréquente; parce que
chez ces animaux le système lymphatique dans la paroi intestinal est plus développé
que celui du cheval et du porc.

Au profit d\'une lutte rationnelle les auteurs insistent à la fin de leur dissertation
expressément sur l\'importance d\'une étude permanente, basée surtout sur les
statistiques de la maladie dans les diverses pays pour ce but les statistiques derraient
être constituées d\'une façon uniforme, précise et complète.

Puisse chez une telle lutte le „Cave canem" être la pensée conductrice, toute-
fois il y faut tenir compte des faits suivants :

Quand p.e. en Argentine il faut constater que le chien de garde est infecté parce
qu\'en accompagnant les troupeaux on lui présente comme nourriture les organes
provenant des moutons tués ou crevés- en fslande ce sont les circonstances insalubres
qui exercent une influence funeste- en Mecklenbourg c\'est surtout le chien de
garde qui forme la source d\'infection-tandis q\'en Frise c\'est le chien de trait qui
demande à cet égard notre attention spéciale- il résulte de tous ces faits qu\'aussi
dans les autres pays, ou l\'échinococcose chez les animaux domestiques est fréquente
et où dans l\'intérêt de la santé de l\'Homme ou du bétail l\'on veut engager la lutte
contre cette maladie, préalablement soient dépistées toutes les circonstances qui
doivent être luttées.

Seulement à ces conditions il sera possible d\'établir une législation efficace contre
cette maladie.

Onder de hooge bescherming van Hare Majesteit de Koningin is
het houden van dit Congres, ook door de medewerking van vele
autoriteiten, met buitengewoon goeden uitslag bekroond.

De zetel was wel uitnemend gekozen, n.m.1. de Grafelijke Zalen
op het Binnenhof. In de z.g. Rolzaal waren stands opgeslagen waar
men zich kon inschrijven, inlichtingen over excursies inwinnen enz.
Hier was een tijdelijk postkantoor gevestigd, vanwaar brieven met
afzonderlijk Congresstempel werden verzonden.

(Vermeld zij dat een postzegel met den beeltenis van Prof. Dr. O.
Kamerlingh Onnes ook ten tijde van het Congres werd uitgegeven).

Het was in deze zaal gedurende het geheele Congres een voortdurend
komen en gaan van vreemdelingen uit tal van landen. Het „Institut
International du Eroid", dat met de „Nederlandsche Vereeniging
voor Koeltechniek" met de organisatie van het Congres was belast,
had ook daar een bureau geformeerd.

Aan de eigenlijke Openingszitting op Dinsdag 16 Juni waren reeds
een paar commissie-vergaderingen van dit Instituut voorafgegaan, t.w.:
i. van de Commissie ter bevordering van de uniformiteit der keuring
van bevroren vleesch in de diverse staten, onder leiding van Prof.
Berger. Hier werd een kort overzicht gegeven van de werkzaamheden,
die sedert d.e vorige bijeenkomst der Commissie in samenwerking met
de daartoe bestemde organen van den „Volkerenbond" waren ver-
richt o.a. hierin bestaande dat een voorontwerp voor een conventie
ter zake thans was opgesteld en om advies aan de verschillende Staten
is gezonden.

2. Van de Commissie voor het toezicht op eieren welke voor export
zijn bestemd. (Marquage des oeufs) onder voorzitterschap van Prof.
van Oijen. Besloten werd, dat door Dr. Wundram (Berlijn) die aan
de verhandelingen deelnam een nader rapport zou worden uitgebracht
over de wijze waarop het toezicht op levensmiddelen van dierlijken
oorsprong en in het bijzonder op eieren in Duitschland onder dier-
geneeskundige leiding is geregeld. Prof. van Oijen weid belast met
het opstellen van een overzicht der eischen waaraan in het bijzonder
koelhuiseieren zullen moeten voldoen en de middelen die ter
controle daarvan ter beschikking staan. De Commissie vereenigde
zich voorts met een tweetal door Prof. van Oijen opgestelde resoluties,
welke aan de Regeeringen der deelnemende landen zullen worden
aanbevolen.

De plechtige openingszitting in de Ridderzaal werd bijgewoond
door Baron van Lynden als vertegenwoordiger van Hare Majesteit
de Koningin. Door H. Excellenties Prof. Dr. Gelissen, Minister van
Elandel, Nijverheid en Scheepvaart en Jhr. Dr. de Graeff, Minister
van Buitenlandsche Zaken. Voor het Institut International du Froid

waren aanwezig Monsieur Theod. Tissier, Président du Comité
Exécutif, Prof. Dr. Keesom, Président de la Conference Générale,
alsmede Dr. M. Piettre, Directeur van het I. I. du Froid. Door de
Nederlandsche Vereeniging voor Koeltechniek waren met de eigenlijke
voorbereiding van het Congres belast Prof. Dr. M. de Haas, Delft,
voorzitter, Prof. C. F. van Oijen Utrecht, ondervoorzitter en Ir. J. F.
H. Koopman \'s Gravenhage, secretaris-penningmeester, welke mede
op het podium hadden plaats genomen.

In deze zitting spraken o.a. Minister Gelissen namens de Ned.
Regeering, Prof. Keesom namens het I. I. du Froid, voorstellende de
drie bovengenoemde heeren in gelijke functie met de leiding van het
Congres te belasten. Tal van vertegenwoordigers van vreemde mogend-
heden voerden het woord en uitten hunne beste wenschen voor het
Congres. Nadat nog voorzitters en secretarissen der Secties benoemd
waren en eenige zakelijke mededeelingen waren gedaan, begaf men
zich naar Oud Wassenaar om de thee te gebruiken. Een werkelijk
inposante ontvangst in het nieuwe Gemeente-Museum, door den
Burgemeester van den Haag Mr. de Monchy, besloot dezen dag.

Alvorens enkele punten van het behandelde in de secties aan te
stippen moge hier in het kort mededeeling gedaan worden van de
verdere ontspanningen, die den deelnemers werden geboden. Woens-
dag bood de Ned. Regeering den officieelen vertegenwoordigers van
de tot het l. I. du Froid behoorende staten een diner aan waaraan
Z.E. Dr. Deckers, Minister van Landbouw en Visscherij de honneurs
waarnam, terwijl ook de vertegenwoordiger van LI. M. de Koningin
en Minister de Graeff mede aanzaten. De leden maakten dien avond
een tocht naar Kager- en Brasemermcer. Donderdag werd het Congres-
diner in het Kurhaus te Scheveningen gehouden. Vrijdag werd het
Concert aldaar bezocht en het vuurwerk bewonderd, terwijl Zaterdag
een maaltijd in het Carlton Flotel te Amsterdam een waardig einde
vormde van de eigenlijke Congresweek. In deze week werden reeds
excursies gemaakt naar het Gemeente-Slachthuis te \'s Gravenhage ;
„Mecog", Hoogovenbedrijf of Rijksvischhal en Koelhuis „Frigo"
te IJmuiden ; een tocht door de havens te Rotterdam ; Markthallen
en Koelhuis te Amsterdam, zelfs Volendam en Marken werden niet
vergeten. Voor de Dames was een uitstekend verzorgd programma
samengesteld.

Gelijk bekend was het Congres voor zijne werkzaamheden onder-
verdeeld in vier secties.

In de Eerste Sectie werden de zuiver physische problemen, die aan de
toepassing der kunstmatige koude ten grondslag liggen, behandeld.
Een zeer belangrijke bijdrage vormde de bundel rapporten uit het
Kamerlingh-Onnes laboratorium te Leiden welke onder leiding van
de Professoren Keesom en W. de Haas (Leiden) was samengesteld.

In de Tweede Sectie kwamen aan de orde de problemen die den
Ingenieur op het gebied der Koeltechniek in het bijzonder bezig-

houden : koelmachines-bouw en in het bijzonder isolatie van koel-
huizen, ijsfabricage, ,,air-conditioning", enz.

Vermelden wij enkele Nederlandsche bijdragen tot deze Sectie t.w.
een rapport van Ir. Koopman over een door hem uitgewerkte nieuwe
methode voor het construeeren van kunstmatige ijsbanen en van den
heer A, H. G. Fokker over het gebruik van kunstmatige koude in het
vliegtuigwezen.

De Derde Sectie bood voor hen die practisch met de directie van een
koelhuis zijn belast de meest aantrekkelijke onderwerpen.

De Woensdagmorgen was, behalve aan enkele andere onderwerpen,
in het bijzonder gewijd aan het koelen van planten en bollen.

Van de eerste vermelden wij een voordracht van Cabane (Parijs)
over koeltechniek en bereiding van druivensap, van de heeren Landaal
en Koster (Utrecht) over het versch houden van brood door afkoeling,
alsmede van Aspinwal (Amerika) over het gebruik van koelhuizen bij
het bewaren van bont. Doch in het bijzonder vestigen wij de aandacht
op d.e keurige voordrachten van Mej. Dr. I. Luyten (Wageningen) en van
Prof. E. van Slogteren (Hillegom) over het koelen van bloembollen,
waardoor deze geleverd kunnen worden in zoodanigen staat, dat zij
overal ter wereld op den gewenschten tijd bloeien. Op den Woensdag-
middag was in het bijzonder het koelen van fruit aan de orde. De heeren
Kidd en West (Engeland) behandelden het koelen van fruit in
bijzondere gasmengsels terwijl Smith en Hardy (Engeland) het
controleeren van fruitkoelhuizen en transportmiddelen bespraken.
In de voordracht van Emblich (Karlsruhe) werd de nadruk gelegd op
d.e beteekenis van het koelen van fruit in stikstof (resp. lucht na
verwijdering der zuurstof). Ir. Mulder (Wageningen) gaf een overzicht
van cle toepassing der koeltechniek voor het bewaren van fruit in
Nederland. Hierbij werd in het bijzonder aandacht geschonken aan de
vraag of het aangewezen is in de productie-centra (bij de veilingen)
koelhuizen te bouwen, dan wel of hiervoor gebruik gemaakt kan worden
van bestaande inrichtingen in de groote steden (centra van consumptie).
Ir. Mulder is de eerste meening toegedaan ; van uit de vergadering
werd er bij de discussie voor gewaarschuwd dat zulke koelhuizen nooit
rendabel kunnen zijn indien alléén appelen en peren ter koeling komen,
terwijl tevens gevraagd werd, dat bij een zoodanigen nieuwbouw de
overheid in elk geval afzijdig moet blijven en niet door subsidies in
welken vorm dan ook het eene bedrijf boven het andere mag bevoor-
deelen. Een voordracht van Kessler (Zwitserland) vestigde ten slotte
de aandacht op de moeilijkheden die zich bij het koelen van appelen
van verschillende soorten voordoen.

In de zitting van Donderdagmorgen gaf Ir. Heisz (Karlsruhe) eerst een
overzicht van de keurige inrichting van het nieuwe „Kaltetechnische
Institut, zur Forschung auf dem Gebiet der Lebensmittelfrischhaltung".
Dan kwamen aan de orde voordrachten van Moran (Amerika) over
transport van gekoeld vleesch onder toevoeging van een zeker per-

centage C0₂, en van Barnicoat (Palmerston New Zcaland) over het
transport van vleesch van Australië naar Londen. Daarna werden de
rapporten behandeld van Kaesz (Karlsruhe) en van Ewell (Amerika)
over het gebruik van Ozon in vleesehkoelhuizen. In de discussie w~erd
niet alleen aan de voordeelen van deze werkwijze aandacht geschonken,
doch ook aan de gevaren welke bij het koelen van vet of vetrijke sub-
stanties daaraan zijn verbonden.

Interessante mededeelingen werden gedaan door de heeren Poole
en Zarotschenzeff over het toenemend gebruik van het snel bevriezen
van allerhande levensmiddelen (groenten, visch, vleesch) bij zeer
lage temperatuur en in verpakking (porties) waardoor deze direct
voor het gebruik gereed zijn. Hierdoor kan de tijd gedurende welken
„versche groenten" beschikbaar zijn aanmerkelijk verlengd worden
en vooral in Amerika, waar een onafgebroken keten van koud gehouden
ruimten van producent tot consument is geconstrueerd, levert de dis-
tributie weinig" moeilijkheden integendeel veel voordeelen van econo-
mischen aard op.

Dr. Wundram (Berlijn) besprak eenige punten uit de toepassing
der kunstmatige koude bij vleesch, visch en eieren, en stelde iii het
bijzonder de beteekenis van het toezicht van dierenartsen op den
handel in deze levensmiddelen in het licht. De heer H. de Kruyff
(Utrecht) gaf ten slotte een gedetailleerd overzicht van de toepassing
der koeltechniek in de zuivelindustrie in ons land.

Ook de Vrijdagochtend leverde nog belangrijke besprekingen op.
Begonnen werd met het rapport van Lumley (Aberdeen) over het be-
vriezen van visch in pekel en over het kicmgehalte op de oppervlakte
van visschen door W. Schwartz (Karlsruhe). In deze verhandeling
bleek, dat het inzonderheid de darmbacteriën zijn, die bij het ont-
weien der visschen of bij het ophalen der netten de bacterieele
verontreiniging leveren. Voorstellen werden gedaan de techniek aan
boord van trawlers te veranderen om deze verontreiniging te voor-
komen. Voorts berichtten Molanus en van Oijen (Utrecht) over
de gunstige resultaten verkregen met het selecteeren van eieren
bestemd voor den opslag in koelhuizen, door middel van de ultra-
violet lamp (Biosol) van Philips. Verschillende congressisten begaven
zich naar aanleiding van deze voordracht naar Utrecht, waar Dr.
Molanus een en ander uitvoerig demonstreerde. Namens Prof.
Becquerel werd daarna door Dr. Wiersma (Leiden) verslag gedaan
van de in het Kamerlingh-Onnes Laboratorium verrichte proeven
met algen en enkele andere soorten van micro-organismen (vervat
in gedroogde aarde) bij extreem lage temperaturen —269° en —271° C\'.
Er blijkt een toestand, van anabiosc te ontstaan, de organismen sterven
niet, doch kunnen, gebracht onder gewone omstandigheden, zich weer
voortplanten. Zij zouden dus ook door interplanetaire ruimten kunnen
verplaatst worden en het leven van het eene hemellichaam op het
andere kunnen overbrengen.

Ten slotte sprak d.e heer Geer (Cambridge, America) mede namens
zijn medewerkers Prescott en Proctor.

In de eerste plaats werd de invloed van lage temperaturen besproken
op microörganismen die tot voedselvergiftigingen aanleiding geven.
Het ,,quick freezing" bij lage temperatuur verhindert de vorming van toxinen
door clostridium botulinus ; op vertegenwoordigers van de „Salmonella"
groep werd een wisselende werking waargenomen, afhankelijk van de
mate waarin deze microben zich aan deze ongunstige omstandigheden
kunnen aanpassen.

Dan gaf spreker een overzicht van d.e nieuwe toepassingen der
koeltechniek bij de voedselvoorziening in Amerika. Als merkwaardig-
heid mag daarvan hier worden genoemd het streven om moedermelk
van daarvoor na medisch onderzoek geschikt bevonden moeders in
bevroren staat te conserveeren en ter beschikking te stellen van kin-
deren bij wier moeders de borstvoeding te kort schiet. Spr. toonde
monsters in den vorm van botergele ronde biscuits keurig verpakt in
een, op bijzondere wijze, geïsoleerde flesch.

In de Vierde Sectie werden onderwerpen behandeld die betrekking
hebben op koeltransport, algemeene economische vraagstukken,
statistiek, onderwijs en propaganda.

Van verschillende zijden werd hier aangedrongen op het instellen
van een goede controle op temperatuur en vochtigheid zoowel als op
een doelmatige behandeling der goederen op iedere stap van den weg
tusschen producent en consument die de gekoelde goederen afleggen.

Zoo naderen wij de beschrijving van de plechtige eindzitting in het
groot-auditorium van het Koloniaal Instituut te Amsterdam. Daar
werden enkele conclusies, die inmiddels door het college van voor-
zitters en secretarissen der secties waren besproken en door het bureau
van het Instituut waren opgesteld, aangenomen. Voorts werd mede-
gedeeld, dat in de gedurende het Congres gehouden Conference Generale
van het Instituut een uitnoodiging was ingekomen om het volgende
Congres in Japan te houden, en van de Duitsche Regeering om het
volgende in Europa te houden Congres in Duitschland te doen plaats
vinden. Deze uitnoodigingen werden met ingenomenheid begroet.
De beslissing is aan de Regeeringen der landen die bij het „Institut"
zijn aangesloten. Lof werd toegezwaaid aan den steun dien het Congres
in het bijzonder uit Argentinië mocht ontvangen. Prof. Kamo sprak
een opwekkend woord om het Congres in 1940 in Tokio te bezoeken
en toen mochten de organisatoren uit veler mond hulde en dank ver-
nemen voor de wijze waarop het Congres was voorbereid en geleid,
waarvan uit den aard het leeuwendeel aan den Secretaris-penning-
meester Ir. Koopman toekomt.

Inmiddels was een dankbetuiging op het telegram van hulde dat aan
H.M. de Koningin was gezonden ingekomen, houdende tevens een
woord van waardeering voor de deelnemers van het Congres. En met

deze Koninklijke woorden sloot de vooizitter Prof. de Haas de laatste
bijeenkomst.

Doch hiermede was het Congres niet afgeloopen ! Er volgde een
thee in het Koloniaal Instituut, bezichtiging van enkele zalen er van,
alsmede een bezoek aan enkele zalen van het Rijksmuseum.

In de daarop volgende week werden door grootere en kleinere
groepen excursies gemaakt, waarvan hier vermeld mogen worden :
een bezoek aan het Openbaar Slachthuis te Breda ; bezoek te Leiden
aan het Kamerlingh-Onnes Laboratorium, waar demonstraties werden
gegeven gevolgd door een ontvangst door het Gemeentebestuur ;
bezoeken aan Delft, Middelburg, Eindhoven (o.a. abattoir), Roermond
(eiermijn Zuid Ned. Koelhuis), Maastricht (Lutterade stikstofbin-
dingsbedxijf). Een tocht door Friesland en de andere noordelijke
provincies, waarbij vooral aandacht geschonken werd aan veeteelt
en zuivelbedrijf, beëindigde dit Congres. Vermelden wij dat ruim
zeven honderd deelnemers, waarvan vijfhonderd vreemdelingen, als
lid werden ingeschreven.

Zoowel de Mij. voor Diergeneeskunde als de Vereeniging van
Directeuren van Gemeentelijke Slachthuizen in Nederland waren
als lid toegetreden cn hadden vertegenwoordigers gezonden ; eenige
andere collegae waren ambtshalve aanwezig, wijl hunne gemeenten
als zoodanig het Congres hadden gesteund. Doch wie als ondergetee-
kende het Congres van zeer nabij heeft medegemaakt is overtuigd.,
dat de talrijke vreemdelingen, die het bezochten, een uitstekenden indruk
medenamen van de beteekenis der koeltechniek hier te lande en van
ons land en volk in het algemeen.

Tijdens de oorlog, toen perubalsem schaars en duur was, ontdekte men dat gewone
keukenstroop als wonddesinfectans bijna even goed werkte ; (men dacht dat de ont-
smettende werking van stroopachtige stoffen voornamelijk berust op inhulling van
de bacteriën, minder op chemische werking).

De honig is bij het volk bekend als wondmiddel (zie ook blz. 927, afl. 17, 1935).
Zaisz ^j) had met honig uitstekende resultaten. Hij goot de wond vol honig en zag
in vele gevallen primaire genezing. Laat men de wond open dan moet het honig-
verband elke 24 uur vernieuwd worden.

Liever dan mei depuratum uit de apotheek (die door de ondergane bewerking
desinfecteerende eigenschappen verloren zou hebben) gebruikt Zaisz slingerhonig,
die, bij de moderne wijze van bereiding, praktisch steriel is, en, op een koele plaats
bewaard, afgesloten van de lucht, lang goed blijft Vr.

Een virussoort is voor zijn ontwikkeling sterk of vrij sterk aan een bepaalde weef-
selsoort gebonden ; in vitro is aan deze weefselvoorkeur te voldoen en zal men goede
resultaten krijgen, mits de goede diersoort voor de weefselleverantie wordt gebruikt
en het materiaal steriel wordt gewonnen.

Voor enkele virussoorten is passage door een bepaald geschikt proefdier vooraf-
gegaan ; bv. konden Haagen en Theiler het gele koorts-virus kweeken, nadat zij
het aan de muis hadden aangepast.

Op de cavia-weefselcultures kon slechts het cavia-vaste mond- en klauwzeervirus
gekweekt worden. Striegler zegt het aldus : „Die Vermehrung des Virus der
Maul-und Klauenseuche in Vitro war erst mriglich, nachdem Waldmann und Pape
das Meerschweinchen als geeignetes Versuchstier für die Maul-und Klauenseuche
erkannt hatten." (Dit geldt niet voor het kweeken op huid-explantaten van embryo\'s
van spontaan gevoelige dieren, volgens Frenkel (ref.)).

De dekglas-methode is verlaten, daar men in het groot en met minder moeite
in cultuurkolven kon werken. Weefselgroei bleek ook niet meer een vereischte.

Op Riems is op heden virus in vitro gekweekt gedurende twee jaren met 118 over-
entingen ; vermeerdering bedroeg 24. io¹⁷⁴.

De voor serumbereiding bestemde runderen worden gehyperimmuniseerd met
cultuurvirus, dat wekelijks in hoeveelheden van 2000 cc. geproduceerd wordt.

Door de weefselcultuur is vooral de bereiding van vaccine zeer verbeterd. In
vitro verkregen pokstof is gebruikt voor vaccinatie van den mensch. Voor de pro-
ductie van i 1 pokstof zijn nu noodig, inplaats van 8—10 kalveren, 10 kippeneieren.

Mond- en klauwzeerlymphe is door Janssen ¹) volgens de door Hardy en Gar-
dener aangegeven methode (zie hoofdstuk Immuniteit : Bereiding van droog m. en
ki.z. serum) neergeslagen en gedroogd.

Door de behandeling bleek de smetstof echter achteruit gegaan. Gepoogd is nu
door titratie van de verschillende phasen van het proces na te gaan, waaraan de viru-
lentievermindering te wijten is. Dit bleek hoofdzakelijk veroorzaakt door de droging
van het virusneerslag en voor een geringer deel door de wassching met alcohol-
aether.

Het neerslaan met het waterhoudende alcohol-aether mengsel bleek geheel
zonder invloed. De inactiveerende werking moest dus waarschijnlijk toegeschreven
worden aan de water-onttrekking. 6% water in het alcohol-aethermengsel vormde
de grens ; bij 4% water dus door 96% alcohol-aether, werd het virus in 24 uur bij
— io° C. ernstig geschaad.

Droging van de niet ontvette viruslymphe of overbrenging van het alcohol-aether-
neerslag in watervrije glycerine, dus twee andere methoden van wateronttrekking,
bleken evenzeer funest voor de werkzaamheid van het virus.

¹) Dr. L. W. Janssen : Over Mond- en Klauwzeervirus. 1. Het neerslaan van het virus
met alcohol en aelher. Verslag over de Werkzaamheden van het Staats Veeartsenijkundig
Onderzoekingsinstituut, 1933—34, blz. 108.

Voor zoover bekend is geen ongekapseld levend organisme tegen deze behandeling
bestand ; een beschermende laag is bij de 10 /xfj. groote mond- en klauwzeerdeeltjes
niet aan te nemen.

Mede door het gedrag bij volledige wateronttrekking meent Janssen de smetstof
van het mond- en klauwzeer als een doode chemische stof te moeten beschouwen.

Deze bepaling heeft Busch *) uitgevoerd met behulp van een supercentrifuge
met 10.000 omwentelingen per minuut en koeling, zoodat een temperatuur van 30° C.
niet werd overschreden.

Bij verschillende pH\'s der verdunningsvloeistof (fosfaatbuffer) is virus uit lymphe
of blaarwand 2—4 uur gecentrifugeerd. Bij eenige waarden van pH was na centri-
fugeeren de infectiositeit 10 maal afgenomen ; in het neerslag was overeenkomstig
infectiositeitsverhooging.

De grootte der virusdeeltjes, berekend met behulp der formule van Bechhold en
Schlezinger, varieerde bij pH 6,5—8,4 van 171 tot < 30 f.i/j, ; hoe lager pH, hoe
grooter doorsnede van de viruspartikeltjes. Dit kan veroorzaakt zijn door agglo-
meratie, zwelling of adsorbtie. De vergrooting werd ook met Bechhold\'s collodium-
filters vastgesteld : bij pH 6,5 passeerde het virus de filters niet, bij pH 7 slechts het
grove 1% filter.

Aangenomen is een deeltjes-grootte beneden 30 /AfJ. zooals gemeten is bij hooge pH.
(Modrow 2—3 fJ-fJ., Galloway en F.lford 8—12

Homutov ²) heeft nagegaan de houdbaarheid bij kamertemperatuur van blaar-
wandvirus gesuspenseerd in physiol. keukenzout met pH 6,7 of bufferopl. van pH 7,6,
beide met of zonder toevoeging van 1% chloroform.

De virussuspensie in keukenzoutsolutie gaf intracutaan bij cavia na 4 dagen be-
waren geen reactie meer (herenting van dit dier met virulent virus veroorzaakte
slechts primaire reactie).

Chloroformtoevoeging aan een indentieke suspensie conserveerde de uitgangs-
infectiositeit ongeveer 17 dagen; daarna viel een vermindering te constateeren.
(23 dagen oude suspensie is a-infectieus, maar immuniseert ook niet meer).

In een ander geval kon met een gechloroformeerde virussuspensie na 50 dagen
bewaren nog een locale eruptie opgewekt worden ; a-infectieuze suspensies immuni-
seerden weer niet.

16% chloroform bij gebufferd (7,6) virus maakte dit onwerkzaam binnen 2 etmalen.

Verder heeft Homutov ³) de infectiositeitsduur van virussuspensies in buffer
van pH 7,6 gecontroleerd na toevoeging van 1% gomenol (een plantaardige olie).

Troebeling ontstond zeer snel na de samenvoeging en nam toe na iedere schudding ;
deze eiwituitvlokking verzamelde zich met druppeltjes goménol aan de oppervlakte ;
zij bleek a-virulent te zijn.

Na 22 dagen bewaren van de suspensie in donker bij 20° C.—30° C. begon de in-
fectiositeit te verminderen ; tusschen den 47sten en 64sten dag was deze verloren
gegaan en hiermee ook de antigeene werking.

Een jaar later publiceerde Homutov \') de bevestiging van zijn onderzoek om-
trent de conserveerende werking van chloroform.

Gewerkt is weer met cavia-blaarwand-emulsie met toevoeging van 1% chloro-
form en plaatsing bij 20° G. of 2° C. In beide gevallen was bij verdwijning der in-
fectiositeit (resp. na ongeveer 50 en 120 dagen) de antigeene werking tevens opge-
houden.

Additie van 1% chloroform bij geformoliseerde blaarwand-emulsie in serum
(0,5—5% chloroform) werkte vertragend op de virusvernietigende werking van
chloroform.

Aansluitend aan het bovenstaande volgde de vermelding ^x) van de houdbaarheid
van virussuspensies in gebufferde glycerine bij 2° C. en 20° C. met of zonder formol
(1 °/oo). D^e invloed van glycerine op de werking der formol bleek groot; de infectiosi-
teitsduur van blaarwandvirus weed er zeer door verlengd (bij 20° C. van 2 tot 17
dagen, bij 2° C. tot 32 dagen.

In 1932 is spontaan mond- en klauwzeer uitgebroken in het Zuid-Afrikaansche
onderzoekingsinstituut te Kabele. ¹)

Bij het typen-onderzoek van het virus, bleken de eerste caviapassages eenige
overeenkomst met C en zeer groote met A te bezitten. Na verscheidene passages (31)
via cavia werd de cavia-smetstof een zuiver A type. Twee uit het zelfde district ont-
vangen smetstoffen toonden na eenige cavia-passages eveneens de eigenschappen van
A en C typen gemengd, om later tot het zuivere A type over te gaan. (Het virus had
ongetwijfeld de gemengde A en C eigenschappen in het vee meer dan een jaar be-
houden).

Gelijktijdig heerschte in Zuid Rhodesia een goedaardige epizoötie, veroorzaakt
door een type, verschillend van de Kabele-smetstof. Van deze smetstof waren de
eerste caviapassages zuiver O type ; latere caviapassages weken echter sterk van het
O type af, kregen A en C eigenschappen ; een groot aantal snelle caviapassages
deden echter niet het zuivere A type ontstaan als bij de Kabele-stam.

F,en andere onderzochte praetijk-smetstof had in het begin geen overeenkomst
met het O type, maar ging dit zeer duidelijk toonen na een aantal caviapassages.

De eerste caviapassages infecteerden A en C immune caviae, die later weer ziek
gemaakt konden worden met O. De 4de caviapassage bleek na 5 maanden bewaren
bij 2° C. een zuivere A smetstof geworden.

Uit deze verschillende typenbepalingen blijkt, dat de oorspronkelijke runder-
smetstoffen polyvalent waren, maar dat door caviapassage de zwakste richting
verdween. De laatst gedetermineerde smetstof is echter 2 richtingen uitgegaan.

6. Differentiëeldiagnose door middel van gevoeligheid voor zuurgraad-
verandering .

Bij het rund bestaan tusschen stomatitis vesicularis en mond- en klauwzeer geen
duidelijke klinische en pathol. anatomische verschillen.

Voor differentiëeldiagnose is van belang de enting van het paard ; kruisenting
en groottebepaling zijn of tijdroovend of zeer moeilijk.

Het door Pyl geconstateerde realcaliseerings-cfTect bij mond- en klauwzeervirus
is ook nagegaan bij stomat. vesic. virus ²). De optimale pH is verschillend van die
van mond- en klauwzeervirus, ligt nl. tusschen pH 4 en 11 (mond- en klauwzeer-
virus heeft twee voor de houdbaarheid gunstige pH\'s ; een heel gunstige is pH 7,6,
een minder gunstige pH 3).

Door realcaliseering wordt stomatitisvirus in zuur milieu niet zoo geschaad als
mond- en klauwzeervirus, dat slechts één pH wisseling verdraagt. Er is wat dit be-

¹) R. Daubney : l\'oot and Mouth Disease : the fixed Virus Types. J. of Comp. Path. 1934.
P. 259.

²) Reppin en Pyi. : Maul- und Klauenseuche oder Stomatitis vesicularis. Experimentelle
Untersuchungen zur Differenzierung eines Amerikanischen Virusstammes. Archiv, f. w. pr.
Tierhk. 68 B., S. 182. 1934.

treft overeenstemming tusschen de drie mond- en klauwzeer-typen eenerzijds en
de twee stomatitis-typen anderzijds. Met behulp van het realcaliseeringseffect
hebben schr. beide virussoorten kunnen onderscheiden. Zij gingen uit van cavia-
blaar-lymphe met fosfaatbuffer verdund (i : 50, 1/15 molair opl., pH 7,6), welke
met i 10 n. HCL op pH 3 gebracht, dadelijk daarna met 1/10 n. loog geneutrali-
seerd werd. Reageerden caviae met zoo behandelde smetstof, dan moest de smetstof
stomatitis-virus zijn.

Met de beschreven methoden kon een uit Amerika afkomstige smetstof, die bij
varkens een blaareruptie met generalisatie veroorzaakte, als stomatitis vesic. virus
gedetermineerd worden. Runderen, schapen, caviae en witte ratten waren er niet
mee ziek te maken ; paarden en muildieren kregen slechts geringe reacties na scari-
ficatie.

Door kruisinfecties met mond- en klauwzeervirus en serumcontróle kon de diagnose
bevestigd worden.

Doerr en Seidenberg ^j) hebben aan hun bevindingen bij virusverdunnen de vol-
gende beschouwingen vastgeknoopt :

Concentratie heeft een ander begrip dan bij titratie van vergiften ; zij hangt
samen met het kiemgetal.

De titratie bestaat uit twee handelingen : verdunning in vitro en enting van
proefdier.

Het is de vraag of één kiem voldoende is voor een infectie, zooals voor bacteriëele
ziekten is te controleeren.

Voor kippenpest moet dit aangenomen worden, daar minimale doses óf wel
doodelijk öf totaal onschuldig zijn. Langdurig schudden verhoogt de infectiositeit
niet; blijkbaar treedt geen vollediger uiteenvallen der virusdeeltjes op, zooals bij
bacteriën het geval is. Door binding aan sommige adsorbentia als safranine en aluin-
gel-C. treedt een reversibele inactivatie op ; aan andere adsorbtiemiddelen een
activeering, bv. kippenpestvirus aan erythrocyten of dierlijke kool.

In tegenstelling met de bevinding van Pyl voor mond- en klauwzeervirus bepaalde
Doerr, dat virus der kippenpest bij o° C. een hoogerc infectiositeit bezit dan bij
20° C. Door een virusverdunning van 20° C. tot o° C. af te koelen neemt de infectio-
siteit weer toe (Pyl vond voor mond- en klauwzeervirus, dt afkoeling infectiositeit
verlaagt, verwarming deze daarna weer verhoogt).

Als oorzaak van dit verschijnsel dacht Pyl zich agregaatvorming van virus ;
hij noemde het agens van het m. en kl.zeer een ,,met de temperatuur variëerend
dispersoid". Deze hypothese is echter alleen gebaseerd op de infectiositeit, niet op
de filtreerbaarheid of centrifugeerbaarheid, (waardoor zij niet aannemelijk wordt).

De agregaatvorming zou ook voor schudden en roeren zeer ongevoelig zijn ;
wel echter zeer labiel voor temperatuur-invloeden.

Doerr acht virulicidie van verdunningsvlocistof de temperatuur-variabele factor.

Pyl ¹) brengt de filtreerbare smetstof van het mond- en klauwzeer onder bij de
colloïden wegens haar kleinheid.

Bij kolloïden komt het voor, dat een invloed, welke de dispersiteit van een bepaald
colloid verhoogt, die van een ander colloid verlaagt ; voor filteerbare virussoorten
is dit dus ook zeer waarschijnlijk.

De door Doerr voor verdunning gebruikte keukenzout- en bufferoplossingen
bleken Pyl voor mond- en klauwzeervirus toxisch, vooral bij hooger temperatuur ;
reversibel kon dus de infectiositeit-vermindering niet zijn.

¹) G. Pyi. : ,?ur Theorie und Methodik der quantitativen Auswertung filtrierbarer Virusarten.
Entgegnung auf die gleichnamige Arbeil van R. Doerr und S. Seidenberg. Ztschr. f. Hyg. u.
Infkrkh. B. 115. S. 541. 1933.

Infectiositeit-veranderingen merkt men slechts als de door splitsing van aggregaten
verkregen verhooging der infectiositeit de door verwarming veroorzaakte nadeelige
invloed niet evenaardt, maar overtreft.

Een onderzoek van Busch \') betrof de bestudeering van de invloed van mond- en
klauwzeerinfectie op de oppervlaktespanning van het serum.

Bloed voor serumbereiding is bij caviae (niet drachtige dieren, daar de drachtigheid
oppervlaktespanning met ongev. 4% verlaagt) door hartpunctie afgenomen vóór
voedselopname (galafscheiding). Bepaling der oppervlaktespanning geschiedde door
middel van de adhesie-ringmethode volgens Searl en Lecomte de Nouy.

Na infectie met mond- en klauwzeervirus steeg de oppervlaktespanning tot op
3de dag p.i. (parallel met infectiositeit), daarna nam zij weer af tot iets onder normaal;
dit. is het geval op 6de dag p.i. wanneer immuunlichamen optreden.

Verder is nagegaan de invloed van reïnfecties op de oppervlaktespanning ; na de
eerste reïnfectie volgde een zeer sterke verlaging, die na twee weken weer hersteld was ;
de tweede reïnfectie was zonder invloed.

Lecomte de Nouy kreeg bij injectie van paardenierextract bij konijn dezelfde
schommelingen der oppervlaktespanning, echter niet de aanvangsstijging ; reïnfec-
ties waren zonder gevolg, terwijl de antilichamen toenamen in aantal. Tusschen deze
laatste en de oppervlaktespanning bestaan dus geen relaties. Ditzelfde meent Busch
ook aan te kunnen nemen voor mond- en klauwzeervirus-injecties.

Na simultaanenting van caviae met mond- en klauwzeervirus en serum volgde een
verlaging der oppervlaktespanning als bij reïnfecties.

Als prototype van een bodemziekte (een ziekte, die afhankelijk is van de bodem-
gesteldheid) beschouwt Lotse ¹) het mond- en klauwzeer, daar de praedilectie-
plaatsen van deze ziekte van het vee in hooge mate met de bodem contact hebben,
terwijl bij het laboratoriumproefdier slechts de plantaire infectie voor 100% aanslaat.

Om deze theorie te toetsen zou de mond- en klauwzeer-eruptie aan een prae-
dilectieplaats, die geen contact met bodem heeft, uit moeten blijven.

Vermijding van contact met bodem heeft Lotse allereerst uitgevoerd door de caviae
zoo op een tafeltje te fixeeren, dat de achterpootjes vrij hingen. Enting in voetzooltjes
sloeg niet aan. Bij plaatsing op drogen bodem eveneens uitblijven van reacties ;
echter niet op met urine doordrenkte.

Als tweede zwevende fixatie legde L. de caviae in een net, waar de pootjes doorheen
staken. Primaire affecten traden aan de planta pedis niet op.

Ten derde werden geënte voetzooltjes der proefdieren gehuld in verband ; erupties
traden niet op (ondanks de maceratie der huid).

Collodiumbedekking der entingsplaats was niet zoo zeker ter voorkoming van
contact met den bodem, daar scheurtjes optraden en hierdoor felle erupties (prikke-
ling der huid door collodium).

Verder heeft Lotse verschillende factoren, die mond- en klauwzeereruptie kunnen
beïnvloeden, onderzocht. Van verschillende bodemgesteldheden (gewone grond, iets
vochtige turf, drooge turf en grasland) bleek drooge turf infectie-remmend of zelfs-
voorkomend.

Invloed van voeding viel L. op bij vervanging van bieten en klavervoeding van
runderen en caviae door hard, zuur gras. Aandoening der mondholte was zeer op-
vallend. Vee op zure weiden zou ook gevoeliger zijn voor infectie.

¹) Harald Lotse : Probleme der Epidemiologie I. Boden und Seuchen. Ein experimenteller
Beitrag zur Frage der ursächlichen Beziehung zwischen Bodenverhältnissen und Auftreten von
Seuchen. Aus der medizin. Universitätsklinik der Charité, Berlin. Ztschr. f. Hyg. u.
Infkrkh. 116 B. 5 H. S. 556. 1934.

L. onderscheidt gebruiksbodem en natuurlijke bodem, resp. grasland en turf;
de eerste is sterk doordrenkt met mest en praedisponeert de weidedieren voor reacties.
Bij laboratorium-proefdieren bevorderden met mest verontreinigde verbanden om
entplaats aanslaan der reactie niet; wel echter, en in sterke mate verontreiniging
met urine. Deze bevorderende werking is waarschijnlijk een chemische.

Kunstmatige bemesting is wel aangenomen als ziektebevorderende factor. Met
koolzure kalk, zwavelzure ammoniak, kainiet, superfosfaat, kali of leunasalpeter
doordrenkte verbanden om infectieplaatsen bij caviae gaven bij eenige van deze
chemicaliën versterking, bij andere uitblijven der reactie.

Vochtigheid schijnt uit alle voorgaande proeven infectiebevorderend ; echter
is de invloed der temperatuur ook duidelijk gebleken.

Verder nam L. waar, dat zware dieren ernstiger reageeren dan lichte, hetgeen
te verklaren zou zijn met de grootere druk en sterker wrijving op de plantae.

Bij haarloos gemaakte caviae is de lichaam-temperatuur laag en de aanslag gering.
Lotse neemt aan, dat warmte en vochtigheid de maceratie der huid bevorderen,
de warmte alleen het optreden van een chemische, fermentatieve reactie veroorzaakt.

Door voortdurend schuren en wrijven van een geïnfecteerd pootje slaat dit eerder
en heviger aan.

L. komt tot de slotsom, dat mond- en klauwzeer niet veroorzaakt wordt door
een bacterie-achtig virus, maar door een fermentachtige stof. Dit agens van het
mond- en klauwzeer moet men aannemen in de grond voor te komen en onder
gunstige epidemiologische omstandigheden tot infecties te leiden.

Beproefd is erupties te verkrijgen door injecties van mest en urine, van kunstmest-
stoffen, van aarde of hooi en gras in zooihuid van caviae. Alleen bij de injectie van
aarde of hooi en gras tezamen met kunstmeststoffen ontstonden blaren, die echter
niet generaliseerden.

De invloed van het contact met den bodem op de mond en klauwzeereruptie,
die Lotse dus zeer groot acht, is op Riems \') nader gecontroleerd.

Bij plaatsing van caviae in een net, de pootjes vrijhangend, sloeg infectie in de
plantae in 3 dagen niet aan ; wel daarnü, bij plaatsing op bodem. De vrijhangende
pootjes voelden echter koud aan ; bij opvoering der kamertemperatuur reageerde
een hooger percentage caviae : bij 20° C. geen, bij 25° C. 1 van de 8, bij 30° C. 6
van 12, bij 37⁰ C. 12 van 12 dieren. In tegenstelling met de bevinding van Lotse
was de eruptie aan geïnfecteerde zooltjes onder verband normaal en trad steeds
generalisatie in 2 X 24 uur op.

Niet-reageeren van caviae is dus gevolg van temperatuur-daling in extremiteit
en niet van ontbreken van contact met bodem.

Bij gewone plaatsing der dieren in contact met bodem, echter bij 8° C. blijft de
zooienting weer zonder eruptie ; verhooging der temperatuur tot 20° C. (zelfs 5 d. p.i.)
doet primaire aphte optreden.

Verlaging der bodemtemperatuur van 20° tot 8° C. eerst g—8 uur p.i. doet reactie
en generalisatie (deze alleen in bek) niet uitblijven.

In zijn verweer bekritiseert Lotse ¹) de bevinding van Schleich, nl. het niet aan-
slaan van in een net rustende caviae bij 20° C., terwijl dit wel plaats heeft bij rusten
op den bodem bij 20° C. of hangend in een net bij 37⁰ C. De temperatuur van een
vrijhangende extremiteit bij 20° C. zal (in vergelijking met proeven bij den mensch
gedaan) 25—30° C. zijn ; eerst bij 8—io° C. reageert een op den bodem geplaatste

¹) H. Lotse : Der Einflusz der ,,Boden-exposition" und der Lufttemperatur auf den Ablauf
der Maul-und Klauenseucheinfektion beim Meerschweinchen. Ztschr. f. Hyg. u. Infkrkh.
118 B. S. 137. 1936.

cavia niet meer. (Lotse vermeldt hier niet hoe hoog in dit geval de temperatuur der
voetzooltjes is).

Hangend bij 20° C. zou volgens L. een cavia wel moeten reageeren, als de tempera-
tuur de eenige factor was.

Kunstmatige infectie slaat aan bij de rat. ^I) Met vier typen is gewerkt : A, O, C en
Pantelimon 220 ; A bleek het minst ziekmakend. Incubatie 24—72 uur ; generalisatie
na 3—5 dagen p.i.; genezing binnen 15—20 dagen. Met O en Pantelimon typen
gelukte contactinfectie ; deze heeft plaats door wonden ; incubatie 4—5 dagen.
Immuniteit 1—3 maanden.

Ratten uit besmette runderstal bleken meest geïnfecteerd. Rattenverdelging is dus
aangewezen.

²) In Januari 1933 is mond- en klauwzeer uitgebroken in Bechuanaland (Zuid-
Afrika, sub-tropisch klimaat). De bestrijding bestond in actieve immunisatie door
intranasale enting met virulent bloed en het nemen van politiemaatregelen rondom
de besmette gebieden. Bijna 75.000 dieren zijn geïmmuniseerd. Smetstoftype was O.
Pathogeniteit der smetstof was niet heel groot; na de intranasale enting volgde
meest een goedaardig verloop ; ook bij de intradermale enting was de virusreactie
gering.

Tenaciteit der smetstof (zoowel blaarwand als lymphe) in zon en schaduw is na-
gegaan ; tevens onder toevoeging van glycerine met en zonder buffer. De wijze
van verspreiding der ziekte is bestudeerd door vee aan verschillende besmettings-
mogelijkheden bloot te stellen.

Allereerst door direct contact : gezonde dieren werden samen geweid en gedrenkt
met geïnfecteerde. Werd ongeveer 14 dagen na het verblijf van een zieke koppel
in een weide een gezonde ingebracht, dan bleef deze laatste gezond. Bij verblijf
in een besmette stal ontstond ook geen ziekte ; evenmin door contact met dieren,
welke 3—5 weken te voren ziek geweest waren.

Overbrenging door eland en wildebeest kon nooit met zekerheid worden gecon-
stateerd ; wel komen bij deze dieren klauwaandoeningen voor. Verder is vergeleken
de gevoeligheid der verschillende infectiemodi, nl. de enting in tong en staartplooi,
de intraveneuze en de intranasale infectie. Erg uiteenloopend waren de resultaten
niet.

De intranasale infectie bestond uit een injectie met virulent bloed genomen in
het hoogtepunt der ziekte.

Bij kunstmatige infectie van kalveren bleek, dat de immuniteit der moederdieren
hen zelfs kort na de geboorte niet meer beschermde tegen virusinjectie in tong.

Reïnfectie van volwassen dieren 3—6 maanden na het verdwijnen der epizoötie
veroorzaakte slechts eruptie op de entplaats.

Dieren, welke tijdens de epizoötie goed doorgeziekt waren, blijven geheel vrij.

In Italië werd na de zware epizoötie van 1927—28 het aantal apoplectische
vormen van jaar tot jaar geringer ¹). In de plaats hiervan trad een naziekte op,
de hypertrychose-vorm, welke ook groote schade veroorzaakte, zoodat men vaak
tot slachting overging. Verder werd opgemerkt, dat veel streptococcen-mastitiden

¹) G. Vianello : Waarnemingen en Studies over Mond- en Klauwzeer. La Clinica
veterinaria, p. 755. 1934.

van latent weer acuut werden. Met het uitsterven der mond- en klauwzeer-epi-
zoötie gingen ook de andere ziekten, door filtreerbare smetstoffen veroorzaakt, terug ;
varkenspest trad zelden op, kippenpest ontbrak in 1930; bacteriëele infectieziekten
traden echter sterker op.

In verschillende bedrijven in zijn district constateerde Tomasoni (Italië) ge-
durende een epizoötie bij een 20 tal runderen een slijmig-etterige Conjunctivitis,
gepaard met koorts ; genezing trad in na een week. Boosaardige cartarrhaalkoorts
werd uitgesloten wegens de snelle en volledige genezing. Dieren met Conjunctivitis
toonden geen mond- en klauwzeereruptie en omgekeerd. Op grond hiervan ver-
onderstelt T, dat bij deze runderen een soort van immuniteit aanwezig was, waardoor
de ziekte zich in de eigenaardige abortieve vorm uitte.

In het Moskausche Onderzoekingsinstituut heeft men ¹) van caviae, gestorven
door A, O of C infecties, verschillende weefsels en organen onderzocht.

Sceletspier was algemeen veranderd : van zwelling en korreling en vettige dege-
neratie der fibrillen tor wasachtige necrose met verdwijning der dwarse streping ;
sterke eosinophylie. Slijmvlies van trachea toonde vacuolisatie en vervloeiing der
epitheelcellen, proliferaties en erosies. In het maagslijmvlies waren petechiën op-
getreden, met infarktvorming en vaatontsteking ; het gevolg was meer of minder
diepgaande necrose van slijmvlies en spierlaag. Darmslijmvlies bleek catarrhaal
ontstoken. In de bijnier hadden de cellen der zona arcuata een korrelige en vettige
degeneratie ondergaan ; die der zóna fasciculata zelfs een volledig verval ; het cel-
protoplasma van het merggedeelte was korrelig en vertroebeld. In de cellen der
pancreas waren vacuolen opgetreden en haardsgewijze celdeformaties. Speeksel-
klieren vonden Sehr, in een verhoogde functie ; cellen gedegenereerd. In de hersenen
was het meest opvallend de vaatinjectie ; de hersensubstantie oedemateus ; neuroglia
vermeerderd. In de gangliencellen sterke vacuolisatie ; de kernen pyknotisch, in
rhexis of verdwenen.

2. Histologisch blaaronderzoek bij mond- en klauwzeer en Stomatitis
vesiculosa bij het varken.

De onderzoekingen ²) betreffen de mond- en klauwzeerstam A, de Stomatitis
ve. iculosa stam New-Yersey en een uit de U.S.A. afkomstige niet gedetermineerde
smetstof. Klinisch en pathol. anatomisch waren de drie smetstoften bij het varken
niet te onderscheiden. Generalisatie trad met de stomatitisstam niet op ; met de Ame-
rikaansche smetstof veel later dan met mond- en klauwzeersmetstof. Histologisch
was er geen verschil in de aphten ; insluitlichaampjes werden niet gevonden. De
differentiatie tusschen mond- en klauwzeersmetstof en Stomatitis vesiculosa-virus
laat zich slechts met behulp van het paard uitvoeren.

Her derde, dubieuze virus werd, ondanks eenige verschillen (als niet-pathogeem
zijn voor rund en cavia, neiging tot generalisatie) tot Stomatitis vesiculcsa virus
bestempeld.

Schmidt ³) heeft bij 300 ossen het hart klinisch, anatomisch en histologisch onder-
zocht.

¹) Iwanov und Akulov (Moskau) : Pathologisch-anatomische Veränderungen bei der
sogenannten bösartigen Form von Maul- und Klauenseuche bei Meerschweinchen. Ztschr. f.
Infkrkh. der Haust. B. 46, S. 5. 1934.

²) K. H. Schubode : Vergleichende experimentelle und histologische Hautuntersuchungen
über Maul- und Klauenseuche und Stomatitis vesiculosa beim Schwein. Dissert. Hannover
1934-

³) Wolgang Schmidt, Riems : Klinische, anatomische und histologische Untersuchungen
von Ochsenherzen bei gutartigem Verlauf der Maul- und Klauenseuche. Archiv, f. w. u. pr.
Thk. 69 B, H 1, S. 24. 1935.

Symptoma van hartafwijkingen traden op 2—5 dagen na de infectie. Bij een
klein deel der ossen waren deze verschijnselen (frequentie 70—80, tonen versterkt
of vrijwel samenvallend) van voorbijgaanden aard en werd later histologiseh niets
meer gevonden. Bij erger aantasting was de pols nog frequenter, onregelmatig, en de
eerste hartstoon versterkt en dof.

Reïnfecties met andere virustypen versterkten de afwijkingen meestal niet, maar
veroorzaakten vaak hartaandoeningen bij te voren normale ossen en wel in grooter
percentage.

Bij ossen zonder klin. afwijking zijn ook anatomisch geen afwijkingen gevonden ;
wel bij alle reeds klinisch geconstateerde hartaandoeningen. De afwijkingen betroffen
steeds het myocardium en meest linkerkamer en septum : grauwgeele tot erwtgroote,
meestal gerekte haarden, die uit fijne streepjes bestonden. Hun consistentie was iets
harder dan van hartspier. Door het epicardium waren de haarden niet waar te nemen.

Met Von Gieson kleuring bleek interstitiëel bindweefsel geprolifereerd ; vetcellen
traden talrijker op. Gedegenereerde spiervezelen konden door bindweefsel vervangen
zijn. Jongere bindweefselhaarden kwamen ook voor : fibroblasten, histiocyten ;
mond- en klauwzeervirus kon hier niet in worden aangetoond.

Meijer \') heeft aan de rij van mondspiegels er een toegevoegd, die volgens hem
volmaakt is. Hij legt een rubber-plaat op \'t gehemelte en een op de lagen. Elk van
deze platen is op een ijzeren beugel bevestigd, welke beide beugels ter hoogte van
het rechter en het linker kaak-gewricht vereenigd worden in een scharnier.

Aan de bovenste beugel zit ter hoogte van de mondhoek een dwarsbeugel die
naar boven en naar beneden is te bewegen en waarop tanden zitten die kunnen
grijpen in tanden op de beugel i. d. onderkaak.

Door deze dwarsbeugel op en neer te bewegen, is de mond te openen. De tanden
maken, dat de mondspiegel niet dicht klapt.

Meijer is zeer ingenomen met zijn product en weet er 9 goede eigenschappen
van op te noemen.

Hintersatz ¹) heeft op 119 paarden, die aan de meest verschillende ziekten
leden : droes, longontsteking, kaakboezem-empyeem, kramp-koliek, zadel-
drukkingen, verwondingen van allerlei aard, phlegmonen, abscessen, gewricht-
ontstekingen, pees-ontstekingen en zelfs hoefkanker, de ultra-kortegolf-therapie
toegepast en blijkbaar met 100%. succes. Hij maakt althans geen melding van
gevallen, waarbij de behandeling faalde.

Het principe, waarop zij berust, is de toevoer van warmte in de aangetaste streek.
Ook schijnen de etter-bacteriën door de electrische stroom te worden gedood,
althans in hun levensfuncties te worden gestoord, terwijl de phagocytose van het
bloed sterk wordt verhoogd.

Hoe lang en hoe vaak men de behandeling moet toepassen moet de ervaring,
van elk geval afzonderlijk, leeren. Normen zijn daarvoor niet aan te geven. Men
moet daarom ook steeds zelf de therapie verrichten. Vrij spoedig krijgt men dan de
benoodigde ondervinding.

¹) Dr. Hintersatz : Ein Beitrag zur Behandlung im Kurzwellen-Kondensatorfeld in
der Veterinär-Medizin. Zeitschrift für Veterinärkunde 1936, 1 Heft, S. I.

De warmtewerking houdt nauw verband met de golflengte. H. had met een
apparaat van 300 Watt en 6 m golflengte de beste resultaten. Hij geeft een nauw-
keurige beschrijving van dit apparaat, dat hem in bruikleen was afgestaan door de
Siemens-Reinigerwerken. De kortegolf-methode heeft boven die van de langegolf
voor, dat de electroden niet op het te behandelen lichaamsdeel moeten bevestigd
worden, maar dat zij, geïsoleerd, er op een afstand van 3 cm van verwijderd blijven.
Hierdoor is men in staat groote electroden te laten maken, waardoor groote deelen
van het lichaam zijn te behandelen. Daar het paardenlichaam niet direct contact
heeft met de electrische stroom, zijn de dieren rustiger dan bij de langegolf-diather-
mie, terwijl men hiermede tevens open wonden en lichaamsdeelen met onregelmatig
oppervlak bijv. oogen, kan behandelen.

In het Vlaamsch Diergeneeskundig Tijdschrift van 1 Jan. 1936 komt een referaat
voor van een artikel uit University of Pensylvania bulletin van 15-10-1935, van de
hand van Amadon en Craige.

Zij hebben onderzoekingen gedaan over de werking van morphine en haar
derivaten ten einde een middel te vinden, dat niet de exciteerende werking van
morphine bezit. Zij slaagden niet. Zij vonden van morphine, dat de kleinste ver-
doovende dosis is 0.20 mgr per kg lichaamsgewicht, en dat excitatie begint bij 0.50
mgr per kg lichaamsgewicht.

Van dihydromorphine waren deze waarden 0.10 mgr en 0.32 mgr. De andere
middelen die zij onderzochten n.1. codeine, dihydropseudocodeine dionine en dihy-
dromorphinone gaven met veel kleinere doses veel sterkere excitatie-verschijnselen.

Hutschenreiter practiseert op een renstal, waar merries en hengsten gehouden
worden. Hier komt chronische hengstigheid en onanie veel voor, eigenschappen
die de prestaties der paarden slecht beïnvloeden. Ter bestrijding hiervan heeft hij
de dieren behandeld met epiphysan, een product uit runder-epiphysen verkregen.
Hij diende het subcutaan toe in doses van 5 & 10 c.c. en is zeer tevreden over zijn
resultaten. Hij was meestal in staat door een è. twee injecties binnen 1 tot 3 dagen,
zoowel hengstigheid als onanie gemiddeld 20 tot 30 dagen tegen te gaan. De dieren
waren dan bovendien rustig, verbeterden van humeur, aten goed en gaven veel
betere ren-prestaties te zien. Ook lastige paarden, niet behept met een der boven-
genoemde afwijkingen, werden door deze injecties in hun humeur gunstig beïnvloed.

Alf Sannum ¹) vermeldt een geval van vergiftiging van een paard door motor-
uitlaatgassen. Het paard in kwestie trok dagelijks een waterwagen bij een motor-
wegwals. Op zekeren dag liep het dier over grooten afstand achter den motorwals
met den neus in de nabijheid van de uitlaatpijp. De gassen bleven, in verband met
het warme windstille weer, boven den weg hangen waardoor bedoeld paard groote
hoeveelheden afgewerkte gassen moest inademen. Na bijna 4 uren rijden bleef het
paard plotseling staan en viel ; het stierf na enkele minuten.

Bij de sectie konden geen noemenswaarde pathologische veranderingen worden
vastgesteld, met uitzondering van iets gedegenereerde nieren, volkomen ongecoagu-
leerd bloed dat iets lichter van kleur scheen dan normaal. Maar reeds bij opening
van het cadaver merkte men den stank van uitlaatgassen. Deze zelfde afwijking was
zeer duidelijk in de longen ; het sterkst in de nieren ; ook in het vleesch was de reuk
van de uitlaatgassen duidelijk waarneembaar. Huizinga.

Buckingham \') heeft in September 1934 een hunter behandeld, die plotseling
erg ziek was geworden en braakte. Pols en ademhaling versneld, temp. verhoogd.
Hij gaf atropine subcutaan ; verder een inhalatie van tinctura benzoin. comp. en
een electuarium, die extr. belladonnae bevatte. Het dier was na een paar dagen
weer geheel hersteld.

Eerst na 1 jaar en 3 maanden kreeg het dezelfde ziekteverschijnselen terug en
herstelde ook toen weer na dezelfde behandeling.

Forestier •) heeft in het najaar van 1935 drie paarden behandeld, die leden
aan een verstopping van den slokdarm, door het voeren van bieten. De dieren hadden
plotseling opgehouden met eten, speekselden, waren wat tympanitisch en hadden
wat ademnood.

Hij spoot subcutaan 10 c.c. pilocarpine-solutie in, en gaf per os een liter oleum
olivarum. Bij een der dieren gaf dit succes. Bij de andere twee moest hij de slok-
darmsonde inbrengen. Bij de eerste al binnen 24 uur, daar het dier toen reeds heviger
ziekteverschijnselen kreeg ; bij de andere eerst na 3 X 24 uur. Beide hadden n.1.
na de genoemde tijden een versnelde pols, vuil roode slijmvliezen en koliekver-
schijnselen. Het inbrengen der slokdarmsonde kostte geen moeite, het wegstooten
der voedselbrokken evenmin. De dieren waren daarna vrijwel direct weer gezond.

Walter ³) die assistent is van Prof. Neuman, heeft een paard behandeld, dat
lichte koliekverschijnselen had. Hij spoot het dier 20 gr Colfin in. Hierop werden
de symptomen erger. Bij rectale exploratie vond hij nu ter hoogte van de art.
mesenterica cranialis een pijnlijke verdikking. Hij gaf 200 gr paraf. Iiq. en 250 gr.
ol ricini.

Daar het paard ook hierop niet beter werd, heeft hij nog velerlei middelen inge-
spoten en ingegeven, zonder resultaat echter. Het dier moest gedood worden. Het
bleek nu dat er een invaginatio ileo-jejuno-coecalis bestond, en wel over een afstand
van 75 cm. Hij denkt, dat de oorzaak gelegen is in het feit, dat de peristaltiek tot
boven normaal was aangezet door de verandering van voedsel, die het paard pas
geleden had ondergaan, en dat de behandeling met colfin en soortelijk werkende
middelen, die hij toegediend had, dit nog sterk in de hand gewerkt hebben.

Hudson ⁴) heeft de laatste drie jaar een 30-tal paarden voor koliek behandeld,
waarvan de oorzaak gelegen was in verstopping van de ileo-coecale klep door
voedsel. Het betrof steeds dieren, die met stroohaksel en meel gevoerd werden.
Vroeger zag hij die gevallen zelden. Door de algemeene versobering echter laten de
landbouwers in zijn practijkgebied tegenwoordig \'s winters hun paarden buiten.
Begint in het voorjaar het werk weer, dan halen zij de dieren op stal en beginnen
hakscl te voeren.

Deze, door de slechte voeding gedurende den winter, verzwakte paarden hebben
veel moeite dit voedsel te verteren. Vele dieren nu gaan \'s morgens met een gevulde
maag aan het werk.

Gedurende den arbeid staat volgens hem de digestie stil. Tegen den middag
komen de dieren doodmoe en zeer dorstig op stal. Zij drinken zoo veel ze willen.
Dit water jaagt de voedselmassa voor zich uit tot aan de ileo-coecale klep, waar
zij vast gaat zitten, en te ingeklemd raakt om te kunnen worden verweekt. De vele

secties die hij verricht heeft (want hij is nooit zoo gelukkig geweest een der patienten
te genezen ondanks alle mogelijke koliekmiddelen door hem beproefd) hebben hem
dit bewezen. H. Lubberts.

Tetezawa \') heeft bij 100 koliekgevallen urineonderzoek gedaan, o.a. reuk,
soortelijk gewicht, eiwit, haemoglobine, galkleurstof, indicaan en druivensuiker
bepaald. 85 % van de gevallen (20) met glycosurie stonden in verband met lig-
gingsveranderingen (asdraaiingen enz.). Toman.

Gibbons ¹) schrijft over acute peritonitis bij paarden ; de meeste in de kliniek
waargenomen gevallen waren veroorzaakt door darm-ruptuur, meestal van het
colon, na torsie en opzetting door gassen dientengevolge. Bij oude schimmels waren
soms melano-sarcomen van colon of rectum de primaire oorzaak ; in één geval een
groot abces aan het colon.

Dr. Doenecke ²) heeft een 16-jaar oude ruin behandeld, die een fistelopening
had ^ 30 cm onder de anus, links van de mediaanlijn. Hij dacht eerst aan een
trauma. Toen het dier echter na circa 8 dagen steeds zieker werd, en moeilijker ging
loopen, ging hij rectaal onderzoeken, en vond op den bodem der bekkenholte een
groot gezwel, dat bij betasten pijn scheen te doen.

Hij besloot tot operatief ingrijpen, maakte daartoe links van de anus in de huid-
plooi een snede, en trachtte met de hand voortdringende, het gezwel te bereiken.
Het bleek nu dat dit bestond uit de etterig ontstoken prostaat en Cowpersche
klieren, die zoo goed en zoo kwaad als het ging, werden verwijderd. Nu vond hij
tevens de begin-opening van het fistelkanaal. De wond werd gereinigd en een
dracht aangelegd, hetgeen natuurlijk verschillende keeren moest worden herhaald.
Echter had het genezingsproces een gunstig verloop, zoodat het dier reeds na
veertien dagen weer zijn werk kon doen.

Ruddock ³) heeft een paard behandeld, dat bij de africhting neiging had om
naar links te dringen. Plotseling kreeg het dier verschijnselen van acute meningitis.
Het werd afgemaakt. Bij de sectie werd in de hersenen een tumor ter grootte van
een kippenei gevonden, die de rechter ventrikel geheel opvulde.

Montgomery ⁴) heeft voor het Veterinary Hospital van de Sydncy Universily
een pony aangekocht, die oogenschijnlijk gezond lijkende, na 2— 4 300 meter draf,
neerviel en collabecrde. Het dier herstelde zich steeds binnen circa 15 minuten,
stond dan op en liep weer verder. In rust hoorde men aan het hart slechts geringe
bijgeruischen. In gecollabeerden toestand was de adem versneld en oppervlakkig.
De hartetooncn waren wat verward ; de eerste, waarbij men een systolisch geruisch
hoorde, werd onmiddellijk gevolgd door de tweede. Liet men het dier langer loopen,
maar in stap, dan viel het wel neer, maar er ontstond geen collaps.

¹) W. J. Gibbons : Acute diffuse Peritonitis. The Cornell Veterinarian 1936, No. I,
p. 63.

²) Dr. Doenecke : Erkrankung der akzessorischen Geschechtsdrüsen beim Pferde. Tier
Rundschau No. 7. 126.

³) H. B. Ruddock: Cerebral Tumor in a Trotter. The vet. Journal 1936, No. 4
blz. 138.

⁴) I. V. W. Montgomery : Valvular Diseiase of the Heart in an aged pony gelding.
The Australian Veterinary Journal, 1936, No. 1, blz. 33.

Sectie : Het hart was niet vergroot, noch verslapt. De mitralis was erg verdikt
door woekeringen van het endotheel-weefsel. Deze woekering bepaalde zich niet
alleen tot de mitralis, zooals dat gewoonlijk het geval is, maar betrof het endotheel
van het geheele linker atrium. M. denkt dat de ziekteverschijnselen veroorzaakt
werden doordat, door de slechte hartwerking, niet alle deelen van het lichaam van
voldoende bloed werden voorzien. H. Lubberts.

Een hartreflex bij het paard, opgewekt door aanleggen van een praam
aan het rechteroor.

Roger heeft met behulp van een praam, aangelegd aan het rechteroor van het
paard, een reflex kunnen opwekken, die hij ,,le reflexe oto-cardiaque" noemde.
Bij vagotonische dieren treedt hierbij een verlangzaming der pols op en komen
er intermissies te voorschijn, terwijl bij sympathicotonische dieren de polsfrequentie
toeneemt.

Papadaniel en Matthaiaki *) hebben dit onderzocht bij verschillende paarden,
die, of lijdende waren aan koliek, of een hartgebrek hadden. Bij 4 dieren, met een
abnormaal lage polsfrequentie en (of) intermissies, trad niet alleen bij het aan-
leggen der praam een vergrooting der frequentie op, terwijl de intermissies ver-
dwenen, maar was bovendien een geruisch te hooren, dat van te voren niet had
bestaan. Dit geruisch was niet bij alle dieren gelijk. Meestal was het het duidelijkst
te hooren tusschen de beide hartetonen in ; één keer was het echter ook aan het
begin der eerste hartetoon waar te nemen.

Bij één dier, dat een polsfrequentie had van 90, werd deze door het aanleggen
der praam teruggebracht op 72, terwijl eveneens weer een geruisch ontstond, dat
zoowel tusschen de beide hartetonen als gedurende de tweede toon was te hooren.

Eigenaardig was, dat genoemde reflexen alleen optraden wanneer de praam
werd aangelegd aan het rechteroor en niet, wanneer dit gebeurde aan het linkeroor
of op de bovenlip.

Een verklaring voor deze verschijnselen kunnen schr. niet geven. Zij zeggen :
Misschien kan het geruisch tot stand komen, doordat reflectorisch een insufïicientie
of een samentrekking der kleppen optreedt of misschien door een tijdelijke dilatatie
der autrio-ventriculair openingen, die veroorzaakt zou worden door een ophooping
van bloed in het hart, ten gevolge van een periphere vasoconstrictie.

De beschreven reflex kan volgens de onderzoekers gebruikt worden om beginnende
nerveuze of organische hartafwijkingen te diagnosticeeren. Koopmans.

Ammann ¹) heeft twee gevallen van bovenstaand lijden onderzocht. Hoewel
van het eene geval niet kon worden vastgesteld, hoe het ontstaan was, was van het
andere na te gaan, dat een trauma van de kruis-staart-streek er van de oorzaak was.
Hij vond n.1. bij de sectie een bloeding in het epidurale weefsel, ventraal van de
linker tweede kruiswortel. Aan de wervels zelf was niets te zien. De beweeglijkheid
van de wervelzuil daar ter plaatse maakt echter, dat zenuwweefsel kan kneuzen,
zonder dat been er bij betrokken is.

Zijn behandeling heeft bestaan in de toediening van Yohimbine en het aan-
wenden van fricties op het kruis. Echter zonder resultaat. Hij geeft verder een uit-
voerige beschrijving van de zenuwen, die bij dit proces in hun werking getroffen
worden ; van de streken van de achterhand, die tengevolge daarvan minder tot
ongevoelig zijn ; van de voortschrijding van het proces, gedurende de drie maanden,
die hij het observeerde, en van de bevindingen van de door hem verrichte histolo-
gische onderzoekingen. H. Lubberts.

¹) Dr. K. Ammann: Uber Neuritis caudae equinae. Tier. Rundschau, No. 15, 1936,
S. 281.

Behandeling van een hardnekkig geval van urticaria bij een paard met
een kweek van Bact. coli.

Een 8-jarige Ardenner merrie leed sedert ^ 9 maanden aan urticaria, waar-
tegen elke behandeling had gefaald ; door verandering van voedsel, het toedienen
van afvoerende en darmdesinfecteerende middelen en Ca.inspuitingen kon wel
tijdelijke verbetering, maar geen genezing worden verkregen.

Daar gedacht werd aan een resorptie van in het darmkanaal gevormde bacterie-
toxinen als oorzaak, beproefden Hedström en Ottoson door het toedienen van
een coli-cultuur aan de darmflora een zoodanige wijziging te geven, dat de vorming
van deze toxinen zou worden beperkt. Ingegeven werden 300 c.c. bouilloncultuur
van een bewegelijken, geen histamine vormenden colistam, welke was afgezonderd
uit paardenfaces.

Als verrassende uitkomst zag men den toestand snel verbeteren. Na 3 weken werd
het paard genezen uit de kliniek ontslagen en het heeft sedert (na een jaar) geen
verdere verschijnselen gehad.

Uitgaande van de veronderstelling, dat bij deze ziekte een in het bloed ingedrongen
virus een rol speelt, paste Sundberg ¹) hierbij toe een intraveneuse behandeling
met kaliumpermanganaat.

In een voorbereidende proef was hem gebleken, dat een hoeveelheid van 4 gr
permanganaat opgelost in 400 gr water -—- wat neerkomt op een verdunning 1 :
10.000 bij een paard met ^ 40 1 bloed, in welke verdunning nog een desinfecteerende
werking wordt uitgeoefend — intraveneus goed wordt verdragen. Het op deze
wijze behandelde paard genas snel.

Bij de verdere behandelde gevallen werden 2 gr permanganaat, opgelost in 400 gr
water, ingespoten en werd deze inspuiting, met de tusschenruimte van een week,
éénmaal herhaald. Daarnaast werden in den regel inwendig toegediend digitalis,
ijzerpreparaten en arsenik. De resultaten waren zoodanig, dat schr. meent bedoelde
behandeling te mogen aanbevelen. Van Nederveen.

Peck ²) die in Britsch-Somaliland geplaatst is, heeft daar een epizoötische con-
junctivitis en dacryocystitis onder troepen ponies behandeld. De gewone middelen
hielpen niet, daar het traankanaal verstopt was. Teneinde dit te openen nam hij
een afgeslepen record canule, bracht die in het distale einde van het traankanaal,
verbond haar door middel van een caoutchouc slang met een recordspuit, en spoot
zoo door. Meestal kwam er een slijmprop met bloed vermengd te voorschijn. Als
regel genas het lijden dan tamelijk spoedig, vooral als de oogen gevrijwaard werden
voor den schadelijken invloed van vliegen. In deze vrijwaring lag ook voor een groot
gedeelte de prophylaxis. Daar het traankanaal gedurende zijn verloop bij sommige
ponies verschillende openingen heeft, lukte het doorspuiten van beneden uit niet
steeds. Hij moest het dan gedaan krijgen door middel van druk van uit het oog,
gesteund door oogwasschingen.

Pusch *) meent, dat droes niet alleen door streptococcus equi wordt veroorzaakt,
maar dat het een gemengde infectie is, waarbij ook diphteriebacillen, staphylo-
coccen, parathyphus- en Gartnerbacteriën een rol kunnen spelen. Al deze micro-
organismen, gewoonlijk saprophytisch levende, worden bij ongunstige levensom-
standigheden voor het paard, pathogeen. Cornage, facialisverlammingen, habitu-

²) E. F. Peck : An Outbreak of Infectious Conjunctivitis and Dacryocystitis in Troop
Ponies. The Veterinary Record 1936, No. 10, biz. 283.

eeie luxatie van de patella, kruisverlammingen etc. worden volgens zijn meening
door toxinen veroorzaakt.

Schrijver heeft veel succes met de toediening van immun-serum van het H.V.U.A.,
vooral in ernstige gevallen. Verder geeft hij veel rivanol-infusies in oplossingen van
i : iooo of van i : 500 vooral bij pyaemische processen. Ook bevalt Yatren E. 104
hem best. Hij is zeer voorzichtig met het plaatsen van een tracheotubus, daar
dergelijke patiënten vaak een ademhalingsgebrek overhouden, door stenosis
tracheae. Abscessen smeert hij door met Kamferolie 15,00—Bolus alba 70.0—Gly-
cerine 40.0— Salycilzuur to.o. Hij noemt deze pasta „Kaboglysal." Voor verlam-
mingen spuit hij i & 2 maal 0,05 nitras strychnini in, waarmee hij vooral bij slok-
darmverlammingen veel succes zegt te hebben.

De gebrs. Bouchet hadden een 3 jarig volbloed gecastreerd zonder dat zich
daarbij eenig incident of complicatie had voorgedaan. Echter kreeg het dier na 3
weken droes. Het merkwaardige hiervan was dat zij na circa 4 dagen op de sprongen
bloeddruppels waarnamen, die door de huid waren gezweet. Er trad geen oedeem
op. Het verschijnsel nam toe. Spoedig stierven groote huidstukken af, en na 10
dagen zagen de sprongen er als \'t ware uit als gevild. Het dier liep er niet kreupel
aan, at er ook even goed om, maar omdat het lijden niet was tegen te gaan, werd
het toch maar afgemaakt. De eigenaar verweet hun slecht gecastreerd te hebben\'

In 1935 hadden zij in een stoeterij van volbloeds een droes-enzoötie te bestrijden
gehad. De merries werden licht ziek en herstelden spoedig. De veulens, van 3 tot 7
maanden oud, werden echter ernstig aangetast.

Er stierven er vele. Ingestelde behandelingen faalden. Bij onderzoek bleek de
etter niet alleen streptococcen te bevatten, maar ook staphylococcen en colibacillen.
Van deze etter werd een auto-antivirus bereid, en den dieren ingespoten. Dit bracht
herstel voor alle veulens op één na, die na korten tijd dezelfde verschijnselen kreeg
als het boven beschreven castraat. Schrijvers meenen, dat men bij dergelijke
gevallen niet alleen met een droessmetstof te doen heeft, maar met gemengde
infecties.

Veel komt dit niet voor. Er is weinig van beschreven en zij zelf hebben in hun
52-jarige practijk slechts deze 2 gevallen gezien.

Ritzenthaler¹) zegt, dat paarden, die aan droes geleden hebben, of binnen kort
droes zullen krijgen, dit kunnen verraden door hun haarkleed en hun verder
uitwendig voorkomen. Hun haren verdorren, verliezen hun glans en zachtheid,
raken tenslotte ontkleurd en kunnen zelfs wit worden. Dit komt door een soort
asphyxie van de huid, tengevolge van een vermindering van de alcaliciteit van
weefsels en vochten, of door een toeneming van den zuurgraad daarvan. Gedurende
den langen incubatie-tijd van droes n.I. (die niet 1 k 2 weken is, maar vier tot tien
maamden) vermeerderen de streptococcen zich, waarbij zij veel zuurstof van het
lichaam gebruiken en hunne stofwisselingsproducten in het lichaam afscheiden.
Bedoelde ontkleuring nu begint bij de voorborst in de plooi waar hals en borst
elkaar ontmoeten. Bij voortschrijdende ontwikkeling van het geval, zet zij zich voort
naar onderborst, Iiesplooi en billen, maar ook naar ribben, borstkas, oogen, mond
en kin. Verder zijn zulke paarden mager, moeilijk in conditie te brengen, hebben
een opgetrokken buik, zijn smal van borst en kruis, hebben magere ledematen.
De rug is gebogen de lendenen zwak, met een zeer duidelijke knik tusschen lendenen
en kruis. Ook de gangen zijn vaak kort en onregelmatig, terwijl aan de voeten ver-
schillende gebreken zijn. H. Lubberts.

¹) Dr. Ritzenthaler : Les Stigmates de la Gourme. Schweizer Archiv für Tierheilk.
1936, No. 5, S. 192.

Den 26en Juli 1936 overleed te Ferwerd na een langdurige ziekte
in den ouderdom van 66 jaar Rienk Johannes Feddema, rustend
Dierenarts, aldaar.

Feddema werd den gen Mei 1870 te Kollum geboren, was reeds
op 3£-jarigen leeftijd wees en werd vanaf dien tijd bij een oom, S.
Prins te Rinsumageest, grootgebracht. Deze oom was verloskundige
en hierdoor ontstond bij Feddema op 16-jarigen leeftijd nog het plan
om voor veearts te gaan studeeren. Na een voorbereidende opleiding
aan een kostschool te Elburg te hebben genoten en de studie aan de
voormalige Rijksveeartsenijschool te Utrecht te hebben volbracht,
werd hij den 23en Juli 1897 tot veearts bevorderd.

Met ingang van 1 October 1897 werd hij tot Gemeente-Veearts
van Ferwerderadeel benoemd en hij vestigde zich toen te Ferwerd, alwaar
hij steeds is gebleven, geen gehoor gevend aan de hem in het begin
meermalen gedane verzoeken zich elders te vestigen. De moeilijkheden,
die toen ter tijde het uitoefenen van de praktijk, die op de empiristen
moest worden veroverd, opleverde, wist Feddema, die een kundig
prakticus was, over veel werklust beschikte en een ijzeren wil had,
geheel te overwinnen. Al spoedig had hij zich dan ook een groote
praktijk gevormd, daardoor het bewijs leverend, dat hij voorden moei-
lijken en zwaren pioniers-arbeid, die van de Collega\'s uit die tijden
werd gevraagd, volkomen was berekend. Feddema wist niet alleen
als veearts het vertrouwen van de veehouders te winnen, maar ook als

mensch werd hij, die bescheiden maar zeker in zijn optreden was en
zich daarbij nimmer op den voorgrond drong, in Ferwerd en omgeving
al spoedig hoog gewaardeerd.

Met ingang van i April 1918 werd hij benoemd tot Plaatsvervangend
Districtsveearts (later Plv. Inspecteur van den Veeartsenijkundigen
Dienst) en vanaf het jaar 1919 was hij, voor den Gezondheidsdienst
voor Vee in Friesland, werkzaam bij de bestrijding van de tuberculose
onder het rundvee van de bij de Coöperatieve Zuivelfabriek te Marrum
aangesloten veehouders; de eerste Vereeniging van genoemden Dienst,
omvattende ongeveer 4000 runderen. Dat de door hem in deze functie
gelegde grondslag deugdelijk is geweest blijkt wel uit den gang van
zaken bij deze vereeniging, welke voor den Gezondheidsdienst nog
steeds een voorbeeld is.

Bij de inwerkingtreding van de Vleeschkeuringswet werd hij be-
noemd tot Keuringsveearts, Hoofd van Dienst, van de gemeente
Ferwerderadcel, met ingang van i Juni 1922, en ook in deze functie
toonde hij de juiste opvatting te hebben, hoe een plattelandsvleesch-
keuringsdienst behoort te worden georganiseerd en uitgevoerd. Hij
voerde dien dienst correct uit, zich daarbij niet storend aan de tegen-
werking, die van veehouderszijdc toen werd ondervonden.

Toen zijn zoon, onze CollegaJ. J. Feddema, zich in Juli 1927 te Fer-
werd vestigde, trok Feddema zich uit de praktijk terug ; hij bleef echter
nog zijn functie van Keuringsveearts uitoefenen tot 1 Februari 1934,
toen hem op zijn verzoek uit die functie eervol ontslag werd verleend.
Daarna ging deze functie eveneens van vader op zoon over.

Met ingang van laatstgenoemden datum werd hem op zijn verzoek
eervol ontslag verleend als Plaatsvervangend Inspecteur van den
Veeartsenijkundigen Dienst en werd hij als dierenarts rustend.

Nog dient te worden vermeld, dat hij sinds April 1922 Lid van den
Raad van Toezicht is geweest en sinds Maart 1931 Directeur van de
Boerenleenbank te Ferwerd, welker belangen hij met groote toewijding
behartigde.

Al liet zijn gezondheid in de laatste jaren, en eigenlijk al lang vóór
1934, te wenschen over, toch hield hij levendige belangstelling niet
alleen voor de door hem gevormde praktijk en keuringsdienst, maar
vooral voor zijn Collega\'s en zoo talrijke vrienden, die hij zich door
zijn vast, sterk karakter, zijn rustig evenwicht, helder inzicht, eerlijk-

heid, groote plichtsbetrachting en hartelijkheid, zoowel in als buiten
onzen veterinairen kring had weten te vormen.

Nog tijdens zijn zoo ernstige ziekte heeft hij hen, die hem om raad
kwamen vragen — en dat waren er velen, vooral uit zijn naaste om-
geving — dien raad op de hem eigen wijze gegeven, zonder veel woor-
den, maar steeds met den opdruk ,,wees sterk".

Aan dit welbestede leven is thans een einde gekomen en d.e Afdeeling
Friesland, die in de laatste jaren in zijn pioniers zoo zwaar wordt
getroffen, en de Collega\'s hebben wederom het verlies te betreuren
van een van de manr.en, aan wie zij door hun zwaren arbeid en hun
voorbeeld zoo veel danken.

Onder groote belangstelling had den 2gen Juli de ter aardebe-
stelling plaats, op overeenkomstig den wil van den overledene een-
voudige, maar daardoor indrukwekkende, wijze. Woorden van grooten
dank en waardeering werden daarbij gesproken door den orid.ergetee-
kende, een vriend en den vorigen hulpkeurmeester.

Moge voor Mevrouw Feddema, de drie zoons en familie, die een
trouw, steeds steun- en raadgevend echtgenoot, vader en vriend missen,
de op die plechtige oogenblikken gesproken woerden en de wetenschap,
dat ook de Collega\'s hem zullen blijven gedenken, als een prettig
Collega en mensch, aan wien zij grooten dank verschuldigd zijn,
eenigszins tot steun zijn bij het dragen van hun zoo groot leed.

Van de Directie van den Landbouw is ontvangen Verslag No. 42 (7). 15. uitgaande
van het Bodemkundig Instituut te Groningen,over : „Onderzoek van grondmon-
sters uit de Vinkeveensche- en Proostdijerpolders en uit den Noorderpoldcr of
Botshol (Provincie Utrecht)", door Dr. D. J. Hissink en Dr. Jac. van der Spek.

Dit verslag is bij de Algemeene Landsdrukkerij te den Haag verkrijgbaar voor
den prijs van ƒ 0.30. A. v. H.

door Prof. Dr. B. Sjollema. No. 6 van de NaCoVo-boekjes, verkrijgbaar bij de
N.V. Zuid-Nederl. Drukkerij; St. Jorisslraat 37, \'s Hertogenbosch. Prijs ƒ 0.40.

Dit boekje is bewerkt naar een voordracht, door den schrijver in December 1935
te Roermond gehouden.

Het behandelt, meerendeels kort, den invloed der groenvoeders op de gezond-
heid en de productie der dieren. Daarnaast worden (in hoofdstuk III) verschillende
wijzen van conserveeren vergeleken. In een 70-tal bladzijden passeeren een groot

aantal onderwerpen de revue en krijgt de lezer een overzicht van het, vooral in den
tegenwoordigen tijd, zoo bij uitstek belangrijke groenvoeder-vraagstuk.

De recente literatuur op dit gebied is in de voordracht verwerkt, zoodat men
o.a. over mineralen en vitaminen, na lezing van dit werkje, zijn kennis kan com-
pleteeren.

Een referaat van het boekje is niet te geven ; beter is trouwens het in zijn geheel
te lezen ; de aanschaffingsprijs behoeft geen beletsel te zijn. v. d. Plank.

door Gewerbelehrer K. Amedich, Limburg. Verlag von M. & H. Schaper,
Hannover. Prijs : 35 Pfennig ; bij 25 stuks, 25 Pfg.

De Redactie zendt mij deze bladen ter bespreking. Zij bestaan uit een 5-tal
bladen, aan de eene zijde gevuld met een aantal teekeningen betreffende hoef-
beslag.

De bedoeling is dat leerlingen van Cursussen schriftelijk hun meening geven ;
zij zouden dus gebruikt kunnen worden om aan het einde van een Cursus voor
hoefsmeden, theoretisch schriftelijk te examineeren. Voor onzen Cursus geloof ik niet
dat deze uitgave van belang is. v. d. Plank.

Het adres van ondergeteekende is tot 31 Augustus:
p/a den Heer S. DEN HOLLANDER,
,,Randduin"

Voor dringende gevallen is een lijst van de direct beschikbare
plaatsvervangers aanwezig aan het Pathologisch Instituut (tel. 14491)
en aan de Interne Kliniek (tel. 11994), alsmede ten huize van den
assistent der Interne Kliniek, collega K. F. Joling, Oudwijkerlaan 12,
(tel. 15590).

In gevolge het verzoek gedaan namens het Hoofdbestuur der Maatschappij in
het Tijdschrift van 1 Juli 1936, afl. 13, blz. 750, tot het eventueel willen zenden
van een vrijwillige jaarlijksche bijdrage voor het Ondersteuningsfonds, kan ik
mededeelen, dat tot en met 31 Juli j.1. de volgende bijdragen in dank ontvangen zijn :

Dr. A. H. V. M. ƒ 5.00 ; M. v. n. V. A. ƒ 2.50 ; F. M. d. L. H. ƒ 5.00 ; C. S. d. R.
ƒ 10.00 ; A. W. A. B. W. ƒ 10.00 ; H. J. O. H. ƒ 10.00 ; F. S. J. V. d. B. ƒ5.00 ;
A. v. H. N. ƒ 5.00. Totaal ƒ 52.50.

Zending van een bijdrage kan geschieden hetzij door storting op giro No. 173327
van ondergeteekende, hetzij door zenden van een postwissel.

Aangenomen als lid. Op de vergadering van het Hoofdbestuur, gehouden
op 18 Juli 1936 zijn als leden der Maatschappij aangenomen de dierenartsen :
J. M. van den Born, Utrecht, Leidscheweg 24bis en S. R. Numans, Vianen a.d. Lek.

Nederlandsch Congres voor Openbare Gezondheidsregeling (Gezond-
heidscongres) te houden 2 en 3 October te \'s Gravenhage.

In de vergadering van dit Congres op 2 November 1935, werd de laatste hand
gelegd aan de door verschillende omstandigheden noodig geworden reorganisatie
van dit instituut.

Hierdoor is een samenwerking tot stand gebracht tusschen een groot aantal ver-
eenigingen, die zich elk op hun terrein bezig houden met de overheidszorg op het
gebied der volksgezondheid. Als medebesturende vereenigingen traden n.1. toe :
de Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunde ;
de Algemeene Nederlandsche Vereeniging voor Sociale Geneeskunde ;
het Koninklijk Instituut van Ingenieurs ;
de Nederlandsche Maatschappij voor Diergeneeskunde ;
de Nederlandsche Chemische Vereeniging ;

Onder voorzitterschap van Dr. N. M. Josephus Jitta, heeft het bestuur onmid-
dellijk de voorbereiding van het volgende Congres ter hand genomen, dat op 2 en
3 October a.s. te \'s Gravenhage zal worden gehouden. Daarbij zullen een tweetal
algemeene vergaderingen gehouden worden, terwijl daarnevens de congressisten
verdeeld over twee secties bijeen zullen komen.

De Agenda vermeldt, behoudens onvoorziene omstandigheden, de volgende
belangrijke punten.

ie Algemeene Vergadering. Vrijdag 2 October 10.15.
Voorzitter Dr. N. M. Josephus Jitta (Openingsvergadering).

2. Is toezicht van Overheidswege op de inrichting van ziekenhuizen gewenscht.
Praeadviseurs :

Dr. A. J. A. Hogenhuis, Directeur van het St. Joseph Ziekenhuis te Venlo.
Dr. G. van der Reyden, Directeur van het Binnen Gasthuis te Amsterdam.
2e Algemeene Vergadering. Zaterdag 3 October 2.15 n.m.
Voorzitter Dr. N. M. Josephus Jitta (Sluitingsvergadering).

1. Is instelling van woningcommissies (art. 24a Woningwet) noodzakelijk.
Praeadviseur :

De voorbereiding der Sectie-vergaderingen werd opgedragen aan daartoe
benoemde commissies uit het bestuur en wel voor de :
ie Sectie Medisch-Hygienische Sectie aan de heeren :
Prof. Dr. J. M. B. Baart de la Faille, Utrecht, voorzitter;
Dr. A. H. Schmidt, Utrecht, secretaris ;
Ch. F. L. Nord, tandarts, den Haag, onder-voorzitter.

Voor deze Sectie zijn de volgende sprekers en onderwerpen aangekondigd.
Vrijdagmiddag 2 October.
14.15 Dr. M. R. Heynsius van den Berg, Amsterdam. Overzicht van den stand van

het B.C.G. vraagstuk.
15.— Prof. Dr. W. C. de Graaff, Utrecht. Normalisatie van Geneesmiddelen.
15.45 J- A. Salomons, tandarts Bussum, Tandheelkundige hulp bij eene wettelijk\',
regeling van het Z^kenfondswezen.

14.15 Prof. Ir. A. J. ter Linden, Delft, Bestrijding van de Vliegaschplaag.
15.— R. P. van Royen, Amsterdam. De watervoorziening in de woning uit technisch -
hygiënisch oogpunt.

15.45 Prof. C. F. van Oijen, Utrecht. Eischen te stellen aan melk, die zul worden
gepasteuriseerd.

Zaterdag 3 October.
10.— Prof. Dr. C. Zwikker, Delft. Geluid-problemen in de woning.
10.45 Ir- L. Worp, Amsterdam. Verwarming van de woning.
11.30 Dr. Ir. M. F. de Bruyne, Rotterdam. De vuilverwijdering uit de woning.

Er wordt de aandacht op gevestigd dat de onderwerpen van de 2de Sectie, die
op Zaterdag behandeld worden, evenals dat van de algemeene vergadering van
dien dag, in het bijzonder betrekking hebben op de hygiëne van de woning, zoodat
belangstellenden in de gelegenheid zijn op één dag dit onderdeel van verschillende
zijden te hooren toelichten.

Het ligt in de bedoeling binnenkort een oproep tot deelneming te zenden aan
andere, dan de hierboven genoemde vereenigingen, en aan allen, die op eenigerlei
wijze geacht kunnen worden belang te stellen in de te bespreken onderwerpen.
De algemeene secretaris van het Congres Prof. C. F. van Oijen, Biltstraat 166
Utrecht, is gaarne bereid nadere inlichtingen te verstrekken over de wijze van toe-
treding van daarvoor in aanmerking komende vereenigingen en de voordeelen
welke daaraan zijn verbonden. Zij die zich reeds thans, zij het voorloopig, als lid
willen, opgeven, worden verzocht zich te richten tot den secretaris bovengenoemd.
De kosten van het lidmaatschap zijn voor gewone leden ƒ 2.50 per jaar ; men kan
ook tijdelijk lid worden voor het bijwonen van een Congres (ad ƒ 1.—) doch ont-
vangt dan geen exemplaar van de Handelingen.

Aan hen die zich aanmelden wordt spoedig het volledig program met korten
inhoud der voordrachten toegezonden.

Het bestuur vertrouwt, dat gezien het zeer belangrijke programma en de geringe
kosten daaraan verbonden, een zeer groot aantal congressisten de zittingen zullen
bijwonen.

Dr. N. M. Josephus Jitta, Voorzitter,
C. F. van Oijen, Secretaris,
Biltstraat 166, Utrecht.

De afdeeling voor Gezondheidstechniek van het Koninklijk Instituut van Inge-
nieurs te den Haag houdt op 14 en 15 October a.s. te Nijmegen een vergadering
over het onderwerp: ,,Verduurzaming van levensmiddelen door verwar-
ming \'\'.

Als sprekers zullen optreden Prof. L. K. Wolff, Hoogleeraar in de Gezonds-
heidsleer, te Utrecht en Ir. H. de Kruijff Jr., Hoofdingenieur van den Alg. Ned.
Zuivelbond, te Utrecht. Aan deze vergadering zullen excursies worden verbonden
naar een zuivelfabriek (Melkerij Lent) en aan Zwanenberg\'s Fabriek voor ver-
duurzaamde levensmiddelen te Oss.

Het bestuur van bovengenoemde afdeeling was zoo welwillend aan het Hoofd-
bestuur onzer Maatschappij introductie toe te staan voor die leden der Maat-
schappij, die hiertoe den wensch te kennen geven. Wie deze bespreking wil bijwonen
wordt verzocht zich vóór i September bij ondergeteekende op te geven. Introductie-
bewijzen en agenda worden dan den betrokkene toegezonden.

Keuringskring Z^aanstreek■ In dit verslag wordt gewag gemaakt van de vele moei-
lijkheden, welke voorkomen met het vaststellen van de gemeenschappelijke
regeling met de overige Zaangemeenten. Als grootste bezwaar werd genoemd het
feit, dat het slachthuis aanleiding zou geven tot het duurder worden van het
vleesch. Heel in het kort wordt dit motief door collega Rinses ontzenuwd. Hij wijst
er op, dat concentratie van slachtingen geenszins tot vermindering van het aantal
slachtingen behoeft te voeren. Gewezen wordt o.m. op het onderzoek, dat Luxwolda
te Enschede heeft verricht en waarbij deze tot de conclusie komt, dat het slachthuis
aldaar in geen enkel opzicht heeft meegewerkt tot een stijging van de vleeschprijzen.

Wat het aantal slachtingen betreft, wordt medegedeeld, dat de daling van het
aantal slachtingen, met uitzondering van die van varkens, tot staan is gekomen.
De totale omzet van vleesch in Kg is echter achteruitgegaan. Circa 5 % van de
omzet aan versch vleesch zou als blikvleesch in consumptie zijn gebracht. Ook de
invoer van varkensvleesch was aanzienlijk, bedroeg 129.636 kg. Deze invoer
geschiedde vooral via het slachthuis te Wormerveer, aangezien daar, vanwege de
bepalingen van de oude gemeenschappelijke regeling, het invoerkeurloon op een
lager bedrag is vastgesteld, waarvan door de grootslachterijen gebruik wordt
gemaakt door voor de centrale gemeente bestemd vleesch via Wormerveer in te
voeren. Was de invoer aan varkensvleesch en kalfsvleesch in 1934 niet meer dan 16
^en 3i% ^van de totale hoeveelheid, in 1935 was dit respectievelijk 49 en 84%.

Bij vele noodslachtingen werd, behalve het gewone bacteriologische onderzoek,
ook nog de houdbaarheidsproef van Müller en in enkele gevallen ook nog de
pH-bepaling verricht. Wat de levende keuring betreft, wordt opgemerkt, dat deze
slechts behoorlijk kan worden uitgevoerd in een omgeving, waar voor de keurings-
ambtenaren voldoende gelegenheid is tot het behoorlijk waarnemen van de
slachtdieren, niet alleen in rust, doch vooral ook in beweging. Daar die gelegenheid
buiten het slachthuis, ook bij de overeenkomstig de wet ingerichte slachtplaatsen,
als regel te wenschen overlaat, is de keuring vóór het slachten dus niet afdoende
uitvoerbaar.

Echinococcose werd vastgesteld bij 2,4 % der runderen, 25,4 % der paarden
en 0,09% der schapen. Tuberculose kwam voor bij 30,5% der runderen, 12,2%
der varkens.

Het aantal slagerswinkels bedroeg 109. Hiervan voldeed er 1 nog niet aan de
eischen van de VI.wet. Omdat het gemeentelijk lokaal, waarin te Wormerveer
het vgt. vleesch wordt verkocht, evenmin aan deze wettelijke bepalingen beant-
woordt, is er billijkheidshalve van afgezien tegen den eigenaar van bedoelden par-
ticulieren vleeschwinkel op te treden. De controle op de vleeschwinkels had geregeld
plaats, echter niet die op de vleeschwarenwinkels, waar andere artikelen dan
versch vleesch werden verkocht, daar er van deze winkels een paar honderd meer zijn
dan slagerswinkels.

Zeist. Het aantal slachtingen bedroeg slechts 132 dieren minder dan in 1934. Aan
de 46 slagerswinkels werden 2200 bezoeken gebracht. De invoer van versch vleesch
nam met 10505.60 kg toe. Tuberculose kwam voor bij 10,74% der runderen, en
9,26 Þr varkens.

In een der vorige tijdschriftnummers werd reeds het een en ander medegedeeld
over dit veel besproken en zeer belangrijke vraagstuk, ontleend aan de Vee- en
Vleeschhandel. De redactie van dat blad deelde toen mede, dat enkele rechterlijke
beslissingen dienaangaande van de Haagsche Rechtbank en van den Haagschen
Kantonrechter konden worden verwacht. In het No. van 17 Juli j.1. bericht het
zelfde blad, dat het kennis kreeg van een reeds voor den Hoogen Raad in cassatie
aanhangig zijnde zaak van een slager te Rotterdam, waarbij over dezelfde vraag
een beslissing werd gegeven. De kwestie kwam op het volgende neer :

Den slager was ten laste gelegd : ,,het hoofd zijn van een inrichting, als bedoeld
in art. 19 der VI.wet, waarin niet is voldaan aan de eischen, gesteld bij Alg. Maat-
regel van Bestuur, bedoeld in voormeld art." Dit niet voldoen aan de eischen
bestond hierin, dat de slager in zijn winkel 2 versch geslachte kippen voorhanden
had gehad.

Door den Kantonrechter volgde een veroordeeling tot f 1.â, subs. 1 dag hechtenis.
Van dit vonnis ging de slager in beroep, doch door de Arrondissements-rechtbank
werd het vonnis van den kantonrechter bevestigd. Cassatie werd aangeteekend.
De toelichting van het cassatiemiddel hield o.m. in, dat requirant, de slager, van
meening is, veroordeeld te zijn voor een handeling, die echter bij geen wettelijke
bepaling strafbaar is gesteld. Want art. ig der VI.wet bepaalt, dat bij Algem.
Maatregel van Bestuur eischen zullen worden gesteld, waaraan vleeschwinkels, enz.
moeten voldoen, terwijl in art. 38 van die wet alleen overtreding van die eischen
strafbaar wordt gesteld. In het betreffende K.B. worden nu eischen en voorschriften
gesteld. Er wordt dus onderscheid gemaakt. Overtreding van de voorschriften is
niet strafbaar gesteld, en aangezien een van die voorschriften is, dat in vleesch-
winkels slechts vleesch en vleeschwaren, zoomede in luchtdicht gesloten voor-
werpen, geconserveerde levensmiddelen, enz. aanwezig mogen zijn, was hier ook
van een strafbaar feit geen sprake.

De rechtbank merkte in haar vonnis op, dat wel is waar in dat K.B. naast
âeischen" wordt gesproken van âvoorschriften", maar deze beide van gelijke
kracht moeten worden geacht, en de âvoorschriften" moeten worden gerangschikt
onder de âeischen", volgens art. 19 der VI.wet bij Alg .Maatregel van Bestuur te
stellen.

De Hooge Raad overweegt ten aanzien van het voorgestelde cassatiemiddel,
dat de hierboven genoemde bepaling omtrent de aanwezigheid van vleesch,
vleeschwaren, enz. in vleeschwinkels âgezegd kan worden in te houden een, ter
wering van voor de volksgezondheid schadelijke producten gestelde eisch,
waaraan vleeschwinkels moeten voldoen en dus bevoegdelijk is gegeven, terwijl de
omstandigheid, dat in den aanhef van voormeld art. 4 deze bepaling als een voor
vleeschwinkels geldend voorschrift is aangeduid, slechts â gelijk ook kan blijken
uit art. 2 van het besluit â betreft een stylistische nuance, waaraan iedere verdere
beteekenis moet worden ontzegd." Op dezen grond heeft de Hooge Raad het beroep
verworpen.

De âV. en VI.handel" teekent hierbij aan, dat inmiddels te Rtd. weer een andere
slager voor een dergelijk feit van rechtsvervolging is ontslagen, waaruit blijkt, dat
de geleerden het toch nog niet eens zijn over deze kwestie.

Te Midwoud is 24 Juli j.1. de eerste vergadering gehouden van het uit 29
gemeentebesturen gevormde bestuur van den vleeschdestructor te Twisk. Dit
bestuur bestaat uit burgemeesters van verschillende, bij het district aangesloten
gemeenten. Voorzitter is de burgemeester van Enkhuizen. De exploitatie voor
rekening van de nieuwe combinatie zal, blijkens het bericht in de N.R.Ct., beginnen
op i Augustus. Tot directeur is benoemd collega Schuytemaker te Midwoud.

Blijkens een bericht in âde Vee- en Vleeschhandel" werd in het jaarverslag van
de Vereeniging van Nederl. Exporteurs van vleesch en vleeschproducten mede-
gedeeld dat, in verband met de meer en meer toenemende misstanden en willekeur
op het gebied van keuring van vleesch en vleeschwaren, de besturen van eenige
Groepen van die vereeniging het initiatief namen tot het daartegen op touw zetten
eener actie. Ofschoon het Hoofdbestuur der vereeniging zich daarmede kon
vereenigen, kon gedurende het verslagjaar met die actie nog niet worden aange-
vangen.

De raad van Kethel en Spaland heeft een nieuwe verordening op den keuringsdienst
van vee en vleesch vastgesteld, alsmede een wijziging van de verordening op de
heffing van keurloonen.

Te Poortugaal is vastgesteld een verordening op de heffing en invordering van
keurloonen, waarbij op verlangen van Ged. Staten de keurloonen in overeenstem-
ming zijn gebracht met de andere gemeenten, behoorende tot den keuringskring
Rotterdam. de G.

De Raad van Beheer der Koninklijke Nederlandsche Jaarbeurs te Utrecht deelt
mede, dat aan de van 8 tot en met 17 September a.s. te Utrecht te houden XXXVe
Nederlandsche Jaarbeurs voor de eerste maal verbonden zal zijn een Agrarische
Jaarbeurs.

Dit agrarisch jaarbeursgedeelte, dat gehuisvest zal zijn in de parterre-zalen
van het tweede en derde jaarbeursgebouw en voorts in paviljoens en tenten op het
Vredenburg-terrein, zal omvatten :

iÂ°. de producten van den land-, tuin- en boschbouw, van de vee- en pluimvee-
teelt en de hierbij rechtstreeks betrokken bedrijven van industrie en handel;

2Â°. de fabrikaten en producten â werktuigen, machinerieÃ«n, technische appa-
raten, chemische producten, transport- en verpakkingsmateriaal, voederstofFen,
enz. â welke in den ruimsten zin beschouwd kunnen worden als hulpmiddelen
voor den land-, tuin- en boschbouw, de vee- en pluimveeteelt,

3Â°. de inzendingen van de Rijksdiensten en semi-officieele organisaties op het
gebied van de voorlichting van controle, zoowel wat betreft de bevordering als den
waarborg van de qualiteit van het bodemproduct, bestrijding van ziekteverschijn-
selen, onderzoek op verschillend gebied, enz.

In verschillende kringen van het agrarisch bedrijfsleven is gebleken voor de
vorming eener agrarische jaarbeurs groote belangstelling te bestaan. Ook mocht
het jaarbeursbestuur toezegging ontvangen betreffende de medewerking van een
aantal Rijks- en semiofficieele voorlichtingsdiensten, terwijl de samenwerking van
belangrijke organisaties op agrarisch gebied met groote erkentelijkheid door het
jaarbeursbestuur wordt vermeld.

P. J. Hoekstra, benoemd Gouv. Veearts, Ned. IndiÃ« ; voorloopig adres : G. J.
Hoekstra, Dr. ScHEUER-hospitaal, Klaten, Midden Java.

P. Zijp, Bergen op Zoom, verhuisd naar : Utrecht, Prof. Suringalaan 3, Tuindorp.
Dr. A. M. Ernst, Utrecht, verhuisd van Weerdsingel naar Duifstraat 4bisA.
Overleden : R. J. Feddema, te Ferwerd (Fr.).

Mededeelingen betreffende den gezondheidstoestand van vee in Friesland. 17de
jaarverslag 1 Mei 1935â1 Mei 1936. Leeuwarden. 1936. 8Â°. 41 blz.

Verslag van den toestand en de exploitatie van het openbaar slachthuis van
\'s Gravenhage over het jaar 1935. [Door H. C. F. L. Warnecke]. \'s Gravenhage,
Drukkerij Trio, 1936. 8Â°. 35 blz.

Verslag omtrent den toestand en de exploitatie van het openbaar slachthuis der
gemeente Maastricht over het jaar 1935. Maastricht, Gebr. van Aelst, 1936. 8Â°.
19 blz.

A. M. Ernst, Bijdrage tot de diagnostiek en therapie van maagaandoeningen
bij honden. Proefschr. aan de Veeartsenijk. Faculteit. LItrecht, Firma Schotanus
en Jens, 1936. 8Â°. 69 blz. met to fig. en 1 pl.

F. A. Steensma, Beknopt woordenboek voor het klinisch laboratorium. Amster-
dam, Scheltema en Holkema\'s Boekh. en Uitg. Mij., 1936. 8Â°. 84 blz. Æ 2.75

Th. Arts, Ensileeren. 2e dr. Den Bosch, N.V. Zuid Ned. Drukkerij, 1936. 8Â°.
Nacovo. Nr. 4. Æ0.15

G. de Voogt, Onze huisdieren. Hun instinkt en verstand. Hoe men ze fokt,
verzorgt en gebruikt. Amsterdam, U. M. Elsevier, 1936. 4⁰. 383 blz. m. 720 ill,
tusschen den tekst en 13 gekl. pl. Æ4.90

Bombardier (Pseud. van H. van Amelsfoort), Paard en paardensport. Gouda, J.
Mulder, 1936. 8Â°. 122 blz. m. ill. Æ 1.25

O. Rossi e G. Gastaldi, La rigenerazione del tessuto nervoso nei vertebrati.
Rivista critica con dati personali. Sima, tip. S. Bernardino, 1935. 8Â°. V 366 p. c. fig.

A. Fulicni, Tumori vulvo-vaginali degli animali domestici. Arcidosso, tip.
Amiatese, 1935. 8Â°. 14 p.c. 2 tav.

A. Ranalli, II valore terapeutico della iperemia passiva artificiale e possibilita
d\'impiego nella pratica veterinaria. Lanciano, tip. filli Mancini, 1935. 8Â°. 18 p.

T. Bonadonna, II manuale del controllore del latte. Brescia, G. Vannini, 1935.
16Â°. 243 p. Collana zootecnica. L. 10.â

R. Gallay, Le lait. I.ausanne, Payot et Cie., 1936. 8Â°. Av. 43 fig. fr. 20.â
S. Voronoef, L\'amour et la pensÃ©e ches les bÃªtes et chez les gens. Paris, E. Fas-
quelle, 1936. 8^D. fr. 12.â

H. Ferru et G. Siloret, Plus de lait moins de frais. Formules de rations pour
vaches laitiÃ¨res. Paris, Libr. agr. de la Maison Rustique, 1936. 8Â°. 135 p. fr. 7.â

LÃ©gislation fÃ©dÃ©rale sur les mesures Ã prendre pour combattre les Ã©pizooties.
Commentaires Ã la loi fÃ©dÃ©rale .... Par G. Fluckiger et E. von Waldkirch. Trad,
franÃ§. Lausanne, Impr. vaudoi.se, 1936. 8Â°. 213 p. et 14 mod.

A. Monvoisin, La conservation par le froid des denrÃ©es pÃ©rissables. 2e Ã©d. Paris,
Dunod, 1936. 8Â°. 518 p. av. 187 fig. et 4 pl. en coul. fr. 130.65

Report of the Imperial Institute of veterinary research, Muktesar, for the year
ending March 31st, 1935. [By F. Ware]. Delhi, Manager of Publ., 1935. 8Â°. Sh. 2.9
Register of dairy cattle. Vol. 19 London, H. M. Stationery Office, 1936. 8Â°.

Sect. I. Dairy cows in resp. of which certificates of merit have been awarded.
Sect. 2. Pedigree bulls for dairy herds.

H. L. Wilcke, An external measure of egg viscosity. Ames, Agr. Exp. Stat., 1936.
8Â°. 29 p. w. 4 fig.

Iowa State Coll. of Agr. Agr. Exp. Stat. Res. Bull. No. 194.
R. F\\ Miller, Crossbreeding investigation in the production of California spring
lambs. Berkeley, Coll. of Agr., 1935. 8Â°. 32 p. w. 7 fig.
Univ. of California. Coll. of Agr. Bull. 598.

Handbuch der Lebensmittel-Chemie. Hrsg. von A. Bomer, A. Juckenack, J. Tillmans.
Bd. 3. Berlin, J. Springer, 1936. 4⁰. XVI 1049 S. m. 174 Abb. M. 129.â

J. Hansen und G. Fischer, Geschichte der Deutschen Landwirtschafts-Gesell-
schaft. Berlin, Deutsche Verlagsges., 1936. Gr. 8Â°. XV 494 S. m. Taf. M. 3.40
B. Schersten, Studien Ã¼ber das Vorkommen und die biologische Bedeutung
des Citrats in GeschlechtsdrÃ¼sensekreten des Menschen und verschiedener Tiere.
Nebst einem Beitr. zur enzymatisch-chem. Methode zur Bestimmung von Citrat
nach Thunberg. Lund, Berlingska Boktr., 1936. Gr. 8Â°. 144 S. Kr. 8.â

K. Walde, Die Tierwelt der Alpen, eine erste EinfÃ¼hrung. Wien u. s. w., J.
Springer, 1936. 8Â°. V 255 S. m. 33 Abb. M. 5.40

R. von Ostertag, Die AusfÃ¼hrungsbestimmungen A zum Reichs-Fleischbeschau-
Gezetz. M. Erl. 7te Aufl. Berlin, R. Schoetz, 1936. 8Â°. XI 233 S. M. 6.80
Ergebnisse der Hygiene, Bakteriologie, ImmunitÃ¤tsforschung und experimentellen
Therapie. Hrsg. von W. Weichardt. Bd. 18. Berlin, J. Springer, 1936. 4Â°. 357 S. m.
29 Abb. M. 56.â

Ergebnisse der Biologie. Hrsg. von K. von Frisch, R. Goldschmidt u.a. Red. von W.
Ruhland. Bd. 13. Berlin, J. Springer, 1936. Gr. 8Â°. 478 S. m. 182 Abb. M. 50.60
F. Meyer, Untersuchungen Ã¼ber die Milchleistungen in sechs schwarzbunten
Herden der Provinz Sachsen. Berlin, P. Parey, 1936. Gr. 8Â°. 24 S. M. 1.â

Nomina anatomica. Zusammengest, von der im Jahre 1923 gewÃ¤hlten Nomen-
klatur-Kommission .... und auf der Tagung in Jena 1935 endgÃ¼ltig angenommen.
M. bes. Erl. von H. Stieve. Jena, G. Fischer, 1936. Gr. 8Â°. 144 S. M. 5.â

H. A. Stolte, Das Werden der Tierformen. Eine EinfÃ¼hrung in aie Grund-
fragen der Entwicklungsphysiologie. Stuttgart, F. Enke, 1936. Gr. 8Â°. VI 112
S. m. 71 Abb. M. 7.â

Vogt, Neue Wege der Hege. Neudamm, J. Neumann, 1936. Gr. 8Â°. 165 S. m.
90 Bild, nach Originalaufnahmen. M. 9.â

TieiZeichnungen aus acht Jahrhunderten. Frankfurt a. M., Prestel-Verlag, 1936.
56 S. m. 59 Abb. M. 2.70

F. SchÃ¶nberg, Die Untersuchung von Tieren stammender Lebensmittel. Eine
Anweisung fÃ¼r die tierÃ¤rztliche Praxis. 2te Aufl. Berlin, R. Schoetz, 1936. 8Â°. VI
150 S. m. 28 Abb. M. 6.80

W. Weichardt, Die Grundlagen der unspezifischen Therapie. Berlin, J. Springer,
1936. 8Â°. VI 83 S. m. 8 Abb. M. 8.70

H. Bii.tz, Die neuere HarnsÃ¤urcchemie. Tatsachen und ErklÃ¤rungen. Leipzig,
J. A. Barth, 1936. 8Â°. 164 S. M. 5.80

H. Krieg, Das Reh in biologischer Betrachtung. Gestalt, jahreszeitl. Rhytmus
und Variation. Neudamm, J. Neumann, 1936. 8Â°. 56 S. m. 26 Abb. im Text.

in enger Anlehnung an den Leitfaden des Hufbeschlages von Corte und Scheibner.
Hannover, M. und H. Schaper, 1936. 4Â°. 4 Bl. M. 0.35

Winke fÃ¼r Schlachthof bauende StÃ¤dte. Hrsg. von der Zeitschrift Deutsche
Schlachthof-Zeitung. Folge 7. Kirchhain, BrÃ¼cke-Verlag Schmersow, 1936. 4⁰.

7. Schlachthof- und Viehhofbau in neuer Zeit. Bearb. von 0. Kammel. 189 S. m.
Fig. u. Abb.

J. Schaufenberg, Unsere Brieftauben. Zucht und Haltung. Leipzig, Hach-
meister und Thal, [1936]. Kl. 8Â°. 88 S. m. 10 Abb. M. 0.70

Was gibt es Neues in der VeterinÃ¤rmedizin ? Jahresbericht fÃ¼r das Jahr 1935. Bearb.
von V. Puttkammer. Hannover, Verlag SchlÃ¼tersche Buchdruckerei, 1936. 8Â°. 336 S.

Connes, De l\'action du lait et du petit lait sur les putrÃ©factions intestinales. ThÃ¨se
de Toulouse. 1936.

Mignot, EpidÃ©miologie, prophylaxie et traitement de la lymphangite Ã©pizootique
en Afrique du Nord. ThÃ¨se de Toulouse. 1936.

Benkourdel, MÃ©decine et hygiÃ¨ne vÃ©tÃ©rinaires chez les indigÃ¨nes du Maroc.
ThÃ¨se de Toulouse. 1936.

Lagoeyte, De l\'utilisation des mules dans la lande de Gascogne. ThÃ¨se de
Toulouse. 1936.

Caro, ExposÃ© de la question du thymus en mÃ©decine vÃ©tÃ©rinaire. ThÃ¨se de Tou-
louse. 1936.

Ruffino, Les viandes colorÃ©es ou viandes pigmentÃ©es. ThÃ¨se de Lyon. 1936.

Saunier, La nielle des blÃ©s. Contribution Ã l\'Ã©tude du gittagisme et de la git-
tagine. ThÃ¨se de Lyon. 1936.

Larrieu. De la rÃ©tivitÃ© du cheval attelÃ©. Moyens de la prÃ©venir et de la corriger.
L\'avoine Ã doses massives adjuvant de dressage. ThÃ¨se de Toulouse. 1936.

Spitz, Diagnostic et pronostic radiologiques de quelques fractures des membres
chez le cheval de course. ThÃ¨se de Paris. 1936.

LabruyÃ¨re, Recherches expÃ©rimentales sur la rÃ©gulation hormonale de la
contractibilitÃ© utÃ©rine chez la cobaye. ThÃ¨se de Paris. 1936. .

Finck, La vie gÃ©nitale de la chienne. Etude clinique et biologique. Recherche
et action des hormones gÃ©nitales chez la chienne. ThÃ¨se de Paris. 1936.

Deyhimi, Etude de la fracture phalangienne chez le cheval de selle. ThÃ¨se de
Paris. 1936.

Diers, Le cheval de selle. Peut-on en fixer les principales caractÃ©ristiques par
l\'hippomÃ©trie ? ThÃ¨se de Paris. 1936.

W. Althoff, Vergl. Untersuchungen Ã¼ber die Haltbarkeit von frischem Fleisch
bei o Grad C. und 4 Grad C. im KÃ¼hlhaus. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

H. Aulfes, Versuche mit Lentin-Granulat-Merck bei kolikkranken Pferden.
Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

B. Auermann, Versuche Ã¼ber die EmpfÃ¤nglichkeit von Jungschafen fÃ¼r das
Virus der infektiÃ¶sen Anaemie der Pferde. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

A. Barke, NachprÃ¼fung der ToxizitÃ¤t von Novokain und Tutokain bei chlora-
lisierten Tieren. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

W. GÃ¶hr, Die Beeinflussung des Diastasegehaltes im Speichel der Ratte durch
die FÃ¼tterung. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

P. WÃ¼sthoff, Das Dresdener MarstallveterinÃ¤rwesen Inaug -Diss. Berlin. 1936.

H. Heymann, Experimentelle Untersuchungen Ã¼ber die Festigkeit und Dehnbar-
keit der Sklera von Schweinsaugen. Inaug.-Diss. Erlangen. 1935.

E. L. Hirschberg, Ueber die Wirkung des Blutfarbstoffes und einiger anderer
BlutfÃ¤rbstoffderivate auf den Grundumsatz des Kaninchens. Inaug.-Diss. Basel.
\'935-

F.. von MÃ¶llendorf, Der Theca-interna-Keil, eine typische Bildung wachsender
SÃ¤ugetierfollikel. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

A. Michaelis-Tappolet, Ueber die Einwirkung von LeberprÃ¤paraten auf
HÃ¤moglobingehalt und Erythrozytenzahl des Blutes beim Kaninchen. Inaug.-Diss.
Basel. 1935.

F. Oesterlein, Ueber den histologischen Nachweis von Glykogen in der
Kaninchenniere. Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1935.

R. WankmÃ¼ller, Ueber intraarterielle Kochsalz-Injektionen beim Kaninchen.
Inaug.-Diss. TÃ¼bingen. 1935.

Z. Zwetkowa, Ueber die AbhÃ¤ngigkeit der tierischen Diastase von der Salz-
und Wasserstoffionen-Konzentration. Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1935.

S. Jentsch, Die Chromosomen des Wellensittichs untersucht in somatischen
Geweben und in der Spermatogenese, nebst einigen Bemerkungen Ã¼ber Kernfrag-
mentation in Amnion. Inaug.-Diss. GÃ¶ttingen. 1935.

F. Rutz, BestimmungsschlÃ¼ssel fÃ¼r die Haare der HaussÃ¤ugetiere des heimischen
Wildes und der in Deutschland gezogenen Pelztiere. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

M. Plath, Ueberdas FarbenunterscheidungsvermÃ¶gen des Wellensittichs. Inaug.-
Diss. GÃ¶ttingen. 1935.

G. von NordenskjÃ¶ld, Futterbau und Futterwirtschaft im nordlichen Deutsch-
land. Inaug.-Diss. Halle. 1935.

K. Schroeckh, Die Milchleistungsvererbung beim schlesischen schwarzbunten
Niederungsrind. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

W. Aehle, Die Konglutinationsmethode bei der BeschÃ¤lseuche. Inaug.-Diss.
Berlin. 1935.

H. Buchwalsky, Experimentelle Untersuchungen zur Frage der Beeinflussung
avitaminÃ¶ser StÃ¶rungen durch das mineralische Milieu des KÃ¶rpers. Inaug.-Diss.
Berlin. 1935.

W. Cornils, System. Untersuchungen Ã¼ber Strongylideneier und Strongyliden
im Kot und Darminhalt des Pferdes. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

B. Deglerk, Versuche mit dem Guttadiaphot bei gesunden und kranken Hunden.
Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

H. DÃ¼nnemann, Der Gehalt des Pferdeserums an Calcium und Phosphor bei
gleichmÃ¤ssiger FÃ¼tterung und Haltung und seine Beeinflussung durch einige
Krankheiten. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

J. Farny, Beeinflussung des qualitativen Blutbildes beim Schafe durch Impfung
mit lymphadenotischem Material vom Rinde. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

H. Faustmann, Die Pferdeheilkunst des Johann Burchardt Kersting. 1711.
Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

W. Fuerst, Beitrag zur Kenntnis der bei der KÃ¼kenruhr wÃ¤hrend der embryo-
nalen Entwicklung auftretenden path.-anat. und path.-histol. VerÃ¤nderungen.
Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

H. Gilde, Die Bangbrucellose des Pferdes als Ursache von Widerrist- und
Genickleiden. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

H. Haase-Wranau, Ueber die VerÃ¤nderungen des Stirnhirnes, der Centrai-
regionen und der Insel des Pferdes bei der Hydrocephalia chronica interna
acquisita. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

J. Haiden, Ein Beitrag zur Leitungsanaesthesie am Hinterbein des Pferdes.
Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

P. Hallmich, Ueber den Einfluss der Druse-Vaccine auf das Blutbild des Pferdes.
Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

A. Hinsberg, Untersuchungen Ã¼ber Benetzbarkeiten und AufsaugungsfÃ¤higkeit
von Streupulvern. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

H. Jungwirt, Die Anaesthesiegebiete am Hinterschcnkel des Hundes distal
vom Tarsus. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

H. Kaniuth, Ueber die Biologie verschiedener Anreicherungsverfahren bei der
bakteriol. Fleischuntersuchung. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

C. W. LÃ¶we, Ein Beitrag zur Kenntnis der HufknorpelverknÃ¶cherung. Inaug.-
Diss. Berlin. 1935.

H. NÃ¼ske, Die Behandlung der Otitis externa parasitaria der Katze mit PrÃ¤pa-
raten der Derriswurzel. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

R. Ramser, Zur Anatomie des Jakobsenschen Organs beim Hunde. Inaug.-Diss.
Berlin. 1935.

K. Sadewasser, Zur Anatomie der TrÃ¤nenwege des Hundes, insbes. des TrÃ¤nen-
nasenganges. Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

E. Wolter, Beitrag zur Biologie des GÃ¤nsemagenwurmes Amidostomum anseris.
(Zeder 1800). Inaug.-Diss. Berlin. 1935.

H. BÃ¼hler, Untersuchungen Ã¼ber Form und MassverhÃ¤ltnisse der Zementhypo-
plasie und SchmelzeinstÃ¼lpung an den maxillaren BackzÃ¤hnen des Pferdes. Inaug.-
Diss. Leipzig. 1936.

\\I Mehlhorn, Beitrag zur Genese und Differentialdiagnose der petechialen
Blutungen in der Lunge von Schlachtschweinen. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

R. Achcenich, Kakaoschalen, eine wertvolle Quelle des antirachitischen Vita-
mins D. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. MÃ¼ller, Vergl. Untersuchungen Ã¼ber den Nachweis von Helmintheneiern
nach den verschiedenen Methoden bei Hund und Katze. Inaug.-Diss. Leipzig.
\'936.

G. Burckhardt, Therapeutische Versuche mit Pantadermasalbe in der Klein-
tierpraxis. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Eckstein, Narkoseversuche am Hund Ã¼ber die Kombination Avertin-Magne-
siumchlorid. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

R. Franke, Ueber den hormonalen Einfluss von Ocenta auf die Milchsekretion.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

E. Never, Ueber die Brauchbarkeit der Komplementbindungsreaktion und
AllergieprÃ¼fung zum Nachweis von Echinokokken bei Rindern und Schafen.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

W. Freytag, Zum Vorkommen und zur Pathogenese der Kehlkopf- und Luft-
rÃ¶hrentuberkulose beim Rind (nach Untersuchungen am Material des Schlacht-
hofes in Gleiwitz). Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

F. Spindler, Untersuchungen Ã¼ber die Formen unter denen die Tuberkulose
beim Rind auftritt. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Seefeldt, Quantitative Diastasebestimmung nach Wohlgemuth im Harn der
Haustiere. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

G. Rosenkranz, Gleitschutz und Hufbeschlag im Wandel der Zeiten. Inaug.-
Diss. Leipzig. 1936.

W. Schulz, Gesichtspunkte fÃ¼r die Einrichtung neuzeitlicher Schweineschlacht-
hallen. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

H. Schwieger, Ueber die Bewertung der klinischen Dopingerscheinungen an
Rennpferden. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

W. Kranke, Die Leberegelkrankheit der Schafe im Regierungsbezirk KÃ¶nigsberg
i. Pr. in den Jahren 1931, 1932 und 1933 und ihre volkswirtschaftliche Bedeutung.
Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

G. Steinfeldt, Beitrag zum Nachweis der Schwefelwasserstoffbindung bei
verschiedenen Bakterienarten. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

J. Quander, Untersuchungen im Schlachthof zu Hirschberg gesund geschlach-
teter Tiere auf Bakterien der Enteritis-Gruppe. Inaug.-Ã¶iss. Berlin. 1936.

B. Gebauer geb. MÃ¼li.er, Der Bilirubinspiegel im Blutserum bei fieberhaften
Erkrankungen der Pferde. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

F. HÃ¶lzner, Ueber die Verwendung der Basisnarkotika bei Ratten unter bes.
BerÃ¼cksichtigung von Numal-Roche und Evipan-Natrium. Inaug.-Diss. Berlin.
1936.

B. Braun, Ueber das Verhalten des Polyvinylalkohols im tierischen Stoffwechsel
und das morphologische Verhalten des Gewebes gegenÃ¼ber FÃ¤den aus Polyvinyl-
alkohol. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

M. Dobbelstein, Ueber die Speichcrung von Thorotrast in Milz, Leber und
Lunge bei Kaninchen nach Verabreichung von Cytosin. Inaug.-Diss. MÃ¼nchen.
I936-

K. Hoffmann, Die Einwirkung der Hefenucleotide auf das weisse Blutbild des
Kaninchens. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

W. MÃ¤rz, Zur Beurteilung der Expectorantien im Tierversuch. Inaug.-Diss.
Breslau. 1935.

A. Berg, Immunisierungsversuche an Meerschweinchen mit abgetÃ¶teten und
abgestorbenen Tuberkelbazillen. Inaug.-Diss. Bonn. 1935.

P. Hillebrand, Untersuchungen Ã¼ber die Chromosomen bei drei verschiedenen
Rassen von Hausschweinen. Inaug.-Diss. Breslau. 1936.

L. Janetzki, Die Verbreitung der Schweinerassen in Deutschland. Inaug.-Diss.
Breslau. 1936.

A. Doinet, Ueber experim. Untersuchungen an Katzen ohne Nebennieren.
Inaug.-Diss. Freiburg i. Br. 1936. du Buy.

Ter bestrijding der ontzettende konijnenplaag in AustraliÃ« blijken middelen als
strikken, vergiftigen, uitrooken en vernielen der holen en hondenjacht machteloos.
Eenig succes is te verwachten van het veroorzaken van epizoÃ¶tieÃ«n onder deze
knaagdieren, hoewel immuniteit en groote vruchtbaarheid der dieren zeer nadeelige
factoren zijn.

Martin *) zag een mogelijkheid van uitroeiing der konijnen in verspreiding der
virusziekte : myxomatosis cuniculi. Aan het Department of Comparative Patho-
logy te Cambridge heeft hij proefnemingen met Europeesche konijnensoorten
kunnen uitvoeren. De resultaten waren zeer gunstig, maar moeten nog met
Australische konijnen herhaald worden.

De Myxomatosis der konijnen wordt veroorzaakt door een sterk pathogeen
ultravirus en is gekenmerkt door ontsteking en zwelling der slijmvliezen van oog,
neus, anus en geslachtsopeningen, waar afscheiding van virus plaats heeft; kleine
gezwellen kunnen onder de huid ontstaan ; de bedekking verdwijnt en infectieus
exsudaat helpt mede aan de verspreiding der ziekte. Besmetting geschiedt zeer
gemakkelijk door contact met zieke dieren (op voorwerpen is de smetstof weinig
resistent) en bij uitzondering door insecten ; luchtinfectie gelukt slechts over
zeer korten afstand (15 cm).

De gevolgen van een ziekteuitbraak zijn te Cambridge bestudeerd door een met
zwak virus besmet tam konijn vrij te laten in een afgezette weide met soortgenooten ;
na 4 maanden had slechts 12% der oude dieren de infectie overleefd, terwijl boven-
dien alle jong-geborenen stierven. Drie dagen na het laatste sterfgeval werden
bij de drie herstellende dieren opnieuw gezonde gebracht om na te gaan of het
drietal smetstofdrager, en of het terrein infectieus was ; slechts twee dieren werden
binnen een maand ziek. Aangenomen werd dat de smetstof onwerkzaam was ge-
worden. De vatbaarheid der dieren was echter nog zoo groot, dat besmetting
van een konijn in ooglidzak de geheele kolonie deed uitsterven.

Een jaar later werd de weide bevolkt met 1 overlevend tam konijn en een groot
aantal wilde konijnen ; sterfte trad eerst op na besmetting van eenige konijnen met
myxoomvirus ; binnen 6 weken waren alle gestorven. Zes dagen na het laatste
sterfgeval kon een nieuwe troep ongeschaad het terrein bevolken.

Bij een op kleine schaal uitgevoerd onderzoek naar de overerving van onvatbaar-
heid, bleken de nakomelingen van immune ouderparen reeds enkele dagen na de
geboorte doodelijk te infecteeren.

Van groot belang is de bevinding, dat het nooit gelukt is anders diersoorten
dan konijnen met mycoomvirus ziek te maken. Zelfs beperkt zich de natuurlijke
besmetting tot een bepaald konijnengeslacht Oryctolagus, waartoe de wilde
konijnen in Europa en AustraliÃ« en tamme soorten in Europa en Amerika (uit
Europa geÃ¯mporteerd) behooren. De wilde Amerikaansche konijnen behooren tot
een ander geslacht en zijn niet vatbaar.

Shope heeft voor enkele jaren ontdekt, dat er immunologisch verband bestaat
tusschen het myxoom en de naar hem genoemde tumor. Martin heeft deze weder-
keerige immuniteit kunnen bevestigen.

Gevolgtrekking hieruit en tevens een verklaring voor het voorkomen van
myxoom onder de tamme konijnenrassen in Amerika is, dat het virus van Shope\'s
tumor lang geleden bij de in Amerika geÃ¯mporteerde tamme konijnen een serie
mutaties ondergaan heeft, waarbij het voor de inheemsche dieren zijn infectiositeit
bijna volledig verloor en voor het geslacht Oryctolagus buitengewoon pathogeen
werd, m.a.w. myxoomvirus werd.

Aandacht is reeds besteed aan het verkrijgen van veel smetstof, noodig voor de
bestrijding der Australische konijnenplaag. Het eenvoudigst is de intratesticulaire
enting ; kweeken in vitro op weefsel-explantaten en in het bebroede kippenei is
bovendien gelukt. v. Waveren.

!) Ch. J. Martin : Observations on Myxomatosis Cuniculi (Sanarelli) Made with a
View to the Use of the Virus in the Control of Rabbit Plagues. Council for Scientific and
Industrial Research, (Australia). Bulletin 96. 1936.

De 24ste Juli overleed plotseling te Londen, op 69-jarige leeftijd,
Sir Arnold Theiler.

Arnold Theiler werd geboren in 1867 te Frick, Kanton Aargau,
in Zwitserland. Zijn diergeneeskundige opleiding ontving hij te ZÃ¼rich.
Hij was daar een leerling van Prof. Zschokke, behaalde in 1889
te ZÃ¼rich het dierenartsdiploma ; promoveerde daarna te Bern tot
Dr. med. vet.

Theiler had, als vele Zwitsers, ondanks groote vaderlandsliefde,
een neiging om vreemde onbekende landen te zien, en zijn keuze viel
op Transvaal dat op veterinair gebied nog een braakliggend land was,
hetgeen Theiler juist aantrok. Hij kwam daar in 1891 en ontdekte
al spoedig dat met particuliere praktijk daar, ook in de hoofdplaatsen
Pretoria en Johannesburg, niet veel te bereiken was en dat de dieren-
arts daar in hoofdzaak zijn taak moest zoeken in het bestrijden van
besmettelijke veeziekten. Dat was geheel in zijn geest en zijn werk
in Zuid-Afrika is dan ook een voortdurende strijd geweest tegen de
vele heerschende ziekten daar. Met zijn praktische blik en weten-
schappelijke zin was hij de aangewezen man voor dergelijk pioniers-
werk. Hij kwam hierbij natuurlijk in aanraking met president Kruger,
die, menschenkenner als hij was, spoedig de goede eigenschappen
van de jonge Zwitser doorgrondde, hem zijn volledig vertrouwen
schonk en steeds op zijne adviezen inging.

In 1896 werd Theiler tot staatsveearts van de Z. A. Republiek
benoemd. Hij had toen een zware taak met de bestrijding van de
runderpest, die in 1895 vanuit het noorden in Transvaal was gekomen.
LXIII 56

In 1897 werd hij ook benoemd tot paardenarts bij de staatsartillerie,
en als zoodanig diende hij als burger van de Z. A. Republiek, zijn
nieuw vaderland in den oorlog tegen Engeland.

Na de vrede benoemde het nieuwe bestuur Theiler tot vet. bac-
terioloog (onder Sir Stuart Stockman, die hoofd van de veterinaire
dienst van Transvaal werd). Theiler had tot zijn beschikking een
klein laboratorium bij Pretoria. Toen in 191 o de vier deelen van Zuid
Afrika een geheel werden, werd Theiler benoemd tot ,,Director of
veterinary Research for the Union of South Africa". In 1920 werd
te Onderstepoort (bij Pretoria) de Veeartsenijkundige faculteit (Fa-
culty of veterinary Science) opgericht, in aansluiting aan de Univer-
siteit van Z. Afrika, en Theiler werd benoemd tot hoofd daarvan
als âDirector of Veterinary Education and Research" en als professor
of tropical diseases van de Universiteit. Hij bekleedde die betrekking
tot 1927, toen hij, op 60-jarige leeftijd, aftrad. Het kleine laboratorium
dat hem in het begin ter beschikking was gesteld, werd later vervangen
door uitgebreide laboratoria te Onderstepoort, die door Theiler
steeds meer werden volmaakt en uitgebreid tot de tegenwoordige
wereldbekende inrichting waaraan bij Theilers aftreden honderd
wetenschappelijke werkers, waaronder 30 gegradueerden, verbonden
waren.

Theiler\'s eerste onderzoekingen betroffen vooral bacteriologie
protozoÃ¶logie en virusziekten. Hij bestreed met goed gevolg de runder-
pest. Zijn onderzoekingen over piroplasmosen en verwante ziekten
en het overbrengen van die ziekten door teken, zijn wereldberoemd.
Hij was de ontdekker van de Theileria parva, parasiet van de Oost-
kustkoorts, van de anaplasma, veroorzaker van de anaplasmosis van
het rund, en van d.e, later in de meeste landen waargenomen, Trypano-
soma Theileri bij runderen. De paardeziekte (horse-sickness) in Zuid
Afrika en de bluctong bij schapen bestreed hij door entstoffen.

Theiler was niet alleen een geleerde, maar ook een practisch man,
die zijn groote werkkracht en zijn wetenschappelijke onderzoekingen
en ontdekkingen steeds dienstbaar maakte aan de praktijk en aan het
economisch belang van het land. Het gouvernement van Zuid Afrika
liet hem daarbij, ook finantieel, zooveel mogelijk de vrije hand.

Aan het Instituut te Onderstepoort kweekte hij een uitgebreide
staf van medewerkers, en tal van wetenschappelijke vraagstukken,
op velerlei gebied en van belang voor Zuid Afrika, werden daar uit-
gewerkt : zoo op het gebied van entomologie, helminthologie, ziekten
veroorzaakt door vergiftige planten, onderzoekingen over lamziekte
bij runderen, en in aansluiting daaraan onderzoekingen over deficiÃ«n-
tie-ziekten (aphosphorosis, e. a.). De resultaten van deze onderzoe-
kingen werden grootendecls vermeld in de geregeld verschijnende
âReports of the Director of Veterinary Research". In 1933, onder
Theiler\'s opvolger Dr. P. J. du Toit, kwam daarvoor in de plaats
,,de Onderstepoort Journal of Veterinary Science and Animal Industry".

De talrijke vroegere publicaties van Theiler zijn te vinden in verschil-
lende tijdschriften; de lijst daarvan zou te groot worden voor dit bestek.

Theiler vertrok, na zijn aftreden, naar zijn geboorteland Zwitser-
land, waar hij zich te Luzern vestigde en studies maakte over defi-
ciÃ«ntieziekten (osteodystrophie). In 1928 bracht hij, als adviseur
van de regeering daar, 6 maanden in AustraliÃ« door, waarna hij naar
Zwitserland terugkeerde. In 1933 ging hij naar Londen, waar een
laboratorium te zijner beschikking werd gesteld ; in 1934 nam hij deel
aan het 12de Int. Vet. Congres te New-York. Van daar keerde hij
terug naar Onderstepoort, waar zijn vroeger persoonlijk laboratorium
door zijn opvolger Dr. du Torr weer tot zijn beschikking werd gesteld.

De verdiensten van Theiler werden niet alleen in Z. Afrika ge-
waardeerd maar in de geheele diergeneeskundige wereld en aan
eerbewijzen heeft het hem niet ontbroken. Koning George V verhief
hem in de adelstand (knighthood) ; vele wetenschappelijke vereeni-
gingen, in verschillende landen, schonken hem het eerelidmaatschap
of een eeremedaille; hij verwierf de Budapest-prijs van het 12de Int.
Vet. Congres te New-York ; 7 universiteiten verleenden hem het
eeredoctorschap. Voor zijn laatste promotie, tot Doctor honoris causa
van de Universiteit te Utrecht, kwam Sir Arnold te Utrecht (dit
was niet zijn eerste bezoek aan Holland ; op het Int. Vet. Congres
te den Haag in 1909 was hij ook tegenwoordig en had ik het genoegen
met hem kennis te maken). Na de feestdagen te Utrecht vertrok
Theiler naar Londen om deel te nemen aan het (2de) internationaal
congres voor microbiologie. Uit Londen kwam toen de 24ste Juli het
bericht van zijn plotseling overlijden. Op zijn Hollandsche vrienden
maakte deze treurige tijding een diepe indruk. Wij hadden behalve
met de geleerde, te Utrecht ook met Sir Arnold Theiler als mensch
kennis gemaakt en het voorrecht gehad eenige dagen van zijn gezel-
schap te genieten. In dienst de strenge maar humane chef, was Theiler
in het gewone leven een eenvoudig, vriendelijk, voorkomend, en
geestig man, een typische fideele Duitseh-Zwitser, die zijn gezelschap
dubbel waard was. Sir Arnold was te Utrecht vergezeld van Lady
Theiler, zijn levensgezellin sedert 1893, een Zwitsersche van geboorte.
Te Londen trof hij een zijner zoons, die daar, als afgevaardigde van
Rockefeller Foundation te New-York, het congres voor Microbiologie
bezocht. Zijn tweede zoon is verbonden aan de staf te Onderstepoort
en drukt dus de voetstappen van zijn vader. Ook de twee dochters
van Sir Arnold en Lady Theiler bekleeden wetenschappelijke
betrekkingen, in Zuid Afrika. In dit, zijn tweede vaderland, zal ook
Theiler\'s asch rusten.

Zijn dood is voor zijn nabestaanden een bijna onoverkomelijke
slag, voor zijn vrienden en voor de diergeneeskunde een zwaar verlies.
De necrologie-schrijver in het Veterinary Record zegt echter terecht:
,,He died as he would have wished to die - in full harness - at the
height of his mental powers". Moge dit een kleine troost zijn.

Uit het Instituut voor Parasitaire- en Infectieziekten der Rijks-Universi-
teit Utrecht.
Directeur: Prof. Dr. L. DE BLIECK.

VERDER ONDERZOEK OVER DE VERSPREIDING VAN DE
TRICHOMONADENZIEKTE BIJ HET RUND IN
NEDERLAND

Reeds in een vorige publicatie (1) konden wij berichten, dat ook in
ons land de trichomonadenziekte onder de runderen voorkwam. Dit
was ons gebleken uit het onderzoek dat wij instelden van uit de abattoirs
van enkele der groote steden van ons land ingezonden uteri met pyometra.
Het komt ons nu gewenscht voor, eenige nadere mededeelingen hierover
te geven.

Vooraf mogen wij hier enkele literatuurgegevens opnemen over
soortgelijke onderzoekingen aan de abattoirs in enkele andere landen,
waar de ziekte reeds langer bekend is.

Weidenauer (1930) (2) heeft het eerst in het abattoir te MÃ¼nchen een onderzoek
ingesteld. Hij vond bij 65 aangetaste uteri 11 maal triehomonaden (17 %). Er kwam
hierbij voor acute en chronische endometritis, maar bij het meerendeel was pyometra
aanwezig (met een hoeveelheid pus tot 8 liter). In Ã©Ã©n geval vond hij een gemacereerd
foetus van 2â3 maanden oud. In alle 11 gevallen waren menginfecties met bacteriÃ«n
aanwezig. Hij onderzocht ook nog 85 gezonde uteri, die echter alle negatief bleken
te zijn.

Koiil (1935) (3) deed aan het abattoir te Giessen een onderzoek. Bij 40 runderen
met klinisch gezonde geslachtsorganen waren in geen enkel geval triehomonaden
aanwezig, maar bij 15 slachtdieren met aangetaste uterus vond hij deze flagellaten
7 maal (47%)- Hierbij waren eenige gevallen bacteriologisch steriel.

SziKLAt (1933) (4) deed in VVeenen in het abattoir St. Marx een onderzoek en
vond bij 28 gezonde uteri geen triehomonaden, maar in 24 gevallen van pyometra
en hydrometra waren 15 maal de triehomonaden aan te toonen (62.5%). In 9 ge-
vallen daarvan waren tegelijkertijd bacteriÃ«n aanwezig. In 5 gevallen van endo-
metritis waren geen triehomonaden te vinden.

Heymach (1935) (5) onderzocht aan het abattoir tc Mainz 370 zieke en gezonde
uteri van runderen. In 35 gevallen (9.5 %) waren de flagellaten te vinden. Van
30 gevallen van pyometra waren 25 positief {83 %), terwijl in 33 gevallen van endo-
metritis slechts 2 positieve voorkwamen. In 63 zieke uteri waren dus 27 maal (43 %)
triehomonaden aanwezig. Bij 217 macroscopisch gezonde uteri waren nog 8 gevallen
positief (3.5 %), alle bij niet-drachtige oudere koeien.

Niebur (1935) (6) deed tenslotte in het abattoir te Hannover een onderzoek,
beschreven in een dissertatie, die voor ons echter niet te bereiken was.

Wij kregen het ziektemateriaal toegezonden uit de abattoirs te
Amsterdam, Rotterdam en Utrecht. Er dient hierbij medegedeeld, dat
speciaal om pyometra-uteri was gevraagd, zoodat gewone gevallen van
endometritis niet werden ingezonden.

Gedurende het eerste halfjaar van 1936 werden uit het abattoir te
Amsterdam ingezonden 15 pyometra-uteri. Hiervan waren 6 met tricho-
monaden besmet, alle in reincultuur, dus zonder bijmenging van
bacteriÃ«n. Uit het abattoir te Rotterdam kwamen 6 gevallen binnen,
waarbij 2 maal trichomonaden aanwezig bleken te zijn en wel Ã©Ã©nmaal
in reincultuur. In het met bacteriÃ«n verontreinigde geval was alleen
de pus ingezonden, zoodat de mogelijkheid van een verontreiniging
tijdens het afnemen niet uitgesloten mag worden. Uit het abattoir te
Utrecht kregen wij 7 gevallen ingezonden ; daarbij waren 4 maal tricho-
monaden, ook weer alleen in reincultuur aanwezig.

Op de 28 in totaal uit deze 3 groote abattoirs ingezonden pyometra-uteri, of
het daaruit genomen exsudaat, konden dus 12 maal de trichomonaden aangetoond
worden (43 %) en wel 11 maal in reincultuur (39 %).

Wanneer wij nu het hier gevonden percentage trichomonadenhouden-
de pyometra-gevallen vergelijken met de in het buitenland gevondene,
dan zien wij hieruit, dat het percentage voor ons land tamelijk hoog is.

In alle gevallen was de trichomonadenhoudende pus meer of minder
roomkleurig, meestal dunvloeibaar, soms iets dikker van consistentie,
met flauwzoete lucht. De hoeveelheid etter varieerde van Â£â10 liter.
Tweemaal werd een gemacereerd foetus in de uterus gevonden, in het
eene geval een ongeveer 2â3 maanden oud foetus (i 25 cm lang),
met de daaraan vastzittende van de uteruswand losgelaten vrucht-
vliezen, in het andere geval een ongeveer 8 cm kleine foetus met een,
tot een vrij lange streng samengedraaid, eveneens losliggend vruchtvlies.
De uteruswand toonde in de positieve gevallen macroscopisch geen
karakteristieke veranderingen, enkele malen waren necrotiseerende
ontstekingen aanwezig. Het aantal trichomonaden varieerde van 1â10
per gezichtsveld (obj. 8 mm Zeiss, ocul. 12).

Om nu na te gaan in welke gedeelten van ons land de infectiehaarden
zich zouden bevinden, werd geprobeerd de eigenaars van de in de
abattoirs geslachte geÃ¯nfecteerde runderen, op te sporen. Dit stuitte
echter op groote bezwaren, daar die dieren dikwijls van eigenaar
verwisselen en meestal op de groote veemarkten worden verkocht. Het
gelukte slechts van 2 dieren met zekerheid de plaats van herkomst vast
te stellen. Dit waren Bergambacht (Zuid-Holland) en Nijkerk (Gelderland).
Een daar ter plaatse ingesteld onderzoek â- onder medewerking van
de collegae de Haan en Beernink, die wij hiermede nog onzen dank
brengen â â leverde echter geen resultaten meer op, althans konden
geen klinisch zieke dieren worden gevonden. Deze waren wel aanwezig
geweest, maar reeds maanden tevoren verkocht. Vermeldenswaard is
nog het geval in Bergambacht, waar alle dieren bij den eigenaar normaal
hadden gekalfd, alleen het dier dat wegens pyometra was verkocht,
bleek destijds door den stier van den buurman te zijn gedekt, evenals
een ander rund, dat ook had opgebroken en eveneens was verkocht.

Nagenoeg alle andere dieren waren door den eigen stier gedekt en
bevrucht. Bij navraag bij den buurman bleek deze van zijn 40 dieren
in den loop van het jaar reeds 20 stuks te hebben opgeruimd, daar deze
dieren niet meer drachtig waren te krijgen en alle vroegtijdig hadden
verworpen en uitvloeiing hadden gehad. Aan de overgebleven dieren
waren geen afwijkingen waar te nemen. Het onderzoek van verschillende
monsters vaginaalslijm was negatief. De stieren waren in beide gevallen
reeds verkocht en geslacht.

Tenslotte bleek een derde dier met trichomonaden-pyometra, te
Rotterdam geslacht, uit Limburg afkomstig. De plaats was niet nader
aan te geven.

Behalve de uit de abattoirs afkomstige pyometragevallen werden
nog een groot aantal uit de praktijk ingezonden monsters vaginaal- of
uterusslijm of exsudaat op trichomonaden onderzocht.

In het geheel werden 8 monsters uterus-exsudaat en 120 monsters
scheede-exsudaat ingezonden. Hiervan waren 68 monsters aangebracht
door de Kliniek voor Verloskunde (Directeur Prof. Dr. F. C. van der
Kaaij) en alle afkomstig uit plaatsen in de omgeving van Utrecht.
Deze waren allen negatief. Uit Noord-Holland, Friesland, Drente en
Utrecht ontvingen wij nog 5 monsters, die ook alle negatief waren.

Uit Gelderland (Achterhoek en Rijnstreek) werden 55 monsters
ingezonden. Hiervan waren 39 afkomstig van de omgeving van Varsse-
veld (Gendringen), waarbij 11 maal trichomonaden werden gevonden
en i afkomstig uit Winterswijk, dat ook positief bleek te zijn. Alle overigen
waren negatief.

De infectiehaard in Gendringen werd toevallig vastgesteld doordat
in een door collega van de Burg ingezonden monster sperma van een,
aan een fokvereeniging te Gendringen behoorenden stier, lijdende aan
een ontsteking van een der testikels met sterke zwelling, talrijke tricho-
monaden door ons konden worden aangetoond. In deze fokvereeniging
was geen enkel rund meer door dezen stier drachtig te krijgen. Bij een
door ons ter plaatse ingesteld onderzoek, bleek, dat het sperma was
verzameld na den sprong uit de vagina van een sterk geÃ¯nfecteerde koe.
Intusschen bleek bij onderzoek toch ook het praeputiaal- en prostaat-
vocht van den stier trichomonadenhoudend te zijn. Het onderzoek zal
door collega van de Burg worden voortgezet. Bij de 60 runderen van
de fokvereeniging, die onderzocht werden, bleken reeds 20 dieren tricho-
monaden in het vaginaalsecretum te bevatten. Intusschen zijn ook al
andere stieren besmet bevonden, zoodat wij hier met een vrij uitgebreide
infectiehaard te maken hebben. Over het positieve geval te Winterswijk,
dat wij pas sedert kort vaststelden, zijn ons nog geen nadere gegevens
bekend geworden.

Een infectieproef aan ons Instituut op een Ã©Ã©njarig rund (633)
verliep positief. Dit dier, dat volgens een onderzoek tevoren negatief
bleek te zijn, werd op 27-5-1936 gedurende de bronst intrauterin
besmet met 5 cc. met physiol. NaCl verdund sterk positief trichomona-
denhoudend materiaal en werd daarna onmiddellijk gedekt. Het dier
is tot op heden nog steeds niet drachtig en krijgt regelmatig de bronst
terug. Na 6, 8 en 12 dagen werden trichomonaden in het scheede-
exsudaat gevonden, echter in betrekkelijk gering aantal (na 8 dagen
alleen cultureel). Op den I4en en i5en dag was het onderzoek negatief.
Op 19-6-1936 was het dier tochtig en werd weer gedekt. Den 24en dag
(20-6) werden enkele trichomonaden in het vaginaalslijm aangetoond.
Den 27en dag (23-6) werd een uitde vulva opgevangen druppel vaginaal-
slijm onderzocht en dit bleek zeer sterk positief met zeer groote beweeg-
lijkheid der flagellaten. Na 36 dagen (2-7) waren weer slechts enkele
trichomonaden te vinden. Op 10-7 was het dier weer tochtig en werd
wederom gedekt. Na 58 dagen (24-7) konden enkele trichomonaden
gevonden worden.

De stier, die bij een tevoren ingesteld onderzoek negatief was, bleek
bij onderzoek direct na de dekking besmet te zijn met trichomonaden.
Deze infectie bestond nog op 10-6, dus 11a 14 dagen. Dit kon gecon-
stateerd worden door, vÃ³Ã³r den sprong op een ander rund, het afloopende
praeputiaal- en prostaatvocht op te vangen en dit te onderzoeken.
Later ingestelde onderzoekingen bleven nog negatief.

Tenslotte mogen wij vermelden, dat de in ons land gevonden tricho-
monaden, morphologisch en cultureel geheel identiek bleken te zijn
met de in andere landen gevonden Trichomonas foetus Rif.dmÃ¼ller.

Deze mededeelingen mogen dienen om de dierenartsen te wijzen op
de mogelijkheid dat ook in hun praktijk zich gevallen van trichomona-
denbesmetting zullen kunnen voordoen, waardoor dan een meer
rationeele bestrijding van bepaalde gevallen van het vroegtijdig ver-
werpen en de steriliteit kan worden ter hand genomen.

In de uit de abattoirs van Amsterdam, Rotterdam en Utrecht inge-
zonden 28 gevallen van pyometra van het rund konden 12 maal (43 %)
Trichomonas foetus worden gevonden en wel 11 maal in reincultuur
(39 %)â Enkele infectiehaarden met klinische gevallen van de tiicho-
monadenziekte konden in de praktijk worden opgespoord. Vooral in de
provincie Gelderland bleek een vrij uitgebreide besmettingshaard voor
te komen, die aanleiding gaf tot onvruchtbaarheid en waarbij zoowel
stieren als koeien geÃ¯nfecteerd bleken te zijn.

Von den SchlachthÃ¶fen Amsterdam, Rotterdam und Utrecht wurden 28 FÃ¤lle
Pyometra von Schlachtrindern erhalten und auf Infektionen mit Trichomonas foetus

untersucht. Es waren 12 FÃ¤lle (43%) positiv und in 11 FÃ¤llen (39%) waren die
Trichomonaden in Reinkultur vorhanden. Weiter konnten in der Praxis noch einige
Infektionsherde mit klinischen FÃ¤llen von Trichomonadenkrankheit aufgefunden
werden.

Besonders in der Provinz Gelderland konnte das Bestehen eines ziemlich ausge-
breiteten Infektionsherdes nachgewiesen werden. Es trat dort Unfruchtbarheit auf
und es erwiesen sich sowohl Stiere wie KÃ¼he als infiziert.

From 28 cases of pyometra in bovines, which were sent for examination by abat-
toirs, in 12 cases (43 %) Trichomonas foetus was isolated ; 11 times in pure culture
(39%). A few areas of infection with clinical cases could be detected in practice.
In a large infected area bulls as well as cows were infected and many cows were
sterile as a sequel of the disease.

Dans 28 cas de pyometra chez le bovin, envoyÃ©s par les abattoirs, 12 fois (43 %).
Trichomonas foetus fut isolÃ©; 11 fois en culture pure (39 %). Quelques foyers d\'infec-
tion avec des cas cliniques ont pu Ãªtre recherchÃ©s. Dans un foyer d\'infection Ã©tendu
aussi bien les taureaux que les vaches Ã©taient infectÃ©s. Un grand nombre de vaches
Ã©taient stÃ©riles par suite de la maladie.

1. de Blieck, L. en Bos, A. Het voorkomen van Trichomonas foetus, de oorzaak
der Trichomonaden-abortus bij het rund, in Nederland.

3. Kohl, Th. Ein Beitrag zum Vorkommen von Trichomonaden im gesunden und
kranken Geschlechtsapparat des Rindes.

5. Heymach, A. Beitrag zum Vorkommen von Trichomonaden im kranken und
gesunden Uterus geschlachteter Rinder.

6. Niebur, H. Untersuchungen Ã¼ber das Vorkommen von Trichomonas vaginalis
bovis bei weiblichen Schlachtrindern am Schlachthof Hannover.

OVER ENKELE POLARIMETRISCHE WAARNEMINGEN IN
HET BLOEDSERUM VAN SURINAAMSCHE RUNDEREN EN

Voor zoover ik kon nagaan zijn er weinig cijfers bekend omtrent
de polarimetrische draaiing van bloedserum van runderen en varkens

De draaiing van bloedserum wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door
het in het serum aanwezige eiwit. Dit eiwit is in colloidalen en tevens
in optisch actieven toestand aanwezig. (1) (2) (3).

Wanneer men het serum door centrifugeeren zoo helder maakt als
mogelijk is, dan kan men in een buis van 1 dm lengte met behulp van
een goeden polarimeter de specifieke draaiing van bloedserum bepalen.

Door mij werd gebruik gemaakt van een polarimeter van Zeiss
met een 3 deelig gezichtsveld en voorzien van een geelfilter en een
electrische lichtbron van 125 Watt. De nauwkeurigheid bedroeg 0.05Â°.
De meeste sera geven met dit instrument een reproduceerbare waarde,
hoewel er uitzonderingen waren die te donker bleken te zijn.

De hier bovenstaande tabellarische overzichten A en B geven in de
2e kolom de verschillende waarden die gevonden werden bij een 30-tal
runder- en varkenssera.

Aan de hand van de gevonden cijfers valt op te merken dat deze
nogal uiteenloopen. Zoo vinden we bij de rundersera als hoogste waarde
â4.7Â°, als laagste â1.2Â° (â0.2Â°) en als gemiddelde â3-23Â°.

Bij de varkenssera vinden wij als hoogste waarde â3-9Â° en als laagste
waarde â2.15Â° en als gemiddelde â3-28Â°.

Deze individueele verschillen moeten we o.a. toeschrijven aan de
verschillen die het gevolg zijn van onderlinge afwijkingen in de samen-
stelling van de eiwitten in het serum.

De gevonden draaiing is n.1. de som van de draaiingen van ieder
der eiwitsoorten afzonderlijk. En daar zooals wij weten de verhouding

tusschen de albuminen en globulinen wisselend kan zijn, zal dit mede
zijn invloed op het gevonden cijfer uitoefenen.

Een tweede oorzaak kan b.v. liggen in het wisselend eiwitgehalte
van het serum of in het tijdstip waarop het bloed wordt afgenomen enz.
Van meer belang is het dat alle draaiingen negatief zijn.

Men zou veronderstellen ook enkele positieve draaiingen te vinden;
dit is echter niet het geval, althans niet bij de 60 sera die ik van runderen
en varkens onderzocht.

Ook bij een groot aantal menschensera, Â± go, heb ik nimmer een
positieve waarde gevonden.

De sera waren afkomstig van gezonde dieren, geslacht op het abattoir
te Paramaribo. Dit abattoir staat onder controle van den Heer Frickers,
gouvernementsveearts aldaar. Daar de gevonden cijfers tusschen nogal
breede grenzen varieeren, schijnt een klinische beteekenis hieruit voor-
loopig niet te zullen voortvloeien.

Sera die moeilijkheden opleveren bij de bepaling van de specifieke
draaiing, kan men mengen met 3 vol. zoutzuur van 37 gew. proc. of
3 vol. zwavelzuur van 70 gew. proc. Door deze bewerkingen krijgt
men mengsels die altijd goed te polariseeren zijn, dikwijls zelfs in buizen
van 2 dm lengte. Het voordeel van deze mengsels is, dat men bovendien
de draaiing van het bloedserum heeft verhoogd (4).

De zoutzure mengsels geven precies 5 min. na menging gepolariseerd
een gemiddeld 68% hoogere, de zwavelzure mengsels gemiddeld 105%
hoogere uitkomst.

In de bovengenoemde tabellen A en B zijn de rotaties van de zure
mengsels opgenomen in de 3e en de 4e kolom.

Op bovengenoemde wijze gelukt het dikwijls veranderingen in het
bloedserum als gevolg van een of andere gebeurtenis, b.v. een toe-
diening van glucose, ook polarimetrisch te constateeren, terwijl op de
gewone wijze polarimetrisch gecontroleerd, deze aan de waarneming
ontgaan (5).

Als oorzaken voor de verhooging van de specifieke draaiing van het
bloedserum (6) kunnen wij o.a. opgeven het optreden van een zwakke
hydrolyse, de vorming van zouten met b.v. de vrije amino-groepen
van de eiwitten, het sterke zure milieu als zoodanig, colloidale verande-
ringen enz.

De specifieke draaiing van een 30 tal rundersera en een 30 tal var-
kenssera werd gegeven. Op de vermoedelijk geringe klinische be-
teekenis werd de aandacht gevestigd.

Als middel om de spec. draaiing te verhoogen, werd de vermenging
met zoutzuur van 37% of met zwavelzuur van 70 gew. proc. in de
verhouding van 1 vol. serum met 3 vol. sterk zuur aangegeven (de
contractiefout is niet grooter dan 2^%).

De beteekenis van de draaiingsverhooging door menging met zuur, ligt
in de mogelijkheid om event. veranderingen beter te kunnen constateeren.

5. lets over de invloed van glucose op de draaiing van bloedserum van gezonden,
hyperglycaemici en andere. G. Sant Jubileumboek, Prof. v. d. Wielen 1909â
\'934-

Verfasser bestimmte die spezifische polarimetrische Drehung von etwa 30 Rinder-
und Schweinesera.

Falls nÃ¶tig, kann man durch SalzsaÃ¼re oder SchwefelsaÃ¼re-Zugabe die spezifische
Drehung erhÃ¶hen.

The author determined the specific rotation of about 30 bovine- and about 30
porcine sera.

L\'auteur a dÃ©terminÃ© le pouvoir rotatoire spÃ©cifique d\'une trentaine de sÃ©rums
bovins et d\'une trentaine de sÃ©rums porcins. Par l\'addition d\'acides minÃ©raux le
pouvoir rotatoire est augmentÃ©.

Deze proef berust op het feit, dat ammoniummolybdaat zich in een oplossing me
zure reactie verbindt met eiwit tot een onoplosbare verbinding.

Voor de proefis nodig een azijnzuuropl. van 10% en een 5% ammoniummolyb-
daat-oplossing met zure reactie (sdr. ijsazijn op iooc.c. opl.). 5 c.c. gefiltreerde urine
wordt aangezuurd met een paar druppels azijnzuuropl. ; dan langs de wand Â±
i c.c. amm. molybdaat bij laten lopen. Bij aanwezigheid van eiwit ontstaat een
witte ring.

Caronna heeft deze proef vergeleken met de kookproef en de proef van Heller
oj) talrijke urines, met het resultaat dat ze gevoeliger is dan de beide laatsten. Bij
een verdunning van 1 : 50.000 was nog eiwit aan te tonen, terwijl de proef van
Heller en de kookproef al negatief waren bij 1 : 20.000. Daar de reactie gevoelig
is en er geen verwarming nodig is, kan ze desnoods ter plaatse, waar het onderzoek
van de patiÃ«nt gebeurt, uitgevoerd worden. Hofstra.

\') Dott. Calogero Caronna. La prcva di Balloni per la ricerca qualitativa dell\'
albumina nelV urina. La Clinica Veterinaria, 1935, N. 12, p. 950.

Meermalen gedurende het ziekteproces bij het varken kan het bloed
dus blijken virusvrij en virushoudende te zijn, terwijl er geen tijds-
paralellisme blijkt te bestaan tusschen de virulentie van het bloed en
die der kunstmatig verwekte blaren. Immers zagen wij dat de virulentie
van het bloed een zeer geringe kan zijn, terwijl die van de kunstmatig
verwekte blaren, reeds zeer hoog is en er nog gÃ©Ã©n blaarvorming op de
praedilectieplaatsen ontstond, deze traden in dit geval eerst in duidelijk
waarneembaren vorm na 72 uur op.

De virulentie van het bloed kan reeds kort na de intraveneuze infectie
met mond- en klauwzeervirus geheel verdwenen zijn. De lymphe uit de
canth.-blaren daarentegen, kan een vrij groote virulentie (resp. hoog
virusgehalte) bezitten, terwijl het bloed onverdund nauwelijks een
aanslag bij caviae te zien geeft. Hieruit valt af te leiden, dat het naar de
huid getransporteerde virus het vermogen heeft, zich daar te ontwikkelen
resp. tot vermeerdering te komen, zoodat wij vermoedelijk niet te doen
hebben met een uitsluitend deponeeren van virus in de huid, doch ook,
dat behalve huid en slijmvliezen van praedilectieplaatsen, andere huid-
gedeelten het virus tot vermeerdering kunnen brengen. Het is moeilijk
aan te nemen, dat het hoogere virusgehalte in de huid uitsluitend op
een filtratieproces van het virus uit het bloed zou berusten.

Een en ander wekt den indruk, dat het virus, na intraveneus te zijn
ingespoten snel uit het bloed verdwijnt en waarschijnlijk naar de huid
wordt verplaatst, het duidelijkst aantoonbaar daar, waar men een kunst-
matige praedilectie-plaats geschapen heeft. Hoewel er dus verband
bestaat tusschen de virulentie van het bloed en die der canthariden-
blaren, moeten wij aannemen, dat wij niet alleen met een metastaseeren
van virus naar deze plaats zonder meer te doen hebben, doch dat het
virus zich in de kunstmatige blaren vermeerdert, al bereikt de virulentie
dezer blaren niet de intensiteit (of is de hoeveelheid virus niet zoo groot
als) van de natuurlijke aphthae.

Overigens zien wij, dat de virulentie van het bloed individueel zeer hoog
kan zijn en dat het niet steeds als juist is aan te nemen, dat deze virulentie
slechts een kleine fractie is van die der lymphe, afkomstig van blaarerupties.

De moeilijkheid om een bloed van groote virulentie te verzamelen
schuilt in het kiezen van het juiste tijdstip voor aderlating. Deze periode
blijkt niet geheel parallel te loopen met de periode van de hoogste tem-
peratuur. Er zullen dus behalve het verrichten van zeer frequente
temperatuurmetingen, nog andere factoren moeten worden opgespoord,
die het mogelijk maken, hetzij direct, hetzij indirect, de aanwezigheid

van virus in het bloed vast te stellen. (Gedacht wordt aan morphologisch
en chemisch bloedonderzoek).

Bij een varken B. (zie fig. i) werd intraveneus 20 c.c. verdund mond-
en klauwzeerlymphe (varkenslymphe type A) en tegelijk een plek van
de rughuid met canthariden-zalf bestreken.

Na 14 uur bleek het bloed virushoudend te zijn, waarbij wij het
merkwaardige verschijnsel konden opmerken, dat het in onverdunden
toestand geen eruptie bij de cavia gaf, echter wel in verdunningen
i : 100 en i : 10000, terwijl een tusschenliggende verdunning 1 : 1000
weer een negatieven uitslag te zien gaf. Deze discontinuÃ¯teit kan naar
onze meening in twee oorzaken gelegen zijn n.1. de ongelijkmatige
verdeeling van de smetstof in het entingsmateriaal en in het te kleine
aantal gebezigde proefdieren per verdunning.

Na 24 uur (p.i.) was het bloed geheel vrij van virus, daarentegen
kon in de lymphe der kunstmatig verwekte blaren, wanneer zij in
onverdunden toestand bij caviae intracutaan in de voetzooltjes werd
ingespoten, virus worden aangetoond. Zoowel bloed, als lymphe, af-
komstig uit een tweede en derde cantharideblaar, bevatten na 38 uur
virus en wel in groote hoeveelheid. Opvallend was hierbij weer het
ontbreken van aanslag, wanneer het bloed ontverdund en in een verdun-
ning van i : 100 bij de cavia werd ingespoten, terwijl overigens positieve
reacties verkregen werden met verdunningen tot 1 : 50 000. De reden
zal dus wel in den aard van het materiaal moeten worden gezocht,
aangezien wij met de blaarlymphe dergelijke ervaringen niet opdeden.

Na 48 uur (p. i.) was de lymphe der kunstmatige blaren nog in hooge
mate virulent, terwijl het bloed slechts in onverdunden toestand een
eruptie bij de cavia vermocht te verwekken. Na 62 uur (p. i.) was de
lymphe der canthariden-blaren nog infectieus in een verdunning van
i : 1000, terwijl in het bloed slechts in onverdunden toestand virus
kon worden aangetoond. Na 72 uur gaf het bloed in een verdunning
i : 100, i : 10 000 en 1 : 50 000 een positieven aanslag. Na 88 uur was
geen virus meer in het bloed aan te toonen, maar bleek een kunstmatig
verwekte blaar virus te bevatten, dat nog iooo-voudig kon worden
verdund voor het verkrijgen van een positieven aanslag met generalisatie
bij de cavia.

Opgemerkt dient nog te worden, dat bij deze beide varkens, de
blaarlymphe (canthariden-, zoowel als praedilectie-blaar) geen discon-
tinuÃ¯teit in den aanslag vertoonden, welke wij zoo vaak bij het bloed
konden opmerken. Ook hieruit volgt, dat de ongelijkmatigheid in den
aanslag zijn oorzaak vinden moet in de hoedanigheid van het bloed
(corpusculaire elementen) en spelen waarschijnlijk adsorptieve krachten
een rol. Bij een gebruik van een veel grooter aantal caviae per ver-
dunning zou ook hierbij vermoedelijk een continue lijn van aanslag
verkregen zijn.

Bij varken (B) bleek de hoogste temperatuur niet samen te vallen met
de grootste virulentie van het bloed. De hoogste temperatuur werd

n.1. 48 uur (p. i.) gemeten en was toen 40,7. Het bloed op dat moment
getitreerd op virusgehalte bleek slechts in onverdunden toestand
infectieus te zijn. Omgekeerd, was het bloed in hooge mate infectieus
38 uur (p. i.) toen de lichaamstemperatuur 39,6 d.w.z. 0,3 lager dan de
temperatuur, welke het dier bij den aanvang van het experiment had.
Bij dc eerste belangrijke temperatuursstijging 24 uur (p. i.) was het
bloed niet infectieus en bleek de lymphe der eerste canthariden-blaar
in onverdunden toestand bij de cavia een zich generaliseerende eruptie
te geven.

Het verband tusschen virus en lichaamstemperatuur dient echter een
punt van uitgebreid onderzoek uit te maken, evenals reeds door Gosco
en Aguzzi een uitvoerig onderzoek naar dit verband bij runderen
verricht is.

Ook hier bereikte het bloed dus weer een hoog virusgehalte en kon
lo.ooo maal worden verdund voor het opwekken van een positieve
reactie met generalisatie bij de cavia. Er is geen invloed van de eerste
canth.blaar op het virusgehalte van de daarop volgende blaren in
deprimeerenden zin, te bespeuren.

Opgemerkt dien te worden, dat aan de klauwranden slechts enkele zeer
kleine, blijkbaar reeds zeer korte na het ontstaan gesprongen blaartjes
zijn opgetreden, waaruit geen lymphe voor onderzoek werd verkregen.

Hoewel wij dus een betrekkelijk hooge virulentie van het bloed,
zoowel als van de lymphe der canth.-blaren konden vaststellen, was
er van een normale eruptie aan de klauwen geen sprake. Het meermalen
bij de biggen opgemerkte verschijnsel trad weer duidelijk op. Er moet
dus wel verband bestaan tusschen de kunstmatig verwekte blaren en
het â¢ afwijkende verloop van de vorming der natuurlijke aphthen.

Een soortgelijk experiment (zie fig. 2) als het voorgaande, werd
op een varken D verricht, echter werd het aantal bloedonderzoekingen
vergroot, terwijl ook het onderzoek der canth.-blaren vaker verricht
werd. Van een en dezelfde blaar werd met een klein aantal uren pauze
de lymphe herhaaldelijk op infectiositeit onderzocht, om na te gaan of
in dezelfde blaren de virulentie binnen een korte spanne tijds aan
schommelingen onderhevig is. Door het aantal bloedonderzoekingen
te vergrooten meenden wij iets meer omtrent de verhouding bloed- en
blaarvirulentie te weten te kunnen komen.

Als virus diende een cavia-vast virus type A (VallÃ©e). Het varken werd
intraveneus met 10 c.c. 1 : 100 verdund ingespoten en gelijktijdig op den
rug met canth.-zalf ingewreven evenals bij voorgaande experimenten.

Een kwartier na de injectie werd het bloed op infectiositeit onderzocht.
Het bleek dat onverdund bloed de smetstof bevatte, echter niet in het
binnen 8 uur 4 maal herhaalde onderzoek. Eerst 24 uur (p. i.) kon weer
virus in het onverdunde bloed worden aangetoond. Op dat tijdstip
bevatte de eerste canth.-blaar virus en wel in continue reeks in verdun-
ningen tot en met 10-⁵. 32 uur (p. i.) was de titer van de lymphe der
natuurlijke aphthae 5.10-⁵, die der iste canth.-blaar lymphe 5.10-⁴en die van het bloed 10-². Hernieuwd onderzoek der natuurlijke blaar-
lymphe 24 uur na het eerste, gaf een infectiositeit te zien van 10- ; het
2de en 3de onderzoek der 2de canth.-lymphe had tot resultaat een
gelijkblijvende infectiositeit van 10-⁴. 48 uur p. i. was de virulentie
van de 3de canth.-lymphe 10-², de virulentie van het bloed was toen
negatief, om 56 uur p. i. weer positief te worden tot een verdunning
van 5.1 o-⁴. Het 2de onderzoek der 3de canth.-blaar, 72 uur p. i. gaf
een discontinue infectie-reeks met als hoogste positieve virus-verdunning
10-³. De 4de canth.-blaarlymphe was positief in continue-reeks in
verdunningen tot 10-³. Het bloed was toen avirulent en bleef zoo, terwijl
80 uur p. i. een tweede onderzoek van de inhoud der 4de canth.-blaar
in onverdunden toestand een positieve reactie bij de cavia gaf. Ten
slotte was 96 uur p. i. de 5de canth.-blaarlymphe avirulent.

Ook hier dus geen samengaan van de virulentie van het bloed met
die van de kunstmatig, met ung. eanth. verwekte blaren. Flet experiment
wijst erop, dat de behaarde huid buiten de praedilectie-plaatsen in staat
is tot vermeerdering van virus bij te dragen.

Uit deze experimenten blijkt, dat er geen parallelisme bestaat, tusschen
het smetstofgehalte van het bloed bij intraveneuse besmetting en dat
van kunstmatig met ung. canth. verwekte blaren ; en het virusgehalte
van deze blaarvloeistof in den regel belangrijk hooger is dan die van
het bloed, dat het bloed zelfs avirulent kan zijn, terwijl deze lymphe
nog hoogst virulent is.

Daar echter de intraveneuze besmetting der varkens, waarbij een
vrij groote hoeveelheid virus in de bloedcirculatie werd gebracht, met
betrekking tot het mechanisme der huidinfectie een bijzondere is, in
zooverre, dat nu met den bloedstroom de huid en daarmede vrijwel
onmiddellijk de geschapen locus resistentiae minoris kon worden
besmet, kwam het ons noodzakelijk voor ook de resultaten van een
andere modus infectionis in dit verband te bestudeeren.

Ten einde een meer natuurlijke infectie van het bloed te verkrijgen
werd de intracutane besmettingswijze gekozen.

Varken E (zie fig. 3) werd intracutaan aan de klauwraden van
3 pooten en op de snuit geÃ«nt met O-virus en tegelijkertijd een klein
plekje op de rechter oorschelp met canth.-zalf ingeweiven. Bloed-
onderzoek na 6 en 8 uur was negatief, terwijl de canth.-blaren 8 uur
p. i. virus-vrij waren. 24 uur p. i. was het bloed nog virus-vrij, terwijl
een tweede canth.-blaar eveneens geen virus bevatte. Op dat tijdstip
was de inhoud der entingsblaren virulent in een continue verdunnings-
reeks tot 10-⁶. 32 uur p. i. werd de eerste zoowel als de tweede canth.-
blaar ten tweeden male onderzocht ; beider inhoud was toen in onver-
dunden toestand infectieus. 48 uur p. i. was de iste blaar in een ver-
dunning i o-² virushoudend, de 4de blaar gaf een zwak locale discontinue
reactie in een verdunning 10-⁴, het bloed slechts onverdund. 54 uur
p. i. was de lymphe der natuurlijke aphthae virushoudend in een
verdunning van 10-⁴; het bloed was op dat oogenblik avirulent, de
voor de tweede maal onderzochte lymphe van de 3de canth. applicatie
virushoudend in onverdunden toestand. Daarna bleven en canth.-
lymphe en bloed virus-vrij.

In dit geval bleef het bloed gedurende 24 uur vrij van aantoonbaar
virus. 32 uur p. i. was het voor het eerst virus-houdend, zoodat het
onverdund een positieve reactie op de cavia gaf. De canth.blaarlymphe
op hetzelfde tijdstip onderzocht bevatte ook een geringe hoeveelheid
virus. Het dient te worden opgemerkt, dat canth.-blaren 8 en 24 uur
p. i. onderzocht geen virus bevatten, waaruit dus duidelijk het verband
te voorschijn komt tusschen de virulentie van het bloed en die der
canth.-blaarlymphe. Vanaf het oogenblik dat virus in het bloed aantoon-
baar is, verschijnt het ook in deze blaren.

De virulentie der canth.-blaarlymphe bleef in dit experiment (met
O-virus) laag en kwam slechts weinig boven die van het bloed uit, dat
slechts onverdund, virus bevatte.

De eigenlijke generalisatie kwam 54 uur p. i. in kleine blaartjes aan
het niet kunstmatig besmette lidmaat tot uiting. Deze blaartjes bevatten
een lymphe, die in tegenstelling met de lymphe der primaire infectie
in een verdunning 10-⁴ infectieus was.

Hetzelfde onderzoek werd herhaald thans weder met een A-virus
afkomstig van de in deze experimenten betrokken varkens.

Het varken F werd intracutaan aan de klauwranden der pooten
geÃ«nt, met uitzondering van den rechterachterpoot; ook werd aan den
neusspiegel een intracutane infectie aangebracht. Gelijktijdig hiermede
werd op de rechteroorschclp een plekje met ung. canth. ingewreven
(%â 4)-

Het bloed zoowel als de ontstane canth.-blaar werden 8 uur p. i.
in verdunningen en onverdund op caviae onderzocht met negatief
resultaat. 24 uur p. i. was virus in het bloed aantoonbaar in continue-

reeks tot een verdunning van io-², terwijl nu ook in de Qde canth.-blaar
virus tot een verdunning van io-⁴ kon worden aangetoond.

32 uur p. i. waren aan de klauwen enkele primaire blaren ontstaan,
die tot een verdunning 10-⁶ virus bevatten. De op hetzelfde tijdstip
onderzochte 3de canth.-blaar en het bloed waren resp. in een verdunning
van 10-³ en onverdund virushoudend. In dit geval bestaat er een over-
eenkomst tusschen de primaire blaarvorming en de hoogste temperatuur.

46 uur p. i. blijkt de lymphe der 3de canth.-blaar zeer in virusgehalte
te zijn toegenomen en is een verdunning van 10-⁵ nog infectieus, terwijl
het bloed en de 4de canth.-blaarlymphe op dat tijdstip tot verdunningen
van resp. 10-³ en 10-² virushoudend zijn.

58 uur p. i. treedt generalisatie op en ontstaan ook aan den niet
geÃ«nten rechterachterpoot blaren, welker lymphe tot een verdunning
van 10-⁶ virushoudend blijkt. Van een deprimeerenden invloed der
primaire- op deze generalisatie-blaren, is niets te bespeuren. Weer valt
hier het uitbreken der generalisatieverschijnselen met een scherpe
stijging der lichaamstemperatuur samen. Het bloed is dan onverdund

infectieus, terwijl de lymphe der 5de canth.-blaar tot een verdunning
10-² virushoudend is.

72 uur p. i. is de 6de canth.-blaar tot een verdunning 10-⁴ en het
bloed slechts onverdund infectieus. 80 uur, resp. 96 uur p. i. is het
bloed virusvrij en de 7de canth.-blaarlymphe tot een verdunning 10-
infectieus.

In dit experiment zagen wij dus het virus 25 uur p. i. in het bloed
verschijnen en tevens de 2de canth.-blaar infectieus worden. Al dadelijk
was de infectiositeit van de blaarlymphe belangrijk grooter dan die
van het bloed en zien wij, dat in het beloop van het geheele experiment
het virusgehalte van het bloed lager is dan dat der kunstmatig met
ung.canth. verwekte blaren. 46 uur p. i. liet de lymphe van deze blaren
zelfs een verdunning toe van 10-⁵, doch blijft dit virusgehalte beneden
dat van de entingsblaren.

Bijzondere aandacht verdient in dit experiment nog de toestand van
het dier 48 uur p. i. Op dit tijdstip werden onderzocht : de lymphe

van de 3de cant. -blaar voor de tweede maal, het bloed en de 4de canth.-
blaar. Eerstbedoelde lymphe is afkomstig uit een blaar, welke aangelegd
werd 24 uur p. i. en die dus 24 uur na dit tijdstip haar hoogste virulentie
bezat: (1 : 1000000). Laatstbedoelde lymphe daarentegen uit een
blaar afkomstig 32 uur p. i. aangelegd, dus 16 uur na dit tijdstip onder-
zocht, was slechts tot een verdunning 10-² virushoudend.

Men kan zich afvragen wat de oorzaak is van het feit, dat twee op
hetzelfde tijdstip onderzochte blaren, die in leeftijd 8 uur verschillen,
zoo\'n uiteenloopend virusgehalte bezitten.

De verklaring hiervoor kan gezocht worden in het verband, dat
tusschen virusgehalte van het bloed en dat van de canth.-blaren bestaat.
Dit verband kan zÃ³Ã³ zijn, dat slechts een filtratie van virus in de kunst-
blaar plaats vindt en dat het virusgehalte der blaar tot zekere hoogte
van dat van het bloed en van den leeftijd der blaar afhankelijk is.

Een andere mogelijkheid is de ontwikkeling van virus in de blaar.
Beschouwen wij in dit verband de 3de canth.-blaar (istemaal), dan
zien wij, dat deze 8 uur 11a het aanleggen reeds tot een verdunning
10-³ virushoudend is, zoodat vergeleken met de 4de blaarlymphe veel
sneller een hooger virulentie bereikt werd, niettegenstaande het virus-
gehalte van het bloed bij de 3de blaar zich op dat moment in dalende
richting bewoog en dat van het bloed bij de 4de blaar daarentegen in
stijgende richting waardoor men de mogelijkheid voor virusfiltratie
grooter zou hebben geacht. Naar mijn meening wijst dit alles erop,
dat behalve filtratie van virus naar de kunstmatige blaren er in deze
blaren ook vermeerdering van virus plaats vindt.

Uit beide laatste experimenten met intracutane infectie blijkt dus
ook wel, dat de kunstmatig met canth.-zalf verwekte blaren een lymphe
bevatten die rijker is aan virus dan het bloed.

De aanvankelijke bedoeling dezer experimenten is, na te gaan of het
mogelijk is met het oog op een grooter virus-oogst in vivo behalve in
de praedilectieplaatsen van de huid en slijmvliezen, experimenteel op
biggen en volwassen varkens verwekt mond- en klauwzeer te verkrijgen
in andere gedeelten van de huid, door het scheppen van een locus
resistentiae minoris in den vorm van kunstmatige door ung. canth.
verwekte blaren.

In blaren, welke met canth.-zalf op de huid worden opgewekt, wordt
mond- en klauwzeervirus aantoonbaar, wanneer dit virus hetzij intra-
veneus, hetzij intracutaan wordt aangebracht.

Wanneer de infectie intraveneus wordt aangebracht, is meestal veel
eerder smetstof in de kunstmatig verwekte blaren aan te toonen dan er
blaren aan de praedilectie-plaatsen (meestal de klauwranden) ontstaan.

Het virusgehalte dezer canth.-blaren is vrij hoog, echter als regel
beneden dat van de spontaan op de praedilectie-plaatsen zich ontwikke-
lende blaren.

Het is niet waarschijnlijk, dat op deze wijze bij biggen constant
een belangrijke virusvermeerdering in vivo wordt verkregen, aangezien
herhaaldelijk is gebleken, dat de ontwikkeling der blaren aan de prae-
dilectieplaatsen geremd was. Bij controle-experimenten, waarbij geen
canth.-blaren werden opgewekt, waren blaarvorming en virusproductie
op de praedilectieplaatsen vaak overvloediger.

Als methode voor grooter virus-oogst, heeft het aanbrengen van
canth.-blaren in combinatie met intraveneuze virus-applicatie dan ook
geen groote waarde.

Het virusgehalte van de canth.-blaren hangt samen met dat van het
bloed. Dit laatste ontdoet zich spoedig na de intraveneuze infectie van
het virus, dat waarschijnlijk aan de huid wordt afgegeven.

De concentratie van het virus in de canth.-blaren is echter in den
regel veel hooger dan die van het bloed.

De algemeen aangenomen veel geringer virus-concentratie van bloed
tegenover die van spontaan optredende blaren komt niet steeds met de
werkelijkheid overeen. Niet zelden bereikt het bloed, na intraveneuze
infectie een zeer hooge titer, welke echter beneden die der spontaan
optredende blaarlymphe blijft. Virus-concentraties van het bloed, die
een verdunning van 5.10-⁴ toelieten werden echter waargenomen.

Het is waarschijnlijk dat het virus in de canth.-blaren ontstaat, door
deponeeren van uit het bloed, doch ook doordat het in de blaren tot
vermeerdering komt.

Dat het virus in deze blaren echter niet dezelfde concentratie als
in de spontaan optredende blaren verschijnt, moet waarschijnlijk ver-
klaard worden uit de mogelijk mindere geschiktheid van de huid buiten
de praedilectieplaatsen, terwijl ook een invloed van de canth.-zalf niet
geheel uitgesloten is.

Ook na intracutane besmetting is het virusgehalte der canth.-blaren
hooger dan dat van het bloed. Niettemin worden de canth.-blaren
spoediger virushoudend dan de blaren, welke op de plaats der intra-
cutane enting ontstaan en wordt dus het onttrekken van virus uit het
bloed hierdoor bespoedigd.

Betreffende den invloed van de door canth.-zalf verwekte blaren op
de spontaan zich vormende blaren aan de praedilectieplaatsen na
bepaalde infectie-methoden, thans in onderzoek, zal in een volgende
publicatie mededeeling worden gedaan.

Das Ziel dieser Experimente war, zu untersuchen ob es mÃ¶glich ist eine grÃ¶ssere
Ausbeute an Virus zu bekommen als aus den Predilektionsstellen mÃ¶glich ist, indem
an andere Stellen der Haut von Ferkel und erwachsenen Schweinen ein Locus
minoris Resistentiae geschaffen wird in Form eines Cantharidenblasen.

In Blasen welche mit Cantharidensalbe auf die Haut hervorgerufen sind wird
Maul- und Klauenseuchevirus nachweisbar, wenn dieses Virus entweder intravenÃ¶s
oder intrakutan appliziert wird.

Wenn die Infection intravenÃ¶s stattfindet, wird das Virus meistens viel frÃ¼her
in den kÃ¼nstlich erzeugten Cantharidenblasen nachweisbar als in den spontan sich
entwickelnden Blasen.

Der Virusgehalt dieser Canth.-Blasen ist ziemlich hochgradig, der Regel nach
aber unter denjenige der an den PrÃ¤dilektionsstellen sich entwickelnden Blasen.

Es ist nicht wahrscheinlich das in dieser Weise bei Ferkel sowie bei Schweinen
konstant eine bedeutende Vermehrung von Virus zu erwarten ist, da wir wieder-
holt die Erfahrung gemacht haben, dasz die Entwicklung der Blasen an den PrÃ¤dilek-
tionsstellen gehemmt war. In Kontrollexperimenten waren die Blasenbildung und
die Virusproduktion oft ausgiebiger.

Der Virusgehalt der Canth. Blasen steht in Zusammenhang mit demjenigen
des Blutes. Letzteres wird sehr bald nach der intravenÃ¶se Injektion frei von Virus,
dasz aller Wahrscheinlichkeit nach an die Haut abgegeben wird.

Die Konzentration des Virus in den Canth.-Blasen ist aber gewÃ¶nlich viel hÃ¶her
als diejenige des Blutes.

Es ist nicht immer als richtig zu betrachten, dasz die Viruskonzentration des
Blutes im Vergleich zu derjenige der Blasen nur unbedeutend ist. Nicht selten erreicht
das Blut, nach intravenÃ¶ser Infektion des Virus einen hohen Titer, welcher aber
unter denjenige der Aphtenlymphe bleibt. Wir beobachteten Viruskonzentrationen
des Blutes welche eine VerdÃ¼nnung von 5.io-⁴ gestatteten.

Es ist wahrscheinlich, dasz das Virus in den Canth.-Blasen vom Blute herstammend
sich auch in den Blasen vermehrt (oder zur Vermehrung kommt).

Dasz die Konzentration des Virus in den Canth.-Blasen nicht die Gleiche ist wie
in den spontan sich bildenden Blasen, musz vielleicht erklÃ¤rt werden aus das weniger
geeignet sein der Haut ausserhalb der PrÃ¤dilektionsstellen, wÃ¤hrend auch eine gewisse
Wirkung der Cantharidensalbe nich ausgeschlossen ist.

Auch nach intrakutaner Infektion ist der Virusgehalt der Canth.-Blasen hÃ¶her
als derjenige des Blutes. Trotzdem werden diese Blasen frÃ¼her Virushaltig als die
Blasen welche sich am Infektionsorte bilden und wird die Entnahme des Virus aus
dem Blute hierdurch beschleunigt.

Ueber der Einflusz des Canth.-Blasen auf die Bildung der Spontan sich entwickeln-
den Aphthen nach bestimmten Infektionsarten, wird demnÃ¤chst berichtet.

The purpose of these experiments is to study the possibility of a larger yield of
virus in vivo other then in the predelection-spots, in other parts of the skin of hogs
and adult pigs, by creating a locus minoris resistentiae with vesicles caused by
unguentum cantharidum.

The virus of foot- and mouth disease can be demonstrated in the vesicles caused
by the unguentum cantharidum on the skin of the back, when the virus is applicated
intravenously as well as intradermally.

If the infection has been intravenous, the virus will be found earlier in the artificial
vesicles then in the spontaneous ones formed on the predelection spots.

The quantity of virus in the cantharidous vesicles is rather high, but, as a rule
less then in spontaneous ones.

It is not probable that with this method a considerable multiplication of the virus
can be expected, because we several times observed that the developpment of the
spontaneous vesicles on the areas of predilection is more or less inhibited. In control-
experiments the formation of vesicles and the production of virus were often more
abundant.

The contense of virus in the cantharidous vesicles is in relation with that of the
blood. The latter deposes the virus rather quickly after the intravenous infection
in the skin.

The concentration of virus in the artificial vesicles is ordinarily much higher
then in the blood.

The general accepted opnion, that the blood contains only a small amount of
virus compared with that of the spontaneous vesicles is not always according the
reality. Not seldom the blood reaches a high titre after intravenous infection, that
nevertheless remains under that of the spontaneous vesicles. We saw virus-concen-
trations in the blood permitting a dilution of 5.10-⁴.

It is probable the virus is disposed in the cantharidous vesicles by the bloodstream,
but also that it is formed locally.

The cause of the lesser concentration of virus in the cantharidous vesicles compared
with that of the spontaneous vesicles probably must be explicated with the less favo-
rable properties of the hairy skin. It may be possible that the unguentum canthari-
dum also has some influence, though not one of great importance.

After intracutaneous infection the cantharidous vesicles contain also more virus
then the blood. Nevertheless these vesicles contain the virus earlier than the vesicles
developping on the place of infection. The elimination of the virus from the blood
consequently is accelerated by the cantharidous vesiculation.

We are studying the influence of cantharidous vesicles on the developpment of
the spontaneous vesicles after different modes of infection. The results of these
experiments will be published in a following paper.

Le but de ces expÃ©riences est d\'Ã©tudier s\'il est possible d\'obtenir la formation de
virus aphteux, outre dans les lieux de prÃ©dilection, dans d\'autres parties de la peau
de porcelets et de porcs adultes, en crÃ©ant artificiellement un lieu de moindre rÃ©sis-
tance avec des aphtes causÃ©s par l\'onguent de cantharides.

Le virus aphteux est dÃ©montrable dans les aphtes causÃ©s par l\'onguent de canthari-
des sur la peau du dos, si le virus est appliquÃ© par voie intraveineuse ou bien intra-
cutanÃ©e.

Quand l\'infection est fait par voie intraveineuse on trouve ordinairement le virus
plus tÃ´t dans les vÃ©sicules artificielles que dans les aphtes spontanÃ©s.

Le contenue de virus de ces vÃ©sicules de cantharides est assez Ã©levÃ©, mais ordinaire-
ment moin que celui des aphtes spontanÃ©s.

Il n\'est pas probable qu\'on obtient en agissant ainsi, une augmentation considÃ©rable
de virus, parceque nous avons vu plusieurs fois, que le dÃ©veloppement des aphtes au
lieux de prÃ©dilection est gÃªnÃ©. Dans les expÃ©riences tÃ©moins la formation des aphtes
et la production de virus Ã©taient souvent plus abondantes.

Comme mÃ©thode d\'une rÃ©colte plus abondante de virus, la crÃ©ation de vÃ©sicules
artificielles en combinaison avec l\'application intraveineuse de virus, n\'a pas de
grande valeur.

Le contenu en virus des vÃ©sicules artificielles est en rapport avec celui du sang.
Le dernier se dÃ©gage assez vite aprÃ¨s l\'infection intraveineuse du virus, qui est dÃ©posÃ©
dans la peau.

La concentration de virus dans les aphtes est beaucoup plus Ã©levÃ© que celle du
sang.

L\'opinion gÃ©nÃ©ralement acceptÃ©e, que le sang contient une quantitÃ© de virus peu
importante comparÃ©e avec celle des aphtes n\'est pas toujours en harmonie avec la
rÃ©alitÃ©. Il n\'est pas rare que le sang atteint un taux trÃ¨s Ã©levÃ© de virus aprÃ¨s injection
intraveineuse, restant nÃ©amoins audessous de celui des aphtes spontanÃ©s. Nous avons
vus pourtant des concentrations de virus, qui permettaient une dilution de 5.10-⁴.

Il est probable que le virus est dÃ©posÃ© dans les vÃ©sicules par le sang, mais Ã©galement
qu\'il y est formÃ©.

La cause de la concentration infÃ©rieure du virus dans les vÃ©sicules comparÃ©e Ã celle
des aphtes est probablement expliquable avec la propriÃ©tÃ© moin favorable de la peau
chevelue en dehors des lieux de prÃ©dilection. Une certaine influence des cantharides
ne peut pas non plus Ãªtre exclus.

AprÃ¨s l\'infection intracutanÃ©e le contenu des vÃ©sicules en virus est supÃ©rieur a
celui du sang. NÃ©amoins les vesicules cantharidiens contiennent le virus aphteux plus
tÃ´t que les aphtes qui se dÃ©veloppent aux endroits de l\'infection intracutanÃ©e. L\'Ã©li-
mination du virus du sang est donc accÃ©lÃ©rÃ© par la vÃ©siculation artificielle.

Nous sommes en train de rechercher l\'influence des vÃ©sicules cantharidiens sur la
formation des aphtes spontanÃ©s aprÃ¨s de diffÃ©rentes modes d\'infection. Les rÃ©sultats
de ces recherches sont pour une prochaine publication.

Het eigenlijke meeningsverschil tusschen collega de Gier en mij
over het bekende ziektegeval van de op 22 Juni 1935 uit Leith te
Rotterdam ingevoerde pony\'s, wordt door de G. in diens laatste artikel
vrijwel geheel gepasseerd.

Mijn kritiek beoogt het aantoonen van de onhoudbaarheid van de
motiveering van de diagnose reisziekte, zooals een en ander door de G.
in diens hoofdartikel is gepubliceerd. Hieruit vloeit vanzelf de con-
sequentie voort dat ook de diagnose zelf niet onaangetast is gebleven.

In mijn eerste kritiek (T. v. D. 1 Jan. 1936) is gewezen op een paar
onjuiste mededeelingen op belangrijke punten met betrekking tot de
symptomatologie en de therapie, van het hoofdartikel, terwijl als logisch
gevolg hiervan ook de onjuistheid van de differentiaal-diagnostiek naar
voren is gebracht.

In mijn tweede artikel (T. v. D. 1 Maart 1936) is de anamnese van het
hoofdartikel aan kritiek onderworpen. Hiervan is het resultaat geweest,
dat gebleken is, dat de bron van de anamnese hoogst onbetrouwbaar
is. Dit ligt natuurlijk buiten de schuld van den schrijver ; maar het
neemt het feit niet weg, dat aan de anamnese van het hoofdartikel
zeer onvoldoende zorg is besteed. Er is zelfs niet de minste zekerheid
dat de pony\'s afkomstig zijn uit Wales.

In het laatste artikel van de G. zijn de sectie en het bloedonderzoek
alleen nog bestemd om de diagnose te leveren. Van deze vrij negatieve
sectie kan echter alleen gezegd worden, dat zij de reisziekte niet uitsluit.
Deze sectie kan dus hoogstens zijn een steun voor een op andere gronden
reeds gestelde diagnose en dan nog slechts in negatieven zin. Zoodat alleen
het bloedonderzoek (van slechts Ã©Ã©n pony) onaangetast is blijven be-
staan.

En laat nu collega de Gier bij het diagnostiseeren van reisziekte
alleen op grond van dit bloedonderzoek voldoenden steun denken te
vinden in de literatuur, in ieder geval is komen vast te staan, dat alle
overige in het hoofdartikel zoo ruimschoots aan de diagnose toebedeelde
steun, op goede gronden zoodanig is verzwakt of uitgeschakeld, dat,
op zijn zachtst uitgedrukt, ook de houdbaarheid van de diagnose zelf
in het gedrang is gekomen. De G. had slechts mogen spreken van een
toestand van hypocalcaemie bij Ã©Ã©n pony, mogelijk primair veroorzaakt door
de reis.

Van belang acht ik nog de vermelding, dat bij een ingesteld onderzoek,
waarbij ook collega de G. tegenwoordig is geweest, de onjuistheid van de
mededeelingen in het hoofdartikel over het ziekteverloop van de pony
in verband met de CaCl.₂ MgCl₂ injectie bewezen is door verklaringen
van ooggetuigen, waaronder een collega.

Ik had wel verwacht, dat de G. hiervan mededeeling had gedaan
in zijn laatste artikel : hij heeft dit blijkbaar niet noodig geacht.

Ten slotte is een wetenschappelijk tijdschrift niet de plaats in te gaan
op het dreigen door collega de Gier met een van leeken âontvangen
schrijven."

Dit is reeds de tweede maal, dat de G. zich van deze methode bedient.
Behalve in de anamnese, moeten naar mijn meening leeken zooveel
mogelijk op afstand gehouden worden en zeer zeker menschen, die
om een of andere reden niet objectief tegenover de zaak staan of wier
mentaliteit geen waarheidsliefde waarborgt.

Naar aanleiding van bovenstaand artikel van collega CkezÃ©e
moeten enkele mededeelingen gedaan worden, omdat de zaak anders
voorgesteld wordt dan ze in werkelijkheid geweest is.

In de eerste plaats zijn de bedenkingen welke CrezÃ©e tegen de
anamnese, de symptomatologie en therapie meende te moeten publi-
ceeren, grondig weerlegd geworden. Omtrent de herkomst der pony\'s
bestaat geen twijfel.

In de tweede plaats een enkel woord over het bezwaar van CrezÃ©e
tegen de mededeelingen van leeken. Het is alleszins begrijpelijk dat hij
hierover ontsticht is, doch dit had ondervangen kunnen worden,
indien zijn eerste artikel minder den indruk had gegeven van een per-
soonlijke verdachtmaking, en meer gericht was geweest op het leveren van
een wetenschappelijke kritiek. *

Overigens is het onbegrijpelijk waarom hij nu, in het bovenstaande,
gebruik maakt van de mededeelingen van ooggetuigen, waaronder een
collega. Deze ooggetuigen, behalve de collega, waren toch ook leeken.

In de derde plaats de kwestie betreffende het zoogenaamd inge-
stelde onderzoek waarbij onjuistheden over het ziekteverloop zouden
zijn bewezen door mededeelingen van ooggetuigen, waaronder een
collega. Aangaande dit punt kunnen de volgende feiten worclcn
vermeld :

2e. De medeelingen van den betreffenden collega bleken te berusten op
gegevens die hem verstrekt waren door een stalknecht (leek).

3e. De betreffende collega is niet aanwezig geweest bij de behan-
deling, welke des avonds heeft plaats gehad.

Om bovenstaande redenen bestond er geen enkele aanleiding om
van het betreffende onderhoud mededeeling te doen.

ANTONIE VAN LEEUWENHOEK. Nederlandsch Tijdschr. voor HygiÃ«ne,
Microbiologie en Serologie. 1935. Deel 3. 1936, No. 1.

W. A. Collier : De pneumococcenimmuniteit van de witte muis tegen
pneumonie en sepsis.

Een uitvoerig onderzoek over de immuniseerende werking door intraperitoneale
en pulmonale inspuiting van verschillende hoeveelheden pneumococcencultuur
bij witte muizen.

Op grond van verschillende cultureele eigenschappen (gistingsproeven) is een
indeeling gemaakt tusschen de pneumoniebacil en de daarmede verwante colibacil
en Bact. lactis aÃ«rogenes, terwijl binnen de FriedlÃ¤nder-groep vier typen werden
onderscheiden.

De 26 onderzochte stammen waren afkomstig uit verzamelingen van enkele
laboratoria, dus van onderling afwijkende ouderdom. Een onderzoek naar de
antigene structuur is niet verricht.

W. Aeg. Timmerman en A. C. Brandwyk : Vergelijkende onderzoekingen
over de immuniseerende werking van onverdund en verdund diphtherie-
anatoxine.

Op de immuniseerende werking van diphtherie-anatoxine wordt invloed
geoefend door de totale hoeveelheid ingespoten vloeistof, in dien zin, dat de dieren
die met verdunde entstof waren behandeld, na 4 tot 8 weken, grootere onvatbaar-
heid hadden dan die welke met onverdund materiaal waren geÃ«nt.

W. C. Smit : Differentiatie van in boterzuursels voorkomende melk-
zuurbacteriÃ«n.

De Streptococcen en de betacoccen zijn op eenvoudige wijze van elkaar te
onderscheiden door afenting op een speciale voedingsbodem : melkpoederagar.
De streptococcenkolonies zijn hier nl. omgeven door een troebele zone, de andere
niet.

J. C. H. Broek : Gonococcensepsis met meningitis gonococcica bij blen-
norrhoea neonatorum.

Uit conjunctivaaletter, lumbaal-, ventrikel- en subduraal vocht van een zui-
geling van 20 dagen werden gonococcen gekweekt. Het kind is genezen. De bloed-
cultuur bleef steriel. De waarde van het serologisch onderzoek is beperkt wegens
voorafgaande inspuiting van specifiek serum, met therapeutisch doel.

Bij de zoogenaamde klierkoorts (Pfeiffer) heeft het bloedserum versterkt agglu-
tineerend vermogen voor schapen-erythrocyten (Paul en Bunnell). Hiermede
gaat niet geheel parallel een vermeerdering van lysinen. Toeneming van agglu-
tineerende en lyseerende eigenschappen voor geitencellen werd niet gevonden,
wel sterke vermeerdering van haemclysinen voor runderbloed (geen vermeerdering
van aglutininen).

In tegenstelling met wat wel vermoed werd, bleken deze stoffen bij klierkoorts
niet het karakter te hebben van âFoRSSMAN-antistoffen".

Proeven met typhusbacillen en Bac. GÃ¤rtner, die het waarschijnlijk zouden maken
dat er een verband bestaat tusschen de werking van bacteriophaag en de antigene
structuur der bacteriÃ«n.

Onder de vele routine-onderzoekingen in het Instituut Pasteur te Algiers zijn
er in 1935 ruim 15000 van medische- en bijna 1900 van veterinairen aard geweest.
Verder zijn zeer groote hoeveelheden sera en entstoffen afgeleverd ter bestrijding
van ziekten bij mensch en dieren.

Aan deze gedetailleerde opsomming gaat in het rapport een sober rÃ©sumÃ© vooraf
van de talrijke en onderling zeer uiteenloopende âresearch", in dit jaar verricht.
Deze behandelt vraagstukken betreffende algemeene pathologie, malaria, leish-
maniosen, enting met B.C.G., trachoom, piroplasmose, dolheid, hondeziekte, var-
kenspest, schaapspokken, schimmelziekten en vergiftigingen.

Slechts enkele dezer onderzoekingen, welke elders, in 74 publicaties, uitvoeriger
zijn behandeld, mogen hier afzonderlijk worden genoemd.

De infectie door Leishmania bij den hond, welke parasiet waarschijnlijk dezelfde
is als bij den mensch, kan lang symptoomloos blijven. Bij alle besmette dieren is
Leishmania in de huid te vinden. Het opsporen van geÃ¯nfecteerde honden is daar-
door gemakkelijk te verrichten.

De veroorzaker van een in Palestina groote schade berokkenende Theileriase,
is vergeleken met de Theileria dispar van Noord-Afrika. Aangezien geen ver-
schillen konden worden gevonden, is het waarschijnlijk, dat men bij de bestrijding
dezer ziekte in de nabije OriÃ«nt met goed gevolg gebruik zal kunnen maken van
het vaccin van het Instituut.

In Marokko, Algiers, Tunis, Indo-China en SyriÃ« bestaat al sinds een aantal
jaren de verplichting tot praeventieve enting der honden tegen lyssa. In Algiers
alleen heeft men daardoor reeds een ervaring gekregen aan een materiaal van
17000 geÃ«nte honden, welke ervaring gunstig luidt.

Gunstige resultaten zijn bereikt, zoowel praeventief als curatief (in de eerste
ziekteweek), met serum van honden, genezen van hondeziekte of van honden, die
geÃ¯mmuniseerd zijn met geformalineerd virus.

Het is gelukt de tot nu toe niet kweekbare smetstof der schaapspokken in
cultuur te brengen door gebruik te maken van een speciale voedingsvloeistof,
waarin zich levend testikelweefsel bevindt. van der Hoeden.

Verslag over de verrichtingen van het Rijksinstituut voor de Volks-
gezondheid over het jaar 1935. Directeur Dr. W. Aeg. Timmerman.

Voor ons is vooral van beteekenis het verslag over de werkzaamheden der
veterinaire onderafdeeling (Dr. A. Ci.arf.nburg). Wij stippen daaruit aan, dat
onder 361 dieren waarvoor het bacteriologisch vleeschonderzoek werd verricht
er twee runderen en twee kalveren enteritidis-Gaertnerbacillen bevatten. Alle
gekweekte stammen bleken tot het type Dublin-Kiel te behooren. Wij citeeren :
Het eene volwassen rund betrof een uit nood geslacht dier, dat 9 dagen na het
kalven ziek was geworden. (Temp. 41⁰ C.) en op den dag der slachting, welke
3 dagen later plaats vond, âbloedwateren" te zien gaf. Uit 2 monsters vleesch,
milt, nier en 4 vleeschlymphklieren werden enteritis-Gaertner-bacillen gekweekt
Het tweede volwassen rund betrof een ziek dier, dat bij de slachting een gezwollen
milt had, die ter onderzoek op de aanwezigheid van miltvuurbacillen werd ingezonden
Er werd echter een reincultuur van paratyphusbacillen uit gekweekt. Dezelfde
micro-organismen werden aangetoond in vleesch, organen en darminhoud, welk
materiaal later werd ontvangen, alsmede in milt, lever en nier van een voldragen
kalf, hetwelk bij dit rund werd aangetroffen. Uit een oogpunt van melkhygiÃ«ne
is nog van belang, dat ook in het uierweefsel enteritis-Gaertner-bacillen werden
gevonden.

Van het onderzoek van vleeschwaren vermelden wij het groot aantal monster
âblikvleesch" die wegens geringe bombage verdacht waren van ondeugdelijkheid
De verslaggever is van oordeel dat deze bombage veroorzaakt zou worden door
CO,, dat uit het vleesch tijdens de sterilisatie vrijkomt. Tevens wordt er op gewezen

dat indien overigens geen afwijkingen worden waargenomen een klotsend geluid
bij het schudden der bussen niet als criterium voor ondeugdelijkheid beschouwd
mag worden.

In Ã©Ã©n onder veertig monsters vleeschwaren (rollade) werden Bac. paratyphi
(Aertrycke) aangetroffen ; het kon niet worden uitgemaakt hoe het vleesch,
â na gebruik waarvan verschillende personen ziek waren geworden, â is besmet.
In de lijst van het onderzochte materiaal vinden wij dan gegevens over het aantreffen
van paratyphus-infectie bij eenden, eendenkuikens, en eendeneieren.

Aan het eind van deze rubriek wijst Dr. C. er op dat van de 15 gevallen waarin
organen van slachtdieren ter onderzoek op de aanwezigheid van acute miliair-
tuberculose werden ingezonden deze aandoening slechts 2 maal werd aangetroffen.
Het economisch nut van dit onderzoek in twijfelachtige gevallen is hiermede wel
duidelijk aangetoond.

Van de interessante onderzoekingen uit de andere afdeelingen vermelden wij
alleen, dat bij onderzoek van 509 bloedmonsters van menschen de agglutinatie
Banc bij 55 positief werd bevonden. C. F. v. O.

Silber heeft bacteriÃ«ele vaccins bereid met zoo groot mogelijke sparing van de
eiwitten ; glycerine (vooral met pH 7,5) is een zeer goed eiwitsparend medium ;
bacteriesuspensies kunnen hierin tot 62Â° C. worden verhit, zonder dat het eiwit
denatureert.

Helm ^]) bereidde zijn mond- en klauwzeer-vaccin vrijwel volgens de werkwijze
van Silber.

Van een vijftigtal caviae heeft hij blaarwand geÃ«mulgeerd in 100 cc physiol.
NaCL en 300 cc glycerine ; na 24 uur ijskast-temperatuur, werd de smetstof gedood
door i uur verwarming bij 6oÂ° C.

Met dit preparaat zijn 1130 caviae in groepjes van 10 op verschillende wijze
behandeld.

In 3 doseeringen van 0,1â0,5 cc is om de 6 dagen het vaccin subcutaan of intra-
peritoneaal toegediend ; infectie volgde aan Ã©Ã©n planta 21 dagen later. Immuniteit
was niet in het minst ontstaan ; in tegendeel bleek een overgevoeligheid voor het
virus duidelijk aanwezig.

In een tweede proef werden infectieuze caviazooltjes geÃ«mulgeerd in de dubbele
hoeveelheid keukenzoutopl.; pH is gebracht op 7,2. De infectie werd op verschillende
tijdstippen uitgevoerd : direct na de laatste vaccin-injectie, half uur er na, een uur,
en vervolgens. Ook is vaccin gecombineerd met virus ingespoten. Bij alle varianten
was geringe of sterke sensifcilisatie opgetreden.

Een aantal caviazooltjes (24 uur p.i.) verwreven in glycerine-keukenzoutsolutie
(aa), werd 30 min. bij 6oÂ° C. verwarmd.

Bij caviae werd dit vaccin in doseeringen van 0,01 cc of 0.03 cc tweemaal, 4 dagen
na elkaar, intracutaan aan een der plantae ingespoten ; bij infectie 5 en 24 uur later
bestond weer overgevoeligheid. Door een derde vaccin-injectie werd een vertraagde
en verminderde aanslag met virus verkregen en ontstond ook een snellere genezing.

\') R. Helm : Maul- und Klauenseuche Immunisierungsversuche art Meerschweinchen mit
A. D. Vakzine. Ztschr. f. Infkrkh. par. Krkh. u. Hyg. der Haust. 46 B. 4 H. S. 284.

4 en 5 maal herhaalde vaccin-inspuitingen verbeterden dit geringe succes niet.
Enkele ernstig mond- en klauwzeer zieke caviae zijn in hun geheel voor vaccin-
bereiding gebruikt. Aan de tot brij gemalen diertjes werden glycerine-keukzoutopl.
(aa) in dubbele gewichtshoeveelheid toegevoegd ; 50 min. verwarming bij 6oÂ° C.
was noodig om het virus te dooden. Bij alle modificaties der vaccin-injecties is sen-
sibilisatie opgetreden. Daarna is het glycerinevaccin van blaarwandemttlsie (t uur
6oÂ° C.) nog eens beproefd, evenwel zonder bevredigend resultaat.

Toevoeging van vlekziektebouilloncultuur, paarden- en kippenserum verbeterde
de uitkomsten niet; gecombineerd AD-pokken en mond- en klauwzeervaccin was
zonder eenig effect.

Door toevoeging van jodium werd bereikt, dat het vaccin niet meer sensibiliseerend
werkte ; immuniteit trad echter na intracut. en subcut. applicaties niet op.

Robert LigniÃ¨res \') heeft de âvaccination-antiaphteuse" van zijn vader (voor
welke methode de wenschelijkheid uitgesproken was om een driemalige behandeling
der dieren te kunnen reduceeren tot een tweemalige, verder bestudeerd. Bij een
dozijn caviae (800 gram wegende) heeft hij in de rughuid 1/8 cc monovalent mond-en
klauwzeerserum ingespoten ; dezelfde dosis gelijktijdig onderhuids ; bij een andere
groep werd polyvalent serum gebruikt ; 1/20 cc virus (1 op 100 verdund met glyce-
rine) werd gelijktijdig intradermaal toegediend op 4â5 cm afstand van de plaats
van seruminjectie. Na deze behandeling is geen zichtbare reactie opgetreden.

Na de intracutane virusinjectie aan een voetzool, (waarop alle controles ernstig
reageerden) weer 10 dagen later, bestond de reactie slechts in eenige roodheid
van het steekkanaal ; bij Ã©Ã©n cavia ontstond een minuscuul primair blaartje. De ver-
eenvoudiging der enting is zonder nadeel in te voeren ; rest nu nog de toetsing bij
runderen.

De werking van het vaccin-chloroformÃ© volgens Galea (2 gram cavia-blaarwand,
100 cc NaCL, i cc chloroform, 1 uur centrifugeeren, pH 7,6) heeft Homutov ¹) nog
eens onderzocht. Bij de bereiding ontstond in de vloeistof een zeer fijn, geel neerslag.

Het vaccin werd bewaard bij 16⁰ tot 30Â° in donker. Daarnaast is gewerkt met niet
gechloroformeerde virussuspensie. Deze laatste is bij caviae intracutaan geappliceerd
4 tot 15 dagen na de bereiding, waardoor steeds gegeneraliseerd mond- en klauwzeer
optrad ; 8â34 uur oude virussuspensies gaven vertraagde prim. reactie en genera-
lisatie. Bij injectie van nog oudere vaccins bleven generalisaties en/of primaire
reacties uit; immuniteit was echter niet ontstaan. Na 4 dagen bewaren bij 2Â° C. van
het avirulente vaccin konden eenige caviae met de suspensie weer gegeneraliseerd
ziek gemaakt worden.

Het chlotoformvaccin bleef ernstig infectieus zelfs na 45 dagen bewaren ; daarna
verdween de ziekmakende werking vrijwel geheel, maar eveneens de antigeene
werking.

De toevoeging van chloroform aan een virussuspensie werkt dus conserveerend
(bactericide) zonder een vaccin te doen ontstaan.

4. Immunisatieproeven met smetstof van velerlei herkomst zijn op het
eiland Riems ²) uitgevoerd.

¹) P. Homutov : L\'Action du chloroforme sur le virus O. VallÃ©e. C. R. Soc. Biol. t. 117,
p. 868. 1934.

²) Waldmann und Reppin : Experimentelle Untersuchungen zur aktiven Immunisierung
gegen Maul- und Klauenseuche. Zeitschr. f. Infkrk. par. krkh. und Hyg. d. Haust. 47 B.

Verzwakking der smetstof voor het rund door cav iapassages is niet gelukt (proef-
nemingen van 1921â23). Aldus een vaccin te bereiden is opgegeven.

Intraveneus of subcutaan bij het rund; 2 injecties hadden bij proeven in 1923
goede immuniteit gegeven; later is dit resultaat niet meer bereikt. In 1934 is de
poging herhaald met de ruim 3000ste caviapassage van mond- en klauwzeervirus ;
dit bleek zeer weinig pathogeen voor rund, maar gaf bij subcutane toepassing ook
geen immuniteit tegenover rundervirus.

(In vacuum gedroogde lymphe of gedroogd serum) behield zijn infectisiteit.
Bij ruim 100 caviae beproefd, verwekte het bij uitblijven van erupties ook geen
immuniteit.

In de veronderstelling dat virus in bloed van Dauerausscheider in verzwakten
vorm voorkomt heeft men gevoelige runderen ermee trachten te immuniseeren
door iâ3 injecties van 300â900 cc ; eenige dieren zijn ziek geworden ; de overige
waren niet immuun.

3 Simultaanenting : (virus en serum intramusculair, of in behaarde huid). Deze
en ing bij caviae verwekte in de gevallen, dat ze geen infectie veroorzaakte (60 van
79) bij bijna het derde deel locale immuniteit, bij de rest geen.

De simuitaanenting bij runderen is uitgevoerd met runderblaarwand-emulsie
in 3 deelen buffer (totaal 1â2 cc) en immuunserum met titer 0,4. (100â200 cc).
Na 3 dagen werden controles ernstig ziek ; de andere dieren reageerden met sterke
temperatuur-verhooging. De intracutaan gereinfecteerde dieren reageerden locaal
of algemeen, de aan spontane infectie blootgestelde in het geheel niet.

Bij dezelfde proefopstelling met minder serum (25â150 cc) zijn 2 dieren bij
spontane infectie (en wel de twee, die de grootste serumdosis ontvingen) vrij ernstig
ziek geworden ; de overige waren refractair tegen dezelfde infectie.

Simultaan-enting met 50 cc serum en virusdosis van 1â5 cc deed alle dieren
op Ã©Ã©n na ziek worden ; 100 cc serum en I cc virus veroorzaakte erupties bij 3 van 4
runderen.

Evenwicht tusschen virus en serumdosis krijgt men niet in de hand : of er treedt
eruptie op, of de ontstane immuniteit is zeer gering.

De gebruikte âcavia-standaardstammen" hebben meer dan 3000 caviapassages
ondergaan ; de ârunderstandaardstammen" zijn van rund op rund voortgeÃ«nt.
(in 3 etm. gegen. mond- en klauwzeer). Voor deze geschikt zijn een cultuur te
infecteeren moeten zij eenige malen cavia passeeren.

Bij een groot aantal caviae is 1 of 2 maal subcut. cultuurvirus van cavia-standaard-
stam O toegediend ; dosis 0,2â0,5 cc ; verschillende dieren werden ziek bij intracut.
infectie met caviavirus na 8â14 dagen; eenige dieren bleken immuun; de meeste
echter locaal gevoelig ; bij 2 X geimmuniseerde dieren meestal gunstige uitslag.

a. Subcut. en intraveneus met âcavia-standaardstam-cultuurvirus" in het alge-
meen geen reactie op te wekken : bij Ã©Ã©n dier na injectie van 15 cc klin. verschijnselen ;
later is bij injectie van 50 cc virus intraveneus de helft der dieren ziek geworden.
Dus geen zekerheid voor niet aanslaan.

b. Subcut. bij 8 runderen met 12 cc âcaviastandaardstam-cultuurvirus" geen
reactie ; alle bleven gevoelig voor virusindruppeling in bek.

c. 80 runderen met dezelfde cultuursmetstof herhaalde malen subcut. of intraveneus
ingespoten, bleven gevoelig voor infectie met rundervirus. (3 met C caviastandaard-
cultuurvirus 4 maal ingespoten runderen bleken immun voor C smetstof van rund).

d. Na intramusculaire toediening der 8ste cultuurpassage (0,5â0,2 cc) werd
van 6 runderen Ã©Ã©n rund ziek (0,5 cc) ; het reageerde later locaal op kunstmatige
infectie met rundervirus ; de andere 5 volledig op spontane infectie.

Twee injecties intramusculair (cultuurpassage 4) bij 9 runderen gaven geen
reacties, gevoeligheid voor spontane inf. met rundervirus bleef bestaan. Conclusie
is, dat âcavia standaard-cultuurvirus" gering infectieus is voor runderen ; onvol-
doende immuniteit treedt op.

Om te profiteeren van heterologe immuniteit zijn runderen intracutaan (tong)
gelijktijdig met 3 typen van cultuurvirus gereinfecteerd. Hierop zijn enkele runderen
gegeneraliseerd ziek geworden ; de meeste locaal ; voor spontane infectie met runder-
virus bleef een deel gevoelig, de overige dieren werden locaal of gegen. ziek na kunstm.
infectie.

Inwrijving van viruszalf (huidstukjes van passage 15 type O in reuzel) in tande-
looze rand bij runderen veroorzaakt bij eenige dieren reactie ; tegenover spontane
infectie met A en C bleken sommige immuniteit te bezitten. Inspuiting van viruszalf
subcut. aan hals of in tandelooze rand (1â2 cc) gaf geen sterkere reacties, de dieren
bleven gevoelig voor spontane infectie.

Na intramusculaire toediening van cultuurvirusmengsel A, O en C werd Ã©Ã©n
van 9 proefdieren ziek ; alle bleven gevoelig voor spontane infectie met A.

Caciavirus type A na 41 cultuurpassages, maakt Ã©Ã©n van verscheidene runderen
ziek ; doorenting op rund gelukt nog niet; dus 3 caviapassages ; hiermee 2 runderen
ziek te maken ; doorenting op rund gelukt nog niet; na 7 caviapassages gelukt het
Ã©Ã©n rund locaal ziek te maken. Na meer runderpassages een toeneming der virulentie,
zoodat infectie zeker aanslaat en generaliseert; immuniteit ontstond echtervrij wel
niet.

Infectieproeven met 5de cultuurpassage (niet meer infectieus voor cavia) : 4 run-
deren waren ermee intramusculair gegeneraliseerd ziek te maken ; intracutaan niet.

Infecties van runderen met 10de cultuurpassage intramusculair en intracutaan
gelukte niet.

Voor aanleg van nieuwe cultuurlij werd rundervirus eerst 20 maal door caviae
gevoerd. Met de 11de cultuurpassage zijn 15 runderen tweemaal intramusc. geÃ«nt,
zonder dat zij ziek werden ; 4 bleken refractair voor infecties.

Een groep ossen, 3 maal intramusc. geinfecteerd met 2de, 14de en 15de cultuur-
passage, is ten deele na 4 en ten deele na 7 weken aan infectie bloot gesteld ; meer
dan de helft der beide groepen werd ziek.

Naast de practische toepassing van cultuurvirus bij de hyperimmunisatie van
doorgeziekte runderen zijn van dit virus door Striegler en Nagel \') de gewijzigde
eigenschappen bestudeerd.

De drie mond- en klauwzeer-typen zijn in plasma-, serum- en in Lockecultures
gekweekt met ruim 50 overzettingen.

In deze lange reeksen bleek de virulentie van de smetstof af te nemen (gegenerali-
seerd ziek worden kwam minder voor) ; in de plasma- en serumcultures van O en
A typen is deze afneming echter gering ; in de Locke series, vooral met het C type
zeer sterk (40â90% der caviae reageert slechts locaal).

^J) E. Striegler und H. C. Nagel : Virulenz, InfektiositÃ¤t und immunisierende Eigen-
schaften des Virus der Maul- und Klauenseuche bei der Vermehrung in Gewebekulturen. Zbl.
f. Bakt. Abt. 1 Orig. 134 B., S. 71, 1935.

danks zijn geringe ziek makende eigenschappen de grootste verdunning te ver-
dragen.

Drie weken na de genezing van de reacties op cultuurvirus-enting (locale of gegene-
raliseerde) zijn caviae herent met homoloog, virulent caviavirus. Caviae die ge-
generaliseerd ziek geweest waren, bleken voor 80â90% geheel ongevoelig voor
deze reinfectie ; de locale cultuurvirus reactie beschutte 40â60% der dieren totaal
bij herinenting met virulent virus.

Reinfectie met heteroloog virus gelukte bij vrijwel alle caviae : dus is typewijziging
niet opgetreden.

De massa-productie van virus voor hyperimmunisatie van runderen geschiedt
in Locke cultures, geinfecteerd met 3de of 4de plasma passage, (dit medium bleek
het meest geschikt voor virus-weefsel).

Slechts 15 plasmacultures worden achter elkaar uitgevoerd; daarna begint men
weer van voren af aan, gedwongen door verlies van virulentie en antigeene werking
voor het rund.

hebben Uhlenhuth en Trautwein \') speciale aandacht geschonken aan de typen-
kwestie ; zij trachtten de immuniteit tot de grootst mogelijke hoogte op te voeren
door herhaalde injecties van het Virusmengsel en de immuniteit te controleeren
door injectie van weinig infectieuze doses.

In een voorproef werden eenige met vaccine hoog geÃ¯mmuniseerde caviae met
A, O of C virus sterk of zeer geringe intracutaan geÃ¯nfecteerd ; zij reageerden hierop
even sterk als onbehandelde controles.

Bij enkele andere caviae oefende de injectie van 2 cc serum van tegen pokken
hoog-immune caviae niet de minste beschuttende werking uit op de intracutane
injectie met A, O of C virus.

Een serie caviae, drie maal geÃ¯nfecteerd met vaccine, is gelijk met een even groot
aantal onbehandelde caviae intracut., intraperit., intramusc. en subcut. met mond-
en klauwzeervirus type O geÃ¯nfecteerd ; de reacties traden sneller en uitgebreider
op dan bij de controles.

Bij de infectie, in de diverse modi uitgevoerd met geconcentreerd en verdund
mond- en klauwzeervirus bij een twintigtal voor vaccine immune caviae, bleken
deze gevoeliger dan de controles voor de A infectie.

Een groot aantal caviae werd na immunisatie tegen 2 mond- en klauwzeerstammen
geÃ¯nfecteerd met vaccine door scarificatie op de buikhuid ; een verschil in reactie
met de controles was niet te onderkennen.

Op verzoek van de justitie is op Riems ^a) de waarde van een preventivum tegen
mond- en klauwzeer (Duenssings Seuchenschutz) onderzocht. Daartoe zijn 6 met runder-
smetstof in tandelooze rand geÃ¯nfecteerde ossen tusschen 10 niet geÃ«nte runderen
geplaatst; gelijktijdig zijn 3 geÃ¯nfecteerde en 5 niet besmette dieren met het preparaat
behandeld.

De erupties werden volgens het voorschrift geopend en ontsmet, de blaren aan
extremiteiten onder verband behandeld ; ten slotte werd 15 cc der vloeistof per os
toegediend. (Het preparaat bestaat uit een alcoholische crezolzeepoplossing, waaraan
een zuur en plantendeelen zijn toegevoegd).

Alle 16 ossen zijn vrij ernstig (en in dezelfde mate) ziek geworden ; het genezings-
proces werd door de âSeuchenschutz" niet bevorderd.

Aphthaeosan, door Pfeiler aangegeven, bestaat uit een pH regulator, een mesen-
chymaal stimulans en zilvereiwitverbinding.

Therapeutisch en prophylactisch werd per rund 50 cc subcut. toegediend. In
beide gevallen heeft de injectie geen resultaat opgeleverd ; antipyretisch werkte
Aphthaeosan evenmin.

Mellanby ontdekte, dat het watervrije serumeiwit goed oplosbaar blijft, mits
de droging met alcohol beneden 14⁰ C. geschiedt.

Latere onderzoekers hebben de werkwijze verbeterd : met een mengsel van
alcohol en aether wordt bij â15Â° C. het serumeiwit reversibel neergeslagen.

Janssen ²) heeft deze methode eenigszins in het groot met mond- en klauwzeer-
serum uitgevoerd.

Het bij lage temperatuur in alcohol-aether verkregen neerslag wordt in een
Laval-melkscparator geÃ¯soleerd en volledig vetvrij gemaakt door een of twee maal
herhaalde dispersie in gekoeld alcohol-aether mengsel. Het neerslag wordt daarna
in gekoelde aether gesuspendeerd : in dit milieu wordt in een soxletapparaat geduren-
de eenige dagen het eiwit geÃ«xtraheerd. Tenslotte wordt dit serumeiwit in een
exsiccator gedroogd.

Het witte, poedervormige serumeiwit laat zich zonder zijn oplosbaarheid te ver-
liezen een half uur in vacuum op iooÂ° C. verhitten; dus is sterilisatie mogelijk.

De eigenschappen der serumfracties zijn in ontvet serum iets gewijzigd. Zoo
is de oplosbaarheid der globulinen, welke normaal bij verzadiging van het serum
met NaCL uitvlokken, door ontvetting toegenomen.

De immuniseerende werking der serumeiwitten heeft door het drogingsproces
niet geleden ; de sterilisatie van een half uur bij 100Â° scheen eenigszins nadeelig.

De immuniseerende werking derlipoiden is onderzocht, door deze in de alcohol-
aether opgeloste stoffen hieruit door indampen bij 45Â° te isoleeren. Bij caviae werkten
ze niet beschuttend.

Het serum tegen vlekziekte der varkens bleek evenals het mond- en klauwzeer-
serum zonder verzwakking het drogingsproces te kunnen ondergaan.

Bij hun proeven, de passieve immuniteit bij mond- en klauwzeer te verlengen
zijn Merieux en Revillon ¹) van de veronderstelling uitgegaan, dat het mogelijk
is bloed van geinfecteerdc dieren in een stadium te winnen, waarin virus en anti-
lichamen in evenwicht zijn.

Tot dit doel namen zij bloed van dieren 5â10 uur na het koortsbegin (serum
SVA), 3 dagen na het kootsbegin (SVB), 5 dagen erna (SVC), 7 dagen (SVD)
en 12 dagen na het koortsbegin (SAA).

Voor de proeven werden 12 runderen gebruikt. 8 dieren kregen allereerst 10 cc
immuunserum per 50 K.G. gewicht.

4 dagen later werden deze 8 runderen in groepen van 2 verdeeld. Groep 1 kreeg 5
en 10 cc SVA, groep II 5 en 10 cc SVB, groep III 5 en 10 cc SVC, groep IV 5 en 10 cc
SVD subcut ; 4 runderen kregen slechts Ã©Ã©n injectie van 10 cc SVA, SVB, SVC of

¹) Merieux et Revillon : Essais de prolongation de l\'immunite donneepar le serum anti-
aphteux. Buil. Soc. Sci. vet. Lyon. 37, p.232. 1934. Referaat Jahresber. vet. med. S.
467- 1935-

SVD. Bij deze eerste behandeling werden 3 runderen ziek (10 cc SVA; immunserum
en 5 cc SVC; imm. serum 5 cc SVD).

Bij de 2de infectie, die oraal met een geinfecteerde stroowisch is uitgevoerd, werd
weer een dier (imm. serum 10 cc SVD) ziek.

De overige 8 dieren doorstonden ook de derde infectie (scarificatie in tong). Deze
drie infecties hadden plaats binnen 2 maanden. Toetsing der entingen in de practijk
achten sehr, van belang.

De dissertatie van Poillon *) bevat enkele nieuwere gegevens over aetiologie,
Pathogenese, kliniek, pathol. anatomie, veterinaire politie, behandeling, besmetting
van menschen, bestrijding, als aphtisatie, formolvaccin, virusbloed, immunserum,
simultaanenting.

Beschrijving van het sero-therapeutisch Instituut Merieux te Marcy-l\'Etoile volgt.

Hier wordt voor Frankrijk het mond- en klauwzeerserum bereid ; zeer wordt
geprezen de werking van dit serum voor kalveren en varkens.

Een tweede Fransche publicatie ¹) bericht de enting met reconvalescentenbloed
bij ruim 800 runderen. Geen enkel sterfgeval en in 60% der gevallen was de bescher-
ming volledig. De enting is onschadelijk, goedkoop en effectief.

Band 56 van het Jahresbericht fÃ¼r VeterinÃ¤r-Medizin vermeldt de conclusies
van een Russische publicatie over complementbinding bij mond- en klauwzeer. ⁸)

Het antigeen, waarvan de winning en bereiding in het origineel nauwkeurig
worden omschreven, is streng specifiek.

De grootste activiteit ontwikkelt het met 96% alcohol geÃ«xtraheerde antigeen
in een verhouding 1:10. De anticomplementaire eigenschap van het antigeen gaat
niet boven 20% van de positieve eigenschappen ervan.

Meier ²) vindt het aannemen van een bacteriophaag voor mond- en klauwzeer-
virus een verklaring voor het geleidelijk verminderen van den ernst der ziekte bij
een epizoÃ¶tie, en voor het gespaard blijven van enkele dieren in ernstig zieke stapels.

Het falen van het afmaaksysteem zou te wijten zijn aan het feit, dat de bacterio-
phaag geen gelegenheid krijgt zich te ontwikkelen. De virulentie-verschillen van blaar-
lymphe zouden verklaard kunnen worden door menging met bacteriophaag.

Het optreden van diarrhee bij ernstig zieke dieren is een symptoom van genezing
en wordt veroorzaakt door overwinning door de bacteriophaag. Goedaardig ziekte-
verloop is door aanwezigheid van zwak bacteriophaag te verklaren.

Injecties van melk of bloed (van geinfecteerde dieren genomen resp. enkele dagen
na het ziek worden en bij het herstel der dieren) zouden het werkzaamst zijn en wel
dank zij de aanwezigheid van bacteriophaag. Enting der runderen zoum tgevdoer
moeten worden door naast virus bacteriophaag in te spuiten.

Meier heeft zijn bacteriophaag gewonnen door kaarsfiltratie van met physiol.
NaCl verdunde rundermest (kort na de crisis der ziekte verzameld).

Dit filtraat moet bij inspuiting bij dieren in het incubatiestadium erupties voor-
komen ; 650 runderen en varkens zijn behandeld.

Een deel der dieren herstelde snel na een korte temperatuur-stijging, in eenige
gevallen echter om na 3 weken eerst ernstig ziek te worden.

¹) Linon : Proeven met Haemo-aphtisatie bij Mond- en Klauwzeer. Revue Vet. et Journal
de Med. Vet. et de Zootechnie tome 85. 1933. p. 434.

²) J. J. Meier : Bakteriophagie in der Maul- und Klauenseuche. B.T.W. 1934, S. 389.

Aan het Reichs Gesundheitsamt en op Riems zijn de vele goede eigenschappen,
door de I. G. Farben toegeschreven aan haar product Trosilin, getoetst.

Mieszner en Geiger doodden met dit uit silicaathoudend natronloog en 10%
caporit bestaande middel in i% concentratie varkenspestvirus in i uur.

Helm en Wedemann \') hebben vergeleken de desinfeeteerende werking van i en
2% Trosilin met die van i en 2% natronloog op mond- en klauwzeervirus al of
niet in mest bij i8Â° C.; waarbij het tweede middel vrijwel steeds sneller de smetstof
doodde (Trosilin bevat ook slechts 50% loog ; de werking schijnt voor een groot
deel aan de aanwezigheid van chloor toegeschreven te moeten worden).

Lymphevirus is onwerkzaam met 2% Trosilin binnen 45 min., met 1% NaOH
binnen 30 minuten.

Trosilin bleek te zijn silicaat en chloorkalk ; in water wordt gevormd natronloog ;
de 2% Trosilin wordt dan 1% NAOH.

Bij de mond- en klauwzeer-desinfectie schrijft R. (in tegenstelling met Helm
en Wedemann) aan het chloorkalk een ondergeschikte rol toe.

De werking van Trosilin op lymphe-blaarwandvirus is vergeleken met die van
natronloog.

Op lymphevirus werkt Trosilin iets minder goed dan loog (nl. % moet I uur
inwerken), op blaarwand veel minder goed (nl. 1% 1 uur ; voor loog 0,5% t uur).

Aandoeningen van het hartzenuwstelsel bij de apoplectische vorm van
mond- en klauwzeer bij het rund.

Martini ²) heeft een onderzoek ingesteld naar de anatomische veranderingen in
het prikkelgeleidingssysteem van het hart bij koeien, die apoplectisch waren ge-
storven ten gevolge van mond- en klauwzeer. Tot dat doel werd het hart gefixeerd
in formaline en werden parafinecoupes gemaakt van de knoop van Keith en Flack,
de knoop van Tawara, de bundel van His en de cellen van Purkinje.

Bij dit onderzoek bleek, dat naast een gewone myocarditis en myodegeneratie
steeds veranderingen aanwezig waren in het prikkelgeleidingssysteem, vooral aan
de seno-atriaalknoop, mediaan van de sulcus terminalis en aan het einde van de
beide takken. De veranderingen bestonden voornamelijk uit afzonderlijke of samen-
gesmolten haardjes, bestaande uit proliferatie van bindweefsel met veel lympho-
cyten ; daarnaast een laesie van het parenchym der zenuwknoop, bestaande uit
een duidelijke albuminoide degeneratie.

Door deze veranderingen ontstaat een disfunctie van het hart, eindigende in hart-
blok, doordat de geleiding is gestoord.

Schrijver concludeert, dat vooral de knoop van Keith en Flack zeer gevoelig
is voor het mond- en klauwzeervirus. Hofstra.

¹) Reppin : Desinfektionsversuche mit Trosilin am Virus der Maul- und Klauenseuche.
D.T.W. 1933. 483.

²) Dott. Igino Martini : Le lesioni dell\'apparato di eccitamenlo e di conduzione nel cuore
dei bovini nelVafta epizootica apoplellica. La Clinica Veterinaria, 1936, N. 1, p. 5.

Rosati *) beschrijft twee gevallen van bradsot op SiciliÃ«, waar deze ziekte nog niet
eerder was geconstateerd.

Zeer gevoelig waren de karakulschapen ; de afloop was steeds letaal. Behandeling
met polyvalent boutvuur- of maligne oedeemserum gaf soms vrij goede resultaten.
Ook een specifiek serum, verkregen van het paard na inspuiting van toenemende
doses bradsotcultuur, gaf wel succes.

Heel goede resultaten werden bereikt met een vaccin, verkregen door bradsot-
cultures te behandelen met 0.2â0.5 % formaline. Hofstra.

Creeck ²) schrijft over een chronische, progessive, catarrhale pneumonie die in
de laatste 20 jaar voorkomt in schapekudden in het noordwesten van de Vereenigde
Staten. (Montana en Oregon). De ziekte gelijkt veel op de in Zuid-Afrika bekende
âjaagziekte" ; volgens verschillende schrijvers is het dezelfde ziekte. Verschillende
bacillen, uit zieke organen gekweekt, bleken niet de oorzaak te zijn.

De schapenfokker Mules in Zuid-AustraliÃ« heeft een methode bedacht om zooveel
mogelijk te voorkomen, dat schapen door de z.g. âworm" worden aangetast. Bekend
is, dat de bevuiling van de huid in de buurt van de vulva met urine, aanleiding
geeft tot prikkeling met ontstekingsverschijnselen. Deze processen trekken in hoofd-
zaak de vliegen aan (Lucilia en andere âblowfly" soorten). Uit de door hen gedepo-
neerde eieren ontwikkelen zich de larven, die zooveel schade aan de schapen kunnen
veroorzaken.

Het is hoofdzakelijk door de aanwezigheid van huidplooien, die ter hoogte van
de inplanting van de staart beginnen en tot aan de uier doorloopen, dat de urine
daar ter plaatse gelegenheid krijgt haar funeste werking uit te oefenen. Een van de
maatregelen van Mules is nu, deze huidplooien weg te knippen met daarvoor
aangegeven instrumenten. Er ontstaan dan smalle huidwonden, die meestal den gen
dag na de operatie volledig genezen zijn. De huidplooien zijn dan vrijwel altijd
verdwenen. Deze operatie geschiedt op de leeftijd van 6â8 weken. Wanneer men
het later doet dan bestaat er kans dat de huidplooien zich weer ontwikkelen.

Behalve deze operatie beveelt Mules aan, de staart te coupeeren, zoodat deze
niet verder meer reikt dan tot aan het hoogste punt van de vulva ; hierdoor wordt
tevens voorkomen, dat de staarthuid door urine bevuild wordt.

Ook komt het voor dat de urine zoodanig scheef afvloeit, dat de huid aan een
zijde rechts of links van de vulva bevuild wordt. Bij dieren waar reeds korsten ge-
vormd zijn door de prikkeling van de urine, worden deze verwijderd en de wondjes
met kopersulfaat behandeld. Volgens Beveridge zijn er van deze maatregelen goede
resultaten te verwachten. Hij deelt mede, dat Seddon, die deze preventieve behande-
ling uitgevoerd had, een daling van 50 %â75 % van aangetaste dieren waarnam.

Beveridge Â®) vestigt de aandacht er op, dat de bevuiling met urine door de zijde-
lingsche stand van de vulva niet geschiedt tijdens het urineeren, maar daarna,
wanneer de urine druppelt van de onderste punt van de vulva. De scheeve stand

van deze punt ontstaat volgens hem door druk van de staart. Waarom de punt in
de meeste gevallen naar links gericht is, kan Beveridge niet verklaren, volgens
hem waarschijnlijk een congenitale kwestie.

Taylor ¹) wijst er nog eens op, dat wij in kopersulfaat een middel hebben, dat
bevredigend werkt tegen Haemonchus contortus bij het schaap en dat een combinatie
van dit middel met nicotinesulfaat ook eenige werking uitoefent op de kleine maag-
wormen, die tot het geslacht Trichostrongylus behooren. In een uitvoerig overzicht
geeft de Schrijver aan, welke factoren van invloed kunnen zijn op het uitbreken van
maagstrongylosis onder de schapen. Dit hangt af van de productiviteit der worm-
eieren, m. a. w. de hoeveelheid eieren, die in staat is het infecteerend stadium op
de bodem te bereiken, verder van de hoeveelheid dezer larven, die door de schapen
opgenomen worden en tenslotte van de gevoeligheid van de schapen. Algemeen
bekend is, dat voor het bereiken van het infecteerend stadium van het ei onontbeerlijk
zijn de noodige zuurstof (juister gezegd, de noodige atmospherische zuurstof),
vochtigheid en voldoende hooge temperatuur.

Nadere onderzoekingen hebben echter aan het licht gebracht, dat het uitbreken
van de ziekte ook nog door andere factoren beinvloed wordt. Het ploegen van de
grond schijnt tot gevolg te hebben, dat de jonge larven juist langer leven. Men dacht
vroeger, dat zij daardoor tot meer beweeglijkheid zouden worden gedwongen en
daardoor eerder zouden sterven. Laboratoriumproeven hebben uitgemaakt, dat dit
niet het geval is. Zij leven het langst onder die omstandigheden, waarbij het niet te
vochtig is en ook niet te droog. Op bouwgronden, waarop ook wel tijdelijk schapen
gehouden worden, is de infectiekans grooter dan op weidegrond. Het vermengen
van de schapenfaeces met de grond, hetgeen door het loopen der schapen zoo goed
geschiedt, doet een ideale voedingsbodem voor de larven ontstaan. Daar waar over-
vloed van gras is, wordt de ontwikkelingskans der eieren vergroot. De eieren liggen
hier goed beschut tegen de zon en tegen de wind, hetgeen bevorderlijk is voor de
ontwikkeling der larven. Een lange periode van droogte oefent in het algemeen
een schadelijke invloed uit op de ontwikkeling der eieren. Een uitzondering hierop
maken de eieren van de wormen, behoorende tot het geslacht Trichostrongylus.
Hiervan is bekend, dat zij in het stadium van ontwikkeling, waarbij de larven op
het. punt staan het ei te verlaten, juist zeer resistent zijn. Deze nog in het ei opgesloten
larven kunnen gedurende 15 maanden onder droge omstandigheden nog levend
blijven. Dit maakt het mogelijk, dat juist in droge perioden de bodem sterk besmet
wordt en besmet blijft met dergelijke eieren. Immers de pas ontlaste schapefaeces
zijn nog wel zoo vochtig, dat in een gedeelte van de daarin voorkomende eieren zich
larven tot bovengenoemd stadium ontwikkelen kunnen. Komt er nu een natte periode,
dan komen al deze larven vrij en er vindt een hevige infectie der schapen plaats.

Dc kans, dat de larven door de schapen opgenomen zullen worden, hangt ook van
verschillende omstandigheden af. De infecteerende larven hebben de gewoonte om
bij dauw en regen langs de grassprieten omhoog te klimmen. Over de geheele weg
van de basis van de grasspriet tot aan de top doen zij ongeveer 12 uur. Dit zal dus
hoofdzakelijk \'s morgens vroeg of in de late avond geschieden ; zoodra er zonlicht
komt, keeren de larven echter weer terug. Dit heen en weer trekken van de larven
duurt ongeveer 3 weken, waarna zij zich bijna uitsluitend op meer beschutte plaatsen
op de bodem houden. Ook bij langere droge perioden vindt men hen daar. De
weiden worden daarbij tevens kaal, zoodat de schapen zeer kort grazen moeten,
waardoor dus een sterk verhoogde infectie ontstaat. Overbevolking der weiden be-
vordert de infectie. Wanneer het aantal schapen op een bepaald stuk land verdub-
beld wordt, is de kans voor elke larve om opgenomen te worden ook verdubbeld.
Daar het aantal eieren, dat door de schapen gedeponeerd wordt, ook verdubbeld
is, neemt de kans voor worminfectie toe met het kwadraat van de vermeerderings-
factor van het aantal schapen.

¹ E. L. Taylor. Parasitic Gastritis. The causes underlying its development in sheep.
The Vet. Ree. 15, 1935, p. 1339â1343.

De weerstand der schapen ten opzichte van deze infectie hangt ten deele af van in
de jeugd doorgemaakte lichte infecties en verder van de leeftijd-immuniteit, een
weerstand, die langzamerhand ontstaat, maar die tenslotte door een hevige infectie
nog altijd gebroken kan worden. Dat de voeding van belang is ten opzichte van de
weerstand tegen deze maagparasieten behoeft geen betoog. Bij onvoldoende voeding
kan de weerstand der dieren gemakkelijk gebroken worden ; langdurige perioden
van droogte, waarbij de hoeveelheid en de kwaliteit van het gras verminderen,
werken daartoe mede.

Behandeling van parasitaire gastritis en enteritis met kopersulfaat en
nicotine -sulfaat.

In een uitvoerig artikel van tabellen en curven voorzien, vermeldt McEwen ¹)
de resultaten, die hij verkregen heeft bij schapen, door geregelde behandeling met
kopersulfaat en nicotinesulfaat. De dieren, die voortdurend in dezelfde weiden grazen
moesten, stonden dus steeds aan besmetting bloot van maag-darmwormen. Het
mengsel van kopersulfaat en nicotinesulfaat was iets sterker dan men gewoonlijk
gebruikt, nl. 5 gram kopersulfaat, 5 gram van de bekende 40 % nicotinesulfaat in
100 gram gedestilleerd water of in regenwater.

De dosis hiervan bedroeg 20â30 c.c. voor volwassen schapen, 10â15 c.c. voor
dieren van 6âg maanden oud, 7â10 c.c. voor lammeren van 3â6 maanden, en
5â7 c.c. voor lammeren van 2â3 maanden oud. Deze behandeling was voornamelijk
gericht tegen andere Trichostrongyliden dan Haemonchus contortus. Immers deze
laatste parasiet kan gemakkelijk met kopersulfaat alleen verdreven worden. Deze
behandeling werd in Juni begonnen en tot November maandelijks toegepast, daarna
eens in de 14 dagen, en gedurende de geheele winter en het voorjaar voortgezet.
Het bleek, dat de sterfgevallen bij de behandelde groep dieren veel minder waren
en dat de algemeene toestand beter was.

Als resultaat mogen wij wel noemen dat de dieren in April op de markt verkocht
werden, waarbij toen bleek, dat de behandelde dieren tweemaal zooveel opbrachten
als de niet behandelde contrÃ³le-dieren. De moeite van de behandeling was dus
alleszins beloond.

Reeds eerder was gebleken, dat de anthelmintische werking van kopersulfaat en
van tetrachloorkoolstof niet beinvloed werd door het vooraf laten vasten der dieren.
Uit verschillende proeven van Clunies Ross en Mc L. Gordon²) met schapen,
die experimenteel besmet waren met Haemonchus contortus, is komen vast te staan,
dat het niet noodig is, vÃ³Ã³r de behandeling voedsel of drinkwater te onthouden bij
gebruik van arsenas natricus en van tetrachloor-aethyleen. Het effect van deze
beide geneesmiddelen werd door vasten niet beinvloed.

De resultaten waren zeer verschillend, voor tetrachloor-aethyleen soms 100%,
dan weer absoluut onvoldoende. Ook bleek arsenas natricus meestal onwerkzaam
te zijn.

De schrijvers wijten deze onregelmatigheid aan het feit, dat de geneesmiddelen
dikwijls niet direct in de lebmaag terecht komen.

Gordon ³) kwam tot de conclusie, dat de combinatie van kopersulfaat en natrium-
arseniet zeer goed werkte tegen Haemonchus contortus, De oorzaak hiervan is, dat
volgens waarnemingen van Clunies Ross kopersulfaat de slokdarmsleuf doet sluiten,
waardoor het geneesmiddel direct in de lebmaag komt en zijn werking op Haemon-
chus contortus dus tot zijn recht komt. De combinatie van Blackleaf 40 (40 %

¹A. D. Mcewen. The control of parasitic gastritis and enteritis in sheep by treatment
with coppersulphate and nicotine sulfate. Jl. of Comp. Path. Ther. 48, 1935, p. 218â235.

²) I. Clunies Ross and H. Mc.L. Gordon. The effect of starvation on the anthelmintic
efficienty of sodium arsenite and tetrachloorethylene. The Austr. Vet. Jl. 11, 1935, p. 106â
109.

³) H. Me L. Gordon. Efficiency of certain drugs against Haemonchus contorchus, with a
note on the treatmen of Trichostrongylosis. The Austr. Vet. Jl. 11, 1935, p. 109â113.

nicotinesulfaat) met kopersulfaat bleek ook een afdrijvende werking uit te oefenen
op andere Trichostrongyliden dan Haemonehus contortus. Het schijnt dat ook
hier de kopersulfaat dezelfde werking heeft als boven vermeld, nl. het sluiten van
de slokdarmsleuf. Baudet.

Op SardiniÃ« komen bij jonge lammeren grote verliezen voor door infectie met
taeniae (Moniezia Neumanni) en maagdarmstrongyliden (Haemonehus contortus
en Nematodirus filicollis), die vaak naast elkaar voorkomen. Gehele kudden lamme-
ren zijn soms lijdende aan de ziekte, de mortaliteit is vrij hoog. De voornaamste
symptomen zijn oedemen aan de kop en diarrhee ; later anaemie en vermagering.

Canu ¹) verkreeg goede resultaten door behandeling met tetrachloorkoolstof
(0.25 gr. per dosis) of een mengsel van kopersulfaat (2 %) en natriumarseniet (1 J %)
in water (dosis 10 c.c.). Hofstra.

In de omgeving van Orenburg werd tegen het einde van de winterperiode door
Bendinger en Rhanitzina ²) een ziekte bij volwassen en gravide schapen waarge-
nomen, die onder nerveuze verschijnselen, ataxie, duizeligheid en krampen verliep.
De verschijnselen van opisthotonus (sterk achterover gebogen kop en hals) komen
overeen met experimenteele B-avitaminose bij duiven.

Volgens Scheunert en Schzblich kunnen verschillende bacteriÃ«n uit de magen-
en darmflora, o.a. bac. subtilis, vulgaris, coli, vitamine-B produceeren. Bij soort-
gelijke ziektetoestanden moet men derhalve een storing in de B-vitamine-synthese
door de darmflora veronderstellen. Bovendien werden troebelingen aan het hoorn-
vlies (Xerose, Xerophthalmie en Keratomalacie) waargenomen. In alle onderzochte
gevallen bleek een acute diffuse parenchymateuze hepatitis te bestaan.

Zieke schapen werden met vitamine-B (gist) genezen. Tenslotte werd de oorzaak
weggenomen door goed hooi te voeren. Toman.

Om na te gaan of het toevoegen van zwavel aan het rantsoen van schapen een
gunstig effect had op de vleesch- en wolproductie, verdeelde Steyn ³) een aantal
schapen in twee groepen. Het lichaamsgewicht van iedere groep werd voor den
aanvang van de proef bepaald. Nu werd gedurende 16 maanden aan elk schaap van
Ã©Ã©n der groepen 5 gram zwavel per dag bij het rantsoen verstrekt. De schapen van de
andere groep, die onder dezelfde condities gehouden werden, dienden als controle.
Het resultaat van deze proefneming was, dat de wolproductie in 12 maanden van
de eerstgenoemde groep iets grooter was dan van de tweede groep. Eveneens was dit
het geval met de toeneming van het lichaamsgewicht. Ook hier stak de eerste groep
boven de tweede uit. Hoewel de schapen nauwkeurig op afwijkingen of ziekten tijdens
de voederproef werden gecontroleerd, heeft men geen nadeelige gevolgen kunnen
ontdekken van het bijvoederen van de genoemde hoeveelheid zwavel.

¹) Dott. L. Canu. Osservazioni sulle elmintiasi degli agnelli e loro trattamento. La Clinica
Veterinaria, 1936, No. 1, p. 60.

²) Bendinger u. Rhanitzina. Ueber spontane Avitaminose der Schaf e. Tierarztl. Rund-
schau No. 12, 1935, S. 191.

³^s) D. G. Steyn. A further experiment to determine the safe dose of sulphur for sheep.
The Journal of the South Africa Veterinary Medical Association, Vol. VI, Sept.
1935. P^ag- 183).

Betataxine (I. G. Farbcn Industrie) is het antineuritisehe vitamine B i, in 1927
door Jansen en Donath uit rijst en in 1931 door de I. G. Farben uit rijst verkregen;
formule C₁₂H₁₄N₆OS.

In ampullen van 400 duiven-eenheden ; (een duiven-eenheid is de hoeveelheid
voldoende om een aan beri-beri lijdende duif in 1 dag te genezen). Tegen beri-beri,
polyneuritis, verlammingen.

Oestroglandol-tabletten (Hoffmann-Laroche en Co., Basel), bevatten 500 internat,
eenheden gestandaardiseerd vrouwelijk geslachtshormoon.

Oestroglandol-zalf bevat per gram 1000 internat, eenheden gekristalliseerd
oestrushormoon (a-folliculine).

Sangostop is een pectine-preparaat, een van ballaststoffen gezuiverde ester van
galacturonzuur, en wordt in de chirurgie als bloedstelpend middel gebruikt, en ook
inwendig, bij maagbloeding. Zoowel per os als subcutaan, intramusculair en intra-
veneus verhoogt het de stolbaarheid van het bloed.

Voor plaatselijke bloedstelping wordt een 5 % oplossing gebruikt. De ampullen
bevatten 0,3 gram pectine, 0,01 gr. calciumchloride en 0,14 gr. natriumchloride.

Adevitan, (Oleum Hippoglossi) (N.V. Orghapharm-Cliteur, Amsterdam) is een
Vitamine-preparaat, dat per gram 5000 int. eenheden Vitamine A en 2500 int.
eenheden Vitamine D bevat. In fleschjes en capsules ; dosis 3 x daags 1â3 druppels
of capsules.

Filtrat Inosepta (Dr. Debat, Parijs) is een steriele bouillon van cultures vanstaphy-
lococcen, streptococcen, bac. pyocyaneus.

Cantan forte, C-Vitamine-oplossing Bayer sterk, (1. G. Farben A. G. Bayer) is een
5 % oplossing van ascorbinezuur ; het kan intramusculair of intraveneus toegediend
worden ; tegen scorbuut, haemophilie, haemoptoÃ« enz.

Dulcargan is zilvertetraboraat (Ag^B^O,) ; in water oplosbaar ; de oplossing kan
gesteriliseerd worden. Gebruikt tegen conjunctivitis en andere oogaandoeningen.
Als zalf kan het, tot poeder gewreven, gemengd worden met vaseline en andere
neutrale zalfbases.

Enlero-vioform (Gesellschaft fÃ¼r chemische Industrie, Basel), is een darm-antisep-
ticum en deficiÃ«ns ; in den handel als tabletten ; een tablet bevat 0,25 gr. vioform
(joodchlooroxychinoline) en een weinig sapamine, die, ter vervanging van zeep,
dient om het vioform te emulgeeren ; kan ook rectaal, als lavement gebruikt worden :
4â8 tabletten met een weinig koud water, daarna met 200â300 c.c. heet water
mengen.

Pilula Jodovi (Verwey en Co.) bereid uit de Phosphatide-lipoÃ¯de fractie van
eidooiers uit de eieren van kippen die stelselmatig gevoederd worden en wier eieren
jodium bevat gebonden aan kephaline en lecithine.

Ricifine (Dr. O. Schwarzhaupt, Hamburg), is een emulsie van Ol. Ricini, die
50 % ricinusolie bevat en pepermuntolie om den smaak te verbeteren.

Tierheilkunde und Tierzucht. Van de Encyclopaedie met deze naam die
vanaf 1925 tot 1932 onder redactie van Stanc en Wirth bij Urban en Schwarzen-
berg is verschenen, verschijnt nu een âErgÃ¤nzungsband", met de bedoeling het practisch
meest belangrijke wat de veterinaire wetenschap sedert dien tijd heeft opgeleverd,
verzameld te publiceeren. De band zal in 5 maanden compleet verschijnen, n.1.
iedere maand een aflevering. De prijs van de geheele band zal gebonden R.M. 40
zijn.

Tot nu toe zijn twee afleveringen verschenen : (Urban & Schwarzenberg,
Friedrichstrasse 102 B, Berlin N.W. 7, ErgÃ¤nzungsband Heft 1. R.M. 6.60, Heft 2.
R.M. 6.60.) De eerste loopt van Abortus Bang tot Causight en omvat o.a. opstellen
over Abortus Bang en Abortus door Trichomonaden bij het rund (LÃ¼tje), aller-
gische Krankheiten (SchnÃ¼rer) ; Alterbestimmung, pathologische VerÃ¤nderungen
an der Leiche (Baumann) ; Anaemie (Wirth) ; Anaemie der Saugferkel (Udall) ;
Antivirus (David) ; Aphtenseuche (Waldmann) ; Bacon (Koller) ; Bakterien
Zyklogenie (David) ; Bartonellen (Lauda) ; Besamung, kÃ¼nstliche (GÃ¶tze) ; Bienen-
schÃ¤dlinge (Borchert) ; Blinddarmverstopfung (Gratzl) ; Blutgrupen (Schermer);
Bluttransfusien (KÃ¼hn) ; Borna\'sehe Krankheit (Witte) ; Botulismus und Para-
botulismus der Haustiere (Dolberstein und Piening) ; Calcinosis und Ekchron-
dosis intervertebralis (Pommer).

De tweede aflevering loopt van Cejakol tot Gutta diaphot en bevat o.a. : Dassel-
bekÃ¤mpfung (GÃ¶tze); Elektrische BetÃ¤ubung von Slachttieren (Henneberg); Elek-
trische TrÃ¶tung von Hunden und Katzen (Wirth) ; Embryotomie (Benesch) ;
Enzephalomyelitis (Witte) ; Epidural Injektionen (Benesch) ; Ferkelgrippe (Kobe);
Filtrierbares Virus (SchnÃ¼rer) ; Fleischbeurteilung durch neuere Verfahren
(Lenkeit) ; FYemdkÃ¶rperoperationen beim Rind (GÃ¶tze) ; GebÃ¤rparese (GÃ¶tze) ;
Geburtshilfliche Instrumente, neuere (Benesch) ; GehirngeschwÃ¼lste (Holz) ;
Gelber Galt BekÃ¤mpfung (Diernkofer) ; Granulosa geschwÃ¼lste des Eierstockes
(Baumann).

Ik noem deze hoofdstukken uit de inhoud en de schrijvers er bij, opdat de lezer
zal kunnen begrijpen wat hij van de ErgÃ¤nzungsband der Encyclopaedie kan ver-
wachten.

Natuurlijk is er wel kritiek te leveren, waartoe ik zelf overigens maar voor enkele
dezer Hoofdstukken in staat zou zijn, maar reeds de namen der auteurs garandecren
zonder uitzondering een degelijke behandeling. Uitvoerige literatuuroverzichten
vindt men achter ieder dezer artikelen.

Het komt mij voor, dat de âErgÃ¤nzungsband" de kosten van het aanschaffen
(24 gld.) meer dan waard zal blijken te zijn en niet alleen voor de bezitters van
de geheele Encyclopaedie.

De begrooting van de Maatschappij voor Diergeneeskunde voor het jaar 1937 is voor
mij aanleiding om de onderstaande denkbeelden aan de leden van de M. v. D.
in overweging te geven.

Een dierenarts zij secretaris van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, leeftijdsgrens
55 jaar. Zijn bezoldiging worde vastgesteld op maximum Æ 600.â (zes honderd
gulden), met reis-, verblijf- en correspondentiekosten. In hoofdzaak zij het een
eere-functie. Doch, te zijner beschikking worde gesteld een bureau, waaraan een
klerk is verbonden. Dit Bureau van de M. v. D. verricht alle voorkomende gewone
werkzaamheden van administratieven aard, ook voor het Tijdschrift, voor het
Jaarboekje, voor de vervanging, de regeling van de tijdschriftenruil en van het
leesgezelschap, hulp bij het samenstellen van artikelen en voordrachten, propa-
ganda maken voor de diergeneeskunde, enz., enz., Laat de kosten van een dergelijk
bureau eens overdreven hoog worden getaxeerd op Æ 2500.â dan kost een dergelijk
vrij volledig en voor uitbreiding vatbaar secretariaat veel minder dan de voor-
gestelde regeling, die vraagt Æ 3000.â salaris, bureaukosten Æ 250.-â, druk- en
typewerk Æ400.â en voor de redactie: loon administratie Æ 400.ââ¢ en typewerk

De overeenkomst met de firma van Boekhoven is mij niet bekend, doch dat
zij voor deze firma âvan aangenamen aard" is, heeft zij mij zelve te kennen gegeven.
Het komt mij voor, dat de uitgave van ons Tijdschrift erg kostbaar is. In 1935 werd
aan de firma van Boekhoven niet minder dan Æ9211,09 betaald. Eenzelfde op-
merking geldt voor het veterinaire jaarboekje, waarvoor aan deze firma ongeveer
Æ T.â per stuk werd betaald bij een oplage van 900 stuks.

De eisch, die aan ons Tijdschrift dient te worden gesteld is : activiteit â¢ââ¢ ruime
bespreking van alle grootere en kleinere nooden van den tijd, van alle weten-
schappelijke vraagstukken, door allen, die daarin ernstig belang stellen ; actualiteit â
vermelding van alle voor den dierenarts belangrijke en belangwekkende gebeur-
tenissen op het veterinair arbeidsveld, en in de grensgebieden daarvan. Het
Tijdschrift moet belangstelling wekken en bezieling geven. Ieder vrage zich af,
of dat met ons Tijdschrift het geval is. Ieder, ook de Redactie-leden. En daarom
waag ik het een warm beroep ook op hun vakliefde te doen, opdat zij een dergelijke
houding bij een komende bespreking aannemen, dat daarin dan geen gevoelens
van piÃ«teit behoeven mede te spreken, m. a. w. zij gelieven zich af te vragen, of
dan hunne persoonlijke gevoeligheden niet zoodanig in het geding kunnen komen,
dat het beter is tevoren hun mandaat ter beschikking en zich niet meer herkiesbaar
te stellen. Deze ietwat moeilijke vraag doet niets af van de hoogachting, die voor
de redactieleden persoonlijk wordt gekoesterd, doch ik stel ze slechts terwille van
het veterinaire algemeen belang. Een dergelijk besluit zal hen natuurlijk een
groote zelfverloochening kosten. Toch geeft deze uiteindelijk een veel grootere
bevrediging, dan welke âstemmen"overwinning ook, die eventueel kan bevochten
worden.

De door deze reorganisatie vrijkomende gelden bestede men ter bevordering
van het post-universitair onderwijs, ter verbetering van het Tijdschrift, eventueel
door het om te zetten in een weekblad, en ter meerdere bezieling van den dierenarts
in het algemeen.

Ik meen slechts eenvoudig mijn plicht te vervullen door het bovenstaande ter
sprake te brengen, en het zal mij aangenaam zijn, indien men deze denkbeelden
wil overwegen. Men zal mij steeds bereid vinden hierop een openhartige toelichting
te geven.

Kort Verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur gehouden op
Zaterdag 18 Juli 1936. des voormiddags om 10.15 in Hotel Terminus te
Utrecht.

Bij de behandeling van de notulen van de vergadering van 23 Mei j.1. deed de
secretaris de volgende mededeelingen :

a. Na het zenden van een afschrift van het schrijven van de afd. Utrecht, ge-
noemd in het kort verslag van die vergadering onder 7, (Tijdschrift van 1 Juli
1936, blz. 750) aan de Redactie van het Tijdschrift, is daarop het volgende antwoord
ingekomen.

âDe Redactie begint met er op te wijzen, dat zij, indien daartoe aanleiding be-
staat, van ingezonden stukken voor zij geplaatst worden, den inhoud aan de daarbij
betrokken collega\'s laat weten. Zijn echter die collega\'s niet met name genoemd,
dan kan de Redactie niet altijd weten, "wie bedoeld is. Ook kan de Redactie slechts
bij uitzondering voldoende onderzoeken en uitmaken of het in een ingezonden stuk
beweerde al of niet juist is. Daar een kwestie vaak voor verschillende uitleggingen
of meeningen vatbaar kan zijn, kan opnemen daarvan nuttig zijn. De Redactie
is van meening dat ieder geval op zich zelf beschouwd en beoordeeld moet worden ;
zij is zich echter zeer goed bewust, dat daarbij voorzichtigheid en tact geboden is."

b. Op de vorige vergadering was medegedeeld, dat op een verzoek van de
Redactie, gedaan aan de Commissie ter bestudeering van het vraagstuk der over-
bevolking van Universiteiten en Hoogescholen, om het gedeelte van het daarover
uitgebracht rapport, voor zoover het de dierenartsen betrof, te mogen publiceeren
in het Tijdschrift, geantwoord was dat het auteursrecht van dat rapport berustte
bij de N.V. J. B. Wolters Uitgeversmaatschappij te Groningen. Bij aanvraag
aan deze firma berichtte zij, dat zij daar bezwaren tegen had, omdat daardoor
haar debiet geschaad werd.

Op die vergadering was toen besloten zich daarover nogmaals met den secretaris
van die commissie in verbinding te stellen.

I11 dat verzoek werd o.m. gewezen op den eigenaardigen toestand dat een rapport,
dat voor dat onderdeel tot stand gekomen was met de medewerking van de Mij.,
niet aan de leden dier Mij. mocht ter kennis worden gebracht. Uit het hierover
ingekomen antwoord bleek, dat de commissie daar niets aan kon doen, omdat
het auteursrecht in handen was van de firma Wolters ; de raad werd gegeven
te willen volstaan met een meer of mindere uitvoerige bespreking van dat gedeelte
van het Rapport.

Op verzoek van de Redactie heeft collega ten Thije op zich genomen hiervoor
te zullen zorgen.

c. Tot leden der commissie van voorbereiding voor het vaststellen van een âCode
voor dierenartsen" hebben zich op verzoek van het H.B. daartoe bereid verklaard
de heeren : H. A. Kroes te Groningen, E. Rutgers te Vriezenveen en Dr. J. H.
Picard te den Bosch.

Aan den voorzitter der commissie, collega Kroes, werd zoo noodig machtiging
gegeven nog een paar leden te assumeeren.

d. Op de vorige vergadering was ingekomen een schrijven van den Centralen
Raad, waarbij gevoegd was een circulaire van Aristopharm met een daarbij be-
hoorend exemplaar van een overdruk uit het Tijdschrift, handelende over : âOn-
specifieke therapie met Pyrifer". De C. R. bracht dit onder de aandacht van het
H.B. en verzocht daarbij vooral te bezien de kwestie van het auteursrecht van het
Tijdschrift.

In een daarover aan de Redactie gevraagd advies, deelde deze mede, dat volgens
de auteurswet en de Berner Conventie tijdschrift-artikelen mogen worden overge-

nomen, mits met vermelding van bron, zoolang niet uitdrukkelijk boven het artikel
staat : âovernemen verboden".

In dit geval waren de overdrukken geleverd met goedvinden van de Redactie ;
de Redactie laat dan den aanvrager een bepaald bedrag storten in kas van het
Tijdschrift voor medegebruik van het zetsel.

e. Op de vergadering uitgeschreven door het bestuur van het Geologisch Mijn-
bouwkundig Genootschap ter bespreking van de vraag of het wenschelijk zou zijn
een Inventaris samen te stellen van technische en natuurwetenschappelijke perio-
dieken, die aanwezig zijn in Nederlandsche bibliotheken, was onze Mij. vertegen-
woordigd geweest door Dr. E. A. R. F. Baudet te Utrecht. Besloten was daar om
een commissie aan te wijzen ter nadere bestudeering van dat vraagstuk ; in die
commissie zou ook zitting genomen worden door een lid van de Redactie van ons
Tijdschrift. Op verzoek van het H.B. heeft Prof. C. F. van Oijen zich daarvoor
beschikbaar gesteld.

1. Van den Heer Directeur van de N.V. Felix-Kattenbroodfabriek te den
Haag was een schrijven ingekomen, waarin hij mededeeling deed van de door hem
ingestelde service om aan de afnemers van het brood bonnen uit te reiken, die ten
slotte bij verzamelen recht geven op een cheque, welke gebruikt kan worden ter
betaling van diergeneeskundig consult. Hierdoor meende hij te bevorderen het
inroepen van diergeneeskundig advies, terwijl de cheques door den dierenarts
bij de N.V. ter inwisseling kunnen worden aangeboden. Aan het H.B. werd nu
verzocht zijn oordeel daarover te geven.

Door het H.B. was hierover te voren het advies gevraagd van den Centralen
Raad. Deze is van meening, dat het afgeven van waardebonnen tot het verkrijgen
van diergeneeskundige hulp, waarbij dan toch zeker ook gedacht moet worden aan
een zekere reclame voor het te verkoopen product, in strijd is met de waardigheid
van dierenarts en van de Mij. en niet toelaatbaar is te achten. Hij verzocht dan
ook aan het H.B. te trachten een weg te vinden, waardoor aan deze zaak een einde
komt.

Het H.B. besloot aan de N.V. te berichten, dat het van meening is dat de dieren-
artsen op deze wijze hier niet aan kunnen medewerken. Een oplossing hiervoor zou
te vinden zijn, wanneer door de dierenartsen, bij wien hulp ingeroepen wordt,
deze hulp niet verleend wordt tegen het aannemen van een cheque, maar, na be-
taling, tegen het afgeven van een kwitantie. Deze kwitantie zou dan door den eigenaar
van het dier bij de N.V. ter inwisseling kunnen worden aangeboden.

Het H.B. verzoekt daarom aan de leden bij voorkomende gelegenheden op de
hierboven aangegeven wijze te handelen.

2. Van den Diergeneeskundigen Kring Amsterdam was een schrijven ingekomen
over hetzelfde onderwerp ; op een vergadering van dien Kring hadden bijna alle
aanwezige leden zich over de wijze van reclame maken voor de N.V. Kattenbrood-
fabriek afkeurend uitgelaten ; zij verzochten dan ook aan het H.B. stappen te doen
ten einde te trachten aan deze reclame een einde te maken. Besloten werd den Kring
in kennis te stellen met hetgeen hierboven door het H.B. vastgesteld was.

3. Van den secretaris van de afd. Noord-Brabant was een schrijven ingekomen,
waarin hij mededeelde dat door een lid van de afdeeling ernstig bezwaar gemaakt
werd tegen het rondzenden door het H.B. van de circulaire in zake benoeming
voor directeur van een slachthuis en waarbij werd verzocht die rondzending tot
nadere orde te staken. De afdeeling meende dat eerst alle leden van de Mij. van die
circulaire moesten kunnen kennis nemen, dat deze dan besproken zou moeten worden
in de afdeelingen, waarna eerst dan aan het H.B. de bevoegdheid zou kunnen
worden verleend met het rondzenden ervan door te gaan.

Omdat het H.B. van meening bleef dat het zenden van die circulaire is een alge-
meen belang, werd besloten in voorkomende gevallen met het zenden van de circulaire
te blijven doorgaan, echter met de beperking dat tot verzenden niet zal worden

overgegaan, dan nadat het D.B. zich hierover met den betrokken Inspecteur in
verbinding heeft gesteld.

In de vorige vergadering was besloten de inhoud van dat schrijven door het
zenden als circulaire aan de leden bekend te maken ; hangende het ingekomen
schrijven van de afdeeling, was dit door het D.B. voorloopig uitgesteld. Nu werd
besloten dat schrijven, voorzien van een toelichting aan alle leden te doen toekomen.

4. Van collega T. D. Sigling te Breda was een schrijven ingekomen, waarbij
overgelegd werd een aan hem gerichte mededeeling van den secretaris van den
Anti-trekhondenbond, waarin deze zich beklaagde over de wijze van uitvoering
van de keuring van trekhonden door enkele dierenartsen. Besloten werd dat de
voorzitter hier zijn aandacht aan zal wijden bij zijne op de a.s. Algemeene Ver-
gadering te houden openingsrede.

5. Dezelfde collega beklaagde zich over de Veeverzekeringsmaatschappij ,,de
Oude Zwolsche van 1895" te den Haag, die bij aanvrage voor het keuren van
paarden voor opname in de verzekering, formulieren zendt waarop vragen voor-
komen over betrouwbaarheid van den eigenaar, waarde van het dier enz., vragen
waarvan indertijd overeengekomen is dat deze niet gesteld zullen worden. Tevens
wees hij op de op het formulier aangegeven belooning voor het keuren, welke voor
het eerste paard zou bedragen Æ 1.50 en voor elk volgend Æ 1.â. Hij was van meening
dat het niet aanging dat een verzekeringsmij. ons een honorarium voorschrijft.

Wat de gestelde vragen betreft deze gaan inderdaad buiten de gemaakte over-
eenkomst ; alleen die vragen werden toegelaten, die betrekking hadden op den
toestand van het dier en op zijn verpleging, niet die over de waarde van het dier,
de betrouwbaarheid van den eigenaar enz. De beantwoording van deze laatste
vragen ligt op den weg van de agenten.

Over de belooningen voor het keuren zijn nimmer onderhandelingen gevoerd
met de verzekeringsmaatschappijen ; de vaststelling hiervan is geheel aan de leden
of aan de afdeelingen overgelaten.

Het H.B. meende van deze gelegenheid nog eens gebruik te moeten maken om
de leden er aan te herinneren steeds de door de Mij. uitgegeven formulieren te
gebruiken ; deze zijn tegen een klein bedrag bij den secretaris verkrijgbaar.

6. In den loop van de maand Juni was een schrijven ontvangen van den secre-
taris van de Vereeniging van Artsen-Automobilisten te Amersfoort, waarin verzocht
werd tot deelneming aan een vergadering met het bestuur van deze vereeniging
en met afgevaardigden van de Nederl. Mij. tot bevordering der Geneeskunst.

Over deze vergadering en het daar behandelde zijn reeds mededeelingen gedaan
in het Tijdschrift van 1 Augustus blz. 895, waarnaar verwezen wordt.

Daarna kwam in behandeling het Rapport van de afd. GelderlandâOverijssel
in zake vaststelling van tarieven voor de tuberculose-bestrijding en het schrijven
van de afd. Noord-Holland over hetzelfde onderwerp.

Uit de gehouden besprekingen bleek, dat het H.B. het ten zeerste aanbeveelt
om te komen tot provinciale regelingen, samengesteld in overleg met de reeds be-
staande of nog op te richten provinciale vereenigingen. Het bestaan van deze pro-
vinciale vereenigingen is niet alleen in het belang van de bestrijding, maar ook
in het belang van de dierenartsen. Bij het bestaan van die vereenigingen zal het
mogelijk zijn, zooals dat b.v. in de afd. Utrecht geschiedt, de overeenkomst zoo te
maken, dat ook dierenartsen, niet-leden der Mij. gebonden worden aan het over-
eengekomen tarief.

Bij vaststelling van het tarief wordt aanbevolen dit te stellen op een bepaald
bedrag per dier, ongeacht het reactie-percentage en ongeacht de grootte van de
te onderzoeken stallen. Is dit niet mogelijk, zoodat wel rekening gehouden moet
worden met het reactie-percentage, dan bij voorkeur een afdalend tarief. Om bij
de vaststelling rekening te houden met het aantal open-lijders wordt ten zeerste
afgeraden. Naast het algemeen tarief kan er dan nog Ã©Ã©n vastgesteld worden voor
het onderzoek van nieuw aangekochte dieren.

daaromtrent door de besturen der afd. GroningenâDrenthe en Friesland is voor-
gesteld n.m. dat bij de bepaling van het tarief alleen in aanmerking komt de plaats
van de fabriek, waar de melk van de betrokken veehouders geleverd wordt.

Hiervoor echter is noodig een wijziging van art. 63 van ons Huishoudelijk
Reglement; bij het programma van de a.s. Algemeene Vergadering wordt dit
dan ook voorgesteld.

In verband met een door den Heer J. M. Hoffmann te Overschie aan de afdee-
lingen gezonden schrijven over het opnemen van verschillende ingezonden stukken
in ons Tijdschrift en de daarover door het H.B. uitgebrachte meening, was door
de afd. Zuid-Holland een commissie benoemd, die daarover rapport zou uitbrengen.
Dit rapport was, met een enkele bijvoeging, door de afdeeling overgenomen en
aan het H.B. toegezonden met het verzoek of het H.B. zou kunnen medewerken
om de in dat rapport vervatte wenschen in vervulling te doen gaan.

1. de redactie te verzoeken, om in voorkomende gevallen te handelen zooals
in het rapport wordt verlangd ;

2. op een algemeene vergadering de leden te verzoeken de in het rapport aan-
gegeven procedure te volgen, alvorens het middel der publicatie te bezigen.

Besloten werd aan de afdeeling te berichten dat het H.B. zich in het algemeen
met de strekking van het rapport vereenigen kan. Ook het H.B. staat op het stand-
punt dat het z.g. recht van het vrije woord in geen enkel opzicht beperkt moet
worden, zoolang daarvan in gepasten beschaafden vorm gebruik gemaakt wordt.
Het H.B. verzocht echter aan de afdeeling om, alvorens tot publicatie van het
rapport over te gaan eenige wijziging te willen aanbrengen in de voorgestelde pro-
cedure, die zou moeten trachten de publicatie te voorkomen. Zooals het nu voor-
gesteld wordt, vreest het H.B. dat dit tot moeilijkheden zal leiden.

Wat de gevraagde medewerking betreft zoo wil het H.B. de afdeeling wat punt 1
betreft wijzen op het hier boven reeds vermelde antwoord van de Redactie op het
schrijven van de afd. Utrecht ; wat punt 2 betreft zal door den voorzitter bij zijn
rede bij de a.s. Algemeene Vergadering daarover een en ander worden medegedeeld.

Door Prof. Dr. L. de Blieck was op de vorige Algemeene Vergadering de op-
merking gemaakt, dat hij de post âreis- en verblijfkosten van het H.B." te hoog
achtte. Om tot vermindering van dat bedrag te geraken bepleitte hij een inkrimping
van het H.B. tot vijf leden, juist zooals het vroeger geweest was. De voorzitter deed
toen de toezegging dat het D.B. deze zaak nader zou onderzoeken.

Door het D.B. werd hiervoor een commissie verzocht bestaande uit de heeren :
Prof. Dr. G. Krediet, Dr. A. A. Ovf.rbeek en J. H. ten Thijf., teneinde hierover
rapport uit te brengen.

Uit het ingekomen rapport bleek dat deze kwestie feitelijk al principieel haar
beslag gekregen heeft in het secretariaats-rapport. Hierin toch werd voorgesteld de
afdeelingsgewijze vertegenwoordiging in het H.B. op te heffen en het D.B. uit te
breiden tot vijf leden. Uit de van den penningmeester verkregen gegevens bleek,
dat het verkleinen van het H.B. niet die bezuiniging zou geven, die men er zich
van voorstelde ; een groot gedeelte van die post komt voor rekening van het D.B.
en hiervan weer het meeste voor rekening van den secretaris in verband met het
zooveel mogelijk bezoeken van de afdeelingsvergaderingen.

Het H.B. was dan ook met de commissie van meening dat voor het oogenblik
nog niet de tijd gekomen is om tot inkrimpen van het H.B. over te gaan. Door het
bezoeken door den secretaris van de afd.vergaderingen is het contact tusschen de
afdeelingen onderling en het H.B. dermate verbeterd, dat te zijner tijd in de afdee-
lingen zelf wel geconstateerd zal worden, dat het weinig zin meer heeft zich door
een eigen afgevaardigde te doen vertegenwoordigen ; de afgevaardigde kan onmoge-
lijk zoo goed op de hoogte zijn van de loopende Maatschappijzaken als de secretaris-
ambtenaar.

Met het voorstel tot het nemen van een bindend besluit betreffende de zieken-
fondsen, ingediend door het D.B., kon het H.B. zich vereenigen, nadat er een enkele

kleine redactie-wijziging in was aangebracht. Zoo ook met den door het D.B. inge-
dienden tekst van de verklaring af te leggen door niet-leden, welke tekst in overleg
met Mr. J. Slager ontworpen was.

Bij de behandeling van het bindend besluit betreffende de âVrije dierenartsen-
keuze", welk voorstel ingediend was door den Centralen Raad, en aan de leden
was ter kennis gebracht door opname in het Tijdschrift van i Juni 1936, No. 13,
blz. 753, leek het het H.B. aangewezen voor het oogenblik geen bindend besluit vast
te stellen, waarin geregeld wordt de onderlinge verhouding van de dierenartsen,
zoolang niet bekend is wat in deze zal voorgesteld worden door de commissie ter
voorbereiding van de âCode voor dierenartsen". Het H.B. bepaalde zich dan ook
tot een voorstel van een bindend besluit, waarin alleen vastgesteld wordt wat onder
âvrije dierenartsenkeuze" ten opzichte van de eigenaren van dieren verstaan wordt
en tot een verbod voor de dierenartsen om daarop invloed uit te oefenen.

Het voorstel tot het nemen van een bindend besluit in zake de levering van sera
en entstoffen door dierenartsen, eveneens ingezonden door den Centralen Raad,
werd, behoudens een enkele aanvulling, door het H.B. overgenomen.

Voor kennisneming van de drie bovengenoemde voorstellen tot nemen van een
bindend besluit wordt verwezen naar het programma van de a.s. Algemeene Ver-
gadering, waarin deze in hun geheel zijn opgenomen en welk programma voorkomt
in het Tijdschrift van 1 Augustus j.1., afl. 15, blz. 869.

Door de Commissie door het H.B. benoemd ter beoordeeling van de verschillende
voorstellen tot wijziging der Vleeschkeuringswet was een rapport ingezonden, in
welk rapport een oordeel gegeven werd over het ontwerp van den Heer J. J. Meier
te Breda in zake de Rijksuitvoering der Wet en over het ontwerp, ingezonden door
de Groep : âkennis der menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong"
en de daarover door de afdeelingen en enkele leden ingezonden opmerkingen.

Bij de behandeling van dit rapport, waarbij ook Prof. C. F. van Oijen op verzoek
van het D.B. aanwezig was, bleek dat het H.B. zich in het algemeen met de voor-
stellen in dat rapport vereenigen kon. Na het aanbrengen van enkele wijzigingen
werd door het H.B. dat rapport overgenomen en gebracht als punt van behandeling
op de agenda van de Algemeene Vergadering. Voor de nadere bijzonderheden
wordt ook naar dat programma verwezen.

Prof. van Oijen vestigde ook nog de aandacht op het Koninklijk Instituut van
Ingenieurs, afdeeling voor Gezondheidstechniek, welke afdeeling in October een
vergadering zal houden te Nijmegen en waarop zullen worden behandeld onder-
werpen over : âverduurzaming van levensmiddelen door verwarming", met daaraan
verbonden excursies. Door die afdeeling zal aan de Mij. een uitnoodiging gezonden
worden tot het opgeven van namen van personen, die voor introductie op die ver-
gadering in aanmerking zouden willen komen. Besloten werd hiervan mededeeling
te doen in het Tijdschrift, wat reeds geschied is in het nummer van 15 Augustus
op blz. 951.

Hierna geschiedde de vaststelling van het programma van de 84ste Algemeene
Vergadering te houden op 16 en 17 October a.s. Voor kennisneming van de bijzon-
derheden over de bestaande vacatures en de door het H.B. ingediende voorstellen
wordt verwezen naar het programma.

Bij de behandeling van het jaarverslag der Mij. en van de verschillende finantieele
bescheiden van Mij. en fondsen werd hiermede accoord gegaan, behoudens een voor-
stel tot wijziging der begrooting der Mij. voor 1937. Voorgesteld werd om het salaris
van den secretaris, gezien de sterke uitbreiding der werkzaamheden, zoodat deze
ongeveer een volledige dagtaak geven, te brengen van Æ2400.â op Æ3000.â.
Besloten werd daartoe een voorstel te plaatsen op het programma.

Bij de vaststelling van het programma voor het wetenschappelijk gedeelte werd
mededeeling gedaan van een ingekomen schrijven van den secretaris van de Prof.
Dr. D. A. de JONGstichting, waarin deze namens de beheerders van dat fonds be-
richtte, dat zij het zeer op prijs zouden stellen, indien Dr. P. Schlemper te Utrecht
op onze Algemeene vergadering in de gelegenheid zou worden gesteld tot het doen

van mededeelingen over den stand van zijn onderzoek, uitgaande van bovengenoemde
stichting en handelende over den filtreerbaren vorm van de tubercelbacil.

De bindende besluiten in zake de tuberculose-bestrijding, van de afdeelingen
Friesland, GroningenâDrenthe, Overijssel, GelderlandâOverijssel, Zuid-Holland,
Noord-Brabant en Limburg met de daarbij behoorende werkgebieden werden
wederom onveranderd goedgekeurd ; voor kennisneming van die besluiten en van
het werkgebied wordt verwezen naar het Jaarboekje 1936, blz. 30.

Bij de rondvraag, werd door een tweetal leden gewezen op het programma van
de hondententoonstelling gehouden te Rotterdam op 20 en 21 Juni j.1. en op die
te houden op 26 Juli a.s. te Apeldoorn, in welke programma\'s voorkwamen adver-
tenties voor het leveren van kwakzalversmiddelen. Aangezien beide tentoonstellingen
gehouden worden onder toezicht van den Raad van Beheer op Kynologisch Gebied
in Nederland en daarmede overeengekomen is dat dergelijke advertenties niet meer
zouden worden opgenomen, werd besloten zich hierover met dien Raad in verbinding
te stellen.

KORT VERSLAG van de door het Hoofdbestuur uitgeschreven ver-
gadering ter bespreking van de voorstellen tot wijziging van de
Vleeschkeuringswet, gehouden op Zaterdag 4 Juli 1936, \'s morgens
10.30 in de zaal van de Industrieele Club, Jaarbeursgebouw, Utrecht.

De voorzitter, Prof. Dr. H. Schornagel, opende deze door ten slotte slechts 28
leden bijgewoonde vergadering. Na een kort woord van welkom aan de aanwezigen
deelde hij mede, dat deze vergadering alleen belegd is ter bespreking van Vleesch-
keur-aangelegenheden.

Zooals bekend, is door de Groep : âkennis der mensehelijke voedingsmiddelen
van dierlijken oorsprong" bij het Hoofdbestuur een voorstel ingediend tot wijziging
van de Vleeschkeuringswet ; dit voorstel is aan de afdeelingen en aan alle leden
toegezonden met verzoek hierover zoo noodig hun meening te doen kenbaar maken.
Ter beoordeeling van de hierover ingekomen antwoorden was door het H.B. een
commissie aangewezen ; bij de beoordeeling daarvan bleek het nu aan de commissie,
dat er op verschillende plaatsen misverstand bestond over het voorstel van de Groep.
Ten einde te trachten de leden hierover beter in te lichten, werd door de commissie
aan het H.B. verzocht hiervoor een bijzondere bijeenkomst uit te schrijven, waartoe
door het H.B. in zijne vergadering van 28 Mei j.1. besloten is. Het H.B. maakte
tevens van deze gelegenheid gebruik om ook door den Heer Meier zijn zienswijze
over de wijziging der Wet naar voren te laten brengen.

Het was de bedoeling van den voorzitter eerst aan den Heer Meier en daarna
aan Prof. van Oijen, die hier voor de Groep optreedt, gedurende een uur het woord
te geven, daarna pauze te houden, waarna de aanwezige leden in de gelegenheid
wouden worden gesteld van hunne zienswijze te kunnen doen blijken.

De secretaris deelde nog mede, dat namens het H.B. Prof. Dr. Beroer tot deze
vergadering uitgenoodigd was ; Prof. Berger berichtte echter dat hij verhinderd
was aanwezig te kunnen zijn.

De Heer Meier behandelde in zijn rede verschillende onderwerpen, die, wat het
zakelijk gedeelte ervan betrof, de leden reeds voor een groot gedeelte hebben kunnen
lezen in de in het Tijdschrift van de hand van den Heer Meier voorkomende stukken
n.m. in het Tijdschrift van 15 Maart 1936, ad. No. 6 op blz. 336 en in het Tijdschrift
van 15 April 1936, afl. No. 8 op blz. 463.

Prof. van Oijen besprak uitvoerig verschillende onderdeelen van het voorstel van
de Groep en de daarop gemaakte opmerkingen ; dit voorstel is den leden bekend
door bijvoeging bij het Tijdschrift van 1 Februari 1936, afl. No. 3, terwijl een hierop
nog aanvullende toelichting verschenen is in het Tijdschrift van 15 Maart j.1., afl.
No. 6 op blz. 307.

Na de pauze werd door den voorzitter het eerst het woord gegeven aan Dr. Sj.
Douma ; het bleek echter dat deze in den door den voorzitter gestelden tijd van 15
minuten per persoon zijn mededeelingen niet kon doen. Met welwillende mede-
werking van de overige zich voor repliek opgegeven hebbende leden, die of, zoo er
geen tijd was, van hun beurt zouden willen afzien of deze zouden bekorten, werd
Dr. Douma in de gelegenheid gesteld zijn voordracht, zij het dan eenigszins bekort,
te houden. Voor den inhoud hiervan worit verwezen naar dit nummer van het
Tijdschrift waarin deze is opgenomen op blz. 1013.

Na het houden van deze voordracht werd het woord gegeven aan de overige zich
opgegeven hebbende leden.

Dr. S. G. Zwart, den Haag, kan veel van hetgeen door Dr. Douma is medegedeeld,
onderschrijven. Hij is er eveneens van overtuigd dat de Wet veel heeft bijgedragen
tot een goede uitvoering van het bij de considerans gestelde. Het goede, dat de Wet
gebracht heeft, wordt te veel over het hoofd gezien, al erkent hij dat de thans bestaan-
de Wet hier en daar moet worden veranderd. Daarvoor is dan ook reeds een nieuw
Regeeringsontwerp samengesteld en aan verschillende instanties ter beoordeeling
gezonden.

Hij wil geen oogenblik het recht van de Maatschappij voor Diergeneeskunde
ontkennen om aangaande de samenstelling van de Wet en de uitvoering ervan met
voorstellen tot wijziging te komen. Volgens hem dient men in de Mij. te overwegen,
op welke punten men verandering noodig acht. Daarna dient men na te gaan of aan
die verlangens kan worden tegemoet gekomen binnen het kader van de bestaande
wetgeving. Uit de discussies komen van zelf die punten, waarvan men verandering
noodig acht, naar voren.

Wat de voorstellen van den Heer Meier betreft, het zou voor de Inspectie veel
gemakkelijker zijn, wanneer tot Rijksuitvoering werd over gegaan. Die Rijksuitvoe-
ring is trouwens bij het ontwerpen en bij het vaststellen van de nu bestaande Wet
ernstig onder de oogen gezien. De eventueel daaraan verbonden voordeelen zouden
op verre na niet opwegen tegen de er aan verbonden nadeelen en moeilijkheden ;
ook moet hierbij rekening gehouden worden met de gemeentelijke autonomie.

Hij was van meening dat er van veterinaire zijde te veel wordt aangedrongen
op de uniformiteit van de keurloonen, wat niet direct op die weg ligt. Meier stelt
voor niet meer te heffen dan den kostprijs ; hoe grooter echter het aantal slachtingen
hoe kleiner de onkosten per stuk ; men zou dan steeds aan het veranderen moeten
bij eenige vermeerdering of vermindering van beteekenis van het aantal slachtingen.

Mr. J. Slager, Schoonhoven stelde de vraag of, zoo verandering van de Vleesch-
keuringswet noodzakelijk is, dit zal kunnen geschieden :

Daarnaast stelt men dan de vraag, welke punten het meest naar voren moeten
worden gebracht. Hierop heeft hij bij het behandelen van het ontwerp in de
Groep ook reeds gewezen.

Bij de beoordeeling van het voorstel Meier tot Rijksuitvoering van de Wet doet
zich in de eerste plaats de vraag voor of dit practisch bereikbaar is en dan zegt hij
volmondig dat dit niet mogelijk is. Collega Meier is volgens hem in zijn uitgeoefende
critiek onredelijk ; zijn gehouden inleiding geleek meer op een voordracht over
humoristisch staatsrecht dan op een toelichting van zijn voorstel ; hierbij werd aan
de werkelijkheid te kort gedaan.

Volgens spreker zijn binnen het kader van de bestaande wetgeving de noodig
geoordeelde veranderingen bereikbaar.

Bij de bespreking door Prof. van Oijen is ook critiek uitgeoefend op de Regeerings-
kracht getoond bij de uitvoering van de Wet; het is echter nog de vraag of men aan
elke critiek, die van buiten gehoord wordt, geloof moet hechten.

Bij nadere beschouwing blijken de voorstellen van Dr. Douma en die van de Groep
niet zoover uit elkaar te loopen ; het groote verschil bestaat hierin dat de Groep de

vorming van kringen wettelijk wil vastleggen, terwijl de invoering ervan geleidelijk,
bij voorkomende gelegenheid zal geschieden ; Dr. Douma daarentegen wil de samen-
stelling ervan, ook bij gebleken noodzakelijkheid, aan de omstandigheden overlaten.

Wat de benoembaarheid tot keuringsveearts of hoofd van dienst betreft, wil de
groep verplicht stellen dat men na het verkrijgen van het diploma van veearts, eerst
nog een cursus van drie maanden gevolgd heeft alvorens men benoembaar zou zijn.
Spreker is bang dat wij ons hier begeven op glad ijs ; hij zou dan ook liever zien dat
het volgen van zoo\'n cursus zou moeten geschieden voordat het diploma van veearts
afgegeven wordt.

De uitvoering van de herkeuring, zooals die nu geschiedt, bevredigt niet ; zooals
de Groep het nu voorstelt, lijkt het Mr. Slager ook verkeerd. Volgens hem is het
aangewezen voor het geheele land enkele personen aan te wijzen, door wie de her-
keuring zal geschieden. Deze personen dienen echter te staan buiten de Inspectie ;
de uitvoering van de keuring dient gescheiden gehouden te worden van de controle.

Collega P. J. de Jong, Culemborg, had reeds bij de behandeling van het Groeps-
voorstel in de afdeeling er op gewezen, dat door aanstelling van adjunct-inspecteurs
veel van de onvolkomenheden in de uitvoering van de Wet zouden worden opge-
heven. Het is hem gebleken, dat sinds de invoering van de Crisiswetten, waardoor
er meer controle uitgeoefend wordt, ook een betere uitvoering is verkregen. Voor
de controle bij de noodslachtingen verwacht hij ook meer van het aanstellen van
adjunct-inspecteurs dan van een aanstelling van een aantal directeuren ; het zou
trouwens volgens hem de vraag zijn of een zoo groot aantal directeuren van kringen
wel te vinden zou zijn.

Wat de practicus-keuringsveearts betreft, deze moet trachten mede te werken
voor een zooveel mogelijk uniforme uitvoering. Hij vond de motiveering, die geschied
is voor de aanbeveling van het aantal kringen, niet gelukkig gekozen ; het leek er
iets op dat de practicus hierbij in een hoekje gedrukt werd.

Wat betreft de opmerking van den Heer Meier in verband met het verkoopen
van een praktijk met keuringsdienst, hiermede kan hij zich evenmin vereenigen ;
men mag nimmer vergeten dat er vele practici zijn, die steeds geheel opgekomen
zijn voor hun plicht.

Collega W. Voorthuysen, Alkmaar, ging voor een groot gedeelte mede met het-
geen hier door Dr. Douma in het midden is gebracht. Hij wees er verder op, dat hij
bij de voorstellen steeds heeft gemist de argumentatie, waarom de keurloonen gelijk
moeten zijn.

Volgens hem heeft het corps hulpkeurmeesters volkomen bestaansrecht gehad en
heeft het dit nog. Op kleine slachthuizen hebben zij wel degelijk nog een taak, die
ook op politioneel gebied nog kan worden uitgebreid.

Bij hetgeen den Heer Meier voorstelt, wordt het economisch gedeelte zwaarder
in rekening gebracht dan het hygiÃ«nisch gedeelte.

Collega K. Hoefnagel, Utrecht, wees er op dat er nog groote fouten gemaakt
worden bij de herkeuring. Volgens hem moet die herkeuring opgedragen worden
aan een groep van 4 personen, bestaande uit den hoogleeraar van het Pathologisch
Instituut, den hoogleeraar in de Vleeschkeuring en de direct onder hen staande
personen.

Bij de behandeling van de ontwerpen tot wijziging is het toch ook aangewezen
de belangen van de practici niet uit het oog te verliezen ; onder hen zijn er nog vele
die voor het oogenblik, dank zij de uitoefening van de vleeschkeuring, nog een
menschwaardig bestaan hebben.

Collega R. H. Veenstra, Amsterdam, wees op de bestaande considerans van de
Wet en op de hier medegedeelde bestaande tevredenheid over de uitvoering van de
Wet. Hij was er niet zoo over tevreden. Wanneer hij naging hoe of er op vele plaatsen
nog gekeurd wordt, dan moet er nog veel verbeterd worden voor de uitvoering
voldoende kan genoemd worden. Wat betreft de totale resultaten verkregen met de
uitvoering van de bestaande Wet, moeten wij zelfs nog zeer ontevreden zijn.

Collega J. J. Meier wees er bij zijn repliek nog op, dat wij niet tevreden mogen

zijn met de uitvoering van de Wet; wij mogen dat volgens hem nooit zijn. Wel is
er alle reden om te zeggen dat de toestand in de Vleeschkeuring na de invoering van
de Wet verbeterd is.

Hij wilde er vooral nog op wijzen, dat gelijkheid in keurloonen en niet meer
berekenen dan de kostprijs twee zaken zijn, waarmede vooral bij een wijziging
rekening moet worden gehouden. Volgens hem is dit alleen te bereiken bij een Rijks-
uitvoering.

Prof. van Oijen deelde nog mede, dat het begin van het ontwerp van de Groep
is geweest het verzoek van het H.B., nu twee jaar geleden gedaan, over de positie
van de hulpkeurmeesters. Toen hierover gesproken werd is het bestuur van de Groep
verder gegaan en zijn alle punten, die volgens hen daarvoor in aanmerking kwamen,
onder handen genomen. Men heeft zich daarbij beperkt tot die aangelegenheden
die thans in de wet zijn geregeld, en er van afgezien nieuwe zaken als keuring van
gevogelte enz. ter hand te nemen om het voorstel niet te uitvoerig te maken.

Hij blijft er bij dat er een tekort is geweest aan Regeeringskracht, terzake van de
noodzakelijke wijziging van het keuringsregulatief.

Door den Heer Hoofdinspecteur is meermalen in zijn jaarverslagen gezegd, dat
men ten slotte bij de uitvoering van de Wet moet komen tot alleen ambtelijke diensten,
omdat volgens hem de goede uitvoering van den dienst gevaar loopt, wanneer deze
in handen is van de practici. Er wordt dan ook van hoogerhand getracht hetzij bij
voorkomende gelegenheden, hetzij bij vacature een dienst, ook door combinatie
met andere, tot een ambtelijken dienst te maken. Bij het voorstel van de Groep blijven
de practici gehandhaafd in den dienst, alleen worden zij geen hoofd van dienst meer;
dit zal beslist een ambtenaar moeten zijn.

Wat betreft de gemaakte opmerking over de langzaam aan plaats hebbende
verschuivingen in het aantal slachtingen, bij het aanwijzen van een honderd kringen,
zooals de Groep dat voorstelt, zullen die verschuivingen in eiken kring van veel minder
beteekenis zijn dan in de nu bestaande ruim 300 keuringsgebieden.

Dr. Douma bleef op het standpunt dat hij wel tevreden is over hetgeen reeds sinds
de invoering van de Wet bereikt was, ofschoon hij ook wil blijven toegeven dat er
nog op verschillende punten verbetering noodig zal zijn. Hij wees er nogmaals op,
dat ook met art. 23 A. van de bestaande Wet kringvorming mogelijk is ; al zijn tot
nu toe de gevormde kringen steeds ambtelijke diensten geworden, het is toch niet
uitgesloten dat bij een gevormden ambtelijken dienst nog practici in de uitvoering
van den dienst betrokken worden.

Dr. Postma wees er nog op dat uit de verschillende antwoorden ingekomen van
de afdeelingen en van eenige leden bij de door het H.B. aangewezen commissie,
gebleken is dat vele van de naar voren gebrachte bezwaren berusten op misverstand.
Na naderen uitleg hierover zijn vaak de meeningen daarover veranderd. De Groep
heeft bij het indienen van haar voorstel echter de richtlijnen willen aangeven, waar
langs volgens haar verandering in den bestaanden toestand noodig is.

Na nog over en weer gemaakte opmerkingen, welke toch geen nieuwe gezichts-
punten aangaven, meende de voorzitter tot sluiten van deze bijeenkomst te kunnen
overgaan.

Hierbij wees de voorzitter er op, dat op deze bijeenkomst gebleken is, dat de
verschillende tegenstanders van de voorgestelde wijzigingen tot uitvoering van de
Vleeschkeuringswet eikaars meening hebben leeren waardeeren, wat niet anders
dan aan het geheel ten goede kan komen. Hij stelde de aanwezigheid van enkele
Inspecteurs en hun deelneming aan de besprekingen ten zeerste op prijs. Het speet
hem alleen dat zoo weinig leden van de heden geboden gelegenheid gebruik gemaakt
hebben, vooral ook omdat gebleken is dat deze besprekingen voor allen zoo leerrijk
geweest zijn, Na een bijzonder woord van dank gebracht te hebben aan de beide
inleiders, aan Dr. Douma en de overige sprekers, sloot hij deze bijeenkomst.

Samenvatting der beschouwing over de voorstellen, betreffende de
uitvoering der Vleeschkeuringswet, gehouden op de bijzondere vergadering
der Maatschappij voor Diergeneeskunde te Utrecht op 4 Juli 1936,

De uitvoering der Vleeschkeuringswet heeft zich steeds mogen verheugen in een
groote niet genoeg te waardeeren belangstelling van ieder, die daarmede te maken
heeft, uit den aard der zaak niet het minste van de dierenartsen, die ten nauwste
bij die uitvoering zijn betrokken en wier belangen daarmede zoo nauw zijn verbonden.
Deze belangstelling is zelfs van dien aard, dat men zich de moeite heeft willen ge-
troosten met voorstellen tot wijziging te komen, welke zelfs van zeer ingrijpenden
aard zijn en nu zou dit slechts reden tot verheugenis geven, indien daar niet een
eenigszins bitter bijsmaakje aan verbonden was, zich openbarende in het motief,
dat tot de voorstellen heeft geleid nl. dat men eenigszins ontevreden is over den
gang van zaken, zoodat men zelfs spreekt, zooals de bekende Groep dat doet, dat
het doel der wet niet is bereikt; inderdaad een aangelegenheid van ernstigen aard,
welke, indien ze waar mocht zijn, bijzondere maatregelen zelfs van vergaande be-
teekenis, voldoende zou wettigen. Het resultaat van de zooeven vermelde belang-
stelling vinden we belichaamd in een tweetal voorstellen, welke door het Hoofd-
bestuur van zooveel belang worden geacht, dat ze een behandeling in de afdeelingen
hebben doorgemaakt en thans onderwerp zijn eener bespreking in eene bijzondere
vergadering van onze Maatschappij, niettegenstaande het aan ieder en ook aan het
Hoofdbestuur bekend is, dat een Regeeringsontwerp tot wijziging en aanvulling van
de Wet in een vergevorderd stadium van voorbereiding is, hetwelk aan het Hoofd-
bestuur om advies is toegezonden en naar is medegedeeld, zelfs meer zaken aanroert
dan in het Groepsvoorstel zijn behandeld. De betreffende mededeelingen zijn in de
afdeelingen gedaan en meen ik dus als juist te kunnen aanvaarden.

Hieruit kan nu zonder bezwaar worden geconcludeerd, dat ook ten Departemente
de overtuiging bestaat, dat het noodzakelijk is diverse aangelegenheden, de uitvoering
der genoemde wet betreffende, nader te overwegen event. nadere voorzieningen te
treffen, welke aan de hand van de ervaringen in de laatste 15 jaren opgedaan, wen-
schelijk zijn gebleken en nu zou er voor mij geen reden zijn hier het woord te voeren,
overtuigd dat ik ben, dat een eventueel regeeringsvoorstel niet dan na met grooten
ernst en nauwkeurigheid gedaan onderzoek zal worden ingediend, ware het niet,
dat de voorstellen, welke gedaan worden en hier een punt van bespreking uitmaken,
m. i. van te ingrijpenden aard zijn en bleven ze hier onbesproken en onweerlegd,
ten onrechte den indruk gevestigd zou worden, dat ze door ieder of vrijwel ieder als
zoo hoog noodig worden geacht. Bij de bespreking wil ik me echter vooral bepalen
tot het zoog. groepsvoorstel ; niet omdat ik geen waardeering zou hebben voor de
pogingen van den Heer Meier, maar diens voorstel gaat zooveel verder en daar
ik van oordeel ben, dat het groepsvoorstel met zijn ingrijpen in het geheel niet noodig
is, hieruit meteen volgt, dat de nog verder gaande gedachten van den Heer Meier,
zonder dat ik op de bezwaren daartegen zal ingaan, naar het mij wil voorkomen,
niet moeten worden ingevoerd. De grondgedachte, de totale uitvoering van de wet
door het Rijk, moge hare bekoring hebben, de uitwerking der gedachte met alles,
wat daaraan nog wordt verbonden, zal, nu eenmaal het geheel is ingesteld op uitvoering
door de gemeenten, zooveel moeilijke problemen ter oplossing met zich mede brengen,
dat daartoe niet dan in uiterste noodzaak mag worden overgegaan en deze uiterste
noodzaak is thans evenmin als blijkbaar op ander terrein, ook hier niet aanwezig.

Tegen het tevoren genoemde en bekende groepsvoorstel zijn reeds door den Heer
Tenhaeff in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van 1 Mei j.1. eenige bedenkingen
gemaakt en ik wil daarnaar verwijzen. Met veel, wat daarin voorkomt, kan ik mij
vereenigen, maar ik acht het toch gewenscht om ook mijnerzijds nog mijn oordeel
kenbaar te maken, mede, om te voorkomen, dat de indruk, welke blijkens de toe-
lichting in het Tijdschrift van 15 Maart blijkbaar bestaat, nl. dat het voorstel weinig
bestrijding zou vinden, niet te algemeen zal postvatten. Bij de behandeling zal ik
uit den aard der zaak ook wel eens enkele punten aanroeren, welke in het genoemde

zeer lezenswaardige artikel van den Heer Tenhaeff worden besproken, ik zal echter
het groepsvoorstel voornl. volgen zonder op alle zaken, die daarin worden aange-
roerd in te gaan.

Bij dit voorstel vinden we dan in de allereerste plaats de motieven vermeld, welke
tot de indiening hebben geleid van voorstellen, welke, zooals de groep zelf aangeeft,
voeren tot een algemeenen ommekeer. Is er echter voor een dergelijken algemeenen
ommekeer wel voldoende reden. Deze reden moet dan wel zeer klemmend zijn en
het is vooral daaraan, dat ik eenige aandacht zou willen schenken, waarbij dus de
aangevoerde motieven vooral in verband daarmede zullen worden bekeken. De
groep wijst er dan direct op, dat het doel der wet niet is bereikt. De overtuiging zou
in tal van artikelen van belanghebbenden in de tijdschriften naar voren zijn gekomen.
Het was hier echter wel wenschelijk geweest eene nadere preciseering bij te voegen
en dat de gronden, waarop dan die overtuiging berustte, indien ze inderdaad aan-
wezig is, nader onder de oogen waren gezien. We konden dan tenminste de waarde
daarvan beoordeelen. Wel kan men telkens lezen, dat verwachtingen, die bestonden,
niet in vervulling zijn gegaan, verwachtingen, die wel op groepsbelangen waren
gebaseerd, maar dat is toch iets anders dan het doel der wet, hetwelk nauwkeurig
in den considerans is omschreven.

Een uiting in algemeenen zin is niet voldoende, vooral niet als men daarmede
ingrijpende voorstellen wil motiveeren. Op de vraag of dit doel bereikt is, kom ik
nader terug ; thans wil ik mij bepalen tot de toelichting, welke de groep hierbij geeft.
Allereerst wordt dan gewezen op de ongelijke toepassing van de uitvoeringsvoorschrif-
ten door de met de keuring belaste ambtenaren. Dit betreft dan voornl. het zoog.
keuringsregulatief en hierbij vermeldt de groep dan, dat dit voor een deel voortspruit
uit den aard der materie. Dit is volkomen juist. Evenzoo is het juist, dat aanvulling
van dit regulatief wel wenschelijk is, dat door het voortschrijden van het weten-
schappelijk onderzoek de opvattingen wisselen en dat heden ten dage dit regulatief
niet meer geheel geacht kan worden in vele vragen het wetenschappelijk standpunt,
zooals dat thans als het meest juiste wordt aangemerkt, te weerspiegelen, het is
echter niet juist den indruk te vestigen en dat doet de groep wel, dat, als nu dit regu-
latief maar wordt gewijzigd, zich ten opzichte van die toepassing geene verschillen
meer zullen voordoen en dat aan die thans waargenomen verschillen zoodanige
beteekenis moet worden toegeschreven, dat gezegd kan worden, dat het doel der
wet niet is bereikt. Ik merk hierbij op, dat, hoe het regulatief ook zal worden samen-
gesteld, steeds hier en daar ruimte moet worden gelaten aan het persoonlijk inzicht
van den met het keuren belasten ambtenaar en zoolang die noodzakelijkheid bestaat,
zoolang zullen zich ook verschillen voordoen, omdat de mate, waarin zich die per-
soonlijke opvattingen uiten, niet bij ieder dezelfde is. Over deze verschillen behoeven
wij ons echter niet al te druk te maken, omdat zij zich in den regel zullen en moeten
bewegen binnen het kader der voorschriften en dan niet van principieelen aard zijn.
Overigens kan het instituut der herkeuring hier corrigeerend werken. Trouwens,
wij nemen die verschillen immers waar tusschen diensten, welke op zich zelf als
uitstekend kunnen worden beschouwd en waarvan de verantwoordelijke leiders
ieder voor zich als zeer serieuze bekwame ambtenaren worden erkend. De ervaring
heeft hier reeds zeer duidelijk gesproken. Alle hoofden van dienst en alle keurings-
veeartsen dezelfde opvattingen bij te brengen omtrent de beteekenis van waarge-
nomen afwijkingen is een moeilijke taak en niet in de voorschriften vast te leggen en
nu mag het waar zijn, dat het regulatief voorziening behoeft, dat door meerdere
preciseering van de voorschriften veel bereikt kan worden, dit neemt niet weg, dat
persoonlijke opvattingen omtrent verschillende begrippen niet zijn uit te sluiten met
de waarneembare gevolgen van dien. Dit alles was echter en is te voorzien, dit alles
was en is ieder bekend, ook, omdat nu eenmaal en gelukkig, de wetenschap niet
stilstaat en dus gerust kan worden aangenomen, dat het bestaande regulatief, dat
bij de afkondiging volkomen in overeenstemming was met de toen heerschende
wetenschappelijke opvatting en hare doelmatigheid jaren lang heeft bewezen, op
grond van de gewijzigde wetenschappelijke inzichten na 15 jaren aangevuld zou

moeten worden. Het is echter eene miskenning van de bereikte resultaten en m. i.
te veroordeelen dergelijke te voren bekende en niet te vermijden gevolgen aan te
halen als motief voor ingrijpende veranderingen en daaruit mede te concludeeren,
dat het doel der wet niet is bereikt. Hoofdzaak in dezen is echter, dat ieder zich
houdt aan de voorschriften, zooals die in het regulatief zijn vastgelegd, (dat zal ook
gelden voor het nieuwe regulatief) met terzijdestelling van zijn persoonlijke opvatting
voorzoover het regulatief duidelijke taal spreekt en voor zoover daarin omtrent de
een of andere zaak, waaromtrent de meeningen verschillen, eene beslissing is genomen.
Uit den aard der zaak mag gerust worden aangenomen, dat het regulatief de vrij
algemeen heerschende opvattingen weergeeft en is het wenschelijk, dat zorg ge-
dragen wordt, dat het, zoodra dit niet meer het geval is, dienovereenkomstig wordt
gewijzigd.

Verder wijst de groep op de gevolgen der ongelijke toepassing en vermeldt dan
de verplaatsing van dieren, waarvan men vermoedt, dat bij âstrenge" (lees juiste)
toepassing van het regulatief afkeuring of slechts voorwaard, goedkeuring zal volgen,
naar diensten, waar de uitvoerende ambtenaren een andere opvatting van hun taak
hebben. Hieruit behoeft echter nog niet de conclusie getrokken te worden, dat deze
laatstbedoelde andere opvatting daarom onjuist is, zooals de groep uit den aard
der zaak bedoelt, terwijl ik er tevens op wijs, dat, als de groep tusschen haakjes plaatst
âlees juiste" en daarmede dan een strenge toepassing gelijkstelt met eene juiste toe-
passing, eenigen twijfel wel gerechtvaardigd is. De juistheid van de mededeeling van
de groep kan ik niet beoordeelen ; men heeft zich en dat is wel jammer, omdat daar-
door afdoende controleering onmogelijk is, van een nadere aanduiding onthouden,
maar geruchten doen de ronde.

In verband hiermede kan ik evenwel zeggen, dat, voor zoover mijn ambtsgebied
betreft, van een verwerking van zoog. wrakke dieren, die dan anders zijn beoordeeld
als op grond van het keuringsregulatief geoorloofd is, geen sprake is. Hieraan wensch
ik nog toe te voegen, dat, als de door de groep vermelde overtuiging eenige waarheid
mocht bevatten, het dan ook niet minder waar is, dat de geruchten eveneens eene
belangrijke wijziging en verbetering vermelden en daarover zwijgt de groep. Waarom
is mij niet bekend. De groep zal daarvoor wel hare redenen hebben. Deze vermelde
en niet te ontkennen verbetering is dan verkregen en kan zoo noodig overal verkregen
worden door betere outileering van den dienst b.v. door instelling van den vol
ambtelijken dienst. Geschiedt dit, dan zijn in het algemeen voldoende waarborgen
voor een goede uitvoering der wet aanwezig en er is geen enkele reden aan te nemen,
dat de regeling, zooals de groep zich die voorstelt met zijn 100 kringen beter is.
Het stelsel van de groep met zijn algeheelen ommekeer is ook hier weder niet noodig.

Thans kom ik tot de ongelijke heffingen. Deze loopen inderdaad uiteen. De ge-
dachte kringvorming zal dit echter m. i. niet kunnen opheffen. Met den Heer Meier
ben ik dit volkomen eens. Ik kom daarop aanstonds nog terug.

Ten aanzien van het toezicht en de controle merk ik op, dat deze steeds beter wordt,
zoodat momenteel in het algemeen inderdaad van een bevredigenden toestand kan
worden gesproken. Reden tot bezorgdheid of ongerustheid bestaat althans niet.
Daar, waar een en ander te wenschen overlaat, wordt de noodige verbetering aange-
bracht en ingrijpende wijzigingen zijn daarvoor niet noodig. Andere meer eenvoudige
maatregelen zijn voldoende. Is het de bedoeling inderdaad krasser op te treden, wenscht
men dwingende bepalingen aan de gemeenten op te leggen, zooals bij aanvaarding van het groeps-
voorstel met zijn kringen zou moeten plaats vinden, dan kan dit ook thans, zoo noodig, gebeuren.
Met nadruk wijs ik er op, dat ik mij onthoud van het uitspreken van een oordeel
over de vraag of strengere voorschriften moeten worden gegeven. Het is niet aan mij,
mij daarover hier te uiten.

Verder meldt de groep nog onder de motieven, die tot de indiening der voorstellen
hebben geleid, de Exportkeuring. De groep bepleit een overbrenging van den gehee-
len Titel der Veewet naar de Vleeschkeuringswet. Dit âschijnt" wordt gezegd, een
eenvoudige oplossing en inderdaad, dit schijnt zij, maar of het ook zoo eenvoudig
is, is een andere zaak. Mij dunkt, van de groep had men iets anders mogen verwach-

ten. Zij had zich er van moeten vergewissen, dat de voorgestane oplossing inderdaad
eenvoudig is en ze dan na gezette overweging moeten of kunnen indienen. Zich in
een dergelijke zaak tot een âschijnt" te bepalen, gaat niet aan. Dat hier wel aan-
vullingen gewenscht zijn, zal niemand willen ontkennen en ik twijfel ook niet of
daaraan zal de noodige aandacht worden geschonken in het Regeeringsvoorstel.

Tevoren gaf ik reeds aan nog te zullen terugkomen op de vraag of het doel der wet
is bereikt. Thans wil ik daarbij eenige oogenblikken stilstaan en onder de oogen zien,
welk doel met de wet wordt nagestreefd en of de uitvoering van de wet zoodanig
heeft gefaald, dat eene wijziging van ingrijpenden aard als wordt voorgesteld in
verband hiermede noodig is. Ook de Heer Tenhaeff heeft in zijn reeds eerder
genoemd artikel eenige aandacht aan het doel der wet besteed. Hij wees hierbij op
den considerans der wet. Met zijn beschouwing kan ik mij grootendeels vereenigen.
Ik meen dan ook daarnaar voor zoover dit betreft, te kunnen verwijzen, maar ik
wensch er dan toch tevens aan toe te voegen, dat in algemeenen zin ook daarnaast
nog heel veel is bereikt. Wanneer wij de toestanden, welke bestonden bij het inwer-
king treden der wet vergelijken bij die, welke wij thans kunnen waarnemen, dan
kunnen wij niet anders dan in hooge mate tevreden zijn en het bevreemdt dan ook
telkens weder beschouwingen te lezen, welke op den oningewijden geen anderen
indruk kunnen maken dan dat zij, die met de uitvoering zijn belast, veelal in hun
plicht te kort schieten en dat afdoende maatregelen hoog noodig zijn en toch is
niets minder waar dan dat. De gevolgde wijze van werken heeft hare doelmatigheid
bewezen. Er is zelfs geen enkele aanwijzing voor de gedachte, dat bij toepassing
van een ander systeem meer of zelfs maar hetzelfde zou zijn bereikt. Wanneer wij dan nog
bedenken, dat dit geheel is verkregen zonder grooten tegenstand van de zijde van
belanghebbenden, niettegenstaande de diverse maatregelen meermalen diep ingrepen
in het tamelijk vrije bedrijfsleven, dat zelfs, ook van slagerszijde niet genoeg te
waardeeren medewerking werd verkregen, niettegenstaande terecht geopperde
grieven, dat ook ten plattenlande de wet, hoewel impopulair, is ingevoerd zonder
dat dit tot groote moeilijkheden aanleiding heeft gegeven, dan mag aan hen, die
daartoe het hunne hebben bijgedragen, een woord van waardeering niet worden
onthouden. Dit komt hen althans meer toe dan de meermalen tot uiting gebrachte
critiek, welke, zooals ik reeds zeide, op oningewijden een onjuisten indruk maakt.
Het ligt voor de hand, dat ik hierbij de Inspectie uitschakel. Het is niet aan mij,
mij daarover te uiten, maar ik denk hierbij in de eerste plaats aan de ambtenaren,
aan de dierenartsen, die direct met de toepassing der wettelijke voorschriften waren
belast, die ter plaatse onder soms zeer moeilijke omstandigheden hun werk moesten
verrichten en aan wier arbeid het voornamelijk te danken is, dat de tevoren ver-
melde resultaten zijn verkregen. Zeker, men heeft hier en daar gefaald, enkelen
wisten niet den goeden weg te vinden in het geheel van voorschriften, sommigen
stonden nog vreemd tegenover het ambtelijke leven, er zijn fouten, zelfs wel eens
groote fouten gemaakt; maatregelen zijn echter genomen, zelfs wel eens krasse
maatregelen, welke uit den aard der zaak niet wereldkundig zijn gemaakt; dit
neemt echter niet weg, dat het oordeel in het algemeen niet anders dan in hooge
mate waardeerend kan zijn. Als dus het doel, hetwelk met de invoering der wet is
beoogd, in algemeenen zin gesproken, op zich zelf als bereikt kan worden beschouwd,
althans als zooveel mogelijk op grond van de voorgeschreven bepalingen als be-
naderd kan worden geacht, kan toch niet worden ontkend, dat zich in de practijk
der toepassing omstandigheden hebben ontwikkeld en dat er zich gebeurtenissen
hebben voorgedaan, welke al of niet konden worden voorzien en welke, nu de wet
15 jaren in werking is en in groote lijnen in de hoofdzaken goed functioneert, nadere
beschouwing en voorlichting vragen. Maar hoe kon het ook anders. Niemand zal
anders hebben verwacht en ik geloof niet te veel te zeggen als ik de meening uit, dat
dit verlangen naar aanvulling en wijziging vrij algemeen is. Voorzoover dit dan ook
het doel is van de groep, kan ik daarmede ook volkomen meegaan ; alleen in den
weg, die moet worden bewandeld ter bereiking van dit doel en vooral ten aanzien
van de aan de voorstellen vastgeknoopte overwegingen verschillen onze opvattingen

vooral ook, omdat de wensehelijke verbeteringen niet die ingrijpende maatregelen
vragen als de groep verlangt.

Thans wil ik nog een oogenblik stilstaan bij de kringen, zooals de groep zich die
denkt en welke nader zijn toegelicht in het tijdschrift van 15 Maart j.1. Hierbij wordt
als het kenmerkende van het voorstel aangegeven, dat het niet noodig is op eens in
het geheele land de wijziging aan te brengen, doch dat de mogelijkheid bestaat
hiertoe geleidelijk over te gaan.

Dit verschil in tempo nu zou pleiten ten voordeele van het groepsvoorstel. Er mag
evenwel op gewezen worden, dat thans reeds sedert de invoering der wet geregeld
op dezelfde wijze is en wordt gewerkt. Van af den beginne is een geleidelijke invoering
in toepassing gebracht en zijn de wensehelijke verbeteringen eveneens geleidelijk
aangebracht en nog steeds zijn wij bezig met geleidelijk over te gaan naar betere
toestanden, waar deze wenschelijk en mogelijk zijn. Het groepsvoorstel bevat daar-
omtrent dus niets nieuws, bezit daaromtrent ook geen enkel voordeel. Overigens
kan met voldoening van de toelichting worden kennis genomen, omdat de groep in
wezen instemt met de wijze van werken, zooals die reeds jaren wordt gevolgd. Verder
moet nog worden bedacht, dat, indien inderdaad combinaties van gemeenten noodig
zijn, art. 23a daarbij ook thans voldoende behulpzaam kan zijn ; immers, volgens dit
artikel kunnen de gemeenten, die den dienst gezamenlijk moeten regelen, worden
aangewezen. De praktijk heeft de doelmatigheid van dit artikel bewezen, en nu kan
het wel zijn, dat sommigen een ruimere en meerdere toepassing wenschelijk achten
en misschien is dit ook wel zoo, dit verandert toch niets aan het feit, dat, indien een
bepaalde kring gevormd moet worden, zulks ook thans reeds mogelijk is. Het groeps-
voorstel met zijn vergaande voorgeschreven indeeling van het geheele land in een
honderdtal kringen is niet noodig, althans de noodzakelijkheid is niet gebleken.
Ook worden nog genoemd eenige voordeelen, welke kunnen worden verkregen en
wel na gezette studie van de gegevens, zooals die zijn verzameld in de jaren, welke
de wet werkt. Het voordeel, hetwelk zal worden verkregen, bestaat dan hierin, dat
de keurloonen en slachtrechten in het geheele land zooal niet uniform dan toch
wisselend binnen enge grenzen zullen worden gehouden. In de toelichting vinden
wij aangegeven, dat van elke stad, elk dorp, ja elk gehucht bekend is hoeveel gewone
slachtingen er voorkomen, terwijl eveneens het aantal noodslachtingen bekend is.
Baten en lasten, zoo heet het, kunnen voor de kringen zoo uitgewogen worden, dat
de rechten een groote mate van gelijkvormigheid verkrijgen. Ik wil nu aannemen,
dat de indeeling met zijn gelijkvormigheid van rechten, waarvan de theoretische
mogelijkheid inderdaad moeilijk bestrijding kan vinden, ook praktisch op papier
tot stand te brengen is. Moeilijk zal het zeker zijn, maar stel, dat het lukt. Op papier
is dan de kringindeeling er, maar nu komt de invoering. Deze zal geleidelijk plaats
vinden. Dit is het kenmerkende van het voorstel. Niet op eens invoeren, dus eerst
een zeker aantal, welke misschien al bestaan of gemakkelijk gevormd kunnen worden,
b.v. een 40 of 50 tal. De rest volgt; een gedeelte na een jaar, een gedeelte later, de
allerlaatste na eenige jaren. Maar hoe zal de toestand zich dan hebben ontwikkeld
in de eerst ingevoerde kringen ? Het aantal slachtingen zal zich hebben gewijzigd.
De basis, waarop de berekeningen gefundeerd zijn, kan als zoodanig niet meer
worden gehandhaafd ; hier is het aantal slachtingen sterk vermeerderd, daar is het
in belangrijke mate verminderd, veelal afhankelijk van vestiging of vertrek van groote
bedrijven of van andere factoren. Gevolg is een sterke wijziging in den finantieelen
opzet met noodzakelijk gevolg, wijziging in de rechten en tarieven en de uniformi-
teit, welke op papier bestond, is reeds verbroken, voordat het geheel is ingevoerd.

Waardoor ? Door de geleidelijke invoering. Door juist het kenmerkende. Het
vraagt dus voor de gelijkheid der tarieven om een invoering in eens. Doet men dit,
dan wordt het land verdeeld in een 1 oo-tal kringen met ongeveer gelijke rechten.
Alles verloopt b.v. zooals dat op grond van de berekening mocht worden verwacht.
Hierbij neem ik dan maar aan, dat de groote tegenstand, welke ongetwijfeld van de
zijde der gemeenten is te verwachten, meevalt. De kringen, na veel uitzoeken einde-
lijk gevormd, zijn er. Maar wie uwer denkt nu, dat dit zoo zal blijven. Me dunkt

niemand ; immers al direct zullen zich in de kringen dezelfde factoren doen gelden,
welke ook thans oorzaak zijn geweest en nog zijn van de groote verschillen in tarieven.
Zoodra het aantal slachtingen zich aanmerkelijk wijzigt b.v. ook door de inrichting
en oprichting van de nieuwe groote bedrijven, wordt de gemaakte berekening omver
geworpen en verzoeken om verlaging van rechten zullen niet uitblijven. Ook thans
gebeurt dit geregeld en het zoo mooi opgezette plannetje valt als een kaartenhuis
ineen; in enkele jaren zullen wij weder hebben verschillende tarieven en concurrentie
tusschen de kringen met de gevolgen van dien. We zijn weer even ver en de ge-
wenschte verbetering is niet verkregen. Het groepsvoorstel biedt dus ook bij gelijke
invoering in eens geen enkel uitzicht en is voor de verkrijging der gelijke of bijna
gelijke tarieven niet doelmatig.

In de tevoren vermelde toelichting wordt eene kleine schematische voorstelling
der kringen gegeven, waartegen de Heer Tenhaeff reeds zijne bedenkingen heeft
kenbaar gemaakt. Voor mijn ambtgebied met een betrekkelijk groot aantal openbare
slachthuizen zou het maken van de gewenschte indeeling zeker ook groote bezwaren
met zich mede brengen. Ik wil echter weer aannemen, dat het na veel overleg enz.
mogelijk is op papier iets tot stand te brengen. De invoering zal echter groote moei-
lijkheden geven. De reactie, vooral van de zijde der gemeentebesturen, zal zeker
groot zijn. De groep zwijgt daar maar over. Verder lezen wij in de toelichting: ,,De
ter plaatse gevestigde of zich vestigende dierenarts wordt met de keuring belast
ingevolge plaatselijke regeling". Beteekent dit, dat de dierenarts, die zich ergens
wil vestigen, dan moet worden benoemd b.v. in een gemeente, waar nog niemand
praktiseerde of woonde, doch welke tot het praktijkgebied van een naburigen collega
behoort en die daar tot dat oogenblik ook als keuringsveearts werkte ? Moet deze
laatste dan maar ontslag hebben of op wachtgeld gesteld worden ? De onrecht-
vaardigheid zou te groot zijn. Gelukkig verzet de rechtpositie van den ambtenaar
zich tegenwoordig tegen dergelijke onbillijkheden. De mogelijkheid voor den jongen
dierenarts om er door middel van de gedachte kringvorming tusschen te komen,
is wel als uitgesloten te beschouwen. Zij krijgen dus bij aanvaarding van het groeps-
voorstel geen meerdere kans en gelukkig maar ook. Men zal de gelegenheid moeten
afwachten op dezelfde wijze als dit tot heden het geval is.

Voor de thans werkzame keuringsveeartsen, praktiseerende dierenartsen zou,
indien de ambtelijke toestanden hier zoo ongelukkig zouden zijn als is aangegeven,
alleen verslechtering het gevolg kunnen zijn.

Ook acht ik van belang de beschouwing onder letter B. gewijd aan de ambtelijke
diensten en waarbij uitgegaan is van de gedachte, ik lees dit er althans uit, dat in
het geheele land de zoog. zuiver ambtelijke diensten zullen worden ingevoerd. Het
is mij niet bekend of deze plannen bestaan. Tot heden is dit ook niet gebleken. Wel
worden zij bevorderd daar, waar dit noodig is in het belang van de goede uitvoering
van de wet. Van een toeval, zooals de groep meent te moeten veronderstellen, hangt
dit niet af. De veronderstelling, waarvan is uitgegaan, is dan ook niet juist en dit
ontneemt ook wel de waarde aan de daaraan vastgeknoopte beschouwing. Ik mag
hierbij niet nalaten erop te wijzen, dat het groepsvoorstel hier een eenigszins onjuisten
indruk maakt nu aangegeven wordt, dat zij, die voor volledig ambtelijke diensten
pleiten, zich voorstellen kringen te vormen als is aangegeven, derhalve kringen met
eenige dierenartsen ambtenaar in het centrum. Een dergelijk streven is in algemeenen
zin niet aanwezig. Zeker, kringen als is vermeld, zijn hier en daar gevormd, maar
daarom is dit nog niet een algemeen stelsel. Dit blijkt ook wel uit het feit, dat tal van
kleinere ambtelijke diensten tot stand zijn gebracht, hier en daar met zelfs Ã©Ã©n
ambtenaar veearts zonder meer. De omstandigheden geven dus den doorslag. On-
noodig duur behoeft dit niet te zijn. Ik kan mij ook een dienst voorstellen, waarbij
zoo de verantwoordelijke leider dit wenschelijk en mogelijk acht, ook gebruik ge-
maakt wordt van de diensten van een aan de periferie wonenden dierenarts. Ook
thans kan dit en de totale ommekeer van de groep is daarvoor niet noodig. Verder
heet het, dat de dierenarts voortaan (dit woord voortaan duidt er wel op, dat het
stelsel der gedachte ambtelijke diensten als te worden ingevoerd wordt gedacht),

slechts bij uitzondering, in de gelegenheid zal zijn een door hem behandeld dier
na den dood te onderzoeken. Ik wees er reeds op, dat de indeeling in veronderstelde
vol ambtelijke diensten nog verre is en voorloopig dunkt me ook wel verre zal blijven.
Het geopperde bezwaar gaat dus niet op, maar is overigens ook niet van overwegen-
den aard, immers ieder praktiseerend dierenarts kan in overleg met het ambtelijke
hoofd van den dienst alle inlichtingen omtrent gestorven patiÃ«nten krijgen, zoo
gewenscht zelfs de sectie bijwonen en als de groep dit de zwartste schaduwzijde van
het gedachte stelsel vindt, waarbij dus het geheele land in ambtelijke diensten zou
zijn verdeeld, wil het mij voorkomen, dat het ook hiermede nog al mee zou vallen.
Ik voeg hieraan echter nog toe, dat een enkele maal in dezen wel eens een klacht
wordt gehoord van een praktizeerend dierenarts ten opzichte van een kring of
gemeente, waar eveneens een prakticusden keuringsdienst waarneemt, minder echter
voor den ambtelijken dienst. De collegiale verhouding is dan in den regel beter.
De dierenarts-prakticus, belast met een keuringsdienst, die zijn plicht doet, loopt
geen gevaar. Hierbij wil ik er uitdrukkelijk op wijzen, dat het bij de uitvoering der
wet ook niet om diens belangen gaat, doch om het doel, hetwelk de wet nastreeft.
Ik zou aan deze belangen der praktizeerende dierenartsen dan ook niet zooveel
aandacht hebben geschonken als de groep ze niet zoo naar voren had gebracht en
daardoor ten onrechte een onjuiste en niet gewenschte stemming kan veroorzaken.

Het is niet mijne bedoeling op alles wat de groep heeft behandeld in te gaan.
Het is bekend, dat thans een voorstel tot wetswijziging in overweging is, ik wees
daarop reeds in den beginne. Dit voorstel is, naar verluidt, reeds aan diverse organi-
saties om advies gezonden. Ik ben overtuigd, dat daarbij alle wijzigingen, welke
gewenscht zijn, getoetst zullen worden aan de jarenlange ervaring, welke is opgedaan
en dat een en ander met grooten ernst onder de oogen zal worden gezien, zoodat
wij gerust kunnen afwachten wat het eindresultaat zal zijn. Op Ã©Ã©n punt wil ik echter
nog even kort ingaan en dit is de herkeuring. De groep wenscht hiermede ook te
belasten het hoofd van dienst, omdat deze, zoo heet. het, slechts zelden aan de eerste
keuring zal hebben deelgenomen, maar bij de keuring der noodslachtingen, waar-
voor ook meermalen herkeuringen worden aangevraagd, staat, dat de goede ge-
woonte, dat de keuringsveearts niet alleen de uitspraak vaststelt, doch overleg pleegt
met het hoofd van dienst ook hier kan worden toegepast. Dit klopt dus niet. Voor de
herkeuring in geval van noodslachting zou dus het hoofd van dienst niet kunnen
optreden.

Het zal U na het medegedeelde wel niet verwonderen als ik tot de conclusie
kom, dat het groepsvoorstel, vooral wat de kringvorming betreft, waaromtrent eene
gedetailleerde uitwerking ontbreekt, geene aanbeveling verdient, omdat :

een dergelijke in wezen een algemeenen ommekeer beteekende wijziging alleen
verdedigbaar is en wenschelijk is als daartoe klemmende redenen noodzaken en
deze klemmende redenen ontbreken ;

met de wijze, waarop in de afgeloopen jaren de wet in toepassing is gebracht,
zulke groote en tastbare resultaten zijn verkregen, dat er geen enkele reden is aan
te nemen, dat datgene, wat nog mankeert of verbetering behoeft, op den duur niet op
dezelfde wijze zul worden bereikt event. zoo noodig, met meerdere toepassing van eenigen
dwang en na wijziging en aanvulling der wet in den zin als de ervaring dat aangeeft.
Hierbij zal ook eene versterking van den directen invloed van het Rijk en de Inspectie
van groote beteekenis zijn, zooals ook de Heer Tenhaeff terecht heeft opgemerkt.

Nu mag uit het voorgaande niet de conclusie getrokken worden, dat mijnerzijds
geen verlangens inzake de wetswijziging bestaan. De ondervinding leert, dat er nog
fouten worden gemaakt. Ook de wenschelijke verbeteringen zijn mij maar al te goed
bekend. Verscheidene zaken zijn er, welke op een regeling wachten. Ze zullen door
mij hier echter niet verder worden aangeroerd.

Tot slot nog een enkel woord over de laatste alinea van het groepsvoorstel, waarin
het doel kort wordt samengevat in de woorden dat zij (de wijzigingen) moeten
strekken om de Inspectie de thans ontbrekende middelen te verschaffen, die voor

eene zoo gelijkvormig mogelijke uitvoering der Vleeschkeuringswet onontbeerlijk
moeten worden geacht. Met voldoening kan van dit doel kennis genomen worden,
met groote waardeering zal ongetwijfeld het streven, dat hier tot uiting komt, worden
begroet; moge ieder dierenarts, die met den dienst in de een of andere gemeente is
belast, zich dit streven bewust zijn en daarin aanleiding vinden de Inspectie dien
steun te verleenen, welke zij noodig heeft bij de uitoefening van haar taak en welke
zij inderdaad tot heden reeds op zoo ruime schaal heeft mogen ondervinden. Dank
zij dezen steun konden in vele gevallen van tekortkomingen de noodige maatregelen
spoedig worden genomen. Welke deze maatregelen moeten zijn en welke als het
meest doelmatig moeten worden aangemerkt, dient uit den aard der zaak voor elk
geval aan het inzicht en den tact van de betreffende instanties, event. na overleg
met den Inspecteur, te worden overgelaten.

Opmerkingen over de rede van Dr. Douma omtrent de voorstellen tot
wijziging der Vleeschkeuringswet en bijbehoorende uitvoeringsbesluiten

De belangrijke rede van Dr. Douma moet zeer op prijs worden gesteld omdat het
daardoor mogelijk wordt de verschillende denkbeelden over bovengenoemd onder-
werp helderder naast elkaar te plaatsen. Ondergetcekende acht het gewenscht zijn
antwoord op deze rede hieronder samen te vatten. Daarbij zullen eerst eenige door
den heer Douma aangehaalde detailpunten worden weerlegd om daarna op de
algemeene strekking der rede nader van antwoord te dienen.

Herziening Keuringsregulatief. Het staat vast, dat door herziening van het keurings-
regulatief thans voorkomende verschillen tusschen uitspraken over gelijksoortige
gevallen belangrijk verkleind en de bezwaren die uit den bestaanden toestand voort-
vloeien tot veel kleiner omvang teruggebracht zullen worden. Over de noodzakelijk-
heid der herziening van dit Ministerieel Besluit bestaat ook bij den heer Douma
eenstemmigheid.

Dezerzijds wordt echter de meening gehandhaafd, dat daarnaast nog andere
maatregelen noodig zijn.

Tempoverschil (D. blz. 1017). In de uiteenzetting over het groepsvoorstel wordt
bedoeld verschil in tempo met het voorstel Meier.

Itidruk op lezers (D. blz. 1016). Ontkend wordt, dat de voorstellen der Groep den
indruk zouden vestigen, dat âzij die met de uitvoering belast zijn in hun plicht te
kort schieten". De Groep betoogt, dat er aanleiding is verschillende maatregelen te
nemen om nog beter het doel te benaderen.

Keuring voor export (D. blz. 1015). De Groep is positiefin zijn eisch, dat dieren welke
voor export worden geslacht alle conform de Vleeschkeuringswet zullen worden ge-
keurd, waarna de speciale exportkeuring kan volgen. Zij geeft een denkbeeld omtrent
de codificatie van dezen wensch, door overbrenging van den betreffcnden Titel der
Veewet naar de Vleeschkeuringswet. Zij wenscht ook hier voorzichtigheid te be-
trachten en laat door haar woordenkeus de mogelijkheid van een andere wijze van
wetgeving open.

Blijvende gelijkheid keurloonen. (D. blz. 1018). Bij de voorgestelde veel grootere
kringen zal veel meer stabiliteit in het aantal slachtingen per kring ontstaan dan
thans bij de vele kleine (ook ambtelijke) kringen het geval is. Het door Douma
opgeworpen bezwaar van mogelijke verschuiving van inkomsten zal zich bij het
Groepsvoorstel veel minder doen gelden, dan bij de incidenteele instelling van ook
kleine kringen zooals thans gebruikelijk is. Bij de thans gevolgde indeeling moet
terecht het door Douma opgemerkte als een nadeel worden overwogen.

De zich vestigende dierenarts en de Keuring. (D. blz. 1018). Het is allerminst de
bedoeling eiken zich vestigenden dierenarts, met verontachtzaming van verkregen

rechten van anderen, een deel der keuringen toe te wijzen. Dit denkbeeld is zoozeer
in strijd met den geest van het âGroepsvoorstel",âhetwelk op handhaving van
bestaande ambtelijke verhoudingen tot het openvallen van een vacature prijs
stelt â, dat het niet verder weerlegd behoeft te worden.

Herkeuring. (D. blz. 1019). Er is geen bezwaar tegen, een andere relatief kleine
groep van dierenartsen met de herkeuringen te belasten, wanneer tegen aanwijzing
der inspecteurs hiervoor bezwaar bestaat.

1. In wezen is het doel der wet bereikt en er is derhalve geen reden om de thans
gevolgde wijze van uitvoering te veranderen, subsidair

2. ook al kan worden toegegeven, dat bij de uitvoering dezer wet nog hier en
daar onvolkomenheden bestaan, dan is er toch geen reden om aan te nemen, dat
datgene wat nog verbetering behoeft niet op dezelfde wijze zal worden bereikt, als
waarop de groote resultaten reeds zijn verkregen, event. na wijziging en aanvulling
der wet.

3. De Groep betoogt dat, het doel der wet niet is bereikt, en zij stelt een wijze
van uitvoering der wet voor, welke in wezen een algemeene ommekeer beteekent,
terwijl daartoe volgens bovenstaande zienswijze van Dr. D. geen klemmende
reden aanwezig zijn.

Ter staving van het sub 1 genoemde wordt door Dr. D. betoogd, dat het doel der
wet zooals zulks in de considerans is omschreven âwering van vleesch en vleeschwaren
welke voor de gezondheid schadelijk zijn", wel bereikt is te achten. Daartegen werd
reeds van verschillende zijden opgemerkt, dat met het invoeren der wet nog meer
werd nagestreefd o. a. uniformiteit der te nemen maatregelen in alle deelen des
lands. Ook al zou het door Dr. D. genoemde engere doel volledig zijn bereikt, hetgeen
ondergeteekendc niet voetstoots toegeeft, dan nog staat vast, dat op velerlei gebied
de geÃ«ischte gelijkvormigheid bij de uitvoering nog niet is verkregen.

Trouwens in de discussie en ook op verschillende plaatsen in zijn rede heeft Dr. D.
toegegeven, dat het verlangen naar aanvulling en wijziging bij de uitvoering inder-
daad algemeen is. Hij wijst er zelfs op, dat door de Inspectie hiernaar op velerlei
wijze wordt gestreefd o. a. door het hier en daar instellen van ambtelijke diensten.
Hier moge tevens verwezen worden naar de herhaalde uitspraken van den Hoofd
Inspecteur, volgens welke de invoering van ambtelijke diensten steeds verder dient
te worden doorgevoerd, omdat handhaving van de combinatie keuringsveearts-
practicus een belemmering is voor een goede uitvoering der wet.

Daarmede is de stelling sub 1 genoemd, dat het doel der wet is bereikt en de wijze
van uitvoering niet meer veranderd behoeft te worden afdoende weerlegd.

Daarbij dient opgemerkt, dat in het âGroepsvoorstel" nergens wordt gezegd,
dat het doel der wet niet is bereikt (D. blz. 1013). Er staat âHet doel der wet
niet geheel bereikt". Het weglaten van het woordje geheel geeft aan het gezegde zulk
een andere beteekenis, dat hier van onjuist citeeren gesproken kan worden. Het
weerleggen van een onjuist citaat is niet gebruikelijk.

Geconstateerd kan worden, dat het door de âGroep" gezegde in overeenstemming
is met hetgeen ook Dr. D. toegeeft, dat verbeteringen op sommige punten inderdaad
nog noodig zijn.

Dan dient nagegaan of het door de Groep voorgestelde inderdaad een algeheele
ommekeer in de wijze van uitvoering beteekent. Zulks is niet het geval. De uitvoering blijft
in handen der gemeenten, het streven deze samen te voegen in kringen, met Ã©Ã©n als
centrumgemeente, waarbij het Hoofd van Dienst ook toezicht houdt op de uitvoering
der wet in de âKringgemeenten" bestaat ook thans. De Centrumgemeente behoeft
geen abattoir te hebben, een ambtelijke dienst met gedecentraliseerde keuring kan
hiertoe ook worden aangewezen.

a. de combinatie practiseerend dierenarts-keurmeester wordt bij het vormen
der kringen volgens de Groep gehandhaafd,

b. de indeeling van het Rijk in een kleiner aantal kringen zal zooveel mogelijk
geschieden volgens een te voren wel overwogen plan.

Terzake van a. geeft Dr. D. toe, dat dit ook bij de thans gevolgde wijze van het
vormen van ambtelijke diensten mogelijk is. Het verschil blijft dus beperkt, tot het
sub b genoemde, doch men kan toch niet staande houden, dat daarmede een algeheele
ommekeer in de wijze van uitvoering der wet wordt tot stand gebracht. Integendeel
het is een aanvulling, die juist op grond van de ervaring opgedaan in de 15 jaren
gedurende welke de wet werkt mogelijk is geworden.

Het groepsvoorstel heeft dus tot strekking verbetering van onvolkomenheden bij
de uitvoering der wet, op een wijze, die zich zoo dicht mogelijk aansluit aan de reeds
gevolgde methode, terwijl daarbij partij wordt getrokken van de bij de uitvoering
der wet opgedane ervaring.

Dr. Douma zegt, dat indien men âstrengere" maatregelen wenscht, men deze
vrage. De âGroep" meent, dat niet zoo zeer âstrengere" maatregelen noodig zijn
alswel doelmatige maatregelen. Zij meent die in het voorstel te hebben neergelegd.

De redenen die deze wenschelijk maken zijn in de toelichting opgesomd. Dr. D.
heeft niet aangetoond, dat daaraan op de thans gebruikelijke wijze beter wordt
tegemoet gekomen. Juist omdat naar mijn oordeel door de voorstellen der Groep
zoowel het algemeen belang als het belang der dierenartsen beter wordt gediend,
moet daaraan de voorkeur gegeven worden.

Doch ook omdat thans een herziening der wet in voorbereiding is moeten deze
denkbeelden worden besproken en bij aanneming ter kennis van de Regeering worden
gebracht, opdat zij daarmede ten volle rekening zal kunnen houden.

Tot Hoofd van den Burgerl. Veeartsenijk. Dienst in Nederl. IndiÃ« is benoemd
Dr. C. Kunst.

Dr. J. Kok, Hoofd van de Burgerlijke Veeartsenijkundige Dienst in Ned.-IndiÃ«,
werd op zijn verzoek eervol uit \'s Lands dienst ontslagen, onder dankbetuiging voor
de bewezen diensten aan den Lande, en repatrieerde de 27e Mei.

Dr. Kok werd in 1910 tot Gouvernements-veearts benoemd, en was vanaf 1931
Hoofd van Dienst. Hij kan met voldoening op zijn eervolle indische loopbaan terug-
zien. Het Gouvernement waardeerde reeds vroeger zijn verdiensten door hem tot
Officier in de Orde van Oranje-Nassau te benoemen. Hij had liefde voor IndiÃ«
en voor het werk in IndiÃ« en het vaarwelzeggen van land en betrekking zal hem
moeilijk zijn gevallen.

Wij hopen dat hij, nog in het bezit van zijn volle werkkracht, daarvoor in het oude
vaderland bevrediging moge vinden. Vrijburg.

Het is vooral voor de slachthuisdierenartsen van belang, te weten, dat eind October
in Keulen een groote tentoonstelling zal worden georganiseerd onder auspiciÃ«n
van de Duitsche Regeering, onder het motto âKampf um 11 Milliarden, Kampf
dem Verderb", welke tentoonstelling ten doel heeft alles in het werk te stellen,
om zooveel mogelijk levensmiddelen voor bederf te vrijwaren ; de slachthuizen
kunnen in een dergelijk streven een zeer belangrijke rol vervullen, en het laat zich
aanzien, dat deze tentoonstelling voor slachthuisdierenartsen zeer belangwekkend
zal zijn. Bovenbedoeld toestel en een kleinmodel van het te Breda reeds langen
tijd toegepast bloedverwerkingsschema zal daar geÃ«xposeerd worden. M.

zal, op uitnoodiging van de Regelingscommissie voor de Landbouwweek te Wage-
ningen, aan de Landbouwweek 1936 deelnemen, door het houden van de volgende
voordrachten, op Donderdag 1 October :

3.30â4.30 u., Dr. J. Grashuis : De beteekenis van de veevoeding voor den vee-
fokker.

Tevens zal de Huishoudelijke Vergadering worden gehouden op 30 Sept. a.s.
te Wageiiingen.

Op initiatief van de Ned. ZoÃ¶techn. Ver. is in het Landbouwkundig Tijdschrift
een artikel opgenomen van J. P. J. van Oers : Het verband tusschen het aantal
punten bij de Stamboekkeuring toegekend aan ouders en aan hunne dochters.
De leden ontvangen daarvan een overdruk.

De belangrijkheid van de ZoÃ¶technie voor ons dierenartsen maakt het lidmaat-
schap van deze vereeniging zeer zeker wenschelijk.

Secretaris-Penningmeester is Dr. B. J. B. Groeneveld ; Stamboekhuis, Leeu-
warden.

In de Deutsche Schlachthof Leitung No. 8, 1932 is van de hand van collega
J. J. Meier te Breda versehenen een artikel, getiteld : âDie Hygiene im Schlacht-
hausbetrieb", waarin beschreven wordt een door hem ontworpen wijziging van
het varkensslachten ; het is een combinatie van varkensval, ophangsysteem der
bedwelmde dieren en daarna bloedzuigen tevens kloppen, met daaraan ver-
bonden bloeddrogen en afvalverweringsinrichting. Met stukjes en brokjes, en
langzaam, maar uiterst zeker verovert dit beschreven systeem zich een eervolle
weg, hetgeen o.m. blijkt uit het volgende bericht in Die Deutsche Schlachthof\'zeitung
van 25 Juli j.1., hetwelk (vertaald) als volgt luidt:

âDe prijsrechters van de tentoonstelling : âDie deutsche Gemeinde" hebben
âeenparig besloten de eere-prijs van het tentoonstellingsbestuur toe te kennen aan
âde Firma W. Stohrer-leonberg, Stuttgart voor de door haar tentoongestelde
âbloedzuig- en roerapparaten en verbeterde steekruimten, die na de electrische
âbedwelming een uitbloeden van het dier in hangende toestand toelaten".

Wij lezen in âSlachthuis-Keuring-Markt, dat, bij de aanvang van de nieuwe
jaargang, (1 Aug.), dit blad slechts om de twee maanden zal verschijnen. De
abonnementsprijs wordt, in verband daarmede, van Æ 10.â op Æ8.â teruggebracht.
Wij betreuren deze minder gunstige gang van zaken zeer, en hopen dat, door flinke
steun van diergeneeskundige zijde, het blad weer spoedig tot volle bloei zal komen.

De directeur van de Firma W. Stohrer-Leonberg de heer R. Stohrer is aan
de Technische Hoogeschool te Stuttgart gepromoveerd in de technische weten-
schappen op het onderwerp : âDie Bedeuting der Technik des Blutentzuges von
Schlachttieren fÃ¼r die Blutverwertung. Neukonstruktion und Versuchsergebnisse
einer hygienische Ent-Blutungsmethode".

Aan deze dissertatie gaat de volgende opdrÃ¤cht vooraf: âDem VorkÃ¤mpfer der
Idee fÃ¼r die Verbesserung der Hygiene in der Blutgewinnung, meinem hollÃ¤ndischen
Freunde, Herrn Schlachthofdirektor J. J. Meier in Breda in Ehrerbietung und
Freundschaft gewidmet".

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan
die i Juli niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 5 (3) eigenaars, waarvan in Groningen bij 4 (2) ; Fries-
land bij (1) ; Overijsel bij 1 eigenaar.

ScabiÃ«s (sarcofiles en dermatocoptes) bij paard en schaap : 339 gevallen bij 7 eig. (109
bij 27 eig.), waarvan in Groningen (7 bij 1 eig.) ; Friesland (58 bij 3 eig.) ; Drenthe
313 bij 3 eig. (779 bij 7 eig.) ; Overijsel 4 bij 1 eig. (28 bij 3 eig.) ; Gelderland (119
bij 7 eig.) ; Utrecht 16 bij 2 eig. (43 bij 2 eig.) ; Noordholland 6 bij 1 eig. (20 bij
2 eig.) ; Zuidholland (34 bij 1 eig.) ; Noordbrabant (3 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 135 gevallen bij 11 eig. (117 bij 41 eig.), waarvan in
Groningen 10 bij 1 eig. (94 bij 2 eig.) ; Friesland 3 bij 2 eig. (18 bij 7 eig.) ; Drenthe
4 bij i eig. (266 bij 9 eig.) ; Overijsel 12 bij 1 eig. (16 bij 4 eig.) ; Gelderland 24 bij
2 eig. (62 bij 4 eig.) ; Utrecht (135 bij 4 eig.) ; Noordholland 78 Jpij 3 eig. (42 bij
9 eig.) ; Zuidholland 4 bij 1 eig. (34 bij 1 eig.) ; Zeeland (140 bij 1 eig.).

Anthrax : 4 gevallen bij 4 eig. (3 bij 2 eig.), waarvan in Friesland 1, paard;
Overijsel 1, paard; Gelderland (1) ; Utrecht 1 ; Zuidholland 1 (2 bij 1 eig.).

V. E. C. van Bergen, waarnemend Inspecteur, ter beschikking Provincie VVest-
Java.

Dr. W. K. Picard, belast met dienst ambtskring Medan.
VV. R. Knaap, geplaatst te Jogjakarta.

Dr. A. P. le Goultre, ter beschikking Prov. Oost-Java, geplaatst te Madioen.
D. Lagas, ter beschikking Prov. West-Java, geplaatst te Batavia.
A. F. Wawoeroentoe, geplaatst ambtskring Benkoelen.
Dr. H. W. Schiphorst, op verzoek eervol uit \'s Lands dienst ontslagen.
Dr. M. van Zwieten, overgeplaatst van Madioen naar Malang.
Dr. J. G. W. Schotsman, Militair Paardenarts 2e klasse, bevorderd tot Mil.
Paardenarts ie klasse.

L. S. B. G. H. Harmsen, Gouvernementsveearts, geplaatst te Watampone
(Boni) Gftlebes.

Verhuisd : H. L. Berendsen van Veenendaal naar den Haag, Hocnderloostr.t 67.
â A. Wolf, van Delfzijl naar Apeldoorn, Jachtlaan 25.

Op 22 April 1936 werd mijn hulp ingeroepen bij een rund eigendom
van den veehouder M. te W. Volgens mededeeling van den eigenaar
had het dier in het najaar van 1935 als tweejarige vaars voor de eerste
keer gekalfd. In Februari 1936 toonde het enkele keeren verschijnselen
van acute tympanie, die echter zonder behandeling weer was genezen.
Nadien ging de voedingstoestand achteruit, de melkgift liep langzaam
terug en volgens den eigenaar maakte de koe bij het opkomen van de
herkauwbrok soms rare geluiden. Tenslotte was zij sterk vermagerd en
de melkgift bijna nihil. Deze onrustbarende verschijnselen gaven den
veehouder aanleiding 22 April 1936 mijn hulp in te roepen. De anamnese
en de klinische verschijnselen deden mij de diagnose chronische indi-
gestie stellen. Ik liet het dier enkele dagen vasten, gaf Sulfas Natricus
en Acidum hydrochloricum dil. Na de behandeling was de eetlust goed
en het dier werd op mijn advies in de weide gedaan. De voedings-
toestand verbeterde en na twee weken gaf cle koe weer ongeveer 8 Liter
melk per dag. Ik had deze patiÃ«nte al als genezen beschouwd, toen op
11 Mei 1936 een spoedboodschap mij weer naar ditzelfde dier riep.

\'s Morgens was er niets abnormaals bemerkt, maar toen de eigenaar
\'s avonds bij zijn vee kwam, was de koe plotseling weer ziek. Flet kli-
nisch onderzoek leverde de volgende gegevens: De koe maakte een dood-
zieke indruk. De kop werd laag gehouden en het dier liep met slingerende
gang. Polsfrequentie 180 per minuut, kleine pols, lichaamstemperatuur
37Â° C., ademhaling frequent, slijmvliezen lijkbleek, faeces dun en zwart
gekleurd.

De diagnose, bloeding in het maagdarmkanaal, deed mij den eigenaar
adviseeren tot directe slachting. Een half uur later werd het reeds
in moribunde toestand verkeerende dier geslacht.

De sectie leverde het volgende op: In de pens en de netmaag een
normale inhoud. De boekmaag was opvallend klein, de bladen der
boekmaag lagen tegen elkaar, behalve op enkele plaatsen waar zich
tusschen de boekmaagbladen een ingedroogde vezelachtige substantie
bevond. De lebmaag was zeer groot, de inhoud bestond uit gestold
bloed. Als oorzaak voor deze bloeding werden vier zweren in de legmaab-
wand gevonden. In de darmen werd een dunne, zwart gekleurde inhoud
aangetroffen.

Het betrof hier dus een geval van vrijwel totale verbloeding tengevolge
van lebmaagzweren; een doodsoorzaak die volgens de literatuur zeer
zelden bij volwassen runderen wordt aangetroffen.
LXIII 60

Den laatsten tijd heb ik onvruchtbaarheid of mindere vruchtbaarheid
in mijn praktijk nog al dikwijls waargenomen en wel voornamelijk bij
waardevolle stamboek-st-ieren d. w. z. bij stieren van gewenscht exterieur
en afstamming en van moeders met hooge productie. Bij een niet-
stamboekstier wordt onze hulp voor een dergelijk lijden in den regel
niet ingeroepen, want blijkt zoo\'n dier niet aan de verwachtingen te
voldoen dan wordt hij verkocht voor de slachtbank en wordt er een
nieuw exemplaar gekocht. Beide vormen van onvruchtbaarheid komen
voor :

a. waarbij de geslachtsdrift is verminderd of heeft opgehouden en
de stier dus traag of niet wil dekken,

In den regel ziet men beide vormen niet samengaan, toch zag ik bij
een geval van een z.g. âtrage dekker" later ook onvruchtbaarheid
ontstaan nÃ copulatie.

Als oorzaak vind ik dikwijls de te groote vetheid der stieren. Veel-
belovende stamboek-stierkalveren worden vanaf de geboorte extra
verzorgd, tegenwoordig in den regel met melk, karnemelk of aangezuur-
de ondermelk.

Een twee en halfjarig rund werd behandeld voor chronische indigestie.
Twee weken na de schijnbare genezing werd het dier in moribunde
toestand gedood. In het lumen der lebmaag werd een hevige bloeding
aangetroffen, veroorzaakt door lebmaagzweren.

Eine Kuh, die seit einiger Zeit an VerdauungsstÃ¶rung litt, erhielt plÃ¶tzlich ein
heftiges Magenbluten und musste notgeschlachtet werden. Verfasser fand vier
LabmagengeschwÃ¼re, welche Ursache der Blutung waren.

A cow, which for some time suffered from chronic indigestion, suddenly had a
severe hemorrhage of the stomach and was slaughtered by urgency. On autopsy
the author found 4 uicers in the abomasum which had caused the hemorrhage.

Une vache, depuis quelque temps atteinte d\'une indigestion chronique, prÃ©sen-
ta tout Ã coup une sÃ©vÃ¨re gastrorrhagie, et fut abbattue d\'urgence. A l\'autopsie
l\'auteur a trouvÃ© 4 ulcÃ¨res de la caillette qui avaient causÃ© l\'hÃ©morrhagie.

Op den leeftijd van 6â10 maanden komen zij op stal en worden dan
gedurende een half jaar zeer overvloedig gevoerd, opdat ze op de
voorjaarskeuringen van AprilâMei in uitstekende conditie kunnen
verschijnen.

In 1933 had ik de gelegenheid zoo\'n stier in geslachten toestand te
zien. EÃ©n van de beste Friesche enterstieren, geboren 18 December 1931,
moest op 15 Mei 1933 w^rorden afgemaakt wegens dijbeenfractuur.
Geslacht woog hij 468 kg terwijl het gewicht van het darmscheilvet -f-
het niervet 59 kg was.

Op i Â£-jarigen leeftijd had deze stier reeds evenveel vet als een beste
vette slachtkoe.

Het dekseizoen voor stamboekstieren ouder dan een jaar begint i
i Januari en eindigt Â± 1 September. De rustperiode 1 Septemberâ-
i Januari wordt door den eigenaar ook vaak gebruikt om de dieren in
keuringsconditie te brengen, om het volgend voorjaar zoo goed mogelijk
voor den dag te komen. Begint nu de dekperiode weer dan zijn de
stieren flink gegroeid en treedt vaak de onvruchtbaarheid of de vermin-
derde vruchtbaarheid op. Bij inspectie of palpatie zijn aan de ballen
geen afwijkingen te constateeren ; zij zijn als normaal. Bij het sperma-
onderzoek kreeg ik dikwijls verschillende afwijkingen : in de eerste
plaats was de hoeveelheid sterk verminderd, soms werd bijna geen
sperma geloosd. Ook verminderde bewegelijkheid en pathologische
zaadcellen komen voor. Een enkele maal zag het sperma er normaal
uit.

Om de stieren te genezen moeten ze een vermageringskuur ondergaan
van 3â4 weken en de eenvoudigste methode daarvoor vind ik water
tarwestroo ad libitum ; soms aangevuld met 6â10 eieren per dag.
Alleen weidegang met voldoende gras bleek geen resultaat te geven,
(zie geval 2).

Onvruchtbaarheid of verminderde vruchtbaarheid geeft vaak aan-
leiding tot koopkwesties, vooral als zoo\'n dier voor vrij hoogen prijs
wordt verkocht.

Bij het oplossen van dergelijke koopkwesties komt men vaak voor
groote moeilijkheden te staan, maar men mag m. i. nooit vergeten dat
men door uitwendige omstandigheden invloed kan uitoefenen op de
libido resp. op de spermiogenese van een stier. Verandering van plaats
en verzorging kan van invloed zijn.

Ter toelichting de volgende vijf ziektegeschiedenissen waarvan twee
koopkwesties.

Het eerste geval betreft een stier geboren 18 Februari 1930 die in
October 1932 werd verkocht nadat hij bij den fokker-eigenaar steeds goed
had gedekt en bevrucht. In Maart 1933 klaagde de kooper dat de stier
niet wilde dekken. Daar dit bleef aanhouden en de kooper geen enkel
dier meer drachtig kreeg, werd overeengekomen dat de verkooper het
dier zou terugnemen met terugbetaling van de koopsom. Begin April

kreeg ik den stier in onderzoek en bleek mij, dat de testikels normaal
waren. Lieten wij het dier bij een bronstige koe, dan besprong hij de
koe wel, schachtte gedeeltelijk uit, maar copuleerde niet. De stier was
in uitstekenden voedingstoestand, te vet om goed te kunnen dekken.

Hij kwam op een dieet van volop tarwestroo met water een maand
lang. Daarna was de libido volkomen hersteld en werd de stier opnieuw
voor de fokkerij verkocht. Hier heeft hij drie jaar dienst gedaan, dekte
en bevruchtte uitstekend. Dezen winter begon men het dier meer
bijvoer te geven met het oog op een eventueelen verkoop, met het gevolg
dat dit voorjaar de geslachtsdrift weer geheel verdwenen was en geen
copulatie plaats vond. Daarom werd hij verkocht voor de slachtbank.

Bij de volgende vier ziektegevallen kwam de copulatie wel tot stand
zonder voldoende bevruchting.

geboren 8 December 1932, begon Februari 1934 te dekken en be-
vruchtte goed tot 20 April 1934. Toen braken reeds ³/₄ van de koeien
op. Na de centrale stierenkeuring te Leeuwarden, waar de stier bekroond
werd met de hoogste onderscheiding, werd de toeloop van koeien uit
de geheele provincie zoo groot, dat de stier van 2â23 Mei 1934 dekte
137 koeien, waarvan echter maar 3 drachtig werden. Hoe meer koeien
bij den stier werden toegelaten, hoe meer de stier werd gevoerd. Het
rantsoen bestond, naast volop hooi, per dag uit : 3 kg lijnkoek, 25 kg
karnemelk, 4 kg volle melk, 20 eieren.

Begin Juni werd geen enkele koe meer toegelaten en kreeg de stier
rust tot 15 Juli met zooveel mogelijk weidegang. Als therapie werd
gegeven een subcutane injectie van Prolan gecombineerd met aricyl
en tonophosphan maar de toestand verbeterde niet. Enkele koeien
werden nog drachtig en daarmee eindigde de eerste dekperiode. De
stier bleef in keuringsconditie.

Januari 1935 begon het tweede dekseizoen en van de 38 koeien, in
Jan. en Febr. gedekt, werden er 20 drachtig. In Maart was hij weer
bijna geheel onvruchtbaar. Het dieet bestond nu uit hooi en water ad
libitum. Met Mei kwam het dier dag en nacht in de wei echter met
volop gras ; er werd geen krachtvoer gegeven. De stier vermagerde
echter niets en de steriliteit bleef bestaan gedurende de geheele periode.
In 1935 werden maar 24 koeien bevrucht. Door den Gezondheidsdienst
voor Vee in Friesland werd eenige malen het sperma onderzocht,
waarbij steeds afwijkingen werden gevonden. De testikels bleven normaal.
Dekseizoen 1936 ving aan op 16 Januari en op 20 Februari bleek dat
nog steeds verminderde vruchtbaarheid bestond. Daar de stier nog steeds
in keuringsconditie was adviseerde ik den eigenaar het dier mager te
laten worden. Het dieet bestond uit volop stroo en water met 10 eieren
per dag ; hieraan werd later toegevoegd 2 kg Soyaschilfers en 2 kg
hooi. Na drie weken werd veel zaad van goede kwaliteit geproduceerd ;
sedert dien bevrucht de stier uitstekend. Tot 14 Juni zijn reeds 49 koeien

drachtig geworden en nu is het nog midden in de dekperiode. Sedert
io Mei verblijft hij dag en nacht in een weide met zeer weinig gras.

Bij stier No. 3, geboren 5 November 1934, werd mijn hulp ingeroepen
op 14 Februari 1936 ; 14 koeien waren reeds Ã©Ã©n of meermalen gedekt
zonder bevruchting. Aan de ballen waren geen afwijkingen te voelen ;
de hoeveelheid sperma was iets verminderd, verder was het tamelijk
normaal. Deze stier werd wel heel sterk gevoerd en voelde dan ook zeer
vet aan. Zijn dagrantsoen was, naast volop hooi, 5 kg volle melk,
35 kg karnemelk, 4â5 kg lijnkoek.

Met het oog op de voorjaarskeuringen en omdat het zaad niet veel
afwijkingen vertoonde werd het volgende dieet geprobeerd : 10 kg
karnemelk, 1 kg lijnkoek, 5 eieren, plus hooi ad libitum.

Dit bleek voldoende te zijn want de stier is tot op heden volkomen
genezen. Met Mei heeft hij weidegang gekregen.

Bij dezen stier, geboren 19 Februari 1934, kwam ik op 21 Maart 1936.
In 1935 bevruchtte hij goed, echter was het een zeer trage dekker ; het
duurde soms een uur of langer voordat de koe besprongen werd. Ook
het tweede dekscizoen begon goed, echter tot 11 Februari 1936. Nadien
tijd werd geen enkel dier meer drachtig. Ook deze stier was zeer vet
met geen enkele afwijking aan de testikels. Het sperma, dat geloosd werd,
was een zeer geringe hoeveelheid, weinig of geen beweging der cellen
en vele gedegenereerde cellen.

Het dieet dat voorgeschreven werd, was weer stroo en water plus per
dag 10 eieren.

Sedert 24 April 1936 bevrucht hij weer uitstekend en dekt beter dan
hij ooit gedaan heeft. Den 14 Mei is hij in de weide gekomen echter
met zeer weinig gras.

Deze stier, geboren 27 Februari 1933, werd den 23 December 1935
verkocht nadat hij in 1934 en 1935 bij den lokker-eigenaar vele koeien
had gedekt en bevrucht. Zelfs op den dag van verkoop werd nog een
rund gedekt en drachtig.

Reeds spoedig klaagde de nieuwe eigenaar over de bevruchting van
den stier. Ondanks weidegang bleef deze toestand bestaan. Door den
Gezondheidsdienst voor Vee in Friesland werd eenige malen het zaad
onderzocht : weinig sperma met veel doode cellen. Kooper en verkooper
besloten deze kwestie voor te leggen aan een arbitrage-commissie die,
gehoord de deskundigen, de volgende uitspraak deed : De koop wordt
nietig verklaard met terugbetaling van den koopsom aan den kooper.

Den 29 April 1936 kreeg de verkooper den stier terug en werd mijn
hulp ingeroepen.

Aan de testikels kon ik geen afwijkingen vinden. Weer werd een dieet
voorgeschreven van water en stroo met 10 eiere.n per dag ; zoo mogelijk
bij goed weer weidegang op zeer kaal grasland. Den 8 Mei werd het

eerste rund gedekt en dit werd direct drachtig. Den 16 Mei werd het
sperma weer onderzocht door den Gezondheidsdienst voor Vee in
Friesland : goede hoeveelheid met nog iets te veel pathologische cellen.
De bevruchting is tot nu toe uitstekend en ik beschouw den stier als
genezen.

Er komt bij stieren voor een onvruchtbaarheid of verminderde
vruchtbaarheid door het vetmesten dezer dieren voor keuringen en
tentoonstellingen. Dit lijden, dat bestaat uit Ã³f verminderde libido
sexualis of afwijkende Spermiogenese, is door een goed dieet te genezen.

Es kommt bei Stieren eine Unfruchtbarkeit vor, welche verursacht wird durch
MÃ¤sten und welche sich durch ein vermindertes Libido sexualis und abweichende
Spermiogenese Ã¤ussert. Dieser Zustand lÃ¤sst sich durch eine zweckmÃ¤ssige DiÃ¤t
heilen.

In bulls an infertility is observed, due to fattening, which is characterized by a
decreased libido sexualis or a deviating spermiogenesis.

11 s\'observe chez les taureaux une stÃ©rilitÃ©, produite par l\'engraissement, qui se
manifeste par un libido sexualis diminuÃ© ou une spermiogÃ©nese anormale.

In Die Umschau, het Duitsche weekblad voor wetenschap en techniek, schrijft
een medewerker : Terwijl chloorverbindingen van het methaan (CH₄) giftig zijn.
verdwijnt die giftigheid als een of meer van de overige waterstofatomen van het
methaan door fluoor worden vervangen. Aangezien deze chloor-fluoor-koolstof-
verbindingen lage ontvlammings- en kookpunten hebben, leenen zij zich uitstekend
voor koelmiddel. Sedert 1930 gebruikt de General Motors Co. ze ook als zoodanig
en zij vinden steeds meer toepassing, vooral omdat zij bij gewone temperatuur
geheel onschadelijk zijn voor mensch, dier en plant.

Het dichloorfluoormethaan, de meest gebruikte samenstelling, is een kleur- en
reukeloos gas, dat bij â30Â° C. kookt. Het is niet alleen ongiftig, maar heeft ook
geen schadelijke prikkelwerking, zooals ammoniak of zwaveldioxyde. Mocht dus een
leiding defect raken, dan schaadt dat niet, omdat het gas bloemen, vruchten, groen-
ten, zuivelproducten of andere voedingsmiddelen niet aantast.

In den laatsten tijd begint men in de Ver. Staten het gas ook meer en meer toe
te passen als koeling voor huizen, zalen, enz. en van de technische koelinrichtingen
van Pullmanwagens zijn 99% met deze bedrijfsstof uitgerust .(N. R. Ct.).

Enkele jaren geleden hebben, onafhankelijk van elkaar, van der
Schaaf in ons land en Da vide in Zweden, gevonden, dat toevoeging
van staphyloccocen aan steriele neurolapine de pathogeniteit van dit
virus eerder vermindert dan vermeerdert, zoodat het zeer de vraag
was of het streven om koepokstof zoo steriel mogelijk te maken, aanbe-
veling verdient.

Bij nader onderzoek bleek, dat niet alleen bacteriÃ«n in staat waren
om de pathogene werking te verminderen, maar dat ook een steriel
ontstekingsproces b.v. veroorzaakt door inspuiting van terpentijn,
een terrein vormt, dat, als porte d\'entrÃ©e voor neurolapine, een veel
minder ernstig ziekteproces doet ontstaan, dan wanneer neurovaccine
in de normale huid gebracht wordt. Wordt neurolapine in de gezonde
huid gebracht dan ontstaat ter plaatse een cyanotische necrotiseerende
ontsteking, die zich over groote uitgestrektheid uitbreidt. Er ontstaat
een sterk subcutaan oedeem en een generalisatie van het virus met
vorming van haardjes in vrijwel alle organen. Veelal sterven de dieren.
Wordt een konijn evenwel intracutaan ingespoten met o.oi cc terpen-
tijn en wordt ter plaatse waar het infiltraat ontstaat, den volgenden dag
neurovaccine ingespoten, dan ziet men een normale, niet necrotiseerende
pokpuist ontstaan.

Het mechanisme van deze mitigeerende werking is nog niet duidelijk.
Wijziging van het virus vindt niet plaats : het vaccincvirus geÃ¯soleerd
uit het organisme van een dergelijk konijn, heeft de eigenschappen van
neurovaccine behouden. Misschien wordt virus in het ontstekings-
gebied in meerdere of mindere mate vastgehouden en vandaar veel
minder snel in de circulatie opgenomen dan wanneer het in de gezonde
huid gebracht wordt. Ook lijkt het niet onmogelijk, dat de cellen
ter plaatse van de ontsteking geprikkeld worden tot de vorming van
antistoffen.

De vraag deed zich nu bij ons voor of enting van de smetstof in een
gebied dat in ontsteking verkeert ook bij andere virusziekten een minder
ernstig ziekteproces doet ontstaan dan wanneer men het virus in of
onder de gezonde huid brengt. Het experimenteeren met andere
virussoorten heeft de moeilijkheid, dat men niet, als bij pokken, de
locale processen met het ongewapende oog kan waarnemen. Een
eventueele mitigeering van de pathogene werking kan slechts blijken
uit het algemeene klinische verloop der ziekte.

Aangezien wij, om bepaalde redenen, bezig waren met het verrichten
van onderzoekingen over het virus van hondenziekte en bij honden

gemakkelijk een locale aseptische ontsteking is op te wekken, hebben
wij deze ziekte nader bestudeerd.

Wij hebben daarvoor gebruikt een in het Instituut voor praeventieve
geneeskunde geÃ¯soleerden stam, afkomstig van een hond lijdende aan
spontane hondenziekte. Het virus heeft een passage door een fret ge-
maakt en bleek in kruisgewijze immunisatie-proeven niet af te wijken
van een uit Engeland ontvangen stam en, op verschillende wijzen in
het organisme gebracht, de bekende ziekteverschijnselen te veroor-
zaken.

Wij hebben i hond intracutaan en 2 honden subcutaan ingespoten,
i op de conjunctiva besmet en 2 in contact met zieke honden gebracht.
Deze 6 honden hebben alle zonder onderscheid een zeer ernstige ziekte
doorgemaakt; 3 van de honden zijn gestorven en Ã©Ã©n heeft na afloop
van het catarrhale stadium encephalitis gekregen. Gewoonlijk steeg de
temperatuur 2 of 3 dagen na de infectie tot ongeveer 40Â°. De koorts-
periode duurde 2 a 3 weken. Alle dieren waren zwaar ziek, hadden
geen eetlust, leden aan hevige diarrhee en conjunctivitis en kregen
een pneumonie. Een verschil tusschen het ziekteverloop al naar gelang
van de wijze waarop de dieren waren geÃ¯nfecteerd, was niet waar
te nemen.

Hoe is het ziekteverloop indien het virus in een locaal ontstoken
weefsel wordt gebracht ?

4 honden worden intradermaal ingespoten met ol. ter. en de volgende
dag wordt in het infiltraat virus gespoten (suspensie van organen
van een fret, die aan hondenziekte geleden heeft.

Hond gjj. 19 III 1934. 0.05 cc. ol. ter. 20 III 0.75 cc. suspensie gedroogde organen
fret 935 (1 : 20).

De dag na de injectie van virus is de temp. 39.7 om dan weer normaal te worden
en de 3de dag tot 40.2 te stijgen. D.\' 5de dag is de temperatuur weer normaal om
in het beloop van de komende weken een enkele maal boven 39 te stijgen. Geen
verdere klinische verschijnselen.

Hond 957. 11 IV 1934. 0.02 cc. ol. ter. 12 IV 0.3 cc. orgaansuspensie fret 935.
(1:5). 3 dagen na de virusinspuiting stijgt de temperatuur. Het koortsverloop
is als bij hondenziekte. Zeer geringe verdere klinische verschijnselen. Er ontstaat
een absces, dat geÃ¯ncidecrd wordt.

Hond g$8. 11 IV 1935. 0.02 cc. ol. ter. 12 IV 0.3 cc. orgaansuspensie fret 935
(1 : 5). Het dier heeft 4 dagen na de infectie koorts (39.8) en verder de
verschijnselen van hondenziekte, waaraan het 2 weken later sterft (bronchopneu-
monie ; b. bronchisepticus). Opgemerkt moet worden dat bij de injectie van virus
een gedeelte van de suspensie op de huid terecht kwam en terstond door het dier
opgelikt werd.

De 5de dag na de infectie stijgt de temperatuur tot 39.8 en blijft dan een week
tusschen 39 en 39.7. Daarna normaal. Geen verdere klinische verschijnselen.

Van 4 honden, bij welke door intradermale injectie van 0.02â0.05 ci
ol. ter. een infiltraat in de huid is opgewekt en die de dag na de injectie
in dat infiltraat met virus zijn ingespoten, sterft Ã©Ã©n aan hondenziekte,

Aangezien door de intradermale injectie slechts een gering infiltraat
optrad, werd een proefreeks ingesteld, waarbij de dieren subcutaan
met ol. ter. werden ingespoten.

De honden werden subcutaan ingespoten met ol. ter. Daarna werd
in het infiltraat virus gespoten (suspensie van gedroogde organen van
een hond, die aan hondenziekte leed).

Bij de eerste 3 honden werd aanvankelijk 0.02 cc. ol. ter. ingespoten.
Aangezien het daardoor ontstane infiltraat klein was, werd de volgende
dag nogmaals 0.03 cc ingespoten. Bij de overige honden werd terstond
0.05 cc gegeven.

Bij de eerste 3 honden werd 0.5 cc virussuspensie, bij de volgende
5 werd i cc ingespoten.

Hond 963. 17 en 18 V terpentijn. 19 V virus van hond 962 (1 : 20). Het infiltraat
gaat over in een absces, dat 21 Mei doorbreekt. De 5de dag na de virus-inspuiting
stijgt de temperatuur tot 39.5 om een week lang zoo nu en dan koortstoppen te
vertoonen. Geen verdere klinische verschijnselen.

Hond 694. Wordt op dezelfde wijze behandeld. Er ontstaat een absces dat 21 Mei
geÃ¯ncideerd wordt. Een week na de virus-inspuiting is de temperatuur Ã©Ã©nmaal
39.7. Overigens is de temperatuur steeds normaal. Geen verdere klinische ver-
schijnselen.

Hond 695. Zelfde behandeling. 5 dagen na de virus-injectie is de temperatuur
Ã©Ã©nmaal 39.8 om daarna niet meer boven 39.2 te komen. Geen verdere clinische
verschijnselen.

Hond 990. 2 Aug. ol. ter. 3 Aug. 1 cc. virus-suspensie (1 : 20). Ter plaatse van de
inspuiting ontstaat de volgende dag een absces.

3 dagen na de virusinjectie stijgt de temperatuur tot 40.3 om daarna weer te
dalen, maar in het beloop der komende 2 weken boven de 39 te zijn. Klinisch
hondenziekte.

Hond ggi. Zelfde behandeling. 4 Aug. is ter plaatse een absces aanwezig. Het dier
vertoont een paar kortdurende koortstoppen.

Hond 1004. Op 3 en 4 Sept. 1934 behandeld als vorige hond. Zelfde koortsverloop.

Deze 8 honden hebben na de behandeling dus alle duidelijke ziekte-
verschijnselen gehad, maar geen van alle zijn gestorven. 3 controle-
honden (1001, 1002, 1003), die alleen met virus werden ingespoten
kregen hondenziekte in hevigen graad ; 2 der dieren, die specifiek
behandeld werden, genazen, de andere stierf\'.

Bij vrijwel alle dieren ontstond evenwel een complicatie. Het is
bekend, dat het uiterst moeilijk is bacterieel steriel hondenziektevirus
te verkrijgen. De gedroogde organen bevatten vrijwel steeds bacteriÃ«n.
Hierdoor is het begrijpelijk, dat het infiltraat, na inspuiting van het
virus, in abscesvorming overging. Soms ontstonden groote abscessen,
die spontaan doorbraken indien ze niet met het mes geopend werden.
Uit de pus konden etterbacteriÃ«n gekweekt worden. Er moest dus aan
de mogelijkheid gedacht worden, dat de koorts en verdere ziektever-
schijnselen mede gevolg waren van de infectie met etterbacteriÃ«n.

Bovendien likten de dieren de pus op, zoodat de mogelijkheid bestaat,
dat zij zich, nog niet immun zijnde, zoodoende geÃ¯nfecteerd hebben.

Ten einde de infectie met etterbacteriÃ«n te voorkomen werden
nieuwe proeven gedaan, waarbij geen gedroogde organen, maar bloed
van een aan hondenziekte in het eerste stadium lijdend dier werd
ingespoten.

7 honden werden subcutaan ingespoten met 0.07 cc ol.ter. en de
daarop volgende dag met 2 cc virushoudend, versch afgetapt bloed,
van een zieken hond.

Hond 1062. 10 resp. 11 Maart 1935 ingespoten. Geen andere reactie dan na
ruim een week lichte temperatuur-verhooging (beneden 39).

Controle-hond 1064, die 11 Maart met dezelfde hoeveelheid virushoudend bloed
subcutaan wordt ingespoten, krijgt typische hondenziekte, waaraan hij 8 April
sterft.

Deze honden werden 26 resp. 27 Mei 1935 ingespoten. De 3 eerste kregen alle
koorts en verschijnselen van hondenziekte, waaraan ze stierven. De 4de kreeg slechts
Ã©Ã©n dag hooge temperatuur.

Deze proef is evenwel niet betrouwbaar. De honden waren naar alle waarschijn-
lijkheid reeds spontaan geÃ¯nfecteerd toen ze onder behandeling kwamen. Direct
na de inspuiting zijn ze in een anderen stal geplaatst, terwijl een 4de hond in de
eerste stal geplaatst bleef. Ook deze hond heeft, zonder dat hij kunstmatig geÃ¯n-
fecteerd is geworden, hondenziekte gekregen.

Hond io8j wordt 13 V en 14 V ingespoten; 18 V stijgt de temperatuur tot 40.
Het dier vertoont verschijnselen van een middelmatig zware hondenziekte. Hij
herstelt.

Schakelen wij de proef, waarbij waarschijnlijk spontane infectie
aanwezig was, uit, dan zijn deze resultaten bemoedigend te noemen.
Geen der dieren is zwaar ziek geweest. Toch hebben de meeste te sterk
gereageerd.

Wij hebben daarom getracht de reactie lichter te maken door een
zeer gering volumen virushoudend materiaal in het infiltraat te
spuiten. Wij hebben eerst onderzocht of het virus in de bloedlichaampjes
van honden tijdens den eersten koortstop voorkomt en of een kleine hoe-
veelheid van die bloedlichaampjes voldoende is om bij subcutane
injectie ziekte te veroorzaken. Het bloed werd daartoe opgevangen
in citraatoplossing en gecentrifugeerd. De bovenstaande vloeistof werd
afgeschonken en van de bloedlichaampjes (die dus niet gewasschen
werden) werden verschillende hoeveelheden bij proefhonden inge-
spoten.

Drie honden werden ingespoten met 10, resp. 1, resp. 0.2 cc van een
suspensie 1 : 100 van bloedlichaampjes van hond 1085, lijdende aan
hondenziekte. Zij kregen alle hondenziekte. De laatste hond in
lichte graad. Hieruit blijkt, dat o. 1 cc bloedlichaampjes zeker vol-
doende virus bevat om na subcutane injectie ziekte te veroorzaken.

5 honden werden subeutaan ingespoten met o. i cc (Ã©Ã©n met 0.7 cc)
ol. ter. In het daardoor ontstane infiltraat werd o. 1 cc bloedlichaampjes
van een zieken hond gespoten.

Hond iogg. 12 Juni ol. ter. 13 Juni 0.1 cc. bloedlichaampjes van hond 1092a.
De temperatuur is 17 en 18 Juni 39.5 resp. 40.6. Het dier blijft verder normaal.

Hond 1110. wordt 3 Aug. ingespoten met terpentijn. Er ontstaat een absces. 8 Aug.
v/ordt in het absces 0.1 cc. bloedlichaampjes van hond jon gespoten. De tempera-
tuur is 10 en 11 Aug. 39.4 resp. 40. Overigens normaal.

Hond 1112. wordt 8 Aug. met ol. ter. en 10 Aug. met 0.1 bloedlichaampjes van
hond 1111 ingespoten. Het dier heeft 18 Aug. 39Â°,5 en 21 Aug. 39Â°,i. Overigens is
de temperatuur normaal en het dier heeft geen ziekte-verschijnselen. 3 Sep-
tember braakt de hond en 7 September sterft hij onder cerebrale verschijnselen.

Hond 1113. wordt behandeld als de vorige. De temperatuur is 13 Aug. en 15
Aug. 39.1, 20 Aug. 39.3. Overigens om 38.5.

Controlehond 1114, die alleen met 0.1 cc. bloedlichaampjes wordt ingespoten,
krijgt een typische hondenziekte, waaraan hij 5 Sept. sterft.

Hond 1148. 31 Oct. subeutaan 0.1 cc. ol.ter. 2 Nov. 0.1 cc. bloed. Plaatselijk
ontstaat een absces. Algemeene verschijnselen beperken zich tot een lichte tempera-
tuurverhooging.

Hond 1149. 31 Oct. subeutaan aan de hals 0.1 cc. ol.ter. 2 Nov. in het infiltraat
o. i cc. bloed van zieke hond. Er ontstaat een absces dat geresorbeerd wordt. De
temperatuur schommelt eenige dagen om 39Â°.

Hond 1150, als 1149. Het absces breekt door. Het dier heeft korten tijd verhoogde
temperatuur, maar is niet ernstig ziek en herstelt.

Uit deze proefreeksen blijkt, dat, terwijl de contrÃ³lehonden een ty-
pische hondenziekte krijgen, de 8 honden bij welke in een groot
infiltraat een klein volumen virushoudend materiaal wordt ingespoten,
slechts betrekkelijk geringe ziekteverschijnselen krijgen. Een dezer
dieren, die bijna geen reactie heeft gehad, sterft later aan encephalitis.

Van de 27 honden, die in een kunstmatig opgewekt infiltraat resp.
absces zijn ingespoten, zijn 5 d.i. 28 % gestorven. Schakelt men de
3 honden, waarvan aangenomen mag worden, dat zij in het incubatie-
stadium der ziekte verkeerden, uit, dan zijn van 24 honden 2 gestorven
(waarvan 1 aan encephalitis) d.i. 8 %.

Van 37 andere honden, die op de een of andere wijze experimenteel
met hondenziekte-virus besmet zijn, stierven 21. Beschouwen wij alleen
de dieren, die als controle op onze proeven kunnen gelden (sommige
dieren werden door infectie in den neus besmet ; sommige werden met
anti-hondenziekteserum behandeld) dan stierven van 1 7 dieren 10 d.i.
59 %â¢

De proeven wijzen er dus op, dat inspuiting van virus van honden-
ziekte in een ontstekingsinfiltraat een minder ernstig ziekteproces
veroorzaakt dan wanneer het virus in gezond weefsel gebracht wordt.

reactie op de vaccinatie hebben vertoond, later op de een of andere
wijze met virus besmet. Geen dezer dieren heeft daarop ziekteverschijn-
selen gehad. De inspuiting van virus in een ontstekingsinfÃ¯ltraat
heeft dus steeds immuniteit ten gevolge.

De vraag lag voor de hand of men met deze methode ook het ziekte-
proces, dat na subcutane injectie van mond- en klauwzeer-virus pleegt
op te treden kan beÃ¯nvloeden. Dank zij de medewerking van Prof. de
Blieck waren wij in de gelegenheid een proefneming in het Instituut
voor parasitaire- en infectieziekten te Utrecht te verrichten. Bekend is
dat een subcutane injectie ook bij runderen, die nooit mond- en klauw-
zeer gehad hebben, niet altijd aanslaat. Het negatieve resultaat, dat
wij met de inenting van Ã©Ã©n kalf gehad hebben, mag dan ook niet al
te zeer tegen de mogelijkheid om op deze wijze immuniteit op te wekken,
pleiten.

Bij een pink, in wiens bloedserum Dr. Jac. Jansen bij herhaling geen an-
tistoffen kon aantoonen, werd door subcutane inspuiting van 0.5 cc ter-
pentijn een infiltraat ter grootte van een hand opgewekt. Daags na de
terpentijn-injectie werd 0.5 cc mond- en klauwzeervirus ingespoten.
Het dier heeft geenerlei reactie op de infectie vertoond. De temperatuur
is steeds normaal gebleven. Het infiltraat is geleidelijk geresorbeerd.
14 dagen na de besmetting was Dr. Jansen zoo vriendelijk het serum
nog eens te onderzoeken. De uitkomsten waren niet duidelijk: 1 cc en
10 cc bleken in de caviaproef geen neutraliseerende werking te hebben,
terwijl 5 cc het wel had. Wij besloten daarom het dier nogmaals op
dezelfde wijze te behandelen maar met dubbele hoeveelheid virus.
Ook nu bleef het kalf volkomen gezond. 16 dagen na de virusinspuiting
werd wederom bloed afgetapt. Het resultaat van het onderzoek was nu
als volgt: i cc serum, 5 cc en 10 cc hadden in de caviaproef geen neu-
traliseerende werking.

Wij kunnen dus besluiten, dat geen immuniteitsverschijnselen zijn
opgetreden. Wel mag aangenomen worden, dat het virus in het absces
onwerkzaam is gemaakt.

Wij verrichtten dit onderzoek met virus afkomstig uit het Instituut
voor parasitaire en infectieziekten te Utrecht.

3 kippen werden in de lel ingespoten met 0.1 cc 1 : 100.000 verdund
bloed van een aan de ziekte lijdend dier. 2 stierven binnen 3 etmalen
na de injectie.

9 kippen werden in de lel ingespoten met o. 1 cc ol. ter. De volgende
dag was een sterk infiltraat aanwezig. In dit infiltraat werd 0.05 cc 1 :
: 10.000 verdund vogelpestbloed gespoten. 3 dezer dieren stierven aan
vogelpest.

Van de 6 overlevende dieren werden 4 daarna op dezelfde wijze
behandeld. Hiervan stierven 2.

Zooals te verwachten was blijkt van immuniteit dus niets. Wel
schijnt het, dat het virus in een infiltraat onwerkzaam gemaakt kan
worden.

Door inspuiting van het virus van de ziekte van CarrÃ© in een bij hon-
den opgewekt steriel subcutaan of cutaan infiltraat, ontstaat een ziekte-
proces, dat veelal lichter verloopt dan wanneer het virus onder of in
de huid gebracht wordt zonder dat een ontstekingsproces aanwezig is.
De dieren zijn daarna immun tegen hondenziekte.

Inspuiting van het virus van mond- en klauwzeer in een steriel in-
filtraat bij een pink, had geen ziekte, maar ook geen immuniteit ten
gevolge.

Inspuiting van vogelpestvirus in een steriel infiltraat bij kippen had
soms geen ziekte ten gevolge maar evenmin immuniteit.

Het virus wordt in een ontstekingsproces waarschijnlijk in meerdere
of mindere mate geÃ¯nactiveerd.

Bei Einspritzung mit Hundestaupevirus bei Hunden in ein, durch Terpentinein-
spritzung erregtes kutanes oder subkutanes Infiltrat entsteht ein Krankheitsprozess
der in vielen FÃ¤llen leichter verlaÃ¼ft als bei Viruseinspritzung in, oder unter die
Haut ohne Anwesenheit eines EntzÃ¼ndungsfiltrates. Die Tiere sind nachher immun
gegen Hundestaupe.

Einspritzung des Virus der Mund- und Klauenseuche in ein steriles Infiltrat
bei einem jungen Rinde verursachte keine Krankheit aber auch keine ImmunitÃ¤t.
Einspritzung des Vogelpestvirus in ein steriles Infiltrat bei HÃ¼hnern verursachte
manchmal Krankheit aber keine ImmunitÃ¤t.

Das Virus wird in dem EntzÃ¼ndungsinfiltrat wahrscheinlich mehr oder weniger
inaktiviert.

By injecting the virus of canine distemper in dogs, into a sterile cutaneous or
subcutaneous infiltrate, brought about by an injection with turpentine, the disease is,
in many cases, set up in a milder form than when the virus is brought into or under
the skin without an inflammatory infiltrate being present. Afterwards the animals
are immune to canine distemper.

Injection of foot- and mouth disease virus into a sterile infiltrate, in a young
bovine, produced no disease nor did it produce any immunity.

Injection of fowlpest virus into a sterile infiltrate in fowls, sometimes produced
disease but conferred no immunity.

Par l\'injection du virus de la maladie de CarrÃ© chez des chiens dans un infiltration
stÃ©rile, cutanÃ© ou souscutanÃ©, provoquÃ© par une injection de tÃ©rÃ©benthine, il se
produit une maladie qui, en beaucoup de cas, a une Ã©volution plus lÃ©gÃ¨re que la
maladie dÃ©terminÃ©e par le virus injectÃ© dans ou sous la peau en l\'absence d\'infiltra-
tion inflammatoire. Les animaux sont alors immuns contre la maladie de CarrÃ©.

L\'injection de virus de la fiÃ¨vre aphteuse dans une infiltration stÃ©rile chez un
jeune bovin, ne provoqua ni maladie, ni immunitÃ©.

L\'injection du virus de la peste aviaire dans une infiltration stÃ©rile chez des poules,
dÃ©termina dans quelques cas la maladie, mais ne confÃ©ra pas d\'immunitÃ©.

Toen wij bij een controle van de bacteriologische hoedanigheid van
ingrediÃ«nten, die voor de bereiding van een tot bederf overgegane,
en toxisch werkende erwtensoep gediend hadden, tot de ontdekking
kwamen, dat uit de gebruikte bouillonblokjes een gevarieerde bac-
teriÃ«nflora te kweeken was, gaf dit ons aanleiding tot een systematisch
onderzoek van een zevental fabrikaten, waarvan hier de resultaten mogen
volgen.

Hoewel het bederf in het onderhavige geval door een besmetting
van buiten af (B.coli) veroorzaakt was, leek het ons toch van belang,
na te gaan of de, in de bouillonblokjes zelf aanwezige, kiemen zonder
meer als onschadelijke saprophyten mochten worden aangemerkt.

Dat in bouillonblokjes zoovele kweekbare kiemen aanwezig zijn,
is een eenigszins onverwacht feit, gezien het hooge keukenzoutgehalte,
dat tot 65 % kan bedragen (Vleeschextractenbesluit).

Alleen die kiemen werden gekweekt, die bij een normale bereiding
zich in het voedingsmiddel kunnen bevinden. Daartoe werd in een
steriel kolfje een blokje, dat daarin direct uit dc verpakking was overge-
bracht, met kokend steriel water overgoten, waarna het kolfje met een
wattenprop gesloten werd. Na afkoeling werd gedurende 5 dagen bij
30Â° C. bebroed ; de oplossingen waren dan troebel geworden, terwijl
soms een oppervlaktevlies gevormd was. Gemaakte uitstrijkpreparaten
leerden ons, dat hier, zooals verwacht mocht worden, sporendragers
in het spel waren. Om tot reincultures te komen, streken wij een oese
uit op bouillonagarplaten, die wederom bij 30Â° C. bebroed werden ;
van geÃ¯soleerd liggende kolonies werden uitstrijkpreparaten gemaakt,
terwijl hiervan tevens werd overgeÃ«nt op schuine agar. Ter identificatie
werd de groei nagegaan op aardappel, bebroed bij 22Â° C., en de zuur-
en gasvorming op saccharose-lakmoes-peptonwater, bebroed bij
30Â° C. ; ook de groei en vervloeiing bij gelatinesteek werden in het
onderzoek betrokken. Ter controle van het sporevormend vermogen
verhitten wij de cultures op SLP gedurende 10 minuten in een water-
bad op 8oÂ° C. (temperatuuraflezing in contrÃ³lebuis met water), waarna
2 oeses werden overgebracht in peptonwater ; in dit laatste werd tevens
indolvorming geobserveerd. De determineering werd uitgevoerd aan
de hand van Bergey i).

In bijgaande tabel wordt een overzicht gegeven van de cultureele
en biochemische eigenschappen van de geÃ¯soleerde stammen ; het
blijken alle vertegenwoordigers van de groep âvuilbacteriÃ«n" te zijn !

De herkomst der gevonden kiemen wijst er op, dat er aan de reinheid
in de respectievelijke fabrieken nog wel wat zal ontbreken. De mate
of duur van de verhitting, die de extracten bij het indampen ondergaan,
schijnt niet voldoende te zijn om de sporen te vernietigen ; misschien
zou hier gefractionneerde sterilisatie beter resultaat kunnen geven.

Opgemerkt dient nog te worden, dat een merk âplantaardige bouil-
lonblokjes", dat mede onderzocht werd, geen kweekbare kiemen
bleek te bevatten. Indien men zou willen aannemen, dat de kiemen
uit voor de bereiding van bouillonblokjes vaak gebruikte plantenex-
tracten afkomstig waren, dan hadden zij in dit laatste product zeker
ook aangetroffen moeten worden ; tenzij Ã³f de bereidingswijze van dit
laatste anders is, Ã³f het milieu van vleeschextract de kiemen grooter
weerstandsvermogen geeft.

Daar de geÃ¯soleerde kiemen behooren tot de groep, die verantwoor-
delijk gesteld wordt o.a. voor het veroorzaken van de zomerdiarrhee
bij kinderen (wanneer zij voorkomen in de melk), is het zeer wel moge-
lijk, dat bouillon gemaakt van blokjes, na langer bewaren bij hoogere
temperaturen (hetzij \'s zomers, hetzij bij het zoogenaamde âtrekken"
van soep), aanleiding kan geven tot ingewandsstoornissen.

Bij Kolle und Hetsch (2) vinden wij o.a. vermeld op pag. 297 :
âInwieweit das Vorwiegen von Bact. lactis aerogenes oder andere
Bakterienarten, z.B. von Bac. subtilis und Bact. proteus, mit der Art
der ErnÃ¤hrung oder anderen, durch die TÃ¤tigkeit der Verdauungs-
organe bedingten Ursachen in Zusammenhang steht, ist noch nicht
geklÃ¤rt," en âAusser der Gruppe der Gram-negativen Bazillen spielt
auch die bisher zu wenig beachtete Gram-positive Flora bei den
infektiÃ¶sen Darmkrankheiten eine bedeutungsvolle Rolle. Rodella
hat die Wichtigkeit der Gram-positiven sporogenen FÃ¤zesbazillen
erwiesen."

Het lijkt dus wel wenschelijk, dat zoowel van de zijde der fabri-
kanten als ook van den kant der levensmiddelencontrÃ³le, naar ver-
betering van de bacteriologische kwaliteit van de vleeschextracten
gestreefd wordt.

(2) Kolle und Hetsch : Experimentelle Bakteriologie und Infektionskrank-
heiten, Berlin-Wien, 1929.

Ieder ambtenaar belast met de praktische uitvoering der vleesch-
keuring zal te zijner tijd voor deze vraag komen te staan. Zoowel bij
invoerkeuring krachtens art. 8 der wet als bij vervoer van gedeelten
van huisslachtingen kan men dagelijks voor de moeilijkheid komen
te staan om uit te maken of men met vleesch dan wel met vleeschwaar
te doen heeft. Hetzelfde geldt bij verkoop van vleeschwaar (of vleesch)
in winkels welke niet voldoen aan eischen krachtens art. 19 der wet
gesteld. Op deze laatste kwestie werd nog voor enkele maanden de
aandacht gevestigd door van Santen in een artikel in Slachthuis-
Keuring-Markt.

Art. 2 der Vleeschkeuringswet bepaalt sub 1 a wat deze wet verstaat
onder vleesch, terwijl hetzelfde artikel sub ib de navolgende definitie
geeft van vleeschwaar: ,,verduurzaamd, tenzij door afkoeling, of toebereid
vleesch, ook indien het met andere stoffen vermengd is."

Onder toebereid vleesch vallen de diverse worstsoorten, terwijl ook
toebereid rauw gehakt hieronder moet worden gerekend (zie vleesch-
warenbesluit â Kon. Besluit van den 2oen Juni 1924 S. 315 art. 2 sub B).
Veel meer moeilijkheden zal het opleveren om uit te maken of vleesch als
verduurzaamd kan worden beschouwd, dus onder de definitie vleeschwaar
komt te vallen. Voorschriften bestaan hieromtrent in ons land niet,
zoodat het volkomen aan het oordeel van den keuringsambtenaar is
overgelaten om uit te maken of het ter keuring aangeboden vleesch
al dan niet verduurzaamd is. Als regel zal dit verduurzamen plaats-
vinden door zouting. Wel is waar bestaat er een arrest van den H. R.
dat vleesch dat in een bepaald geval Â± 5 dagen in de pekel kon hebben
gelegen niet als verduurzaamd was te beschouwen, doch in het alge-
meen heeft men aan een dergelijke beslissing heel weinig steun. Faktoren
als de grootte van het vleeschstuk en de concentratie der pekel spelen
mede een rol, terwijl het in het algemeen niet is uit te maken hoe lang
vleesch in de pekel heeft gelegen; hoogstens kunnen we eenig houvast
hebben aan de stempelmerken, indien althans de data hierin nog leesbaar
zijn. Herhaaldelijk komt het hier nog voor dat men bij invoer in de ge-
meente het invoerkeurloon tracht te ontduiken door het vleesch een of
enkele dagen te zouten en het daarna als vleeschwaar in te voeren.
De eenige juiste oplossing lijkt mij in deze dat men tracht normen vast
te stellen (% NaCl) waaraan vleesch moet voldoen om als verduurzaamd
te worden beschouwd. Daarna blijft nog de vraag of we over een methode
beschikken om voldoende snel het zoutgehalte van een bepaald vleesch-
stuk vast te stellen.

Reeds lang is bekend dat, wanneer men vleesch in een pekeloplossing
legt, niet alle deelen het zout in dezelfde mate opnemen. Men zal dus
LXIII 61

allereerst onderscheid moeten maken tusschen spek (vet) en mager
vleesch. Nog onlangs zijn over het zoutgehalte van vet spek door Hout-
huis en Clarenburg onderzoekingen gedaan, die in dit tijdschrift
zijn gepubliceerd. De conclusie van Houthuis dat spek bij een zout-
gehalte van i 0.5% in de binnenste lagen als verduurzaamd kan
worden beschouwd lijkt mij juist. Omtrent het NaCl-gehalte van mager
varkensvleesch beschikken wij aan het Nijmeegsche slachthuis over
eenige cijfers waarvan publicatie mij thans wel gewenscht lijkt.

In den loop van het jaar 1933 werd vanwege het Veeartsenijkundig
Staatstoezicht door collega J. Zweers, als Rijkskeurmeester belast met
het Rijkstoezicht op de bacon-contrÃ¶le, een onderzoek ingesteld naar
de deugdelijkheid en kwaliteit van verschillende monsters bacon, welke
proeven werden genomen aan het Nijmeegsche abattoir. In het geheel
werd het vleesch van 30 varkens onderzocht, die weer waren verdeeld
in drie groepen van tien, naar den toestand waarin zij zich bevonden
op het oogenblik der slachting. Deze varkens werden gemerkt doch
ondergingen overigens volkomen dezelfde bewerking als alle bacon.
Bij de eindbeoordeeling werd onder meer ook gelet op het zoutgehalte
dezer bacon.

Hiertoe werd na het zouten en drogen ongeveer ter hoogte der schou-
der een schijf van 1 tot 2 cm dikte en wegende 1â2 pond over de geheelc
breedte uit het varken gesneden, hiervan werden vet en peesplaten
zorgvukdig verwijderd en het magere vleesch goed gemalen en gemengd.
Dit materiaal diende als uitgangspunt voor het onderzoek. Dank zij
de welwillende medewerking van den Directeur van den Keurings-
dienst voor waren alhier geschiedden deze bepalingen door een ge-
diplomeerd analyste, volontaire aan genoemden dienst.

Gevolgd werd de methode zooals aangegeven in Â§ 3 onder 2 van
de âAusfÃ¼hrungsbestimmungen D. zum Schlachtvieh und Fleisch-
beschaugesetz.

2 gram vleesch worden met chloorvrij zeezand en 2â3 c.c. gedest. water in een
porceleinen schaal tot een gelijkmatige brij gewreven. Deze wordt met geringe
hoeveelheden water in een maatkolf van 110 c.c. gespoeld en aangevuld tot 100.
Hierna plaatst men de kolf, nadat de inhoud flink doorgeschud is, 10 minuten lang
in kokend water. Hierbij stolt het eiwit en de vloeistof wordt bijna kleurloos. Nu
wordt de kolfinhoud door plaatsen in koud water snel afgekoeld, nogmaals door-
geschud en gefiltreerd. Van het heldere, bijna kleurlooze fikraat, worden 25 c.c.
met salpeterzuur aangezuurd, met overmaat N. zilvernitraat bedeeld en de
overmaat hiervan met N. rhodaankaliumopl. onder aanwending van ijzcr-
amm. aluin opl. als indicator teruggetitreerd. 1 c.c. \'_(l N. gebonden AgNC>3 =
5.85 mgr NaCl. Het aantal gebonden c.c. ~ N.AgNC>3 X 1.16 geeft het percentage
NAC1 in het vleesch aan.

Varkens genummerd 1 â10; 6.51â8.55â4.37â3.67â3.86â6.48â
3.3â1.82â5.4â4.47.

Varkens genummerd 11â20; 4.24â4.48â4.74â5.12â4.06â6.73
â6.75â5.63â4.52â4.84.

Varkens genummerd 21â30; 6.29â5.68â6.67â6.64â4 84â6.37â
6.08â6.03â5.30-â5.12.

Uit deze cijfers blijkt dat het zoutgehalte van de eerste 10 monsters
zeer onregelmatig is, bij de volgende 10 regelmatiger en bij de laatste 10
nog regelmatiger.

Ook loopt het gemiddeld zoutgehalte op. Ondubbelzinnig blijkt
dus dat het zoutgehalte van de laatste serie het meest regelmatig is
en het hoogst. Deze laatste varkens waren eerst daags na aankomrt ge-
slacht, dus volkomen uitgeruste slachtdieren, met de anderen (No. 1â20)
was dit niet het geval. Het zoutingsproces dat deze varkens ondergaan
bestaat hierin dat zij na koeling in ham en schouder worden ingespoten
met pekel van 26% en daarna gedurende 3 X 24 uur verblijven in een
pekeloplossing van 22%. Het is bekend dat de bacon welke op deze wijze
verkregen wordt een zeer smakelijk product is. dat echter, vooral in
het warme jaargetijde, vrij spoedig moet worden verbruikt en niet als
verduurzaamd kan worden aangemerkt. Er is geen sprake van dat men
deze bacon maandenlang zou kunnen bewaren zooals dit het geval is
met hammen en spek afkomstig van huisslachtingen. Wanneer wij dus,
evenals in Duitschland, als minimum-eisch stellen dat mager vleesch,
ook in de binnenste lagen, een zoutgehalte moet hebben van ten minste
6% om als verduurzaamd te worden aangemerkt, is dit zeker niet over-
dreven. Voor doorregen spek zou men kunnen volstaan met het voor
onderzoek bestemde materiaal te nemen uit de spierlaagjes en hieraan
dezelfde eischcn te stellen welke gesteld worden aan mager vleesch.

Tenslotte nog iets over de methode van onderzoek. Voor onderzoek
van een enkel monster kan zonder bezwaar de boven aangegeven
methode worden gebruikt. Betreft het echter een massaonderzoek b.v.
van een partij ingevoerde hammen of bacon, waarvan men een aantal
steekproeven moet nemen en in korten tijd een beslissing wenscht, dan is
deze methode te tijdroovend. In het âZeitschrift fiir Fleisch und Milch-
hygiÃ«ne" van 15 December 1932 blz. ioi beschrijft Neuwerth echter
een door hemzelf uitgewerkte methode om snel en betrouwbaar een zout-
gehalte van 6% of meer in vleesch vast te stellen. Door verbetering der
techniek en verandering aan te brengen in de samenstelling \\an het
reagens wijzigde hij de reactie van Glage zoodanig dat de grens komt
te liggen bij een NaCl gehalte van 6%.

De techniek wordt door hem als volgt beschreven. Uit het inwendige
wordt een stukje spiervleesch genomen dat juist 3 gram weegt en ver-
deelt in 5 of 6 stukjes. Deze worden gebracht in een reageerbuis van 2 cm
breedte en 10 cm hoogte. Hieraan wordt toegevoegd 20 cc van een meng-
sel bestaande uit 12 deelen van een 2% zilvernitraatopl. en 8 deelen
normaal ammoniak. Na krachtig schudden treedt een melkachtig witte
troebeling op, die bij daglicht na ongeveer 5 minuten donkerder wordt.

KAN MEN MET EEN EENVOUDIGE REACTIE VAST-
STELLEN OF VLEESCH AL DAN NIET DOORZOUTEN IS ? ¹)

Bij den invoer van vleesch komt het soms voor, dat dit licht gezouten
is. De afzenders doen dit in de hoop dat het dan niet onderworpen
behoeft te worden aan het onderzoek ingevolge art. 8 der vleesch-
keuringswet.

Volgens art. 2 der wet zijn vleeschwaren : verduurzaamd, tenzij
door afkoeling, of toebereid vleesch, ook indien het met andere stoffen
vermengd is. Wat echter onder verduurzaamd of toebereid moet worden
verstaan is niet nader omschreven. Deze twee begrippen zijn ook geheel
verschillend ; vleesch kan toebereid en toch niet verduurzaamd zijn.
Wel is er een arrest van den H. R. dat in een bepaald geval behelsde
dat vleesch dat omstreeks 5 dagen in de pekel kon hebben gelegen als
niet-verduurzaamd was te beschouwen. Aan dergelijke uitspraken
heeft men in den regel niets als men in een bepaald geval, bij invoer
b.v., zal moeten uitmaken of men met vleesch dan wel met vleesch-
waren heeft te doen. Ook voor het instellen van een vervolging wegens
frauduleuze slachtingen, die thans wegens de hooge crisisheffingen aan
de orde van den dag zijn, zou het van zeer groot belang zijn over een
eenvoudige reactie te beschikken, om te kunnen uitmaken of het
vleesch na zouten als verduurzaamd is te beschouwen.

Vervolg van bladz. 1043.
Na 15 minuten is het hoogtepunt der reactie bereikt en ziet men tegen
het licht het volgende: bij minder dan 6% NaCl: doorzichtig, bijna
helder, drukletters leesbaar, vleeschstukjes goed zichtbaar.

Bij 6% NaCl of meer: blauw zwarte verkleuring, volkomen ondoor-
schijnend, vleeschstukjes niet zichtbaar.

Door vast te houden aan de eerder genoemde normen en met behulp
van deze methode is het dus mogelijk in voorkomende gevallen uit te
maken of wij met vleesch dan wel met vleeschwaar te doen hebben.
Voor vet spek zijn we voorloopig nog aangewezen op een kwantitatieve
bepaling van het NaCl-gehalte.

In dit artikel tracht schrijver aan te geven bij welk NaCl-gehalte
vleesch als vleeschwaar moet worden beschouwd; tevens geeft hij een
eenvoudige methode van onderzoek aan.

¹ Inleiding gehouden op de vergadering van 25 Jan. 1936 der Vereeniging
van Directeuren van Gemeentelijke Slachthuizen in Nederland.

kan ze niet tot de taak van den ambtenaar van den warenkeurings-
dienst gerekend worden. De keuringsveearts ter plaatse zal in een
bepaald geval op eenvoudige wijze moeten kunnen beslissen of een
partij waren vleesch of vleeschwaar is.

In het handboek van Ostertag staat een methode aangegeven,
om te onderzoeken of het vleesch doorzouten is. Men gebruikt hiervoor
een AgN0₃-oplossing, of volgens Glage een ammoniakale AgN0₃-
oplossing. Met vleesch dat zout bevat geven deze oplossingen een
neerslag dat door het daglicht violet of zwart wordt gekleurd. Glage
geeft ook aan, dat gezouten vleesch alealisch reageert.

Om deze reacties te controleeren en te trachten vast te stellen hoe
ver ik in bepaalde gevallen bij invoer van gezouten vleesch en het
aantreffen van frauduleuze slachtingen kon gaan, werden met het
vleesch van een afgekeurd rund enkele proeven genomen. Tot mijn
spijt heb ik nog geen gelegenheid gehad met varkensvleesch dergelijke
controleproeven uit te voeren.

Uitgegaan werd van het vleesch van een achterbout. De consistentie
was vrij normaal (wel iets vochtig) en de pH was 48 uur na slachting
5.8. Er werden 8 stukken uitgesneden van Â± 15 X 10 X 5 cm. Op
enkele stukken na waren ze zonder dat er een bindweefselschotje door-
heen liep; zij waren zoo goed als nergens met fascies bekleed. De
stukjes werden met iets salpeter ingewreven en daarna op 11 November
\'935 5 u- n.m. bij i 15Â° C. in een keukenzoutoplossing van 20%
geplaatst. Op 12 November 8Â£ u. v.m. werd het geheele spierstuk
(musc. semitendinosus), na op de zelfde wijze te zijn voorbehandeld,
in de pekel geplaatst.

Van deze vleeschstukjes werden monsters genomen na 40 uur,
40 24 uur, 40 2 X 24 uur verblijf in de pekel enz. De stukjes
werden dan als volgt behandeld :

Eerst wordt het vleesch in een bak leidingwater flink afgespoeld
waarna men het op een houten rekje laat uitdruppen. Vervolgens wordt
het in een dubbelgevouwen handdoek flink afgedroogd. Daarna wordt
het afgespoeld in aq. dest. (verder genoemd spoelwater). Men laat
weer uitdruppen en droogt af in een tweeden handdoek. Dan wordt
het stukje plat neergelegd op een goed gereinigde plank. Met een
schoon mes worden de 4 zijkanten er ruim afgesneden, zoodat er onge-
veer een vierkant blok van 4X4 cm overblijft. Dit wordt op een schoone
plaats van de plank op zijn kant gezet, waarna met een schoon mes de
middelste schijf eruit wordt gesneden (Â±4 X 4 X 1 cm). Deze wordt
weer op een schoone plaats van de plank neergelegd en met een ander
schoon mes worden er de 4 buitenste reepjes afgesneden; het dan over-
blijvende stukje wordt voor de proeven gebruikt. Bij al deze manipu-
laties worden geregeld de handen afgespoeld en weer afgedroogd.

Als reagentia worden gebruikt : Reagens 1. het reagens van Glage,
Reagens 2. 1 % AgN0₃ opl.

Leidingwater geeft met beide reagentia een neerslag, gedestilleerd
water niet. Wordt versch vleesch in een reageerbuisje met de reagentia
in aanraking gebracht, dan constateert men het volgende:
a. stukje vleesch reagens 1 : de vloeistof wordt iets opalescent
b 2 â¢

Later wordt in geval b. het vleesch zwartachtig van kleur ; de daarbo-
venstaande vloeistof echter niet.

Wordt vleeschextract (als gebruikt voor de pH bepaling) met de
reagentia samengebracht, dan ziet men het volgende :

b. ,, -f ,, 2 : de vloeistof wordt iets opalescent en
neemt later een iets donkerder tint aan.

Proef 1. a. spoelwater (aq. dest.) reagens 1. van elk i 3 cc.
b. spoelwater reagens 2.

Proef 2. a. een boongroot stukje vleesch -f 3 cc reagens 1.
b. een boongroot stukje vleesch -j- 3 cc reagens 2.
De vleeschstukjes werden met pincet en schaar uil het centrum van
het overblijvende vleeschschijfje genomen. De reacties werden in tegen-
stelling met hetgeen Glage doet in open reageerbuisjes uitgevoerd.
Proef 3. a. pH bepaling vleeschextract.

b. reactiebepaling vleeschextract met lakmoes ofanderreageerpapier.
Proef 4. a. 3 cc vleeschextract 3 cc reagens 1.
b. 3 cc vleeschextract -f- 3 cc reagens 2.

Later werd hieraan nog een vijfde proef toegevoegd, die werd uit-
gevoerd in 20 agglutinatiebuisjes.

13 November. Onderzoek ie stukje vleesch na 40 uur pekel.
Proef i. a. spoelwater -f- reagens : 1 de vloeistof blijft helder.

b. spoelwater reagens 2: de vloeistof wordt troebel, later zwart
Proef 2. a. vleesch 4- reagens 1: vloeistof blijft helder, later iets geel.
b. vleesch reagens 2: vloeistof wordt troebel, later zwart.
Proef 3. pH vleeschextract 5.9.

Proef 4. a. vleeschextract -f- reagens 1 : het mengsel blijft helder.
b. vleeschextract -f- reagens 2: het mengsel wordt troebel, later zwart.

14 November. Onderzoek 2e stukje vleesch na 40 4- 24 uur pekel.
Proef 1. a. spoelwater reagens 1 : de vloeistof blijft helder.

b. spoelwater 4- reagens 2: vloeistof troebel, later zwart.
Proef 2. a. vleesch reagens 1 : vloeistof blijft helder, later iets geel.
b. vleesch 4" reagens 2 : vloeistof wordt troebel, later zwart.
Hier ontstond direct na het onderdompelen een witte laag om het
vleeschstukje.

Proef 4. a. vleeschextract -j- reagens 1 : het mengsel blijft helder.
b. vleeschextract 4- reagens 2: het mengsel wordt troebel, later zwart.

Proef 5. In 20 agglutinatiebuisjes werd in elk 1/20 cc reagens 2
gedaan en daarna 1/20, 2/20 enz. tot 20/20 cc extract. In alle buisjes
ontstond een troebeling, die aan het daglicht violetzwart werd.

15 November. Onderzoek 3e stukje; na 40 2 X 24 uur pekel.
Dit stukje evenals de volgende, is iets compacter dan de beide vorige.

Proef 1. a. spoelwater reagens 1: de vloeistof blijft helder.
b. spoelwater reagens 2: de vloeistof wordt troebel, later zwart.
Proef 2. a. vleesch reagens 1 : de vloeistof blijft helder.
b. vleesch reagens 2 : de vloeistof troebel, later zwart.
Proef 3. a. pH vleeschextract 5.6.

b. blauw lakmoespapier wordt rood; phenolphtaleÃ¯nepapier blijft wit.
Proef 4. a. vleeschextract reagens 1 : het mengsel blijft helder.
b. vleeschextract reagens 2: het mengsel wordt troebel, later zwart.
Proef 5. In 20 agglutinatiebuisjes wordt 1/20 cc reagens 1 gedaan
en daarna 1/20, 2/20 .... tot 20/20 cc vleeschextract. In vele buisjes
ontstaat een troebeling. Het is moeilijk vast te stellen waar ze begint.
Door het licht worden alle sedimenten zwart. In het 5e buisje, dus bij
een verhouding van 1 reagens op 5 extract was het duidelijk waar-
neembaar en wordt tot het 20e buisje duidelijker.

16 November. Onderzoek 4e stukje vleesch; na 40 3 X 24 uur pekel.
Proef i. a. spoelwater reagens 1 : de vloeistof blijft helder.

b. spoelwater reagens 2: de vloeistof wordt troebel, later zwart.
Proef 2. a. vleesch reagens 1 : de vloeistof blijft helder.
b vleesch reagens 2: de vloeistof wordt troebel, later zwart.
Proef 3. pH vleeschextract 5.9.

Proef 4. a. vleeschextract reagens 1 : het mengsel blijft helder.
b. vleeschextract reagens 2: het mengsel wordt troebel, later zwart.
Proef 5. In 20 agglutinatiebuisjes wordt in elk 1/20 cc reagens 1
gedaan en daarna 1/20, 2/20 .... tot 20/20 cc extract. Vanaf het tweede
buisje, dus reeds bij een verhouding van 1 reagens op 2 extract was,
nadat de buisjes eenigen tijd in helder daglicht hadden gestaan, een
duidelijk zwart sediment zichtbaar.

Proef 4. a. vleeschextract reagens 1 : het mengsel blijft helder.
b. vleeschextract reagens 2: het mengsel wordt troebel, later zwart.
Proef 5. In 20 agglutinatiebuisjes wordt 1/20 cc reagens 1 gedaan

eerste buisje blijft helder, alle andere worden troebel. Vanaf het tweede
buisje is later een duidelijk bruinzwart sediment zichtbaar ; dus ook bij
de verhouding 1:2.

Proef i. a. spoelwater reagens 1 : de vloeistof blijft helder.
b. spoelwater reagens 2: de vloeistof wordt troebel, later zwart.
Proef 2. a. vleesch reagens 1 : de vloeistof blijft helder.
b. vleesch -f reagens 2 de vloeistof wordt troebel, later zwart.
Proef 3. a. pH vleeschextract 5.9.
b. blauw lakmoespapier wordt rood.

Proef 4. a. vleeschextract reagens 1 : het mengsel blijft helder.
b. vleeschextract reagens 2: het mengsel wordt troebel, later zwart.
Proef 5. 20 agglutinatiebuisjes werden op de volgende wijze gevuld :

In het 5e buisje werd na blootstellen aan het licht iets zwart sediment
aangetroffen. In het 6e buisje was het duidelijk ; dus bij een verhouding
3 op 4.

20 November. Onderzoek 7e stukje ; na 40 7 X 24 uur pekel.
Dit stukje was door omstandigheden ^ 6 cm dik uitgevallen.

Proef 4. a. vleeschextract reagens 1 : het mengsel wordt iets troe-
bel, later iets violet.

In het 7e buisje werd de vloeistof iets opalescent. Vanaf het 6e buisje
dus reeds bij de verhouding 1 : 1 werd later een duidelijk zwart sediment
aangetroffen.

21 November. Onderzoek 8e stukje ; na 40 8 X 24 uur pekel.
Dit stukje is eveneens 6 cm dik.

Proef i. a. spoelwater -(- reagens 1 : de vloeistof blijft helder.
b. spoelwater -j- reagens 2: de vloeistof wordt troebel, later zwart.
Proef 2. a. vleesch reagens 1 : de vloeistof blijft helder. Deze
proef bleef tot den volgenden dag staan. De vloeistof was toen nog
helder; het vleesch was echter met zwarte spikkeltjes bezet.

Proef 4. a. vleeschextract reagens 1: het mengsel wordt duidelijk
troebel, later zwart.

In het ge buisje trad een duidelijke opalescentie op ; later was vanaf
het 4e buisje duidelijk een donker sediment zichtbaar (verhouding
30â12).

23 November Onderzoek ge stukje, het muisje ; afmetingen 30 X
10 X 10 cm, het is gedeeltelijk met fascies bedekt. Het verblijf in den
pekel had precies 11 X 24 uur geduurd.

Proef 2. a. vleesch reagens 1 : de vloeistof blijft helder; na een
dag staan blijkt dat het vleesch met zwarte spikkeltjes is bezet.

Proef 4. a. vleeschextract reagens 1 het mengsel wordt duidelijk
troebel en later zwart.

b. vleeschextract reagens 2: het mengsel wordt duidelijk troebel
en later zwart.

Vanaf het 6e buisje was opalescentie waar te nemen. Later was vanaf
het ie buisje een zwart sediment zichtbaar (verhouding 30 : 3).

Toen tijdens de proefnemingen bleek, dat het zout vrij spoedig tot
in het binnenste van het vleesch was doorgedrongen, werd zoover
dit nog mogelijk was een onderzoek ingesteld in hoeverre het vleesch
verduurzaamd was.

Van het 4e stukje vleesch, dat dus 40 3 X 24 uur in de pekel had
gelegen, werden op 16 November de afgesneden zijkanten in de nood-
slachtplaats aan een touwtje vrij opgehangen. Practisch heerschen daar
temperatuur en vochtigheidsgraad van de buitenlucht. Op 5 December
dus na ig dagen was dit vleesch oogenschijnlijk nog in deugdelijken
toestand. In deze periode vielen 7 regendagen. ContrÃ³lestukjes versch
vleesch (van het zelfde slachtdier en uit het koelhuis afkomstig), waren
veel eerder bedorven.

No.	i	2	3	4	5	6	7	8
reagens 1 ..	o,3	o,3	0,3	0.3	Â°,3	o,3	0.3	0.3
extract .....	0,03	0,06	0,09	0,12	0,15	0,18	0,21	0,24

werden op 18 November de afgesneden kanten eveneens in de nood-
slachtplaats opgehangen. Ook deze stukjes waren 5 December nog in
deugdelijken toestand. ContrÃ¶lestukjes versch vleesch waren 23 No-
vember slijmerig en 25 November bedorven. Ook in deze periode waren
7 regendagen.

Ook van de stukjes van 19 November, 20 November, 21 November
en 23 November werden de afgesneden kanten in de noodslachtplaats
opgehangen. Den i4en December werden al deze stukjes opgeruimd.
Gedurende den bewaartijd waren er 8 regendagen. Geen enkel der stuk-
jes was oogenschijnlijk bedorven. Ze waren allen uitwendig droog en
rooken iets zuur. De zure lucht meende men ook op doorsnede waar te
nemen. Van alle stukjes werd de pH bepaald ; die in alle gevallen 5.9
was. Het muisje werd bacteriologisch onderzocht. Cultures op agar
en in druivensuikerbouillon bleven steriel.

ie. Ten aanzien van het verduurzamen zou men kunnen conclu-
deeren, dat vleesch blijkbaar veel eerder door zouten is verduurzaamd,
dan men in den regel geneigd is aan te nemen. Ik meen althans te
mogen aannemen, dat vleesch dat na 19 dagen in ongunstige omstan-
digheden bewaard te zijn, nog in deugdelijken toestand verkeert, als
verduurzaamd is te beschouwen.

2e. Ten aanzien van het doorzouten blijkt dat van de aangegeven
reacties zeker de 1 % AgNO_s oplossing te gevoelig is om een indruk
te krijgen of het vleesch al eenigen tijd gezouten is geweest. Met het
reagens van Glage krijgt men niet zoo spoedig de chloorreactie. Wel
is echter gebleken, wat eigenlijk van zelfsprekend was, dat het optreden
der reactie afhankelijk is van de verhouding der beide vloeistoffen
(reagens 1 en vleeschextract) die met elkaar in contact worden gebracht,
en dat de hoeveelheid extract noodig om een positieve reactie te ver-
krijgen daalt met het toenemen van den duur van het pckelproces.
Verder is gebleken, dat de meening van Glage dat gezouten vleesch
alcalisch reageert zeker niet opgaat.

Met de aangegeven reacties zal men dus niet op eenvoudige wijze
kunnen vaststellen, of vleesch al dan niet doorzouten is. Men zal het
veeleer moeten zoeken in reacties die tot de kwantitatieve methoden
behooren.

Men zal echter nog door uitvoerige proeven moeten zoeken naar
een parallel tusschen den duur van het pekelproces, bij bepaalde
stukken het zoutgehalte, en de houdbaarheid of de mate van ver-
duurzaming van het vleesch en daarnaast trachten een eenvoudige
kwantitatieve bepaling te vinden, welke in geval van invoer of frau-
duleuze slachting uitsluitsel zou kunnen geven, of men met vleesch of
vleeschwaren heeft te doen.

Vele collega\'s zullen reeds uit de dagbladpers of de pluimveebladen
kennis genomen hebben van het wereld-pluimvee-congres te Leipzig,
doch daar dit gebeuren van groot belang is geweest voor de pluimvee-
houderij in ons land lijkt het niet ondienstig er in het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde nog een en ander over te vermelden dat meer direct
voor de dierenartsen van belang is.

Een pluimvee-congres staat in het teeken der wetenschap, maar als
het bij zuivere wetenschap alleen bleef zou het nooit een massale
vertooning worden en zouden de verschillende landen er niet veel
waarde aan hechten een dergelijk congres te organiseeren. Vandaar
dat deze pluimvee-congressen bestaan uit een wetenschappelijke
kern waaromheen zich een geweldige organisatie groepeert van gebeur-
tenissen welke er op gericht zijn het groote publiek te interesseeren en
te trekken. De pluimvee-congressen behooren tot de grootste publiek-
trekkers die er op veeteelt-gebied zijn en wel omdat zij gepaard gaan
met verschillende officieele plechtigheden, groote interessante tentoon-
stellingen en half-officieele uitspanningsavonden en reizen.

Het congres in Leipzig werd geopend in de concertzaal van het Gewand-
haus, een zaal die 2000 mcnschen kan bevatten en stampvol was toen
Minister Walther DarrÃ© zijn toespraak hield. De tentoonstelling
trok ongeveer 80.000 bezoekers, de reis na afloop van het Congres
cloor Duitschland omvatte 300 personen uit 42 landen.

Ziedaar eenige cijfers die verbazingwekkend zijn op het eerste gezicht.
De pluimvee-congressen hebben echter altijd veel menschen getrokken.
Toen indertijd Minister Mackensie King het Congres in Ottawa
opende bevatte de zaal 8000 menschen ; de tentoonstelling in Londen
trok eveneens 80.000 bezoekers. Dat het succes thans in deze sombere
crisistijden zoo groot was, was gedeeltelijk te danken aan het feit dat
alle pluimveehouders wisten dat hier iets bijzonders geboden zou
worden op elk gebied : wetenschap, tentoonstelling, organisatie en
verder aan het feit dat Duitschland thans in het brandpunt der
wereld-belangstelling staat. Zoowel voor- als tegenstanders, van het
tegenwoordige regeerings-systeem in Duitschland hebben van de
gelegenheid gebruik willen maken uit eigen aanschouwing het land
en zijn bewoners te leeren kennen.

Het aantal veterinairen onder de wetenschappelijke kern was ditmaal
hoog en daaronder waren verschillende kopstukken uit onzen kring

â o.a. Noord-Amerika, Dr. Mohler, chef van den dienst der Ver-
eenigde Staten, Dr. Weaver, pluimvee-specialist in Ottawa, de pro-
fessoren Simonnet en Lesbouyries uit Alfort, de Directeur der Vete-
rinaire school in Cordova, Prof. Geurden uit Gent, Prof. Manninger
Buda-Pest, Prof. Baumann Weenen ; uit ons land was Prof. Berger
aanwezig, verder de collega\'s Dr. Houthuis en Dr. Bromberg uit
Rotterdam. De Rector der Veterinaire Hoogeschool in Leipzig Prof.
Scheunert die alle veterinairen welke op het Congres aanwezig waren
uitgenoodigd had tot een gezellig samenzijn, telde onder zijn groot
aantal gasten dan ook een zeer internationaal gezelschap uit verschei-
dene landen.

Er komt nog bij dat de veterinaire afdeeling op deze Congressen
altijd sterk bezet is en dat wij ditmaal onze sectie zooveel mogelijk
beperkt hadden tot de voornaamste problemen van den tegenwoordigen
tijd. Als ik onze sectie dan ook met een paar woorden zou willen karak-
teriseeien zou ik zeggen : In algemeenen zin : meer internationaal
contact en in bijzonderheden een congres omtrent de Marek\'sche ver-
lamming en de voedselvergiftingen bij den mensch door producten
van pluimvee, in hoofdzaak dus paratyphus door het eten van eenden-
eieren en ganzenvleesch.

Daar ik als lid van het uitvoerend ComitÃ© alle voorbereidende
vergaderingen medegemaakt heb kan ik ook verklaren dat de opzet
van den beginne af geweest is alleen onderwerpen te behandelen van
direct praktische waarde ; het doel was als het ware den dierenarts
dichter bij de pluimveehouders te brengen. Teneinde dit nog meer te
bevorderen is op dit congres een nieuw plan in uitvoering gebracht
dat geweldig succes gehad heeft. Wij hebben n.m.1. een specialen dag voor
de pluimveehouders belegd waarop collega Dr. H. Hartwigk alle
rapporten en de eindresultaten der discussies van de veterinaire sectie
in populairen vorm besproken heeft. In een meesterlijk, boeiend
overzicht heeft hij verschillende duizenden toehoorders gedurende
een paar uren volkomen weten te boeien en daarmede de veterinairen
en hun werk op pluimveegebied aanmerkelijk veel dichter gebracht
bij de pluimveehouders.

Op internationaal gebied is met dit congres ook een zeer belangrijke
stap gedaan, wat direct al blijkt als we het congresboek openslaan en
als eerste hoofdbericht vinden : ,,Die internationale veterinair poli-
zeiliche BemÃ¼hungen und Bestimmungen mit Bezug auf ansteckende
GeflÃ¼gelkrankheiten" von Prof. Dr. H. C. L. E. Berger, den Haag,
Holland. De spreker, die een volle zaal trok met zijn voordracht, was
door het Congres-comitÃ© uitgenoodigd als President van het âOffice
International des Epizooties" dat gezeteld is te Parijs.

Hoewel de tentoonstelling ook voor veterinairen bijzonder belangrijk
was moet ik voor bijzonderheden verwijzen naar de beschrijvingen in
de vakbladen. (Zie o.a. de Bedrijfspluimveehouder van 21 en 28 Aug.
j.1. waarin ik aan de hand van foto\'s een en ander beschreven heb).
Enkele punten wil ik in dit verband even vermelden.

De tentoonstellingen welke tijdens de congressen plaats vinden
bestaan uit drie groepen inzendingen : ie De inzendingen der landen
waarin gedemonstreerd moet worden het standpunt van wetenschap
en praktijk in het betreffende land. 2e Inzendingen van levende dieren
uit verschillende landen en 3e Inzendingen der industrie.

Wat de landen-inzendingen betreft het volgende : Deze zijn bij de
laatste congressen meer en meer ontaard in jaarbeursinzendingen,
d.w.z. de landen trachten met hunne producten op de wereldmarkt
aandacht te trekken en gebruiken dus hun stands voor handels-pro-
paganda-doeleinden. Alleen Duitschland zelf en Engeland â de
beide groote importeerende landenâ hadden zich aan het oospron-
kelijke idee gehouden en gaven werkelijk bijzonder interessante
demonstraties, waarop ik terugkom. Van de elkaar fel bekampende
exporteurs hadden Denemarken en Nederland de mooiste stands
ingericht. Wat Nederland bood aan bruine en witte eieren en geslacht
pluimvee was werkelijk voortreffelijk en heeft ook een diepen indruk
op het buitenland gemaakt.

Wetenschap vond men in den stand echter niet, zoodat Dr. Hage-
doorn zich dan ook als volgt over onzen stand uitliet : âNiemand, die
het Hollandsche eierwinkeltje zag nam den indruk mede dat er in
Nederland op pathologisch, voederkundig en genetisch gebied werk
wordt gedaan, waarvoor wij ons tegenover andere beschaafde landen
niet behoeven te schamen." Dit is wel scherp gezegd ; omtrent de
motieven die de landen er toe brengen uitsluitend met âeierwinkeltjes"
voor den dag te komen zie men mijn artikelen in de Nieuwe Rotter-
damsche Courant van 20 Aug. Ochtendblad en 25 Aug. Avondblad.
Ik kan daar nu niet verder op ingaan.

Op veterinair gebied was de inzending van Duitschland schitterend.
In een grooten stand was, onder leiding van collega Prof. Beller en
Dr. Zunker van het Reichsgesundheitsamt, een algemeen overzicht
gegeven van het belang der veterinaire bemoeiingen met de pluim-
veehouderij. De inzending was origineel daar gebroken was met het
gewone type van dergelijke inzendingen n.m.1. een massa pathologische
preparaten op een tafel bijeen te brengen. De bezoeker-leek heeft
immers daar niets aan en het verlokt hem maar zelf dieren open te
maken wat aanleiding geeft tot besmetting en wat den pseudo-patho-
loog-anatoom-kippenhoudergeen grein wijzer maakt. In de Duitsche

stand had men zich ten doel gesteld den bezoeker een overzicht te geven
van de organisatie van een doelmatige bestudeering der pluimvee-
ziekten zooals deze vanaf het jaar 1929 door het Reichsgesundheitsamt
doorgevoerd wordt. Aan den totalen arbeid op dit gebied werken 30
over het geheele Duitsche rijk verspreide instituten mede. Het
Reichsgesundheitsamt is het leidende centrum dezer organisatie.
Hierin is dus de bestrijding der ziekten gecentraliseerd, zooals dat min
of meer het geval is aan de Rijksseruminrichting in Nederland, voor
zoover het de praktische onderkenning der ziekten betreft.

Het resultaat der bestrijding van pest en cholera van staatswege
werd in een paar teekeningen met Ã©Ã©n oogopslag duidelijk gemaakt.
In 1904: 4141 met pest besmette bedrijven, in 1933 nog slechts drie ;
cholera in 1904: 4120 besmette bedrijven, in 1933 nog slechts 205.

In een andere teekening werd op het voorkomen en verloop van
eenige andere ziekten gewezen, n.m.1. van : Coryza, Diphtherie,
Tuberculose, Coccidiose, Pullorum, Marek\'sche verlamming en
Leucose. Interessant is het deze cijfers te vergelijken met die van ons
land, waar wij ook zien dat de leucose tamelijk constant blijft en de
verlamming snel toegenomen is.

Een groote teekening laat ons het Reichsgesundhcitsamt zien als
centrum van de volgende drie groepen van instituten : Universiteits-
en Hoogeschool-instituten, Staatslaboratoria, TiergesundheitsÃ¤mter
der Landesbauernschaften.

Een prachtig overzicht van den arbeid van al deze instituten en de
resultaten van een algemeene bestudeering is tevens gegeven in het
werkje van Prof. Beller, dat aan alle congresleden gratis verstrekt
werd. Wij kunnen wel zeggen dat wij in dit boekje het nieuwste en beste
overzicht hebben over de pluimveeziekten dat er thans bestaat.

Een bijzondere attractie in den Duitschen stand vormde de demonstratie
,,von Embryo zum KÃ¼cken". In een drietal glazen broedmachines
waren levende kiemen te zien van 24, 48 en 72 uren oud. Zij waren
volgens de methode van Prof. GrÃ¤per in Jena gekleurd en onder een
serie microscopen kon men de verschillende ontwikkelingsprocessen
volgen.

Uit een genetisch oogpunt was de inzending van Prof. Nachtsheim
te Berlijn zeer interessant. Aan opgezette konijnen en massa\'s schedels

\') Sammelbericht Ã¼ber die mit Mitteln des Reichs- und Preuszischen Minis-
teriums fÃ¼r ErnÃ¤hrung und Landwirtschaft durchgefÃ¼hrte Forschungsarbeit auf
dem Gebiete der GeflÃ¼gelkrankheiten.

Bearbeitet von Prof. Dr. K. Beller und Dr. M. Zunker des Reichsgesund-
heitsamtes.

werd de geheele stamboom van de talrijke konijnenrassen gedemon-
streerd evenals de verschillende erfclijkheids-regels.

De afdeeling voedings-physiologie van Prof. Mangold uit Berlijn
was niet minder interessant, terwijl de demonstratie der moderne
zijde-cultuur in Duitschland eveneens vermeld moet worden.

De beide uiteinden der 180 M. lange internationale zaal stonden als
het ware in het teeken der zijde-industrie. De eerehal aan den ingang
was bekleed met niet minder dan 10.000 M. banen van 1 M. breed van
echte Duitsche natuurzijde. De tentoonstellingsarchitect van het
Duitsche Ministerie van Landbouw, de Heer Ed. Nickel verkreeg
door deze wonderbaarlijke massa zijde prachtige lichteffecten in de
zaal, wat te meer uitkwam daar in het midden slechts Ã©Ã©n beeldje de
z.g. âGanseliesel" in een groen perkje stond en de wanden versierd
waren met allerlei kunstvoorwerpen met motieven aan pluimvee
ontleend van de fabrieken te Meissen en van de firma Rosenthal.

Door deze eere-zaal kwam men in de ongeveer 100 M. lange inter-
nationale strar.t waarlangs 22 landen hunne stands gebouwd hadden
en bereikte ten slotte het natuur-groote oud-Saksische boerenhuis
omgeven door hooge denneboomen. Hierbinnen zag men de verschil-
lende stadia van de zijde-cultuur, vanaf de eitjes tot de coccons.

De zijdebouw is een nieuwe industrie in Duitschland die uitstekend
slaagt en een zeer snelle uitbreiding gekregen heeft. De Duitsche
zijde blijkt veel beter dan de beste Japansche zijde te zijn. In de laatste
paar jaren zijn ongeveer 2 millioen moerbeistruiken uitgeplant en men wil
komen tot 100 millioen struiken. Deze zullen vier milliarden cocons
opleveren die in 33 spinnerijen door 8600 arbeiders verwerkt zullen
worden. De eitjes mogen alleen afgeleverd worden door het Rijks-
instituut voor zijdebouw in Celle. Gelet wordt vooral op sterke rupsen
vrij van verschillende ziekten. De resten der afgewikkelde cocons
(elke rups vormt in 3 a 5 dagen een draad van 3000 M. lang) worden
gedroogd en leveren als chrysaliden-meel een uitstekend eiwitrijk
pluimveevoer.

Ook de konijnenhouderij gaat in Duitschland enorm snel vooruit,
niet zoozeer door de propaganda van het vleesch als wel doordat de
damesmode zich op het konijnenhaar en de konijnenpelzen geworpen
heeft. Het konijn levert per K.G. levend gewicht I25g ram wol, het schaap
slechts 30 gram. De konijnenwol is veel beter dan schapenwol daar zij
veel beter isoleerende weefsels levert die hij hetzelfde effect als schapen-
wol slechts 30% de - zwaarte hebben. Dit is voor vliegenierspakken
van veel waarde. Tevens veroorzaakt de konijnenwol bij het dragen
op de huid niet de irritatie-verschijnselen welke schapenwol soms
veroorzaakt. Een ram kan in vier plukkingen per jaar ongeveer 350
gram wol leveren, een voedster ongeveer 450 gram.

Tijdens het Congres werd een excursie gemaakt naar een der
grootste pelzen-fabrieken van Duitschland (die ook veel vellen uit
Holland verwerkt). De firma Arnhold in Naunhof verwerkt thans per
jaar 3.300.000 konijnenvellen, waarvan ongeveer 1.000.000 tot edel-
pelzen. Duitschland bezit thans een konijnenstapel van 8.000.000 stuks.

De buitenlandsche dieren, ten getale van ongeveer 3000 waren in de
internationale hal ondergebracht, de Duitsche dieren moesten, uit
veterinair oogpunt, in aparte hallen ondergebracht worden. De
Duitsche deelneming bedroeg 11.000 dieren. De Nederlandsche inzen-
ding met 595 dieren was van de buitenlandsche de grootste. Nederland
zond 3 trios eenden, 75 trios kippen, 53 trios krielen, 83 paar duiven,
36 konijnen benevens 31 trios Oud-Hollandsche rassen. Voor deze laatste
was ingericht een oud-HoIlandsche tuin, een der bezienswaardigheden
der geheele tentoonstelling. Men had van Nederlandsche kweekerijen
een aantal fraaie sierstruiken gekregen, palmen, coniferen enz. en te
midden van dit groen kwamen de oud-Hollandsche kippen in hunne
voliÃ¨res uitstekend uit.

Een nieuwtje op deze tentoonstelling vormden de internationale
kampioenschapsprijzen. Wie eenigszins op de hoogte is van den reeds
jarenlangen strijd om internationale standaards voor de talrijke pluim-
vee-rassen, zal begrijpen dat de insiders een zwaar hoofd hadden in
deze kampioenschappen. Dank zij een zeer eenvoudig keuringssysteern,
waarbij telkens voor elke beoordecling vijf keurmeesters uit vijf ver-
schillende landen gevraagd werden, is de beoordeeling buitengewoon
goed geslaagd. Toen de cijfers der steeds streng geÃ¯soleerd werkende
keurmeesters verzameld werden bleek er ondanks de standaard-ver-
schillen bijna overal overeenstemming te bestaan omtrent de keuze
van de prijswinners. Holland verkreeg van de negen aan buitenlanders
toegewezen prijzen er niet minder dan vijf.

Opvallend is het echec geweest van Engeland op deze dierententoon-
stelling. De Engelschen zelf voelen dit geducht en zijn er zeer door uit
het veld geslagen. Reeds in 1933 te Rome bewees Duitschland dat het
zich volkomen meten kon met Engeland. Thans is gebleken dat
Engeland door landen als Zwitserland, Denemarken, Holland en
Duitschland geheel geslagen werd. Zelfs met een typisch Engelsch
ras, de ..light Sussex" won Denemarken een wereld-kampioenschap,
terwijl Zwitserland de twee beste trios Rhode Island Reds bleek te
bezitten. Nederland muntte vooral uit in de Krielen.

In de Ver. Staten van N. Amerika werd de vlekziekte-bacil in 1885 door Theo-
bald Smith aangetoond, terwijl in 1892 V. A. Moore de bacil eveneens uit een
varken verkreeg. Vanaf dien tijd tot ongeveer 1920 k 1925 werd in Amerika zoo
goed als niet over deze zaak gerept, de varkenshouders hadden niet erg veel hinder
van de vlekziekte blijkbaar. In 1928 echter rapporteerde Kinsley het optreden
der ziekte in verschillende staten.

Maar pas in 1930 werd de beteekenis der infectie nader uiteengezet door Eoster-
man en Breed, Munce \') en Willey. Thans is het reeds zoover, dat de ziekte over
een zeer groot deel van het westelijk halfrond voorkomt (Texas, New York, Sas-
katchewan, BraziliÃ«).

Oorspronkelijk had de vlekziekte in Amerika een minder ernstig karakter dan
in Europa, maar de virulentie schijnt te stijgen, zoodat op sommige Amerikaansche
farms de varkenshouderij niet meer rendeert.

Wat de bestrijding aangaat, wordt de simultaanenting in Amerika nog niet toe-
gepast ; men is bang haarden van besmetting te vormen. Men tracht deze behandeling
te vervangen door varkens, welke aan besmetting bloot staan, serum in te spuiten,
b.v. gezonde dieren te behandelen met serum en daarna zieke dieren te plaatsen
tusschen dergelijke varkens.

Over de preventieve, zoowel als de curatieve werking van vlekziekteserum is
men in Amerika zeer tevreden.

Omdat de vlekziekte in Amerika betrekkelijk nog niet lang voorkomt bereidt
de diagnose nog al eens zwarigheden. Vooral in het begin, wanneer de ziekte pas
is opgetreden in een kudde, kost het wel eens moeite. Men heeft daarom gezocht
naar een hulpmiddel en de agglutinatieproef hiervoor gebruikt.

Schoening en Creech â ) zeggen hiervan o.a. : âHet succes van een diagnostische
proef hangt niet alleen af van de specificiteit van het materiaal, maar ook van een
bekendheid van de grenzen der proef zelf en van een zuiyere interpretatie der resul-
taten, die verkregen worden. Er is geen biologische test voor 100 % effectief, en
hierop maakt de agglutinatieproef bij vlekziekte in geenen deele een uitzondering."

Voor nadere uitwerking van het gebruik dezer proef en de juiste beoordeeling
der verkregen resultaten zie men het origineel. De agglutinatie is slechts een hulp-
middel bij de diagnose en in handen van ervaren onderzoekers van vrij groote
waarde. Ook vele dierenartsen bevestigen dit voor districten waar in de praktijk
de proef werd gedaan. In Amerika wordt nu voorgesteld deze proeven uit te breiden
door het in gebruik geven aan een beperkt aantal practici in verschillende secties,
teneinde de practische waarde te kunnen beoordeclen.

Op het 12e Internationaal vÃ©tÃ©rinair congres, te New York, in 1934, werd o.a.
ook gesproken over de differentieel-diagnostiek bij mond- en klauwzeer. Hierbij
was sprake van bovengenoemde ziekte, welke klinisch soms bijna (of geheel niet)
te onderscheiden is van mond- en klauwzeer ; alleen t.o.v. proefdieren viel het
verschil op. Aan deze ziekte nu werd de naam vesiculair exantheem van het varken
gegeven. Zij treedt op bij varkens, die met afval (ingewanden) worden gevoederd,
in CaliforniÃ«. Daarnaast wordt nog gesproken van vesiculaire stomatitis.

Do overeenkomst in vele opzichten is zoo groot, dat soms wordt getwijfeld met
3 verschillende ziekten te doen te hebben. Alleen sommige dierproeven en immuno-
logische onderzoekingen stemmen hiermee niet overeen. Ook in Engeland en
Duitschland heeft men hieromtrent reeds proeven genomen.

Volgens Traum blijkt het, dat wij hier met een ziekte te doen hebben, welke
in haar symptomen en verloop niet van mond- en klauwzeer kan worden onder-
scheiden zonder hulp van dierproeven. Er zijn verschillen, maar de indruk wordt
verkregen dat er âverband bestaat" tusschen het virus van mond- en klauwzeer,
van vesiculaire stomatitis en vesiculair exantheem van het varken.

Inderdaad hebben het mond- en klauwzeervirus en dat van vesiculaire stomatitis
(behalve dan hun immunologische verschillen en de constante pathogeniteit voor
paarden, benevens de mindere vatbaarheid van rund en cavia t.o.v. vesiculair
stomatitis virus) een zeer groote overeenkomst.

Het klinisch beeld toont zeer veel overeenkomst zoowel met dat van mond- en
klauwzeer als met dat van vesiculaire stomatitis : Blaren van verschillende grootte
ontstaan op snuit, neus, lippen, tandvleesch, tong, of tusschen de klauwen, op de
kroonrand, aan de ballen der klauwen, aan de bijklauwtjes, terwijl ook blaren
zijn geconstateerd, soms in groot aantal, aan uier en tepels der zeugen. Dit gaat
gewoonlijk gepaard met temperatuurverhooging, die ook reeds aan dit optreden
voorafgaat. Daarna doorbraak der blaren en verdere genezing juist als bij mond- en
klauwzeer en vesiculaire stomatitis. Soms treden de blaren voornamelijk op aan
de snuit, een andermaal meer aan de klauwen.

Traum zegt : âMen mag besluiten tot de diagnose mond- en klauwzeer wanneer
het virus, na voorafgaande temperatuurverhooging, blaren verwekt bij rund, varken

en cavia, maar niet bij het paard"......tot die van vesiculaire stomatitis, wanneer

zij optreden, na virusinjectie, bij alle vier diersoorten ; tot die van vesiculair exantheem,
indien dit geschiedt bij het varken, niet zoo frequent en in milderen vorm bij het
paard en heelemaal niet bij rund en cavia.

In een troep fokzeugen traden bij twee ervan nerveuze verschijnselen op. De
verzorging en de voeding der dieren waren zeer goed. Een der zeugen had biggen,
de andere niet. Anthony ¹) deelt o.a. het volgende mede. Liggende was er niets
aan de dieren te bespeuren, maar nadat zij waren opgejaagd was het alsof er eene
rilling over het geheele lichaam liep, terwijl do snuit voortdurend eenigszins naaf
voren en naar boven werd gestoken. Bij hot zoogende varkon bleven de trillingen
langer bestaan en traden zij ook menigvuldiger op.

Beide dieren werden geslacht. De sectic leverde niets op. De oorzaak werd niet
gevonden. Anthony kon niet met zekerheid âinbrecding" vaststellen.
Streptococcose bij varkens.

Bij het varken komen in verschillende organen ziektenprocessen voor, die door
st reptococcen worden opgewekt. Lesbouyries en Berthelon ^s) onderscheiden een
acute, suhacute en chronische vorm. De acute vorm komt voor bijna uitsluitend bij biggen
en bij zeugen in het puerperium. De big verliest de eetlust, verbergt zich in het
stroo, wordt soporeus, wankelt bij het loopen ; temp. 41.5Â° C., moeilijke ademhaling,
wijnroode vlekken op de huid, ooren vaak cyanotisch. Dood veelal na 5 & 20 uren.

De subacute vorm komt voor met aandoeningen van verschillende organen. Bij
de zeug endometritis, pneumonie, mastitis ; bij de biggen ziekten van articulairen,
pulmonairen, cardialen, intestinalen, cutanen, nerveuzen en oculairen aard. Bij
Ã©Ã©n dier kunnen aandoeningen van een of meer organen voorkomen. Deze ziekten
worden nader omschreven.

De chronische vorm is veelal een gevolg van de voorgaande en wordt dus bij
dezelfde organen gevonden.

De diagnose, cliniseh te stellen, is nu moeilijk bij de acute vorm ; de symptomen
zijn in het algemeen als die van alle septicaemieÃ«n.

Behandeling der zieke dieren heeft in de regel geen succes ; prophylactisch kunnen
hygiÃ«nische maatregelen worden genomen en preventieve enting toegepast worden.

Varkens-dysenterie is een acute, infectieuze ziekte der varkens, gekarakteriseerd
door bloedige diarrhee ; soms wordt zuiver bloed ontlast. De faeces bevatten groote
hoeveelheden rood bloed, slijm en soms deelen van croupeus exudaat. De ziekte
is in Amerika bekend onder verschillende benamingen. De sterfte is vaak vrij groot
en afhankelijk van virulentie,weersomstandigheden en verdere hygiÃ«nische toestanden.

De ziekte zou volgens Hofferd \') meest worden veroorzaakt door besmet voedsel.
Longcomplicaties zouden zich voordoen door inhalatie van geÃ¯nfecteerde lucht.
Vaak wordt de ziekte ingevoerd door aankoop van nieuwe varkens. Verminderde
resistentie (zooals bij vele infectieziekten) veroorzaakt door castratie, drachtigheid,
enting, enz. maakt de vatbaarheid voor deze ziekte grooter. Voor behandeling zijn
in de eerste plaats hygiÃ«nische maatregelen aangewezen. De aetiologie is nog niet
opgehelderd.

Hans Lange ¹) schrijft over de kruisverlamming bij varkens in de buurt van
Leipzig. De dieren stierven (of werden noodgeslacht) onder geen ander symptoom
dan kruisverlamming. Histologische onderzoekingen der organen verliepen
volkomen negatief. Maar onderzoek van de lendenmusculatuur leidde tot dc
ontdekking dat de spiervezelen degeneratieve veranderingen te zien gaven.

Ongeveer 10 jaren geleden berichtte Hobmaier over dergelijke ziekte, welke hij
vergeleek met de z.g. enzoÃ¶tische haemoglobinurie van het paard. Hij sprak van
,,Myodegeneralio hyalinosa calcificans".

N\'eusstenose bij varkens (in Duitschland onder den naam âSchniiffelkrankheit"
bekend) kan door verschillende ziekten worden veroorzaakt. Barnscheidt ²) heeft
hierover de literatuur nagegaan. De infectieuze rhinitis van het varken, die voor-
namelijk een slijmvliesaandoening is, moet nog onderscheiden worden van de
osteodystrophia der schcdelbeenderen.

De eigenlijke osteodystrophia komt bij verschillende huisdiersoorten voor.
Terwijl bij paard en hond cystenvorming domineert, schijnt dit bij het varken niet
voor te komen.

Deze ziekte komt ook in ons land nu en dan voor. C. O. Jensen ³) heeft hierover
een paar jaar geleden een artikel gepubliceerd, met 6 zeer duidelijke afbeeldingen.
Bedoelde neusziekte is in Denemarken bekend als âSnovlesvge", in Duitschland als
âSchnÃ¼ffelkrankheit". De eerste mcdedeeling dateert reeds van ongeveer een eeuw
geleden.

In vele opzichten komt deze varkensziekte overeen met de ,,ozacna" (rhinitis
atrophica foetide) van den mensch. Hoewel het ziektebeeld en de pathologische
anatomie van beide ziekten goed bekend is, kan dit van de aetiologie nog niet worden
gezegd. Indertijd is bij den mensch de ozaenabacil van Abel genoemd, maar dit
schijnt nog niet vast te staan.

³) C. O. Jensen : Ueber die Rhinitis chronica atrophicans des Schweines. Acta patho-
logica et microbiologica Scandinavica. Supplementum XVI, 1933.

In deze bijdrage behandelt Rudolf >) enkele jeugdziekten bij varkens. Naast
infectie geeft hij een belangrijke rol aan de voeding en verpleging. Achtereenvolgens
behandelt hij : fibrineuze serosae en gewricht-ontsteking; rachitis; diarrhee; en chorea.

Bij rachitis merkt hij o.a., op dat een gebrek aan het antirachitische vitamine D.
slechts dan eene ziekmakende werking zou uitoefenen, wanneer gelijktijdig te weinig
minerale stoffen worden toegediend, voornamelijk wanneer de hoeveelheid Ca.
en Ph. niet voldoende is. Beide mineralen moeten echter in de juiste verhouding
voorhanden zijn, want een verschuiving van de zuurbase-verhouding zoowel naar
de negatieve als naar de positieve kant bevordert het tot stand komen van rachitis.

Bij diarrhee (Ferkeldurchfall, Ferkelsterben) zegt hij, dat in bijna alle gevallen
waarbij veel âbiggensterfte" voorkomt vast te stellen is, dat de zeugen reeds in de
periode der drachtigheid ondoelmatig werden gevoederd en te weinig kalk met
het voeder kregen.

De chorea der biggen, te vergelijken met de St. Vitusdans bij den mensch, komt
in Nieder Oesterreich niet veel voor. Bij de aetiologie denkt R. aan : overerving,
storing van de inwendige secretie, storing in de minerale stofwisseling.

GÃ©za Hirt ¹), die in samenwerking met den directeur van ,,Phylaxia" te Budapest
(Dr. KÃ¶ves) reeds eerder over deze ziekte heeft bericht, schrijft nu over het voor-
komen ervan bij jonge nog bij de zeug zijnde biggen. Een tamelijk groot aantal
gevallen wordt medegedeeld. Op de besmette boerderijen werden ook de honden
en katten ziek en stierven.

Wat de verschijnselen betreft werd van een der hofsteden meegedeeld : ,,Die
Ferkel zittern, drehen sich seitwÃ¤rts, kÃ¶nnen nicht aufstehen, manche gehen im
Kreise herum ; sei schreien spÃ¤ter gar nicht wenn man sie anfaszt. Die Patienten
verenden bereits binnen 24â36 Stunden."

De ziekte begint hiermee, dat de biggen in het stroo wegkruipen, en of nog weinig
Ã¨f in \'t geheel niet meer zuigen. Hierop volgt: een duidelijke moeheid, matheid
en verschillende nerveuze verschijnselen als dwangbewegingen en krampen, die
enkele spiergroepen kunnen betreffen, maar ook de geheele musculatuur. Een deel
der diertjes staat rustig stil of gaat zitten als een hond, zonder te letten op de
omgeving. Andere daarentegen loopen onrustig rond, maken kringbewegingen en
loopen zoo lang rond tot zij van uitputting neervallen ; vele maken dan nog
liggende loopbewegingen tot zij tenslotte volkomen apathisch neerliggen. Bij
sommige patiÃ«ntjes ziet men cirkelvormige beweging als van de wijzers van een
uurwerk ; enkele dringen aan de wand van het hok en knagen daaraan soms. Weer
andere geven te zien : schuimslaan met de bek, kauwbewegingen, stijve kophouding
of teekenen van blindheid. In zeldzame gevallen neemt men plaatselijke verlam-
mingen waar. Een der eerste en meest typische verschijnselen is de verlamming der
stembanden. (Te constateeren door optillen o.a. aan de achterbeenen. Hirt noemt
nog een geval, waarbij de biggen stijf, met verschrikte blik, voor zich uitstaarden
en nu en dan een rochelend, snurkend geluid lieten hooren.

Wrijven en krabben aan de lichaamsoppervlakte werd geen enkele keer gezien.
De temperatuur liep van 39 tot 41Â° C. De ziekte loopt in de meeste gevallen in
12â36 uren af. Soms, wanneer de nerveuze verschijnselen duidelijk zijn, duurt zij
ook 5â13 dagen. Genezing is zeldzaam. Er bleven 5% hoogstens 28.9% in het
leven, waarvan nog een deel blind bleef. Het is niet bekend of deze blindheid weer
herstellen kan.

Op 4 hofsteden werden successievelijk 39%, 15.5%, 12.2% en 21% ziek. Op de
eene duurde ziekte 3 weken, op een andere 1 i maand.

¹) GÃ©za Hirt : Beitrage zur Aujeszkyschen Krankheit der Saugferkel. Archiv f. wiss.
und prakt. Tierheilkunde 1935, 70 Band, 1 Heft, S. 86.

Deze methode heeft het voordeel dat het middel sneller en minder verdund
ter plaatse komt. Bij de mens zijn goede resultaten bereikt bij aandoeningen der
extremiteiten : etterige lymphangitis, phlegmonen, osteomyelitis, gasgangraen.
Inspuitingen van 2 % oplossingen van mercuro-chroom werden gegeven, 8â10 c.c. ;
(niet meer dan drie injecties, met het oog op mogelijke kwikvergiftigingen. Spoedig
verbeterde de toestand en werd de temperatuur normaal. De beste resultaten kreeg
men bij etterige lymphangitis. Bereikt men niet spoedig succes dan moet men de
gewone behandeling toepassen : event. incisie, drainage, amputatie.

Huet en Barceton deden proeven bij dieren, met verschillende vloeistoffen : volgens
hen moet de vloeistof isotonisch zijn, en de pH. moet gelijk zijn aan die van het bloed.

Verschillende schrijvers zagen, bij gevallen van sepsis, goede resultaten van
inspuitingen met prontosil.

Zoo kon Ley ¹) nog 48 uren na het begin der koorts bij febris puerperalis vaak
een algemeene infectie voorkomen. Hij raadt aan in dergelijke gevallen te beginnen
met intraveneuze of intramusculaire inspuitingen, tegelijk met tabletten, en zoodra
verbetering is ingetreden, door te gaan met tabletten tot de koorts 1â3 dagen
is weggebleven. Ook bij een patiÃ«nt met furuncel en absces, waarbij verschijn-
selen van sepsis, volgde herstel na prontosil-inspuitingen.

(Een bekend middel tegen pustulae en furunculose, steenpuisten, is ook Inosepta,
een antivirus bevattende zalf, die, bij locale toepassing, inwrijven in de huid, ge-
durende een of enkele dagen, beginnende pustulae niet tot ontwikkeling doet
komen of spoediger doet rijpen. Ref.).

Smitii en Stuart Harris ²) deden proeven op fretten met een influenza-stam
van de mens. Een van hen werd besmet met een stam die reeds vele passages door
fretten had ondergaan, en kreeg een typische griep-aanval, na een incubatie van
2 dagen.

Tot de 4de dag kon hij fretten infecteeren ; het bleek dat na de mensen-passage
de type van het virus niet veranderd was. Na de 3de ziektedag had hij in het serum
antistoffen die tot de 16de dag in sterkte toenamen en maandenlang op hoog peil
bleven. Vrijburg.

In den winter 1934â1935 ontstond bij een 16-jarig paard een uitslag op den
rug, die zich geleidelijk over het geheele lichaam verbreidde. Drie personen, die
het paard gedurende den winter hadden bereden, kregen een ernstige huidaan-
doening aan de handen, de armen en het gezicht.

In Maart werd het paard verkocht aan een landbouwer, die het op zijn beurt
weer aan een houthandelaar verkocht. Korten tijd na dezen verkoop ontstonden
bij den landbouwer een huiduitslag aan de polsen en de armen ; zijn vrouw en
zijn zoon werden later op overeenkomstige wijze aangetast. De houthandelaar
kreeg een eruptie aan de handen en den nek en ook zijn broeder werd besmet.

In April werd vervolgens het paard verkocht aan een ander, die een maand later
eveneens werd aangetast (kin, armen en handen), evenals zijn zoon en zijn dochter
en de smid, die het paard had beslagen.

In Juni kwam het paard in onderzoek bij den schrijver, die bevond, dat het leed
aan een uitgebreide huidziekte, veroorzaakt door Trichophyton tonsurans.

¹^s) Ley, Z^ur Behandlung des Puerperalfiebers mit Prontosil. MÃ¼nch, med. Woch. 1936;
ref. N. T. v. G. 1936, III, No. 30. Ned. T. v. G. 1936, III, No. 27.

Vergelijkend onderzoek naar de styptische werking van pectine, tannal-
bine en aplona (gedroogd appelpraeparaat).

Heisler en Moro hebben het appeldieet in de therapie ingevoerd. Een gunstige
werking ervan werd gezien bij diarrhee en bij ontsteking van het digestie-apparaat.
Welk bestanddeel hierbij de gunstige werking uitoefent is niet voldoende bekend ;
de meeningen daaromtrent loopen uiteen. Moro denkt daarbij aan looistoffen,
Heisler aan de in de appels aanwezige zuren. Malyoth weer wijst op pectine,
een colloidaal koolhydraat, overeenkomende met cellulose.

Gerhardt \') nu heeft bij dieren kunstmatige diarrhee verwekt en bovenver-
melde middelen daarna toegepast.

Aplona en tannalbine oefenden een duidelijke styptische werking uit, hetgeen
na pectine-toediening niet kon worden waargenomen. Volgens Gerhardt is de
werking van aplona en tannalbine analoog en zouden bij het appeldieet de looi-
stoffen de gunstige werking uitoefenen. Veenendaal.

Het gelukte Topacio ¹) bij ratten, muizen, cavia\'s, honden en bij een paard,
surra over te brengen door de dieren te besmetten met een enkel exemplaar van
Trvpanosoma Evansi, dat, met een druppeltje bloed, werd ingespoten.

De cavia scheen resistenter te zijn dan de overige dieren ; van de 16 besmette
cavia\'s kregen slechts 6 surra.

Ratten, subcutaan besmet met Ã©Ã©n trypanosoom, hadden een incubatietijd van
(in doorsnee) 10 dagen ; na intraperitoneale infectie was de incubatie gemiddeld
ruim 8 dagen. Vrijburg.

De invloed van voeding met colostrum op de eiwitstoffen van het
bloedserum van jonge veulens, geitjes, lammeren en biggen.

Het was uit vroegere onderzoekingen o.a. van Smith en Little, Journ. Exp.
Med. Bd. 35, 36, 37 en 51 en uit die van Orcutt en Howe, ibid 36, reeds bekend,
dat colostrum van groot belang is voor het opfokken van gezonde kalveren en dat
dit met het verwekken van immuniteit tegen verschillende bacteriÃ«n samenhangt.
Earle ²) onderzocht nu of de toediening van globuline aan het pasgeboren dier
nog een andere physiologische beteekenis heeft dan het overbrengen van passieve
immuniteit.

Howe had reeds gevonden, dat het bloed van het pasgeboren kalf nagenoeg
geen globuline bevatte, doch dat voeding met colostrum in de eerste twee dagen
een snelle verschijning in het bloed van deze stoffen ten gevolge had. Bij het kind
ligt de zaak eenigszins anders. Dit zou samenhangen met histologische verschillen
in de placenta bij beide soorten, waardoor permeabiliteits-verschillen zouden
ontstaan. (Kuttner en Ratner, Amer. J. Diseases Children Bd. 25). Bij schaap,
merrie en varken zou de toestand zijn als bij de koe, dus geen placentale overbrenging
van immunstoffen plaats hebben.

Earle gaf sommige van zijn pasgeboren dieren colostrum (of wel liet ze zuigen),
andere kregen gewone melk.

Hij vond, wat Howe bij het kalf constateerde, 11.1. dat na voeding met colostrum
bij veulen, lam, big en pasgeboren geitje een opvallende stijging van euglobiline
en pseudoglobuline I van het bloedserum optrad. De globulinen worden blijkbaar
gedurende de eerste twee etmalen na de geboorte geresorbeerd en vermoedelijk
tegelijk daarmede de immunstofTen. Deze stijgingen zouden een maatstaf zijn voor
de bijzondere voordeelen, welke de jonge dieren aan colostrum ontleenen. Euglo-
buline ontbrak geheel ; terwijl van pseudoglobuline 1 slechts zeer kleine hoeveel-
heden in het bloed van het pasgeboren dier aanwezig waren. Het gehalte dezer
eiwitstoffen steeg den eersten tijd weinig of niet, wanneer de dieren geen colostrum
kregen. B. S.

¹) Phillipine Journal anim. Indust. 3, 213 ; ref. The Vet. Buil. 1936, No. 3, p. 220.

Ieder veterinair die groote stallen paarden onder zijn toezicht heeft gehad,
kent wel het stal-miasma, dat zich uit in een algemeen infectieus hoesten, hier en
daar aanleiding gevende tot het ontstaan van een pneumonie. In de Duitsche litera-
tuur is dit lijden bekend o.a. als Hoppegartener Husten en als BrÃ¼sseler Krankheit.
Het wordt veroorzaakt door een filtreerbaar virus, dat niet kunstmatig te kweeken
is. Kolbe *) nu heeft geprobeerd om paarden tegen deze ziekte te immuniseeren.
Het is hem noch met vol-virulent virus, noch met virus en serum van herstelde
dieren ten volle gelukt. Natuurlijker wijze moeten verreweg de meeste dieren drie
maal door de ziekte zijn aangetast, zal er een soort immuniteit optreden. Zoo is het
ook bij kunstmatige immunisatie. K. moest de paarden drie-maal virus inspuiten.
Na de eerste injectie waren er slechts weinige onvatbaar, na de tweede vrij vele,
maar eerst na de derde begon het op een meer algemeene immuniseering te gelijken.
K. acht deze methode niet geschikt voor aanwending in het groot, maat voor be-
drijven als de Hoppegartener-renstallen komt ze zeker voor toepassing in aan-
merking.

Een bejaarde merrie kreeg op de rechter ribwand, een handbreed achter de elle-
boog, een absces. Bij de opening ontlastte zich drie liter pus. Hoewel de etter uit de
longen moest komen, was de ademhaling niet versneld, en de temperatuur nauwelijks
verhoogd. Door rectale exploratie werd tevens een absces in de rechter nier gecon-
stateerd. Ondanks geringe algemeene verschijnselen ging het dier achteruit en
stierf vrij spoedig. Post mortem bleek, dat het absces in het mediastinum zat en in
verbinding stond met de pleuraalholte. Lubberts.

Cardinazzi ²) beschrijft 3 gevallen van Brucella-infectie bij het paard. In twee
gevallen betrof het een gewone schoftbuil, waarbij de diagnose alleen serologisch
werd gesteld. Het andere betrof een drachtige merrie, die reeds lange tijd een
mastitis had. De linker uierhelft was sterk vergroot en vol abscessen ; sommige
hiervan waren doorgebroken en vormden ulcerae. Uit de uier was een slijmige,
gele pus te drukken ; microscopisch werden hierin alleen gewone coccen aange-
toond. Daar er geen neiging tot genezing bestond, de gewone therapie van massage
en vaccin-enting hielp niet, dacht schrijver aan abortus-infectie. Bij onderzoek
van bloedserum bleek alleen de complementbindingsreactie positief te zijn (0.02 c.c.);
na 14 dagen was ook de agglutinatie positief tot 1 : 500. Een cavia werd ingespoten
met uiersecretum ; na 14 dagen agglutineerde het caviaserum positief tot 1 : 100 ;
5 weken na de enting 1 : 3000. Uit de milt der cavia werd de Brucella-Abortus-
Bang gekweekt. Kweken direct uit uiersecretum werd niet verricht. Daar er geen
volkomen overeenstemming blijkt te bestaan tussen complementbindings- en
agglutinatiereactie, beveelt schrijver aan, althatis bij paardeserum, beide reacties
steeds naast elkaar te doen. Hofstra.

BÃ¼low ³) behandelde een remonte voor een hoefverzwering l.a. Nadat de etter
afgevloeid was, genas het dier vrij spoedig. Enkele weken later kreeg het aan dat

¹) J- J\' O\'Connor : Absces in Thorax and in Abdominal Cavity. The Vet. Journal
1936, No. 4, blz. 139.

²) Dott. Lorenzo Cardinazzi : Contributo alla casistica dell\' infezione spontanea da
Brucella Abortus nel cavallo. La Clinica Veterinaria, 1936, No. 1, p. 52.

³) Dr. BÃ¼low: SprunggelentksentzÃ¼ndung durch Brucella ab. Bang bei einerjungen Remonte
Zeitschrift fÃ¼r Veterinarkunde Maart 1936, S. 105.

zelfde been een dik spronggewricht. Het talo-cruraalgewricht was sterk gezwollen.
Het been werd licht gebogen gehouden : het dier was zeer kreupel. Elke uitwendige
behandeling faalde. Wel dacht B. aan een infectie, maar eigenlijk meende hij daartoe
toch geen reden te hebben, totdat het dier plotseling een verhoogde temperatuur
kreeg. Eenige dagen later besloot hij vocht uit het ontstoken gewricht te nemen,
en wat bloed aftetappen voor onderzoek. Dit bleek positief te reageeren op Brucella
ab. Bang-infectie. Daarom spoot hij 20 c.c. chinosol-vaccin intraveneus in. Het
dier kreeg een locale zwelling en verhoogde temperatuur, die beide na een paar
dagen weer terug gingen. De kreupelheid verbeterde iets. Na circa drie weken gaf
hij een tweede dosis. Weer dezelfde algemeene verschijnselen. Echter was nu na 8
dagen het spronggewricht veel dunner geworden, en de kreupelheid sterk verbeterd,
welke verbetering aanhield, en na een maand zoo ver gevorderd was, dat het dier
aan de troep kon worden teruggegeven. H. Lubberts.

Autogene sero-protein-vaccin-therapie bij exsudatieve pleuropneumonie
bij borstziekte van het paard.

Bij borstziekte van het paard doeu zich een exsudatieve pleuropneumonie voor
niet veroorzaakt door het filtrabele virus doch hetzij door streptococcus pyogenes
equi hetzij door bacillus bipolaris septicus. Polyvalent streptococcenserum heeft
dan ook dikwijls geen gunstig resultaat.

Foglia \') past een autogene sero-protein-vaccin-therapie toe en bespreekt de
waarde ervan naar aanleiding van drie door hem behandelde gevallen.

Hij puncteert de thorax links in de 7de of rechts in de 6de intercostaalruimte,
circa 4 vingersbreed onder de door middel van percussie vastgestelde dempingslijn
en zuigt met een groote injectiespuit hoogstens 70 cc exsudaat uit de borstholte,
daarbij in achtnemend, dat het uitzuigen langzaam geschiede opdat het exsudaat
zich niet rood kleurt als gevolg van capillaire bloedingen in de serosae, doch geel
blijve. Daarna wordt de naald teruggetrokken en het opgezogen exsudaat subcutaan
ingespoten. Het gevolg is een snelle resorptie van het in de borstholte aanwezige
exsudaat en dalen van de lichaamstemperatuur.

Naast deze therapie past schrijver een hartmiddel en antifebrile middelen toe.
Tetanus-anatoxine.

In een artikel over de gevoeligheid van paarden tegenover tetanus na een- of
tweemaal immuniseeren met tetanus-anatoxin, bevestigt M. Kobusiewicz ¹)
o.m. de reeds opgedane ervaring n.1., dat de antigeen-waarde van tetanus-anatoxin
in het serum van geÃ¯mmuniseerde paarden, niet bepaald kan worden op grond
van de anlitoxin-waarde van dat serum, want ofschoon antitoxin in het serum
ontbrak, bezaten de paarden toch voldoende immuniteit.

Koch ²) beschrijft in verband met erfelijkheid de navolgende ziekten van paarden :

1. Atresia coli : Komt voor bij koudbloed veulens in de Rijnstreek. De dieren
worden gezond geboren. Na 2 dagen krijgen zij koliek-aanvallen, hebben geen
eetlust, krijgen icterus, sepsis, en sterven. Sectie : Een stuk van het groote colon
ontbreekt. Deze ziekte komt voor in Duitschland, Engeland, Zweden, Japan,
Hongarije en Amerika. De Japanner Yamane zag het lijden bij 25 veulens, alle
afstammend van eenzelfden Percheron-hengst. Alleen de inteelt-producten kregen
het. Koch heeft dit zelfde verschijnsel voor bovengenoemde Duitsche koudbloeds
vastgesteld.

2. Platte hoeven : Veelal denkt men dat platte hoeven ontstaan door uitwendige
factoren, als natte weiden, slecht beslag, slecht besnijden enz. De Bulgaar Kaleff

²^s) Dr. Koch : Ãber einige praktisch bedeutungsvolle Erbkrankheiten beim Pferd. MÃ¼nch.
Tierartzl. Wochenschr. 15-4-1936, blz. 181.

heeft echter door fokproeven uit kunnen maken, dat het een zuiver erfelijk
gebrek is, dat zich geheel volgens de wetten van Mendf.l gedraagt. Men moet
dan ook plathoevige paarden van de fokkerij uitsluiten. Volhoeven daarentegen
worden verkregen gedurende het leven.

3. Kryptorchismus : Komt bij verschillende diersoorten voor. Schr. heeft
voor honden gevonden, dat het een erfelijk verschijnsel is, dat vooral bij inteelt
te voorschijn treedt. Hij meent, dat dit ook bij paarden het geval is. Bij het
Oberlander paard in Beieren n.1., een ras, waaronder door ondeskundig fokken,
veel inteelt-producten voorkomen, ziet men het tamelijk veel.

4. Kalk-stofwisseling : Onder de koudbloed-veulens in de Rijnstreek komen
er vele voor met rachitisachtige verdikkingen aan de extremiteiten, vooral aan
de voorknie en de sprong. Men denkt veelal dat dit komt door irrationeele kalk-
voeding. Vaak zal dit ook het geval zijn, maar toch ziet men het onder een aantal
veulens, die op dezelfde wijze gehouden worden, bij sommige optreden, bij andere
weer in \'t geheel niet. Koch nu heeft kunnen aantoonen, dat niet alleen de wijze
van voeden de oorzaak is, maar dat er bepaalde families zijn, waaronder het lijden
zeer veel voorkomt. Daaruit besluit hij, dat de erfelijkheid ook hier een rol speelt,
en pleit hij voor een zeer nauwgezette keuring van het fok-materiaal, ook door
veterinairen, die daar thans blijkbaar heel veel buiten worden gehouden. Het komt
nu herhaaldelijk voor, dat deze rachitische verdikkingen voor extra zwaar beenwerk
worden aangezien, en dieren er mee behept, juist bij voorkeur voor fokdocleinden
worden gebezigd.

Door de nervi volares c.q. plantares te anaesthiseeren, kan men te weten komen, of
een kreupelheid al dan niet in de ondervoet zetelt. Een meer preciese aanduiding geeft
deze methode niet. Marcenal en Carnus *) hebben daarom hun anaestheticum
in het hoefgewricht gespoten. Wanneer de kreupelheid daarna verdwijnt, meenen
zij met zekerheid te kunnen aannemen, dat deze in de hoef zit. Zij spuiten circa
2 cm boven de hoef in, iets buiten de mediaanlijn. Men vindt de plaats vrij gemak-
kelijk, door de hoef eenige malen te buigen en te strekken. Zij steken de naald van
boven naar beneden in, schuin, in de richting van het straalkussen. Bij positief
resultaat zijn de dieren na 10 tot 15 minuten rad. Deze anaesthesie heeft volgens
schrijvers niet alleen een diagnostische beteekenis, maar ook een therapeutische
waarde. Van 12 chronisch kreupel loopende paarden hebben zij met deze injecties
er drie geheel genezen en vier verbeterd, terwijl zij bij vijf geen succes hadden.

HouzÃ ¹) heeft klcmhoevigheid behandeld, door in de toon van de hoef, van
af de kroon tot aan de draagrand, een strook hoorn weg te raspen. Deze strook is
beneden 2j cm breed en boven 3A cm. Hij laat slechts een dun vliesje hoorn over.
Hij beslaat verder het paard met een ijzer zonder lip, dat eenigszins als een
pantoffel-ijzer is gesmeed. Hij had zeer goede resultaten. Gemiddeld zag hij na een
maand in het toongedeelte een verwijding van 15 mm, en bij de verscnen van
6,5 mm. Hij heeft verschillende paarden, die door ostitis van het hoefbeen maanden
lang kreupel geloopen hadden, op deze wijze met succes behandeld.

Volkmann ²) komt op grond van zijn ervaring en van een studie, die hij gemaakt
heeft van 33 hoefbeenen, afkomstig van paarden lijdende aan hoefkraakbeen-
verbeening, tot het volgende : Deze aandoening komt veel voor bij zware paarden.
Verder bij paarden met spitse voeten met vlakke zool ; bij paarden met wijde hoeven

¹) Dr. Volkmann : Die Ursachen der VerknÃ´cherung der Hufknorpel. TierÃ¢rtzl. Rund-

met poreuze bauw van het hoefbeen ; bij voeten, waarbij de hoefbeenstakken niet
ondersteund worden en waarbij een onregelmatige beenzetting plaats heeft.
Arbeid op harde plaveisels speelt volgens hem geen rol, daar ook jonge paarden,
die nooit beslagen zijn geweest en op zachte bodem steeds geloopen hebben, met
het lijden behept kunnen zijn. Erfelijk is het ook niet; wel de gepredesponeerde
beenzetting en de hoefvorm. De verbeening beperkt zich niet alleen tot het hoef-
kraakbeen, maar breidt zich ook uit op de hoefbeenstakken.

Reid ^j) kreeg een pony in behandeling, die links voor zoo kreupel was, dat hij het
lidmaat bij het loopen maar nauwelijks met de punt van de hoef durfde belasten.
Hij kon geen diagnose stellen. Post mortem bleek, na uitkoken der beenderen, dat
op de achtervlakte van de pijp, vlak bij de carpus, een holte zat. R. denkt, dat hier
een sequester, resultaat van een ostitis, een soort steriel absces heeft doen ontstaan,
dat bedekt zijnde door het lig. suspensorium. moeilijk, vermoedelijk in \'t geheel
niet. was te diagnostiseeren.

WtscHNtakoff en Krutowsky ¹) hebben twee methodes uitgewerkt, waarmee
ze de dislocatie van het hoefbeen bij hoefbevangenheid op de rÃ¶ntgen-foto kunnen
vastleggen. Zij geven een nauwkeurige beschrijving van de bij beide methodes
gevolgde techniek. Op deze wijze kunnen zij zoo\'n heel loslatings-proces volgen en
ook de therapeutische waarde van de verschillende behandelingswijzen beoor-
deelen.

In dit artikel geeft JoN\'f.s²) een 8-tal RÃ¶ntgen-foto\'s van onderbeenen van
paarden. Hij geeft verder een teschrijving van de moeilijkheden, welke zich
bij de interpretatie van dergelijke foto\'s zooal voordoen, waaruit duidelijk blijkt
dat dit eigenlijk specialistenwerk is.

OxsPRtNG ³) heeft een 12-jarig trekpaard met X-stralen onderzocht, dat voor een
kar trekkende, gevallen was, en daarna kreupel geworden. Men dacht aan een
schouder-kreupelheid, en dienovereenkomstig werd het dier dan ook behandeld.
Na een maand bewoog het de schouder geheel vrij, maar werd het been zorgvuldig
gestrekt naar voren geplaatst in stap, terwijl van de hoef alleen de versenen belast
werden. De X-foto wees uit, dat het hoefbeen van boven naar beneden gebroken
was in twee vrijwel gelijke helften.

Een waardevolle 6-jarige hunter was gedurende een maand r.v. kreupel, toen
hij aan O. ter onderzoek werd aangeboden. Een X-foto wees weer uit, dat er een
donkere plek zat op het kraakbeen van het hoefbeen in het hoefgewricht. Na twaalf
maanden werd het paard weer onderzocht, nadat het na langdurige weidegang
rad leek, maar in het werk direct weer kreupel geworden was. De donkere plek
was niet grooter geworden, maar dieper van kleur. Bij de sectie bleek, dat er een
ulcus was van het articulaire kraakbeen, met een diepgaande ontsteking van het er
onder liggende beenweefsel. H. Lubberts.

¹) Dr. Wischnjakoff en Krutowsky : RÃ¶ntgengoniometrische Methode der Disloca-
lionshestimmung des Hufbeines beim Pferde. Deutsche Tierartzl. Wochenschr. No. 23,
1936. S. 409.

²²) V\'. B. Jones : The Interpretation of the Epuine Phalangs. The vet. Journal, 1936.
No. 5, p. 170.

³) Major Oxsprino : Cases of Radiological Inte est. The Veterinary Journal, No. 3,
1936, blz. 96.

GrundsÃ¤tzliches zur Frage der BekÃ¤mpfung und der Tilgung der Tuber-
kulose des Rindes, von R. v. Ostf.rtag. Verlagsbuchhandlung von Richard
Schoetz, Wilhelmstr. 120, Berlin, S.W. 48. Prijs M. 1.......

Voldoende aan een desbetreffend verzoek der Redactie, wil ik in onderstaande
regelen dit uit 40 bladzijden bestaande geschrift van den bekenden onderzoeker,
wiens naam aan een der beide bestrijdingssvstemen der tuberculose is verbonden,
bespreken.

Geen enkele besmettelijke ziekte onder het rundvee staat heden zoo in het brand-
punt der belangstelling als de tuberculose, getuige de onafzienbare rij van publicaties
der laatste jaren over deze ziekte en hare bestrijding. Ostertag begint met de waar-
schuwing tegen zuiver theoretische beschouwingen, die ons niet verder brengen en
brengt hulde aan de voordrachten en publicaties van mannen als Rautmann,
PrÃ¶scholdt, Karsten en Schumann, die als leiders van tuberculose-bestrijders-
vereenigingen practische ervaring hebben. De ziekte moet krachtiger worden be-
streden zal het doel, de uitroeiing, ten slotte worden bereikt. Evenzoo moet de
prophylaxe in andere banen worden geleid.

Achtereenvolgens worden de vele bezwaren, die voor en na tegen het Ostertag\'-
sche stelsel zijn aangevoerd, besproken en zoo mogelijk weerlegd. Ten aanzien van
de m. i. voornaamste bedenking, dat wij nl. niet met voldoende zekerheid de open
lijders kunnen opsporen, wordt niet meer gezegd dan dit : ..Darin teilt das Tuber-
kulosebekÃ¤mpfungsverfahren das Schicksal aller Verfahren zur BekÃ¤mpfung von
Tierseuchen". Ik ben van meening. dat wij beter doen bescheiden toe te geven, dat
het clinisch onderzoek, hoe goed uitgevoerd ook, ons niet in staat stelt eiken open
tuberculose-lijder op te sporen en dat tal van andere besmettelijke ziekten toch met
veel grootere zekerheid zijn te diagnostiseeren. Ook in Duitschland is voorgesteld
meer van het tuberculine gebruik te gaan maken en over te gaan naar het Bang\'sche
systeem. Het schijnt, zegt Ostertag, alsof vooral de reis naar het laatste congres te
New York, door hetgeen de talrijke Duitsche dierenartsen daar hebben gehoord en
gezien van de bestrijding in Amerika, dit streven heeft aangemoedigd.

In 1934â1935 zijn in de Vereenigde Staten 25.237 millioen runderen uit 2.378
millioen bedrijven getuberculineerd. Hiervan reageerden 376.623 dieren oftewel
\' Ã¨ % â¢ deze zijn geslacht. Terecht merkt Ostertag op, dat het succes der bestrijding
in Amerika uitsluitend het gevolg is van dit geringe reactie-percentage. Schalksch
heeft hij aan zijn Amerikaansche vrienden gevraagd, waarom men niet op dezelfde
radicale manier te velde trok tegen de infectieusc abortus. Geantwoord werd, dat
dit onmogelijk was ; immers meei dan 12 % reageerde op Brucella Bang en zoo\'n
groot aantal dieren kon men toch niet afmaken. En denken wij nu aan Duitschland
en vele andere landen waar 50% en nog veel meer runderen reageeren op tuberculine!
In 1896 keerde Ostertag enthousiast van de reis naar Denemarken terug na een
onderhoud met Bang, vast voornemens diens systeem ook in Duitschland te probee-
ren. Echter leden zijn pogingen volkoiyien schipbreuk, niettegenstaande de eigenaars
der boerderijen (in de omgeving van Berlijn en Mecklenburg), waar het Bang\'sche
stelsel werd toegepast, alle medewerking verleenden. Ook Bang zelf zag volgens
Ostertag in 1896 op het bedrijf, waar onder Bang\'s persoonlijke leiding dc tuber-
culose werd bestreden, opnieuw reactie\'s optreden, nadat de ziekte was uitgeroeid.

Oorzaak hiervan was dat Bang slechts gebruik maakte van het tuberculine en dit
is onvoldoende om alle tuberculeuze dieren op te sporen. Het kan geen kwaad, met
nadruk de collega\'s hier te lande voor de zooveelste maal op het hart te binden, dat
het tuberculine ook bij niet ver voortgeschreden tuberculose ons kan foppen, waar-
van ik persoonlijk vele malen de dupe ben geworden.

Maar .... Bang heeft sedert dien toch ook het clinische onderzoek in zijn systeem
betrokken. Ostertag spreekt van clinisch-bacteriologisch onderzoek ; wij houden
er meer van uitsluitend te spreken van clinisch onderzoek ; immers geen enkele onder-
zoeker ten onzent zal meer afgaan op het physisch onderzoek alleen, doch steeds

het onderzoek van se- en excreta erbij betrekken ; deze twee zijn zoo inhaerent, dat
ik het gevoel als een kleineering van het clinisch onderzoek, als men nog
speciaal bet âbacteriologisch" erbij vermeldt.

Nadat Ostertag op het internationale congres te \'s Gravenhage een voordracht
had gehouden over het in Duitschland geldende systeem, heeft Leclainche daar
gezegd, dat men in Frankrijk het meer radicale Bang\'sche systeem zou kiezen, omdat
men door de tuberculine met meer zekerheid de tuberculeuse dieren eruit zou halen
dan door het clinisch onderzoek. En wat heeft men in Frankrijk gedaan ? Men heeft
bij decreet van 24 Januari 1934 de verplichte aangifte van voortgeschreden longtuber-
culose, darm-, baarmoeder- en uiertuberculose geboden en de bestrijding onderge-
bracht bij het Veeartsenijkundig Staatstoezicht. Dus precies gedaan als in Duitschland.

In Denemarken is in 1928 de aangifte van open tuberculose verplichtend gesteld,
alsmede de verplichte slachting van aan open tuberculose lijdende runderen,
waarbij de Staat een derde der slachtwaarde vergoedt. In Denemarken zelfheeft het
Bang\'sche systeem nooit grooten opgang gemaakt totdat de laatste jaren (na 1927)
door ingrijpen der Zuivelfabrieken en het oprichten van bestrijdingsvereenigingen de
Deensche boeren beter werden bewerkt en thans ook duidelijk gunstige gevolgen zijn
te boeken. Op dit oogenblik bedraagt het aantal aangesloten bedrijven in Denemarken
ongeveer 5000, het gemiddelde reactie-percentage hiervan is gedaald van 13.7%
tot 3-9 %â¢

Het aanvangspercentage van ruim 13 % is opvallend laag, als men weet dat volgens
de Deensche slachthuis-statistiek van 1934 in de abattoirs 38% tuberculose werd
gevonden. In Jutland is stalling gemaakt voor 1300 stuks jongvee, om hier een
tuberculose-vrije opfok te waarborgen.

Het OsTERTAG\'sche stelsel is ingevoerd in Zwitserland. Tsechoslowakije, Zweden
en Hongarije. In Engeland is wettelijk de bestrijding der open tuberculose geregeld,
maar men beleeft daarvan niet veel plezier tot nu toe, daar het bacteriologisch onder-
zoek niet aan het clinisch onderzoek is verbonden. De âVorzugsmilch" mag slechts
worden gewonnen van niet regaeerende dieren ; de prijs is 1 penny per gallon (4J
liter) hooger. In 1931 stonden slechts 441 bedrijven met 15.000 dieren onder de
Engelsche melkwet. Het aantal melkkoeien bedraagt in Engeland ongeveer 3 millioen.

Merkwaardig is het, dat Ostertag ons land, waarvan hij toch zeker heel goed op
de hoogte is, met geen woord vermeldt. De ervaringen ten onzent hadden hem toch
stof genoeg tot velerlei opmerkingen kunnen geven, als hij eerst de resultaten van de
bestrijding Lovink-Poels had besproken, daarna de aan sterke anaemie lijdende
rijksbestrijding van 1910 tot ongeveer 1930, die plotseling plethora kreeg door de
Nederl. Crisis Centrale en last not least de mooie gevolgen der vrijwillige bestrijdingen
met het Bang\'sche systeem in Friesland en sommige andere gedeelten van ons land.

Schrijver gaat dan verder na, wat in Duitschland de daar toegepaste methode
heeft bereikt. Tegen de bewering, dat de tuberculose in plaats van afgenomen zich
heeft uitgebreid, gebaseerd op de statistieken der slachthuizen (in 1904 17%, in 1931
22 %), voert hij aan, dat de techniek van het sectie-onderzoek zoodanig is gewijzigd,
dat de cijfers der abattoirs van nu niet kunnen worden vergeleken met de veel oudere.

Bovendien is slechts een klein percentage der geslachte runderen afkomstig van
bedrijven waar de tuberculose wordt bestreden. Is het geen resultaat dat bv. in
\'933 42.478 runderen met open tuberculose werden opgespoord en door slachting
onschadelijk gemaakt ?

Hoeveel nut is daardoor niet gesticht ook doordat de van open lijders bevrijde
stallen veel en veel betere bedrijf-resultaten afwerpen. Uit de cijfers van Ostertag,
die ik niet alle zal vermelden, blijkt wel, hoe sommige stallen heel sterk besmet zijn.
Op een bedrijf van 51 koeien in Rottenburg aan den Neckar vond de dierenarts 27
open lijders. Met recht een rotten burcht.

In Saksen daarentegen, waar reeds lang de tuberculose wordt bestreden onder
leiding van Rautmann, konden in 26.000 van de 34.224 aangesloten bedrijven, dus
bij 76%, geen enkele open lijder worden opgespoord. Dergelijke cijfers zijn door
Karsten gepubliceerd.

Ostertag acht het volkomen natuurlijk, dat de tuberculinatie op stallen, waar
open lijders zijn gevonden of waar telkens nieuw aangekochte dieren komen, een
groot reactie-percentage aanwijst, en acht dit ook niet van beslissende beteekenis in
dit stadium van bestrijding, waarbij nog komt, dat de reageerende dieren een ver-
hoogde weerstand tegen niet te massale infectie bezitten.

PrÃ¶scholdt heeft opgemerkt, dat de uiertuberculose, dank zij de bestrijding, is
afgenomen ; volgens Rautmann mag de infectiositeit der melk in het begin der tuber-
culeuse uierontsteking niet overschat worden.

In aangesloten bedrijven vindt men niet meer die zware vormen van uiertubercu-
lose met sterke vergrooting en een massa tuberkelbacillen in de melk, die men op
niet aangesloten bedrijven ziet. Deze beweringen zou ik niet gaarne tot de mijne ma-
ken. Ik heb tuberkelbacillen gevonden in de melk van weinig afwijkende uiers, welke
melk op het oog geheel normaal was en bij het laboratoriumonderzoek slechts geringe
verhooging van sediment en katalase bv. te zien gaf. Ik heb uiertuberculose gevonden
bij runderen, die een volkomen normaal quantum melk gaven (15 I. in de tweede
helft der lactatieperiode) en waar de eigenaar niet het minst erg in had ; ik heb in
slechts enkele weken tijds de grootte en verdere afwijkingen aan den uier enorm zien
toenemen ; meermalen uiertuberculose gevonden waar de melkkeuringsdienst alleen
streptococcen had opgespoord.

De baarmoedertuberculose levert in het moeilijk vast te stellen aanvangsstadium
alleen gevaar op voor het kalf en daarom acht Rautmann ook de verplichte aangifte
van kalvertuberculose van beslissende beteekenis.

Overigens toonen de ervaringen der bestrijders, dat de uier- en baarmoedertuber-
culose met de open longtuberculose gepaard gaat en is Ostertag het daarom eens
met Poels, die indertijd heeft beweerd, dat het geheim der tuberculosebestrijding van
het rund is de bestrijding der open longtuberculose. In het algemeen is dit volkomen
juist, maar toch mag ik uit eigen ervaring beweren, dat door mij meermalen de
diagnose open tuberculose is gesteld kunnen worden op grond van het vaginaal en
rectaal onderzoek en het microscopisch onderzoek van het uterus-secretum (eventueel
verkregen door volgens Albrechtsen de cervix naar achteren te halen en met een
dunnen scherpen lepel den uteruswand af te krabben). Zeer dikwijls was een iets
verdikte Gartnersche gang uf een enkel speldeknopgrool knobbeltje in de vagina het
eenige dat op tuberculose wees ; in het secretum veel tuberkelbacillen, rectaal geen
afwijkingen aan de uterus te voelen. Ik ben er van overtuigd, dat een minitieus
onderzoek der genitalia veel meer tuberculose der geslachtsorganen zou doen vinden
en voor de tuberculose-diagnostiek en dus -bestrijding van enorme beteekenis is.
Deze tuberculose wordt dikwijls niet aan het abattoir ontdekt.

Ostertag wil het onderscheid tusschen open- en gesloten tuberculose behouden.
Dit begrip, waartegen den laatsten tijd stelling wordt genomen, is de steun geweest der
tuberculose-bestrijding en is dit nog. Het doet ons een beetje vreemd aan te lezen,
dat Ostertag schrijft, dat grondstelling moet worden : ieder dier is als open tuber-
culoselijder te beschouwen als het tuberkelbacillen uitscheidt, zonder rekening te
houden met een eventueele storing in den voedingstoestand. Nooit toch hebben wij
ons door den voedingstoestand laten leiden, geleerd door de ervaring, dat wij bv.
in het sputum van in zeer goeden voedingstoestand verkeerende koeien tuberkel-
bacillen kunnen aantoonen.

Ieder zal Ostertag echter bijvallen, als hij het onderzoek der veestapels minstens
tweemaal per jaar wil doen plaats hebben, zooals dit in Wurttemberg reeds geschiedt.
Bij ons is dit afgestuit op practische, liever gezegd, financieele bezwaren. Schrijver is
er niet voor, het onderzoek aan tuberculose-specialiteiten op te dragen. Bij de be-
teekenis die de tuberculose heeft voor den practicus, mag verwacht worden, dat
alle dierenartsen tuberculose-specialiteiten worden. Aanbevolen wordt, dat geen
dierenarts âVertrauenstierarzt" worde, voor hij bijzonder onderwijs heeft gehad in
de tuberculose-bestrijding bij een Tiergesundheitsamt of bacteriologisch instituut.
Ook zouden de studenten zich practisch moeten bekwamen in de diagnostiek der

tuberculose. Zonder van chauvinisme te kunnen worden beticht, mag hier worden
vastgestelc, dat onze a.s. dierenartsen geheel op de hoogte kunnen zijn van een en
ander als zij de faculteit verlaten.

De tuberculose-bestrijding is de eerste etappe op den weg naar tuberculose-iÂ«\'/roeÂ«ng.
Het eerste wordt door het Ostertag\'sche stelsel geheel bereikt. Het tweede, het
verkrijgen van geheel tuberculose-vrije bedrijven, wordt het best en het goedkoopst
verkregen volgens Ostertag, door uit te gaan van de kalveren en alleen deze geregeld
aan de tuberculine-proef te onderwerpen. Groote bezwaren levert deze tuberculose-
vrije opfok in vele deelen van Duitschland op door het ontbreken van gelegenheid
tot geÃ¯soleerde stalling der kalveren. Hierbij wil Ostertag met PrÃ¶scholdt de hulp
der openbare kas inroepen.

Betreffende de erfelijkheidsfactor staat v. Ostertag op hetzelfde standpunt als
Wiendieck, nl. dat wij nog te weinig van de erfelijkheid van tuberculose afweten
om er rekening mee te houden bij de bestrijding. De strijd moet in de eerste plaats
nog blijven die tegen de tuberkelbacil.

Evenals in Amerika een verantwoordelijke leider voor de geheele tuberculose-
bestrijding is aangesteld (Dr. Wicht), wil v. Ostertag ook zoo iemand in Duitsch-
land hebben, die ook practisch geheel op de hoogte moet zijn en ter plaatse contro-
leert, dat de getroffen maatregelen goed worden uitgevoerd.

In Pruisen is medio December 1935 begonnen met het onderzoek op tuberculine-
reactie en op obortus-BANG-infectie van meer dan 400.000 runderen. De resultaten
van dit onderzoek kunnen voor de verdere bestrijdingsmaatregelen voor beide ziekten
van groote beteekenis worden. Beijers.

Gedurende de maand Augustus 1936 zijn de volgende vrijwillige bijdragen ten
behoeve van dat fonds in dank ontvangen :
M.,). V. R. Æ5.00 : H. v. d. B. Z. Æ 10.00.

Zending van een bijdrage kan geschieden hetzij door storting op giro No. 173327
van ondergeteekende, hetzij door zenden van een postwissel.

Samenvatting van de rede gehouden door Prof. van Oijen in de vergadering
van 4 Juli ter bespreking van de Groepsvoorstellen en de daarop ingekomen op-
merkingen. \')

Spreker begint met er de aandacht op te vestigen, dat de Groep allerminst de
belangrijke resultaten wenscht te ontkennen, die door de werking der wet zijn
bereikt. Dit neemt niet weg dat er onvolkomenheden zijn, die aanvulling eischen.
Met name aan de uniforme uitvoering der wet in alle deelen des lands is hierbij
aandacht te schenken. Dit onderwerp is niet geschikt om in eerste instantie in het
openbaar te worden behandeld b.v. door stukken in het Tijdschrift. Er zijn in de
twee jaar gedurende welke de Groep zich hiermede bezig hield tallooze stukken
gewisseld, die ten slotte in een rapport, houdende op verschillende punten de
meening van meerderheid en minderheid, zijn samengevat. Het geheel zal na
aanneming door de Mij. moeten dienen als leidraad voor het Hoofdbestuur bij het
uitbrengen van adviezen aan de Regeering.

¹) Na kennisneming van het verslag, uitgebracht door den Secretaris over de
vergadering van 4 Juli, verzocht Prof. C. F. van Oijen onderstaande samenvatting
daaraan te mogen toevoegen, aan welk verzoek hierbij wordt voldaan.

Eenstemmigheid werd bereikt over de noodzakelijkheid tot herziening van het
Keuringsregulatief. Spreker is van oordeel dat hier een tekort aan regeerkracht van
de betrokken ministers blijkt, tengevolge waarvan het overleg met de Mij. van
Diergeneeskunde over dit onderwerp nog niet is ingeleid.

Er verklaarde zich in de Groep slechts een geringe minderheid voor de z.g.
âRijksuitvoering" en de daarmede gepaard gaande plotselinge en radicale veran-
dering in de wijze van uitvoering der wet. (Voor de argumenten die tot verwerping
van dit voorstel voerden kan thans verwezen worden naar de toelichting tot het
Hoofdbestuursvoorstel, pag. 871).

De meerderheid was van oordeel dat bij elke in te voeren wijziging niet
aan bestaande rechten getornd zou mogen worden (Voorbeelden : eischen te stellen
bij benoeming van dierenartsen tot keuringsveearts resp. hoofd van dienst, om-
schakeling van den werkkring van hulpkeurmeesters).

Als punten die inzonderheid tot wijziging in de uitvoering der wet aanleiding
gaven, noemde spreker :

1. Ongelijkheid van indirecte materieele lasten uit de wet voortvloeiend. (In-
richting van slachtplaatsen en winkels, toezicht bij slachten, uitponden, huisslach-
tingen.)

2. Ongelijkheid van directe financieele lasten (keurloonen). Ten opzichte van
deze beide moet ook genoemd : het brengen van vleesch gekeurd voor export
(veewet) op de binnenlandsche markt.

3. Ongelijkheii in keuringsuitspraken, niet alleen door verschil in inzicht
(gebrekkige codificatie-regulatief), doch ook moeilijkheden bij het onderzoek volgens
art. 8 en bij herkeuringen.

4. Voortschrijdende inkrimping van de taak der practici- tevens keuringsvee-
artsen tengevolge van de instelling van ambtelijke diensten, anderzijds door uit-
breiding van den werkkring der hulpkeurmeesters.

Voorstellen tot verbetering van den bestaanden toestand moesten dus niet partieel
aan enkele der hier genoemde bezwaren tegemoet komen maar zoo mogelijk het
geheele gebied der oneffenheden bestrijken.

Men was het spoedig eens over een aantal middelen ter verbetering, b.v. Uil-
ponden in andere dan daartoe goedgekeurde localen worde verboden : alle huis-
slachtingen worden gekeurd (zoo noodig aanstelling van tijdelijke dierenartsen in
tijden van vele huisslachtingen. Eerste voorbeeld van werkverruiming ingevolge
deze voorstellen). Voor Export bestemde dieren eerst te keuren volgens de vlecsch-
keuringswet, daarna speciaal onderzoek op geschiktheid voor export. Bij het ves-
tigen der diensten kan voldoende rechtstreeksch dienstverband tusschen den inspecteur
en de uitvoerende ambtenaren evenals thans gewaarborgd worden.

De discussies over den werkkring der hulpkeurmeesters hadden tot resultaat, dat men
de thans in dienst zijnde ambtenaren uit den aard in hun ambt wenscht te hand-
haven, doch aanbeveelt er naar te streven, dat hun in de toekomst keuringen alleen
worden toevertrouwd in diensten met gecentraliceerde keuring (direct toezicht
en verantwoordelijkheid keuringsveeartsen) tevens uitbreiding van hunne politi-
oneele werkzaamheden. Met een en ander moet reeds bij de opleiding rekening
gehouden worden. Andere punten waarop eenstemmigheid werd bereikt over-
slaande komt spreker vervolgens tot de kern van het voorstel.

Daarbij wordt nagegaan, wat het lot zal zijn van den keuringsveearts-practicus,
a. bij het voorstel Meyer, 1. bij voortzetting van het thans in zwang zijnde gebruik
tot het vormen van ambtelijke diensten en c. bij het voorstel der Groep.

Het blijkt dat de keuringsveearts-practicus bij aanvaarding van het stelsel Meyer
met Ã©Ã©n slag wordt uitgeroeid, bij het in zwang zijnde stelsel zal hij langzaam aan
uitsterven.

Het groepsvoorstel beoogt het handhaven van den dierenarts-practicus tevens
keurmeester, terwijl het daarnevens den weg aangeeft, waardoor de moeilijkheden,
die zoowel voor den dienst als voor deze functionarissen uit deze combinatie kunnen
voortvloeien, te niet worden gedaan.

Ten einde de hierboven sub i, 2 en 3 genoemde bezwaren te ondervangen wordt
door de Groep voorgesteld, het aantal keuringsdiensten terug te brengen tot circa
80 a 100. De indeeling van hÃ©t land moet daarbij geschieden volgens een te voren
wel overwogen plan, dat verwezenlijkt wordt naarmate de omstandigheden zulks
toelaten resp. eischen.

ie. veel grootere gelijkmatigheid bij de handhaving van eischen te stellen aan
slachtplaatsen vleeschwinkels enz. mogelijk zijn (grooter ambtelijk gezag der hoofden
van dienst, gemakkelijker onderling overleg).

2e. veel grooter gelijkheid van keurloonen (men zie de toelichting tot de groeps-
voorstellen).

Uitgaande van de thans bekende aantallen slachtingen in de diverse steden,
dorpen en gehuchten zal men bij de indeeling in kringen voor een gelijkmatige
verdeeling van inkomsten bij vrijwel gelijke keurloonen kunnen zorg dragen. Daar-
naast moeten dan :

2e. scheiding ingevoerd worden van de boekhouding in openbare slachthuizen
ter zake van de bedrijven die wel op verplichting van de wet berusten (keuren,
slachten) en de nevenbedrijven die hieraan vrijwillig worden toegevoegd (wegen,
stallen, koelhuis enz.).

3e. vermijding nagestreefd worden van omstandigheden die eenerzijds ophooping
van keurloonen in de gemeentekas brengen â afdracht van een deel van â voor
te exporteeren dieren, bijv. betaald keurloon aan het Rijk: anderzijds steun voor
bijzonder belaste diensten [streken met veel veehouderij, dus veel niet betalende
noodslachtingen doch weinig slachtingen voor eigen gebruik (art. 24 sub b der wet)].

De aldus in \'s Rijks Kas vloeiende gelden kunnen ten deele besteed worden voor
laatstgenoemd doel, ten deele tot het bestrijden der kosten die voor den staat voort-
vloeien uit zijn bemoeiingen met de keuring voor export.

Zijn daarmede grootere gelijkmatigheid in de directe en indirecte uit de wet
voortvloeiende lasten verkregen, thans rest nog de bespreking der voorstellen die
meer gelijkmatigheid in de keuringsuitspraken moeten waarborgen.

Men wil daarvoor in de eerste plaats de eisch stellen, dat voor nieuw aan te stellen
Hoofden van Dienst alleen zij in aanmerking komen die verschillende rangen in den
keuringsdienst hebben doorloopen ; voor aanstelling als keuringsveearts verlangt
men dat een oefentijd (volontair) van drie maanden onder deskundige leiding in
een grooten keuringsdienst (abattoir of gedecentraliseerd) wordt doorgebracht.
Spr. acht het hier te lande niet gewenscht deze verplichting op te leggen vÃ³Ã³r dat
het dierenarts-diploma wordt uitgereikt. (De oefentijd moet plaats hebben niet
te lang vÃ³Ã³r dat men het ambt aanvaardt ; zij die deze richting niet uit willen moet
men er niet mede lastig vallen).

Spreker merkt op, dat men heeft voorgesteld meer gelijkmatigheid in de
keuringsuitspraken te bereiken door aanstelling van adjunct-inspecteurs. Doch
dit middel is niet afdoende. Het kan niet zoo intensief werken, het eischt hooge
kosten van de staatskas en het komt allerminst tegemoet aan de andere bezwaren,
die bij instelling der nieuwe keuringskringen wel worden ondervangen.

Spreker geeft dan ten slotte andermaal een schets van den werkkring van een
keuringsveearts-practicus belast met de keuring in het gebied van zijn practijk vol-
gens de z.g. âplaatselijke regeling". Gewezen wordt op den steun dien hij ondervindt
door de gemeenschappelijke keuring van noodslachtingen met het Hoofd van
Dienst (of diens plaatsvervanger) terwijl hij anderzijds gelegenheid te over behoudt
zijn inzicht in de ziekten der door hem behandelde dieren post mortem te contro-
leeren. Ook voor dit onderdeel wordt naar vorige publicaties van sprekers hand
verwezen.

Ter zake van de regeling van de herkeuring geeft spreker als zijn meening te
kennen, dat hij daarbij liefst aan de inspecteurs een actief aandeel zag opgedragen,

doch tegen het voorstel, dezen arbeid aan een andere (kleine) groep van bijzonder
daarvoor aangewezen dierenartsen op te dragen, geen overwegend bezwaar te
hebben.

Uitvoering van het Groepsvoorstel brengt : verbetering in de gelijkmatigheid
van de directe en indirecte lasten uit de wet voortvloeiend, verbetering van de
rechtszekerheid van belanghebbenden en vermeerdering van het aandeel der
dierenartsen bij dc uitvoering derwet, doch allereerst verhooging van het hygiÃ«nisch
nut voor de gebruikers.

Op i September was het 25 jaar geleden, dat Prof. Jakob te
Utrecht als leeraar aan de Veeartsenijschool werd benoemd, waarmede
diens loopbaan als docent een aanvang nam.

Wij wenschen Pref. Jakob, sinds 1930 hoogleeraar te Giessen. ge-
luk met het feit, dat hij kan terug zien op een waardigen staat van
dienst, waarvan zijn verschillende wetenschappelijke werken getui-
genis afleggen, en spreken den wensch uit, dat hij nog geruimen tijd
met opgewektheid zich zal kunnen blijven wijden aan de wetenschap.

Amsterdam. Onder de 325 opgelegde boeten aan verbruikers van het abattoir
waren er 120 wegens het vervoeren, doen vervoeren of voorhanden hebben op
het abattoir van ondeugdelijk vleesch. Het is dan ook zeer noodzakelijk, aldus merkt
het verslag op, dat de op het abattoir aanwezige goedgekeurde dieren geregeld
op deugdelijkheid worden gecontroleerd. Het langer bewaren van vleesch op het
abattoir dan wenschelijk is wordt in den hand gewerkt, doordien de grossiers het
aan slagers-winkeliers verkochte vleesch in hun koelcellen bewaren op afroep van
laatstgenoemden. In totaal werd afgekeurd 1251 kg vleesch, hetwelk aan het
slachthuis ondeugdelijk geworden was, terwijl 2752 kg van dit vleesch naar dc
vrij bank werd verwezen.

Wat het aantal slachtingen betreft, in totaal werden 9827 dieren minder geslacht
dan het vorige jaar. Toegenomen waren de slachtingen van runderen, nuchtere
kalveren en vooral schapen (met zelfs 47%), afgenomen vooral het aantal varkens-
slachtingen, n.l. met 25.607 stuks of34%. De invoer van geslachte dieren en vleesch
uit het binnenland nam aanmerkelijk af. In het geheel bleek het vleeschverbruik
in het been te zijn terug geloopen van 27,5 milliocn kg in 1934 tot 26,9 millioen kg
in 1935. Per inwoner berekend was dit verbruik te stellen op 34,45 kg (vorig jaar
35,42 kg). Het aantal slagerswinkels bedroeg op 31 Dec. 973.

Resultaten der keuring. Allereerst worden eenige opmerkingen gemaakt over
de levende keuring. Wil men deze met goed succes doen plaats vinden, dan moet men
alle dieren, loopend door een drijfgang, door den dienstdoenden ambtenaar laten
keuren. Met bet keuren van op stal of aan balies staande dieren zou niet kunnen
worden volstaan.

Vele der bij de levende keuring geconstateerde afwijkingen gingen gepaard met
veranderingen in de regionnaire lymphklieren, welke laatste afwijkingen zonder
twijfel veelal zonder levende keuring niet zouden zijn opgemerkt. Bij bacteriologisch
onderzoek werd in sommige gevallen uit bedoelde klieren een cultuur verkregen,
welke overeenstemde met die uit den ontstekingshaard zelf gekweekt. Aan deze
regionnaire infectie van het lymphstelsel, van een focus uitgaande, dient dus de
noodige aandacht te worden besteed, terwijl tevens een oplossing moet worden
LXI1I 63

gevonden voor de vraag, hoe de beoordeeling dient te zijn van het vleesch, behoorende
tot het lichaamsdeel, waarin zich het besmette lymphstelsel bevindt.

Tuberculose werd vastgesteld bij 34,46% der runderen, 1,64% der graskalveren
en 15,05% der varkens. Gewezen wordt op het feit, dat de laatste jaren minder
spoedig tot een sterilisatie wegens deze ziekte wordt overgegaan, terwijl anderzijds
dikwijls tot uitbeenen van een vierendeel van een geslacht dier bij eiken vorm en
graad van tuberculose van een of meer der regionnaire lymphklieren wordt be-
sloten, zoomede van het beenige gedeelte van den kop bij varkens, wanneer tuber-
culose aanwezig is in een of meer der koplymphklieren. Verschillende ervaringen
wijzen er op, aldus vervolgt het verslag, dat in het vleesch verborgen tuberculeuze
beenhaarden zich niet altijd uiten in een tuberculeuze aandoening der regionnaire
klieren, waaruit men zou moeten concludeeren, dat uitbreiding noodzakelijk is
van de voorgeschreven gevallen van uitbeenen van dieren met tuberculose, en wel
tot alle dieren, waarbij generalisatie wordt aangetroffen, ongeacht of daarbij
tuberculose van regionnaire vleeschlymphklieren of van een der bij de slachting
doorgehakte wervels aanwezig is.

Het trichinenonderzoek verliep weer negatief. Het aantal afgelegde winkel-
bezoeken bedroeg 21.980, t.w. aan vleeschwinkels 14743 (aantal winkels 973),
aan vleeschwarenwinkels 7237 (aantal winkels 3264) ; het aantal inspecties op den
openbaren weg, inclusief markten bedroeg 2632. Het totaal gewicht der aangehouden
partijen vleesch bedroeg 2203 kg. Van vleeschwaren werden aangehouden 3999
stuks conserven en 9345 kg andere vleeschwaren.

Terwijl de koelhuisexploitatie een verlies opleverde van Æ 6059,79, ^was het voor-
deelig saldo van de geheele inrichting met veemarkt ruim Æ 294.000.

Apeldoorn. In den loop van het verslagjaar werd een voorstel van B. en YV.
aangenomen, om de koelhuisrechten onder te brengen in de slachtrechten, waar-
door een vrij gebruik van het koelhuis mogelijk werd, zoowel voor groote als kleine
slagers. Men wil zoodoende trachten te voorkomen, dat het koelhuis een groot
gedeelte van het jaar een groot aantal onverhuurde cellen zou bevatten.

Het aantal slachtingen bleef nagenoeg gelijk aan dat van het jaar 1935. Ofschoon
het getal slachtingen van runderen en kalveren respectievelijk met 10% en 7%
vermeerderde, liep het aantal slachtingen van paarden en varkens terug met 23%
en 10%. Uit is niet alleen het gevolg van een verminderde koopkracht van het
publiek, maar ook van de ruime verstrekking van blikvleesch en de invoer van
uitgesneden varkensvleesch door de exportslachterijcn. De ophaaldienst van
cadavers, welke alle gestorven vee vanaf de boerderij naar een lokaliteit op het
slachthuisterrein brengt, voldeed in alle opzichten.

Het percentage tuberculose bedroeg bij runderen 6,8%, en bij varkens 2,9%.
Cysticercosis werd waargenomen bij 1,7% der runderen en 0,17% der kalveren.
Het bacteriologisch vleeschonderzoek was 6 maal positief, n.1. bij een in nood
geslacht rund met enteritis, noodslachting paard met pleuritis, graskalf met pneu-
monie, 2 vette kalveren met respect, arthritis en pneumonie, en een paard met
peritonitis.

De slagerswinkels werden 1871 maal gecontroleerd (90 winkels), de vleesch-
warenwinkels 175 maal (97 winkels).

Hilversum. Vermeld wordt, dat B. en W. accoord gingen met een door den
directeur voorgestelde regeling inzake overlegging van bewijsstukken ter verkrijging
van restitutie van slacht- en keurgeld bij uitvoer van vleesch naar gemeenten waar
invoerkeurloon wordt geheven. Een poging dus, om de slachtingen te H. te houden.

Wat het aantal slachtingen betreft, zag men vooral een vermindering van het
aantal geslachte varkens, daarentegen een toeneming van het aantal geslachte
runderen en kalveren.

Tuberculose kwam voor bij 821 runderen (van de 3657), 37 vette kalveren (van
de 3370) en 823 varkens (van de 8207). Al het afgekeurde materiaal werd gedestru-
eerd in den destructor te Purmerend, in totaal een 87.446 kg. Verschillende gevallen

worden uitvoerig vermeld, waarbij bij het onderzoek van ingevoerd vleesch of
organen bleek, dat in sommige gemeenten van uitvoer de keuring niet overeen-
komstig de voorschriften of onvoldoende had plaats gehad.

Het aantal winkclinspecties bedroeg 4373 (over 105 slagerswinkels). De winst be-
droeg Æ 16.883,27.

De Minister van Sociale Zaken maakt bekend, dat in het eerste kwartaal van
1936 de volgende slachtingen voor het binnenland hebben plaats gevonden :
runderen 109.084, graskalvcren 12.007, vette kalveren 32.028, nuchtere kalveren
270.114, varkens 295.321, eenhoevige dieren 6268, schapen 50.741, geiten 2420.
Het aantal huisslachtingen bedroeg varkens 96.637, schapen 1137 en geiten 598.

I)e Schiedamsche slagers vragen van overheidswege een vestigings-
verbod van nieuwe slagerijen.

Twee slagerspatroonsvereenigingen te Schiedam hebben aan B. en W. een adres
gericht, waarin wordt uiteengezet, hoe moeilijk de slagers daar ter plaatse het
momenteel hebben. Volgens adressanten is het aantal slagerpatroons daar zoo groot,
dat het bedrijf, naast andere oorzaken, mede ontwricht wordt door een overbezet-
ting, wat niet alleen een verminderde omzet, en verkleining der rentibaliteit van
het bedrijf, maar tevens het algemeen belang in den weg staat door een verkeerd
toegepaste prijzenpolitiek. Volgens het bericht in de ,,V. en VI.handel" wordt
verzocht van overheidswege door middel van een verordening in te grijpen.

Veel succes kan men adressanten echter niet voorspellen, gezien het feit, dat de
regeering opnieuw de schorsing van het raadsbesluit van Bussum van 11 Febr.
1936, strekkende tot vaststelling van een verordening, houdende tijdelijk verbod
\\an exploiteeren van nieuwe winkelzaken heeft verlengd tot 1 Januari 1937.

Een nieuwe verordening op den keuringsdienst van vee en vleesch te
Rotterdam. Geen huisslachtingen meer mogelijk in de stad.

In verband met het door Ged. Staten goedgekeurde raadsbesluit van 19 Der.
j.1., waarbij de regeling van de keuring in den keuringskring Rotterdam werd
vastgesteld, hebben B. en W. aan de Commissie voor de strafverordeningen toege-
zonden een ter uitvoering van de Vleeschkeuringswet opgemaakt ontwerp van een
verordening op den keuringsdienst van vee en vleesch, waarin de bepalingen van
de geldende verordening tot wering van den verkoop van ondeugdelijk vleesch,
wild en gevogelte, van die betredende den verkoop van paardevleesch en buiten-
landsch vleesch zijn samengevat.

De aandacht wordt gevestigd op art. 3, waarin, behoudens het dooden in nood.
het dooden, slachten of eenige tot het slachten behoorende handeling, te verrichten
buiten de daarvoor aangewezen plaats in het openbaar slachthuis, verboden wordt.
Tot nu toe was het mogelijk overal in de gemeente slachtdieren als huisslachtingen
te slachten Aangezien in de praktijk is gebleken, dat dit uit een hygiÃ«nisch oogpunt
tot ernstige misstanden aanleiding geeft, wordt het, in overeenstemming met de
regeling in vrijwel alle groote gemeenten van ons land, waarin opentare slacht-
huizen zijn gevestigd, noodig geacht, aan deze ongewenschte toestanden een einde
te maken. de Graaf.

Tijdens het Wereld-Pluimvee-Congres is, op de vergadering der World Poultry
Science Association, in het stadhuis te Leipzig, speciaal hulde gebracht aan Dr.
te Hennepe, voor het vele en belangrijke werk door hem verricht, zoowel als leider
van het orgaan der Vereeniging, de International Review of Poultry Science, als
ten behoeve van het congres te Leipzig, waarvan hij eere-secretaris was.

De Duitsche Rijksminister van Landbouw, R. Walther DarrÃ©, ontving
Dr. te Hennepe in particuliere audiÃ«ntie en overhandigde hem, met een zeer
waardeerende toespraak, een in prachtband gebonden en van een persoonlijke
opdracht voorzien exemplaar van zijn boeken: âDas Bauerntum als Lebensquell
der nordischen Rasse" en âNeuadel aus Blut und Boden".

Naar wij vernemen zal de heer J. Naber vroeger koetsier van de buiten-
praktijk, daarna portier der Veeartsenijkundige Hoogeschool en nu bediende
ie klasse aan de Veeartsenijkundige Instituten der Rijks Universiteit den dienst
op i Oct. a.s. met pensioen verlaten, wegens het bereiken van den 65 jarigen
leeftijd.

Er zal gelegenheid bestaan afscheid van hem te nemen den 3oen September
des n.m. te 4 uur in de collegezaal van het Iustituut voor Chirurgie.

Bij het ter perse gaan van dit nummer vernemen wij dat de vergadering van
de Afdeeling Gezondheidstechniek van het Koninklijt Instituut van Ingenieurs welke op
7 en 8 October te Nijmegen zou worden gehouden en waartoe den leden der
Mij. voor Diergeneeskunde welwillend introductie is verleend, wordt uitgesteld tot
21 en 22 October. v. O.

âZoo dikwijls is er reeds op gewezen, dat het voor de therapie zoo nuttig zou zijn,
âdat de gewone medici iets meer wisten van de behandelingsmethoden bij dieren en
âde dierartsen op de hoogte waren van de therapeutische mogelijkheden bij den
âmensch. Daar ons orgaan het eenige in den lande is, dat gelezen wordt zoowel door
, huisartsen en specialisten als door dierartsen, samengebracht als wij zijn door onze
âgemeenschappelijke automobilistische belangen, verdient de volgende vraag
âernstig overweging: Of het niet raadzaam zou zijn, om eens de verschillende
âbehandelingsmethoden van gemeenschappelijke ziekten naast elkaar in âArts
en Auto" te behandelen. Als voorbeeld noemen wij, de bezoekers van Broc. en
,Stheeman zullen zich dat herinneren, de prachtig violette zalf, pyoktannine,
âals wij ons goed herinneren, welke juist bereid werd en volgens de dierenartsen
âzoo uitstekend zou helpen bij fluor albus. Een ander preparaat, derris-poeder,
âzou alle ongedierte afdoende dooden (zelfs schurftmijten, die zich in de huid
âbevinden).

âIndien men dus van bovenstaande als juist uitgaat, dan zouden wij dus aan de
âdierartsen willen vragen of zij niet eens van de meest voorkomende, zoowel bij dier
âals mensch aanwezige ziekten, ons de therapie willen beschrijven. Ter vergelijking
âzullen wij dan de onze er naast plaatsen. Wie wil eens een aanvang maken, bijv.
âmet pneumonie, pyaemie, endometritis, wondbehandeling, encephalitis etc. ?"

Men zou eenigen twijfel kunnen opperen of dergelijke artikelen wel in het rijd-
schrift, dat speciaal de belangen der auto-houdenden behartigt, op hun plaats zijn.
De niet auto-houdenden worden dan niet bereikt. Echter zulks staat aan de Redactie
van Arts en Auto te beoordeelen.

Mochten er collega\'s zijn die deze gelegenheid tot gedachtenwisseling met de
artsen aangrijpen, dan zal het goed zijn daarbij in het bijzonder de algemeene richt-
lijnen aan te geven. Men mag er dan op vertrouwen dat er artsen bereid gevonden
zullen worden, den practiseerenden dierenartsen die voorlichting te geven, die zij
over de geneeswijzen, bij den mensch in gebruik, zouden willen vragen.

In dit nummer vinden de leden der Mij. voor Diergeneeskunde een formulier
om zich aan te geven als tijdelijk lid van het Congres voor Openbare Gezond-
heidsregeling dat op 2 en 3 October te \'s Gravenhage wordt gehouden (kosten
Æ 1.â). Hier is nu een gelegenheid voor de leden, die meenen â dat de
dierenartsen meer aandrang moeten uitoefenen om de hun toekomende taak op
hygiÃ«nisch gebied toegewezen te krijgen ââ¢, tot het geven van een bewijs van
hunne belangstelling. Men beperke zich niet tot min of meer klemmende be-
toogen in vergaderingen van collega\'s dQch trede nu mede toe als lid van dit
Congres. Wie zulks niet doet verliest zijn recht in deze kritiek uit te oefenen.

Het boek van Prof. Wester. Orgaanziekten bij de groote huisdieren, heeft
niet alleen in Nederland, maar ook in het buitenland de aandacht getrokken.
Prof. Dr. J. Schmidt, Directeur van de Kliniek voor Inwendige Ziekten, te Leipzig,
zegt in zijn bespreking o.a. dat het boek ,,durch vorzÃ¼gliche Ausstattung bei billigen
Preis einen sehr vorteilhaften Eindruck macht. Derselbe kommt aber durch den
Inhalt erst recht zur vollen Geltung. Man kann den Autor zu seinem schÃ¶nen Werk
nur beglÃ¼ckwÃ¼nschen ; letzteres ist tatsÃ¤chlich recht gut geeignet, die LÃ¼cke zwi-
schen einem Kompendium und den groszen HandbÃ¼chern auszufÃ¼llen. FÃ¼r Stu-
dierende und TierÃ¤rzte ist es ein trefflicher FÃ¼hrer durch das so wichtige Gebiet
der klinischen Pathologie der inneren Organe, des Stoffwechsels, Euters, der Lymph-
knoten, Haut und des Blutes. Verfasser hat dem klar und Ã¼bersichtlich geschrie-
benen Text in der Hauptsache seine eigenen reichen Erfahrungen zugrunde gelegt.

Die den Beschreibungen beigefÃ¼gten Abbildungen sind, mit wenig Ausnahmen,
Originalien. Das neue Buch gereicht unserer tierÃ¤rtzlichen Wissenschaft zur
Zierde. Die deutschen TierÃ¤rzte wÃ¼rden sicherlich eine Auflage in ihrer Sprache
nicht ungern sehen."

Viering van het vijftig-jarig bestaan, op Maandag 28 September 1936 des namiddags
te Wageningen.

3 uur. Herdenkingsrede door den Voorzitter van het Ned. Genootschap voor
Landbouwwetenschap : Ir. S. L. Lojjwes te Wassenaar.

3.30 uur. Dr. Ir. P. N. Boekel te Rijswijk : De ontwikkeling van veehouderij
en zuivelbereiding in de 19e eeuw tot de opkomst van het fabriekmatig zuivelbedrijf.

Dinsdag 29 Sept. 1936, voormiddag 9 uur: Opening van de Landbouwweek
door den Voorzitter der Regelingscommissie : T. A. C. Schoevers te Wageningen.

9.20â9.50 uur. Ir. D. S. Huizinoa te den Haag : Is uitbreiding van de land-
bouwvoorlichting door middel van zich daartoe constitueerende, plaatselijke ver-
eenigingen gewenscht ?

10.05â^IO-35 ^uur- Prof. Dr. O. df. Vries te Groningen : Zelfwerkzaamheid
der landbouwers bij de intensiveering van de plaatselijke voorlichting, aan de hand
van ervaringen bij de Combinatie Westerwolde en bij het regionale grondonderzoek.

11â11.30 uur. Ir. H. F. Tjallema te Zwolle: Inschakeling der assistenten
van den bedrijfsconsulent voor dc werkzaamheden der plaatselijke vcrcenigingen.

te houden vanwege de Ned. Plantenziektenkundige Vereeniging en dc Commissie
voor de Phytopathologie der Ned. Botanische Vereeniging.

3â4 30 uur. Prof. Ir. M. F. Visser te Wageningen : De warmwater-trommei-
ontsmetter tegen stuif brand (met demonstratie).

9.05â9.45 uur. Dr. Ir. C. K. van Daalen te Bilthoven : Dc aanleg van gras-
land en de erbij te gebruiken zaden.

ioâ10.40 uur. Dr. K. Zijlstra te Groningen : Het bepalen van de botanische
samenstelling van het grasland en de beteckenis daarvan voor de praktijk.

11 â11.40 uur. Dr. Th. B. van Itallif. te Groningen: De invloed van ver-
schillende factoren (maaitijd, botanische samenstelling, bemesting, grondsoort enz.)
op de chemische samenstelling van gras.

2â2.40 uur. Ir. N. H. H. Addf.ns te Arnhem : Een praktijkonderzoek met
betrekking tot het winnen van meer en beter veevoeder, in het bijzonder op grasland.

3â3.40 uur. Dr. E. Brouwer te Hoorn : Verliezen in voederwaarde bij hooi-
winning.

Plaats en agenda zullen aan de leden worden geconvoceerd.
Donderdag 1 October 1936 :
3e Zuiveldag

11â11.40 uur. Dr. P. J. \'t Hooft te \'s-Gravenhage : Tuberculosebestrijding
onder het rundvee.

2.10â3.10 uur. Dr. A. H. Veenbaas te Leeuwarden : De steriliteit bij ons vee.
3.30â4.30 uur. Dr. .). Grashuis te Arnhem : De beteekenis van de veevoeding
voor den veefokker.

5 uur. Sluiting der Landbotiwweek door den Voorzitter der Regelingscom-
missie : T. A. C. Schoevers te Wageningen.

Benoemd : tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau : J. P. v. d. Slooten
en L. J. H. Bloemen.

Overleden : J. A. van Velzen, te Bemmel.
j. M. van den Born, gevestigd te Bemmel (G.).

A. Terpstra, Hand- en machinaal melken. Zelhem, H. J. Remmelink, 1936.
8Â°. M. 75 teek. en phot. Æ 1.10

Verslag van de werkzaamheden van de vee- en vleeschkcuringsdicnst âZaan-
streek" over het jaar 1935. [Door J. Rinses]. Zaandam. 1936. 4⁰. 16 blz.

Verslag van het openbaar slachthuis en van den keuringsdienst van vee en vleesch
te Roermond over het jaar 1935. [Door Kerstens]. Roermond. 1936. 2Â°. 13 blz.
In machineschrift.

O. Bernardelli, A. Guarn\'eri, Appunti di zootecnia pratica. Asola, Scatini e
Carrara, [1935]. 8Â°. 80 p. c. fig.

D. Giorgi, II miglioramento del bestiame bovino della Valli bergamasche.
Parma, off. graf. Fresching, 1935. 8Â°. 40 p.

A. Sirri, Mungitura razionale. Il latte, la mammella, la mungitura, le malattie
della mammella. Bologna, Soc. tip. gia Compositori. 1935. 8". 96 p. c. fig. L. 5.â
H. PrÃ©vost, Manuel de zootechnie appliquÃ©e. Paris, Vigot frÃ¨res, 1936. Gr.
8Â°. 80 p. av. 75 fig. fr. 18.â

M. Neveu-Lemaire, TraitÃ© d\'helminthologie mÃ©dicale et vÃ©tÃ©rinaire. Paris,
Vigot frÃ¨res, 1936. 8Â°. 1516 p. av. 787 fig. fr. 175.â-

R. Malbrant. Faune du centre africain franÃ§ais (mammifÃ¨res et oiseaux). Paris,
P. Lechevalier, 1936. 8Â°. 430 p. av. 77 fig. et 28 pl. en photot. fr. 175.â

V. Dantchakoff, ExposÃ©s de biologie. La cellule germinale dans l\'onto-genÃ¨se
et l\'Ã©volution. VI. Paris, Hermann et Cie., 1936. 8Â°. 42 p. av. 2 pl. fr. 12.â

ModÃ¨le analomique de la vache. 5 pl. dÃ©montables av. notice explicative. Paris,
Vigot frÃ¨res, 1936. 25 X 19 c.M. fr. 10.â

ModÃ¨le analomique du cheval. 5 pl. dÃ©montables av. notice explicative. Paris,
Vigot frÃ¨res, 1936. 25 X 19 c.M. fr. 10.â

M. F. Guyer, Animal micrology. Practical exercises in zoological micro-
technique. Chicago, Univ. Press, 1936. 8Â°. 331 p. Sh. 11.6

G. Scott and.J. Middleton, The Labrador dog. Its home and history. London,
YVitherby, 1936. Gr. 8Â°. 2 torn. 121 p. w. pi. Sh. 7.6

W. Brett, Pictorial poultry keeping and gardening and encyclopaedia of rabbit,
goat and bee-keeping, pig-keeping, cow keeping and small holdings management.
London, Pearson, 1936. Gr. 8Â°. VIII 320 p. w. over 200 ill. Sh. 5.â

A. D. Burke, Practical dairy tests and fundamentals of dairying. Milwaukee,
Olsen Pub. Co., 1935. 8Â°. VI11 396 p. w. 31 fig.

Reports on the work of agricultural research institutes and on certain other
agricultural investigations in the United Kingdom. 1933â1934. London, H. M.
Stationery Office, 1936. 8Â°. Sh. 5.â

W. R. Brf.neman, Some effects on the chick embryo of the injection of certain
endocrine extracts. Bloomington, Indiana Univ., 1935. 8 . 26 p. w. 8 fig.
Indiana Univ. Publ. Science. Ser. No. 2.

H. S. Stafseth, On the control of tapeworm infestation in chickens with notes
on the pathology of the intestines of the hosts. PZast Lansing. 1935. 8Â°. 46 p. w. 9 fig.

F\\ D. Perry, Influences of rations and storage 011 the physical characteristics
of eggs. Ames, Agr. Exp. Stat., 1936. 8Â°. 32 p. w. 4 fig.
Iowa State Coll. of Agr. Agr. Exp. Stat. Res. Bull. 192.

New South Wales live stock diseases report for year ending June 30th, 1935. Sydney,
New South Wales Dept. of Agriculture, 1935. 8Â°.

F. Pitt, Animal mind. London, Allen and Unwin, 1936. 8Â°. 340 p. Sh. 7.6
F. Pitt, The intelligence of animals. Studies in comparative psychology.
London, Allen and Unwin, 1936. Kl. 8Â°. 320 p. w. 68 ill. Sh. 7.6

Laboratory methods of the United States army. Ed. by J. S. Simmons and C. J. Gentz-
kow. 4th ed. Philadelphia, Lea and Febiger, 1935. 8Â°. XIX 1091 p. w. 70 fig.

History of the school of veterinary medicine of the University of Pennsylvania
1884â1934. Philadelphia, Vet. Alumni Soc., 1935. 8 . 226 p. w. 25 pi. and 3 tab.

R. Erskine, Livestock for small farms. Washington, Government Printing Office,
1936. 8Â°. II 33 p. w. 10 fig.
U. S. Dep. of Agr. Farmers\' Bull. No. 1753.

Manson\'s tropical diseases, a manual of the diseases of warm climates. Ed. by P.
H. Manson-Bahr. 10th ed. London etc., Cassell and Co., 1935. 8Â°. XX 1003 p. w.
43 pi. and 418 fig.

J. P. Arnold und E. Ahl, FremdlÃ¤ndische SÃ¼sswasserfischc. Beschreibung aller
eingefÃ¼hrten Arten mit Angaben Ã¼ber ihre Haltung, Zucht und Pflege. Braun-
schweig, Wenzel, 1936. Gr. 8 . 592 S. m. Ã¼ber 700 Abb. im Text u. 7 Taf. M. 13.20

W. Aretz, TaubenschlÃ¤ge in zweckmÃ¤ssiger, verschiedenartiger AusfÃ¼hrung.
Leipzig, Hachmeister und Thal, [1936]. Kl. 8Â°. 40 S. m. 35 Abb. M. 0.35

W. Burmeister, Fortpflanzung, Vererbung und Zuchtverfahren in der
Kaninchenzucht. Leipzig, Hachmeister und Thal, [1936]. Kl. 8Â°. 144 S. m. 27 Abb.

P. Carstens und A. Werner, Viehhaltung und FÃ¼tterung. Berlin, ReichsnÃ¤hr-
stands-Verl.-Ges., 1936. 8Â°. 196 S.
Landw. Lehrbuch-Reihe. Tl. 3.

Die Viehwirtschaft 1934â35. Hrsg. vom Statist. Reichsamt. Tl. 1. Berlin, Verlag
f. Sozialpolitik, Wirtschaft und Statistik, 1936. 4⁰. 201 S. m. Fig. M. 5.80

C. Siegert, Die Rationalisierung der Formung und Verpackung in der deutschen
Margarine- und Milchproduktion-Industrie. Ihre wirtschaftlichen und sozialen
Auswirkungen. Borna, Noske, 1936. 8Â°. VI 140 S. M. 4.50

St. Grettve, Morphologische und tierexperimentelle Studien Ã¼ber das
Schleimhautrelief des Magen-Darmkanals. Beitrag zur Kenntnis der anat.
Unterlage des Schleimhautreliefs und des Mechanismus der Faltenbildung. Uebers.
von L. Reinhardt. Stockholm, Norstedt, 1936. Gr. 8Â°. 124 S. m. Abb. Kr. 10.â
Acta radiologica. Suppl. 31.

E. Dillner, Merkblatt fÃ¼r sachgemÃ¤sses Melken. Ein Beitrag zur Leistungstei-
gerung im KÃ¼hstall. Dresden. Landesbauernschaftsverl. Sachsen, [1936]. 8Â°. 23
S. m. Abb. M. 0.50

H. Lempenauer, Fragen aus der Gewinnung und Behandlung von Rahm und
Butter. 5te Aufl. Kempten, Deutsche Molkereizeitung, [1936]. 8Â°. 16 S. M. 0.65
Die Verwendung von Holzzucker in der Schweinemast. Untersuchungen und

C. Oppenheimer, EinfÃ¼hrung in die allgemeine Biochemie. Leiden, Sythoff,
1936. Gr. 8Â°. VIII -f 227 S. m. Fig. M. 14.â

H. Steinmetz, Kuhanspannung in Deutschland. Berlin, ReichsnÃ¤hrstands-
Verlagsges., 1936. Gr. 8Â°. 112 S. m. Abb. und Kt. Skizzen. M. 1.50

E. Zander, Das Leben der Biene. 3te Aufl. Stuttgart, F. Ulmer, 1936. 8Â°. 144
S. m. go Abb. und Tab. M. 3.60

G. Hermes, Das gezÃ¤hmte Pferd im neolithischen und frÃ¼hbronzezeitlichcn
Europa. MÃ¶dling, Anthropos-Verl., 1936. 8Â°. 20 S. M. 2.60

H. Pi.anetorz, Vergl. Untersuchungen Ã¼ber die KÃ¶rperentwicklung und
Leistung weisser Leghorn bei FrÃ¼h- und SpÃ¤tbruten sowie Ã¼ber die SchlÃ¼pffÃ¤higkrit
der Nachzucht und deren Jugcndenlwicklung. Inaug.-Diss. Breslau. 1936.

G. Horeth, Untersuchungen am Blute hochtrÃ¤chtiger KÃ¼he und ihrer KÃ¤lber.
Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936.

â F. Walper, Elektrokardiographische und andere kardiographische Studien
am Schaf. Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936.

H. von BÃ¶nninghausen, Die BÃ¤nder des weiblichen Geschlechtsapparates des
Hundes. M. e. vergl. Betrachtung der EierstocksbÃ¤nder von Pferd, Rind, Schwein
und Hund. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

A. Eising, Stand und Bedeutung der Pferdezucht im Emslande. Inaug.-Diss.
Hannover. 1936.

G. Feger, Einwirkung von Strychnin, Kardiazol und Koramin auf Atmung und
Blutdruck des Hundes wÃ¤hrend der Avertin- und Eunarkonnarkose. Inaug.-Diss.
Hannover. 1936.

P. Gerwin, Bestimmung des Respirationsvolumens beim Schwein vor und wÃ¤hrend
der Aethernarkose. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

K. A. Heue, Versuche zur BekÃ¤mpfung der RÃ¤ude bei Rindern mit Schwefe!
kalklÃ¶sung und Rotenonoel. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

H. Linde, Blutuntersuchungen an chirurgisch kranken Pferden. Inaug.-Diss
Hannover. 1936.

E. HierhÃ¶lzer, BeitrÃ¤ge zum Vorkommen der Tuberkulose auf erbbiologischer
Grundlage in einigen RinderstÃ¤mmen. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

J. Holmberg, Vergl. Untersuchungen mit dem HÃ¤kchenverfahren und der
Derriswaschung zur DasselbekÃ¤mpfung bei Niederungsrindern. Inaug.-Diss.
Hannover. 1936.

W. Holzum, Ueber die Eignung des Chloroforms als Kurznarkotikum bei der
Kastration der Hengste. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

R. Jaenecke, BeitrÃ¤ge zur Therapie der GebÃ¤rparese mit Untersuchungen des
Blutkalkspiegels im Verlauf der Krankheit. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

E. Knapp, Ueber einen Fall von Chlorom beim Schwein. Inaug.-Diss. Hannover.
\'93⁶-

T. KÃ¶ster, Untersuchungen Ã¼ber das Vorkommen von FremdkÃ¶rpern und
durch FremdkÃ¶rper hervorgerufene VerÃ¤nderungen im Magen bei Schlachtrindern.
Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

T. I.und, Versuche zur Spermagewinnung bei Bullen mit der kÃ¼nstlichen
Vagina im Phantom. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

W. Mersiovsky, Zur Diagnose und Differentialdiagnose der traumatischen
Haubenerkrankungen des Rindes. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

H. Mertens, Periodische Untersuchungen an nicht rindernden Tieren.
Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

E. Meyer, Ueber in FischprÃ¤serven vorkommende Bakterien unter bes.
BerÃ¼cksichtigung der psychrophilen Keime und ihre Bedeutung fÃ¼r die Zersetzung
solcher PrÃ¤serven. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

F. Middendorf, Ueber das Vorkommen von Keimen der Enteritisgruppe in
den Darmlymphknoten geschlachteter KÃ¤lber. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

H. PÃ¼hmeyer, Inwieweit ist bei der TuberkulinprÃ¼fung der RinderbestÃ¤nde
eine Infektion mit GeflÃ¼geltuberkulose zu berÃ¼cksichtigen? Inaug.-Diss. Hannover.
I936.

W. Puschmann, Einige Versuche Ã¼ber den Wert der Serobortanbehanalung
bei der BekÃ¤mpfung des Bangschen Abortus des Kindes nebst BeitrÃ¤gen zur Frage
der Epidemiologie der Banginfektion beim Pferde. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

A. Rademacher, Bestehen Beziehungen zwischen Ebbe und Flut und dem
Eintritt der Geburten bei Rindern? Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

W. Risse, Behandlung der Unfruchtbarkeit mit standardisiertem WeizenkeimÃ¶l
(Vitamin E) und Hormovilan bei Rindern. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

G. Rohde, Ein Beitrag zur leukÃ¤mischen Lymphadenose des Schweines. Inaug.-
Diss. Hannover. 1936.

P. Scholemann, Untersuchungen Ã¼ber die Verwendbarkeit der pH-Bestimmung
zur Beurteilung der Haltbarkeit des Fleisches in der Fleischbeschau. Inaug.-Diss.
Hannover. 1936.

H. Schumacher, Versuche Ã¼ber das Trockenstellen klinisch gesunder Euter
beim Rinde durch vollstÃ¤ndiges Unterlassen des Melkens. Inaug.-Diss. Hannover.
1936.

B. Stitz, Anat. Untersuchungen Ã¼ber den Verlauf der Aa. und Vv. bronchiales
des Hundes und Ã¼ber ihre Anastomosen mit dem PulmonalgefÃ¤sssystem. Inaug.-Diss.
Hannover. 1936.

F. Stubbendorff, Untersuchungen Ã¼ber die Technik der intraarteriellen
Injektion in die Aorta abdominalis und die Arteriae iliacae externae vom Rektum
aus beim Rinde. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

A. Teich, Untersuchung des kÃ¼nstlich gewonnenen Spermas von Srhlachtbullen.
Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

C. Timm, FÃ¼tterungsversuche mit ,,Adiposan" zur ErhÃ¶hung der MilchertrÃ¤ge.
Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

G. Treulieb, Methodische Untersuchungen Ã¼ber die Brauchbarkeit von
Narkosemasken bei Schweinen. Inaug.-Diss. Hannover 1936.

K. H. Vosshage, Versuche mit Prostigmin (HofTmann-La Roche) bei kolik-
kranken Plerden. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

W. Wichern, Ueber den pH-Wert in der Muskulatur von Wildbret unter bes.
BerÃ¼cksichtigung des Rehwildes. Inaug.-Diss. Hannover. 1936.

H. Wilke, Die Alkalireserve beim nierenkranken Hund. Inaug.-Diss. Hannover.
>93⁶-

R. Gerlach, Bublocapnin und seine Anwendung in Kombination mit der
intravenÃ¶sen Chloralhvdratnarkose und der intravenÃ¶sen Avertinnarkose beim
Hund. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Grimmer, Beitrag zur Desinfektion der BauchhÃ¶hle. Inaug.-Diss. Leipzig.
\'93⁶-

R. GrÃ¶ger, Ueber das Vorkommen von GÃ¤rtner-Bakterien im Leberlymph-
knoten bei 300 paratyphusvcrdÃ¤chtigen KÃ¤lbern mit BerÃ¼cksichtigung der
Tetrathionat-Anreichcrung. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Trettin, Vergl. Versuche Ã¼ber die Intrakutanimpfung beim Rinde mit
verschiedenen Tuberkulinen. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Schmidt, Beitrag zur Vorkommen von tuberkulÃ¶sen DarmverÃ¤nderungen
beim Schwein. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. Stock, BeitrÃ¤ge zum serodiagnostischen Nachweis der Rindertuberkulose.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

G. Feldt, Die Meinickische Flockungsreaktion im Vergleich zur Agglutination
und Komplementbindung zur Diagnose der Abortus Bang-Infektion des Rindes.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

A. G. MÃ¼ller, Vergl. Untersuchungen Ã¼ber den Nachweis von GallenfarbstoH"
im Pferde- und Rinderharn. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

Ii. Frey, Versuche mit Narkovet (PrÃ¤parat 1315) bei Pferd und Hund. Inaug.-
Diss. Giessen. 1936.

K. Volkert, FÃ¼tterungsversuche mit tuberkulÃ¶sen Rinderorganen an HÃ¼hnern.
Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

E. Stein, Die Leukozytenzahl des Tauben-, HÃ¼hner-, Enten- und GÃ¤nseblutes
mit einer neuen Methode bestimmt. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

H. Schmitt, Blutuntersuchungen bei gesunden und an Erythrcse erkrankten
HÃ¼hnern. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

E. Schwarzmaier, Vergl. Untersuchungen Ã¼ber die kulturelle Bestimmung
der Brucella-Typen. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

W. Hofmann, Ueber die Bedeutung der Milch als Infektionsquelle bei mehreren
Banginfektionen am Niederrhein. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

O. Wagner, BeitrÃ¤ge zu einer Revision der Nematodengattungen Capillaria,
Hepaticola und Eucoleus. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

H. BÃ¤sch, Die Irisfarbe sowie die Haar-, Nasen- und Sohlenfarbe der Katze.
Vergl. Betrachtungen als Vorarbeit fÃ¼r eine klinische Verwertung. Inaug.-Diss.
MÃ¼nchen. 1936.

H. Dehoust, Ueber das verschiedene Verhalten neutraler Alkalisalze in
hypertonischer Konzentration auf die Lyse roter BlutkÃ¶rperchen und die Aus-
flockung in Lysaten bei Zimmertemperatur und in der WÃ¤rme sowie Ã¼ber den
Zusammenhang von Lyse und Flockung dieser hypertonischen SalzlÃ¶sungen.
Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936.

M. F.igemann, Experim. Untersuchungen Ã¼ber die BrÃ¼ligkeit der HÃ¼hner.
Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936-

F. Mahr, Ein Beitrag zur Aetiologie der ,,HÃ¼hnerfleisch"-VerÃ¤nderung bei
jugendlichen WiederkÃ¤uern. Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936.

A. Miller, Die Frischblut- und Serumschnellagglutination nach Diernhofer
zum Nachweis der Banginfektion des Rindes. Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936.

P. RÃ¶ser, Anat. Untersuchungen Ã¼ber die makroskopische Diagnose der âEnte-
ritis catarrhalis" beim Hunde. Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936.

J. Sassenhoff, Path. Anatomie, Histopathologie und Pathogenese der Pelztier-
tuberkulose. Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936.

J. Schneider, Ein Beitrag zur Kenntnis des Blutfarbstoffs unserer pflanzen-
fressenden HaussÃ¤uger. (Untersuchungen am Blut von Pferden, Rindern, Schafen
und Ziegen). Inaug.-Diss. MÃ¼nchen. 1936.

J. Sturm, Klinisch-propÃ¤deutische Untersuchungen bei der Nutria unter
BerÃ¼cksichtigung ihrer Eigenart als Land- und Wassernager. Inaug.-Diss.
MÃ¼nchen. 1936.

H. Feuser, Die Eierversorgung der Stadt KÃ¶ln nebst Erfahrungen und Bemer-
kungen Ã¼ber das Frischhaltungsverfahren sowie Ã¼ber gesundheitspolizeiliche
Ueberwachung des Verkehrs mit Eiern. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

E. G. Hildenbrand, Beitrag zur Entstehung der Tuberkulose des Kalbes bis
zum Alter von vier Wochen nach Untersuchungen am StÃ¤dtischen Schlachthof
in Giessen. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

F. Bert, Zur Therapie der seuchenhaften Gehirn-RÃ¼ckenmarksentzÃ¼ndung
(Borna\'schen Krankheit des Pferdes). Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

H. P. Bleckmann, Die Wasserstoffionenkonzentration pH der Reh- und
Hasenmuskulatur und die Bedeutung dieser GrÃ¶sse fÃ¼r die Wildbretuntersuchung.
Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

A. Seibel, Der Einfluss von GÃ¤rfutter auf das SÃ¤ure-Basen-Gleichgewicht des
tierischen Organismus. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

E. Bleil, Erythrozytometrie bei kranken und gesunden Tieren. (Hund, Pferd).
Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

W. Fuchs, Die Bedeutung der kÃ¼nstlichen Besamung der Rinder fÃ¼r die
BekÃ¤mpfung der Deckinfektionen. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

Ter gelegenheid van het 500-jarig bestaan van de stad Leeuwarden is een
opgewekt feest gevierd, maar ook een gedenkboek uitgegeven, waarin belangrijke
bijdragen over verschillende onderwerpen. Het trof mij, dat onder deze een onder-
werp voorkomt, dat ongetwijfeld ook in onze kringen belangstelling zal hebben.
Ik bedoel het artikel, dat de heer G. J. Otten schreef over de Leeuwarder veemarkt.

Schrijver voert ons in de geschiedenis van deze markt wel heel ver terug, als hij
uit het oudst bekende Leeuwarder Stadsgerecht, waarschijnlijk van 1531 dateerende,
de volgende bepalingen citeert :

âDie veedemarekt, dat is die beestemarekt, salmen holden voir Sincte Marcus
twee dagen in April, dat is georgii martiris et melitis (23 en 24 April) en verder :
âItem des stadts Leeuwarden wekemarekt sal men holden des Saterdaeghs ende
sall ingaen des Vrydaegs vespertyt ende deryzende des Saterdags alhiel."

Behalve dat er in 1776 besloten werd ook gedurende de laatste Woensdag in de
maanden October en November veemarkt te houden, is de Zaterdagsmarkt
tot 1808 in stand gebleven.

Ingevolge de missive van den Minister van Binnenlandsche Zaken van 17 Januari
1808 schreven de Landdrosten hier te lande de Stads- en districts-besturen aan
(de Landsdrost in Friesland, van Andringa de Kempenaer, deed zulks bij schrijven
van 22 Juanari 1808) om te informeeren welke gewone wekelijksche marktdagen

op Zaterdag invielen en in welke plaatsen deze veemarkten gehouden werden.
Daarop werd bij decreet van Koning Lodewijk Napoleon d.d. 4 Juni geordineerd
met ingang van 1 Januari i8og in alle steden en plaatsen binnen het Rijk, waar
des Zaterdags markt gehouden werd, deze markt op een anderen werkdag te stellen,
zulks ten behoeve van de Joodsche burgers.

Dit is een merkwaardige mededeeling en doet vermoeden, dat voordien met de
wenschen van deze handelslui weinig rekening is gehouden. Immers de Joodsche
gemeente te Amsterdam, viert dit jaar haar 300-jarig bestaan. Wij kunnen dus
aannemen, dat deze Joden, die als ik mij niet vergis tot de zoogenaamde Hoog-
duitsche Joden behooren, omstreeks 1635 naar hier kwamen, terwijl de massakomst
van de Portugeesche Joden op Â± 1580 moet worden gesteld.

Voor 1808 zullen deze menschen zeker reeds handel hebben gedreven, maar
eerst Koning Lodewijk Napoleon maakte het mogelijk, dat zij op de Zaterdagen
hun godsdienstplichten konden vervullen, zonder daarvoor in den handel schade
te lijden.

Op voorstel van den Burgemeester van Leeuwarden werd toen, met ingang van
i Januari 1809 bepaald, dat des Vrijdags de weekmarkt zou worden gehouden en
dit is tot heden zoo gebleven, niettegenstaande er in den loop der jaren meermalen
pogingen zijn gedaan om dit veranderd te krijgen.

Interessant is ook de geschiedenis van de plaats, waar deze markt te Leeuwarden
successievelijk is gehouden, en de uitbreidingen en verbeteringen welke zij geleidelijk
heeft ondergaan.

In 1564 verkreeg de schutterij te Leeuwarden van den Stadhouder van Friesland,
graaf van Aremberg, een impost op het ter markt verkochte vee bedragende een
stuiver voor elk verkocht paard, veulen of koe en een halve stuiver voor een enter
of varken ; speenvarkens en ander klein vee beneden de waarde van een carolus-
gulden waren vrij.

De schutterij verpachtte deze belasting, die door kooper en verkooper elk voor
de helft werd betaald.

Bij herhaalde verandering in onderdeelen kan worden gezegd, dat de verpachting
der veemarkt ieder jaar plaats had tot 1905, waarna de invordering van markt-
en weeggeld geschiedt bij wijze van gaardering door den marktmeester met bijstand
van gaarders.

In den ouden tijd was tot veemarktterrein aangewezen de strook gronds ten westen
van de Boterwaag langs de Nieuwstad, dat is dus in het harlje van de stad. Hier
mocht dan de schutterij op haar kosten palen zetten. De pachter moest de markt
op- en afruimen en schoonhouden. Bij verzuim zijnerzijds liet de schutterij het op
zijn kosten verrichten.

Tot het einde der 17e eeuw is de veemarkt op de Nieuwstad gebleven. Daarna
bleven er nog de schapen, maar werd voor het hoornvee een plaats gezocht tusschen
het Ruiterkwartier en het Zaailand. Na heel wat wijzigingen daar, werd omstreeks
1873 door den heer Romein een uitbreidingsplan van de gemeente ontworpen,
waarbij tevens de aandacht werd gevestigd op de mogelijkheid om een ruime nieuwe
marktplaats aan te leggen op het terrein tusschen de Harlingervaart en den Sta-
tionsweg. Het is het terrein waar tegenwoordig de markt is gevestigd. De beslissing
om daarheen de markt over te brengen werd genomen nadat men talrijke adviezen
had ingewonnen, onder welke dat van den Rijksveearts niet direct gunstig was.
Deze toch verklaarde, dat in tegenstelling met dat van de bestaande, het terrein
van de nieuwe veemarkt ongeschikt was. Onbeschut als het lag aan de buitenzijde
van de stad, zouden de beestjes het daar \'s winters te koud hebben ; zou men het
terrein aan de zuidzijde omgeven door een heining of muur van voldoende hoogte
en het geheel met glas overdekken, dan zou hij het terrein aan de Harlingervaart
eveneens verkiezen. Aan dien wensch is gedeeltelijk voldaan in 1883 toen de Raad
op voorstel van B. en W. besloot een gedeelte van de markt te overdekken.

Afb. 1. Kalf 10. A. linker ovarium en uterus voor de toediening van Pregnyl.
B. rechter ovarium en uterus na de toediening van 18000 R.E. Pregnyl.

Afb. 2. Pink I. A. rechter ovarium vÃ³Ã³r de toediening van Pregnyl. B.
linker ovarium na de toediening van 19000 R.E. Pregnyl.

Afb. 3. Big 969. A. linker ovarium en uterus voor de toediening van Pregnyl.
B. rechter ovarium en uterus na de toediening van 12000 R.E. Pregnyl.

Afb. 4. Volwassen varken 2. A. linker ovarium voor de toediening van
Pregnyl. B. rechter ovarium 11a de toediening van 14000 R.E. Pregnyl.

Afb. 5. Volwassen varken 2. A. uterus voor de toediening van Pregnyl. B.
uterus na de toediening van 14000 R.E. Pregnyl.

Afb. 6. Hond 12. A. rechter ovarium voor de toediening van Pregnyl. B.
linker ovarium 11a de toediening van 12000 R.E. Pregnyl.

Afb. 8. Hond 4. Gedeelte van het rechter ovarium na de toediening van 15000
R.E. Pregnyl, in de follikelholtcn bevinden zich roode bloedcellen, (microfoto 10
maal vergroot).

Afb. 9, a. Hond 4. Dwarsdoorsnede van de uterus voor de toediening] van
15000 R.E. Pregnyl. (microfoto 10 maal vergroot).

Afb. 9, b. Hond 4. Dwarsdoorsnede van de uterus na de toediening van
15000 R.E. Pregnyl (microfoto 10 maal vergroot).

Prof Wester vertoonde eenige films, betrekking hebbende op
bewegingsstoornissen bij zenuwziekten. Achtereenvolgens werden
vertoond: hit met wormlarven in de kleine hersenen; ataxie met on-
bekende oorsprong ; vestibulaire- en facialis-paralyse na bliksem-
slag; veulen met vestibulaire verlamming; stellreflexen; kalf met
acerebellie; koe met manegebewegingen; kalf met vestibulaire
verlamming en manegebewegingen; koe met zeilende locomotie;
pink met tic; koe met spon dylitis; koe met peroneusparalyse door
onbekende oorzaak ; koe met peroneusparalyse na het kalven ; biggen
met tic; koe met krampigheid; varken met tic; veulen met tetanus.

Tenslotte werd ook nog vertoond de opname van de bewegingen
van een extrathoracaal hart bij een kalf.

Het doel der narcose is : het verkrijgen van een voorbijgaande periode
van gevoelloosheid, bewusteloosheid en reflexloosheid. Dit doel tracht
men te bereiken met chemische middelen, â narcotica â, die als
protoplasma-narcotiseerende giffen, ook het centrale zenuwweefsel
verdooven. Het is daarbij van groot belang, dat de achtereenvolgende
beÃ¯nvloeding der verschillende dcclcn van liet centrale zenuwstelsel
is : hersenen, ruggemerg, verlengde merg (Ademhalings- en vaat-
centrum).

TheorieÃ«n ter verklaring der narcose. Van de vele theorieÃ«n, welke de
werking der narcotica beoogen te verklaren, heeft die van Meyer
(1899) gecombineerd met die van Overton (1901) vele aanhangers.
Zij stelden vast, dat alle in lipoiden oplosbare chemisch indifferente
stoffen narcotisch werkzaam kunnen zijn en dat de werkzaamheid
grooter is, naarmate het verschil in oplosbaarheid tusschen vet en
water grooter is, m.a.w. dat ze toeneemt, naarmate de deelingscoÃ«ffi-
ciÃ«nt der oplosbaarheid in vet respectievelijk in water, grooter is. Zij
gaan uit van de gedachte, dat de narcotica zich ophoopen in het lipoide
weefsel en voornamelijk aan de celgrenzen, waardoor de doorlaat-
baarheid van de cel minder en cle functie geremd wordt. Daar niet
alle verschijnselen der narcose met deze theorie verklaard kunnen
worden, heeft men ook in verschillende andere richtingen plausibele
verklaringen trachten te vinden. Vooral de theorie van Traube en
Warburg, waarbij de werking der narcotica verklaard wordt door hun

groote oppervlakte-activiteit en de gemakkelijke adsorbeerbaarheid
aan de celgrenzen, waardoor dan alle physiologische processen, die
zich in de cellen moeten afspelen, o.a. de fermentatieve, trager ver-
loopen. De narcose is in hooge mate afhankelijk van de concentratie
van het narcoticum in de circulatie ; wordt de concentratie geringer,
dan herstelt zich ook de normale functie naar evenredigheid ; het
proces der narcose is mede daardoor reversibel.

Bij de beoordeeling van de narcose moet met verschillende factoren
rekening worden gehouden i). De vatbaarheid van de verschillende ge-
deelten van het zenuwstelsel is niet even groot. Het gevoeligste zijn de
groote hersenen, dan volgt het ruggemerg, ten slotte het verlengde
merg. Hoe grooter de afstand tusschen de gevoeligheid van de beide
eerste gedeelten en die van het laatste deel is, hoe gunstiger de ver-
houdingen zijn, daar dan de voor het leven onmisbare centra, zooals
vaat- en ademhalingscentrum, het minste gevaar loopen. Het bewustzijn
is eerder verdwenen dan de reflexprikkelbaarheid ; een spiertrekking
bij lichte narcose als reactie op een perifere prikkel (messnede) behoeft
niet tot bewustzijn door te dringen. 2) De verschillende narcotica beÃ¯n-
vloeden onderling niet even sterk de verschillende centra. Chloroform
is gevaarlijker voor vasomotorencentrum (bloeddrukdaling) en voor
het hart (halogeenwerking) dan aether ; het verschil in werking op
het ademhalingscentrum is minder groot. 3) Bij het zelfde individu kan
met het zelfde narcoticum de narcose verschillend verloopen ; de
narcosediepte kan wisselen. 4) De verschillende diersoorten toonen zeer
belangwekkende verschillen tegenover de narcotica. Het zelfde narco-
ticum, dat zich uitstekend zal leenen voor de eene diersoort, kan on-
voldoende of gevaarlijk zijn bij de andere diersoort. 5) De wijze van
toediening speelt een groote rol : alleen de per inhalatie toegediende
narcotica bieden een zekere mate van con/ro/e-veiligheid : bij dreiging
van het minste gevaar (adem- resp. hartstilstand) kan de inhalatie
worden gestopt, waardoor de concentratie van het narcoticum ook in
het bloed en in het zenuwweefsel snel verminderd wordt. De narcotica,
welke per os, rectaal, intraveneus of op andere wijze worden toege-
diend, zijn intravitam minder gemakkelijk onschadelijk te maken ;
bij dreigend gevaar bestaan de te nemen maatregelen voornamelijk
in het toedienen van excitantie, die in staat zijn ook het ademhalings-
centrum in belangrijke mate te prikkelen (coramine, cardiasol, cam-
ferspiritus). 6) De toediening van narcotica per os biedt niet de
noodzakelijke resorptiezekerheid ; rectale applicatie kan bij leeg rectum
snelle resorptie van het narcosemiddel doen zien. Intraveneuze inspui-
tingen van narcotica behooren met uiterste voorzichtigheid en vooral
ook zeer langzaam te geschieden om een te plotselinge en te intensieve
werking op het centrale zenuwweefsel te voorkomen. 7) De narcose-
diepte van de narcotica houdt ook verband met de chemische structuur.
Als regel geldt, dat bij de koolstofhoudende narcotica de werking
toeneemt, naarmate de formule der homologe reeks langer wordt

(Richardsonsche wet). Ook houdt ze verband met vertakking der
keten, met aantal van eventueel voorkomende OH groepen, met
dubbelverbindingen. Verder wordt door het inlasschen van een halogeen
(Chloor, Broom) de werking versterkt, doch het gevaar vergroot.
8) De duur der narcose hangt samen met de snelheid der uitscheiding,
dus ook met de wijze van toediening en met d.e snelheid, waarmede
het middel eventueel chemisch wordt veranderd. 9) De gevaren der
narcose kunnen verminderd worden door voorafgaande injectie van
scopolamine of atropine, welke de parasympathicus-werking verzwakken
en de werking van gelijktijdig gegeven morphine versterken.

Indeeling der narcotica. De meest gebruikte narcotica zijn chemisch
onder te brengen in twee hoofdgroepen. 1) De groep der methaanderi-
vaten; afleiding van methaan (CH4). Hiertoe behooren chloroform,
aether, chloralhydraat, avertine. 2) De groep van derivaten van
barbiluurzuur (verbinding van ureum en malonzuur). Deze groep bevat
tallooze narcotisch, hypnotisch en pijnstillend werkende middelen, zoo-
als veronal, luminal, medinal, somnifeen, nembutal, pernocton, evipan.

Narcose bij het dier. Terwijl bij den mensch overwegend gebruik wordt
gemaakt van de inhalatienarcotica chloroform, aether, chlooraethyl
en lachgas, hebben bij het dier deze narcotica voor een groot deel
plaats moeten maken voor op andere wijze toe te dienen narcotica,
die zooals Chloralhydraat, bij den mensch meer als hypnotica bekend
en toegepast zijn. Ook wordt in verschillende gevallen de narcose
ingeleid met een hypnonarcoticum en daarna gecompleteerd met een
tweede narcoticum, dat dan per inhalatie of op andere wijze wordt
verstrekt. Bij het paard kan de narcose geschieden onder uitsluitende
inhalatie van chloroform bij het neergeworpen dier; het geschiedt in ons
land de laatste jaren echter vrijwel zonder uitzondering door intraveneuze
injectie van chloralhydraat bij het staande dier. Ook bij de herkauwers
is deze laatste narcose toe te passen. Eveneens heeft chloralhydraat
zich als een uitstekend en goedkoop narcoticum doen leeren kennen
ten gebruike bij het volwassen Ã©n onvolwassen varken ; in het laatste
geval geschiedt de toediening intraperitoneaal. Bij den hond wordt steeds
de narcose verkregen door een subcutane injectie van zoutzure mor-
phine, gevolgd door een inhalatie met chloroform en aethermengsel
van 2â1, of door een intraveneuze inspuiting van evipan-natrium.
In het laatste geval treedt de operatie-geschiktheid onmiddellijk na
de injectie op. Bij de kat wordt een snelle, doch kortdurende narcose
verkregen met inhalatie van chlooraethyl, waarbij het bereiken van
de verdoovings-concentratie echter tevens een gevaar voor overdoseering
met zich brengt (ademhalingscentrum), terwijl een langzamer
intredende narcose wordt verkregen door inhalatie van aether, welke
narcose gemakkelijker gedurende eenigen tijd kan worden onderhouden.
Ten slotte kan ook bij deze diersoort met avertine rectaal (200 mg
per kg) een goede narcose worden opgewekt.

Gedurende de laatste 10 jaren is de toepassing van de sacrale of
epidurale anaesthesie bij het rund voor verschillende chirurgische
zoowel als voor gynaecologische bewerkingen van groote beteekenis
geworden.

Voor het verkrijgen van de epidurale anaesthesie wordt het anaesthe-
ticum in oplossing in een meer of minder groote hoeveelheid in het
cavum epidurale geappliceerd, waartoe de injectie op een daarvoor
geschikte plaats moet geschieden.

Het cavum epidurale bevindt zich tusschen de periostale bekleeding
van het wervelkanaal en de dura mater spinalis, d.i. het buitenste en
meest stevige vlies der drie meninges. Het cavum strekt zich uit van
het achterhoofdsbeen af tot aan de derde of vierde staartwervel, alwaar
het, steeds nauwer geworden zijnde, in een smalle spleet blind eindigt.
Het is gevuld met eenig los bind- en vetweefsel en verder zijn er de
ligamenta suspensoria lateralia, de fijne fibreuze strookjes, die ter
bevestiging van de dura mater dienen.

Van belang is dat links en rechts de uittredende zenuwwortels
door het epidurale cavum verloopen naar de richting van de fora-
mina vertebralia lateralia van het wervelkanaal\'. Elk dezer is met een
scheede omgeven, die dun is, althans in den regel doordringbaar voor
het anaestheticum, dat in vloeibaren toestand in de epidurale ruimte
wordt geappliceerd. De anaesthesie komt dus tot stand doordat die
stof op de bedoelde zenuwstammen kan inwerken en de geleiding aldaar
blokkeert. Derhalve is de verkregen gevoelloosheid als een echte gelei-
dings-anaesthesie te beschouwen.

Bij het rund zijn in hel kruisbeen-staartgebied 2 plaatsen, die voor
de injectie bijzonder geschikt zijn. Het zijn i) de ruimte tusschen het
kruisbeen en de eerste staartwervel en 2) de ruimte tusschen de eerste
en de tweede staartwervel. In verband hiermede wordt wel van een
hooge en een lage sacraal-anaesthesie gesproken.

Op deze plaatsen is geen ruggemerg meer ; slechts het filum ter-
minale durae en de staartzenuwen. Een treffen van de subdurale
ruimte is hier niet mogelijk ; deze is in dit gebied niet meer aanwezig
en derhalve zal een uittreden van cerebrospinale vloeistof bij de punctie
niet worden gezien.

Het is duidelijk, dat de omvang van het anaesthetische gebied in
craniale richting afhankelijk is van de hoeveelheid ingespoten vloeistof;
hoe verder de verdeeling daarvan naar voren toe is, des te meer sacrale
en lumbale zenuwwortels zullen zijn getroffen. Wordt weinig vloeistof

*) Kort verslag van de voordracht van Prof. Hartog op Vrijdag 12 Juni 1936,
t.g.v. de Veterinaire week.

ingespoten, b.v. 10 a 20 cm³, dan zal het in den regel slechts komen
tot uitschakeling van de caudale sacraal-segmenten en de staart-
zenuwen en binnen enkele minuten is een anaesthesie van staart, anus,
rectum, vulva en perineum aanwezig, terwijl een motorische ver-
lamming van staart en anus zich duidelijk afteekent. Een motorische
paralyse van de achterbeenen is er echter niet ; het dier kan zich goed
staande houden.

Anders zijn de bevindingen, wanneer een veel grootere hoeveelheid
van het werkzaam anaestheticum in oplossing wordt ingespoten, b.v.
150 a 200 cm³.

In dit geval wordt een meer omvangrijke anaesthesie verkregen en
bovendien ontstaat een motorische verlamming van statisch belangrijke
spiergroepen der extremiteiten. Het dier kan zich dus niet meer op de
been houden en komt te vallen.

Als anaesthetica kunnen verschillende worden gebruikt en in het
bijzonder zullen de nieuwere niet zoo giftige allereerst in aanmerking
komen. De meeste ervaring is in de chirurgische kliniek verkregen met
novocaine, dat gewoonlijk in een concentratie van 1 % wordt gebruikt.
Het wordt in lauwwarmen toestand ingespoten.

Voor de kleine anaesthesie is in het algemeen 20 cm³ voldoende. Het
indicatie-gebied daarvan betreft operaties aan staart, perineum,
vulva, scheede en anus. Het is bekend, dat d.eze anaesthesie bij de
repositie van een geprobaleerde uterus zeer wordt gewaardeerd.

De groote anaesthesie is in de kliniek vooral van beteekenis gebleken
bij de veelvuldig voorkomende klauwamputatie (exarticulatie) ; ook
wel bij andere bewerkingen aan het achterbeen alsmede bij de uier-
amputatie.

Men benut hier de anaesthesie, maar bovendien heeft men veel
voordeel van de motorische paralyse. Naargelang de grootte van
het dier gebruiken wij 150 a 200 cm³ van de 1% nocovaine-oplossing
en daarmede zijn zeer bevredigende resultaten verkregen.

Wat betreft de techniek en de bevindingen na de injectie is er om-
trent de plaats van inspuiting reeds opgemerkt dat de ruimte tusschen
staartwervel 1 en het kruisbeen daartoe een geschikte gelegenheid
biedt. Wanneer men den staart laat op en neer bewegen is deze plaats
met de vingertoppen voldoende duidelijk vast te stellen. Nadat de huid
in dat gebied geschoren en gedesinfecteerd is wordt de canule precies
in mediaanlijn in cranio-ventrale richting ingestoken ; met de staart-
oppervlakte vormt deze een hoek van ongeveer 45 a 60 graden. Wij
gebruiken gaarne een lange stevige canule met mandrijn. Bij het
insteken wordt van de huid nog de meeste weerstand ondervonden ;
het ligamentum supraspinale evenmin als het lig. interspinale heeft
hier veel te beteekenen ; bandweefsel is het eigenlijk in dit gebied niet
meer. De canule komt op een diepte van 3 a 4 cm dus gemakkelijk in
het wervelkanaal en zij treft daar de epidurale ruimte. Wanneer de
naald goed in het cavum epidurale zit zal bij het terugtrekken van de

mandrijn een zacht sissend geluid worden gehoord; dit is een gevolg van
het inzuigen van lucht. Door zachte drukking is de spuit te ontledigen.

Een parese van de achterhand ziet men gewoonlijk al binnen enkele
minuten voor den dag treden. Het neervallen behoeft echter niet te
worden afgewacht. Wanneer het rund vÃ³Ã³r de injectie van het werptuig
is voorzien, kan het direct na de inspuiting worden neergesnoerd.
Meermalen komt het voor, dat het dier tijdens de injectie vrij plotseling
neervalt. In dat geval wordt even plotseling de spuit verwijderd (de
canule blijft zitten) en wordt de inspuiting bij het liggende dier vol-
tooid.

Al spoedig, n.1. na eenige minuten, is de kleine anaesthesie aanwezig.
Veel langer duurt het alvorens het achterbeen en de klauwen vol-
komen gevoelloos zijn. Dit vereischt ongeveer 20 minuten.

De verlamming van het lidmaat biedt een groot voordeel. Het been
kan worden ontkluisterd en in het belang d.er operatie op de gewenschte
wijze worden gelegd, b.v. op een kist. De bewerking kan dan rustig
worden uitgevoerd. Gedurende de operatie is de defaecatie onderdrukt ;
ook deze factor is niet zonder belang.

Zooals reeds werd opgemerkt, heeft een dosis van 150 a 200 cm³der 1% novocaine-oplossing ons in het algemeen zeer voldaan.
Ook gaf een dosis van 100 a 140 cm³ eener i-J% oplossing bevre-
digende resultaten. Er moet echter op worden gewezen, dat het bij
uitzondering voorkomt, dat de gewenschte anaesthesie van de klauwen
niet volkomen is en evenmin de verlangde motorische paralyse (dikke
scheeden om de wortels van de Ni inschiadici en femorales ?). In dat
geval zal een ondervoets-geleidingsanaesthesie in aanmerking komen.

De duur der anaesthesie is ruim voldoende voor iedere operatie aan
het lidmaat, ook voor een uieramputatie. Na 1 tot 1 i uur is het rund
weer tot staan en loopen in staat.

Voor het verkrijgen van een goede narcose van langen duur bij het
jonge varken is de intraperitoneale applicatie van chloralhydraat in
waterige oplossing zeer geschikt.

In de Chirurgische kliniek wordt daartoe gebruik gemaakt van ¹/₃gram chloral per kg lichaamsgewicht in een 5% oplossing. De uit-
voerige onderzoekingen van Dr. A. P. Middelkoop, die aan deze
kliniek zijn verricht, hebben aangetoond, dat deze dosis en concen-
tratie voor de practische toepassing aan te bevelen is. (Diss., Utrecht
\'934)-

Wat het verloop der narcose betreft, dit is in het algemeen constant.
Als eerste verschijnsel wordt een geleidelijk toenemende motorische
paralyse waargenomen (3 a 5 a 10 min. post. inj.), terwijl de cornea-

reflex en de huidreflexen 5 a 20 min. post. inj. verdwenen zijn. In den
regel is de verlangde narcose na 20 minuten verkregen, zoodat dan
met de operatie kan worden begonnen.

De genoemde dosis van ¹/₃ gram per kg geeft een langdurige diepe
narcose (tolerantie) ; ze is langer dan Ã©Ã©n uur, terwijl de daarop
volgende ontwakingsperiode 2 uren of meer duurt.

Gedurende de narcose is de lichaamstemperatuur gedaald ; van
2 tot 4 graden C. De frequentie der ademhaling is ook lager en veelal
is er een stijging te constateeren in de frequentie van den hartslag
(niet constant). Echter heeft de genoemde dosis op de werking van
het hart geen nadeeligen invloed en evenmin wordt de ademhaling
er door bedreigd.

Betreffende de technische bijzonderheden is het van belang, dat het
varken door een vasten gedurende 24 uren wordt voorbereid, terwijl
de injectie het best kan geschieden bij het aan de achterbeenen hangende
dier. De inspuitingsplaats ligt ongeveer tusschen de navel en de
voorrand van het schaambeen, iets terzijde van de mediaanlijn (bij
het vrouwelijke dier event. in de mediaanlijn).

De bereiding der vloeistof bestaat in een oplossen in gedest. water,
filtreeren en koken gedurende eenige minuten ; ze wordt op een temp.
van ongeveer lichaamswarmte ingespoten.

Bij het gebruik van een dosis ¹/₃ gram per kg in een 5% oplossing
is de berekening van de totale hoeveelheid vloeistof eenvoudig ; deze
is x X 20/3 cm³ (x = lich. gew. in kg).

In de weinige gevallen van onvoldoende narcose, hetzij wegens
een individueele mindere gevoeligheid voor de stof, hetzij dat niet
alle vloeistof op het peritoneum, maar wellicht gedeeltelijk in het
darmlumen werd gespoten, is het toedienen van een kleine hoeveelheid
van een aanvullend narcoticum (chlooraethyl, aether, of chloroform-
aether aa) toereikend om deze tot de gewenschte graad te verdiepen.

Er zijn nog eenige opmerkingen te maken, die voor de practische
toepassing van belang zijn. In de periode van ontwaken is de temp.
nog laag en daarom is het gewenscht, dat het ontwakende dier in een
warme stalruimte wordt ondergebracht. Overigens moet het in dit
stadium niet bij zijn soortgenooten worden gelegd ; hierin schuilt het
gevaar, dat deze laatsten op de kop en de romp van het nog ver-
doofde dier gaan liggen met de mogelijkheid, dat het stikt. Deze kans
is er ook, wanneer het nog niet ontwaakte dier met zijn snuit in een
modderige of mulle bodem komt te liggen. Het is aan te bevelen
de geopereerde big in een ruime kist te leggen, die in een warme om-
geving kan worden geplaatst. Aan de kliniek wordt deze maatregel
steeds genomen.

Het gebruik van chlooraethyl als narcoticum bij jonge varkens
is volgens ervaringen in de Chirurgische kliniek voor kort durende
operaties (castraties ; behandeling van inversio recti, repositie of
amputatie) van belang.

Chlooraethyl is een zeer vluchtig anaestheticum, dat snel wordt
opgenomen en weer geÃ«limineerd.

De open droppelmethode geeft bij het varken geen resultaat. Zonder
bezwaar kan hier de halfopen tot dichte methode in toepassing komen.

Als masker kan men zich zeer goed bedienen van het wel bekende
metalen bekertje waarvan op de bodem als receptaculum een stukje
gekreukeld gaas is vastgemaakt. Bij de mensch wordt als masker de
aetherkap van Julliard veelal gebruikt.

Hoewel in het algemeen bij een inhalatie-narcose het langzaam
beginnen en het gradueel stijgen in doseering gewenscht is, kan hier
de volle dosis ineens worden toegediend. Voor de big van 5 a 8 weken
geven wij een dosis van 3 Â£15 cm³. Deze hoeveelheid wordt in een maat-
glaasje afgemeten en op het gaas uitgegoten, waarna dan het bekertje
op de snuit wordt gebracht. Daarbij is het af en toe even luchten wel
gewenscht.

Gewoonlijk is reeds binnen Ã©Ã©n minuut de narcose (roes) bereikt
en deze houdt gemiddeld 2 a 4 minuten aan ; dat is een tijd, welke
voor de genoemde kortdurende operaties wel voldoende is.

Desgewenscht kan de halve aanvangsdosis worden herhaald. Deze
chlooraethyl-roes kan ook worden gebruikt om een aethernarcose in
te leiden.

Prof. Rijnberk gedenkt (in het N. T. v. G. 1936, II, No. 17) de pestbestrijding
op Java, die 25 jaar geleden begon.

De eerste gevallen waren in Oost-Java, in 1911, in de buurt van Malang ; geleide-
lijk werd later de ziekte gediagnosticeerd in Midden- en West-Java. Tot nu toe zijn
200.000 sterfgevallen vastgesteld.

De bestrijding is steeds krachtig en met beleid gevoerd, en is in hoofdzaak preven-
tief. Men maakt en bouwt zooveel mogelijk de inlandse woningen rat-vrij. Door de
onderzoekingen van van Loghem e. a. was n.1. gebleken dat de mens de besmetting
in hoofdzaak krijgt door middel van de rattenvloo die op een pestziekte rat gezogen
heeft.

Door nu de huisrat geen gelegenheid te geven om in de huizen te nestelen, wordt
de besmettings-schakel rat-vloo-mens onderbroken; deze maatregel werkt dus op
den langen duur. De ziekte wordt verder bestreden door preventieve enting, met
pest-vaccin, dat een halfjaar immuniteit geeft. Vr.

Uit de Kliniek voor Veterinaire Verloskunde en Gynaecologie der Rijks
Universiteit te Utrecht. Directeur Prof. Dr. F. C. v. d. KAAY.

VOORLOOPIGE MEDEDEELING OMTRENT DE INVLOED
VAN SUBCUTANE TOEDIENING VAN PREGNYL OP
HET GESLACHTSAPPARAAT VAN HET KALF,
DE PINK, DE BIG, HET VARKEN EN DE HOND

Het is bekend uit de onderzoekingen van Zondek en vele anderen
dat na toediening van gonadotrope hormonen uit de voorkwab van
de hypophyse bij muizen zeer groote veranderingen in de ovariÃ«n
optreden, welke bestaan uit follikelrijping, bloedingen in de follikels
en vorming van corpora lutea.

In aansluiting aan de veranderingen in de ovariÃ«n treden in het
overige gedeelte van het geslachtsapparaat van deze dieren veran-
deringen op, die overeenkomen met die, welke men aantreft bij muizen,
die in den oestrus verkeeren.

Van verschillende zijde is getracht het geslachtsapparaat van onze
huisdieren te beÃ¯nvloeden door subcutane of intramusculaire toe-
diening van gonadotrope hypophyse-voorkvvab-hormonen. Men meent
in verschillende gevallen van anaphrodisie, te zwakke bronst, steriliteit
enz. gunstige resultaten hiermede te hebben bereikt.

Onderzoekingen, waaruit de veranderingen zouden blijken, welke
na toediening van genoemde hormonen in het geslachts-apparaat van
onze huisdieren optreden, ontbreken vrijwel geheel.

Ik heb daarom gemeend, dat het van nut zou kunnen zijn, nauw-
keurig na te gaan of en zoo ja, welke veranderingen na toediening
optreden. Het is ook noodzakelijk, dat wij precies weten welke ver-
anderingen optreden, want wij hebben reeds gezien dat Zondek
vond dat gelijktijdig follikelrijping optrad en vorming van corpora
lutea atretica, en het zal bij afwijkingen in het geslachtsapparaat de
eene keer wenschelijk zijn vooral follikelrijping te verkrijgen, de andere
keer vorming van corpora lutea.

De onderzoekingen werden verricht met Pregnyl, dit is hypophysis-
voorkwab-hormoon bereid uit urine van gravide vrouwen en bij enkele
werd daarnaast nog âAmbinon" gegeven, dit is hypophysis-voorkwab-
hormoon bereid uit de hypophysis en bevattende de z.g. synergische
factor (Evans), die het eerste preparaat mist; daardoor zou de werking
van het laatste op het ovarium beter zijn.

De behandeling strekte zich uit over infantiele en geslachtsrijpe
vrouwelijke individuen. Zoo kort mogelijk voor de toediening van
Pregnyl werd Ã©Ã©n ovarium en een gedeelte van een uterushoorn

verwijderd, terwijl het andere ovarium macroscopisch in situ werd
beoordeeld. Na de toediening van Pregnyl werd ook dit met een
gedeelte van een uterushoorn weggenomen.

Kalf 7, oud 2 weken ; na toediening van 2500 R.E. Pregnyl traden
geen veranderingen op aan ovarium en uterus.

Kalf g, oud 2 weken. Op 12/2 werd het linker ovarium meteen stukje
uterushoorn verwijderd. Daarna kreeg het dier 10 dagen lang iederen
dag 1000 R.E. Pregnyl subcutaan. 24/2 werd het tweede ovarium met
een stukje uterushoorn verwijderd. Macroscopisch waren noch aan de
ovariÃ«n noch aan de uterus veranderingen te constateeren.

Kalf 10, oud 2 weken. Op 12/2 werd het linker ovarium met een
stukje uterushoorn verwijderd. Daarna kreeg het dier 18 dagen lang
iederen dag 1000 R.E. Pregnyl. Op 3/3 werden het andere ovarium en
een gedeelte van een uterushoorn verwijderd. Het ovarium was macro-
scopisch zeer duidelijk vergroot. Een groote follikel was aanwezig

Macroscopisch waren aan de uterus geen groote veranderingen
aanwezig, microscopisch bleken de uterusklieren meer ontwikkeld te
zijn en was het uterusepitheel ongeveer 1 Â± maal zoo hoog geworden.

Kalf 11, oud 2 weken. Op 12/3 werd het rechter ovarium met een
gedeelte van de rechter uterushoorn verwijderd. Het gewicht van het
rechter ovarium bedroeg 160 mgr. Van 13/3 tot en met 20/3 kreeg het
dier iederen dag 1000 R.E. Pregnyl en 1 cc Ambinon. (1 cc bevatte
5 R.E. gonadetroop hormoon). Het kalf stierf 21/3. Het linker ovarium
woog 175 mgr. Aan de uterus waren noch macroscopisch noch micro-
copisch veranderingen waar te nemen.

Het rechter ovarium werd hier voor de toediening van Pregnyl
verwijderd en woog 500 mgr. Het linker ovarium woog na de proef
750 mgr. Aan de uterus waren geen veranderingen waar te nemen.

Pink 1, oud 1 jaar. Op 24/3 werd vanuit de flank het rechter ovarium
verwijderd. Het woog 3 gram en bevatte verscheidene kleine follikels
(Afb. 2 A.). Het linker ovarium werd voorzichtig gepalpeerd en maakte
de indruk ongeveer van gelijke grootte en ontwikkeling te zijn als het
rechter. Het dier kreeg gedurende 19 dagen dagelijks 1000 R.E. Pregnyl
subcutaan.

16/4 werd het linker ovarium verwijderd. Dit bleek veel grooter te
zijn geworden. Het gewicht bedroeg 18 gram. Naast een zeer groote
follikel bevatte het nog verscheidene kleinere follikels. (Afb. 2 B.).

Tevens werd bjj deze gelegenheid een stukje uterushoorn verwijderd ;
microscopisch bleek zeer sterke klierontwikkeling aanwezig te zijn.

Het is mogelijk door subcutane toediening van Pregnyl in de ovariÃ«n
van kalveren en pinken follikelrijping te verkrijgen. Uit de veranderingen
van de uterus blijkt, dat hierin follikelhormoon wordt gevormd. Vorming
van corpora lutea kon macroscopisch niet vastgesteld worden. Uit de
genomen proeven is de werking van het ambinon nog niet duidelijk
naar voren gekomen.

Big g68, oud 108 dagen. Op 7/2 werd het linker ovarium met een
gedeelte van de linker uterushoorn weggenomen. Van 7/2 tot en met
24/2 kreeg het dier 13000 R.E. Pregnyl (dagelijks 1000 R.E.). In het
linkerovarium, dat 0,5 gram woog, bevond zich een kleine bloedfollikel.
Het rechter ovarium werd in silu bekeken en toonde hetzelfde beeld
als het linker.

Den 25Sten Februari werd het dier gedood. Het rechter ovarium
was veel grooter geworden en woog 6 gram. Naast elkander bevonden
zich daarin groote follikels gevuld met helder vocht, groote follikels
gevuld met bloed en corpora lutea. Macroscopisch bleek de uterus
dikker te zijn geworden, terwijl microscopisch aan de ontwikkeling
van het slijmvlies duidelijk de invloed van het follikelhormoon was waar
te nemen.

Big 865, oud 108 dagen. Deze big werd op dezelfde wijze behandeld
als big No. 968 met 12000 R.E. Pregnyl. Het linker ovarium woog
voor de behandeling 1,7 gram. Het rechter ovarium woog na de
behandeling 46 gram. Evenals bij het vorig geval bevonden zich hierin
naast elkander groote follikels gevuld met helder vocht, andere gevuld
met bloed en corpora lutea.

I)e uterus was na de toediening van Pregnyl veel dikker geworden.
Ook microscopisch waren duidelijke veranderingen waar te nemen
o.a. sterke klierontwikkeling.

Big g6g, oud 108 dagen. Na een behandeling evenals de vorige twee te
hebben ondergaan met 12000 R.E. Pregnyl, traden hier ook weer
microscopisch en macroscopisch dezelfde veranderingen in het ge-
slachtsapparaat op. Het linker ovarium woog voor de behandeling
1,8 gram, het rechter ovarium na de Pregnylbehandeling 50 gram.
<Afb. 3).

Varken 2. Volwassen. Dit varken onderging dezelfde behandeling
als de drie biggen, en kreeg 14000 R.E. Pregnyl subcutaan toegediend.

Van de ovariÃ«n die voor d.e, inspuiting beide nagenoeg even groot
waren en dezelfde ontwikkeling hadden, woog het linker voor de
behandeling 4 gram; het rechter was na de behandeling zeer sterk in
grootte toegenomen en woog 33 gram.

Terwijl zich voor de behandeling in het linker ovarium macroscopisch
slechts kleine follikels bevonden, vonden wij in het rechter ovarium

na de behandeling groote follikels gevuld met helder vocht, follikels
gevuld met bloed en corpora lutea. (Afb. 4).

Aan de uterus waren macroscopisch en microscopisch duidelijke
veranderingen opgetreden. (Afb. 5).

Na toediening van 12000â14000 R.E. Pregnyl traden aan de
ovariÃ«n van 3-tal biggen en Ã©Ã©n varken dezelfde veranderingen op als
aan die van infantiele muizen, die onder invloed staan van gonadotroop
hy pophyse -voorkwab -hormoon.

Noch aan het ovarium, noch aan de uterus van deze dieren werd
eenige verandering waargenomen.

Hond 5, plm. 7 jaar oud, gewicht 17.1 kg. Op 22 November werd het
linker ovarium en een gedeelte van de linker uterushoorn verwijderd.
Macroscopisch bleek het ovarium verscheidene corpora lutea te
bevatten. Microscopisch waren duidelijk naast deze corpora lutea vele
primaire en secundaire follikels aanwezig. Het rechter ovarium werd
in situ bekeken. Ook dit bevatte verscheidene corpora lutea, geen
cysten of follikels.

Van 30/11 tot en met 6/12 kreeg het dier 7000 R.E. Pregnyl (1000
R.E. dagelijks). Den 5den December trad bloederige uitvloeiing uit
de vulva op en toonde het dier de symptomen van loopschheid. Den
6den December werd het rechter ovarium met een gedeelte van den
uterushoorn verwijderd.

Macroscopisch waren geen corpora lutea meer in het ovarium,
dat grooter was geworden, waar te nemen, daarentegen wel vele kleine
follikels. Macroscopisch gaf de uterus geen veranderingen te zien,
microscopisch bleken de klieren veel meer ontwikkeld te zijn en was er
bloeding in de mucosa opgetreden.

Hond 7, oud 3 jaar, gewicht 14,7 kg. Op 22 November werd het linker
ovarium en een stukje van de linker uterushoorn verwijderd. Het
ovarium was klein en bevatte macroscopisch geen corpora lutea, noch
follikels. Microscopisch bleken er in hoofdzaak primaire en secundaire
follikels aanwezig te zijn. Het rechter ovarium was van dezelfde grootte
en macroscopisch had het hetzelfde aspect.

Van 30 November tot en met 6 December werd 7 X 1000 R.E.
Pregnyl ingespoten. Den 5den en 6den December trad iets rood ge-
kleurde slijmige uitvloeiing op. Verschijnselen van libido sexualis
werden niet waargenomen. 6 December werd het rechter ovarium
en een stukje uterushoorn verwijderd. Het rechter ovarium was matig
grooter geworden en bevatte macroscopisch kleine follikeltjes. Bloeding
in follikels werd niet waargenomen. De uterus was veel dikker geworden,

de klierlaag was veel sterker ontwikkeld en bloedingen in de mucosa
waren aanwezig.

Hond 12, 9 jaar oud, gewicht 24 kg. Den 20Sten November werd het
rechter ovarium en een gedeelte van een uterushoorn verwijderd. In
dit ovarium, dat 3 gram woog, bevonden zich macroscopisch een
groote en enkele kleine follikels.

In het linker ovarium waren macroscopisch ook enkele follikels te
zien en het was ongeveer even groot als het rechter.

Van u/12 tot en met 20/12 kreeg het dier 10 X 1000 R.E. Pregnyl
subcutaan. Den i6en December was er bloederige uitvloeiing uit de
vulva, die de volgende dagen in hoeveelheid toenam, zoodat op 20 en
21 December er veel uitvloeiing was. De labiae vulvae waren den i5den
December iets, den 17den December matig en den 20sten December
flink gezwollen. Den 21 sten December vond de coitus op de gewone
manier plaats. Klinisch was het normale beeld van oestrus opgewekt.

Den 21 sten December werd het linker ovarium met een gedeelte
van de linker uterushoorn verwijderd. Het linker ovarium was vrij
sterk vergroot en woog 6 gram, bevatte Ã©Ã©n groote en vele kleine follikels
(Afb. 6). Macroscopisch waren hier en daar follikelbloedingen vast te
stellen.

De uterus toonde het typische beeld van de oestrus t.w. dikke mucosa
met vele crypten en sterk ontwikkelde klieren, een hoog epitheel en
bloedingen.

Hond 4, 4 jaar oud, gewicht 18,2 kg. Op 30 October werd het linker
ovarium en een gedeelte van den linker uterushoorn verwijderd. In
het linkerovarium, dat klein was, was maar weinig van follikels waar te
nemen. Microscopisch bleken vele primaire en daarnaast ook secun-
daire en kleine tertiaire follikels voor te komen. (Afb. 7).

Van 15/11 tot en met 28/11 werd 15000 R.E. Pregnyl ingespoten.
Klinisch was de vulva den 2isten November iets gezwollen, deze was
25/11 matig gezwollen. Het vaginaslijmvlies bleef gedurende de
geheele tijd hyperaemisch en werd niet bleek, zooals bij normale
loopschheid. Vanaf 19/11 trad meer of minder bloederige uitvloeiing
uit de vulva op. Den 25sten November wilde de reu de teef dekken,
maar deze liet het nog niet toe. Eerst den 28sten bleef de teef staan en
hield de staart opzijde. De reu wilde dekken, maar de coitus kwam niet
tot stand. Den 2gsten November werd het rechter ovarium met een
gedeelte van de uterushoorn verwijderd. Het rechter ovarium was
aanzienlijk grooter geworden, het woog 6 gram. Het was zeer hyperae-
misch en bevatte macroscopisch vele follikels, waarvan verscheidene
rood gekleurd waren ; er waren geen corpora lutea te zien.

Microscopisch bleken vele follikels van de Graaf aanwezig (Afb. 8).
te zijn, in verscheidene hiervan bevond zich bloed.

De uterus was na de inspuiting dikker en iets hyperaemisch geworden
en bevatte een weinig bloederige inhoud. In de mucosa waren crypten
en sterk ontwikkelde klieren aanwezig. In vergelijking met voor de

Bij enkele teven was door toediening van ioooâ2500 R.E. Pregnyl
klinisch de oestrus opgewekt (zwelling vulva, bloederige uitvloeiing,
libido sexualis).

Eenige hiervan hadden de karakterestieke verschijnselen en veran-
deringen in de uterus. De ovariÃ«n van deze dieren zijn nog niet nader
onderzocht.

Na Pregnyl-toediening kan loopschheid optreden, waarvan de symp-
tomen zoowel klinisch als histologisch vrijwel geheel overeenkomen
met die, welke bekend zijn bij physiologische oestrus.

Door Pregnyl-toediening treedt follikelvorming en follikelrijping op,
het komt tot productie van follikelhormoon, dat de typische veran-
deringen van loopschheid in den uterus geeft.

Nach Verabreichung von Pregnyl trat bei dem Kalbe, dem einjÃ¤hrigen Rinde,
dem Ferkel, dem Schwein und der erwachsenen HÃ¼ndin Follikelreifung auf. Dieselbe
konnte makroscopisch und mikroskopisch festgestelt werden. Beim Schwein und
bei der HÃ¼ndin kÃ¶nnen Follikelblutungen auftreten. Beim Schwein wurde die
Bildung von Corpora lutea makroskopisch festgestelt.

After the administration of âPregnyl" to calves, heifers (one year of age), young
pigs, pigs and adult dogs the rifening of follicles took place, as could be settled by
macroscopical and microscopical examination. In pigs and dogs follicular bleeding
may occur. In pigs corpora lutea were found by macroscopical examination.

L\'administration de âpregnyl" Ã des veaux, des jeunes vaches (Ã¢gÃ©es d\'un an),
des porcelets, des porcs et des chiennes adultes cause la maturation des follicules,
ce qui est dÃ©montrÃ©e par examen macroscopique et microscopique. Parfois des
hÃ©morragies folliculaires se prÃ©sentent chez la truie et la chienne. Par voie macro-
scopique des corps jaunes ont Ã©tÃ© observÃ© chez la truie.

Dc Commissie van Voorbereiding der Veterinaire week verzocht
mij een half uur te spreken over : Eenige ziekten van vogels, van belang
voor de keuring. Het is dus de bedoeling dat niet zoo zeer over de keuring
zelf, doch wel over eenige vogelziekten die voor de keuring van belang
zijn, zal worden gesproken. Over de keuring zelf zal ik daarom slechts
in het kort een en ander zeggen.

Het is een algemeen bekend feit, dat er in het geheel geen wettelijk
voorgeschreven vleeschkeuring van pluimvee in Nederland bestaat.
De vleeschkeuringswet heeft geen betrekking op pluimvee; in den zin dezer
wet is dus de gevogelte-voorraad van een poelier geen vleesch of vleeschwaar.
Wel is dit eetwaar, want het valt als zoodanig onder de warenwet. Ook
levend pluimvee in een poelierszaak is in den zin der warenwet, zooals
destijds door de Hooge Raad beslist is, eetwaar. Op grond van de
warenwet is het dus mogelijk, toezicht uit te oefenen op pluimvee-eetwaar,
doch lang niet overal wordt dit toezicht uitgeoefend en een scherp om-
lijnde keuringsmethode, gelijkwaardig aan die van het slachtvee, is er niet.
Bovendien komt men buiten de poelierswinkel, bv. op de pluimvee-
markten, direct voor de moeilijkheid te staan, het bewijs te leveren of
men wel met voor consumptie bestemd pluimvee te maken heeft. Deze
laatste omstandigheid heeft reeds dikwijls tot deels droevige, deels
komische ervaringen geleid. Op een markt bv. wordt een poelier aan-
getroffen in het bezit van zieke kippen, voor de kantonrechter ver-
klaart deze poelier de kippen gekocht te hebben, niet om ze in zijn
zaak te verkoopen, doch om het opzetten van vogels te leeren ; de
vader van deze man is vogelopzctter en vrijspraak volgt.

Het valt dus niet mee op grond van de warenwet de handel in zieke
vogels te bestrijden ; deze handel tiert ongetwijfeld hier en daar welig
en het staat vast, dat vele tuberculeuze kippen en salmonellose-eenden
en ander ziek gevogelte (cholera) als voedsel bij den mcnsch terecht
komt.

Een tweede verkeerde omstandigheid is, dat allerlei gestorven en
gedood gevogelte, bv. pluimveemarktafval, terecht komt op varkens-
bedrijven en zilvervossenfarms ; onlangs vernam ik nog hoe een fokker
van bunzings en fretten de marktafval van een groote pluimveemarkt
geregeld ophaalt en steeds alles rauw aan zijn dieren voert. Is het niet
verbazingwekkend dat in onze moderne tijd, waar zelfs de minst ont-
wikkelden het woord âhygiÃ«ne" kennen, dergelijke toestanden nog
bestaan, dat mensch en dier gevogelte te eten krijgt, vol met tuberkel-

bacillen, besmet met Salmonella of vogelcholera ? Is het niet een eisch
des tijds dat er een pluimveekeuring van voor consumptie bestemd
gevogelte komt? Deze vraag werd reeds 10 jaar geleden gesteld door
de Maatschappij voor Diergeneeskunde en voorgelegd aan een commis-
sie, waarin zitting hadden Prof. Dr. L. de Blieck, Prof. C. F. van
Oijen, Dr. B. J. C. te Hennepe en Dr. R. H. van Gelder.

De gestelde vraag werd dan ook eenstemmig met ,,ja" beantwoord,
terwijl de motieven en richtlijnen voor de keuring genoemd werden.
Sindsdien zijn 10 jaren verstreken. Ondertusschen werden wij opnieuw
aan dit probleem herinnerd, door Dr. Nijssen die in 1935 in zijn
,,\\\\\'ild en Wildziekten" de keuring van wild, dus ook van het wilde
gevogelte, ânoodzakelijk" noemt.

Een der nuttigste resultaten van de vleeschkeuringswet is, dat de
mensch behoed wordt voor parasitaire- en infectieuze ziekten, die hij
zonder keuring, van vleesch zou kunnen krijgen. Bij een keuring van
gevogelte hebben echter de parasitaire ziekten uit een oogpunt van
mensch-pathogeniteit geen beteekenis, er zijn nl. geen parasieten bij
vogels bekend, die voor ons gevaarlijk zijn. (Wel kunnen verschillende
parasitaire ziekten het pluimvee ondeugdelijk maken, zoodat toch niet
goedgekeurd zal kunnen worden). Uit een oogpunt van pathogeniteit
voor den mensch zijn het alleen de infectie-ziekten die de aandacht
waard zijn. Alle infectie-ziekten der vogels te bespreken laat de zeer
korte tijd niet toe. Het zij mij daarom vergund even te vermelden, dat
de meeste infectie-ziekten van vogels voor den mensch geen pathogene
beteekenis hebben, dat vlekziekte bij vogels kan voorkomen (in ons land
beschreven door Poei.s), dat een enkele keer miltvuur geconstateerd is,
om mij daarna te bepalen tot de 2 voornaamste, wel voor den mensch
gevaarlijke vogelziekten, de Tuberculose en de Salmonellose.

Men meene niet, dat er in ons land weinig vogeltuberculose voor-
komt. Ãenige tijd geleden onderzocht ik 500 kippen, gestorven en ge-
dood op een groote pluimveemarkt, het waren allen jonge dieren, ie,
2e, zelden 3e leg. 124 van deze kippen (d.i. 24.8%) hadden geleden
aan tuberculose ; hierbij werd gezien : 95% lever-tuberculose ; 85%
milt-tuberculose ; 72% darm-tuberculose ; 16% long- en nier-tuber-
culose. Vrijwel steeds werd beenmerg-tuberculose waargenomen. Vele
van deze tuberculeuze kippen waren mager, doch ook vette, zware kippen
hebben soms uitgebreide tuberculose. Bij de levende keuring, waarbij
men dan vooral let op vermagering en kreupelheid, zal de diagnose
vrijwel nimmer met zekerheid te stellen zijn, doch bij onderzoek na
den dood is het stellen der diagnose meestal niet moeilijk. Bijna steeds
heeft men duidelijke haarden in de zoo juist genoemde organen, die
typisch genoeg zijn om macroscopisch de diagnose te stellen. Mocht
men al twijfelen, dan geeft een Ziehl-Neelsenpreparaat spoedig de

doorslag, want in het algemeen vindt men bij kippen en ook bij andere
vogels de zuurvaste bacillen in groote hoeveelheden. Daar practisch
het beenmerg steeds tuberkelbacillen bevat, zal men m.i. iedere tuber-
culeuze kip in zijn geheel dienen af te keuren, immers van uitbeening
kan hier geen sprake zijn. Het stellen van de diagnose bij eenden is eenigs-
zins moeilijker; in 1933/34 werden door mij onderzocht 100 doode
eenden, afkomstig van een groote pluimveemarkt. Hiervan hadden
aan tuberculose geleden 34 (34%). Hierbij werd waargenomen :
91% lever-tuberculose ; 77% milt-tuberculose ; 12% darm-tuberculose ;
35% long- en nier-tuberculose.

De indruk werd verkregen, dat bij de eend minder beenmerg-
tuberculose voorkomt dan bij de kip ; bij de eend daarentegen wordt
weer veel meer tuberculose van de sereuze vliezen gezien. Een verschil
met de kip is vooral de darm-tuberculose. In de eerste plaats komt
veel minder darm-tuberculose voor ; bovendien heeft de darm-tuber-
culose meestal een geheel ander aspect, nl. zeer geringe veranderingen
van de darm inplaats van de soms kastanjegroote tuberculeuze knobbels
bij de kip. Voorts is van belang op te merken, dat het bij de eend soms
veel moeilijker is de diagnose macroscopisch te stellen, want de lever
en de milt, de 2 meest aangetaste organen, kunnen diffuus veranderd
zijn, typische haardjes en haarden, die ons anders direct aan tuber-
culose zouden doen denken, ontbreken. Soms vindt men tevens veel
vocht in de buikholte zonder verder typische veranderingen. Men
makc dan onmiddellijk een Ziehl-Neelsen preparaat ; is het tubercu-
lose, dan vindt men de bacillen meestal in massa\'s. In het kort kan men
dus zeggen : de kippentuberculose is meestal te stellen zonder Ziehl-
Neelsen preparaat, bij de eend moet men spoedig overgaan tot het
maken van een Ziehl-Neelsen preparaat, anders ontsnapt ons de
juiste diagnose. Bij ander gevogelte zal men eveneens door macro-
scopisch onderzoek en door middel van het Z.N. preparaat de diagnose
kunnen maken. Er zij nog even op gewezen, dat onderzoek van lymph-
klieren vervalt, daar vogels geen lymphklieren hebben. Is de diagnose
tuberculose eenmaal gesteld., dan moet algeheele afkeuring volgen.

Salmonellose bij eenden is een ziekte, die in ons land veel voorkomt.
De verwekkers van deze ziekte behooren thuis in de groep van Salmo-
nellabacillen, welke groep reeds meer dan 50 soorten en varieteiten
bevat. Twee hiervan komen in ons land bij de eend voor, nl. S. typhi-
muriurn en S. enteritidis var.essen. Beide bacillen zijn pathogeen voor
den mensch. Tot nu toe kent men vooral voedselvergiftigingsgevallen
niet zoo zeer door het eten van de eend zelf als wel van de eieren.
Toch zal een Salmonella-eend ook voor consumptie niet goedgekeurd
kunnen worden. Bij de eend is het bestaan van een oÃ¶phoritis zeer
verdacht, doch deze oÃ¶phoritis behoeft niet te bestaan, de bacil kan soms
in geheel andere organen, bv. in het beenmerg, voorkomen. Om met
LXIII 65

DE BEOORDEELING VAN RUNDEREN MET CYSTICER-
COSE, IN VERBAND MET DE LEVENSVATBAARHEID
VAN DEN PARASIET

Het is aan ernstigen twijfel onderhevig, of de zg. praedilectie-plaatsen
inderdaad wel voorkeurplaatsen van den parasiet zijn. Onderzoek
van de rompmusculatuur heeft, in verband met de kostbaarheid daar-
van, onvoldoende plaats gehad om met zekerheid te kunnen verklaren,
dat de vinnen daar minder vaak voorkomen dan op de bekende onder-
zoek-plaatsen.

De vraag of de op die onderzoek-plaatsen aangetroffen blaaswormen
leven is op zich zelf van ondergeschikt belang ; immers deze parasieten
worden uiteraard vernietigd. De toestand der gevonden vinnen is
slechts van beteekenis voor de beoordeeling van den vermoedelijken
toestand der in de overige musculatuur veronderstelde exemplaren.

Zelfs de zekerheid, dat het gevonden exemplaar niet meer leeft, doch
slechts kort geleden stierf, mag niet doen besluiten tot de onschadelijk-
heid der overige exemplaren van dezelfde generatie. Het niet toonen
van levensverschijnselen door een niet duidelijk gedegenereerde vin
is derhalve geen reden, het vleesch voor onvoorwaardelijke goed-
keuring geschikt te achten.

De proef van E. Franke is voor de keuring van vinnig vleesch daarom
ongeschikt, hoe belangrijk zij ook moge zijn voor de beoordeeling
van de doeltreffendheid der methoden van bruikbaarmaking van dit
vleesch.

Vervolg van bladz. 1101.
vrij groote zekerheid salmonellose te kunnen uitsluiten, is het verrichten
van een snelagglutinatie noodig. Deze agglutinatie moet dan 2 X
geschieden, nl. 1 X met S. typhi-rnurium antigeen en 1 X met S. ente-
ritidis var. essen antigeen. Bij de andere vogels kan eveneens salmonellose
voorkomen. Bij de kip is dit zelden het geval, doch bij duiven komt deze
ziekte vrij veel voor. Hier is het vooral de gewrichts-salmonellose, die
het meest wordt waargenomen. Klinisch geven deze duiven het beeld
van vleugellamheid, (bij de levende keuring onderzoeke men dus
steeds even de vleugelgewrichten).

Het zij mij vergund te eindigen, de wensch uitsprekende dat het
spoedig tot een wettelijk geregelde keuring moge komen, die dan zal
brengen een verbetering van de volksgezondheid en een intensievere
bestrijding van pluimveeziekten, welk laatste tevens van groot belang
is voor onze export.

Daar bij troebeling van den staartblaas-inhoud de parasieten bij
microscopisch onderzoek vaak anatomisch nog geheel intact blijken te
zijn, en derhalve ook nog pas zeer kort geleden kunnen zijn afgestorven,
is ook deze troebeling onvoldoende geruststellend ten aanzien van de
eventueele schadelijkheid van het vleesch.

Terecht wordt dan ook in de ontwerpen tot wijziging van het Keu-
ringsregulatief van de Vereeniging van Directeuren van Gemeentelijke
Slachthuizen in Nederland van November 1933 en van de Groep :
âKennis van Menschelijke Voedingsmiddelen van Dierlijken Oor-
sprong" uit de Maatschappij voor Diergeneeskunde van Maart 1934
bepaald dat de cysticerci slechts dan als niet-levend zullen worden
beschouwd, wanneer zij verkaasd of verkalkt zijn.

Het is van belang den verkaasden of verkalkten kapselinhoud goed te
onderzoeken. Somtijds vindt men naast de kaasmassa in hetzelfde
kapsel nog een volkomen heldere en levende cysticercus.

Koeling van vinnig vleesch in een vleeschkoelhuis gedurende 3 weken
bij ten hoogste 4⁰ C. is wetenschappelijk niet verantwoord. Economisch
en wetenschappelijk komt feitelijk alleen bewaring in een vriesinrichting
gedurende ten minste 10 dagen bij ten minste âioÂ° C. in aanmerking.

De keuze van de methode van bruikbaarmaking van vinnig vleesch,
in de plaats van sterilisatie tredende, is aan den keuringsveearts en
niet â zooals weieens wordt verondersteld â aan den eigenaar van het
vleesch.

De farmers in het binnenland van AustraliÃ« hebben, behalve met gebrek aan
regen, ook nog te kampen tegen overlast van verschillende wilde dieren.

In het noordwesten van New South Wales, een dorre streek, met hoofdzakelijk
schapeteelt, komt het, volgens Gray *), voor dat troepen kangaroos op het na de
regen uitspruitende gras aanvallen, zoodat er voor de schapen weinig overblijft.
Uitroeien van deze dieren is niet mogelijk.

Ook de emu (casuaris, austral. struis) veroorzaakt schade, doordat zij, in troepen,
heiningen omverloopen.

Kraaien zijn soms schadelijk, maar ook weer nuttig omdat zij schadelijk gedierte
opruimen.

De dingo (australische wilde hond) doet weinig kwaad. Slangen zijn niet talrijk.

Konijnen verschijnen in groote troepen, na goede regenval, en maken van een goed,
een slecht seizoen. Vr.

^J) D. F. Gray. A veterinarian\'s Notes on the North-West Corner of New South Wales.
The Austral. Vet. Journal, 1936, No. 3.

De beperkte tijd voor deze inleiding toegestaan dwingt mij tot een
speciale keuze van mijn onderwerp. In dit gezelschap leek mij het
meest passend om te praten over pathologische afwijkingen en de
erfelijke resistentie tegen ziekten, speciaal tuberculose.

Verschillende nieuwe inzichten over vererving van productiefactoren
bij het rund zijn zeer zeker van even groot belang, doch dit onderwerp
zou te veel tijd kosten. Wie uwer daarvoor belangstelling heeft kan in
de uren voor demonstraties bestemd in mijn collegezaal verschillende
tabellen en grafische voorstellingen vinden, waarbij ik gaarne nadere
toelichting zal geven.

Wanneer wij op grond van practische waarnemingen mogen aan-
nemen dat voor een bepaalde physiologische eigenschap of voor een
afwijking een erfelijke factor of meer dan een factor bestaan, zullen
wij trachten deze factor of factoren nader te analyseeren.

Het is toch voor de fokkerij van minstens even groote beteekenis,
dat wij weten hoe een factor overerft als het feit dat een dergelijke
factor bestaat.

Om uwe herinnering in deze materie wat op te frisschen laat ik U
hier eerst aan de hand van eenige voorbeelden zien welke de mogelijk-
heden zijn :

Van de verschillende complicaties noem ik het geval dat een domi-
nante factor zich niet manifesteert, door de werking van andere genen.

Plasmatische overerving vermeld ik met een vraagteeken omdat
goed gecontroleerde voorbeelden daarvan bij de diersoorten waar-
mede wij te maken hebben nog niet zijn gevonden.

Uitsluitend kan men plasmatische overerving echter niet, nu er
een waarschijnlijkheid bestaat dat de vererving van dispositie voor een
carcinoomvorm bij de muis een plasmatische is ; hetgeen dus practisch
neerkomt op het verkrijgen van deze dispositie van de moeder.

Na deze inleiding, die U naar ik hoop weer geheel vertrouwd gemaakt
heeft met de altijd vreemd aandoende teekens en begrippen der genetica

noem ik U de verschillende erfelijke gebreken van enkele diersoorten
waarvan de wijze van overerving bekend is.

Vooraf moge ik U nog wijzen op de groote beteekenis van deze
erfelijke afwijkingen in de practijk der huisdierteelt.

Hoe meer een ras doorgefokt wordt, waarbij zich bepaalde bloed-
lijnen ontwikkelen en langzamerhand alle individuen verwant zijn
aan een paar stamvaders of zelfs terug te voeren zijn tot Ã©Ã©n stamvader,
des te meer kans bestaat er op het voor den dag komen van erfelijke
bijzonderheden.

Iedere paring is dan namelijk een geval van inteelt met de mogelijk-
heid van manifestatie van recessieve factoren.

De meeste afwijkingen stellen wij ons voor als gen-mutaties d.w.z.
een gen-verandering door onbekende oorzaak.

RÃ¶ntgenstralen; de oorzaken van spontane mutaties zijn duister ;
zelfs de cosmische stralen zijn in dit verband al beschuldigd).

De meeste genmutaties zijn recessief t.o.v. den normalen toestand
en komen dus pas na eenige generaties aan het licht.

Niet bij alle te bespreken pathologische afwijkingen is de hypothese
gen-mutatie even gemakkelijk te maken ; wanneer lethaal factoren in
het spel zijn is zij het meest waarschijnlijk.

Naarmate een bepaald ras nu meer homogeen wordt, is de kans op
het te voorschijn komen van afwijkingen grooter.

Als voorbeelden zou ik willen wijzen op het zwartbonte vee, waarin
bepaalde bloedlijnen sterk op den voorgrond komen en het Belgische
trekpaard in ons land, dat op een klein aantal hengsten is terug te
voeren ; ook het Texelsche schaap is in dit verband te noemen.

Ik vermoed dan ook dat U meer dan voorheen deze erfelijke afwij-
kingen onder oogen zult krijgen.

Wanneer wij nu de erfelijke afwijkingen van het paard eerst de revue
laten passeeren, dan begin ik met rachitis.

Wij zijn gewend om deze ziekte als een deficiÃ«ntie-ziekte te beschou-
wen, doch mogen niet vergeten dat bij dieren van eenzelfde ras welke
volmaakt gelijk worden opgevoed, de frequentie der ziektegevallen
uitermate uiteenloopt. In ons land wees Wester reeds hierop ; Kro-
nacher beschrijft o.m. een interessant geval in het Rijnland.

In een fokbedrijf van Belgische paarden kwam rachitis niet of slechts
zelden voor.

Een merrie die zelf slechts geringe sporen van een doorgestane
rachitis vertoonde bracht viermaal een veulen dat duidelijk rachitisch
werd. Deze vier veulens hadden een verschillenden vader.

Op grond van dit duidelijke geval en nog eenige andere minder
sprekende voorbeelden beschouwt Kr. de aanleg voor rachitis als
dominant. De genoemde merrie zou dan homozygoot voor deze
dominante factor geweest zijn.

zou hier gesproken kunnen worden van een constitutioneel bestaande
behoefte aan b.v. een groote hoeveelheid Ca in het voedsel ; het is
n.1. niet uit te sluiten dat een betere of althans een andere minerale
voeding de rachitis dezer veulens zou hebben voorkomen.

Voor de practijk maakt dit echter niet veel verschil; doel van de
fokkerij is naast een goed type toch ook een constitutie welke met
eenvoudige voeding van het eigen bedrijf gezonde en normale dieren geeft.

Belgische onderzoekers hebben altijd aan het erfelijk moment bij
rachitis van paarden groote waarde gehecht. Zou de rachitis der
bedoelde vier veulens door speciale mineralen-voeding verhinderd zijn
op te treden, dan was de erfelijke aanleg in de familie meer opgehoopt,
daar deze veulens dan voor den fok gebezigd zouden zijn.

Een tweede ziekte, welke echter niet in Europa is geconstateerd
doch op de Philippijnen is met de voorgaande te vergelijken, n.1.
Osteoporose der aangezichtsbeenderen van het paard waarbij de indruk
gewekt wordt van een dik gezicht. De ziekte wordt big-head genoemd.
Ook hierbij was duidelijk aan te toonen dat erfelijkheid een rol speelde.

Een, bijna klassiek, voorbeeld van een erfelijke afwijking is het voor-
komen van neusbloedingen tengevolge van aderberstingen bij het Eng.
volbloed. Een recessieve factor is daarvoor aangetoond.

Eveneens berustend op een enkelvoudig recessieve factor is een
afwijking, bij veulens geconstateerd, de atresia-coli gepaard gaande
met een hersenglioom. De Japansche onderzoeker Yamane beschreef
deze gevallen. De veulens leven slechts kort en de recessieve factor welke
hier in het spel is kan met recht een lethaal-factor geheeten worden.

Eveneens een lethaal of zoo men liever wil een sublethaal factor
welke nog niet in de literatuur beschreven is kwam ik dit jaar, dank
zij de oplettendheid van een practiseerenden collega, op het spoor.

In de practijk van dezen collega waren n.1. eenige veulens geboren
die, hoewel men ze overigens gezond zou kunnen noemen, eenige
merkwaardige defecten lieten zien. Een gedeelte der huid, meer speciaal
aan de onderbeenen en ook wel verder uitgebreid tot op het kruis,
was onbehaard en toonde macroscopisch een geheel afwijkend beeld.
De opperhuid leek een gelooid vlies. Bij enkele veulens ontbrak een
hoornschoen of was de verbinding van huid en hoorn aan den kroon-
wand onvolledig. Zooals U zich kunt voorstellen was aan deze veulens
ook een lang leven niet beschoren. Veelal waren de dieren niet in
staat voldoende lang op de beenen te staan om te drinken.

Collega Hoogland was zoo vriendelijk enkele huidstukjes ook
microscopisch te onderzoeken. Het bleek dat zweetklieren en haar-
zakjes slechts sporadisch aanwezig waren en het preparaat het beeld
toonde van stilstand in ontwikkeling. De voeding der merries was
niet veranderd in vergelijking met andere jaren, een erfelijke afwdjking
was waarschijnlijk. Daaraan was vooral te denken omdat bij runderen
in ons land en ook in Amerika een soortgelijke afwijking is waarge-
nomen pl.m. 8 jaar geleden.

Het onderzoek naar de wijze van overerving en eventueel het aantal
factoren dat deze afwijking veroorzaakt is nog in gang.

Vermoedelijk zal bij het paard (evenals bij runderen) een enkel-
voudige recessieve factor de oorzaak blijken te zijn.

Verschillende merries in de bedoelde streek voeren bloed van een
indertijd zeer bekenden hengst terwijl de vader van de veulens eveneens
verwant is aan dien hengst. Een aantal van de merries zal heterozygoot
zijn voor den betreffenden factor en de hengst eveneens. Zcuden alle
merries inderdaad heterozygoot zijn dan zullen 25% der veulens ab-
normaal zijn en dus ten doode opgeschreven.

Nu kan de practiseerende dierenarts twee dingen doen. In de eerste
plaats dat wat Ã©Ã©n der collega\'s deed n.1. een veulen behandelen met
een zalfje Ã³f en dat is zeer zeker de juiste weg, zich ook veeteeltkundige
weten, zich verdiepen in de afstamming der ouders en trachten het
geval genetisch te analyseeren. De patiÃ«nt is hier zelf wel uit te
schakelen ; enkele eigenaren waren reeds zoo verstandig om direct
na de geboorte de veulens op te ruimen.

In dit en dergelijke gevallen is de taak van den practicus zuiver een
adviseerende op foktechnisch gebied.

Elimineeren van deze erfelijke factor is practisch niet meer mogelijk ;
zelfs al zou men alle merriÃ«n die een abnormaal veulen gebracht hebben
van de fokkerij uitsluiten, dan nog blijven er een aantal halfzusters
over die den factor mogelijk hebben en op hare nakomelingen over-
brengen.

Het advies moet hier dus luiden : vermijden van inteelt op den
gemeenschappelijken stamvader van den nu gebezigden hengst en de
thans aanwezige merriÃ«n.

Wil men dus de risico van 25% afwijkende veulens ontloopen dan
moet de hengst geruild worden tegen een geheel onverwante.

Van geheel anderen aard is de afwijking die betrekking heeft op het
mannelijk geslachtsapparaat, n.1. de h\'rjptorchidieofmonorchyd\'ic. Ook
deze afwijking is ongetwijfeld erfelijk, de wijze van overerving van de
factor (of factoren) is niet bekend. Vermoedelijk is de afwijking recessiei
t.o.v. normaal.

Voor andere diersoorten geldt het zelfde. Toen dan ook een collega
mijn advies vroeg over een uitstekenden exterieur-stier die misschien
No. i geplaatst zou worden bij een keuring, niettegenstaande het feit
dat slechts een der testikels in het scrotum was afgedaald, heb ik als
mijn meening te kennen gegeven, dat door een zoodanige beslissing
een geheel streek voor eenigen tijd voor de leverantie van fokstieren
uitgeschakeld zou kunnen worden.

Over cornage is het laatste woord nog niet gesproken. Een erfelijke
aanleg daarvoor valt m.i. niet te ontkennen ; beter gezegd, er zijn
ongetwijfeld individueele verschillen in gevoeligheid voor cornage,

verschillen die op erfelijke factoren berusten. Zoowel de gunstige
invloed der cornagekeuring als het feit dat in eenzelfden stal na droes
of borstziekte de nakomelingen van den eenen hengst in aanmerkelijk
grooter getale worden aangetast dan die van een ander vaderpaard,
wijzen in die richting.

Hoewel een volledige analyse, welke trouwens hier moeielijk is,
nooit is gemaakt, duiden verschillende losse waarnemingen op een
dominantie. Kronacher spreekt van âwaarschijnlijk recessief".
Verschillende beengebreken komen in enkele rassen of families onder
dezelfde uitwendige omstandigheden frequenter voor dan gemiddeld.
Erfelijke afwijkingen in bouw en stand van beenderen en gewrichten
kunnen hierbij niet worden uitgeschakeld.

Volledie onderzocht is een voor ons land belangrijke afwijking,
de verbeening der hoefkraakbeenderen. Het is bekend dat deze afwijking
speciaal gevonden wordt bij zware paarden en in het Belgische ras niet
zeldzaam is. De keurmeesters van dit ras hebben deze verbeening altijd
licht beoordeeld, misschien ook wei doordat in het land van oorsprong
eveneens weinig aandacht er aan werd geschonken. Den laatsten tijd
schijnen bekende keurmeesters van het Ned. Trekpaarden Stamboek
hun opinie te herzien en meer aandacht te schenken aan deze, voor een
trekpaard toch wel zeer belangrijke, afwijking.

Of de erfelijke oorzaak van de verbeening deel uitmaakt van een
complex dat ook andere beenafwijkingen kan veroorzaken, is niet
uitgemaakt ; het zou denkbaar zijn dat b.v. een aanleg voor rachitis
den eenen keer zich uit in beenverkromming en een andermaal als
verbeening der kraakbeenderen.

Herniae (lies- en navelbreuken) worden vererfd ; hoe is voor het paard
niet precies bekend.

Van verschillende oogziekten kan hetzelfde gezegd worden. Jakob
toonde aan dat aangeboren staar erfelijk is ; over maanblindheid zijn
de meeningen nog zeer uiteenloopend. De meeste onderzoekers zijn
geneigd aan het milieu grooter beteekenis toe te kennen dan aan erfe-
lijke momenten.

Het vorige jaar zijn door Kaleff, een leerling van Kronacher de
resultaten gepubliceerd van een onderzoek naar de erfelijkheid van
de hoefvormen. Schr., die zeer positief is in zijn uitlatingen, komt tot de
conclusie dat een paard met plathoeven homozvgoot is voor een reces-
sieven factor ; klimaat en bodem zouden weinig invloed hebben. De
resultaten der keuringen zijn m.i. in overeenstemming met dit onder-
zoek.

De aanleg voor dwerggroei, vermoedelijk veroorzaakt door een erfelijke
afwijking in de hypophysis cerebri en o.a. voorkomende bij het
Friesche paard berust op een enkelvoudigen recessieven factor. Deze
afwijking, in ons tijdschrift beschreven, acht ik voldoende bekend.
Tenslotte zij nog vermeld dat verschillende karaktergebreken erfelijk
genoemd kunnen worden, zonder dat bepaalde analysen zijn verricht.

Het is merkwaardig dat bij verschillende diersoorten gelijke erfelijke
afwijkingen worden gevonden. Zoo kan ik voor verschillende daarvan
bij het rund verwijzen naar datgene wat hierboven bij het paard
erover werd medegedeeld ; Kryptorchidie, Achondroplastische dwerg-
groei, huiddefecten en herniae behooren tot deze rubriek. Voorts zijn er
enkele afwijkingen bekend, van welke ik slechts enkele noem: doppellender
(vermoedelij k meer dan een factor). I nteressant zijn verder de twee soorten
bulldog-kalveren ; Ã©Ã©n soort berust op een enkelvoudig recessieve hypo-
physe-afwijking terwijl een andere soort, voorkomende bij de Engelsche
Dexter-Kerry runderen de eigenaardigheid vertoont dat de hetero-
zygoten kenbaar zijn. Een kalf dat de recessieve factor homozygoot
bezit wordt niet voldragen, een kalf met dezen factor heterozygoot, heeft
abnormaal korte beenen doch is verder volmaakt normaal. Verder
kan ik nog noemen een retinadefect en een aangeboren scheeven staart
(bij Yersey en Guernsey door enkelvoudig recessieve factor).

Iets langer wil ik stilstaan bij den erfelijken aanleg voor of erfelijk
grooter weerstand tegen infectieziekten, speciaal tuberculose. Tot voor
kort werd wel aangenomen dat sommige individuen in een besmette
omgeving gezond blijven op grond van een âbeter" genotype, doch
speciale onderzoekingen waren zeldzaam.

Er bestond zeer zeker grond voor de hypothese dat erfelijke factoren
hier een rol spelen. Speciaal de rasverschillen t.o.v. tuberculose, ook
in ons land geconstateerd, wijzen duidelijk in de bedoelde richting.
Reeds Robert Koch heeft verklaard dat hij er niet aan twijfelde dat
bij het ontstaan van de ziekte ook de verworven en geÃ«rfde dispositie
van groote beteekenis zijn.

Een aantal onderzoekers heeft sedertdien experimenteel bewezen
dat het doelbewust fokken van resistente stammen en ook van stammen
met grooter gevoeligheid, bij kleine proefdieren mogelijk is (o.a.
Wright en Lewis). De laatste jaren zijn nieuwe bewijzen gebracht
voor de groote beteekenis der erfelijke dispositie voor tuberculose bij
den mensch door het onderzoek van Ã©Ã©n-eiige tweelingen. (Diehl en
v. Verschuer). Deze onderzoekers bewerkten een materiaal van 157-
tweelingparen, levende in een besmette omgeving. Van deze 157
paren hadden 132 tuberculeuze veranderingen. Gelijke reactie tegenover
tuberculose werd geconstateerd bij 35 of 69% der e.e. tw. en bij 21 of
26% der niet-e.e.tw. Verschillende reactie op de tuberculeuze omgeving
bij 16 of 31% e.e. en 60 of 74% niet-e.e. Duidelijke verschillen dus.

Nu zijn de laatste jaren in Duitschland bij het rund statistische
onderzoekingen ingesteld welke de beteekenis der erfelijke factoren
op dit gebied in het licht stellen (o.a. C. Ehrlich. Hannover-,,ZÃ¼ch-
tungskunde" Januar 1935). De auteur bewerkte de gegevens van
een bedrijf over de jaren 1928â\'934- Het mannelijk fokmateriaal was
voornamelijk afkomstig van Ã©Ã©n bepaalden stier die 7 jaar voor de
fokkerij werd gebezigd en op een leeftijd van 8Â£ jaar bij slachting
absoluut gezond bleek.

Vanaf het jaar 1910 werd tweemaal per jaar een klinisch onderzoek
verricht; van 1931 â1934 van alle dieren bovendien longslijm en
bloed onderzocht (microscopisch, cavia-enting en complementbinding).

Indien microscopisch onderzoek of dier-enting positief waren, werd
het dier als geÃ¯nfecteerd beschouwd. De 110 positieve gevallen betroffen
72 dieren nauwverwant met andere tuberculeuze dieren, van de overige
38 kon verwantschap via de moeders met andere tuberculeuze koeien
niet worden aangetoond. Het aantal tuberculose-gevallen in families
die erfelijk belast genoemd kunnen worden was dubbel zoo groot als
het gemiddelde van het bedrijf (57 tegen 21%).

H. Rautmann (D. TierÃ¤rztl. Wschr. 1935â577 en Berl. T.W.
1935â337 meent dat van een Erbkrankheit geen sprake is (dus niet
chromosomaal beÃ¯nvloed). Hij ziet toch vermoedelijk wel duidelijke
individueele verschillen in gevoeligheid voor de ziekte daar een van
zijn conclusies luidt : ,,het kan niet betwijfeld worden dat onder invloed
der peristase een niet specifieke tuberculose-gevoeligheid verworven
wordt. Hetzelfde geldt voor een verworven verhoogd weerstandver-
mogen van het lichaam door âAbhÃ¤rtung" of afstomping tegenover de
smetstof."

Rautmann maakt niet duidelijk waarom niet evengoed als door de
omgeving-factoren dergelijke toestanden chromosomaal aanwezig
zouden zijn. Ehrlich maakt de voor de hand liggende opmerking dat
bij de verschillende tuberculose-bestrijdingssystemen meer rekening
gehouden zou kunnen worden met de erfelijke dispositie voor tuber-
culose. Het is natuurlijk niet mogelijk om alle nakomelingen van
tuberculeuze dieren te slachten, doch zou het onmogelijk zijn om deze
nakomelingen aan een strengere of vaker herhaalde controle te onder-
werpen ? Vermoedelijk zal de medewerking van de veehouders hier-
voor wel te verkrijgen zijn daar het volksgeloof, terecht, aan erfelijke
momenten bij tuberculose groote waarde toekent. Een strenge controle
op stieren zal ook aanbeveling verdienen.

Een ziekte van varkens welke meestal als een vorm van rachitis
wordt gediagnostiseerd en door anderen als een infectieus lijden wordt
beschouwd is de z.g. snuif- of snuffelziekte (SchnÃ¼ffelkrankheit). Kro-
nacher, Krage en Schmidt hebben deze ziekte nader bestudeerd en
komen tot de conclusie dat vooral erfelijke factoren een rol spelen.
Een erfelijk verminderd vermogen tot beenvorming (misschien door
verbeterde mineralenvoeding te beÃ¯nvloeden, v. d. P.) zou primair
zijn en secundair een infectie met verschillende bacteriÃ«n ten gevolge
hebben. Schmidt beschrijft een geval, waarin een aangekochte beer
als oorzaak der aantasting van een bedrijf kan worden aangewezen.
Onvoldoende voeding meent hij te kunnen uitsluiten. Deze ziekte

zou dan op een lijn geplaatst kunnen worden met de rachitis bij
paarden. Verschillende lethaal- en sublethaalfactoren zijn verder bij
het varken bekend, te weten : verlamming der achterextremiteiten, atresia
coli, aangeboren blindheid, schedeldefecten, haarloosheid en enkele andere,
door enkelvoudige recessieve factoren veroorzaakt.

Voorts morphologische afwijkingen n.1. kleiner of grooter aantal
klauwen en verder heriniae waarvoor Kronacher het bestaan van twee
recessieve factoren aanneemt.

Bij schapen en geiten worden door enkelvoudige recessieve factoren
veroorzaakt : abnormaal korte ooren tot zelfs het ontbreken der oor-
schelpen : te korte vergroeide onderkaak ; te korte, normaal gevormde beenen
(Ancon-schaap) ; ontbreken van een deel der beenen; cryptorchidie. Lush
in Amerika zag bij geiten die erfelijk belast waren, na schrik een plot-
seling verstijven zoodat de dieren roerloos bleven staan of zelfs omvielen.

Bij St. Bernhards komt een erfelijke afwijking voor, n.1. een gedeel-
telijke verlamming van de achterbeenen. Haarlooze individuen zijn hetero-
zygoot voor een recessieven factor, de homozygoten sterven intrauterien.
Voorts zijn te noemen : Entropium, epilepsie en hypoplasie van de jY. opticus.

Tenslotte de hoenders ; een dominante factor (lethaal-factor)
veroorzaakt in heterozygothen toestand het ontstaan van te korte beenen
(z.g. kruipers). Verder zijn bekend een dominante en een recessieve
factor die ieder voor zich z.g. bolstaart doen ontstaan. De kuif gepaard
gaande met een open schedeldak, is recessief t.o.v. kamvorm. Het
ontbreken van halsveeren (naakthals) wordt veroorzaakt door een domi-
nanten factor.

Bij alle diersoorten hebben wij in sommige gevallen van steriliteit
met het voorkomen van erfelijke factoren rekening te houden.

Hoewel ik in dit overzicht misschien niet veel nieuwe feiten heb
kunnen geven en ik mij bewust ben niet alle âerfelijke" gebreken te
hebben opgesomd, achtte ik het onderwerp van voldoende belang om
uw aandacht ervoor te vragen. Hoe grooter de intensiteit der fokkerij
wordt hoe meer de behandelde afwijkingen beteekenis krijgen. Auto-
matisch wordt dan immers ook meer inteelt gedreven en wordt de kans
grooter dat dieren, homozygoot voor een recessieven factor, ontstaan.
Op dit gebied zal de practiseerende dierenarts de eerste zijn die den
fokker kan en moet adviseeren ; een nauw contact met de paarden-
en veefokkerij is voorwaarde dat zijn advies inderdaad doeltreffend
gegeven wordt.

De practicus behartigt hiermede een algemeen belang, een stands-
belang en ten slotte zijn eigen belang.

In het 15 Juni-nummer 1936 van het Tijdschrift voor Diergenees-
kunde komt een artikel van Dr. J. P. Fooy voor naar aanleiding waarvan
ik onderstaande meen te moeten schrijven.

Indien wij de uraemie van extrarenale oorsprong toeschrijven aan
een tekort aan NaCl in het lichaam of slechts in verband brengen
met de NaCl stofwisseling dan begaan we de fout ons te bedienen van
het begrip NaCl stofwisseling, een begrip dat ik in een artikel in het
Ned. Tijdschr. v. Geneeskunde van 20 Juni 1936 heb bestreden.
Als conclusie van de in bedoeld artikel gedane beschouwingen wordt
door mij beweerd dat we de Cl en Na stofwisseling afzonderlijk van
elkander moeten beschouwen om ten slotte verklaringen voor verschil-
lende verschijnselen te kunnen geven. En speciaal wordt hierin verband
gelegd tusschen de Na stofwisseling en het optreden van uraemieÃ«n
bij mensch en dier. Het is dan ook deze opvatting geweest die mij
aanleiding heeft gegeven mijn meening over de door Meyler waar-
genomen uraemie na bloedverlies ten beste te geven, een meening
welke door Dr. Fooy in zijn artikel op blz. 657 van dit Tijdschrift wordt
aangehaald.

Aan het leggen van een verband tusschen de Na en Cl stofwisseling
en het optreden van uraemie zijn vele haken en oogen. Om niet te
uitvoerig te worden wil ik bij deze bespreking het artikel van Dr. Fooy
eenigszins volgen.

Op pg. 652 wijst Dr. Fooy er terecht op dat een uraemie extrarenaal
genoemd wordt indien deze niet, althans niet primair door een aan-
doening of insufficientie van de nieren wordt veroorzaakt.

Hier zit m.i. een groote moeilijkheid, want indien er door een of
andere buiten de nieren gelegen oorzaak meer ureum gevormd wordt
dan normaal, dan zal deze productie betrekkelijk zeer groot moeten
zijn wil de geheel normale nier deze niet kunnen verwerken. Bedenken
wij maar dat b.v. bij den mensch het ureumgehalte van de urine tot 55 gr
per liter (en niet 55 mgr per liter zooals waarschijnlijk tengevolge van
een drukfout door Dr. Fooy vermeld wordt) kan bedragen, dan kan bij
de normale urineafscheiding van 1,5 1 per etmaal 82,5 gr ureum
uitgescheiden worden hetgeen overeenkomt met 38,5 gr N of 240 gr
eiwit. Normaal is het ureumgehalte van urine ongeveer 10 gr per liter
zoodat dan 15 gr ureum uit het bloed verwijderd wordt, hetgeen over-
eenkomt met 45 gr eiwit. Uit deze berekening blijkt wel dat er heel wat
eiwit in ureum omgezet kan worden voordat de nier het niet meer
verwerken kan en er een uraemie optreedt n.1. bijna 200 gr. Waar-
schijnlijk zal reeds vaak een uraemie optreden zonder dat er zooveel
eiwit wordt afgebroken n.1. doordat tevens de nierfunctie daalt. Wat

nu primair is in een dergelijk geval is lastig uit te maken, vooral omdat
zoowel de eiwitafbraak als een verminderde nierfunctie aan een Cl
resp. Na verlies wordt toegeschreven. Ik meen hierbij tevens op te
moeten merken, dat kortgeleden door Borst (Ned. Tijdschr. v. Geneesk.
80. 2310. 1936) uraemieÃ«n werden waargenomen na maagbloedingen,
waarbij zelfs een verhooging van het Cl gehalte van het bloed optrad.
Tegelijk was er een sterk verlaagde uitscheiding van Cl met de urine,
zoodat Borst aanneemt dat er een verhoogde drempelwaarde voor
het keukenzout ontstaan is tengevolge van het bloedverlies. Hieruit
ziet men hoe goed het is niet zonder er zich van te overtuigen uit een
geringe Cl uitscheiding met de urine tot een hypochloraemie te besluiten.
In de gevallen door Borst beschreven gaf het toedienen van intrave-
neuze NaCl opl. inspuitingen dan ook niets.

Geheel overeenkomstig met het voorgaande is het ook onjuist uit
een normale uitscheiding van Cl in de urine te besluiten tot een normaal
Cl gehalte van het bloed.

Onder op blz. 652 van het Tijdschr. v. Diergeneeskunde van 1936
merkt Dr. Fooy op, d.at een andere vorm van uraemie tengevolge van
NaCl gebrek ontstaat dan wanneer men een proefdier alle voedsel en
drinken onthoudt. Of we hier werkelijk met een principieel andere
vorm te doen hebben staat m.i. te bezien. In beide gevallen hebben wij
met een NaCl gebrek te doen en bij het laten honger lijden en dorst
lijden van een proefdier bovendien nog met uitdroging. De snelle stijging
van het ureumgehalte van het bloed van zulk een proefdier moet
worden toegeschreven aan het feit, dat de normale eiwitafbraak zijn
gang blijft gaan, het gevormde ureum tengevolge van de anurie echter
niet verwijderd kan worden. Tegelijk echter zal met de toch nog ge-
loosde urine NaCl verwijderd worden hetgeen gepaard zal gaan met
een verhooging van de eiwitafbraak. Hierdoor en door de kunstmatig
insufficiÃ«nt gemaakte nier culmineert de uraemie zeer snel tot de
hoogte die Fooy aangeeft.

Het artikel van Fooy verder lezende komen we dan vanzelf aan de
beschouwing of een âuraemie par manque de sel" moet worden opgevat
als een gevolg van een verlies van NaCl van Cl alleen. Dr. Fooy
meent dat het reeds gebleken is dat wij hier beslist alleen met een Cl
kwestie te doen hebben, omdat gebleken schijnt te zijn dat het Na
gehalte in verhouding tot het Cl in het bloed in een dergelijk geval
weinig of niet vermindert. Indien dit inderdaad zoo is dan moet het
toch ook mogelijk zijn, dat er uraemieÃ«n optreden tengevolge van Na
gebrek. Hierop wijzen n.1. de volgende feiten :

i Bij de ziekte van Addison (een ziekte welke een gevolg is van
onvoldoende functie van de bijnieren) treedt als nevenverschijnsel
uraemie op. Deze uraemie is in vele gevallen de doodsoorzaak. Om
deze ernstige ziekte te bestrijden maakte men eerst gebruik van
cortine â een orgaanpreparaat van de schors van de bijnieren. Daar
men tevens waarnam dat bij Addison-patiÃ«nten het Na gehalte van

het bloed gedaald was, stelde men een therapie in met behulp van
NaCl oplossingen. Nog eenvoudiger bleek het opnemen van flinke
hoeveelheden NaCl per os (25â30 gr per dag) te zijn. Ook het weg-
nemen van de bijnieren bij katten bleek tot uraemie en hyponatraemie
te leiden. Met behulp van NaCl kunnen deze bijnierlooze dieren vrij
lang in het leven worden gehouden. Blankenham en Hayman (Am.
J. Med.Sci. 189. 419. 1935) hebben nu kortgeleden in een typisch geval
van Addison aangetoond dat Ca-, K-, en NH₄ chloride-toediening
een erger worden van de toestand tengevolge had, terwijl dit met
Na sulfaat, -fosfaat en -carbonaat juist niet het geval was.

2Â°. Door de Raadt (Geneesk. Gids. 12. 817. 1934 wordt als therapie
bij uraemie een gift van 15 gr Citras kalicus met 15 gr citras natricus
aanbevolen. Veil maakt gebruik van een intraveneuze infusie van
100 cc. NaHC0₃ 5 %. Osman (Lancet 1930 pg. 945) past voor het
zelfde doel een gift van 20â40 gr NaHCO_a per os toe. Dat men van deze
middelen met succes gebruik maakt wijst er m.i. sterk op, dat er een
vorm van uraemie moet bestaan welke een gevolg is van een tekort
aan Na. Het gebruik van een ander Na zout dan het NaCl heeft dit
voordeel dat men de eventueel insufficiÃ«nte nier niet noodeloos groote
hoeveelheden Cl te verwerken geeft.

3⁰. Tenslotte is het ondergeteekende gelukt aan te toonen dat een
Na arm diÃ«et zoowel bij ratten als bij varkens tot een verhooging van
de ureumproduktie aanleiding geeft (Natriumgebrek bij ratten. Proef-
schrift P. Schoorl, Wageningen 1934 en Archives NÃ©erlandaises de
Physiologie de 1\'Homme et des Animaux 11. 130. 1936). Hetzelfde
was reeds eerder voor een NaCl arm rantsoen bewezen door Barrall
(Statique chiinique des Animaux appliquÃ© spÃ©cialement a la question
de 1\'emploi agricole du sel. Paris 1850, pg. 440 e.v.) en eveneens door
Pasteur, Vallery-Radot (Pathologie Medicale 4. pg. 338).

Het bovenstaande heeft geenszins de bedoeling volledig te zijn.
Ook is het niet de bedoeling het door Dr. Fooy naar voren gebrachte
te bestrijden. Slechts een aanvulling van wat mij omtrent de uraemie
bekend is en voor zoover ze hier te pas gebracht kon worden, meende
ik te berde te moeten brengen.

Uit dit verslag dat een sprekende getuigenis aflegt van den veelomvattenden
arbeid, welke zoowel op medisch en veteriniar gebied in het bijzonder, als op biolo-
gisch gebied in het algemeen, wordt gepresteerd, zij het volgende aangehaald.

Malaria. Statistische gegevens over de frequentie van vogelmalaria, wijzende
op een coincidentie tusschen het periodiek toenemen der ziekte en de perioden van
wassende maan en lagen barometerstand, hebben geleid tot studies in hoeverre
zulks ook opgaat voor de malaria bij den mensch.

De verstrekking door het instituut van het anophelinenlarven etende vischje
âGambusia holbrooki", dat in 1926 uit Amerika werd geÃ¯mporteerd en zich sedert
goed in AlgeriÃ« heeft geacclimatiseerd, is een groot succes geworden.

Met goed resultaat heeft het instituut proeven genomen inzake de opvulling van
moerassige gronden met slib uit de in den regentijd gezwollen rivieren.

De techniek der vlokkingsreactie van Henry werd verbeterd, evenals die der
intradermo-reactie met melanine, dit laatste door vervanging van het moeilijk
verkrijgbare malariapigment door melanine uit het runderoog, de inktvisch of door
een ijzerzout.

Voor de therapie werd de waarde v astgesteld, zoowel tegenover geslachtelijke
als ongeslachtelijke vormen, van het ârhodoquine U", verwant aan het plasmoquine,
maar veel minder giftig. Een ander product, het ,,quinacrine", equivalent aan
atcbrine, bleek slechts werkzaam tegen de ongeslachtelijke vormen.

Algemeene pathologie. Voor een beter begrip aangaande de immuniteits-
phenomenen werd het begrip âprÃ©munition" in de medische terminologie ingevoerd.
Het duidt op dien bijzonderen toestand van tolerantie ten aanzien der chronische
infectie en van weerstand tegen herinfecties (wel te onderscheiden van de echte
immuniteit) welke men waarneemt bij diverse protozoaire of bacterieele infectie-
ziekten (malaria, piroplasmosen, tuberculose, syphilis enz.), vooral zeer duidelijk
gedemonstreerd in de vogelmalaria (plasmodium relictum) van de musch. Na een
acute beginreactie ontstaat een chronisch stadium van latente infectie, gedurende
hetwelk de vogel ongevoelig is voor elke reÃ¯noculatic met hetzelfde virus. Zoo spoedig
deze toestand ophoudt, is het individu weer volgcvoelig. Het serum van een prcmun
dier heeft geen preventieve waarde.

Leishmaniose. Deze ziekte wordt meer en meer van belang voor de humane
en veterinaire pathologie in de landen om de Middellandsche zee. De ziekte uit
zich in den gocdaardigen vorm van ,,bouton d\'Orient", in den ernstigen vorm
van viscerale Ieishmaniosis bij mensch en hond. De overbrenging ervan door
den steek van phlebotomen wordt meer en meer waarschijnlijk. Uit een vergelijkend
oogpunt is zeer interessant de lcismaniosis van de âgecko" (muurhagedis), die zich
schijnt te infecteeren door ingestie van vliegen.

Tuberculose. Voor sommige streken in Algeric is het vraagstuk der bevolkings-
tuberculose van veel belang, o.a. in Groot KabyliÃ«, waar slechte hygiÃ«nische ver-
houdingen bestaan en veel tijdelijke emigratie naar de steden voorkomt. De stelsel-
matige 13.C.G.-enting is wel het belangrijkste wapen ter bestrijding en wordt in
AlgeriÃ« dan ook op groote schaal toegepast. Zoo werden van 8 November 1924 tot
31 December 1933 23.146 pasgeborenen geÃ«nt. 4.179 kinderen konden worden ge-
volgd, van welke er 906 aan contact met tuberculeuze personen hadden blootgestaan.
De algemeene sterfte, waaronder die aan tuberculose, bedroeg onder de geÃ«nten
in het eerste levensjaar 10.3%, daarentegen in dezelfde periode in de stad Algiers
onder alle kinderen tot 1 jaar 18%.

Voor de enting ten plattelande, waar de normale enting (3 doses, telkens met 2
dagen tusschentijd in de eerste 10 dagen na de geboorte) niet uitvoerbaar is, wordt
voor kinderen van alle leeftijden toegepast de toediening per os, met een enkele

dosis ; zij is gemakkelijk uitvoerbaar, niet gevaarlijk, ook niet voor allergische indi-
viduen, zoodat de cutireactie niet van te voren behoeft te worden toegepast.

Piroplasmosen. Met zeer veel succes verleent het instituut zijn bemiddeling
tot immunisatie van runderen tegen piroplasmosis (10.216 stuks van 1925â1933).
De sterfte door accidenten bij de enting of door onvoldoende immuniteit bedraagt
0.8%, waartegen het sterftecijfer aan piroplasmosis van niet-geÃ«nte dieren op
20 k 40 % wordt berekend. De moeilijkheid bij de entstof-bereiding is gelegen in
het verkrijgen van zuivere vaccins daar de runderen in AlgeriÃ« altijd drager zijn
van verschillende soorten parasieten tegelijk.

Behalve voor Theileria dispar, anaplasma van het rund en nuttallia, is nu ook voor
de anaplasma en de babesia van het schaap, alsmede voor het piroplasma caballi
bewezen, dat de infectie, behalve door tekenbeet, ook intrauterien door de placenta
kan worden overgebracht.

Ichtargan bleek behalve tegen babesiosen in het algemeen, ook zeer werkzaam
te zijn tegen de hoender-piroplasmosis, (Aegyptianella pullorum) in AlgeriÃ«,
een ziekte, waarbij de toepassing van gonacrine en trypaanblauw faalde.

Bij runderen werd een nieuwe bloedparasiet ontdekt, de ,,bartonella bovis",
welke geen aanleiding geeft tot clinische ziekteverschijnselen en overigens typisch
behoort tot de âmaladies k prÃ©munition".

Met veel succes werd voor runderen, vooral melkrunderen, de verstrekking
gepropageerd van beendermeel en zeezout,

Voor de bestrijding der in Noord-Afrika zoo hevige vliegenplaag werden twee
typen van mesthoopen aangegeven ; een voor stadsgebruik, bestaande uit goed
gesloten dubbele kuilen, welke om de andere worden gebruikt en berusten op het
feit dat de vlieg alleen op versche mest aast, en een voor plattelandsgebruik, bestaande
uit een gecementeerden vloer met eromheen een gootje, gebaseerd op het feit, dat de
vliegenlarven voor hun verpopping een droog milieu noodig hebben om zich in
te graven.

RabiÃ«s. 2162 personen werden tegen rabiÃ«s geÃ«nt, met een mortaliteit van

Als voorbeeld, van hoeveel belang het Instituut is voor de bestrijding van vee-
ziekten in AlgeriÃ«, moge dienen, dat 2990 onderzoekingen van ingekomen materiaal
werden verricht en dat voor veterinair gebruik 1.888.617 doses sera, entstoffen,
enz. werden verstrekt. Wat den aard dier immunisatie-producten betreft, moge
worden vermeld, dat afzonderlijke anaerobcn-sera voor menschelijk gebruik worden
bereid (tegen bac. histolyticus, oedematiÃ«ns, perfringens, sporagenes en vibrion
septique). Onder de veterinaire producten komt een hoeveelheid van 2345 c.c.
vaccin anticryptococcique (saccharomycose van het paard) voor.

Ondanks de doorgevoerde ingrijpende bezuinigingen op werkfondsen en per-
soneel, kon het Instituut in verslagjaar wederom tot grooten steun zijn bij de
onderkenning en beteugeling der veeziekten in Ned. IndiÃ«, iets wat in het bijzonder
geldt ten aanzien der verstrekking van specifieke immunisatie-producten. De
afdeeling voor algemeen onderzoek verrichtte 2437 onderzoekingen ten behoeve van de
praktijk, waaronder 20 maal positief lyssa-materiaal. Uit steeds meer ressorten
kwam materiaal van Stephanofilariosis binnen. Op vergelijkings-materiaal, uit
Noord-Amerika ontvangen, kon worden vastgesteld, dat de daar te lande door
Dikmans beschreven huidaandoening, identiek is aan de Indische aandoening
(zij het, dat de worm tot een andere species behoort, ref.). In verslagjaar werd

voor het eerst aanwijzing gekregen, dat het lijden, als een ooraandoening, ook bij
buffels op Celebes en Soembawa voorkomt.

Een uitgebreid onderzoek is gaande naar het voorkomen van anaerobe organismen
in het beenmerg van buffels, in het bijzonder bij dieren uit die streken, waar de
bacillaire osteomyelilis pleegt voor te kcmen.

Het onderzoek naar het voorkomen van den gasbacil van Fraenkel werd beÃ«indigd,
waarmede vaststaat, dat genoemd organisme een constante bewoner is van het
darmkanaal van paard, rund, buffel, schaap, geit, kat en hond. Het werd eveneens
constant gevonden in aarde en straatstof. Een onderzoek naar de biochemische
eigenschappen van meergenoemd organisme is nog gaande.

Berichten kwamen binnen aangaande het veroorzaken van sterfte bij runderen
op Bali door ingestie van een insect (wandelende tak, familie der Phasmidae) en
van een larve (stenophorus), terwijl een onderzoek naar de beweerde giftigheid
van een sprinkhanensoort (aularches miliaris) negatief uitviel.

Het aangevangen onderzoek naar de in de Minahasa zoo veelvuldig bij paarden
voorkomende oogaandoening (zeer waarschijnlijk habronemiasis. Ref.) moest door
personeel-gebrek worden afgebroken.

De af deeling voor serodiagnostiek en chronische infectieziekten voerde 4651 serumreacties
uit ten onderzoek op malleus, abortus, miltvuur en voor juridische doeleinden
(bloed, vleesch).

Afgeleverd werden Â± 11 liter onverdunde malleine en 28 liter onverdunde
tuberculine. Het Instituut verleende zijn bemiddeling tot het onderzoek op groote
schaal naar het voorkomen van abortus onder het bevolkingsvee in het Grati-
district.

De reeds eerder aangehaalde huidknobbelziekte van den buffel, werd door
Lobel definitief geboekstaafd als ,,lepra bubalorum" ; 8 nieuwe gevallen werden
in verslagjaar geconstateerd.

De afdeeling voor bereiding en controle van antisera en entstoffen leverde een hoeveelheid
van 1495 liter antiserum en 1648 liter entstof af.

Het zwaartepunt van de immunisatorische bestrijding der septichaemia
haemorrhagica bubalorum verlegt zich meer en meer naar de voorbehoedende
enting. Doorvoering hiervan in geregeld door de ziekte geteisterde streken zal in
de toekomst mogelijk ertoe leiden, dat zware epizoÃ¶tien worden voorkomen (reeds
meermalen zijn in dit tijdschrift rapporten gerefereerd, welke op de gunstige resul-
taten der prophylactische entingen in Celebes wijzen. Ref.). Terecht wijst het
verslag er op, dat het voordeel der entingen niet alleen ligt in het immuniseeren
van een bepaald aantal dieren, maar ook in de bescherming van de niet-geÃ«nte
rest, doordat de entingen ook de kans op het uitbreken van epizoÃ¶tiÃ«n sterk ver-
minderen.

De betrokken ambtenaren van den Burgerlijken Veeartsenijkundigen Dienst
zijn zoo op de massale entingen ingesteld, dat het geen bezwaar is jaarlijks ettelijke
tienduizenden buffels, runderen en varkens te enten.

Het antiserum van het Instituut tegen septichaemie bracht in 64% der behandelde
gevallen herstel.

Volgens dezelfde principes als bij septichaemie, wordt ook de strijd tegen het
epizoÃ¶tisch miltvuur aangebonden en zulks met evenveel succes. Alleen is hierbij
niet een halfjaarlijksche, maar een jaarlijksche enting voldoende. Op die wijze is
b.v. de afdeeling Padang Sidempoean, vroeger berucht om het miltvuur, al sedert
1931 vrij van de ziekte.

Het antiserum van het Instituut tegen anlhrax bracht herstel in 57% der curatief
behandelde gevallen.

Met zeer veel succes wordt in de betreffende ressorten nu al sedert vele jaren
geÃ«nt tegen het houtvuur. Het daarbij tot nu toe gebruikelijke agressinen-fdtraat
werd in verslagjaar vervangen door het even effectieve en in zijn bereiding veel
eenvoudiger formolvaccin.

De zoÃ¶logische afdeeling beeindigde het onderzoek van trypanosomen-enzymen
en werkte in dat verband nieuwe micro-methoden voor enzymbepaling uit. Een
onderzoek werd ingesteld naar het voorkomen van den bloedparasict haemoproteus
oryzivorae bij rijstvogels (dergelijke geÃ¯nfecteerde vogels zijn gewilde objecten
voor het onderzoek van chemotherapeutica tegen malaria. Ref.).

In een uitgebreid experiment werd nagegaan, Ã¯n hoeverre de witte labora-
toirumrat van Java, die o.m. in gewicht van de Europeesche afwijkt, als een
degeneratieproduct is op te vatten.

Aan nieuw voor Ned. IndiÃ« zijnde parasieten werden gedetermineerd : bertiella
anapolytica (rat), euparyphium spec. (rat), echinochasmus perfolialus (hond) en protospirura
muris (rat).

Het verslag geeft aan het slot een lijst van 12 publicaties, welke in verslagjaar
door het wetenschappelijk personeel werden gepubliceerd. Bu.

Uit proeven op konijnen bleek dat van drie zendingen trypanblauw bij twee de
toxiciteit verhoogd was nadat de oplossing 10 dagen had gestaan.

Steyn raadt daarom aan altijd vers gemaakte oplossingen (2% in water) te
gebruiken.

Verschillende artsen namen vergiftigings-gevallen waar na gebruik van pyra-
midon (dimethylamido-antipyrinum) zelfs met doodelijke afloop, bij personen
die voor dat middel overgevoelig zijn. Zij waarschuwen tegen het gebruik bij zieken
die niet onder geregelde medische controle staan. Pyramidon kan vermindering
van het aantal leucocyten veroorzaken, zelfs tot agranulocytose toe ; het bloed
dient dus geregeld gecontroleerd te worden. De overgevoeligheid kan aangeboren
zijn, maar ook geleidelijk ontstaan en bij personen die maanden lang pyramidon
namen plotseling verschijnselen opwekken. Behalve met pyramidon (en antipyrine),
dient men ook voorzichtig te zijn met de vele door de chemische industrie in de
handel gebrachte spÃ©cialitÃ©s die pyramidon bevatten : o.a. melubrine, allonal,
novalgin, gardan, cibalgin, sanalgin, veramon, compral, saridon. Vrijburg.

Hazslinszky ¹) heeft in Mei van dit jaar een 12-tal paarden behandeld, die
na het eten van versch gemaaide lucerne, vermengd met Glechoma hederacea
ziek geworden waren.

De verschijnselen bij de ernstige gevallen waren : pupilverwijding, profuus
zweeten, rochelende adem, beven, snelle zwakke pols, cyanotische slijmvliezen.
Uit de neusgaten vloeide geel-rood vocht, uit de mond slijm. De longen waren
ontstoken. De temp. was tot 40Â°,5 gestegen.

De dieren aten noch dronken. Eenige stierven, hoewel direct van voer werd
veranderd. Andere genazen eerst na weken.

Door proeven kwam vast te staan dat het giftige bestanddeel van het voedsel,
de Glech. hed. was geweest. Deze proeven wezen verder uit, dat hoe meer deze
plant uitdroogt, hoe minder giftig zij is. In hooi van eenige maanden oud is zij niet
meer gevaarlijk. Welke stof de giftige is, weet schrijver nog niet.

¹) Dr. Hazslinszky : Ãber Vergiftung bei Pferden durch Glechoma. Deut, tierÃ¤rtztl
Woch 4_S, 1935, S. 708.

Calcium, phosphor en alkalireserve bij rachitiforme osteopathie
tengevolge van Strontium-vergiftiging.

Strontium-intoxicatie gaat gepaard met nephritis en nierhaemorrhagiÃ«n,
nerveuze verschijnselen (paraparese, paraplegie en polyneuritis) en als meest
karakteristieke verschijnselen, die van de zijde van het beenderstelsel, n.1. histologisch
en radiographisch geconstateerde rachitiforme osteopathie.

Natucci ^[) onderzocht bij konijnen met Sr-vergiftiging met karakteristieke
rozenkransvorming aan de ribben de wijzigingen in het Ca- en P-gehalte van het
bloed.

Het Ca-gehalte werd onderzocht volgens Kramer en Tisdall, het P-gehalte
volgens Bell en Doisy terwijl de alkalireserve werd vastgesteld met het apparaat
van Slykf..

Het blijkt, dat het Ca-gehalte van het bloed stijgt, het P-gehalte daalt, de alka-
lireserve daalt aanmerkelijk.

Het Sr zet zich af in de beenderen in de plaats van het Ca. De dieren, die aan
Sr-vergiftiging hun rachitiforme osteopathie te danken hebben genezen niet door
toediening van bestraalde ergostcrol of ultraviolette bestraling.

De z.g. pentastomen-, trematodenhaardjes in de mesenteriale lymph-
klieren bij rund en buffel.

Door IwanoffâXenophon ¹) werden van 220 runderen en 212 buffels syste-
matisch macroscopisch en microscopisch de jejunale lymphklieren op linguatulosis
onderzocht. Bij 86.35 Â°Ã³ der runderen vond men dergelijke z.g. pentastomen haardjes;
hiervan waren 36 % door levende, en 64 % afgestorven larven. Bij buffels waren
deze cijfers respectievelijk 65,09; 36,47 en 63,53 Â°o-

Bij alle dieren, ouder dan 1 jaar, vond men vrijwel in de zelfde mate deze penta-
stomenhaardjes ; zelfs reeds bij 6â8 maanden oude dieren werden levende linguatula-
larven gezien (60 % der runderen en 35,29 % der buffels). Met het toenemen van den
ouderdom vermindert het percentage der levende linguatulalarven, terwijl dat met
afgestorven larven en daarmee samenhangende veranderingen toeneemt.

Bij i gram lymphkliermateriaal van het rund had men gemiddeld 8,5 door
levende, en 10,4 door afgestorven linguatulalarven veroorzaakte haardjes. Bij de
buffel resp. 18,1 en 18,4.

Bij hel begin der infectie vormen zich cysteachtige holten in de lymphklieren.
Na het afsterven der larven ontstaan de volgende veranderingen : a) larvenholten
met ingedikten inhoud ; b) grauw-groene, mortelachtige haardjes ; c) grauw-gele
tot grauw-bruine, totaal verkalkte haardjes en d) zandkorreligc haardjes. De groene
pentastomenhaardjes vormen bij het rund 1,89% van alle, en 3,96% van de door
afgestorven larven veroorzaakte veranderingen. Bij den buffel resp. 0.90 en 1.42%.

De bruine kleur der oudere pentastomenhaardjes hangt in de eerste plaats af van
het aandeel, dat de eosinophiele cellen hebben in het proces. Des te groener in het
begin, des te bruiner de oudere haardjes. Het grootste aantal der haardjes maakt
niet het groene ontwikkelingsstadium door. Meestal verkalken alle afgestorven
pentastomenhaardjes. Door kalkresorptie, door vervorming van het periphere
bindweefsel en resorptie van de chitineuze parasitaire resten worden deze verkalkte
haardjes steeds kleiner, om ten slotte geheel te verdwijnen. De kleinste, macroscopisch
waarneembare haardjes hebben een zandkorrelachtig karakter. Men vindt hierin

¹) IwanoffâXenophon. Untersuchungen Ã¼ber die sog. Pentastomen-, bezw. Trematoden-
knÃ¶tchen in den Gekriislymphknoten von Rind und Buffel. (Z. f. Infekt. Krankh. der Haus-
tiere, Bd. 45, pg. 157).

slechts hoogstens de haken van de larven terug. Uit de onderzoekingen is verder
gebleken, dat alle in de lymphklieren geraakte pentastomumlarven, zoowel bij het
rund als bij den buffel, vroeger of later te gronde gaan. Een verder zwerven van deze
larven vanuit de lymphklieren vindt niet plaats.

Behalve de pentastomumlarven werd verder een tot dusver onbekende nematodclarve,
zoowel bij rund als buffel, in deze mesenteriale lymphklierhaardje.s ge . enden. Deze
larven waren 0,5â0,6 mm lang en 25â30 breed. Zij kwamen voor bij 35,13%
der runderen en 60,37% der buffels. In deze haardjes wordt deze nematodelarve
zeer snel geresorbeerd, zoodat het aantoonen ervan, in de typische groene haardjes,
zelden gelukt. Gemakkelijk vonden Iwanoff en Xenophon ze echter in de slechts
weinig van het omgevende weefsel afstekende beginstadia van de parasitaire haardjes.
Deze door de nematodenlarven veroorzaakte haardjes verkalken niet.

De conclusie waartoe onderzoekers komen is, dat zoowel bij het rund als bij den
buffel, 3 soorten van groene haardjes kunnen voorkomen. Zij kunnen n.1. veroorzaakt
zijn door pentastomenlarven, nematoden- en trematodenlarven. Het meest zouden
nematodenhaardjes in het spel zijn ; de linguatuleuze haardjes staan, wat hun
voorkomen betreft, in verband met de plaatselijke verbreiding der hondenlinguatu-
losis, terwijl de distomateuze haardjes niet alleen afhankelijk zijn van de locale
verbreiding der distomatosis, echter ook nog van den aard van het jaargetijde. Zoo
zal men in droge jaren niet of slechts zelden distomumlarven in deze mesenteriale
lymphklierhaardjes aantreffen.

Onderzoekingen over de levensvatbaarheid der rundervin bij â1Â° tot
â1,5Â° C.

Deze proeven werden door Keller \') verricht in verband met het feit, dat vele
slachthuizen niet over een vriesinrichting beschikken, maar wel ruimten hebben,
waar een gemiddelde temperatuur van â1 tot â2Â° C. kan worden bereikt.

Een 377 tal vinnen werden gedurende 2â23 dagen bewaard bij iÂ° en ~i,5Â° C.
en daarna op levensvatbaarheid onderzocht door middel van de galproef van Franke.
Het bleek Keller, dat, hoewel in het spierweefsel zelfs ijskristallen van 5 mm lengte
aanwezig waren, de vinnen zelf niet bevroren waren. Na 10 dagen bevriezen waren
nog 53,4 % der vinnen levensvatbaar. Pas na 1 1 dagen is het grootste deel der
vinnen afgestorven. Pas na 23 dagen was van de 29 vinnen slechts 1 vin uitgestulpt;
werd dus, volgens Kei.ler, bij de overige exemplaren een afsterven waargenomen,
als men tenminste het met-uitstulpen als een afgestorven zijn mag beschouwen, wal
betwijfeld mag worden.

Met de verteringsproef van Iwanizky, gewijzigd volgens Kelli k (gebruik van
celluloidbuisjes) werden 81 vinnen nagegaan. Tot en met den ioen dag werden
11a deze verteringsproef nog onverteerde parasieten waargenomen. Na 11 dagen
bevriezen kwam dit nog slechts in 2 gev allen voor. Nog langer bevriezen gaf slechts
verteerbare vinnen.

Resultaat : bij een bewaren van vinnig vlcesch in een bevriestempcratuur van
â i tot â1,5Â° C. is de Cysticercus inermis nog na 23 dagen levensvatbaar (uit-
stulping in galproef). Een infectie zou nog tot stand kunnen komen 11a 11 dagen
inwerking van deze bevriestemperatuur, waaruit wel blijkt, dat deze wijze van
afkoelen van het vinnig vleesch niet van practische beteekenis is voor de bestrijding
van de cysticercosis.

Uit statistieken van landen, waar men sinds jaren een trichinenonderzoek verricht
bij varkens en honden (als b.v. Saksen en ItaliÃ«), alsmede uit laboratoriumonder-
zoekingen, o.a. te Kopenhagen, is het verrassende feit voor den dag gekomen, dat
de hond en de kat in een veel hooger percentage met spiertrichinen besmet zijn dan
het varken. In Saksen b.v. bleek de hond 164 maal meer trichineus dan het varken,
in Chemnitz 369 maal, in MÃ¼nchen 196 maal en in Breslau 84 maal.

¹) Keller. Untersuchungen Ã¼ber die LebensfÃ¤higkeit und InvasionstÃ¼chtigkeit der Rinder-
finne bei â1Â° bis â1,5Â° C. (Z. f. Fl. u. Milchhyg. 46, pg. 189, 1936).

Dit statistische feit, dat de hond en ook de kat in een zeer hoog % van nature
trichineus zijn, staat lijnrecht in strijd met de vroegere opvattingen, dat men bij deze
dieren experimenteel zeer moeilijk een spiertrichinosis zou kunnen opwekken. Dit
is intusschen wel mogelijk gebleken. Niet was nog langs experimentele weg nagegaan,
wat het minimum aantal spiertrichinellen was, waarmede men bij hond en kat nog
een trichinosis zou kunnen opwekken. Matoff *) heeft nu dit nagegaan.

Hij gebruikte hiertoe in totaal 44 honden en 21 katten van allerlei grootte
ouderdom en gewicht. Een deel der dieren werd gevoederd met volkomen ont-
wikkelde, goed ingekapselde spiertrichinen, andere weer met jonge, van 21 dagen
van te voren besmette muizen afkomstige, nog niet ingekapselde spiertrichinellen.
Matoff kreeg de volgende resultaten.

Van 5 jonge, nog zoogende honden, die elk met 2 spiertrichinen werden besmet,
bleek slechts Ã©Ã©n trichineus. Deze infectie gelukte dus met een gift van slechts 2
trichinenkapsels, indien deze larven van verschillend geslacht bevatten. Er werd
echter slechts een zwakke middenrifinfectie verkregen.

Bij katten kreeg men een besmetting met op zijn minst 6â8 kapsels ; bij deze
dieren waren echter de spieren sterker besmet, werden dus meer nakomelingen
door de parasieten voortgebracht.

Uit deze onderzoekingen blijkt intusschen, dat men bij de bestrijding van de
trichinosis terdege rekening moet houden met de honden- en kattentrichinellosis,
waarbij deze dieren of een rechtstreeksch gevaar vormen voor den mensch, als deze
het vleesch van hond of kat nuttigt, of waarbij deze huisdieren een bron van infectie
kunnen vormen voor rat of varken.

Trichinenvoederingsproeven bij witte muizen gaven als letale dosis een aanta]
van ongeveer 200 spiertrichinen. De met deze hoeveelheid peroraal besmette ratten
stierven, aldus Trawinski ¹) in 90% der gevallen na 10â15 dagen. Zeer
werkzaam tegen de rattentrichinosis bleek te zijn een serum, dat van sterk met
trichinen besmette konijnen tusschen den 25sten en den 35sten infectiedag verkregen
was. Ratten, welke met een 3â5 maal grootere letale dosis spiertrichinen werden
besmet, weerstonden deze infectie zeer goed, als ze binnen den tijd van het wandelen
der jonge trichinen door het lichaam 3 maal telkens met 1 ccm konijnen-immun-
serum subcutaan werden ingespoten. Dit serum had antitoxische, echter geen
antiparasitaire eigenschappen.

Scheerer ²) deed verschillende proeven op dit gebied. De rundervin blijkt
tegenover een bevriestemperatuur van â2Â° C. zeer resistent. Enkele exemplaren
verdroegen deze temperatuur zelfs 5 maal 24 uur, zonder een verzwakking van
hun vitaliteit te toonen.

Vinnen, welke 6 maal 24 uur aan â2Â° C. waren blootgesteld, toonden nog slechts
geringe levensverschijnselen. Van 10 vinnen, welke 7 maal 24 uur lang bij boven-
genoemde temperatuur waren bewaard, bleken alle parasieten geheel afgestorven.

Verteringsproeven met 8 vinnen, welke 6 maal 24 uur bij â2Â° C. ingevroren waren
geweest en die volgens de door Keller gewijzigde Iwanizkymethcde werden onder
zocht, brachten aan het licht, dat geen enkele dezer vinnen meer levensvatbaar was.

Scheerer komt tot de wel wat voorbarige conclusie, dat zwakvinnig vleesch,
na te zijn blootgesteld geweest gedurende 6 dagen lang aan een temperatuur van
-â2Â° C., zonder bezwaar in consumptie kan worden gebracht. (Eenige verdere
onderzoekingen op dit gebied zouden wel zijn aangewezen. Ref.).

¹) Trawinski : Studien Ã¼ber ImmunitÃ¤t bei Trichinose. Zbl. f. Bakt. 1, Orig. Bd. 134,
\'935. Pg- 145-

In het jaar 1914 heeft de zoÃ¶loog Boveri een hypothese opgesteld over het ontstaan
van kankergezwellen, een probleem dat hij geheel als een ,,Zellprobleem" beschouwt.

Hij kwam tot zijn opvatting door vergelijking met hetgeen hij waarnam bij de
bevruchting van een zeeÃ«gelei met 2 spermatozoÃ¯den inplaats van Ã©Ã©n. Een dergelijk
ei bevat nu 3 kernen. Worden de chromosomen daarvan onregelmatig verdeeld over
de 3 of 4 dochtercellen welke ontstaan, en ontbreekt in een dier dochtercellen Ã©Ã©n
der chromosomen welke in normale cellen aanwezig moeten zijn, dan ontstaat uit
die dochtercel niet een normale larve doch een vormsel, volgepropt met cellen, die
sterk woekeren en degenereeren. Het kwaadaardige gezwel is nu volgens Boveri
de nakomelingschap van Ã©Ã©n oercel die door een abnormale kerndeeling een incom-
pleet chromosomencomplex bevat.

Otto Koehler *) vergelijkt nu een dergelijke sometische mutatie met de chimaeren
welke reeds Linnaeus kende (b.v. een tak witte bloemen aan een blauw bloeiende
plant).

Het chromosomen-complex van een gezwel toont dan zeer groote overeenkomst
met dat van het dier waarop het gezwel ontstond doch wijkt er vanaf doordat het
niet volledig is.

Het resultaat van Amerikaansche proeven (Strong, Bittner en Little) is nu
volgens schr. geheel in overeenstemming met de hypothese van Boveri. Deze onder-
zoekers (in ons land ook Dr. Korteweg, Amsterdam) slaagden erin uit zeer fok-
zuiver muizenmateriaal stammen te isoleeren met en zonder neiging tot tumor-
vorming.

Het ovariaal hormon folliculine speelt zonder twijfel een rol bij de tumorvorming.

In vele gevallen (Little 1933) werd de tumordispositie zuiver moederlijk vererfd
(dit vond Dr. Korteweg ook en hij denkt speciaal aan een plasmatische overerving).

Er werden stammen geÃ¯soleerd die resistent waren tegen herhaalde bestrijking
met teer, terwijl individuen uit andere stammen reeds reageerden op een gering
aantal bestrijkingen. De schrijver van dit arlikel trekt echter niet de conclusie âplas-
matische" overerving, doch neemt aan dat de dipositie voor de ontwikkeling van
bepaalde tumoren gegeven wordt door factoren in de chromosomen gelegen.

Hij beschrijft een onderzoek waarin drie, histologisch niet van elkander te onder-
scheiden, borstkliergezwellen (adcnocarcinomen) A, B en C genoemd, spontaan waren
ontstaan bij een F-muis (kruising dilute brown en albino). In dit experiment werden
4G05 muizen gebruikt.

Bij overeriten op dieren der beide ouderrassen sloeg geen enkele tumor aan. Op
alle F] dieren (dus dieren van dezelfde erfelijke constitutie) groeiden alle drie tumoren.
In de F, waren 91 % der muizen ongevoelig voor tumor A, 80% voor tumor B
en 87 % voor tumor C.

Uit getalverhoudingen wordt dan berekend dat voor den groei van tumor A, 8
erfelijke factoren noodig zijn ; B en C hebben er 7 noodig waarvan 5 dezelfde zijn
en alle 7 identiek met zevei. van de 8 welke voor den groei van A vereischt zijn.

(De rassen waaruit de F, muis ontstond hebben dus verschillende âtumor-facto-
ren" ; in ieder ras zijn enkele factoren homozygooth aanwezig. Pas na kruising komt
het vereischte aantal factoren bij elkaar om dan de mogelijkheid voor tumorvorming
te geven, ref.).

Nu weer terugkeerende naar de hypothese van Boveri moet aangenomen worden
dat de genencombinatie der drie tumoren, hoewel in hoofdzaak overeenkomende
met het genotype van de muis waarop deze tumoren ontstonden, toch eenigszins
daarvan afwijken en ook onderling eenigermate verschillen.

spontaan twee tumoren X en X die jarenlang overgeÃ«nt werden en steeds eenzelfde
type tumor gaven.

Uit getal-verhoudingen in F₂ werd berekend dat voor deze tumor n factoren
noodzakelijk waren.

Plotseling traden onregelmatigheden op in tumorgrootte, leeftijd waarop de
tumoren ontstonden e.a. Naast de typen X en Y waren toen de typen Xy en Yy te
isoleeren welke slechts 5 en 7 factoren voor hun ontwikkeling behoefden.

De schrijver merkt terecht op, vasthoudend aan de hypothese van Boveri, dat
overgeÃ«rfd wordt; de neiging om somatische mutaties te vormen en wel eenzelfde
soort mutaties n.1. van normale melkkliercellen tot adenocarcinomen.

Hij knoopt daaraan dan eenige beschouwingen vast over de erfelijkheid der dispositie
voor kwaadaardige gezwellen bij menschen.

Het ontbreken van cijfers maakt het moeilijk om na te gaan in hoeverre het
aannemen van een zoo groot aantal factoren gemotiveerd is.

In ieder geval pleiten de onderzoekingen van Little en Korteweg sterk voor
het bestaan van plasmatische factor(en). Daarnaast is ook nog een chromosomale
overerving mogelijk, doch m.i. door dit artikel nog niet voldoende gefundeerd. De
hypothese van Boveri vindt ook geen steun in de geciteerde proeven.

Deze proeven maken duidelijk dat er een erfelijke aanleg bestaat voor het spontaan
optreden van borstkliertumoren bij muizen ; een resultaat van groote beteekenis.
Of deze aanleg zich uit door een somatische mutatie en de tumor afkomstig is uit
een oertumorcel wordt er echter niet waarschijnlijker door gemaakt.

Onvoldoende onderscheid wordt gemaakt tusschen spontaan-optredende tumoren
en het al of niet groeien van enttumoren.

Jammer is het vooral, dat geen gegevens worden vermeld over het spontaan
optreden van tumoren in de volgende generaties van de muis waarbij de tumoren
A, B en C het eerst werden waargenomen. (Ref.). v. d. Pi.ank.

Het causale verband van trauma-tumor is bij den mensch, behalve als factor in
de aetiologie, vooral belangrijk uit een oogpunt van ongevallen-geneeskunde.
Ewing \') heeft het geheele tumorgebied in literatuur en eigen rijke ervaring door-
gezocht en komt lot een twaalftal conclusies, waarvan de volgende algemeene
beteekenis hebben :

1. De tegenwoordige gegevens bevestigen de sinds lang bij pathologen gevestigde
meening, dat een enkelvoudig trauma van normale weefsels niet in staat is een kwaad-
aardig gezwel op te wekken. Deze uitspraak zal niet veel veranderen aan de mogelijke
beteekenis van trauma als een indirecte, hoewel essentieele en beslissende oorzaak
van bepaalde tumoren.

2. Vertraagde genezing door infectie-ettering-chronische prikkeling door genees-
middelen en vreemde voorwerpen (corp. alien.) vindt men bijna altijd in die ge-
vallen, waarin het indirecte ontstaan van een tumor door trauma wordt uitgesproken.
Zelfs in deze gevallen is het noodig, met dc mogelijke invloed van erfelijkheid en
plaatselijke weefselpraedispositie rekening te houden. Herhaalde traumata, inwer-
kend op steeds heviger veranderde weefsels, geven een grooter kans op een gestoorde
regeneratie, dan Ã©Ã©n enkele beleediging van het weefsel.

3. Slechts die gezwellen kan men veilig op rekening van trauma stellen, die in
hun bouw een verwrongen of veranderd beeld geven van het normale genezings-
proces en zijn gevolgen.

4. De snelle toeneming van het aantal carcinogene stoffen en de betere kennis
van de voorwaarden waaronder verschillende gezwellen zich ontwikkelen, geven
een gereede verklaring voor de groote meerderheid van de gezwellen en beperken

het terrein van de traumatische invloeden, Wanneer bepaalde âagentia" of omstan-
digheden worden aangetoond, is dit voldoende om trauma uit te sluiten.

5. De mogelijkheid van een toevallig samengaan van een gezwel en trauma is
veel grooter dan algemeen wordt aangenomen. De voortdurend voorkomende,
ontelbare verwondingen en kneuzingen maken het hoogstwaarschijnlijk, dat een
groot deel der gezwellen vÃ³Ã³r hun klinisch verschijnen of in hun verloop een of
ander trauma ondergaan.

6. Hoewel trauma vaak tot tijdelijke verergering van tumoren aanleiding geeft,
is het op grond van klinische en experimenteele gegevens onjuist aan te nemen,
dat als regel een versnelde tumorgroei in aansluiting daaraan optreedt. Dit geldt
alleen voor hevige traumata in vergevorderde tumorgevallen.

7. Het is zeer waarschijnlijk, dat trauma aanleiding kan zijn voor het ontstaan
op bepaalde plaatsen van metastasen, die wellicht anders niet zouden zijn opgetreden.
Dit gebeurt alleen in vergevorderde gevallen, waarin herhaaldelijk tumorcellen
in de bloedbaan geraken, en waarin metastasen het verloop van het tumorgeval
niet van beteekenis meer veranderen.

ponomarenko \') doet een casuistische mededeeling van de ontwikkeling van een
gezwel bij een 6-jarige koe, in het gebied van de musc. biceps femoris en semiten-
dinosus, ongeveer Ã©Ã©n jaar na verwonding met een hooivork ter plaatse. De 10 cm
diepe steekwond werd met creolineoplossing uitgewasschen ; er was weinig bloeding.
Ofschoon er weinig ontstekingsverschijnselen in de omgeving werden waargenomen,
duurde de genezing toch enkele weken. Ongeveer een maand later werd in de diepte
onder de huid een kleine knobbelige verdikking gevoeld, die na een jaar de grootte
van een menschenhoofd bereikte. In de aanwezige, moeilijk snijdbare kapsel (tot
2 cm) bleek beenweefsel aanwezig te zijn. Het centrum bevatte een week, rose weefsel
met veel bruinachtige vloeistof, waarin weefselvlokken zweefden.

De histologische diagnose : osteosarcoom lijkt, voor zoover uit de beschrijving
in gebrekkig Duitsch en 2 microfoto\'s is af te leiden, al daarom onjuist, omdat het
beenweefsel alleen in de kapsel voorkomt, waar tumorweefsel overigens ontbreekt.
Dit lijkt veeleer op het beenweefsel, dat men inlitteekens (castratie!) kan aantreffen.
De sterke afkapseling doet bovendien ernstig aan een sarcoom twijfelen. Sehr,
zegt hiervan naief: âDie Kapsel besitzt infolge ihrer Strucktur eine starke Isolations-
eigenschaft, wodurch sie die Geschwulst vor der mechanischen Einwirkung van
auszen schÃ¼tzt. MÃ¶glich, dass infolge dessen unser Fall klinisch gutartig verlief."

Voor het traumatische ontstaan van spier- en beensarcomen heeft dit geval geen
waarde, omdat men geen zekerheid heeft dat zich hier in aansluiting aan een ver-
wonding een echt sarcoom heeft ontwikkeld (granuloom ?).

Leucose wordt door verschillende pathologen als een tumorproces beschouwd.
Het voorkomen van tumoren in de entreeksen van de kippenleucose (Rotheâ
Meyer en EngelbrethâHolm) gedeeltelijk afhangend van de manier van inspuiten
(intraveneus of intramusculair) ; het optreden van leucose uitgaande van Roussar-
coom of van het endothelioom van MurrayâBegg (OberlingâGuÃ©rin) spreken
er alle voor, dat het agens der kippenleucose niet alleen bloedveranderingcn, doch
ook gezwelachtige woekering van mesenchymale cellen kan veroorzaken, waarbij
intusschen grootere neiging voor bloedveranderingen bestaat. Men kan dit zÃ³Ã³
begrijpen, dat alle stammen naast hun haemotrope eigenschappen, sterkere of
zwakkere histiotrope eigenschappen bezitten ; het komt er slechts op aan, of men
door bepaalde maatregelen deze histiotrope eigenschap tot uiting kan brengen.

Voor de stam van JÃ¤rmai ²), waarmee hij sinds 1929 in meer dan 100 generaties

heeft gewerkt, leek de kans hiervoor niet erg groot, aangezien steeds in zoo korte
tijd (7â12 dagen) de proefdieren aan erythroleueose sterven, dat voor gezwel-
vorming eigenlijk geen tijd is.

Voor verlangzaming van het verloop heeft J. zijn toevlucht genomen tot trans-
plantatie (lever, milt, beenmerg) in de borstspier. De dieren geÃ«nt met beenmerg
en milt stierven na 12 tot 19 dagen aan een typische leucose, zonder eenige ver-
andering op de entplaats. De met lever geÃ«nte kip had reeds de 8ste dag een knobbeltje
op de cntplaats, dat hazclnootgroot was, toen het dier op de 15e dag stierf aan
erythroleueose. Nieuwe kippen met dit tumormateriaal geÃ¯mplanteerd gingen
weer na 20â22 dagen aan leucose te gronde, maar ook hier ontstonden in de borst-
spier weer tumoren. Steeds weer kon dit in volgende generaties worden aangetoond,
echter zonder dat het mogelijk was leucose en tumor te scheiden.

Bij het histologische onderzoek van deze tumoren bleken zij te bestaan uit spoel-
vormige- en vertakte cellen, waarbij vooral centraal celarme gedeelten optreden,
zonder kerndeelingsfÃ¯guren en zonder necrose. Aan de peripherie zijn de cellen
kleiner en dringen tusschen de spiercellen in. Bovendien vindt men hier ronde cellen
(grooter dan witte bloedcellen) met veel mitosen. Zij dringen ook in de spierfibrillen
in. Zij kunnen plaatselijk zoodanig overwegen, dat men aan een rondcellig sarcoom
zou kunnen denken. Overigens bestaan er zulke vloeiende overgangen tusschen
de spoelcellen en de ronde cellen, dat men wel aan een gemeenschappelijke oorsprong
moet denken. Deze beelden doen zeer aan een Roussarcoom denken (Pentimalli,
Carrel). In Ã©Ã©n geval werd in deze proefreeks een afwijkende bevinding gedaan,
n.1., dat in een tumor van de borstspier histologisch in de periphere zÃ³ne niet de
gewone ronde cellen, maar erythrogonieÃ«n werden gevonden, terwijl bovendien
een klein tumortje naast de hoofdtumor geheel uit deze cellen bleek te bestaan.
Deze erythrogonieÃ«n-tumortjes zijn ook reeds door anderen (RotheâMeyer en
EnelbrethâHolm) gevonden ; niet bekend is, of zij bij transplantatie als zoodanig
blijven bestaan.

Ter controle, dat de ontstane tumoren geen granulomen waren, werden kippen
met normale leverstukjes in de borstspier geÃ«nt, zonder eenige reactie.

Gezien de aard van het entmateriaal (leucose-lever) en gezien het feit, dat men
een overgang van erythrogonieÃ«n uit dit materiaal, in spoelcellen of ronde cellen
van de ontstane tumoren niet kan voorstellen, moet men wel aannemen, dat het
leucose-agens op de cellen van het proefdier een zoodanige invloed heeft, dat spoel-
en rondcellen ontstaan. Dit is dan de histiotrope eigenschap, waarvan theoretisch
werd uitgegaan. De verschillende onderzoekers FÃ¼rth, EngelbrethâHolm,
RotheâMeyer, Zadik, Jarmai), die tegenwoordig met kippenleucose werken,
meenen dat het agens hoogstwaarschijnlijk een celproduct is, dus een niet-levende,
enzymachtige stof. Dit wordt ook voor het agens van de overentbare kippcngezwellen
aangenomen (Murphy, DÃ¶rr), waarbij deze stof blijkbaar ook onder invloed van
chemische stoffen kan ontstaan, bijv. in door teerbehandeling opgewekte gezwellen
bij de kip (Carrelâ Mc.Inotsch).

Men moet zich dus voorstellen, dat onder overigens nog onbekende omstandig-
heden, in de cellen der kippentumoren, of in de onrijpe bloedcellen bij kippenleu-
cosen een stof of stoffen zich ontwikkelen, die in staat zijn nieuwe weefsel- of bloed-
cellen tot woekering te brengen. Is eenmaal dit proces aan de gang, dan wordt voor
een voortdurende, passieve vermeerdering van het agens gezorgd en wordt tevens
een overenting mogelijk. Het naast elkaar voorkomen van overentbare leucosen
en tumoren bij kippen, ook aan de hand van bovengenoemde proeven, doet nu de
vraag stellen, of men zich het geheele proces niet zoo moet voorstellen. Bij de kip
kunnen cellen afkomstig uit het mesenchym onder bepaalde omstandigheden
woekeringsstofTen produceeren ; het hangt van de ontwikkelingsphase van de door
het agens getroffen mesenchymcellen en van de potentie van het agens af, of hierbij
tumoren, leucose, dan wel beide ontstaan.

Valade en Quarante komen er tegen op, dat de ooglidgezwellen voornamelijk
bij het paard zouden voorkomen. LÃ©ger heeft er in zijn proefschrift (1931) al op
-gewezen, dat onder runderen op de markt te Lyon Ã©Ã©n ooglid gezwel op ^ 4000
dieren voorkomt.

Schr.\'s hebben nu in Ã©Ã©n jaar in een praktijk in NormandiÃ« 21 gezwellen verzameld,
verdeeld als volgt : 15 plaveicelcarcinomen van uiteenloopend type (basocellulair,
spinocellulair met verhoorning, atypisch, scirrheus, mengvorm) ; 1 epitheliosar-
coom ; i spoelcellig sarcoom ; 4 papillomen. Zij vestigen de aandacht op het sterk
overwegen van de kwaadaardige gezwellen.

De beschrijving der gezwellen geeft verder geen nieuwe gezichtspunten, evenmin
de beschouwingen over de pathogenese. Schr.\'s achten het mogelijk, dat trauma
door de ketting, waarmee ossen worden vastgezet, hier een rol zou kunnen spelen.

(Volgens onze ervaring komen de ooglidtumoren bij het rund in ons land ook
veelvuldig voor.

Bij de verdeeling in goed- en kwaadaardige gezwellen kan men speciaal de aan-
dacht vestigen op de papillomen. Wanneer men de behandelende collega\'s aanraadt
om op event. recidiven te letten, blijken zij niet zeldzaam, voorstadiÃ«n van carci-
nomen te zijn geweest. Dit geldt evenzeer voor de peniscarcinomen van het paard.
Men wantrouwe papillomen in een gebied, waarin volgens ervaring veel carcinomen
voorkomen. Ref.). H. J. M. Hoogland.

Hell -) heeft een 12-jarige vosmerrie behandeld, die een etterige uitvloeiing had
uit de mediale linker ooghoek, een verkleuring van de cornea, en een eveneens
etterend gezwel in de conjunctiva van het 1. onderooglid. In 1931 was dit zelfde
dier reeds behandeld voor een overeenkomstig lijden aan het rechter oog, dat bij
onderzoek carcinomateus bleek te zijn. Ook dit oog was door dezelfde ziekte getroffen.
Evenals toen het rechter, werd ook thans dit oog weggenomen. Verder had het
paard nog een vrij groote verzwering aan de onderlip, terwijl de regionaire lymphe-
klier gezwollen was. Ook naar de geaardheid hiervan werd een onderzoek ingesteld.
Het bleek, dat men ook daarbij te doen had met een kankerproces. Al het aangetaste
weefsel werd uit gesneden, terwijl ook de knobbeltjes uit de lymphebanen werden
verwijderd. H. Lubberts.

SciirÃ¼ck en Uehlingen ³) konden, door kleine hoeveelheden radium of meso-
thorium gehuld in vaseline in de trochanter major van jonge konijnen te brengen,
bij die dieren op die plaats beensarcoom opwekken. Na ongeveer anderhalf jaar
kwamen de eerste verschijnselen ; daarna snelle vermagering en dood, met in het
geheele lichaam, vooral in longen en milt, metastasen. Niet bij alle konijnen gelukte
de proef; sommige bleven gezond.

LÃ¼dÂ»n kon door radium-bestraling bij het konijn een tibia-sarcoom doen ontstaan.
Maitland vond kwaadaardige beengezwellen bij arbeidsters die veel met radio-
actieve stoffen werkten. Vrijburg.

Het vinden van een groot aantal mitotische cellen in het haematopoetisch stelsel
van normale gezonde dieren en in nieuwvormingen van dieren met gezwellen, na
subcutane toediening van colchinine, deed verwantschap tusschen deze mitose en

dit alcaloid veronderstellen. Nagegaan werd nu de invloed ervan op gezwellen bij
dieren. Bij muizen met tumoren werd een gunstig effect gezien. Amoroso \') heeft
het ook aangewend in een geval van carcinoom ter grootte van een walnoot (histo-
logisch bevestiging na proefexcisie) in de keelstreek bij een hond van 11 jaar. Om
de andere dag werd ingespoten (de dosis wordt niet vermeld) ; het gezwel werd
kleiner. Een uitvoeriger mededeeling wordt in uitzicht gesteld.

Scott ¹) opereerde bij een bull-terrier van 9 jaar een aardappelgroot gezwel
in de dijstreek. Ruim een maand later ontstond iets boven de operatieplaats een nieuw
gezwel. Ook dit werd geopereerd ; maar spoedig daarna trad opnieuw een recidief op.

Een behandeling vond nu plaats met colchicine van Amoroso De injecties gaven
op den duur succes. Het gezwel verdween en alleen litteekenweefsel bleef over.
Niet lang daarna ging het dier plotseling dood ; bij de sectie werden geen metastasen
gevonden. Het wordt als een bezwaar gevoeld dat dit weefsel niet microscopisch
onderzocht is geworden.).

In de literatuur is omtrent beengezwellen bij de hond niet zoo heel veel te vinden.
Meestal betreft het sarcomen, vooral van de schedelbeenderen en van de pijpbeen-
deren der extremiteiten.

Volgens Claassen ²) zou de ulna het veelvuldigst aangetast zijn. Een sterke
oplossing van been kan hierbij worden opgemerkt. RÃ¶ntgenologisch is een en ander
zeer goed vast te stellen en te vervolgen. Gezwellen uitgaande van de bekken-
beenderen zouden zeldzaam zijn. Claassen heeft twee gevallen waargenomen en
beschrijft deze. Veenendaal.

Wyel ⁴) beschrijft drie gevallen van granulosacel-tumoren bij runderen, waarbij
voor alle drie de gevallen een folliculine-gehalte van de tumor kon worden aange-
toond (10.000â20.000 m. e. tegen 200 m. e. per kg normaal ovarium).

Schrijver geeft een korte maar duidelijke uiteenzetting over deze tumoren bij
den mensch, waarbij hoofdzakelijk de monographie van Schiller naar voren komt.
Bij vergelijking met de bij dieren bekende gevallen (Baumann) meent schrijver
dat deze minder uiteenloopend zijn (overwegend adenomateuze= epithelioide
beelden) in tegenstelling met de fibreuze en sarcomateuze vormen bij den mensch.

(Ongetwijfeld kan men het met den Schr. eens zijn, dat deze tumoren veel meer
voorkomen, dan uit de literatuur blijkt. In ons Instituut hebben wij ook verschillende
gevallen bij rund en hond waargenomen ; wanneer men echter bij het histologische
onderzoek niet kan steunen op een klinische anamnese en het folliculinegehalte
van de tumor, blijft de diagnose in verschillende gevallen vrij speculatief. Ref.)

CoNiSBEE ³) beschrijft een congenitaal papilloom van de huid van de voorhoofds-
streek van een schimmelveulen op de plaats van de kol. De tumor (4X3X2 cm)
was kortgesteeld met bloemkoolachtige oppervlakte en grijszwart van kleur. Histo-

³) E. G. Conisbee : Congenital Tumour in a Foal. The Veterinary Record 1936,
Bd. 48, Blz. 887.

logisch werd een papilloom met sterke verhoorning gevonden, met veel pigment
in de basale cellen en ook hier en daar in het stroma.

(Voor zoover men uit de korte histologische beschrijving kan opmaken, heeft
men hier te doen met een naevus verrucosus pigmentosis, ongetwijfeld een zeldzame
bevinding. Ref.). H. J. M. Hoogland.

Volgens Klein *) is in normale toestand in het bloedserum een lytische stof,
die kankercellen oplost. In het bloed van lijders aan maligne tumoren is die
stof niet aanwezig.

Klein brengt nu bij i cc serum een druppel van een suspensie van kanker-
cellen afkomstig van een transplantabele muizentumor en plaatst dit mengsel
24 uren in de broedstoof bij 37Â° C. Door telling der cellen bepaalt hij dan het
lytisch vermogen van het serum.

GrÃ¶gler vond bij 92,6 % van 68 patienten, en Hepp bij ruim 90 % van
3 personen, de uitslag der reactie in overeenstemming met de klinsche afwijking.

Klein publiceerde in 1934 zijn âkankerreactie". Hij wees er op dat in som-
mige gevallen âstorende factoren" aanwezig zijn die men, zoo mogelijk, moet
vermijden ; (zoo storen : RÃ¶ntgenbestraling, bepaalde geneesmiddelen, en sommige
intercurrente ziekten). Volgens latere onderzoekingen van Klein schijnt het
mogelijk te zijn, door verhitting v?n het serum, de storende factoren buiten
werking te stellen.

Aubel, Hughes en Lienhardt ¹) namen gedurende 24 weken proeven met 36
biggen. (De aanleiding tot dit onderzoek was het ontbreken van gegevens over de
gevolgen van phosphorzuurgebrek bij varkens). De dieren konden niet in den grond
wroeten of gras opnemen ; wel kwamen zij in een uitloop geregeld in het direct
zonlicht. Wegingen, onderzoek van het bloed, van de beenderen en van verschillende
organen hadden plaats. Het grondrantsoen bevatte alle vereischte stoffen behalve
voldoende phosphorzuur. Het phosphorzuurgehalte van het voeder werd door
zuurcalciumphosphaat in de verschillende groepen op uiteenloopende gehalten
gebracht. De laagste gehalten waren 0,15 en o,i3% P. Het effect van te weinig P
was o.a. slechte eetlust, een slecht effect van het voedsel (rendement), onvoldoende
groei en ontwikkeling van beenderen en spieren, laag P gehalte van het bloed en
verhoogde dorst en daarmede samengaand sterk vermeerderde urine-afscheiding.
Vervormde pooten en moeilijke voortbeweging kwam eveneens als gevolg van te
weinig phosphorzuur in het voeder voor. De groepen die een rantsoen kregen met
circa 0,23 % P, circa 0,3 % P en circa 0,6 % P, toonden geen onvoldoende
eetlust, groei of beenontwikkeling. Van deze percentages is bij deze proeven in
tegenstelling met 0,15 en 0,18% P dus niet gebleken, dat zij te laag zijn. Wel was
het anorg. P gehalte van het bloed bij 0,6 % hooger dan bij 0,3 % of lager P-gehalte
van het voeder en ook was het volume van de urine zoomede het gewicht der nieren
(microscopisch werd bij P-gebrek chronische diffuse parenchymateuse nephritis
gevonden) nog duidelijk grooter bij dieren, die voeder met 0,23 of 0,30 % P kregen
dan die, waarvan het voeder 0,6 % P bevatte ; echter laten de onderzoekers er zich
niet over uit of 0,23 of 0,3 % P geacht mag worden een voldoende hoog P-gehalte
te zijn. Zij zeggen evenmin of een iets hooger gehalte voor de veiligheid te verkiezen
is bijv. in verband met de meening, dat een deel van het phosphorzuur van de
granen niet goed opneembaar is. Dit is jammer, omdat een optimaal P-gehalte,
zooals op grond van andere gegevens te verwachten was, wel tusschen ongeveer
0,3 en 0,6 % P van het rantsoen zal liggen. B. S.

Bijdrage tot de studie van de voortbeweging van het voedsel in het
digestieapparaat bij avitaminose.

Chinelli *) experimenteert bij duiven en hoenders en controleert de passagetijd
van het voedsel door de digestietractus bij vitaminerijke en vitaminearme voeding
door middel van toediening van gekleurde granen waaruit de vitaminewerking
is opgeheven door ze gedurende 4 uur onder een druk van 2 atmosfeer in de autoclaaf
te verhitten, en te kleuren met fuchsine.

Tijdens vitaminerijke voeding (met versche biergist) blijkt het gekleurde voedsel
uitgescheiden te worden 4 uur na toediening, terwijl de uitscheiding is afgeloopen
46â47 uur na toediening.

Na 14 dagen avitamineuse voeding doen zich de eerste verschijnselen van avita-
minose voor, tegelijkertijd is de passage van het voedsel verlangzaamd zoodat de
eerste gekleurde voedseldeelen 11â-45 uur na toediening verschijnen terwijl de
uitscheiding eerst 105 uur na toediening is afgeloopen. Bij duiven wordt een dergelijk
verschil eveneens geconstateerd.

De avitamineuse voeding doet de passage van het voedsel door de digestietractus
derhalve aanmerkelijk langzamer geschieden ; blijkbaar oefenen de vitaminen een
prikkelende werking op de digestietractus uit.

In een volgende publicatie deelt schr. zijn bevindingen mede over eenzelfde
experiment bij cavia\'s. Ook hier blijkt, dat de avitamineuse voeding de passage van
het voedsel verlangzaamt. Tegelijk met het optreden van scorbut-verschijnselen
blijkt de tijd noodig voor de passage van het gekleurde voedsel 5â6 maal grooter
te zijri dan bij vitaminerijke voeding. VersÃ©lewel.

Uitgevers: Humphrey Milford, London en Levin en Munksgaard, Copenhagen,
NÃ¶rregade 6. Prijs: dan. Kr. 30.â.

Voorafgegaan door een goed portret en een uitvoerige levensbeschrijving van
Bang, bevat dit boek 26 van de meest belangrijke en meest interessante verhande-
lingen, welke door dezen grooten geleerde zijn gepubliceerd. De publicaties zijn
verdeeld in drie groepen, elk in chronologische volgorde opgenomen.

De eerste groep omvat 8 verhandelingen over onderzoekingen van Bang, betref-
fende een aantal belangrijke dierziekten meer in het algemeen, n.1. over actinomy-
cose, mastitis bij het rund, infectie door Bac. necrosis, endocarditis bij vlekziekte,
besmettelijke abortus, chronische enteritis bij het rund (JoHNsche ziekte) en abortus
veroorzaakt door tuberculose.

In de tweede groep zijn uit het groote aantal publicaties over tuberculose van den
uier en tuberculeuze melk er drie gekozen, waaruit duidelijk de groote geest en de
genialiteit van Bang als wetenschappelijk onderzoeker duidelijk naar voren komen.

In de laatste groep zijn 15 mededeelingen samengebracht over onderzoekingen
betreffenoe tuberculine en haar gebruik in de door hem aangegeven methode voor
de bestrijding der tuberculose onder het rundvee.

Van belang is, dat in dit werk 6 publicaties zijn opgenomen in het Duitsch of
Engelsch, welke voordien slechts in de Deensche taal gepubliceerd waren. Hieronder
is o.a. ,,On tuberculin and its employment in combatting Tuberculosis in Cattle",
gepubliceerd in 1892 in Ugeskrift for Landmaend." Dit is de eerste mededeeling,
waarin hij zijn denkbeeld ontwikkelt betreffende de bestrijding der tuberculose,
waaraan het grootste deel van zijn leven gewijd is geweest. Tot zijn dood heeft hij
gestreden voor de door hem aangegeven methode.

van Mr. Eynan Munksgaard. Het is buitengewoon goed verzorgd. De uitgave
ervan is mogelijk geweest door een bijdrage uit de Rask-Orsted Foundation.

J. M. Dijkstra, Veearts, Kollum. Een beschrijving van het verband, dat
tusschen land- en tuinbouw en veeteelt in Friesland en de fabriekmatige
zuivelbereiding in hare verschillende vormen bestaat en van den invloed,
dien de verplaatsing van het zuivelbedrijf van de boerderij naar de fabriek
op de ontwikkeling van landbouw en veeteelt in deze provincie heeft uit-
geoefend. Uitgave: Noord-Nederl. Boekhandel, Leeuwarden. Prijs Æ1.40.

Collega Dijkstra heeft met het schrijven van dit werk, in eervolle concurrentie
met een io-tal anderen, de prijsvraag gewonnen : âLandbouwkunde", uitgeschreven
door Ged. Staten van Friesland, ingevolge het Dr. L. buma-legaat, een feit, waarop,
naar ik meen, wij dierenartsen allen met hem trots kunnen zijn. \')

Of men nu al bespreekt of behandelt den omzet van zuivelproducten, dan wel van
vleesch, is slechts een soortverschil. Het zijn beide levensmiddelen van den eersten
rang, beide van dierlijken oorsprong, beide erg bederfelijk of besmettelijk, en beide
interesseeren ons, dierenartsen, in hooge mate.

Doch in de zuivel heeft men nu reeds ongeveer een halve eeuw in Friesland (en
natuurlijk ook wel elders, doch dat valt buiten het bestek van het werk van Dijkstra)
een enorme coÃ¶peratie, terwijl wij op het gebied van het vleesch nog slechts de toe-
standen beleven als in de zuivel in de tachtiger-negentiger jaren der vorige eeuw,
al mag het slachthuiswczen daar wel een weinigje aan veranderd hebben.

Collega Dijkstra bespreekt den invloed, dien de fabriekmatige, en meer speciaal
nog de CoÃ¶peratieve Zuivelbereiding heeft gehad. Niet alleen op het intiemere
boerenleven, doch ook op dat der economie, maar, wat vooral voor den dierenarts
van belang is : op den gezondheidstoestand en de samenstelling van den veestapel.

Men vindt in dit aardige, levendig en met veel animo voor den boerenstand
geschreven werk een duidelijk overzicht van het verband tusschen den gezondheids-
toestand van het vee en de zuivelbereiding, met name het weerstandsvermogen der
dieren, verbreiding van ziektekiemen, de maatregelen tot verbetering of herstel
van den gezondheidstoestand, ja, zelfs de afneming van den varkensstapel.

Daar dit alles gebieden raakt, waarop de dierenarts geroepen is een hoogst be-
langrijke rol te vervullen, mag, naar mijne meening, dit bock in een boeken kast van
geen enkelen dierenarts ontbreken, het mag niet onbestudeerd blijven, van welke
specialistische richting men ook is.

Collega Dijkstra zal, indien hij zich beschikbaar stelt voor lezingen over zijn
onderwerp, aan de afdeelingen van de Maatschappij voor Diergeneeskunde zeer
leerzame en prettige middagen kunnen bezorgen.

Moge de erkenning, die hij nu reeds in Friesland heeft verkregen door de bekro-
ning, voor hem een groote voldoening zijn. J. J. Meier.

Die Endoskopie beim Rinde, ihre klinische Bedeutung und praktische Aus-
fÃ¼hrung, von Dr. Johannes Liess, Oberassistent an der Klinik fÃ¼r Geburtshilfe und
Rinderkrankheiten an der TierÃ¤rztlichen Hochschule, Hannover.

In de inleiding zegt de schrijver : âSeit der ersten stationÃ¤ren Rinderklinik an
der TierÃ¤rztlichen Hochschule in Hannover im Jahre 1925 ist es deren Leiter Prof.
Dr. GÃ¶tze und mir als eine der vornehmsten und vordringlichsten Aufgaben erschie-
nen die diagnostischen Methoden, gerade auf dem Gebiete der sporadischen Rinder-
krankheiten, zu verbessern."

Inderdaad is de vruchtbare kliniek van Prof. GÃ¶tze sedert dien niet in gebreke
gebleven het doel na te streven.

Een âspecialitÃ© de la maison" is wel de endoscopie bij het rund, d.w.z. een phy-
sische onderzoekingsmethode waarbij men er naar streeft door verlichting van in-
wendig gelegen organen deze met het oog te onderzoeken, in den geest zooals dat
bij het onderzoek van de larynx met de laryngoscoop, sedert het baanbrekend werk
van Schindelka en Polans&y nu reeds een vijftigtal jaren geleden, zoo voortreffelijk
gelukt.

In samenwerking met de firma Heynemann te Leipzig werd tenslotte een bruikbare
endoscoop samengesteld, die ingebracht in de lichaamsholten van het rund, een op-
tisch onderzoek mogelijk maakt. Op deze wijze nu kan men niet alleen de open
lichaamsholten onderzoeken (Rhino-Pharyngo) Laryngoscopie ; Kystoscopie), maar
ook de gesloten holten (Laparoscopie ; Thorakoscopie), waarbij men na laparotomie
resp. thoraectoinie of via een ingebrachte trocarthuls de endoscoop in de buik- resp.
de borstholte brengt. De lucht die, door den negatieven druk welke in deze holten
bestaat, naar binnen stroomt en die een vrije ruimte (âAusgleichspneumoperito-
neum") doet ontstaan, maakt het mogelijk de endoscoop in te brengen en te bewegen.

Het bleek dat de voorbereidende operatie, het instroomen van lucht, het inbrengen
en bewegen van de endoscoop zonder gevaar is, mits natuurlijk rekening wordt
gehouden met de gewone chirurgische voorzorgen. Het is ons trouwens bekend,
dat laparotomie voor onderzoekingsdoeleinden met de hand (en den arm) dikwijls
door het rund zonder bezwaar wordt verdragen.

De schrijver beschrijft dan hoe men endoscopisch de organen van de buikholte
en de bekkenholte kan onderzoeken.

Als indicatie voor de laparoscopie geeft hij vooral aan buikvliesontstekingen en
leveraandoeningen, en wat betreft het endoscopisch onderzoek der borstholte,
chronische tuberculeuze pleuritis en longtuberculose. Wat dit laatste betreft echter
met het voorbehoud, de thorakoscopie ânur dann an zu wenden wenn alle gebrÃ¤uch-
lichen klinischen Untersuchungsmethoden erschÃ¶pft sind und das Risiko der mÃ¶g-
licherweise sofort erfÃ¶rderlich werdende Schlachtung kein Alzugrosses ist."

In het slotwoord zegt de schrijver : Das Urteil Ã¼ber Anwendung und praktische
NÃ¼tzen der Endoskopie beim Rinde kann dahin lauten, das sie geeignet erscheint,
die einfachen, physikalischen, klinischen Untersuchungsmethoden wertvoll zu.
ergÃ¤nzen. Das gilt insbesondere fÃ¼r die Besichtigung des Nasen-, Rachenraumens
einschlieszlich des Kehlkopfes, des Harnblases innen und vor allem der BauchhÃ¶hle
En hij voegt hieraan toe, dat dit slechts geschieden kan met de endoscoop van de
firma Heynema.nn te Leipzig (prijs Æ 202.50).

Wanneer ik mij zet tot de beoordeeling van dit geschrift spreek ik allereerst groot
respect uit voor den arbeid die aan dit âHabilitationsschrift" ten grondslag ligt.
Overigens onthoud ik mij van kritiek, omdat de allereerste eisch die men zich daarvoor
behoort te stellen is, kennis van zaken op grond van eigen ervaring ; en dit laatste
ontbreekt mij vooralsnog ten opzichte van deze materie vrijwel volkomen.

Maar wat ik wel meen te mogen zeggen is dit, dat ik niet verwacht dat in ons land
deze onderzoekingsmethode een groote plaats zal gaan innemen, om de eenvoudige
reden, dat het mij niet toeschijnt, dat de methode bij de practici ingang zal kunnen
vinden, en wel omdat ze naar ik vrees voor de gewone praktijk te ingewikkeld, te
omslachtig en te duur is.

Helaas is de veeartsenijkunde, tenminste waar het betreft de runderziekten,
steeds gebonden aan de geldelijke voordeelen die ze kan opleveren en ook het klinisch
onderwijs behoort zich daaraan aan te passen. Waarmee natuurlijk niet gezegd is,
dat dit zonder meer ook geldt voor de onderzoekingsmethoden die men daarbij
nu en dan gebruikt. Maar steeds moeten toch de in de gewone praktijk bruikbare
methoden op den voorgrond blijven staan. Hoe dit ook zij, Dr. Liess heeft met deze
monographie te publiceeren de veeartsenijkunde een dienst bewezen.

De brochure met bovenstaande titel is een pleidooi voor het gebruik van fosforzure
voederkalk, bij fosfor- en calciumdeficientie, en ook als prophylactium, bij alle
huisdieren, pluimvee inbegrepen. Het werkje is hoofdzakelijk geschreven voor
ontwikkelde veehouders en voor het landbouwonderwijs. Het bevat vele nuttige
wenken, verder rantsoenen en doseeringen ; voor de dierenarts geeft het geen nieuws.
Een nauwkeurige beschrijving wordt gegeven van de bereidingswijze van de Delftsche
fosforzure voederkalk door de Lijm- en Gelatinefabriek te Delft. Vr.

In verband met de mededeeling op blz. 1076 van ons Tijdschrift, dat de
vergadering van bovengenoemde afdeeling te houden te Nijmegen, is uitgesteld
tot 21 en 22 October a.s., kunnen de leden onzer Maatschappij, die aan die
vergadering wenschen deel te nemen, zich voor introductie opgeven bij onder-
geteekende tot 7 October a.s.

Als sprekers treden hierbij op Prof. L. K. Wolff, Hoogleeraar in de Gezond-
heidsleer en Ir. H. de Kruyff Jr., Hoofdingenieur van den Alg. Ned. Zuivel-
bond, beide te Utrecht, over het onderwerp : âVerduurzaming van levensmid-
delen door verwarming", terwijl als excursies hieraan verbonden zijneen bezoek
aan een zuivelfabriek (Melkerij Lent) en aan Zwanenberg\'s F"abriek voor ver-
duurzaamde levensmiddelen te Oss.

Ondergeteekende herinnert er hiermede de leden aan, dat zij zich voor
deelneming aan dien maaltijd, welke gehouden wordt op Vrijdag 16 October
des namiddags ongeveer half zeven in het Jaarbeursgebouw te Utrecht, kunnen
opgeven tot en met Woensdag 14 October a.s.

Kort Verslag van de Vergadering van de Afdeeling Noord-Brabant,
gehouden te \'s-Hertogenbosch op Zondag 13 September 1936.

Aanwezig 16 leden, de alg. secretaris A. van Heusden en als gast collega ten
Thije.

Om 11 uur wordt deze bijeenkomst door den penningmeester geopend, daar
de voorzitter en vice-voorzitter nog niet aanwezig zijn. De spreker van dezen dag
wordt door hem speciaal welkom geheeten.

Na voorlezing van de notulen vraagt Roelvink het woord. Hij uit een ernstige
klacht, aangaande de handelwijze, waarop het bestuur en wel speciaal de secretaris
een kwestie van den C. R. heeft afgedaan.

Niet minder dan 4 brieven van den C. R. zouden door den secretaris onbeantwoord
zijn gebleven. Bovendien heeft de secretaris uit de aan hem in vertrouwen verstrekte
mededeelingen een rapport gezonden aan den C. R. Uit de uiteenzetting van den
Secretaris blijkt, dat slechts het laatste schrijven onbeantwoord is gebleven, om de
eenvoudige reden, dat het afdeelingsbestuur niet meer in de gelegenheid werd
gesteld om een rapport uit te brengen. Hieruit blijkt tevens, dat in het geheel geen
rapport is ingezonden. Door geen gevolg geven van den aanklager aan den
oproep van het bestuur en mede door particuliere aangelegenheden van den Secretaris
(dit echter op de laatste plaats) is deze kwestie niet voldoende vlot afgewerkt kunnen
worden.

Roelvink stelt de vraag, waarom collega van Aken door het bestuur niet is
uitgenoodigd voor het verstrekken van inlichting betreffende ziekenfondsen. Deze
uitnoodiging zal hem binnenkort bereiken.

M. den Hartog heeft op de agenda gemist het punt : âBespreking rondschrijven
Hoofdbestuur, betreffende benoembaarheid tot Directeur van een slachthuis of
Vleeschkeuringsdienst". Hij acht het niet voldoende, dat een zoo\'n belangrijk
punt verschoven wordt naar âIngekomen stukken" of âRondvraag".

De voorzitter stelt voor hem alsnog in de gelegenheid te stellen na afhandeling
van de agendapunten hierover het woord te laten voeren. Wegens gebrek aan tijd
is dit echter niet meer mogelijk geweest.

De notulen worden hierna onder dankzegging gearresteerd, waarna de Secretaris
de ingekomen stukken vermeldt. Aangenomen wordt het voorstel van de heeren
Boots, Dr. Pulles en Roelvink om nogmaals juridisch advies in te winnen betreffen-
de de redactie van Art. 14 âAlg. bepalingen Ziekenfondsen". Hierdoor wordt punt 5
van de agenda afgevoerd.

Als afgevaardigde ter 84e alg. vergadering wordt benoemd M. den Hartog en
als plaatsvervanger J. van Hal. Zij vertegenwoordigen tot en met punt 13, 15 leden,
hierna 14 leden.

Collega ten Thije verkrijgt hierna het woord voor de uiteenzetting van : âVer-
zameld sectiemateriaal betreffende âColica". De instemming van de vergadering
met het dankwoord van den voorzitter is het beste bewijs, dat deze voordracht
door de aanwezigen met buitengewone belangstelling is gevolgd.

Hierna wordt de beschrijvingsbrief voor de 84e alg. vergadering in bespreking
gebracht. In het kort kunnen de volgende opmerkingen worden gemaakt :

3e. Bij punt 8 candidaat gesteld collega Rutgers te Friezenveen met 14 stemmen
en Mr. J. Slager met 1 stem.

4e. punt 10 het bepaalde onder de letters a, b, c en d uit het amendement van Meier
overgenomen en wel met 8 stemmen voor en 7 stemmen tegen,

5e. bij punt 10 door M. den Hartog een amendement ingediend, dat door de
vergadering met algemeene stemmen (15) wordt ondersteund, luidende:

âHet bepaalde op blz. 4 ad b. Personeelbezetting 1 wordt geschrapt. Het diploma
âveearts" moet voor alle werkzaamheden op veeartsenijk. gebied bevoegdheid geven".

6e. het amendement J. Meier op de begrootingcijfers verworpen met 11 stemmen
tegen en 2 stemmen voor. Aangaande de posten voor het secretariaat zijn eenige
leden van meening, dat er toch wel iets goeds schuilt in het voorstel Meier. Zij
zouden wenschen, dat Collega Meier door het Hoofdbestuur in de gelegenheid
werd gesteld om zijn ideeÃ«n nader bekend te maken.

7e. punt 14 aangenomen met 10 stemmen voor, 3 stemmen tegen en 1 stem blanco.
De Secretaris krijgt opdracht om het Hoofdbestuur met de volgende toelichting
in kennis te stellen :

âEenige leden van de afdeeling Noord-Brabant achten het gewenscht, dat in
de toekomst voor den algemeen secretaris een Instructie wordt vastgesteld, waarin
o.a. vermeld dient te worden :

c. dat de alg. secretaris geen lid kan zijn van de redactie van het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde.

Wegens gebrek aan tijd (het is intusschen 7.30 uur n.m. geworden) ontbreekt
de gelegenheid voor den Heer Meier om zijn ideeÃ«n over âde richting van ons
Tijdschrift" nader uiteen te zetten.

Hierna sluit de voorzitter met een kort woord de vergadering, waarin het geduld
van de leden wel zeer op den proef is gesteld. Secretaris, afdeeling JV. B.

Aanwezig 20 leden; als gasten: Prof. Krediet en J. H. Hogenesch. De be-
handeling der ingekomen stukken lokte nog al eenige discussie uit.

Op voorstel van een daartoe benoemde commissie werd besloten dat er
pogingen zullen worden aangewend voor de oprichting van een afdeelingsver-
eeniging van keuringsveeartsen.

Een voorstel tot wijziging van stemmen over voorstellen ter algemeene ver-
gadering zal op de agenda dier vergadering in 1937 worden geplaatst.

De leden H. Venema en J. Anema werden benoemd resp. tot afgevaardigde
en plv. afgevaardigde ter a. s. algemeene vergadering.

Verkiezingen hadden plaats : H. Venema als lid van het Hoofdbestuur,
Dr. A. Vrijburg als redactielid van het Tijdschrift; J. H. ten Thije als lid
van de notulencommissie; Prof. Dr. H. Schornagel als voorzitter der Maat-
schappij voor Diergeneeskunde; W. ten Hoopen en E. Rutgers als leden en
P. H. v. Kempen als plaatsvervangend lid van den Centralen Raad.

Punt 10 van de agenda der algemeene vergadering betreffende wijziging
vleeschkeuringswet ondervond felle bestrijding en werd met algemeene stemmen
door de afdeeling verworpen.

Bij punt 12 betreffende vaststelling van een bindend besluit over vrije dieren-
artsenkeuze werd voorgesteld op de algemeene vergadering een amendement in
te dienen, alsook een wijziging voor te stellen in de redactie van het bindend
besluit inzake de verstrekking van sera- en entstoffen.

Ook punt 14 salarisverhooging voor den secretaris, ondervond eenige opmer-
kingen, alsmede de begrooting. Er werd gewezen op de zorgelijke tijden in ver-
band met verhooging van toelagen en bijlagen a.a. het groote bedrag van
f 9000.â voor het tijdschrift.

De voorstellen Meier bleken van te ingrijpenden aard om nog in deze ver-
gadering aan een grondige bespreking te kunnen worden onderworpen. Bij
,.Rondvraag" deelde de Inspecteur mede dat aan dierenartsen gelegenheid kan
worden gegeven, sectie te doen op de cadavers van patiÃ«nten die naar Bcrgum
worden vervoerd. Ook kunnen zij collega\'s uitnoodigen voor hun die sectic te
verrichten, wanneer de groote afstand van hun standplaats naar Bergum een
bezwaar mocht zijn, zelf daar heen te gaan.

Er werd geklaagd over de geringe medewerking van de rechtelijke macht
betreffende kippen-entingen door leeken.

Mededeelingen op praktijk-gebied werden gedaan n.1.: het voorkomen van
een bursiter praepattelaris en het in Friesland Ã©Ã©nmaal enten tegen Bangsche infectie.

Na lang vergaderen, was het gezellig samenzijn en het diner met damens een
feestelijk slot der bijeenkomst. De voorzitter liet niet na een feestdronk te wijden
aan het verloofde vorstelijk paar.

Prof. Krediet, die vergezeld van Mevr. Krediet mede aanzat, vergastte ons
aan het dessert met de projectie van veie kiekjes van gebouwen, laboratoria,
personen enz. betreffende de faculteit der veeartsenijkunde, waarbij vele aan-
wezigen zich zelf en hunne studiegenooten op het witte doek zagen, hetgeen
menige herinnering weer tot uiting bracht.

Nijmegen. Evenals vrijwel overal elders, blijkt ook te N. de ijsfabrieatie niet meer
loonend te zijn, zoodat het niet meer de moeite loont om groote vernieuwingen
tot stand te brengen. Wat de vleeschkeuring betreft, wordt het volgende vermeld :
runderen werden 5713 stuks geslacht. Hiervan hadden 47 levensvatbare vinnen
(0.823%). Afgestorven vinnen werden 173 maal aangetroffen. In totaal waren
558 runderen of 9.76 % lijdende aan tuberculose. Echinococcosis kwam voor bij
0,15% der runderen. Het totaal aantal geslachte varkens bedroeg 19.609; hiervan
waren 1,92% tuberculeus. De kook- en braadproef leverde, de cryptorchieden
uitgezonderd, slechts eenmaal een positief resultaat en wel bij een varken met pyo-
metra. Van de 2045 nuchtere kalveren moest er Ã©Ã©n worden afgekeurd wegens
paratyphosis (Ledsborsche haardjes in de lever), en Ã©Ã©n wegens tuberculose. Van de
kalveren (2929) waren 2 graskalveren dragers van levende vinnen, terwijl nog
verscheidene verkalkte cysticerci werden aangetroffen. Tuberculose kwam voor bij
i nuchter kalf en 0,61 % der kalveren. Verder werden nog geslacht 16 geiten,
1284 schapen, en 496 eenhoevige dieren. Echinococcose kwam 28 maal of 5,64%
bij paarden voor.

Bij de 598 als huisslachting ter keuring aangeboden varkens kwam tuberculose
voor in 2,8%, strongylose in 3,8% en echinococcose in 1,84%. Bij 161 slagerijen
werden 686 inspecties gehouden en 845 in winkels van vleeschwarenverkoopers.

De toestand betreffende de inrichting, zindelijkheid en netheid was in de slagerijen
voor ongeveer 55 % zeer goed, 3g % goed, 6 % minder goed, en in de winkels
van vleeschwarenverkoopers voor 37 % zeer goed, 54 % goed, 8 % minder goed
en voor 1 % onzindelijk te noemen. In 1935 steeg het percentage van Nijmeegsche
slagerijen met moderne koelinstallaties van 39% tot 41%.

Leeuwarden. Het totaal aantal slachtingen bedroeg 15.188 dieren, zelfs 1683 stuks
meer dan in 1934. Behalve een geringe daling van het aantal geslachte varkens,
schapen en paarden, bij alle diersoorten een stijging. Toch is het vleeschverbruik
niet zooveel grooter geweest dan in >934, daar de invoer van rundvleesch zeer sterk
is teruggcloopen.

Tuberculose werd aangetroffen bij 766 runderen, zijnde 16,77%, bij kalveren
0,49%. bij varkens 7,35%.

Echinococcosis kwam voor bij 4,61 % der runderen, 0,16 % der varkens, 17,91 %
der paarden en 0,14% der schapen. Bij paarden een stijging van 12,77% \'ⁿ \'934
Â°P \'7,9i% ⁱⁿ \'935-

De cysticercosis kwam minder voor dan in 1934, n.1. bij 148 runderen of 3,28%
en 60 kalveren of 1,49 %. Bij 15 runderen en 10 kalveren bleken de gevonden para-
sieten nog levensvatbaar. Bij de invoerkeuring werden afgekeurd 67 runderlevers,
waarvan 6 wegens tuberculose, 3 wegens echinococcosis, 2 rundertongen, 2 runder-
nieren, 3 varkenslevers, waarvan 2 wegens tuberculose, 2 kalfslevers, 1 paardelever
en 600 kg rundvet.

Het aantal controlebezoeken bedroeg bij 88 slagerswinkels 2084 en bij 160 vleesch-
warenwinkels 719.
Winst Æ6457.98.

Roermond. Ook hier een daling van het totaal aantal slachtingen : voornamelijk
de varkens betreffende. Bij de 1515 runderen werden 10 maal vinnen in levens-
vatbaren toestand en 35 maal in afgestorven toestand aangetroffen. Tuberculose
kwam voor bij 305 runderen of 18 %. Bij de 2040 kalveren werd 1 maal cysticercus
inermis in levensvatbaren vorm en 2 maal in afgestorven toestand waargenomen.
De tuberculose kwam hierbij voor bij 28 dieren of 0,78%. Bij de varkens (7490
stuks) bedroeg dit percentage 2,2%.

De commissie van onderzoek naar de uitvoering van de vleeschkeuringswet concludeert tot
de noodzaak van bouw van een nieuw slachthuis voor Schiedam en Vlaardingen.

De commissie, belast met het instellen van een onderzoek naar de in het belang
van een juiste uitvoering der vleeschkeuringswet voor Schiedam en Vlaardingen
te nemen maatregelen, heeft, zoo meldt de N.R.Ct. van 6 Sept. j.1., thans een uit-
voerig verslag uitgebracht. Zij komt tot de volgende conclusie :

Blijkens het onderzoek voldoen de in Schiedam en Vlaardingen gevestigde slacht-
plaatsen, behoudens een enkele uitzondering, niet aan de gestelde eischen. Zij zullen
voor het meerendeel niet zoodanig kunnen worden verbeterd of gewijzigd, dat zij
aan die eischen zullen voldoen. De gemeentelijke slachtplaatsen voldoen eveneens
niet aan de wettelijke eischen, terwijl ook hier verbetering of wijziging niet de ge-
wenschte resultaten zal afwerpen. Afdoende verbetering zal alleen kunnen worden
verkregen door alle slachtplaatsen in S. en VI. te doen sluiten en de oprichting
van nieuwe voor goed onmogelijk te maken. Hiervoor zal evenwel noodig zijn, dat
een centraal openbaar gemeentelijk slachthuis ter beschikking staat.

Dit zou kunnen worden verkregen, indien de overheid in samenwerking met
particulieren een openbaar slachthuis sticht. Maar de bij partijen bestaande tegen-
stelling van belangen maakt dat onmogelijk.

Ook zou de gewenschte inrichting kunnen worden verkregen door aansluiting
bij een bestaanden keuringsdienst, die reeds de beschikking heeft over een zoodanige
inrichting. Vooral de bepalingen, waaronder de betreffende gemeentebesturen
samenwerken ter explotatie van den eenigen voor deze oplossing in aanmerking
komenden keuringsdienst, verzetten zich tegen een zoodanige aansluiting.

Mitsdien moet stichting van een centraal openbaar slachthuis door de gemeente-
lijke overheid noodzakelijk worden geacht, dat alleen dan oeconomisch en hygiÃ«nisch
verantwoord en rendabel moet worden geacht, wanneer het zal dienen voor de
vleeschvoorziening in beide gemeenten te zamen, terwijl het noodzakelijk zal blijken
de gemeente Vlaardinger-Ambacht in die samenwerking te betrekken en het aan-
beveling zal verdienen pogingen aan te wenden om de gemeenten Maassluis en
Maasland eveneens tot samenwerking te brengen. Een en ander brengt onafscheide-
lijk met zich samenwerking ter uitvoering van de Vleeschkeuringswet, of m. a. w.
tot stichting en exploitatie van een gemeenschappelijken keuringsdienst.

Daar aanwijzing van een der samenwerkende gemeenten tot centrale gemeente
noodzakelijk is, verdient het aanbeveling de gemeente Schiedam als zoodanig aan
te wijzen.

Gezien de onvoldoende wijze van uitvoering van de Vleeschkeuringswet te S.
en VI., en gelet op het in de laatste maanden door bijzondere omstandigheden toe-
nemen van het aantal slachtingen, in het bijzonder in S., is het noodig, zoo eenigszins
mogelijk, nog in 1937 te beginnen met den bouw van het nieuwe slachthuis.

In de 20e algem. Jaarvergadering van den Nederl. Bond van Veehandelaren
hield collega Dr. Veenbaas een uiterst interessante voordracht en bespreking over
den handel in tuberculose-vrij vee (verslag : Vee- en Vleeschhandel 8 Sept.) daarin
een beroep doende op de H.H. Veehandelaren om vooral goede en zeer duidelijke
diergeneeskundige attesten bij koop te verlangen en bij verkoop te verstrekken,
en bovendien om op de markten een afzonderlijke plaats voor tuberculose-vrij vee
aan te wijzen. Uit de vele vragen, die daarna gesteld werden bleek de zeer groote
belangstelling, die collega Veenbaas\' streven in den veehandel heeft. Het was een
populair-wetenschappelijke inleiding van de beste soort.

Ter bespreking van bovenstaand onderwerp, in het bijzonder van den invloed
der crisismaatregelen en der Vleeschkeuringswet op den toestand der slagerijen werd
op 2 September te \'s Gravenhage onder voorzitterschap van den heer G. C. Scholtes
een gecombineerde vergadering gehouden van de Hoofdbesturen van den Ned.
Slagershond en den Ned. R.K. Hanzebond van Slagerspatroons.

Volgens den eersten spreker, den heer J. G. van Eeden, directeur van het bureau
van laatstgenoemden bond zijn het niet alleen de crisislasten, die een rendabele
bedrijfvoering belemmeren ; ook de toestanden in het bedrijf zelf zijn daarvoor
verantwoordelijk. Zeer belemmerend werkt de ongelijkheid der keurloonen, die
een gevolg zijn van de gemeentelijke uitvoering der Vleeschkeuringswet.

De heer Th. Cuiper, secretaris van den Ned. Slagershond, pleitte voor afschaffing
der crisisheffingen op rund- en varkensvleeseh en distributie van versch vleesch op
bijslagbons aan werkloozen. Nadat Mr. F. J. H. Bach gesproken had over middelen
tegen de overbezetting en over concurrentie in het slagersbedrijf, voerde de heer
J. Pruiksma, Hoofdbestuurslid van den Ned. Slagershond, het woord over de âuit-
voering der vleeschkeuringswet". Spreker critiseerde de onhygiÃ«nische toestanden
bij het uitponden, het misbruik dat van het instituut der huisslachtingen wordt
gemaakt en de ontoelaatbare âwinsten" door Gemeentebesturen op deze diensten
gemaakt. Spreker eischt in de eerste plaats onderbrenging van de exportkeuring
in den binnenlandschen vleeschkeuringsdienst, met gedeeltelijke restitutie van
keurloon bij uitvoer. Voorts verwachtte hij oplossing der andere bezwaren door
instelling van een Rijksdienst voor de uitvoering der Vleeschkeuringswet.

Verslag van de werkzaamheden van den Veeartsenijkundigen Dienst
en den gezondheidstoestand van den veestapel in 1934.

Dit verslag kan de algcmeene gezondheidstoestand van de veestapel in 1934
gunstig noemen, waartoe ook de selectie in verband met de teeltbeperking, alsmede
de overneming door de Veehouderij Centrale zal hebben bijgedragen. Het aantal
deelnemers bij de georganiseerde tuberculose-bestrijding steeg van 9790 tot 18.561 :
het aantal onderzochte runderen steeg van 126.610 tot 224.908. Het gemiddelde
percentage reactie-dieren bleef op ongeveer 18 %. Het aantal tuberculose-vrije stallen
steeg van 4804 op 8688. Met nadruk wordt erop gewezen, dat alleen de juiste samen-
werking van de veehouders en de dierenartsen tot een goed resultaat kan voeren ;
noch het systeem Bang, noch het systeem Ostertag alleen voeren tot het doel.
De strijd tegen de tuberculose is meer dan ooit geboden in deze voor export zoo
moeilijke tijden en wijl in de toekomst hoe langer hoe meer aan de zuivelproducten
de eisch zal gesteld worden van afkomstig te zijn van tuberculose-vrij vee.

Het overzicht van de niet in de wet genoemde besmettelijke of parasitaire ziekten
bevat niet veel bijzonders te vermelden. Het houtvuur blijft afnemen, ook het aantal
praeventieve entingen. Sarcoptesschurft bij het rundvee nam toe, vooral in Zuid-
Holland. De tot nu toe âwilde" bestrijding der hypoderma bovis gaat niet naar
wensch. Wettelijke dwingende voorschriften zullen wel noodig blijken.

Wegens paratuberculose werden alleen in Friesland in 1934 243 koeien door de
Veehouderij Centrale overgenomen.

Ik ben nieuwsgierig te vernemen, waarom de inspecteur te Groningen meent,
dat er geen vrees behoeft te bestaan, dat in zijn ambtsgebied deze ziekte een ernstige
rol zal gaan spelen.

Het mond- en klauwzeer kwam niet veel en dan nog maar in lichte mate voor,
zoodat voor 1935 de vooruitzichten gunstig waren, welke verwachting ook gelukkig
is vervuld.

Het verslag eindigt met een statistiek der keuringen van voor uitvoer bestemd
vleesch (in totaal werden ruim 800.000 varkens geÃ«xporteerd) en met het rapport
van den algemeenen inspecteur over den uitvoer van bacon. Beijers.

Het ComitÃ© de l\'Office hield 2â6 Juni, te Parijs zijn (ioe) jaarlijkse Zitting.
Aanwezig waren afgevaardigden van 30 landen. De eerste zitting werd geopend
door de Inspecteur gÃ©nÃ©ral Drouin, als vertegenwoordiger van de Minister van
Landbouw ; na diens rede leidde de voorzitter Prof. Dr. Berger de vergaderingen ;
vicepresident was Bisanti (afgevaardigde van ItaliÃ«).

Prof. Berger heette de aanwezigen welkom ; in een keurige rede maakte hij met
voldoening melding van de prettige stemming en de sfeer van beleefdheid en harte-
lijkheid, van wederzijdse achting en vertrouwen, die d.e zittingen van het ComitÃ©
steeds kenmerken, en het hoog wetenschappelijk peil van de discussies.

De verschillende uitgebrachte rapporten werden achtereenvolgens in de ver-
schillende zittingen voorgelezen en besproken. Na afloop (6 Juni) sloot de voorzitter
de zitting, met een korte afscheidsrede waarbij hij in het bizonder aan de Directeur
Prof. Leclainche en zijn mederwekers, en aan de secretaris Prof. Veroe, zijn dank
betuigde voor hunne vele werkzaamheden, verder aan de afgevaardigden voor hunne
medewerking.

Prof. Leclainche bracht rapport uit over
De sanitaire toestand in Europa in 1935.

Mond- en klauwzeer sluimert nog op vele plaatsen, met nu en dan een locale op-
flikkering, en kan onder gunstige omstandigheden weer epizoÃ¶tisch worden. Bulga-
rije, Griekenland, Letland, Litauwen, Luxemburg, Hongarije, Noorwegen, Polen,
RumeniÃ«, Rusland, Spanje, Yougo-SlaviÃ« en Zweden bleven vrij. In Nederland
waren 56 besmette stallen ; in Duitsland 3149 ; in Frankrijk 2140 ; in ItaliÃ« 12.960
haarden.

In Engeland werden in 1935 12.444 zieke of verdachte dieren gedood. In ItaliÃ«
werden 180.000 runderen behandeld met hypcrimmun serum of met convalescenten-
serum (van dieren van dezelfde ziektehaard) ; over beide was men zeer tevreden ;
evenals trouwens in Holland.

(Het Office heeft in 1935 25.000 goudfrancs beschikbaar gesteld voor bestrijding
van infectieziekten. Daarvan 20.000 voor mond- en klauwzeer, en wel 5000 aan
het Instituut te Riems (prof. Waldmann), 5000 aan het Lab. op het eiland Lindholm
(Dr. Toussieng) Denemarken ; 5000 aan het Lab. op het eiland Corodomlica (dr.
Skomorokhov) Sovjet-Unie ; en 5000 aan het Staatsveeartsenijkundig Onder-
zoekingsinstituut te Rotterdam (Dr. Frf.nkel).

Schapepokken (ClavelÃ©e) : Spanje, Portugal en de Balkanstaten zijn nog steeds
besmet; verder kwam de ziekte voor in Yougo-SlaviÃ« en Hongarije en op kleine
schaal (45 kudden) in Frankrijk.

Miltvuur : Komt in alle landen voor, in de meeste sporadisch, de meeste gevallen
in Hongarije, Tchecho-Slovakije, ItaliÃ«, Turkije en Spanje.

Boutvuur : Ook ongeveer in alle landen ; het meest in Griekenland (813 gevallen)
en Tchecho-Slovakije (786 stallen).

Varkenspest: kwam ook in bijna alle landen voor, behalve Denemarken, Estland,
Finland, Letland, Litauen, Ierland, Luxemburg, Noorwegen en Zweden. Het is
echter waarschijnlijk dat in verschillende landen pestgevallen gerangschikt worden
onder een andere titel b.v. varkens-septichaemie.

Besmettelijke longziekte (rund) (peripneumonie contagieuse) komt in Europa alleen
nog in Spanje voor (in 72 gemeenten met 154 gevallen), Lopez, de algevaardigde
van Spanje in het ComitÃ©, deelde mede dat, volgens onderzoekingen van Ivanok
y Taranjuk, het virus der longziekte in long-sequesters 180 dagen in leven kan
blijven, en dat hij (Lopez) een immunserum heeft bereid, waarmede 80 % der
zieke dieren klinisch herstelt. Leclainche maakte hem attent op het groote gevaar
dat die herstelde dieren smetstofdragers blijven. Lopez antwoordde dat die dieren

verdacht blijven en niet in de handel mogen komen. Men was het echter eens dat
bij deze ziekte afmaken van zieke en verdachte dieren wettelijk moet gelast worden.

Malleus : Vrij van de ziekte zijn : Denemarken, Estland, Litauwen, Engeland,
Ierland, Nederland, Noorwegen, Zweden. Zwitserland, Oostenrijk, AlbaniÃ«, BelgiÃ«,
Frankrijk en Tchecho-Slovakije.

In Duitsland kwam de ziekte voor in 7 stallen ; Bulgarije 23 stallen ; Spanje 22
gevallen; Griekenland 33; Hongarije 17 stallen: ItaliÃ« 40 gevallen; RumeniÃ«
639 stallen ; in Sovjet-Rusland waren 278 haarden ; in Turkije 636 gevallen ; in
Yougo-SlaviÃ« 186 besmette stallen. In Polen werd de ziekte vastgesteld in 2128
stallen (vorig jaar 1196) ; men neemt daar krachtige maatregelen door stelselmatige
malleÃ¯natie in de verschillende provincies; tot nu toe bij 3.315.139 paarden.

De zieke dieren worden gedood. De eerste malleÃ¯natie geschiedt intra-dermo-
palpebraal ; de tweede, 3 weken na de eerste, op dezelfde manier ; is de reactie nog
twijfelachtig dan volgt 6 weken later een derde malleÃ¯natie, nu subcutaan. Bloed-
onderzoek heeft niet plaats.

Na de intra-dermo-palpebrale malleÃ¯natie ziet men in vele gevallen een late
reactie ; men controleert daarom 24 uren 11a de malleÃ¯natie en 48 uren later nog
eens. De malleine-bereiding geschiedt van staatswege.

RabiÃ«s : kwam in Duitsland voor op 64 plaatsen, nabij uitsluitend aan de oost-
grens ; Oostenrijk op 30 plaatsen : Frankrijk 220 gevallen bij honden en katten ;
Polen op 2037 plaatsen en RumeniÃ« op 890 plaatsen, hadden de meeste gevallen.

Tuberculose : De statistieken daarover zijn onvolledig en ongelijk. Het Tuberculine-
vraagstuk, standaardisatie, die (theoretisch) wenselijk is, is nog niet opgelost. In
de meeste landen worden de tuberculines die men gebruikt door verschillende
laboratoria bereid ; deze bereiding is ook verschillend ; deze kwestie moet steeds
aan de orde blijven.

Ook over de andere infectieziekten : Bang se ziekte, Mastitiden, Encephalo-myelitis,
AnaemiÃ«n, Pluimveeziekten, bestaan nog geen statistieken.

Voor onderzoekingen omtrent Infectieuse anaemie bij paarden aan het Ondcrzoekings-
laboratorium te Alfort (Dr. Rinjard), is door het Office 5000 goudfrancs in 1935
toegestaan.

De andere Rapporten (met de discussies) ornjtrent : Le traitement des cadavres et des
produits d\'origine animale (Quaedvlieg en FlÃ¼ckiger),

Principes de la lÃ©gislation sanitaire (Leclainciie),
zullen in ons tijdschrift worden gerefereerd, voor zoover zij voor onze lezers van
belang zijn.

Standardisation des mÃ©thodes d\'agglutination et fixation d\'un titre unique d\'agglutination
dans le diagnostic des brucetloses animales. Rapporteurs : MM. Frei et Willems.

Transmission des brucetloses aux diverses espÃ¨ces animales et Ã l\'homme. Rapporteurs :
MM. Thomsen et Fontes.

Les modes Ã©ventuels d\'une prophylaxie des brucelloses animales dans la pratique. Rappor-
teurs : MM. MÃ¼ssemeier et Altar.

Les methodes de culture des virus filtrables et particuliÃ¨rement du virus aphteux. Rapporteurs :
MM. VValdmann et Frenkel.

La marque des animaux en police sanitaire. Rapporteurs ; MM. FlÃ¼ckiger et Marc-
zewski.

i. FiÃ¨vre aphteuse; 2. Prophylaxie de la rage; 3. Tuberculose (prophylaxie,
vaccination) ; 4. Peste du porc ; 5. AnÃ©mies infectieuses ; 6. Mammites ; 7. Maladies
des volailles; 8. Maladie des abeilles. Vrijburg.

Men heeft in EnschedÃ© aangedurfd een waarlijk grootsche tentoonstelling te
organiseeren, Twentsche Landbouw, Veeteelt en Industrie omvattend.

Het is hier niet de plaats een uitvoerige beschrijving van deze âshow" te geven ;
deze zou enkele nummers van dit tijdschrift in beslag nemen. Toch mag een enkel
woord van waardeering, ik zou haast zeggen bewondering, voor deze tentoonstelling
niet ontbreken. Op het gebied van veeteelt en zuivelbereiding werd n.1. zooveel
geboden, dat de collega\'s die deze tentoonstelling bezochten, ongetwijfeld genoten
hebben.

Van de stands noem ik de zeer demonstratieve voorstelling van de ups en downs
in den landbouw over een lang tijdverloop.

De veeteelt-dagen lieten zien hoe hier, op lichte gronden, uitstekende dieren
gefokt kunnen worden. De demonstratie van collecties uit andere provincies bracht
een aantal uitstekende dieren in den ring. In volorde maakten de dieren uit Friesland,
Noordholland en Groningen een besten indruk. Keurcollecties M.R.Y. vee com-
pleteerden het beeld.

De leuze van deze tentoonstelling : âTwente leeft nog, Twente streeft nog" is
waarlijk geen holle phrase. v. d. Plank.

Wij lezen in de ontwerp-begrooting van het departement van defensie voor
1937, dat het aantal paarden bij het wapen der cavalerie weer zal worden uit-
gebreid. Men vindt ook gelden uitgetrokken voor den bouw van stallen.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen
aan die 1 Aug. niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer: bii 2 (3) eigenaars, waarvan in Groningen bij 1 (2) ;
Overijsel bij 1 (1) eigenaar.

ScabiÃ«s (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap: 637 gevallen bij 21 eig.
(1269 bij 28 eig.), waarvan in Groningen 99 bij 1 eig.; Friesland 16 bij 2 eig.
(58 bij 3 eig.) ; Drenthe 172 bij 2 eig. (967 bij g eig.) ; Overijsel 12 bij 1 eig.
(24 bij 2 eig.); Gelderland 7 bij 2 eig. (98 bij 5 eig.) ; Utrecht 41 bij 1 eig.
(59 bij 4 eig.); Noordholland 95 bij 1 eig. (26 bij 3 eig.); Zuidholland 195
bij 11 eig. (34 bij 1 eig.); Noordbrabant 3, paarden, bij 1 eigenaar.

Rotkreupel bij schapen: 1620 gevallen bij 22 eig. (893 bij 35 eig.): waarvan in
Groningen (104 bij 3 eig.); Friesland 45 bij 3 eig. (21 bij 9 eig.;; Drenthe 460
bij i eig. (9 bij 1 eig.); Overijsel (16 bij 4 eig.); Gelderland 20 bij 2 eig.
(67 bij 4 eig.); Utrecht 2 bij 1 eig. (123 bij 2 eig.); Noordholland 1042 bij
12 eig. (375 bij 9 eig.); Zuidholland 51 bij 3 eig. (38 bij 2 eig.) ; Zeeland
(140 bij i eig.).

Anthrax : 5 gevallen bij 3 eigenaars, waarvan in Groningen 1 ; Utrecht 3 bij
i eig.; Noordbrabant 1 geval. Vr.

In 15 Sept. aH. 18, blz. 1060, moet onder de referaten, boven den 6en regel
v. o. staan : B.

1. Inleidende opmerkingen ; iets over de chemie van het
vitamine A en van de provitaminen (de carotinen) en over
A-hypervitaminose.

Reeds verscheidene jaren is bekend, dat mensch en dier bij gebrek
aan vitamine D kans op afwijkingen, n.1. rachitis en osteomalacie,
loopen. De laatste jaren is het duidelijk gewerden, dat vitamine-E-
gebrek bij onze huisdieren herhaaldelijk moeilijkheden bij de voort-
planting oplevert. Trouwens voortplantingsbezwaren doen zich ook
voor bij gebrek aan andere vitaminen dan E. Gebrek aan B_ls A of D
kan de voortplanting doen ophouden. Behalve slechte voortplanting
doen vitamine-deficienties in den regel slechten eetlust ontstaan.

Van het vitamine C is niet gebleken, dat het voor onze huisdieren
in zoodanige hoeveelheden noodig is. dat er bij de rantsoen-vaststelling
rekening mede gehouden behoeft te worden. Blijkbaar kan het organisme
der dieren het zelf maken.

Vitamine B, is in het voeder onzer groote huisdieren in den regel wel
in voldoende hoeveelheid aanwezig. In de pens der herkauwers
wordt het, naar men thans aanneemt, door bacteriÃ«n opgebouwd.

Van het vitamine B₂ is nog weinig van tekorten bij onze huisdieren
gebleken ; soms komen deze wellicht bij biggen en kuikens voor ; daar-
entegen hebben waarnemingen en experimenten van de laatste jaren
wel materiaal geleverd betreflende afwijkingen bij dieren als gevolg
van gebrek aan vitamine A. Wij zullen ons hier verder nagenoeg uitslui-
tend met dit vitamine bezighouden.

Het behoort evenals vitamine D en E tot de in vet-oplosbare in
tegenstelling met de B\'s en C, die in water oplosbaar zijn. A en D,
die te zamen in levertraan voorkomen, heeft men leeren onderscheiden
door de vitamine A-werking van levertraan op te heffen door onder
verwarming lucht door de levertraan te leiden.

Het onderzoek leerde, dat het vitamine A aanwezig was in het
onverzeepbare gedeelte van levertraan, dat de stof wel een onver-
zadigde alkohol moest zijn, dat de werkzaamheid van verschillende
praeparaten parallel ging met de selectieve lichtabsorptie in het
ultraviolette licht, waarvan het maximum bij de golflengte van 3280 A
(AnostrÃ¶m) gelegen was. Een zuivering en concentreering der stof
kon verkregen worden door gefractioneerde distillatie met een bijzonder
apparaat en bij een uiterst lagen druk (0,0001 mm). De tenslotte ver-
kregen heldere, lichtgekleurde olie had de formule C₂₀H₃₀O.

Steenbock ontdekte, dat plantaardige produkten met een gele
kleur en die, met veel chlorophyll, de werking van vitamine A
LXIII 67

uitoefenen. Ook kon worden aangetoond, dat zuivere praeparaten
van deze gele kleurstoffen (carotine) een duidelijke vitamine A-werking
bij ratten bezaten. Het bleek dat de gele kleurstof niet zelf het vitamine
A is, maar dat dit laatste er in het dierlijk organisme uit gevormd
kan worden. Het vitamine zelf is kleurloos.

Behalve dit verschil in kleur werd gevonden, dat carotine geen
adsorptieband in het ultraviolette licht bij 3280 A vertoont en dat
de blauwe kleur, die beide stoffen met stibiurnchloride geven, duidelijk
verschilt wat betreft de lichtadsorptie.

Men had dus nu erkend, dat er een stof voorkomt in het dierlijk
organisme, n.1. het vitamine zelf, en een andere stof in de plant, n.1.
carotine, een provitamine, waaruit het vitamine ontstaat. De carotine
wordt in de plant opgebouwd.

Het onderzoek van de carotine leerde, dat deze stof een koolwaterstof
is met de formule C₄₀H₅₆. Er bleken meer dan Ã©Ã©n carotines in de
planten voor te komen n.1. a en waarvan Ã©Ã©n, n.1. a, optisch actief
is. Daarna werd nog een derde isomeer, n.1. y carotine, afgescheiden
en ten slotte bleken nog andere verwante gele kleurstoffen in de planten
voor te komen, deels isomeer, deels van een eenigszins verschillende
samenstelling, waaruit, in tegenstelling met wat met de drie carotines
(a, ft en y) het geval is, het dier geen vitamine A kan maken.

Sommige dezer onwerkzame kleurstoffen, o.a. xanthophyll,¹) komen
in vele planten voor naast carotine, andere treft men in slechts enkele
aan, bijv. lycopine (tomaten, koolrapen). ²)

Deze onwerkzame gele kleurstoffen zijn ook in sommige dierlijke
produkten aanwezig n.1. in eidooier. In eidooier komen in den
regel ook vitamine A en carotine voor.

Het verdere onderzoek leerde, dat uit een molecule carotine twee
moleculen van het vitamine A ontstaan. Hierbij heeft splitsing van
het molecule in het midden van de koolstofketen en wateropname
plaats. C₄₀H₅₆ 2 H_aO = 2C.,_nH_:!0O. Uit de moleculen der beide
andere carotines kan slechts Ã©Ã©n molecule vitamine A ontstaan. ³)

¹\') Uit enkele proeven werd afgeleid, dat het vogelorganisme wel in staat is xantho-
phyll in vitamine A om te zetten. Op dit oogenblik wordt dit echter nog niet algemeen
aangenomen. Integendeel schijnt deze meening weinig zeker (zie o.a. J. Biol. Chem.
97, 83).

Dierproeven steunden de uit de chemische formules gemaakte
conclusies. Zoo werd gevonden, dat de hoeveelheid carotine, noodig
om jonge ratten, wier vitamine A-voorraad was uitgeput, in 35 dagen
10 gr te doen groeien, bedroeg voor carotine 2,5 y; voor a en y caro-
tine ieder 5 y ; dus het dubbele. Geheel zeker is dit punt echter nog
niet.

In de planten komen de carotines veelal naast elkander voor. In
spinazie zou hoofdzakelijk /3 carotine aanwezig zijn.

Men heeft gevonden, dat de totale hoeveelheid carotines in de
plantenweefsels in het algemeen toeneemt tot het bloeien en daarna
tot de vruchtzetting geleidelijk afneemt.

Verschillende bacteriÃ«n kunnen, naar het schijnt, eveneens carotines
maken. Tot nu toe neemt men aan, dat deze evenmin als hoogere
planten of schimmels deze in vitamine A kunnen omzetten.

Ook in sommige dierlijke weefsels komen de carotine voor, o.a.
in de corpora lutea ; waarin in het bijzonder /? carotine aanwezig is.

In het bloedserum van verschillende diersoorten komen carotines
voor ; niet in dat van alle, o.a. niet in dat van de geit. De hoeveelheid,
die daarin aanwezig is, hangt af van het gehalte der voedermiddelen.

Men neemt thans veelal aan, dat uit carotine een even groote hoeveel-
heid vitamine A in het dier kan worden gevormd.

Er zijn enkele onderzoekingen gedaan over de toediening van groote
hoeveelheden vitamine A en carotines, m.a.w. over hypervitaminosis
A, zooals men dat ook met vitamine D heeft gedaan.

Het gelukte niet om met carotine-rijke gele wortels bij ratten
nadeelige gevolgen te weeg te brengen ; evenmin met 1 mgr carotine
per dag per rat ; terwijl enkele y\'s een normale dosis is (1 mgr is dus
ongeveer 1000 x de gewone dosis).

Volgens andere onderzoekingen gaven groote dosis vitamine A histo-
logische veranderingen van lever en nieren, *) terwijl soms de dood,
voorgegaan door conjunctivitis en haemorrhagische rhinitis, bij ratten
geconstateerd werd. Bij weer een ander onderzoek werd hypervita-
minose waargenomen te bestaan in het ophouden van groei, exoph-
thalmus, ontstekingen van de oogen en op den duur van spontane
beenfracturen.

Ten slotte zij een onderzoek met ratten vermeld waarbij gevonden
werd, dat bij overmatige opname van vitamine A verschillende soorten
van cellen met vet gevuld waren (o.a. de Kupfersche stercellen van
de lever ; ook cellen van milt, nieren en maagslijmvlies).

Wij zelf vonden duidelijke gcelkleuring van witte kuikens (Leghorns)
door toediening van een voedermengsel, dat betrekkelijk veel carotine
bevatte (zie ook verder op).

Omtrent de aanwezigheid van carotines en vitamine A in voeder-
middelen zij het volgende vermeld.

Van de plantaardige voedermiddelen zijn, behalve gele wortels,
de groene plantendeelen de hoofdbron. Men neemt veelal aan, dat
ruw genomen het chlorophyll- en carotine- gehalte van bladen parallel
loopen. De geÃ«tioleerde bladen van kool en sla zijn dan ook minder
rijk dan de buitenste bladen.

Verder zijn er ook vruchten, wortels en knollen, die de voorloopers
van vitamine A bevatten. De zaden zijn er in den regel arm aan, met
uitzondering van gele maÃ¯s (witte maÃ¯s is zeer arm aan carotines).
Lijnzaad schijnt ook eenige provitamine-A te bevatten.

Niet alle dierlijke voedermiddelen bevatten vitamine A of carotine
in hoeveelheden, die van eenige beteekenis zijn. Zoo is bijv. vleesch
in het algemeen arm aan deze stoffen. De verhouding van het vitamine
en de carotines in dierlijk voedsel is afhankelijk van het voeder der
dieren en van het vermogen van het dier de eerste in het laatste om te
zetten. In geitemelk is zoo goed als geen carotine aanwezig maar wel
vitamine A.

De totale hoeveelheid, welke van beide in dierlijke weefsels aanwezig
is, zal ook van het voeder afhangen. Lever is in het algemeen wel de
meest rijke bron voor vitamine A, soms echter is hiervan slechts weinig
â zelfs niets â in de lever aanwezig. *)

Dat bij melk en boter de gehalten van het voeder afhangen zal
verderop nog nader worden vermeld.

Van de dierlijke produkten is levertraan de belangrijkste bron voor
vitamine A. Kabeljauwlevertraan is niet de rijkste traansoort.

Men vond in heilbotlevertraan soms 100 maal zooveel vitamine A
als in gewone levertraan. De heilbotlevertraan bevat soms 20% van een
olie, waarin 15% van dit vitamine voorkomt. ²)

Behalve de levertraan van de heilbot is ook die van eenige andere
vischsoorten (vooral platvisch) rijker aan vitamine A dan levertraan.

De hoeveelheid vitamine A in heilbotlevertraan aanwezig is zeer
sterk schommelend in verband met de voeding (aard van het zoÃ¶plank-
ton en diatomeeÃ«n), leeftijd der visschen en met het seizoen. De eene
heilbottraan zou 50 maal zooveel vitamine A kunnen bevatten als de
andere.

Jong gras bevat in de droge stof per kg 300-500 mg carotine. Oud
gras bevat aanmerkelijk minder. Van roode klaver vond men vÃ³Ã³r
den bloei ongeveer 3 X zooveel als enkele weken daarna. Bij het

ensileeren volgens de reeds jaren in ons land gebruikelijke methode,
blijft in den regel het grootste deel behouden, terwijl volgens de
Finsche methode nagenoeg geen verlies zou voorkomen.

Geheel anders staat het met het drogen van gras op de gebruikelijke
wijze â dus bij hooiwinning. Hooi bevat in de droge stof veelal slechts
enkele mg carotine per kg ; bijv. i a 3 mg ; dus circa 1 % van hetgeen
in de droge stof van jong gras voorkomt.

Er zijn ook hooisoorten, die minder carotine-arm zijn, bijv. circa
20 mg per kg. De omstandigheden gedurende de hooiwinning spelen
hierbij een groote rol ; ook de tijd van bewaring ; in 7 maanden zou
het gehalte tot bijv. ¹/₅ deel terug kunnen gaan. Men mag aannemen,
dat met het verdwijnen van de groene kleur ook het carotinegehalte
van hooi afneemt. In Amerika wordt aan de kleur van het hooi veel
waarde gehecht.

Het rijkst zijn gele wortels. Zij bevatten in de droge stof bijna 2 X
zooveel carotine als de droge stof van jong gras.

De gewone krachtvoedermiddelen (zaden) zijn arm aan carotine ;
zij bevatten veelal ongeveer 1 mg per kg. Gele maÃ¯s maakt een
uitzondering op de overigens aan carotine arme zaden ; o.a. gerst
bevat circa 1 mgr. Ook voederbieten zijn arm aan carotine. Het
gehalte wordt opgegeven 1 mg per kg te zijn.

Enkele jaren geleden hebben de British Drug Houses te London een
vitamine-A-praeparaat âAvoleum" in den handel gebracht.

Vitamine A en carotine zijn gevoelig voor de inwerking van licht en
lucht. Dit heeft groote beteekenis voor de voorziening der planteneters
met carotine. Wij komen daarop bij hooi nog terug. Oxvdatie wordt
in den regel als de voornaamste oorzaak van verlies aangemerkt.

Met boter heeft men aangetoond, dat het daarin aanwezige vitamine
A en carotine door ultraviolet licht onwerkzaam werd.Drogen en
fijnmaken van groenten geeft groote verliezen. Volgens de proefne-
mingen met gras zou het drogen niet onvermijdelijk groote verliezen
ten gevolge hebben. Het gewone koken van versche groenten zou
weinig verlies veroorzaken. Volgens proeven met gele wortels gaat het
carotine-gehalte hiervan niet noemenswaard achteruit, wanneer zij
gedurende 4 maanden bewaard worden in koele vochtige of wel in
warme en droge kelders. Daarentegen traden groote verliezen op,
wanneer in blik geconserveerde wortels bewaard werden. Het sterili-
seeringsproces zelf gaf geen verlies. Het drogen van vruchten zou ver-
liezen van 60â80% ten gevolge hebben.

Bewaren van melkpoeder doet eveneens het vitamine A verloren
gaan ; vooral bij uitspreiden aan de lucht en wanneer het ransig wordt.

Hydrochinon toevoeging bleek het vitamine A van traansoorten
tegen ontleding te behoeden ; ook lecithine deed dit. Aanwending van
beide te zamen werkte nog beter.

Men heeft zich afgevraagd waar in het dierlijk lichaam het uit
het voedsel opgenomen carotine in vitamine A wordt omgezet. Men
heeft â ten deele op grond van een onderzoek â oorspronkelijk
aangenomen, dat dit in de lever geschiedt. Dit is echter nog niet zeker.

Wanneer colloidale carotine-oplossingen intraveneus worden inge-
spoten â hetzij in den portalen of in den gewonen bloedstroom â
verdwijnt dit pigment zeer snel en kan zeer spoedig na de injectie in
de Kupffersche cellen van de lever worden aangetoond ; andere
organen met reticulo-endotheliale vormingen doen hetzelfde ofschoon
langzamer.

De omzetting tot vitamine A schijnt in het organisme slechts langzaam
plaats te hebben en o.a. onder invloed te staan van de schildklier.
Bij het konijn is deze omzetting na enkele dagen aan te toonen ; daar-
entegen kan van ingespoten carotine bij de kat omzetting in vitamine
A niet duidelijk worden aangetoond. Misschien is dit vermogen bij
zuivere vleescheters, wier organisme niet op carotine-opname (om-
zetting) behoeft ingericht te zijn, niet of in geringe mate aanwezig.
Bij dezelfde diersoort zou het vermogen voor verschillende rassen
uiteenloopen o.a. bij melkkoeien. Bij koeien, zooals de Guernsey\'s,
die sterk geel gekleurde melk geven, zoude een kleiner deel van de
carotine in vitamine A zijn omgezet dan bij het Friesch-Hollandsche
vee. \'t Totaal van carotine plus vitamine A zou in het melkvet van
beide ongeveer gelijk zijn.

Quantitatieve verschillen zullen vermoedelijk evenzeer tusschen
de rassen van eenzelfde diersoort als tusschen de verschillende
diersoorten bestaan.

Van rat, konijn, kuiken, duif en rund is het wel zeker, dat zij in staat
zijn veel vitamine A uit het voedsel-carotine te maken.

Wanneer het juist is wat algemeen wordt aangenomen, n.1. dat
in planten geen vitamine A voorkomt, dan is het duidelijk dat de
dieren die uitsluitend plantaardig voedsel tot zich nemen, dit vermogen
moeten bezitten.

Dat dit vermogen toch wel beperkt is, konden wij aantoonen met
Witte-Leghorn kuikens, die sterk geel gekleurd waren â veeren,
snavel, pooten enz. (de kam had een kleur tusschen geel en rood) â

nadat zij eenigeri tijd circa 6% snel gedroogd jong gras hadden opge-
nomen (van dit droge gras mag wegens de wijze van drogen en het
tijdstip van het maaien worden aangenomen, dat het een voor gras
hoog gehalte aan carotine bezat). ^J)

Ook bij ratten, bij dieren dus die quantitatief beter dan sommige andere
diersoorten carotine in vitamine A omzetten, heeft men, en wel door
toediening van gele wortels, geelkleuring (huid, lever, ingewanden
en schedel) kunnen doen optreden (uit het chemisch en spectroscopisch
onderzoek bleek de kleur door carotine te zijn veroorzaakt).

Men heeft in de laatste jaren nagegaan hoe bij mensch en dier door
onderzoek uit is te maken of g< brek dan wel overmaat aan vitamine
A aanwezig is.

Uit de lage gehalten aan vitamine A van een deel der onderzochte
bloedmonsters wordt afgeleid dat het voedsel van den mensch somtijds
te weinig vitamine A plus carotinen bevat.

Bij proefnemingen met dieren heeft men vooral de lever onderzocht.
Men kwam hiertoe omdat vitamine A bij verschillende visschen in de
levers voorkomt. Men vond reeds spoedig dat â althans bij verschil-
lende diersoorten â bij ruime voorziening nagenoeg alle vitamine A
in de lever aanwezig was ; bij de rat bijv. soms 95%. Uit de hoeveelheid
in de lever aanwezig kon dus worden afgeleid of voldoende vitamine
A verstrekt was geworden. Uit deze onderzoekingen bleek ook, dat
bij de geboorte de jonge rat geen noemenswaard depÃ³t van vitamine
A bezit en dat bij behoorlijke voeding in de eerste weken de stijging
nog gering is, maar daarna (4de tot 7de week) zeer sterk. ²) Afzetting
in de lever zou eerst plaats hebben, wanneer aanmerkelijk meer dan
de minimum-dosis wordt verstrekt ; dus meer dan voor normalen
groei noodig is. ³)

Het gehalte van het bloed is in vooverre geen goede maatstaf, dat
het niet met de veranderingen der hoeveelheden, die in de lever zijn
opgehoopt, op en neer gaat. Toch hangen de gehalten van het bloed-
serum aan carotinen en vitamine A af van de voeding, zooals hierboven
reeds werd medegedeeld.

Er zijn reeds verscheidene jaren geleden bij kinderen afwijkingen
waargenomen, waarvan thans de oorzaak als vitamine A deficientie be-
kend is. In 1904 had de Japanner Mori bij 1400 kinderen xerophthalmie
(xerosis van de conjunctiva) en keratomalacie (hoornvlies-veran-
deringen) waargenomen en deze afwijkingen reeds met de voeding in
verband gebracht. Zij kwamen n.1. niet bij de kinderen der kustbe-
woners voor doch wel in het binnenland, waar de voeding in hoofdzaak
vegetarisch is en visch zeer weinig gebruikt wordt. Gebruik van lever-
traan en van lever (o.a. van kippen) bracht herstel.

Gedurende de jaren 1912â16 werden in Denemarken dezelfde oog-
afwijkingen bij kinderen aangetroffen. Ook hier trad met levertraan
of ook wel met boter genezing op. Bi.och, die deze afwijkingen in
Denemarken had geconstateerd, kon door een proef met jonge
kinderen uitmaken, dat al naar gelang van de voeding de ziekte al of
niet optrad en dat in levertraan en boter Ã©Ã©n of meer stoffen voorkomen,
die voor het jonge kind onmisbaar zijn. ^x)

Ongeveer in denzelfden tijd zijn met ratten vele onderzoekingen
gedaan, die dezelfde conclusies voor ratten deed trekken. De diÃ«etfaktor,
die bleek noodig te zijn, noemen wij thans vitamine A.

Hij wordt in het voedsel der omniphoren deels als zoodanig opge-
nomen, deels nemen mensch en dier de in planten voorkomende caro-
tines op, die door het menschelijk en dierlijk organisme geheel of
gedeeltelijk, zooals wij zagen, in het vitamine A worden omgezet.

Het is begrijpelijk, dat de in Japan en in Denemarken gedane
waarnemingen aanleiding waren, dat men de beteekenis van het
vitamine A vooral in verband bracht met oogaandoeningen. Later
bleek hiervoor te meer aanleiding te bestaan, toen bleek, dat gebrek
aan vitamine A een ander gebrek van het oog ten gevolge heeft n.1.
hemeralopie, nacht- of maanblindheid. Dit verschijnsel is vooral van
belang, omdat het veelal het eerste schijnt te zijn dat duidelijk valt
waar te nemen, ook bij het vee, en dus als diagnosticum waarde heeft.
Het gaat dikwijls gepaard met chronische conjunctivitis. In Europa
is deze afwijking bij den mensch (vooral bij het kind) herhaaldelijk voor-
gekomen en trad genezing in met versche lever of met levertraan. De
oude Grieken genazen deze kwaal reeds met lever.

Na langdurige perioden van droogte, wanneer groenten moeilijk
verkrijgbaar zijn, heeft men o.a. in BraziliÃ« vrij veelvuldig maan-
blindheid waargenomen. In China vond men bij de helft van 203

*) Toen einde 1917 de regeering den boterexport verminderde, nam spoedig de
frequentie der oogziekte der kinderen af. Vervanging van boter in de eerste oorlogs-
jaren door margarine heeft blijkbaar het veelvuldig optreden der ziekte veroor-
zaakt.

onderzochte personen maanblindheid en keratomalacie ; bij een
kleiner gedeelte andere afwijkingen zooals diarrhee en infecties der
ademhalingsorganen en van de epithelia van verschillende organen ;
alles bij personen, die onvoldoende vitamine A tot zich hadden
genomen. Ook in Europa, o.a. Denemarken, komen thans nog vrij veel
gevallen van nachtblindheid voor, die door heilbottraan verdwijnen.
Vermeld werd in 1934 in een der buitenlandsche tijdschriften, dat van
de 72 kinderen met oogklachten, 70 dit lijden vertoonden. Men bedenke
dat maanblindheid ook door oorzaken schijnt te kunnen ontstaan, die
niets met vitamine A gebrek te maken hebben (familiaire maanblind-
heid).

Men brengt deze afwijking veelal in verband met het visueel purper,
dat misschien een verbinding van vitamine A met een eiwitstof is. De
retina zou bij maanblindheid te weinig visueel purper bevatten en de
regeneratie er van zou bij overgang van helder licht tot schemer
langzaam plaats hebben.

Door de oorspronkelijk gevonden oogafwijkingen werd onvoldoende
aandacht op andere gevolgen gericht. Met name heeft men niet spoedig
i ngezien, dat de histologische veranderingen, welke aan het oog
voorkomen, volstrekt niet tot dit zintuig beperkt zijn en dat algemeen
de epithelia van epidermis en van slijmvliezen veranderingen onder-
gaan ; waarmede, zooals wij nader zullen zien, verhoogde kans voor
infecties gepaard gaat. Trouwens ook gaan de afwijkingen, die het oog
bij vitamine A vertoont, veelal met infecties gepaard n.1. doen zich
banale infecties ook van het oog voor, welke samenhangen met de
histologische wijzigingen o.a. van het hoornvlies. Met een cornca-
microscoop kan men in het beginstadium der ziekte vaak oedemateuze
infiltratie waarnemen. Het zou in dit stadium zijn, dat infecties optreden.
Ook andere bezwaren van de oogen o.a. verstopt zijn van de traan-
buizen, vermindert secreteeren der traanklieren enz., treden soms op. Op
Ceylon, waar deze deficiÃ«ntie veel bij den mensch voorkomt, zouden ²/₃der gevallen van blindheid door vitamine-A-gebrek worden veroorzaakt

Er waren nog andere waarnemingen, in het bijzonder bij experi-
menten met ratten, die een eenigszins eenzijdig inzicht ten opzichte
van de beteekenis van het vitamine A deden ontstaan n.1. het ver-
schijnsel, dat bij gebrek aan vitamine A groei der jonge dieren uitbleef.
In verband hiermede heeft men â en men doet dit nog veel â de
aan- of afwezigheid van het vitamine en zijn pro-vitamine in voedings-
middelen onderzocht door na te gaan of toediening er van opnieuw groei
deed ontstaan bij dieren, die door vitamine-A-gebrek niet meer in
gewicht toenamen (resp. afnamen). De aandacht werd hierdoor zoo
zeer op de groei bevorderende eigenschap van vitamine A gevestigd,
dat het veelal als groei-vitamine wordt aangeduid. Deze kwalificatie
is minder gelukkig. Er zijn nog stoffen, vitaminen en andere, zonder
welke het jonge organisme na eenigen tijd den groei staakt. Een
bijzondere tot groei-prikkelende eigenschap mag men aan het vitamine

A niet toeschrijven. Het is moeilijk de beteekenis van dit vitamine aan
te geven. Er is voorgesteld om liever dan Ã©Ã©n bepaalde werking aan te
geven, duidelijk te doen uitkomen, dat het de slecht gedefinieerde
functie heeft van gezondheid en kracht in stand te houden.

Wij zullen nu in de eerste plaats nagaan wat er verder gebleken is
omtrent de gevolgen van vitamine-A-gebrek.

In het algemeen ontstaat een schilferende, schubbig, gelaagde en
verhoornende epidermis. De huid vertoont vaak papillaire erupsies.
Genezing met levertraan wordt dikwijls waargenomen. Wellicht hangen
hiermede hoefgebreken van het paard samen.

Ook bepaalde slijmvliezen zijn veelvuldig door vitamine-A-gebrek
gewijzigd en wel voornamelijk verhoornd ; dit zijn, behalve die van
de oogen, de bovenste ademhalingsorganen (neusholte, larynx,
trachea, bronchiÃ«n) en van de vagina, ook het darmslijmvlies. Wat
heeft men in verband hiermede gevonden ?

In de eerste plaats, zooals wij zagen, verhoogde kans op infecties,
eventueel banale â door staphylococcen, streptococcen enz. â gepaard
gaand met etterprocessen.

Er zijn door verscheidene onderzoekers waarnemingen en uitkomsten
van proeven medegedeeld, die het waarschijnlijk maken, dat gebrek
aan vitamine A de morbiditeit bij infecties aanmerkelijk verhoogt. ¹)
Bi.och had reeds als bijzonder karakteristiek voor zijn patiÃ«ntjes
gevonden hoe weinig zij in staat waren tegen infecties weerstand te
bieden en hoe spoedig zij aan intercurrente koorts stierven. Omtrent
kinderen tusschen 9 en 12 jaar wordt gezegd, dat infectie-ziekten groo-
tendeels vermeden kunnen worden door tijdig voldoende vitamine A
te geven. (Natuurlijk is niet vitamine A het eenig zaligmakende middel).
Ook voor personen van anderen leeftijd zou de frequentie van ongun-
stige gevolgen door infecties verminderd worden, wanneer geregeld
genoeg vitamine A werd verstrekt.

Hetzelfde heeft men herhaaldelijk bij proefdieren, o.a. ratten,
gevonden, vooral ten opzichte van infectieziekten der bovenste
ademhalingsorganen. Men mag wel zeggen, dat allen, die dierproeven
over de werking van dit vitamine doen, weten dat onthouding er van
de dieren ontvankelijker voor infecties maakt.

Green en Mellanby waren in 1928 bijzonder getroffen door het
hooge percentage infectieziekten bij proefratten, aan welke vitamine A
onthouden werd. Zij vonden de volgende percentages :

Interessant waren ook de onderzoekingen, waarbij gevonden werd,
dat experimenteele paratvphus van ratten (infectie per mond, subcu-
taan of intraveneus) een ernstiger verloop had bij dieren, die dit vita-
mine niet kregen. Andere onderzoekers hebben opzettelijk, o.a.
intraperitoneaal een standaard-suspensie van een bepaalde bacterie
ingespoten en het effect vergeleken met dat verkregen bij doelmatig
gevoede dieren. Etteringsprocessen traden bij deze proefratten vooral
in de ademhalingsorganen op.

Bij kinderen nam men herhaaldelijk afneming van infecties (o.a. van
oor, neus en sinus) waar door toediening van carotine.

Verhoorning van het epithelium der urethra, soms gepaard gaande
met ontstekingen, zijn bij gebrek aan vitamine A bij proefdieren
waargenomen.

Over de wijze, waarop de verhoogde gevoeligheid voor infecties
ontstaat, is met zekerheid geen uitsluitsel te geven.

Veelal wordt gedacht aan de veranderingen van huid- en slijm-
vliezen, die een porte d\'entrÃ©e zouden geven. Men kan zich ook
voorstellen, dat een verzwakking van het organisme door vitamine-A-
gebrek op zich zelf een verminderde resistentie of verzwakte constitutie
doet ontstaan ; verder is er ook reden om te denken aan verminderde
immuniteits-processen. Er is aanleiding om aan de nemen, dat het
reticulo-endotheliaal systeem in zijn functies niet ongestoord zal
blijven, wanneer in het organisme wijzigingen, als door vitamine A
gebrek optreden, ontstaan.

Men heeft n.1. herhaaldelijk wijzigingen der immuniteits-processen
aan vitamine A toegeschreven, o.a. werd gevonden, dat verhooging
van de hoeveelheid diphterie-antitoxine optrad na toediening van
vitamine A.

Men mag wel zeggen, dat wij op dit moment nog niet in staat zijn,
met proefdieren noch met. menschen, het vraagstuk over het verband
tusschen vitamine-deficiÃ«nties en het infectie-gevaar op voldoend
exacte wijze te bestudeeren. Wij dienen daarvoor meer omtrent de
faktoren, die hierbij een invloed uitoefenen, te weten.

De opmerking zij nog gemaakt, dat infecties aanleiding zouden zijn
tot snel verbruik van de in het organisme aanwezige hoeveelheid
vitamine A. Ook daarom zou het gewenscht zijn voor een voldoend
depÃ³t te zorgen en in bepaalde gevallen extra doses te geven.

Hierdoor is het ook onzeker om uit het onderzoek van levers, waarbij
bleek dat aan septische toestanden gestorven personen minder vitamine
A in de lever hadden dan anderen, af te leiden dat het optreden eener
infectie in verband heeft gestaan met een te kort aan vitamine A. Het
is immers mogelijk dat de lever geen vitamine A meer bevatte, omdat
het gedurende de infectie-ziekte bijzonder veel verbruikt werd.

Van de gevolgen van vitamine-A-gebrek dienen ook vermeld te
worden die, welke betrekking hebben op nierbekken, blaas en ureter
Men heeft in deze organen veelvuldig steenvorming als gevolg dezer

deficiÃ«ntie geconstateerd. Zij gaf nu en dan aanleiding tot haematurie
en pyelitis.

Het is bekend, dat deze steentjes ook door geheel andere oorzaken
kunnen ontstaan (o.a. door foutieve minerale voorziening), maar
men heeft ze zoo geregeld experimenteel door vitamine-A-gebrek
kunnen opwekken en ook door middel van vitamine-A-praeparaten
kunnen doen verdwijnen, â zoowel bij verschillende diersoorten als
bij den mensch â dat er omtrent deze deficiÃ«ntie als aetiologische
factor dezer steenvorming geen onzekerheid bestaat. Desniettemin
schijnt het al of niet ontstaan der steentjes, ook bij vitamine-A-gebrek,
mede af te hangen van het Ca-en P-gehalte van het voeder. Er blijkt
tevens uit, dat vitamine A invloed op de stofwisseling, o.a. van Ca en
P, uitoefent (wellicht door o.a. op de bijschildklieren te werken, zieo.a.
Klin. Woch. 14. 1786), zooals dit vitamine ook op die van andere
stoffen o.a. van de koolhydraten (glycogeen) en van de cholesterine
doet. Tal van processen ondervinden blijkbaar den invloed van dit
vitamine. Zoo zouden de secreties van het maagslijmvlies bij deze
deficiÃ«ntie, parallel met den graad van avitaminosis, verlaagd zijn.
In een groot aantal dezer gevallen kwamen tevens gastrische ulceraties
voor. Misschien hadden deze rechtstreeks een verminderde secre-
torische functie ten gevolge.

Ook het reticulo-endotheliaal systeem ondervindt naar het schijnt
den invloed dezer deficiÃ«ntie, die o.a. in lymphopenie en atrophie
van het lymphoide systeem â o.a. ook verkleinde milt â tot uitdruk-
king zou komen.

Verder hebben een aantal onderzoekingen doen zien, dat de
schildklierwerking door het vitamine A wordt beÃ¯nvloed en omgekeerd.
Vitamine A zou de giftige werking van te veel thyroxine verhinderen.
Omgekeerd zou schade door hypervitaminose-A door thyroxine voor-
komen worden. Misschien heeft de schildklier ook te maken met de
omzetting van carotine in vitamine A ; althans in Klin. Wochschr. 14,
1786 (1935) werd medegedeeld, dat cleze omzetting bij de cavia
uitbleef na thyreoidectomie.

Kennende de vele correlaties tusschen de functioneele faktoren van
het dierlijk organisme kan het niet verwonderen, dat het vitamine A
op een groot aantal processen invloed uitoefent.

Een voor den dierenarts belangrijke uitkomst der onderzoekingen
over veranderingen ten gevolge van vitamine-A-gebrek is die, welke
betrekking heeft op degeneratie-verschijnsclen van de zenuwen en die
over nerveuse stoornissen. ^x)

Zenuwdegeneraties, o.a. van den N. trigeminus, bleken bij ver-
schillende diersoorten tegelijk met keratomalacie voor te komen en
door levertraan te kunnen genezen, wanneer zij niet te ver waren
voortgeschreden.

In Engelsch-IndiÃ« werden bij zwangere vrouwen en bij kinderen gevallen van
zenuwvezeldegeneraties waargenomen, die aan ondoelmatig voedsel werden toe-
geschreven, waarin hoofdzakelijk een te kort aan vitamine A voorkwam.

Op het 88ste Nederlandsch Landhuishoudkundig Congres te En-
schedÃ© heeft de heer F. H. Robers (aldaar) een bespreking gewijd aan
de vraag : kunnen de export en de binnenlandsche afzet van eieren
nog worden bevorderd ?

Spreker memoreert eerst de gunstige werking die van het toezicht
uitgeoefend door het Ned. Eier-ContrÃ³le-Bureau is uitgegaan. Het
Nederlandsche ei wordt op de internationale markten met eere ge-
noemd. Men is daar echter afhankelijk van andere factoren (contingen-
teering, handelsverdragen enz.) waardoor de hoeveelheid eieren, die
kan worden afgezet begrensd is. Dan concludeert spreker, dat de
binnenlandsche markt voor het verruimen van den afzet van minstens
even groot belang is, doch, bij den thans heerschenden toestand wordt nog
maar al te veel ruimte gelaten voor het in het binnenland aan den man brengen
van eieren van infÃ©rieure kwaliteit.

Mellanby ^j) vond bij het maken van dwarse doorsneden van het
ruggemerg van den hond bij vitamine-A-deficiÃ«ntie verschrompeling
van de motorische cellen van de ventro-medial en ventro-laterale
kolom ; ophoopen van Nissl granula, samen met het bijna verdwijnen
van de nucleus en nucleoleus der cellen en verder degeneraties.

Bij rund, varken en kuiken werden krampen en incoÃ¶rdinatie
gevonden, die aan degeneraties in het ruggemerg werden toegeschreven.
Deze functioneele afwijkingen werden ook bij kuikens gevonden, die
vier maanden lang zeer weinig vitamine A kregen. Behalve incoÃ¶r-
dinaties en convulsies vielen ook slaperigheid, oogafwijkingen en
gewichtsafneming bij deze dieren op. ¹)

Er zijn in de literatuur nog meer mededeelingen te vinden over
zenuwafwijkingen ten gevolge van vitamine-A-gebrek o.a. bij schapen,
die opisthotonus vertoonden. Of de geconstateerde symptomen werkeli jk
door vitamine A gebrek veroorzaakt werden is natuurlijk niet in alle
gevallen bewezen ; ook niet wanneer zij door toediening van producten,
die rijk aan dit vitamine zijn, genazen ; immers men gaf dan veelal
middelen, die ook door andere bestanddeelen dan dit vitamine een
gunstigen invloed konden uitoefenen. Slot volgt.

¹) Zenuwafwijkingen gepaard gaand met spierzwakheid en incoÃ¶rdinatie, soms
tevens met paralyse der extremiteiten werd bij vit. A gebrek bij ratten gevonden.
Door tijdige toediening van caratine herstelden wel de algemeene toestand en
groei der dieren maar niet de anatomische afwijkingen der zenuwen. J. of
Nutr. 11, 411 (1936).

Wel is een poging tot beteugeling van dit euvel gedaan door uit-
vaardiging van het âEierenbesluit", maar bij de toelichting en discussie
bleek men van meening, dat de controle die het N. E. B. op de uit
te voeren eieren uitoefent, zeer veel efficiÃ«nter is, dan die welke de
Warenkeuringsdiensten uitoefenen op de eieren voor de binnenlandsche
consumptie.

Er zouden steden zijn, die in bepaalde tijden van het jaar geen enkel
versch ei te zien krijgen.

Men acht het een belang voor de pluimveehouderij, dat een zoo
efficiÃ«nt mogelijke keuring wordt ingesteld en dat hetgeen niet geschikt
geacht wordt voor uitvoer, evenmin wordt toegelaten voor de binnen-
landsche consumptie, doch een andere nauw omschreven bestemming
krijgt. Wordt de prijs daardoor voor de minderwaardige eieren gering
dan mag verwacht worden, dat de betreffende pluimveehouders zich
tot een betere verzorging van hun product gedwongen zien.

Men kan niet anders, dan deze stem uit de praktijk toejuichen.
Zij geeft inderdaad een sobere doch juiste beschrijving van den be-
staanden toestand. Echter het is hier niet zoo eenvoudig om afdoende
verbetering aan te brengen als de heer Rokers meent.

Het toezicht bij den uitvoer van eieren concentreert zich op een
relatief beperkt aantal uitvoerplaatsen. Het wordt uitgeoefend door
empiristen, die op grond van langere of kortere ervaring bevoegd
geacht worden een oordeel uit te spreken. Insiders weten, dat lang
niet altijd het oordeel dezer beoordeelaars door belanghebbenden
wordt gedeeld. Men maakt zelden of nooit gebruik van de inderdaad
op papier bestaande gelegenheid tot hooger beroep, omdat het een-
voudiger is de teruggewezen partij door een andere te vervangen en
haar in het binnenland te plaatsen. Vaak verneemt men de redenen
der afkeuring eerst laat, de partij bevindt zich ver van des eigenaars
woonplaats (grensstation) zoodat het instellen van een contra-expertise
moeilijkheden oplevert enz. Ten slotte schrikt men er voor terug de
ambtenaren in het ongelijk te stellen uit vrees, dat dit een vlotte af-
handeling van zaken een andermaal in den weg zal staan.

Zoolang men de volledige beschikking over de partij houdt â be-
houdens het recht van uitvoer â is er geen aanleiding zijn meening
tot het uiterste te verdedigen.

Dit wordt echter anders zoodra het eigendomsrecht wordt aangetast,
zoodra de partij slechts voorwaardelijk wordt goedgekeurd of wat nog
erger is tot een bestemming wordt veroordeeld, die haar practisch
waardeloos maakt. Dan kan men niet tevreden zijn met een beoor-
deeling op grond van uitwendig of bij schouwing vastgestelde ken-
merken, waarbij de waardeering in hooge mate subjectief is. Dan zal
men eischen, dat dit aanvankelijk oordeel bevestigd wordt door nader
onderzoek van het ei door middel van methoden die door Dr. Molanus

zijn samengevat in zijn proefschrift âMethoden van onderzoek ten
dienste van de kwaliteit-bepaling van eieren" (Utrecht 1935).

En zulks is te meer noodig omdat hetgeen men onder âversche
eieren" in verschillende deelen van het land verstaat lang niet eens-
luidend is. Practici weten, dat. de kwaliteit der eieren zeer sterk wisselt
naar de streken waarin zij worden gegaard. En hiermede komen wij
tot de kern van de kwestie.

a. Er zijn gebieden, waar de eieren meer dan eenmaal per dag
worden gegaard, daarna koel en doelmatig bewaard, voorts meer dan
eens per week aan consumenten of handel worden afgezonden. Dit
zijn inderdaad versche eieren. Het is het belang van deze producenten,
dat hun artikel als zoodanig onderkend en gewaardeerd wordt, en dat
zij beschermd worden tegen het gebruik van de term âversche eieren",
voor eieren die niet aan deze strenge eischen voldoen.

b. Er zijn andere streken waar men de eieren zelfs niet eiken dag
verzamelt, ze onoordeelkundig bewaart, hoogstens Ã©Ã©ns per week naar
een centrale veiling stuurt, waarna zij, na met andere partijen te zijn
samengepakt, na langer of korter tijd ter verzending komen. Zou men
deze vaar een naam mogen geven dan zou men dit âeieren" kunnen
noemen. Deze eieren zijn uit een voedingsoogpunt slechts weinig
minder van waarde dan de bovenstaande. Zij zijn minder houdbaar,
minder smakelijk en mogelijk is er een beperkt aantal werkelijk on-
deugdelijke eieren onder te vinden.

c. Ten slotte komt het voor, dat partijen eieren bij warm weer lang
onderweg zijn, dat er geen afzet voor gevonden wordt, dat men er
mede speculeert. Nu komt er een zeer groot aantal eieren onder, die
ongeschikt zijn voor het gewone huishoudelijke gebruik (beschimmeld,
bedorven, afwijkende lucht, dun vloeibaar wit, gemakkelijk scheurend
dooiervlics enz.).

Het zou inderdaad van beteekenis zijn indien deze groep c. volkomen
uit den handel werd geweerd en om een analogie uit de vleeschkeu-
ringswet te gebruiken onbruikbaar werd gemaakt als voedsel voor
den mensch.

Wij kunnen nu terug komen op de vergelijking welke door den heer
Robers werd gemaakt over de werking van het Ned. Eier-ContrÃ¶le-
Burcau en van het toezicht krachtens de Warenwet.

Het eiercontrÃ¶le-bureau legt de onderscheiding tusschen de groepen
a. en b. eenerzijds en c. anderzijds ; die van groep c. worden niet tot
den uitvoer toegelaten. Euphemistisch spreekt men dan voor a. en b.
van âversche" eieren. De kwaliteit van al deze eieren wordt hiermede
gelijkgeschakeld.

Insiders weten, dat zij die gewoon waren een prima kwaliteit onder
eigen merk af te leveren behoorende tot de groep a., zich hierdoor
steeds min of meer gedupeerd beschouwen. Het is dan ook m. i. de
taak van het Nederl. EiercontrÃ¶le Bureau in de toekomst de gelegenheid
open te stellen een dergelijke elite-kwaliteit aan de markt te brengen,

onder zoodanige controle dat deze waar inderdaad als superieur op
de buitenlandsche markten wordt aangemerkt. De concurrentie met
andere eierproduceerende landen dwingt in deze richting stappen te
doen. Uit den aard zal men zich bij deze controle niet tot een empirisch
toezicht kunnen beperken; daar zal een centrale gelegenheid moeten
komen om de juistheid der beweringen van hen, die hun waar onder
dit merk verzenden, op wetenschappelijke wijze te toetsen.

Inderdaad zou het toezicht op den handel van eieren behoorende
tot groep c. intensiever gemaakt moeten worden dan tot heden mogelijk
was. Men bedenke echter, dat het toezicht volgens de Warenwet slechts
repressief werkt, zoodat het pas in werking treedt wanneer de eieren
reeds in den detailhandel zijn aangekomen. Wij hebben bij het toezicht
op melk ervaren hoe langzaam inderdaad afdoende verbetering wordt
bereikt ingevolge de uitvoeringsbepalingen dezer wet. Men is daarbij
een belangrijke schrede vooruit gekomen toen de, op grond van het
particulier initiatief opgerichte Melkcontrole-stations gesteund door
â zij het op de crisiswetgeving gebaseerde â bepalingen, daarbij te
werk werden gesteld.

Voor details over dit onderwerp verwijs ik naar mijn voordracht
op het Congres voor Openbare Gezondheidsregeling 2â3 October
1936 te \'s Gravenhage en naar de verslagen der stations.

Er is ook bij het artikel eieren plaats- voor het particulier initiatief
om zich te doen gelden. Men zal het dus kunnen toejuichen wanneer
het Ned. Eier Controle Bureau daarbij een taak te vervullen krijgt,
maar bovenal, wanneer dit lichaam de bevoegdheid zou krijgen partijen
eieren als ondeugdelijk uit den handel te nemen en ,,ter destructie"
te bestemmen.

Voor de rechtszekerheid der betrokkenen zal men zich dan niet
alleen mogen verlaten op het oordeel der controleurs, die, uit de rijen
van den handel voortgekomen, door de handelaren als hunne gelijken
in kennis worden beschouwd. Men zal dit bureau dus dienen te voor-
zien van een tot oordeelen bevoegd wetenschappelijk ambtenaar, die
zoowel op grond van de organoleptisch waarneembare afwijkingen als
op grond van wetenschappelijk vaststelbare feiten het aanvankelijk
oordeel der controleurs bevestigt of te niet kan doen.

Er is geen twijfel aan of onder deze omstandigheden zullen de
bona-fide handelaren zulk een toezicht als een welkome bescherming
hunner belangen begroeten.

De vraag mag worden gesteld of de handhaving der onderscheiding
âversche eieren" en âeieren" boven als a. en b. aangeduid, wel een
onderwerp van overheidszorg dient uit te maken. Met een beroep op
de belangen der volksgezondheid zal men deze bemoeiing moeilijk
kunnen rechtvaardigen. Echter art. 14 der Warenwet (Wet v. d. 28en

Dec. 1935 Stijl. No. 793) opent de mogelijkheid, ook in het belang
van de eerlijkheid in den handel, bij algemeenen maatregel van bestuur
aanduidingen vast te stellen, die alleen in nader te omschrijven ge-
vallen gebruikt mogen worden.

Wij hebben hier iets gelijksoortigs als in den melkhandel is voorge-
komen. Vroeger las men allerwege âvolle melk", âvolle versche melk"
en tal van combinaties meer, waarmede men den kooper de bijzondere
voortreffelijkheid der aangeboden waar wilde suggereeren. Het Melk-
besluit schakelde al deze bijnamen uit en besliste dat men alleen zou
spreken van âmelk". Daarbij werden dan de eischen gesteld waaraan
deze stof moet voldoen, wil zij dezen naam mogen dragen. Het is naar
mijn oordeel noodig, dat een soortgelijke stap gedaan zal worden ter
verbetering van de toestanden in den eierhandel.

Men zal ook daar moeten bepalen dat deze voorwerpen in den
regel alleen mogen worden aangeduid met het woord âeieren" daarbij
in het midden latende of zij tot de groep aangeduid onder a. of onder b.
behooren, maar garantie gevende, dat de partij niet tot die bedoeld
onder c. valt. Door aanstelling van een beperkt aantal controleurs
hetzij in dienst van het N. E. B. (aangevuld met een gelegenheid
voor onderzoek van eieren), hetzij in dienst bij de keuringsdiensten
voor waren is deze onderscheiding te trekken. Men kan op goede
gronden betoogen, dat het een maatregel van algemeen belang is, die
van overheidswege, zij het met medewerking van belanghebbenden,
ten strengste dient te worden doorgevoerd.

Voor een bijzondere klasse der dan in den handel blijvende waar is er
aanleiding de term âversche eieren" te bezigen, zoo lang zij voldoen
aan de eischen onder a. kort aangeduid.

Het kan echter moeilijk betoogd worden, dat hier een zoodanig
algemeen belang in het spel is, dat de overheid er nauwgezet voor
moet waken, dat alle eieren die aan deze eischen voldoen inderdaad
onder dezen naam en onder geen anderen aan de markt gebracht worden.
Hier komen voornamelijk de belangen van die gebruikers in het spel,
die op de levering van zulke prima waar gesteld zijn en bovenal van
die voortbrengers en handelaren die zich de extra moeite en lasten
getroosten, welke zulk een bijzondere waar eischt.

De taak van de overheid beperkt er zich toe, er voor te waken, dat
zij die inderdaad âversche eieren" te koop bieden geen oneerlijke
concurrentie ondervinden van anderen, die willekeurige eieren onder
deze bijzondere benaming verkoopen.

Hier kan nu het vierde lid van art. 14 dezer wet doeltreffende toe-
passing vinden. De taak der overheid omvat dan :

1. het voorschrift, dat onder toepassing van het genoemde sub ia
van dit artikel, de term âversche eieren" uitsluitend mag gebezigd
worden, indien deze eieren zijn van een bij algemeenen maatregel
aangegeven aard (eigenschappen te toetsen langs organoleptischen
weg en met behulp der objectieve methoden).

2. Te bepalen dat deze term uitsluitend gebezigd mag worden
door hen die zijn aangesloten bij een in het 4de lid van dit artikel
bedoelden âparticulieren controledienst".

3. Door het nemen van steekproeven en door ambtelijk overleg
met de leiders van dezen âcontroledienst" er voor te waken, dat het
toezicht daarvan voldoende efficiÃ«nt zij en dat aan ontduikers der
voorschriften na gezette waarschuwing het recht wordt ontnomen de
aanduiding âversche eieren" te voeren.

Slaat men dezen weg in, dan kan men met den heer Robers voor-
spellen, dat de birmenlandsche markt van nog veel grootere beteekenis
zal zijn voor het welzijn der pluimveehouders, dan thans het geval is.

Besluiten wij dit overzicht met de vraag, wie in deze het initiatief
moet nemen. De overheid, de consumenten, de producenten of de
handel.

Naar mijn langjarige ervaring op het gebied der melkhygiÃ«ne is ook
hier de weg dat handel of producenten â nog liever deze beide te
zamen â blijk geven van hun streven om naar verbetering te komen.
Zij zullen zich vrijwillig en eerst op bescheiden schaal zulk een toezicht
moeten opleggen ten einde daarmede de onomstootelijke bewijzen te
leveren, dat zij inderdaad prima waar te koop bieden.

Men denke niet dat deze weg over rozen zal gaan. De moeilijkheden
zijn vele en velerlei. Al spoedig zullen zij evenzeer kunnen bewijzen
dat anderen onder dezelfde aanduiding eieren afleveren die deze
qualificatie niet verdienen. Dan is het tijd de medewerking der Regee-
ring in te roepen in den zin als boven omschreven (art. 14 Warenwet).

Zou het mogelijk zijn dit proces thans in gang te zetten, dan zou
de groote beteekenis van de door den heer Robers uitgesproken rede
eerst volledige erkenning hebben gevonden.

Een zeven maanden oude kater beet in een snoer van de lichtleiding (125 Volt)
en sloeg tegen de grond met de snoer nog in zijn bek. Eerst na onderbreking van de
stroom kon het dier bevrijd worden. De stroom had 4: ¹ â minuut kunnen in-
werken, Na Â± 2j uur kwam het dier weer bij ; het loopen ging aanvankelijk nog
moeilijk ; herstel trad eerst allengs op.

Wijssmann : Elektrischer Unfall eines Katers. Schweiz. Arch. f. Tierh. 1935. S. 375.

Het heeft mij verheugd, dat mijn in de afleveringen 3 en 4 van dit
Tijdschrift, Deel 63, verschenen artikel âHet miltvuur bij het vee in
Friesland", voor twee van mijn ambtgenooten, die bovendien nog over
een langere ervaring dan de ondergeteekende ten opzichte van het
voorkomen van de genoemde ziekte beschikken, aanleiding is geweest,
betzij een opmerking ter zake te plaatsen, hetzij ook hunne vervaringen
ten beste te geven.

Wisseling van gedachten kan niet anders dan de zaak, waarom het
gaat, ten goede komen. Maar al is, zooals ik in den aanhef van mijn
artikel te kennen gaf, de bestudeering van de epidemiologie van de
in ons land voorkomende besmettelijke dierziekten een gedachten-
wisseling over verschillende inzichten zeker ten volle waard, toch zou
het te ver voeren wanneer ik op alle door mijn beide ambtgenooten
Overbeek en ten Hoopen in hun artikel in afl. 11 van dit Tijdschrift,
Deel 63, gemaakte bemerkingen uitvoerig zou ingaan.

Ik moge mij daarom bepalen tot het bespreken van die door hen
gemaakte opmerkingen, die de in mijn artikel naar voren gebrachte
argumenten en zienswijze betreffen, om daarna te komen tot de bespre-
king van de hoofdzaak, n.1. Invoer van besmette huiden en veevoeder-
artikelen in Nederland en het miltvuur.

Collega Overbeek acht mijn betoog, dat de invoer van besmette
veevoeder-artikelen en huiden nÃ³ch voor Friesland, nÃ³ch voor Neder-
land een belangrijke bron is voor het optreden der ziekte, weinig over-
tuigend, althans wat Nederland, behalve Friesland, betreft.

Nu heb ik Nederland slechts terloops en hoofdzakelijk alleen voor
zoover ik dat voor de beoordeeling van den toestand in Friesland ook
noodig achtte, bij mijn beschouwingen inbetrokken. Maar dit doet er
eigenlijk weinig toe, want uitgelokt heb ik de gewraakte gedachte in
die enkele over Nederland geplaatste zinnen zeer zeker en bewust !

De beteekcnis, die in de laatste jaren aan de besmette veevoeder-
artikelen en huiden is toegekend, is naar mijn meening ook voor
Nederland te groot en dat vooral te doen uitkomen was mijn bedoeling.

Ik blijf er n.1. bij, dat ook voor Nederland de invoer van de besmette
huiden en veevoederartikclen niet van zoo groote beteekenis voor het
optreden der ziekte is te achten, als mijn beide ambtgenooten blijkbaar
aannemen. Om deze beteekenis wetenschappelijk aan te toonen is
n.m.m. trouwens meer noodig dan de enkele door Overbeek en ten
Hoopen vermelde gevallen en hetgeen Overbeek uit de statistiek als
aanwijzingen naar voren brengt. Er zijn m.i. evenveel tegenaanwij-
zingen, vooral in de statistiek, die ik in het volgende nog wel zal
bespreken. De stelling, die Overbeek in de laatste alinea van zijn artikel
naar voren brengt, onderschrijf ik, evenals ieder hygiÃ«nist, ten volle.

De tijd zal het leeren, maar voor mij staat het vast, dat op den duur
de destructie ten opzichte van het in Friesland (en ook voor het in
het overige Nederland) voorkomende miltvuur van overwegende
beteekenis zal blijken te zijn, omdat de verdere bodembesmetting tot
een minimum wordt teruggebracht.

Gaarne zou ik met collega ten Hoopen over de juistheid van de
statistieken in het algemeen en in het bijzonder van de statistiek in
casu polemiseeren. Ik meen echter in dezen voldoende objectief te
zijn geweest in mijn conclusie, ontleend aan die statistieken, waarvan
ik ook duidelijk heb doen uitkomen, dat het gedeelte vanaf het jaar
1920, toen n.1. de Vleeschkeuringswet in werking trad, ook voor mij
het meest waardevol is.

De door ten Hoopen aangehaalde, mij bekende, uitspraak van Wirtz
betreft het gedeelte van de statistiek van 1871â1882, waarvan Wirtz
o.m. n.1. zegt, ,,de jaarverslagen over de eerste twaalf jaren van het
Veeartsenijkundig Staatstoezicht 11871â1882) bevatten een statistiek
der gevallen van miltvuur, die eigenlijk het licht niet verdragen kan
en daarom hier dan ook in het donker wordt gelaten.

De cijfers over de jaren 1871â1882 heb ik echter niet in mijn beschou-
wingen betrokken, maar slechts, zooals uit de door mij gegeven statis-
tieken ook blijkt, volledigsheidshalve vermeld en dan nog alleen voor
Friesland. De cijfers over de jaren 1871 tot en met 1884 voor geheel
Nederland ontbreken zelfs geheel en komen in de door mij gegeven
statistieken ook nier voor.

Ten Hoopen gaat dus zeker te ver wanneer hij op grond van de
bovenbedoelde uitspraak van Wirtz tot de onbetrouwbaarheid van
de gegevens van na de genoemde jaren concludeert.

Evenzeer gaat ten Hoopen te ver als hij op grond van zijn eigen
ervaring, de uitspraak van Wirtz steunt en daarom aan de totale
statistiek vrijwel alle overtuigingskracht ontnemen wil.

Hetgeen ik omtrent de statistiek heb opgemerkt, n.1. dat deze over
een lange reeks van jaren loopt en daarom de gemiddelden een groote
mate van zekerheid geven, is statistisch gesproken (zie Verrijn
Stuart *) en HÃ¼bner ²) juist.

Ten Hoopen merkt voorts op, dat het niet juist is, dat vÃ³Ã³r 1913
alle in Friesland aan miltvuur gestorven dieren zijn begraven. Mijn
dank voor deze opmerking, waarmede hij formeel gelijk heeft, want
zooals het door mij is geschreven had het jaar 1913 eigenlijk moeten
zijn 1903. Maar praktisch is deze opmerking, wat mijn beschouwingen
betreft, van geen invloed, zooals uit het volgende moge blijken.

In het jaar 1903 is er een wijziging gekomen met betrekking tot
het voor dien tijd geregeld plaats hebbende begraven van de milt-
vuurcadavers en wel deze, dat n.1. vanaf 1903 is voorgeschreven,
dat de dichtgebleven miltvuurcadavers moeten worden be-
graven, terwijl de geslachte of opengemaakte miltvuurcadavers
moeten worden verbrand. Eerst in het jaar 1913 is in Friesland
besloten alle miltvuurcadavers, hetzij ongeopend, hetzij geheel of
gedeeltelijk geopend, te verbranden, onder permanent toezicht van
een Opzichter van den Veeartsenijkundigen Dienst.

Tot mijn spijt is uit het archief hier niet op te maken hoeveel cadavers
in de jaren 1903â1913 zijn begraven en hoeveel er zijn verbrand.
(Wel kan ik ten Hoopen inlichten omtrent het totale aantal miltvuur-
gevallen, dat door hem in de jaren 1903- 1913 is behandeld, het zijn
er 25). Maar dat doet er ook niet veel toe, want het is te goed bekend,
ook aan ten Hoopen, zooals hij in bldz. 608, alinea 2. zelf toegeeft,
dat het verbranden in de jaren 1903â1913 zeer onvolledig heeft plaats
gehad (meestal werd de huid geschroeid) en dat het niet geringe over-
schot van de verbrande cadavers werd begraven.

In 1913 werd algemeen door de gemeentelijke politie in Friesland,
die de verbranding voordien had uitgevoerd, ontkend, dat het mogelijk
was een cadaver in de open lucht geheel tot asch te verbranden. Die
verbranding duurde gewoonlijk van 2â4 uur en was daarvoor dus
ook te kort. Bovenstaande ontkenning haal ik aan als een meer dan
voldoende bewijs, dat door die verbranding in de jaren 1903â1913
in het algemeen dus, de bodeminfectie niet tot stilstand is gekomen.

Bovendien wil ik er vooral de aandacht op vestigen, dat het gesleep
met de cadavers vÃ³Ã³r de verbranding, doordat deskundig toezicht ont-
brak, als regel zeer onoordeelkundig heeft plaats gehad en dat daarbij
de besmetting van den bodem door de uitvloeiingen, enz., gedurende
de periode van 1903â1913 in vrijwel dezelfde mate is voortgezet als
in de jaren daarvoor.

Ten opzichte van de door mij naar voren gebrachte bodeminfectie
maakt het dus weinig uit, of het jaar 1913 in 1903 wordt gewijzigd.

Ten einde evenwel geheel juist te zijn moge dan de volgende rectificatie
dienen : Het jaar 1903 blijft gehandhaafd, maar met de opmerking,
dat in de jaren 1903 tot en met 1913, alleen de ongeopende miltvuur-
cadavers zijn begraven, terwijl de geopende na een als regel onvoldoende
verbranding, werden begraven.

De vingerwijzing, die mijn ambtgenoot ten Hoopen in zijn opmer-
king ter zake ziet, hoe onvolledig de vroegere gegevens zijn, is dan,
vermoedelijk ook tot zijn tevredenheid, tot haar werkelijke proporties
teruggebracht.

Wat betreft de door ten Hoopen omtrent het hekkelen en greppelen
en het daarbij voor paarden ontstane infectiegevaar gemaakte op-
merking, meen ik er op te mogen wijzen, dat in Friesland bij de bedoelde
bewerkingen geen of slechts sporadisch paarden worden gebruikt.

In de blz. 199 en 200 van mijn artikel heb ik voorts alle overige
grondbewerkingen naast het hekkelen en greppelen volledig genoemd
en daarom moge ik hierbij nog terloops opmerken, dat de door ten
Hoopen aan mijn beschouwingen gegeven benaming van greppel- en
hekkeltheorie dus geenszins een juiste qualificatie van mijn opvattingen
en beschouwingen is.

Indien ten Hoopen in dit verband een juiste benaming had wen-
schen te geven dan had deze moeten zijn : ,,de grondbewerking van de
besmette oppervlakkige bodemlagen", zonder daarbij te spreken van
,,zijn theorie", want in mijn artikel, bldz. 139, ie en 2e alinea, staat
verder duidelijk, dat deze niet van mij persoonlijk is, maar algemeen
wordt gedeeld.

Collega ten Hoopen geeft mij daarbij de wenk mijn opvattingen in
zake de rol van de bodeminfectie te doen steunen door positieve uit-
komsten van grondonderzoek.

Ja, wanneer ik evenals de door mij genoemde Russische onderzoekers
Pokschischewsky en Golowin ¹) (bldz. 138) kon beschikken over
dorpen of streken, waar het miltvuur zich gedurende minstens 50â70
jaren a.h.w. heeft vastgezet en per jaar van 13â 200 gevallen voor-
komen, dan ware het zeker een groote fout van mij geweest als ik, de
aangehaalde onderzoekingen kennende, dat grondonderzoek had
nagelaten en was zijn opmerking dus geheel gemotiveerd geweest.
Nu ik echter slechts over Friesland zou kunnen beschikken, waar de
toestand ten opzichte van het miltvuur zoo geheel anders is en de
ziekte inderdaad sporadisch voorkomt, zal ten Hoopen het met mij
eens moeten zijn, dat dit grondonderzoek onder die omstandigheden,
absoluut geen zin heeft en is gelijk te stellen met het zoeken naar een
bacterie in een hooiberg. En daar kan ik nu eenmaal niets voor voelen.

De door ten Hoopen in bldz. 608, alinea 2, bedoelde gevallen van
besmetting door verbouwde producten hebben zich hier te Gorredijk,
in Het Bildt, Menaldumadeel enz., (in de laatste gemeenten bij op stal
staande stieren na bieten- of aardappelenvoedering) inderdaad meer-
malen voorgedaan, zoodat ik daarmede dus, wat Friesland betreft,
ook volgens ten Hoopen, het recht aan mijn zijde heb.

In Friesland heb ik geen gevallen als de door Overbeek en ten
Hoopen vermelde ooit aangetroffen. Wel is er nog onlangs bij het voor-
komen van sterfgevallen van vee (niet aan miltvuur, maar tengevolge
van andere ziekten) bij diverse veehouders, die van eenzelfde fabriek
of leverancier hetzelfde voeder nieuw hadden betrokken, dit voedsel
met eenigen grond verdacht, maar zooals uit het ingestelde onderzoek
bleek, ten onrechte.

Nu wil ik dit laatste allerminst gelijk stellen met de door Overbeek
en ten Hoopen vermelde gevallen, maar wel moge er uit blijken, dat

¹) Prof. Dr. N. A. Pokschischewsky en Dr. A. D. Golowin. Der Milzbrand als
ErbodenepizoÃ¶tie. Zeitschr. f. Infektionskrankheiten, parasitaire Krankheiten und
HygiÃ«ne der Haustiere, 43e Band, 2e Heft, bldz. 94.

het toeval ook nog een rol kan spelen. Dat buitenlandsche voeder moet
in het door Overbeek vermelde geval (n.1. op 18 erven en in Ã©Ã©nzelfde
gemeente) toch wel zeer intensief besmet zijn geweest.

Er was in dit geval, evenals in de door ten Hoopen tengevolge van
het voeren van bolderik vermelde gevallen toch alle indicatie tot het
instellen van een bacteriologisch onderzoek van het besmette voeder
of bolderik.

In Duitschland leverde dit onderzoek ook wel een positief resultaat
op (zie Francke en Goerttler ¹), bldz. 129, 130 en VerÃ¶ffentlichungen
aus den Jahres-VeterinÃ¤r-Berichten der beamteten TierÃ¤rzte Preuszens
1927 en-1928, bldz. 10, 1929 en 1930, bldz. 13, 16 enz.

Hoe plausibel de bolderikbesmetting in de veenkoloniÃ«n ook wordt
voorgesteld, voor mij toch blijven, alvorens het waarschijnlijkheids-
bewijs te kunnen aanvaarden, de vragen of in deze gevallen alle
andere besmettingsoorzaken zijn uit te sluiten, en of het zoo absoluut
zeker is, dat het buitenlandsche voeder de oorzaak is geweest.

Ik ken de toestanden in de VeenkoloniÃ«n niet, zooals collega ten
Hoopen. Het is mij echter wel bekend, dat er te Sappemeer en
te Veendam leerlooierijen zijn en dat de VeenkoloniÃ«n eigenaardig
zijn gebouwd en samengesteld. Er zijn daar vele voor het afvoeren
van de turf dienende kanalen en wijken op 160â200 rn afstand ; aan
de eene zijde van het hoofdkanaal is het dorp gebouwd en aan de
andere zijde wonen de landbouwers. Is het 1111 zeker, vraag ik mij af,
dat onder deze bijzondere omstandigheden een invloed van de leer-
looierijen, zooals die in het buitenland bekend is, is uit te sluiten ? En
daarbij denk ik niet aan alleen buitenlandsche huiden, maar ook aan
binnenlandsche huiden afkomstig van miltvuurcadavers. Ook vÃ³Ã³r
de Vleeschkeuringswet heb ik huiden, als de laatstbedoelde wel eens
o.a. in de leerlooierij te Gorredijk moeten laten achterhalen.

Ik wil hierbij nog op een bekend feit wijzen, n.1. dat het miltvuur, in
gedurende lÃ¤ngeren tijd besliste miltvuurgebieden, plotseling tot stilstand
komt zonder dat daarvoor een plausibele verklaring kan worden
gegeven. Deze ervaring heeft men b.v. opgedaan in Duitschland (o.a.
in Sleeswijk) en ook in Friesland b.v. in de gemeente Weststellingwerf.

Uit de door mijn beide ambtgenooten vermelde gevallen, vooral
dat van het bolderik voeren (dit geschiedt b.v. in Friesland niet) blijkt
echter wel heel duidelijk, dat de omstandigheden in ons betrekkelijk
kleine land, zelfs provinciaal, nog aanmerkelijk verschillend zijn in
de oorzaken van het optreden van het miltvuur.

Men zie b.v. het zoo groote verschil, dat ten Hoopen voor de Veen-
koloniÃ«n en ook zijn geheele district aangeeft met betrekking tot het
voorkomen der ziekte op erven, waar reeds eerder miltvuur is voor-
gekomen ; in de veenkoloniÃ«n sedert 1911 geen enkel geval en in het

totaal in Groningen 1% â in Friesland ieder jaar nadien (en ook daar-
voor) in meer dan 11 % van de totale ziektegevallen op erven, waar
reeds eerder miltvuur is voorgekomen.

En zou nu op grond van laatstvermeld feit, gecombineerd met de
andere door mij te dezer zake naar voren gebrachte en vooral leg ik
daarbij den nadruk op het in blz. 202, alinea 2 van mijn artikel ver-
melde omtrent het anamnetisch onderzoek, waarbij op de erven bleek
te zijn gegraven, aan de bodeminfectie in Friesland niet de rol moeten
worden toegekend, die ik er aan meen te moeten toekennen ?

Alleen het bovenbedoelde feit is n.m.m. al voldoende om aan de
bodeminfectie in Friesland wel een belangrijke rol te mogen toekennen.
De tegenspraak van Collega ten Hoopen in zake Friesland culmineert
in de te sterke rol, die ik n.z.m. aan de grondbewerking zou hebben
toegekend. Hij wil dus minder sterk geaccentueerd zien, mijn mcening,
die daarop volgt, dat ook het graven in bacteriÃ«n-houdenden grond
funest kan werken. Ik moge er nogmaals op wijzen dat Hutyra,
MÃ¼ssemeijer e.a. ook wel degelijk veel waarde hechten aan de bodem-
infectie in vele streken, zooals ik trouwens reeds in bldz. 137, 138 en
139 van mijn artikel vermeldde.

MÃ¼ssemeyer ¹) zegt woordelijk : âGefÃ¤hrlich ist es auch, wenn Milz-
brand-Kadaver an nichtgrundwasserfreien PlÃ¤tzen verscharrt werden.
An solchen Stellen ereignen sich nach den von mir gemachten Erfah-
rungen mit dem Steigen und Fallen des Grundwassers, namentlich,
in den FrÃ¼hjahrs-und Herbstmonaten, MilzbrandfÃ¤lle. In der Epidemi-
ologie des Milzbrandes unserer Haustiere spielt die auf solche Weise
zustande gekommene Infektion des Grundwassers in manchen
Gegenden anscheinend eine gewisse Rolle."

,,In Friesland kwamen wel sterfgevallen voor op oude weiden, waar
âvroeger miltvuurcadavers werden begraven. VÃ³Ã³r 1918 is geen
âduidelijk sprekende oorzaak te vinden ; alleen kwamen in Friesland
âen Gelderland in den zomer nogal gevallen op oude miltvuurweiden
âvoor.

âIn 1911 werden vooral in het Noorden (Friesland) oude miltvuur-
baarden, waar in vroeger tijd veel miltvuurcadavers werden begraven,
ânaar de oppervlakte gebracht doordat men het water van uit zoo
âdiep mogelijk trachtte te verkrijgen."

Wat Friesland betreft heeft, zooals ik in het bovenstaande voldoende
meen te hebben aangetoond, het betoog van ten Hoopen n.m.m.
geen overtuigende bewijzen bijgebracht voor zijn stelling, dat ik aan
die bodeminfectie een te groote rol zou hebben toegekend. Op grond

¹) Prof. Dr. MÃ¼ssemeijer, Milzbrand, die VerhÃ¼ting seiner Verbreitung durch
tierische Roherzeugnisse Ille Band. Berichte fÃ¼r Abteilungsversamlungen, bldz. 47,

^e) Dr. D. G. Ubbels. âHet miltvuur en de oorlog." Tijdschr. voor vergelijkende
geneeskunde, 1935, afl. 3/4.

van het bovenstaande, het reeds eerder vermelde, alsmede van het
nog volgende, handhaaf ik mijne meening, dat de bodeminfectie
voor Friesland van groote beteekenis is, geheel.

Ten Hoopen is het met mij eens, dat het miltvuur bij het varken
veelal secundair voorkomt en hij wijst daarbij op het locale miltvuur
bij deze diersoort. Maar n.m.m. is het aantal gevallen daarvan te gering
om er zooveel mede te verklaren als ten Hoopen blijkbaar wil doen.
De gevallen van locale anthrax verklaren voorts m.i. alleen het bekende
feit, dat het varken minder gevoelig is voor het miltvuur dan de andere
huisdieren, terwijl die gevallen ten opzichte van de verspreiding der
ziekte naar mijn meening geen groote beteekenis kunnen hebben,
zoowel op grond van het geringe aantal daarvan als â en juist â
vanwege het locale karakter der ziekte. Op het miltvuur bij de varkens
kom ik nog nader terug.

Nog een enkel woord omtrent de door ten Hoopen in het slot van
zijn artikel vermelde ervaring, dat hij heeft opgemerkt, dat miltvuur
wordt geconstateerd na invallende vorst, of dooi na een vorstperiode,
dus bij temperatuur-overgangen van boven nul tot daar beneden en
omgekeerd. Deze ervaring heb ik niet opgedaan en ook niet in de mij ter
beschikking staande literatuur bevestigd gezien. Ik kan dit ook niet
verklaren.

Het is bekend dat in het algemeen sterke temperatuur-wisselingen
van invloed kunnen zijn niet alleen op de virulentie van bacteriÃ«n,
maar ook op het resistentie-vermogen van het individu. Dat de tem-
peratuur van de bodemoppervlakte bij het miltvuur een rol speelt
is eveneens bekend ; Pokschischewsky en Golowin ³) wezen hier ook
op in hun door mij vermelde onderzoekingen en vermelden, dat in
voortdurend geÃ¯nfecteerde streken het miltvuur op moerassigen
veengrond uitbreekt bij een bodemvochtigheid van niet onder 80%,
bij Ph. van 5,3â6,4 en bij een maandsom van d.e bodemoppervlakte-
temperaturen van 445â598Â° en nog hooger.

Het wil mij echter voorkomen, dat het feit, dat de maand April,
zoowel voor Nederland als voor Friesland, vrijwel ieder jaar de maand
is, waarin het aantal miltvuurgevallen zoo frappant hoog is, geen
steun kan geven aan deze waarneming.

Mijn beide ambtgenooten is het accent, dat ik op het gevaar, dat
de bewerking van bacteriÃ«nhoudenden grond voor het ontstaan van
miltvuur bij het vee oplevert, heb gelegd, te zwaar en de reden daar-
van ligt voor het grijpen, want beiden voelen meer voor de besmetting
door buitenlandsche huiden en voederartikelen.

Wanneer ik dus mijn beide ambtgenooten zou kunnen overtuigen,
dat het accent, dat zij op het gevaar van het gebruik van het buiten-
landsche graan leggen, door mij terecht te zwaar wordt genoemd,
dan heb ik gegronde hoop, dat zij met mij de meening, vervat in mijn
eindconclusie, zullen worden toegedaan, dat het graven in den bodem

op boerderijen, waar vroeger miltvuur voorkwam, onder de noodige
zorg dient te geschieden.

En hiermede ben ik bij de hoofdzaak aanbeland, n.1. de invloed
van het in ons land ingevoerde buitenlandsche graan of in het algemeen
gezegd dus buitenlandsche veevoederartikelen en de ingevoerde ge-
droogde huiden, op het voorkomen van het miltvuur.

Ten Hoopen heeft meer het oog op Rusland en de uit dat land
ingevoerde gerst en bolderik en Overbeek stelt in het algemeen het
buitenlandsche graan, besmet door de gedroogde huiden, op den
voorgrond. Er is hier dus bij veel overeenkomst ook verschil en dit legt
mij de taak op mijn beide opponenten zooveel mogelijk ieder afzonder-
lijk te beantwoorden.

Nu heb ik de moeite genomen uit de verslagen van het Centraal
bureau voor de statistiek over de jaren 1909 tot en met 1935 de
benoodigde gegevens op te zoeken en deze met de in die jaren voor-
gekomen gevallen van miltvuur bij alle vee in Nederland, alsmede
die bij het varken in Nederland, ontleend aan de verslagen van de
Handelingen en Bevindingen van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht
over de genoemde jaren, te verzamelen.

De -miltvuurgevallen bij de varkens zijn afzonderlijk vermeld en
die van al het vee heb ik gesplitst in de gevallen, voorgekomen in
den stal- en in den weidetijd (de maanden Mei tot en met September).

Bij de gevallen in den weidetijd behoeft aan besmetting via buiten-
landsch graan of huiden zeer zeker niet te worden gedacht.

Ik wil hierbij opmerken, dat aan deze statistiek eigenlijk de meest
belangrijke gegevens ontbreken, want het spreekt vanzelf, dat het
gevaar, dat de gedroogde huiden en de veevoederartikelen opleveren
kunnen, in sterke mate samenhangt met de mate, waarin het miltvuur
voorkomt in de landen, waaruit die huiden en artikelen afkomstig
zijn. Al mijn pogingen om uit de voornaamste der importeerende
landen omtrent het voorkomen van het miltvuur volledige statistieken
te verkrijgen hebben helaas gefaald en tot mijn spijt moeten dus deze
inderdaad belangrijke (vooral voor het aantoonen van de correlatie)
gegevens, ontbreken.

Maken wij van de gegevens een staat, waarbij wij gemakshalve het
Russische graan aan de eene zijde en de huiden en de buitenlandsche
gerst en rogge, behalve die uit Rusland, aan de andere zijde plaatsen,
dan is die staat de volgende :

Iaat van den invoer van huiden en gerst en rogge en het voorkomen van miltvuur bij liet vee in Nederland gedurende de jaren 1909 t./m. 1935.

Het ligt in mijn bedoeling vooraf eenig aanvullend oordeel te geven
over de theorie, dat miltvuur in vele gevallen zou ontstaan na de
voedering van het vee met buitenlandsch graan. Omdat daarbij wordt
gewezen op de correlatie, die er bestaat, tusschen graaninvoer en
aantal miltvuurgevallen, doe ik dit aan de hand van de hierboven
vermelde statistiek.

In het algemeen merk ik omtrent de correlatie nog op, dat Verrijn
Stuart ¹) hiervan zegt, dat het is een zoodanig verband tusschen
verschillende verschijnselen, dat kwantitatieve wijziging van het
eene gepaard gaat met kwantitatieve wijziging van het andere.

In het onderwerpelijke geval zal dus een kwantitatieve wijziging
in den graanimport een kwantitatieve wijziging in het aantal miltvuur-
gevallen tengevolge moeten hebben. Beziet men nu bovenstaande
tabel, dan is daarvan ongetwijfeld de indruk, dat tusschen den totalen
invoer van graan en huiden en het aantal miltvuurgevallen inderdaad
verband bestaat, een feit, dat misschien zou mogen pleiten voor cle
gedachte die Overbeek en ten Hoopen en met hen anderen aan-
hangen.

Maar aangenomen dit verband, dan zou het nog foutief zijn, dat bij
deze correlatie ook causaal verband â en daar gaat het nu om â
wordt aangenomen.

Correlatie moge uitnoodigen in die richting een nader onderzoek
in te stellen, zij bewijst omtrent eventueele causaliteit niets. Zelfs
kunnen wij in dezen nog iets verder gaan en zeggen, dat een nog zoo
hooge correlatie-coÃ«fficiÃ«nt nooit den onmiddellijken samenhang der
correleerende massa\'s van elkander bewijst en ook nooit uitslag geeft
op de vraag op welke wijze de correlatie tot stand kwam. (HÃ¼bner ²).

Afgezien van deze overwegingen, die ongetwijfeld van fundamenteele
beteekenis zijn, gaat men bovendien in zijn meening over aanwezige
correlatie wankelen als men de statistiek nauwkeurig bekijkt.

Immers ter demonstratie van het bestaan der correlatie wordt veel-
al gewezen op den teruggang van de miltvuurgevallen toen in den
oorlogstijd de invoer van het Russische graan geheel ophield. Ik breng
hierbij in herinnering, dat het miltvuur bij de varkens in Duitschland
in de oorlogsjaren, toen de invoer van veevoederartikelen onmogelijk
werd, prompt af nam, om echter na de oorlogsjaren met den weder
toenemenden invoer van die artikelen weder geregeld toe te nemen.
Ook in Sleeswijk-Holstein nam, toen de invoer van buitenlandsche
huiden in de oorlogsjaren stil stond, het miltvuur bij de runderen
aanzienlijk af, terwijl vanaf het jaar 1920, toen de buitenlandsche
huiden-invoer weder toenam, ook het miltvuur bij de runderen weder
toenam.

Op grond van deze feiten stelde MÃ¼ssemeyer zijn onderzoekingen
in zake de rol van het buitenlandsche voeder en de buitenlandsche
huiden bij de verspreiding van het miltvuur in.

Gaan wij nu na hoe het te dien opzichte in Nederland is gesteld,
dan zien wij, wat de varkens betreft, dat niet bij grooten graaninvoer
uit Rusland het aantal gevallen van anthrax bij deze diersoort stijgt,
maar dat er verscheidene jaren zijn aan te wijzen, waarin de gevallen
van anthrax bij het varken aanmerkelijk grooter waren dan in de jaren
toen de graaninvoer haast tienvoudig grooter was.

Men vergelijke de jaren van vÃ³Ã³r 1914 maar met die van 1914 tot
en met 1920 en na 1922. Ook in de jaren na 1922 is er te dezen opzichte
geen enkele zekere aanwijzing aan te geven. In 1924 een veel grootere
invoer uit Rusland dan in 1923, maar minder ziektegevallen ; in 1930
en 1931 veel invoer en veel gevallen, maar bij nog veel grooteren invoer
in 1909 tot 1915 aanzienlijk minder ziektegevallen.

Nu zal men mij tegenwerpen, dat ik zelf voor die vermeerdering van
de anthraxgevallen bij het varken na 1920 de Vleeschkeuringswet
aansprakelijk heb gesteld. Maar dit erkennend, blijft ook bij den groot-
sten invoer de invloed bij het varken â en dit dier krijgt toch dit graan
wel in de eerste plaats â zeer gering. Ik wil mij echter ook tot de overige
huisdieren bepalen en dan wordt de zaak, zooals zal blijken, nog merk-
waardiger.

Wij zien dan n.1., dat het totale aantal gevallen, dat in 1914 563
bedroeg, in 1915 daalde tot 282, om in 1916, 1917, 1918, 1919 en

1921 toen er toch ook geen invoer van Russisch graan bestond, het
cijfer plotseling weer tot 271 steeg.

Sterker nog, ook in 1928 en K)2g bedroeg de invoer van Russisch
graan vrijwel niets en toch werden toen niet minder gevallen van
miltvuur waargenomen dan resp. 357 en 327, aanzienlijk meer zelfs
dan in 1934 en 1935, toen resp. 12.000 en 100.000 ton Russische gerst
binnen kwam, terwijl het aantal gevallen in 1934 was 241 en het totaal
aantal gevallen over het geheele jaar 1935 (de maandcijfers zijn niet
bekend) zelfs maar 129 bedroeg.

Het wordt echter nog merkwaardiger wanneer wij uitsluitend de
weidegevallen, dus die gevallen, waarbij besmetting door buitcn-
landsch graan is uit te sluiten, in ons land aan een nader onderzoek
onderwerpen. Het gemiddelde van die weidegevallen over de jaren
1909â1915 bedraagt 264 stuks. Uit gemiddelde daalde in de oorlogs-
jaren van 1915â1920, tot 95, dus bijna het 1/3 gedeelte van voor
den oorlog.

Stellen wij die gemiddelden van weide- en stalperiode naast elkaar,
dan krijgen wij het volgende overzicht.

Hieruit kan dus de conclusie worden getrokken, dat naar verhouding
het aantal gevallen in den weidetijd tijdens den oorlog ongeveer
evenveel is gedaald als dat van den staltijd.

En volgt uit het bovenstaande nu niet, dat â ook al geeft de statistiek
daartoe wel eenige aanleiding, want de graaninvoer is na den oorlog
inderdaad veel minder dan voor den oorlog â men toch foutief handelt
door de daling van na 1914 aan den verminderden Russischen graan-
invoer toe te schrijven. Is die sterke daling in den weidetijd en ook het
hierboven opgemerkte niet veeleer een duidelijke indicatie, dat hier
aan andere invloeden moet worden gedacht ?

Dringt men dus eenigszins dieper in de statistiek in, dan dient toch
te worden erkend, dat er naast verschijnselen die op correlatie wijzen,
er tevens onderscheidene zijn, die daar volkomen tegen spreken en de
balans ervan is voor de voorstaanders van de graanbesmettingstheorie
voor ons land niet erg bemoedigend.

Ik meen in het bovenstaande voldoende te hebben aangetoond, dat
de door ten Hoopen met betrekking tot het Russische graan gegeven
verklaring in het algemeen voor Nederland niet aanvaardbaar is.

En wat de feiten betreft, dat zoo dikwijls miltvuur werd geconsta-
teerd na voedering van bolderik : het moge een indicatie zijn om,
zooals ik reeds heb gezegd, in die richting een onderzoek in te stellen,
maar een conclusie daaruit te trekken zonder een dusdanig onderzoek
vermag ik niet, omdat ik dat wetenschappelijk gezien, niet juist kan
achten.

Ten slotte moge ik er nog op wijzen, dat ten Hoopen in blclz. 609
er op wijst, dat Ubbels reeds voldoende op de correlatie tusschen
miltvuur en den import van krachtvocder tot 1925 heeft gewezen.

Het bovenstaande geeft n.m.m. het volste recht, die correlatie voor-
loopig nog met een korreltje zout te accepteeren. Maar Ubbels zelf
is van die correlatie niet zoo overtuigd, als ten Hoopen blijkbaar
wel is, want hij drukt zich in bldz. 338 van zijn artikel heel wat voor-
zichtiger uit in zijn mededeeling, dat men uit de vergelijking van de
curven zou kunnen concludeeren, dat de stijging van na 1920 verband
houdt met den meerderen aanvoer van koren uit Rusland en omgeving
en dat dit samengaan inderdaad opvalt, maar dat het hem echter te
gewaagd schijnt hieruit al een dergelijke conclusie te mogen trekken.
Dit laatste acht Ubbels wellicht eerst mogelijk, als de graaninvoer uit
Rusland weer op eenzelfde hoogte zal zijn gekomen als in 1913.

Ook zijn laatste conclusie is : âHoewel er aanwijzingen zijn, dat
Rusland onze grootste besmettingsbron is (geweest) valt dit op heden
echter nog niet uit te maken."

Ubbels ⁶) waarschuwt nadrukkelijk tegen het trekken van een con-
clusie, ten opzichte van de herkomst der infectie en vestigt er de
aandacht op, dat het veevoeder niet alleen uit vrijwel geheel Europa,
maar ook uit alle werelddeelen wordt ingevoerd. Zijn waarschuwing-
is m.i. terecht gedaan, want sinds zijn publicatie is het aantal invoerende

landen nog vermeerderd en ook met landen, waar volgens mededee-
ling veel miltvuur voorkomt, als b.v. RoemeniÃ«, Achter-IndiÃ«, enz.

Collega Overbeek laat het voorkomen van het miltvuur door 2 fac-
toren beheerschen, n.1. de invoer van de huiden en de besmetting
daardoor van het graan. Als er geen invoer van huiden is kan het graan
ook niet besmet worden en de kans van laatstbedoelde besmetting zal
dus toenemen, naar mate de hoeveelheid der huiden toeneemt en
omgekeerd vermindert die kans op dezelfde wijze als er geen graan-
invoer plaats heeft. In beide gevallen wordt de kans dus uitgedrukt
in het totale kwantum.

Ik zal de bewerkelijke berekeningen hier niet vermelden, want dat
zou te veel plaastruimte vragen. Uit mijn berekeningen blijkt echter,
dat er over de jaren 1921 â1934 in 7 gevallen een positieve en in 7
gevallen een negatieve correlatie kan worden aangetoond.

Ontkend kan niet worden, dat er bij een oppervlakkige beschouwing
van de verzamelde gegevens wel eenig verband tusschen den invoer
van huiden en graan schijnt te bestaan, maar er zijn ook direct tegen-
aanwijzigingen in die gegevens te vinden, zooals ik reeds in bldz. 1169
en 1170 te kennen gaf.

Ik heb daarom gemeend niet beter te kunnen doen, dan door de
betreffende gegevens aan den Heer Directeur van het Centraal Bureau
voor de Statistiek te zenden, met het verzoek mij inzake de meer-
bedoelde correlatie te willen inlichten.

Dit onderzoek heeft natuurlijk eenigen tijd gevorderd en in het
mij gezonden bericht, waarvoor ik hier gaarne mijn hartelijken dank
betuig, zijn de volgende conclusies vervat :

âEr bleek slechts een zeer geringe correlatie te bestaan tusschen
âde door U opgegeven aantallen gevallen miltvuur in den staltijd
â(zie den door mij gegeven staat) en den invoer van gedroogde huiden
âuit alle landen."

Wat de granen betreft leverde het door het Centraal Bureau voor
de Statistiek ingestelde onderzoek het volgende op :

âDaarentegen is de correlatie tusschen de aantallen gevallen
âmiltvuur en den invoer van de voedergranen niet onaanzienlijk :
âvoor de correlatie-coÃ«fficiÃ«nt werd n.1. 0,8 gevonden. Deze betrek-
kelijk hooge correlatie berust echter o.m. op het feit, dat zoowel het
âaantal miltvuurgevallen als de invoer van voedergranen een toe-
neming hebben vertoond, die zeker voor een deel samenhangt met
âden groei van den veestapel.

âEen berekening, waarbij de stijging van de beide bedoelde reeksen
âzoo goed mogelijk is geÃ«limineerd, leverde een correlatie van 0,6 op.
âOfschoon deze correlatie niet hoog kan worden genoemd, schijnt dus
âwel verband aanwezig te zijn."

Ik vestig in de eerste plaats de aandacht op het feit, dat de correlatie-
â¢coÃ«fficÃ«nt dus door het elimineeren van de toeneming van den invoer
van voedergranen en den daarmede samenhangenden groei van den
veestapel, alleen reeds daalde van 0,8 tot 0,6.

Wij zien hieruit hoe voorzichtig men bij het bepalen van de cor-
relatie moet zijn en hoe noodlottig het verwaarloozen van een enkelen
factor daarbij kan zijn.

Te betreuren valt het, dat wij, zooals ik inblz. 1166 reeds opmerkte
niet over goede statistieken van het miltvuur in de landen van her-
komst der granen beschikken. Ook de Directeur van het Centraal
Bureau voor de Statistiek wijst hierop in zijn schrijven.

Tet rÃ©sumÃ© van het onderzoek van de enkelvoudige correlatie,
waarbij dus het aantal miltvuurgevallen vergeleken is met den invoer
van huiden, resp. van granen, elk afzonderlijk is dus :

Slechts zeer geringe correlatie tusschen aantal miltvuur-
gevallen in den staltijd en den invoer van gedroogde huiden,
terwijl er wel verband schijnt aanwezig te zijn ten opzichte
van de voedergranen.

Maar ook de meervoudige correlatie-berekening, dus tusschen
huiden en granen eenerzijds en miltvuurgevallen in den staltijd ander-
zijds en â die correlatie hebben wij hier juist noodig â valt niet in
het voordeel van mijn geachte opponenten uit. Het resultaat van die
berekening is, blijkens door mij ontvangen schrijven van den Heer
Directeur-Generaal van de Statistiek :

,,De meervoudige correlatie-coÃ«fficiÃ«nt is 0,735, maar deze oogen-
,,schijnlijk niet onbelangrijke correlatie is wellicht voor een deel het
âgevolg hiervan, dat met den groei van den veestapel, zoowel het
âaantal ziektegevallen als de invoer van voedergranen stijgt.

âAlles samengenomen mag het resultaat niet als zeer
belangrijk worden beschouwd.

âBelangrijke afwijkingen tusschen de berekende en de gegeven
âwaarden van het aantal ziektegevallen zijn gevonden voor de jaren
,,1919, 1933 en 1934 (aantal gevallen kleiner dan de formule aangeeft),
â1924, 1930 en 1931 (aantal gevallen grooter dan volgens de for-
âmule). Misschien geeft dit U een aanwijzing voor den invloed van den
âgraad van besmetting der huiden ?"

Maar ook deze belangrijke afwijkingen geven, zooals ieder, die den
bijgevoegden staat daarop toetst, met mij eens zal zijn, in het laatst-
bedoelde opzicht geen aanwijzing.

Het resultaat van dit onderzoek is dus alles bij elkaar genomen niet
als zeer belangrijk te beschouwen, maar ik herhaal, ook al zou er een
overtuigende correlatie zijn aangetoond, dan nog mag hieruit geen
causaal verband worden geconcludeerd.

Al wil ik niet ontkennen, dat er, zooals ik in mijn eerste artikel al
vermeldde, door de huiden en het Russische graan (in het algemeen
gezegd door alle ingevoerd buitenlandsch graan) wel gevallen van

miltvuur zullen worden verwekt, toch meen ik, dat in het hierboven
vermelde voldoende is aangetoond, dat er voorloopig in wetenschap-
pelijken zin geen voldoende gronden aanwezig zijn om op het besmet-
tingsgevaar voor den Nederlandschen veestapel van de meerbedoelde
huiden en voedergranen een zoo zwaar accent te leggen, als door mijn
beide ambtgenooten is gedaan.

Ten slotte zij nog vermeld, dat mij is gebleken, dat er in het hoofd
van de graphiek, betreffende Nederland, voorkomende op blz. 135
van dit Tijdschrift een zetfout is geslopen, die ik hierbij gaarne herstel.
Er is daarin vermeld : âin de kwartalen 1935 t/m 1932", hetwelk
behoort te zijn âin kwartalen 1885 t/m 1932".

Samenvattend kom ik op grond van bovenstaande beschouwingen
tot de volgende conclusies :

ie. Aan de grondbewerking der in Friesland veelvuldig besmette
oppervlakkige bodemlagen, moet voor het ontstaan van het miltvuur
in deze provincie, groote beteekenis worden toegekend ;

2e. In het feit, dat in n a 12% der gevallen in Friesland het milt-
vuur voorkwam op boerderijen waar reeds eerder miltvuur werd
waargenomen, ligt een niet geringe steun voor de door mij geuite
meening over het ontstaan dezer ziekte ;

3e. Het geringe aantal miltvuurgevallen bij varkens in Nederland
pleit er niet voor, dat er causaal verband bestaat tusschen het voederen
van Russisch graan en den invoer van buitenlandsche huiden en het
ontstaan van miltvuur ;

4e. Naast de daling van het aantal miltvuurgevallen in den tijd
gedurende den wereldoorlog, toen de Russische graan-invoer stil
stond, zijn verscheidene jaren van even sterke daling aan te wijzen,
toen de Russische graan-invoer wel en in belangrijke mate bestond ;

5e. De daling in het aantal miltvuurgevallen gedurende den wereld-
oorlog bedroeg in den staltijd 71%, terwijl de daling in het aantal
ziektegevallen in den weidetijd, waarin de invloed van Russisch graan
zeker is uit te sluiten, gedurende die periode, 64% bedroeg ;

6e. De correlatie tusschen den invoer van buitenlandsch graan en
buitenlandsche huiden, ook wat den invoer van het Russische graan
betreft, eenerzijds en het aantal gevallen van miltvuur in den staltijd
anderzijds, is, zoowel bij enkelvoudige als bij meervoudige berekening,
niet als zeer belangrijk te beschouwen en

7e. Er is op grond van de sub 3, 4, 5 en 6 vermelde stellingen in
wetenschappelijken zin geen enkele reden om het causaal verband
tusschen buitenlandsche huiden en Russisch- of ander buitenlandsch
graan en het voorkomen van het miltvuur bij den Nederlandschen
veestapel als zeer belangrijk te beschouwen.

Schrijver toont aan, dat noch de statistiek, nÃ³ch de correlatie-
berekening Stenn geeft voor de meening, dat er causaal verband zou
bestaan tusschen ingevoerde buitenlandsche huiden en Russisch- of
ander buitenlandsch graan en het ontstaan van miltvuur in Nederland.
Sc.hr. toont voorts nogmaals aan, dat, op grond van zijn beschou-
wingen, aan de bodeminfectie in Friesland groote beteekenis dient te
worden toegekend ten opzichte van het ontstaan van het miltvuur
in deze provincie.

Verfasser weist nach dass weder die Statistiek noch die Korrellationsberechnung
die Meinung unterstÃ¼tzt dass ein kausaler Zusammenhang besteht zwischen im-
portierten auslÃ¤ndischen HÃ¤uten und Getreide und dem Entstehen von Milzbrand
in Holland.

Verfasser beweist nochmals dass in der Provinz Friesland besonders die Boden-
infektion Ursache der MilzbrandfÃ¤lle ist.

The author states that neither the statistics nor the calculation of the correlation
favours the opinion that there exists a causal relation between imported foreign
hides and corn and the sources of infection of anthrax in Holland.

The author shows that in Friesland soil-infection may be considered as the prin-
cipal cause of anthrax infection.

I,\'auteur dÃ©montre que ni les statistiques, ni les calculs de la corrÃ©lation ne plaident
en faveur de l\'opinion qu\'il existe un rapport causal entre les peaux et le grain im-
portÃ©s de l\'Ã©tranger et l\'apparition d\'anthrax en Hollande.

Il montre de nouveau que dans la province de F\'rise le sol est Ã incrimer comme
principale source d\'infection d\'anthrax.

In de Tierartzliche Rundschau No. 16, 1936 staat op blz. 308 een bericht van
dc hand van Generaloberveterinar a. D. Brose over een paard, dat door een diepe
schenkelwond zoo kreupel was, dat het het gewonde been niet kon belasten, waardoor
aan het andere been hoefbevangenheid begon op te treden. Het dier, dat in een
van paalwerk geÃ¯mproviseerde box was geplaatst, werd op een morgen aangetroffen,
zittende op een der dwarsbalken, zoodat de achterbeenen ontlast waren.

Aanvankelijk wilde men het er vandaan hebben. Door bijten enz. verzette het
dier zich hiertegen heftig, zoodat men het liet zitten, het er voerde en drenkte, en
het er verder behandelde. Het herstelde op deze wijze spoedig. Bk. meent, dat
het paard, hoewel het wellicht toevallig op dien latierpaal is terecht gekomen,
overleg heeft getoond, door zijn zetel te verdedigen, toen het merkte, dat het hiervan
profijt ondervond. H. I.ubberts.

Principes de la lÃ©gislation sanitaire, door M. E. Leclainche, Directeur
van het âOffice International des Epizooties". Rapport, uitgebracht in
de 10e Zitting van het âComitÃ© de 1\'Office International des Epizooties"
(Bulletin de 1\'Office, Tome XII, Mai et Juin 1936).

Gaarne voldoe ik aan het verzoek van de Redactie in ons Tijdschrift het boven-
vermelde rapport en de naar aanleiding daarvan in de ioe Zitting van het ComitÃ©
gevoerde discussies te bespreken.

Reeds op het 12e Internationale Veeartsenijkundige Congres te Xew-York 1934
bracht Leclainche zijn denkbeelden omtrent de Veeartsenijkundige Diensten in
zijn rapport âUne Police Sanitaire Moderne" naar voren en het thans te bespreken
rapport stemt daarmede vrijwel geheel overeen.

Leclainche bepleit niet minder dan een radicale revisie van alle Veeartsenij-
kundige Wetgevingen, in dien zin, dat deze op nieuwe grondslagen dienen te worden
gebaseerd, en als nieuwe grondslagen geeft hij dan aan het opsporen van ziekte-vrije
dieren en veebeslagen en de instandhouding, bescherming en uitbreiding daarvan.

Leclainche acht de vigeerende wettelijke bepalingen van de Veeartsenijkundige
Diensten niet alleen verouderd en niet meer in overeenstemming met de moderne
eischen, maar hij acht het ook urgent deze bepalingen en voorschriften in den door
hem aangegeven zin te wijzigen. Die Diensten zullen zich, volgens I.., hieraan
niet kunnen onttrekken, aangezien zij zich anders zullen blootstellen aan een 011-
begrensden achteruitgang.

De laak van de Veeartsenijkundige Diensten is niet alleen die van veeartsenij-
kundige politie, dus het beschermen van den veestapel tegen de epizoÃ¶tische ziekten
en het bestrijden van deze ziekten. Deze taak is volgens Leclainche bovendien
voor vele landen vrijwel afgeloopen. Malleus, RabiÃ«s en andere epizoÃ¶tische ziekten
zijn vrijwel verdwenen of zullen binnen korten tijd verdwenen zijn.

Daarom ligt de taak van de Veeartsenijkundige Diensten thans meer op het
terrein van de bestrijding van de andere contagieuze ziekten, die niet zijn te be-
strijden door de maatregelen van dwingnidrn aard, als afzondering, afslachting,
voorbehoedende enting, ontsmetting, enz., waarmede vele van de bedoelde epi-
zoÃ¶tische ziekten zoo succesvol zijn bestreden.

De reden daarvan is eenvoudig, dat dit ondoenlijk is en ook te kostbaar zou
worden, want deze contagieuze ziekten â en Leclainche heeft dan op het oog
ziekten als : Tuberculose, Infect. Abortus, Infect. Mastitiden, Varkenspest, Para-
tubcrculose, Piroplasmose, Anaplasmose, Infect. Anaemie, Pullorum en andere
Pluimveeziekten â komen bij een veel te groot aantal dieren en te zeer verspreid
over de betreffende landen voor.

Het geldt hier dus de bestrijding van ziekten, die deels door hun reeds wijd ver-
spreid voorkomen en deels door hun wijze van besmetting, b.v. door smetstofdragers,
de bestrijding moeilijk maken, zelfs zoo moeilijk, dat men het in het algemeen heeft
willen opgeven en zich grootendeels bepaalt tot Ã©Ã©n ervan en wel de tuberculose.
Dit is niet economisch, want de genomen maatregelen ter bestrijding zullen ook
effect kunnen hebben voor die andere ziekten.

Leclainche laat hetgeen in Europa ter bestrijding van deze ziekten is gedaan
de revue passeeren om dan wat betreft de tuberculose tot de conclusie te komen,
dat de bestrijding daarvan tot nog toe slechts plaatselijke successen heeft opgeleverd,
maar dat een absoluut succes achterwege is gebleven. Hij motiveert deze conclusie
met beschouwingen, dat nÃ³ch de tuberculine, nÃ³ch de opsporing en onschadelijk-
making van de open lijders, nÃ³ch het clinisch onderzoek absolute resultaten hebben
opgeleverd.

De Amerikaanschc bestrijdingsmethode (afmaken van de positief reageerende
dieren) heeft men om begrijpelijke redenen in geen van de Europeesche landen

aangedurfd. Omtrent het aanmoedigen van de bestrijding door subsidieering merkt
hij op, dat hieraan een gevaar verbonden is, omdat de fokker zich dan a. h. w.
als een verzekerde gaat beschouwen.

Volgens Leclainche heeft de bestrijding van de tuberculose dus gefaald en is
deze failliet.

Ook de bestrijding van de Bang\'sche Ziekte en van de Infectieuze Mastitiden
zullen volgens hem bij de tegenwoordig gevolgde methoden evenmin tot absolute
resultaten voeren.

Leclainche wijt dit gemis aan een absoluut resultaat aan een verkeerden opzet,
n.1. deze, dat de maatregelen vrijwel uitsluitend tegen de zieke en verdachte dieren
zijn gericht. Volgens hem dient, in plaats van het gebruikelijke vrijwel uitsluitende
streven om de aangetaste bedrijven vrij te maken, meer te worden getracht de van
genoemde ziekten vrije bedrijven op te sporen, deze te beschermen tegen de be-
dreigende gevaren van besmetting, en uit te breiden.

Er bestaan in alle landen â en misschien nog maar korten tijd â bedrijven
die absoluut vrij zijn, en juist op deze bedrijven wil Leclainche dat de volle aan-
dacht van de Veeartsenijkundige Diensten wordt gericht.

Deze bedrijven moeten worden opgespoord, als zoodanig aangegeven, beschermd,
vrijgehouden en uitgebreid. Ook de Belgische Inspecteur Fagot wees hierop in
1931 in zijn rapport : âLa lutte contre la tuberculose en Belgique" (Bulletin de
rOffice, Tome V. pag. 438) met de woorden : âDÃ©couvrir, protÃ©ger, valoriser les
Ã©tables saines, constitue 1\'une des trois directions essentielles dans la prophylaxie
de la tuberculose".

En onder die drie richtingen zijn dan te verstaan : ie het vrij maken van de
bedrijven door eliminatie van de zieke dieren ; 2e de bescherming van de vrije
bedrijven en 3e de vorming van nieuwe beslagen met gezonde dieren.

Dit doel dient, volgens Leclainche, niet alleen tegen de drie laatstgenoemde
ziekten te zijn gericht, maar tegen alle vermijdbare ziekten, âcontagieuses ou non".

De moderne Wetgeving dient op dit principe te worden gebaseerd. Enkele voor-
schriften van dwingenden aard zullen daarbij niet kunnen worden gemist, maar
het geheel zal een facultatief karakter moeten hebben.

Aan die vrije bedrijven dienen Gezondheidscertificaten, hetzij van Staatswege,
hetzij door erkende particuliere organisaties, te worden toegekend, certificaten die-
vooral inhouden dat de dieren afkomstig zijn uit beslagen, die van bedoelde ziekten
vrij zijn.

Uit de in het ComitÃ© gehouden discussies blijkt, dat alleen MÃ¼ssemeyer Leclain-
che is bijgevallen en ook deze het niet-slagen van de vrije officieele bestrijding
van de tuberculose en de Abortus in Duitschland wijt aan het feit, dat die bestrij-
ding alleen is gericht op het vrij maken van de besmette bedrijven, terwijl voor
de bescherming van de vrije bedrijven Ã³f geen Ã¶f slechts onvoldoende maatregelen
zijn genomen. Ook MÃ¼ssemeyer wil die vrije bedrijven beschermen en de besmette
bedrijven aan zoodanige beperkende bepalingen onderwerpen â zonder daarbij
in strijd te komen met de bcdrijfs-economie â, dat het besmettingsgevaar van
deze bedrijven wordt gekeerd. De van half Dec. 193Ã tot April 1936 in 17 districten
in Pruissen uitgevoerde intra-cutane-tuberculinaties en onderzoekingen op Abortus-
Bang hebben de bedoeling van een oriÃ«nteerend onderzoek om aan de hand daarvan
de te volgen verdere gedragslijn te kunnen vaststellen.

Beroer heeft bij de discussies o.m. opgemerkt, dat de Veeartsenijkundige Dienst
hier te lande ter bestrijding van de tuberculose het z.g. vrijwillige systeem met
subsidieering en onder leiding en toezicht van den Staat en met afgifte van de
bedoelde Gezondheidscertificaten, al sedert geruimen tijd en met toenemend succes
heeft toegepast. Hij wees er op, dat hij al meermalen in de vergaderingen van het
âOffice" heeft bepleit een samenwerking van de groote fokkersorganisaties met
den Veeartsenijkundigen Dienst en dat hij daarin gesteund is door Bisanti en Boes.
Hij wil in Nederland in die richting verder gaan en de lijst van de besmettelijke
ziekten, die buiten de directe bemoeienis van de veeartsenijkundige politie vallen,

uitbreiden, b.v. met de Bang\'sche Ziekte, Paratuberculose, en die ziekten aldus
bestrijden met de medewerking van de fokkers. Berger wees er op, dat dit systeem
misschien niet overal zal kunnen worden gevolgd, want wat in het eene land succes
oplevert kan in een ander land falen. Hij komt tevens op tegen de bewering van
Leclainche, dat de vrije tuberculose-bestrijding failliet is en herinnert eraan, dat
nog geen 3 jaar geleden door het Bureau unaniem is aangenomen de conclusie,
dat het systeem van de vrijwillige bestrijding onder de gegeven omstandigheden
het beste is. De tijd van toepassing is zeker nog te kort om nu al van een Ã©chec te
kunnen spreken.

Ook Bisanti bestreed Leclainche en acht diens denkbeelden alleen uitvoerbaar,
daar waar de locale omstandigheden er buitengewoon gunstig voor zijn, maar in
alle andere gevallen acht hij het aangewezen de tegenwoordig gevolgde wijze van
bestrijden te behouden.

Tot zoover het rapport en de discussies, waarover ik nog een enkele persoonlijke
opmerking meen te mogen maken.

Het valt naar mijn meening te betreuren, dat Leclainche niet heeft aangegeven
op welke wijze hij die vrije bedrijven denkt op te sporen. Gezien zijn gegeven meening
omtrent de betrouwbaarheid van de tuberculine en de overige onderzoekings-
methoden, is het mij niet duidelijk hoe hij die vrije bedrijven als inderdaad vrije
bedrijven kan opsporen en garandeeren. Ook is het jammer, dat Leclainche en
MÃ¼ssemeyer niet nader hebben aangegeven door welke maatregelen zij zich be-
scherming van die vrije bedrijven denken en vooral in die streken, waar de te be-
strijden ziekten in uitgebreide mate voorkomen.

Ik kan mij voorstellen, dat onder zeer gunstige omstandigheden het plan van
Leclainche met succes kan worden uitgevoerd, b.v. in min of meer afgeronde
streken, waar een groot aantal vrije bedrijven zijn en de ziekten overigens slechts
in geringe mate voorkomen. In die streken zal het mogelijk zijn zonder al te be-
lemmerende bepalingen voor de besmette bedrijven het besmettingsgevaar afdoende
te keeren. Die ervaring hebben wij hier op de eilanden en ook elders bij de bestrij-"
ding van de tuberculose opgedaan. De kans voor de vrije bedrijven om te worden
besmet is echter des te grooter naar mate er in de betreffende streken ook meer
besmette bedrijven zijn. En die toestand hebben wij, ook voor vele andere landen,
voorloopig nog als de meest voorkomende te erkennen.

Nu kan ik mij niet voorstellen hoe in dergelijke gevallen, vooral gezien het nauwe
contact van de veebedrijven onderling, beperkende bepalingen kunnen worden
vastgesteld, die afdoende waarborgen geven ter bescherming van die vrije bedrijven
zonder, wat die besmette bedrijven betreft, in het gedrang te komen met de econo-
mische belangen daarvan. Vandaar dat het zoo te betreuren is dat juist omtrent
dit belangrijke punt geen nadere gegevens worden verstrekt.

Al zal het voorstel van Leclainche dus onder bepaalde gunstige omstandigheden
in.i. zeker van toepassing kunnen worden gesteld en succes opleveren, voor een
algemeene toepassing daarvan met de kans op een redelijk succes, acht ik den tijd
nog verre en daarom dient m.i. aan de hier te lande gevolgde gedragslijn de voor-
keur te worden gegeven.

De bepalingen van onze Veewet geven voldoende aan, dat de Veeartsenijkundige
Dienst er zich van bewust is, dat de taak van dien Dienst zich verder uitstrekt dan
de eigenlijke veeartsenijkundige politic, en de gang van zaken, in het bijzonder
bij de tuberculose-bestrijding, levert daarvan het bewijs. Die gang van zaken wettigt
naar mijn meening ook meer optimisme dan Leci.ainghe, blijkens zijn gehouden
beschouwingen en gedane voorstel, blijkbaar bezit.

Milks, Stephenson en Weisheit hebben bij een drie maanden oude boston-
terrier en bij een twee jaren oude dog een stuk been in het borstgedeelte van de
slokdarm vastgesteld en respectievelijk na oesophagotomie en gastrotomie ver-
wijderd. In beide gevallen werd herstel verkregen.

Onder de ziekte van Hirschsprung wordt verstaan een sterke dilatatie van het
colon met verdikking van de wand, vooral van de tunica musculares en met
retentie van groote hoeveelheden faeces gepaard gaande. De aandoening kan
congenitaal of acquisiet zijn. In het eerste geval kunnen geen mechanische oorzaken
worden waargenomen die daartoe aanleiding geven.

Omtrent de congenitale megacolon, dat ook bij den mensch zeldzaam is, zijn
in de veterinaire literatuur geen mededeelingen gedaan. Het lijden gaat met
opzetting van het abdomen gepaard, terwijl defaecatie ontbreekt.

Door recta\'e toediening van rÃ¶ntgen-contrastmiddelen en het maken van
rÃ¶ntgenogrammen is de diagnose te stellen. De aetiologie is niet geheel duidelijk.
Aan ontwikkelings-anomalieÃ«n, mechanische invloeden en zenuwstoornissen (o.a. ver-
broken evenwicht tusschen sympathicus en parasympathicus-werking) is welgedacht.
De neurogene theorie, hoewel vaak aangenomen, voldoet niet in alle opzichten.

Een geval bij een vijf jaar oude Spaniel hebben Wolff en Schlothauer ¹)
waargenomen.

Onderzoek omtrent de gevolgen van met het voedsel opgenomen
naalden en spelden bij de hond.

Natscheff ⁸) heeft bij 8 resp. 14 honden nagegaan of het met het voedsel opnemen
van naalden en spelden tot bezwaren aanleiding geeft. Hierbij werd het volgende
opgemerkt :

Een direct groot levensgevaar is niet aanwezig, hoewel het opnemen van der-
\'gelijke scherpe vreemde voorwerpen niet geheel zonder gevaar is.

Het aantal met het voedsel opgenomen spelden bedroeg 250â1350, dat van de
naalden 100â250 ; de lengte der naalden bedroeg 30, 35 en 38 mm. In het grootste
deel der gevallen traden geen het leven bedreigende gevolgen op. In de darmen
waren de spelden met de knop, de naalden met het oog, dus met hun stompe einden,
anaalwaarts gericht, waardoor de mogelijkheid van darmverwondingen zeer werd
verminderd.

Van de 14 honden, die spelden met het voedsel vermengd kregen, stierf geen
enkele ; van die welke naalden hadden opgenomen stierf na zes dagen Ã©Ã©n.

Naalden en spelden welke gedurende langere tijden in de maag waren terugge-
houden. werden door de inwerking van het maagsap sterk aangetast.

Lesbouyries en Berthelon ⁴) onderzochten 22 gevallen van acute metritis ;
14 gevallen zijn waargenomen na de partus, (3 â14 dagen postpartum) en 8 na
loopschheid (zelfs 20â30 dagen er na).

Van 17 patiÃ«nten werden bloedcultures of post mortum-cultures uit de organen
aangelegd. In 4 gevallen werden colibacilien, in 11 streptococcus pyogenes en in
2 gevallen deze beide gekweekt.

¹) Wolff and Schlothauer : Megacolon (Hirschsprung\'s disease) i 1 a dog : report of
a case. Journ. of the Am. Vet. Med. Ass. 1936. No. 4. p. 450.

Noch bij honden in de dioestrus, noch in de oestrus of prooestrus, noch tijdens
de graviditeit of de partus, is het gelukt experimenteel metritis op te wekken.
Praedispositie is dus noodzakelijk : exploratie, irrigatie post partum of om conceptie
te voorkomen kan dan voldoende zijn. Na de partus blijven deelen van placentae
en vruchtwater in de uterus achter, tijdens de oestrus is de secretie van de uterine
klieren sterk toegenomen, enkele weken na de metoestrus, als het corpus luteum
teruggaat, worden de gewoekerde epitheelcellen, die rijk aan lipoÃ¯dkorrels zijn,
afgestooten. Bij een atonische uterus wordt de inhoud onvoldoende uitgedreven
en is deze een uitmuntende voedingsbodem voor de bacteriÃ«n, die normaal in de
vagina verblijven. De algemeene symptomen van metritis zijn : geen eetlust, suf-
heid, cachexie, temperatuur 40Â° C., versnelde pols en ademhaling. De uitvloeiing
is roodachtig, soms pusvlokjes of necrotische deelen bevattend, soms chocolade-
achtig. De uterus is bij palpatie pijnlijk, de buik wordt opgetrokken. De doorsnede
van de uterus is 5â10 cm, de wand is eerst slap, later hard. De cervix is open, de
vagina is mede ontstoken. Bacteriaemie is 19 maal waargenomen. Bij metritis na
de partus veroorzaakten de streptocococcen dikwijls een mastitis van Ã©Ã©n klierbed.
Secundair treden peritonitis, cystitis, bronchopneumonie, abscedeering van het
pancreas en enteritis op. Toxinaemie werd slechts 2 keer waargenomen. Na 2â4
dagen treedt de dood in.

Therapeutisch zijn irrigaties van de uterus met 2% lysolform-oplossing aan te
bevelen. Als algemeene therapie verdient novarsenobenzol intraveneus toegediend
de voorkeur boven streptococcenserum. Zijn colibacillen de oorzaak dan heeft
ook deze 3-waardige arseenverbinding geen resultaat. Teunissen.

Een anderhalf jaar oude hond had gegeten van slachtafval afkomstig van een
varken dat uit nood wegens vlekziekte was geslacht en werd 4 dagen daarna ziek.
Het dier kreeg koorts (41⁰ C.) en een vochtig eczeem aan de onderborst. Daar
volgens Bumiiarter \') wel vlekziekte in het spel zou zijn, werd 25 c.c. vlekziekte-
serum ingespoten. Herstel volgde hierop zeer snel.

Barion ¹) beschrijft een geval van purpura haemorrhagica bij een poedel van
14 maanden. Het dier had aan hondenziekte geleden. Gedurende het reconvales-
centie-stadium trad plotseling een ernstige algemeene infectie op gepaard gaande
met verschijnselen van purpura. Intraveneus werd 100 c.c. bloed ingespoten en de
daaropvolgende dag nog eens i.-,o c.c. De patiÃ«nt herstelde.

Ook van een subcutane bloedinjectie werd in een ander geval resultaat gezien.
Wat uitvoeriger wordt omtrent de bloedtransfusie een en ander medegedeeld en o.a.
vermeld dat bloed, dat 6â8 uur na de dood van een gezond dier wordt afgenomen,
niet stolt en verscheidene weken in een ijskast kan worden bewaard.
Thrombopenische purpura bij de hond.

Wirth ²) doet een poging om de kennis van de haemorrhagische diathese wat uit
te breiden. Een drietal door hem waargenomen gevallen worden nader beschreven.
In al deze gevallen was het klinische beeld dat van morbus maculosis of purpura
haemorrhagica. Steeds werd daarbij een sterke verlaging van het aantal bloed-
plaatjes gevonden (trombopenie) een leucocytose ontbrak. Omtrent de oorzaak
kon niets met zekerheid worden gezegd.

¹) Barion : La transfusion sanguine dans ie Iraitement du purpura hemorrhagique. Annal.
de med. vet. 1936. No. 6. p. 251.

²) Wirth: Thrombopenische Purpura beim Hund. Wien. Tierarztl. Monatsch. 1936.
H. 12. S. 353.

Romic *) heeft bij zes honden dagelijks van 7â17 uur gedurende 6 dagen om het
uur het bloedbeeld onderzocht en is daarbij tot de volgende conclusies gekomen :
Het kwalitatieve- zoowel als het kwantitatieve bloedbeeld toont niet alleen bij ver-
schillende honden maar ook bij een en dezelfde hond op verschillende dagen groote
schommelingen. Het bloedbeeld verandert bijna dagelijks.

Onder normale physiologische verhoudingen heeft de voeding der honden slechts
weinig invloed op het kwalitatieve en kwantitatieve bloedbeeld en bestaat er vrijwel
geen digestie-leucocytose. De in het verloop van de dag waargenomen leucocytose
is een gewone dagelijksche schommeling die onafhankelijk van de voeding is.

De uren waarop de leucocyten-vermeerdering na de voeding het grootst is vallen
bijna bij iedere hond op een ander tijdstip en de culminatie kan bijna op ieder uur
na de voeding komen.

Er bestaat geen overeenkomst tusschen de kwalitatieve en de kwantitatieve bloed-
beeld-veranderingen bij de hond gedurende de digestie; zij verloopen geheel
onafhankelijk van elkaar.

Motas heeft in 1902 voor het eerst in RumeniÃ« filariose bij de hond vastgesteld.
In 1916 zijn door Popovici reeds 18 gevallen onderkend. Vooral jachthonden worden
er door aangetast. In bloedpracparaten kunnen de parasieten gemakkelijk worden
gevonden. Popescu ¹) heeft bij honden zeer veel gevallen kunnen vaststellen, soms
tot wel 56%. Als verschijnselen worden genoemd : anaemie, verminderde reuk,
spoedig moe worden, soms bewusteloosheid en neervallen met krampen, vaak
oppervlakkige huidzweren met jeukte, crusteus eczeem en sclerodermie.

Met âFuadin", een driewaardige antimoonverbinding, werden goede resultaten ver-
kregen; neostibian (Bayer 693) het 5 waardige antimoon werkte onvoldoende. Het
âFuadin" wordt zoolang intraveneus ingespoten tot het 1 loed vrij van parasieten is.

Uit hersenweefsel van een 18 maanden oude hond, die aan meningitis lijdende
was, werden in het Instituut Pasteur door Baloset en Pernot ²) micro-organismen
gecultiveerd, die zeer pathogeen waren voor cavia en konijn en als actinomyces
asteroides werden geÃ¯dentificeerd. Dit microÃ¶rganisme werd door Eppingf.r reeds
in 1890 ontdekt in een geval van meningitis bij de mensch.

CuillÃ© en Darraspen ³) geven een beschrijving van de nerveuze verschijnselen
welke door hen bij dit lijden van de hond zijn opgemerkt. De strongylus-embryonen
zouden tot embolieÃ«n, vaatobstructies en bloedingen aanleiding kunnen geven.
Bij wat inspanning van de dieren werden o.a. waargenomen : een atactische gang,
spiertrillingen, neervallen, bleeke slijmvliezen, wijde pupillen, een zwakke pols,
verlangzaamde ademhaling en soms verschijnselen van epilepsie, excitaties en
convulsies.

In de oudere gevallen treden meer de symptomen van de kant van hart en longen
op de voorgrond (harthypertrophie en dilatatie, longoedeem, hersencongestie).

Spicer ⁴) zou het lijden bij een fox-terrier hebben vastgesteld. Het dier zou onder

¹) Popescu : Die Behandlung der Filariose bei Hunden mit Fuadin. MÃ¼nch. TierÃ¤rztl.
Woch. 1936. Nr. 17, S. 197.

²²) Baloset et Pernot : Meningite du chien cause par un actinomyces. Bull, de l\'Acad.
VÃ©t. de France. 1936. No. 3. p. 168.

³\') CuillÃ© et Darraspen : Contribution a l\'Ã©tude clinipue de la Strongylose cardio-
pulmonaire du chien. Manifestations nerveuses. Revue vÃ©tÃ©r. 1936. T. 88. p. 249.

⁴) Spicer : Osteochondritis deformans coxae (Perthes disease). Suspected case in the dog.
The Vet. Ree. 1936. No. 11. p. 325.

een hek bekneld hebben gezeten. Drie weken later ontstond kreupelheid ; strekking
van het heupgewricht veroorzaakte pijn ; aan de ziekte van Perthes werd gedacht
en een rÃ¶ntgenfoto gemaakt. Een foto twee maanden laler gemaakt, gaf duidelijker
aanwijzing voor het bestaan van dit lijden. Het acetabulum was ruimer dan
normaal, hoekig van omtrek, ruw en onregelmatig. De veranderingen zetelden
v.n.1. in caput en collum en werden geleidelijk erger.

Spicer schrijft : In the rabbir the disease can be produced experimentally by
injury to the blood supplv and I believe it has been produced in the dog by the
same method.

Een halfjaar later was de hond practisch weer hersteld. Het schijnt alzoo dat dit
lijden ook bij de hond kan voorkomen ; intusschen zullen meer gevallen zulks dienen
te bevestigen. Deze osteochondritis dcformans coxae kan en is ook wel, voor een
tuberculeuze heupverandering gehouden.

Lindsay Auchteri.one ¹) beschrijft het voorkomen daarvan bij een St. Bernard
van 8 maanden. Ongeveer drie weken te voren waren de zwellingen aan de beioe
ellebogen plotseling opgekomen. De verdikkingen waren niet pijnlijk en het gevolg
van het in aanraking komen van de ellebogen met de harde bodem bij het gaan
liggen van het dier.

Het enkel opzuigen van de vloeistof uit de bursa gaf geen resultaat ; daarom
werd na het opzuigen van het vocht r. c.c. van een caustisch werkende vloeistof van
de volgende samenstelling ingebracht, (ferrichloride i gr., absolute alcohol 6 c.c.,
acid. acet. glac. i c.c.). Dit mengsel is door hem ook wel met succes toegepast om
de bursa para-anales tot vernietiging te brengen, wanneer deze in een toestand van
chronische infectie verkeerde.

Bij de sectie van een hond, gedood wegens ascitis en anaemie, vond Belmonte
Vento ²), na het aftappen van Â± 4 1 transsudaat, overal op het peritoneum zoowel
visceraal als parietaal, tallooze tumoren, van nauwelijks zichtbaar tot de grootte
van een hazelnoot ; enkele gesteeld. Een conglomeraat van tumoren, drukkend op
de v.porta werd als voornaamste oorzaak van de ascitis gevonden. Macroscopisch
geen kapsel, ruw oppervlak â bloemkoolachtig â vrij wceke consistentie, snee-
vlakte witgrijs met kleine geelachtige vlekken.

Histologisch bleek het stroma te bestaan uit sterk vertakt celarm bindweefsel;
parenchym verschillend, soms afgeplat, soms met cubisch- of cylinderepitheel aspect,
ook wel strengen vormend ; de epithellale vorm overheerschend ; de ruimten tusschen
het stroma bekleedend of in de vorm van buizen met glandulair aspect of concentrisch
rondom hyaline fibrillen ; groote dcelen van het struma door hyaline degeneratie
aangetast.

Er was geen kapsel aanwezig, waardoor de implantatie op naburige peritoneum-
gedeelten zeer gemakkelijk plaats vond.

Gemeenschappelijk was bij alle metastasen de localisatie in de serosa, zonder
eenige neiging tot infiltratie in de diepere lagen. Volgens de groeivorm was de
tumor een papilloom, ofschoon op andere plaatsen het beeld van een adenoom
overheerschte.

In de coupes van verschillende tumoren was te zien hoe het endotheel opstijgt
langs de steel, het bedekkend karakter verliest en cubisch of cylindrisch wordt.
Daarom meent schr. hier te hebben een proliferatie van de dekcellen van de peri-
toneaalholte, een blastoom van de dekcellen. Graafsma.

¹\') Lindsay Auchterlone : Capped elbow in the dug. The Vet. Journ. 1936. No. 2.
P- 59-

²) V. Belmonte Vento : Sabre um tumor peritoneal en la peira. Trabajos del Instituto
de Biologia Animal. 1935. pag. 112.

von Ostertag komt op epidemiologische gronden op tegen de conclusies van
C. E. Richters (zie referaat in dit tijdschrift 1935, afl. 19, blz. 1038), die uit droes-
etter van paarden echte diphtheriebacillen zegt te hebben gekweekt en daaraan
de gevolgtrekking verbindt, dat het droezige paard mogelijk een gevaar voor
besmetting van den mensch zou kunnen zijn.

von Ostertag *) zegt hem in die verdragende conclusie niet te kunnen volgen.
Weliswaar betwijfelt hij niet, dat Richters bacteriÃ«n heeft gekweekt, die met alle
hulpmiddelen der bacteriologische techniek niet van echte diphtherie-bacillen van
den mensch zijn te onderscheiden, maar daarmede is nog niet bewezen, dat zij
analoog zijn, iets wat, epidemiologisch gezien, wordt gesteund door de ervaring,
dat ten platte lande, waar toch zoovele menschen in contact zijn met droezige
paarden en hun pathologische producten, geen opvallende diphtherie-uitbraken
onder menschen voorkomen. Schrijver ziet dan ook geen aanleiding tot nu toe om
in dit verband bijzondere voorzorgen te doen nemen tegen het vleesch van geslachte
of in nood geslachte droespaarden.

Frei ¹) geeft een beschouwing over de factoren, welke het tot stand komen eener
anaerobe infectie kunnen begunstigen, dan wel belemmeren. De bijzondere eigen-
schappen der anaerobe lagere organismen verleent het vraagstuk een beslist chemische
beteekenis. Vooral locale weefselverhoudingen zijn van belang. Alle omstandig-
heden, welke de oxydatieve eigenschappen van het weefsel verminderen, begun-
stigen het aanslaan der anaerobe infectie : zooals compressie der capillaire vaten,
verstopping van bloedvaten (haematomen, spiervezelverscheuringen), loslaten
van weefseldcelcn, afsterven van weefsel door mechanische, thermische of che-
mische (hieronder ook reduceerende vervalproducten van aerobe en anaerobe
bacteriÃ«n) oorzaken. In wezen gaat het dus om de vermindering der zuurstof-
potentie en de gelijktijdige verhooging der locale reductie-capaciteit.

De anaerobe organismen zijn vooral gekarakteriseerd door hun gevoeligheid
tegenover oxydeerende momenten, waaronder de zuurstof de belangrijkste is.

Wat bij de miltvuur-immunisatie-methode van Hruska (inspuiten van kiemen
in een locale necrose-haard) een voorwaarde is voor het locaal aanwezig blijven en
langzaam oplossen der aerobe anthrax-kiemen, is juist voor anaerobe kiemen een
voorwaarde voor gunstige levensverhoudingen.

Uitgaande van het bekende phenomeen der ,,niet-steriele immuniteit (pre-
munitie) of labiele infectie" bij bloed- parasitaire ziekten, zoekt Schilling ²) naar
een methode om dezen toestand ook bij ânagana" kunstmatig op te wekken. Hij
bevond, dat jonge dieren uit een tsetse-vrije streek bijzonder resistent waren en kon
deze natuurlijke resistentie door een bepaalde voorbehandeling aanmerkelijk op-
voeren. Tot dat doel gebruikte hij twee methoden : ie enting door inspuiten van
gedroogde trypanosomen, en 2e het toedienen van een onder-dosis (minder dan
50 stuks) virulente trypanosomen, welke slechts tot het ontstaan van een labiele
infectie in staat is. De aldus verkregen premunitie zou dan kunnen worden onder-
houden door herhaalde natuurlijke her-infectie. Schrijver hoopt, dat zijn voor-
loopige resultaten aanleiding zullen zijn om zijn ent-methode met gedroogde para-
sieten ook voor de slaapziekte van den mensch uit te werken en wijst ten slotte op
de economische consequenties van zijn proeven voor groote gedeelten van Afrika,
waar nu geen veehouderij mogelijk is. Bu.

¹) W. Frei : Ueber den Infektionsmodus der Anaeroben. Schweizer Archiv fÃ¼r Tier-
heilk. Heft 11. 1935.

²) Claus Schilling : Schutzimpfung gegen Tstetse- und Schlafkrankheit. Forschungen
und Fortschritte. 1935. Jahrgang. 11, nr. 23/24.

AndrÃ© Sergent \') deed proeven met een stam van de Spirochaeta hispanica
(veroorzaker van de Spaans-afrikaanse febris recurrens). Cavia\'s werden daarmee
besmet; melk van deze cavia\'s bij gezonde cavia\'s subcutaan ingespoten, veroor-
zaakte de ziekte, ofschoon microscopisch in die melk geen spirochaeten gevonden
werden. Van 7 cavia\'s met die melk gevoed, kreeg slechts een de ziekte, na een
incubatie van 14 dagen.

Vatbaar voor deze ziekte bleken te zijn (subcutane besmetting) : cavia\'s, konijnen,
witte muizen, apen, honden, hoenders. Van 6 geÃ¯nfecteerde honden sloeg bij 5
de besmetting aan ; twee (jonge) hadden na 2 en 7 dagen spirochaeten in het bloed ;
de andere (oudere) kregen alleen een latente infectie. De hoenders hadden geen
spirochaeten in het bloed (bij microsc. onderzoek), maar hun bloed was 5 dagen
na de besmetting virulent gedurende ongeveer 3 weken.

Bij proeven met cavia\'s bleek convalescenten-serum een uitstekende therapeu-
tische werking te hebben. Serc.ent raadt aan dit ook bij de mens te probeeren,
daar deze ziekte niet reageert op arsenicumbehandeling.

Van Putte ²) vindt verschillende gebruikelijke middelen tegen schurft (acarus)
bij de mens, te prikkelend voor de huid. Hij beveelt aan alleen zwavel te gebruiken
en wel 25 % sulfur praecipitatum met als vehikel een plantaardige olie, b.v. Oleum
sesami. Dit wordt 2 achtereenvolgende dagen 2 maal daags ingesmeerd zonder
voorafgaand bad. Vrijburg.

Het is bekend, dat bij verwondingen door de stekels van sommige visschen, bij
den mensch somtijds een ontsteking kan optreden, die met hevige pijn gepaard gaat.
Pieterman, knorhaan en roode poon zijn daarom bij ons gevreesd.

Het ontstekingsproces, dat Schoop ³) beschrijft wordt echter veroorzaakt door
de stekels van de ârotbarsch" Sebastes Norvegicus, door Breen bergilt of padvisch
genoemd en volgens hem alleen in de meest noordelijke zeeÃ«n voorkomend. Toch
wordt zij onder de naam ,,Rotbarsch" ook onder de visschen der duitsche zee-
visscherij genoemd.

Wordt iemand door de uiterst scherpe stekels van deze visch gestoken, dan ont-
wikkelt zich twee dagen later rondom de wond roodheid, waarop druk hevige
pijn veroorzaakt. De roodheid rondom de wond breidt zich langzaam uit. De ge-
nezing duurt 2â3 weken.

Deze aandoening werd in de literatuur meer dan eens beschreven, terwijl ver-
schillende schrijvers de vlekziektebacil als oorzaak hiervoor aangaven.

Schoop nu onderzocht de stekels der âRotbarsch" op de aanwezigheid van
vlckziektebacillen, microscopisch, cultureel en ook door proeven op dieren.

Van de 44 visschen hadden 13, op hun stekels, voor muizen pathogenc bacteriÃ«n.

Echter werd een zelfde kiem ook aangetoond op 10 verschillende andere visch-
soorten o.a. bij knorhaan, haring, schelvisch. kabeljauw, karper, zoodat deze kiem
niet specifiek voor de stekels der âRotbarsch" is.

Na uitgebreide onderzoekingen komt Schoop tot dc conclusie, dat de gevonden
kiem, zoowel morphologisch, cultureel, als bij dierproef, gelijk is aan de vlekziekte-
bacil, zelfs toonde het vlekziekteserum hier zijn beschuttende werking.

In de maanden MeiâOctober werden de bacteriÃ«n het gemakkelijkst gevonden.
Van NovemberâJanuari konden zij niet worden aangetoond. Schoop huldigt de
meening dat deze bacterie in zee niet op de stekels der visch voorkomt, omdat zij
niet groeit op een voedingsbodem met een zoutgehalte, als dat van zeewater (2.7 %).
Hij trekt daaruit de conclusie, dat de infectie ermee op het visschersschip plaats heeft.
__Ferwerda.

³) Gerhard Schoop : Rotlaufbacterien auf Ã¯eefischen. Deutsche Tierarztl. Wocher.-
schrift 1936, No. 21, S. 371.

H. Schumann : Das Chinin in seiner Bedeutung fÃ¼r die Therapie des Tier-
arztes. Inaug.-Diss. Leipzig .1936.

A. J. R. Sanches : Onderzoekingen over de werking van eenige kina-
alcaloiden. Diss. (med.) Utrecht. 1936.

S. Abravanel Aysoy : Neue Untersuchungen Ã¼ber Chinin. Wie kann man
die toxischen Wirkungen des Chinins beseitigen? Arb. aus dem YÃ¼ksek
Ziraat EnstitÃ¼sÃ¼ Ankara. 1936. No. 13.

Schumann heeft de veterinaire literatuur over kinine en kinabast trachten samen
te vatten en komt tot de conclusie, dat verschillende publicaties de laatste jaren,
zooals van Benesch en Stein Metzer (W. T. M.schr. 1931â32) over de uterus-
beweging bij het rund, van Wirth (E.T.M.schr. 1934) over de kininetherapie bij
hartziekten bij paarden, en van GÃ¼nther (W.T.W.schr. 1925) over de coccidiose-
bestrijding met kinine, tot nadere onderzoekingen van de waarde van kinine bij
verschillende ziekten aanleiding geven.

Sanches onderzocht door het . ,China-bureau" te Amsterdam bereide alcaloiden.
Nagegaan werden ae doodelijke doses bij muizen, de werking bij vogelmalaria, de
invloed op bloeddruk, op ademhaling en op de wijdte der bronchicn ;â verder de
locaal-anaesthetische en antipyretische werking en die op hel hartwoelen.

Aysoy bepaalde de niel-toxische intraveneuze dosis bij de huisdieren, van Bihy-
drochloras Chinini (20 mg) ; de toxische bedraagt 40 mg; de doodelijke 166 mg,
alle berekend per kg lich. gewicht. De subcutane overeenkomstige doses zijn 40â
138â1000 mg.

Wordt 40 mg intraveneus ingespoten dan kan 2 c.c. 10% glycose opl. pro kg de
toxische symptomen verhinderen. Ook heeft men dit resultaat met 1 c.c. van een
opl. van 10% glycose en 2% calciumchloride.

Schrijver geeft ook nog andere verhoudingen dezer stoffen aan ; de proeven zijn
echter blijkbaar gebaseerd op telkens slechts Ã©Ã©n enkel proefdier. Hoofdzaak is,
dat door glycose de toxiciteit wordt verminderd en dat door calcrumchloride de
hersenbast sedatief wordt beÃ¯nvloed. Klarenbeek.

Het melkwinningsgebied van Amsterdam. Een sociografische studie over
consumptiemelkers door B. G. J. M. Tosseram. Academisch proefschrift Amsterdam
1936. Verkrijgbaar bij de firma J. Muusses te Purmerend.

Reeds in zoovele Faculteiten maakt de melkvoorziening een onderwerk van
bespreking uit, dat gevraagd mag worden of uitbreiding daarvan tot de Faculteit
der Letteren en Wijsbegeerte de overzichtelijkheid der discussies ten goede zou
komen ? Die vraag is, althans voor dit werk, voorbarig gebleken. Het verstrekt den
hygiÃ«nist duidelijk geformuleerde inlichtingen, die hem steun verleenen bij de be-
oordeeling der uitvoerbaarheid van te treffen maatregelen.

Het boek beschrijft de wijze waarop Amsterdam in den loop der tijden van melk
werd voorzien, meer in het bijzonder het verband tusschen bodemgesteldheid,
bedrijfvoering en veehouders-bevolking. Voortdurend worden de verschillen tusschen
het noordelijk wingebied (âboven het IJ") en het zuidelijke aangetoond. Hoewel
nu eens het noorden dan weer het zuiden een voordeel boekt, krijgt men de neiging
aan de zuidelijke toestanden de voorkeur te geven, hoeveel ook daar te wenschen
moge overblijven.

Overzichtelijk is ook de uiteenzetting van het verschil in bedrijfvoering der echte
âzoetboeren" en âindustrie-melkers" (blz. 75). Daarbij treft het verband tusschen
de bestemming der melk en de opbouw van de veestapel. Bij consumptiemelkers
geen fokkerij, met alle nadeelen daarvan voor de gezondheid van het vee (intensieve
wisseling), bij industrie-melkers vrij veel jong vee. Wij komen op deze tegenstelling
nog terug, Vermelden wij eerst eenige der economische verschijnselen, die de aan-
dacht van den schrijver hadden, t.w. : oppervlakte en intensiteit der bedrijven

(aantal dieren per ha) ; eigendom of pacht, het coÃ¶peratiewezen (met inbegrip der
boerenleenbanken) vee- en .slachtveefondsen. Bij de arbeidsvoorziening treft de
goede schets der âseizoenarbeiders".

Dan volgt de schildering van het melkvervoer naar de hoofdstad. De zelfventende
veehouder in het zuiden gebruikte honden- of paardekar, doch is nu voor een groot
deel door den âgrossier" met auto vervangen. In het noorden vinden wij de melk-
schuiten der âstadvaarts-boeren" later de stoombooten, het tramvervoer, doch ook
thans de auto.

Wij zien dat thans van de benoodigde melk 72% door grossiers wordt aangevoerd,
14% door de melkinrichtingen, en nog slechts 14% door z.g. âstadboeren" en zelf-
ventende veehouders.

Doch wij zouden dit werk te kort doen, indien wij niet onze waardeering uitspraken
voor de overzichtelijke schets van de invloed der âLandbouwcrisis"-wetgeving op
alle onderdeden van de Amsterdamsche melkvoorziening. Kort samengevat blijkt
deze als volgt te zijn. Zij handhaaft de economische eenheid tusschen de stad (ge-
bruikers) en omliggend landelijk gebied (voortbrengers) en voorkomt, dat door
ongebreidelden toevoer van industriemelk van elders, het bestaan der consumptie-
melkers onmogelijk zou worden gemaakt.

Erkennen wij de billijkheid van dit streven, doch spreken wij instemming uit met
schrijvers stelling (blz. 82), dat deze bescherming alleen gerechtvaardigd is, als de
kwaliteit der melk en van het vee niet bij die in de industrie-melk-gebieden ten
achter staat.

Helaas is die achterstand nog zeer groot; schrijver meent dat zij alleen met hulp
van de overheid ingehaald kan worden. Het is op dit terrein, dat de econoom en
de hygiÃ«nist elkaar ontmoeten en met eerbiediging van wederzijds arbeidsveld naar
een betere oplossing moeten streven. Daarom is het te betreuren, dat de schrijver
over verschillende vraagstukken uit het gebied der toegepaste gezondheidsleer een
oordeel velt.

Op blz. 179 meent schrijver : âkonden, toen het vervoer van de melk over grootere
afstanden moeilijkheden met zich bracht, ontvangstations, waar de melk âdiep"
gekoeld dus voor bederf gevrijwaard en tevens gereinigd zou worden, beteekenis
hebben, bij hel moderne snelvervoer zijÂ» Atrjt geheel overbodig (cursiveering van referent).
Zulks is onjuist. Ontvangstations bijven noodig ter koeling van de melk en opslag
van de voorraden noodig om de schommelingen in het gebruik (Zaterdag meer â
Zondag minder dan het dagelijksche kwantum) te kunnen opvangen. Zij kunnen
juist de centra zijn vanwaar uit maatregelen ter verbetering der melkvoorziening
worden geleid, zooals de zuivelfabrieken in de industrie-melkgebieden zijn. Kon
men de 72% grossiersmelk over zulke ontvangstations leiden dan zou verbetering
gemakkelijker te bereiken zijn!

âZoolang de fokgebieden maar ongestoord kunnen voortgaan om hun afval als
âmelkvee naar het wingebied te verkoopen, is het voor den zoetboer een bijna
âonbegonnen werk om te trachten een veestapel te verkrijgen vrij van tuberculose.
âHet wordt hoog tijd dat het Rijk de Amsterdamsche consumptie-melkers in be-
scherming neemt en krachtige maatregelen zal nemen om aan deze ongehoorde
âtoestand een einde te maken."

Reeds op blz. 56 wordt de oprichting van den Gezondheidsdienst voor Vee in
Friesland niet minder dan ânoodlottig" voor het wingebied genoemd.

Hoe gaarne hadden wij gezien, dat de schrijver zich van een oordeel over deze
onderwerpen, die niet tot zijn studieveld behooren, had onthouden, dan wel dit
vraagstuk ook van de andere zijde had bezien.

Reeds in het eerste hoofdstuk schetst hij de gelukkige omstandigheid, dat rondom
Amsterdam een gebied ter diepte van c.a. 15 km ligt waarop het grootste gedeelte
van het vee, noodig voor de melkvoorziening, wordt gehouden. Terecht merkt hij

echter op, dat daarnevens geen gelegenheid is door eigen aanfok den veestapel op
peil te houden; aanvoer uit de fokgebieden was, is en zal steeds noodig zijn.

Had men in Friesland den strijd tegen de tuberculose niet aangebonden, dan
ware het thans misschien geheel onmogelijk deze aanvulling uit gezonde dieren te
doen bestaan. De consumptiemelkers hebben daarbij niets aan een verkoopverbod
van reageerende koeien, gesteld zulks ware uitvoerbaar. De steun die deze melk-
producenten noodig hebben is inderdaad diergeneeskundig onderzoek der nieuw
aan te koopen dieren (Tosseram, blz. 66) en de verplichting deze te konpen met certificaat
dat zij vrij zijn van tuberculose.

Juist door den in Friesland reeds in 1919 aangevangen strijd staan daar nu eenige
duizendtallen boerderijen ter beschikking waar het vee geheel â vrij en nog veel
meer â waar het bijna vrij van deze ziekte is. Zulks is ook in de andere streken
van ons land het geval.

Laat de consumptie-melkers of hunne voormannen zich tot deze veehouders of
hunne organisaties wenden en zij zullen een veestapel verwerven kunnen, die ook
op dit gebied niets te wenschen overlaat. En dit dank zij het ânoodlottig" initiatief
der Friesche veehouders van 1919.

De lezer dezer bespreking zal reeds begrepen hebben, dat deze opmerkingen
niets afdoen aan mijn waardeering voor vele andere hoofdstukken uit dit werk.
De wijze waarop sociografisch het melkwinningsgebied van Amsterdam wordt
beschreven, doet verlangend uitzien naar dergelijke werken over andere gebieden
(Rotterdam!). Dit is wel de grootste waardeering die men over dit werk kan uit-
spreken.

Het moge dan ook in de bibliotheek van geen enkel dierenarts, die zich met
melkhygiÃ«ne bezighoudt, ontbreken. C. F. van Oijen.

Van den auteur Dr. Jac. Jansen, mocht ik vorige maand een overdruk ontvangen
van diens publicatie over ingezonden ziekte-materiaal in 1935 (dit tijdschr. 63,
1936, p. iâ8), waarin ook het door anderen en mij ingezonden uilen-materiaal
wordt besproken. De schrijver citeert aan het slot een zin uit de duitse samenvatting
van mijn artikel âUilen-invasie en uilen-sterfte, winter 1934â1935" (Orgaan
Club Ned. Vogelk., 7, 1935, p. 172â182) : âWahrscheinlich gibt es eine Relation
zwischen diesen Erkrankungen und den Beutetieren dieser Eulen, den FeldmÃ¤usen"
en meent dat dit onjuist is : âimmers aviaire tuberculose en de genoemde coccidium-
soort zijn bij muizen niet te verwachten."

Het maakt nu de indruk, dat ik bedoeld zou hebben, dat zulks wel te verwachten
was, hetgeen allerminst het geval is !

Vooreerst schreef ik in de nederlandse tekst : âTot nu toe is dus door gebrek aan
behoorlijk materiaal de oorzaak van dit massaal sterven van kerkuilen nog onvol-
doende opgehelderd." Dat schreef ik juist omdat de resultaten van het onderzoek
te Utrecht zo uiteenlopend waren ; immers bij 1 ex. werden zeer vele met tuberkel-
bacillen overeenstemmende mikro-organismen gevonden, bij een 2e zeer veel
coccidiÃ«n, bij een 3e werd als doodsoorzaak een coccen-infectie vastgesteld, bij een
4e werden enige coccidiÃ«n gevonden.

Vast stond echter, dat de zeer vele gestorven uilen allen zeer mager waren, dat
ze dikwijls een suffe indruk maakten, gemakkelijk gegrepen konden worden of
plotseling dood neervielen, dat de buikhuid vaak groenachtig, min of meer vergaan
was, terwijl de ingewanden vaak donker waren en eveneens een vergane indruk

maakten, verder dat de ziekte vooral in veldmuizen-rijke terreinen woedde en dat
ook andere muizeneters, zoals andere uilensoorten, torenvalken en ook wezels
deels dezelfde verschijnselen vertoonden.

Vandaar mijn wijzen op een vermeende relatie tussen de ziekteverschijnselen
der uilen in het algemeen en hun prooidieren, de veldmuizen, zonder meer.
Als niet-veterinair wachtte ik mij wel dieper op deze aangelegenheid in te gaan.

Overigens citeert Prof. E. Stresemann (Berlijn) in zijn tijdschrift Ornith. Monats-
berichte (43, 1935, p. 114), mede naar aanleiding van mijn artikel, een pubi. van
Dr. W. KÃ¼hnau âUeber eine Coccidien-epidemie bei Schleiereulen" (Berichte des
Vereins Schlesischer Ornithologen, 15, 1929, p. 1â3) en zegt daarvan : âDie im
Darmschleim und den Darmepithelien gefundenen Parasiten boten ganz das Bild
der Eimeria stiedae, des Erregers der Kaninchen-Coccidiose. Verf. nimmt als sicher
an, dass die Coccidien-Infektion der Schleiereulen von kleinen Nagern stammt
(spatiÃ«ring van mij, t. K.). Stresemann citeert verder nog de volgende zin uit
KÃ¼hnau\'s artikel zelf: âDa die Schleiereule eng an den Menschen angepasst ist,
kommt als bevorzugtes Nahrungsmittel die Hausmaus in Frage, die ihrerseits ein
enges Zusammenleben mit dem Kaninchen, den klassischen TrÃ¤ger der Coccidiose
fÃ¼hrt."

Dr. ten Kate schreef: âIm Institut fÃ¼r ParasitÃ¤re und Infektionskrankheiten
der VeterinÃ¤ren FakultÃ¤t Utrecht wurden bei einem Ex. sehr viele ganz mit Tuber-
kelbazillen Ã¼bereinstimmende Mikro-organismen gefunden; bei einem zweiten
wurden sehr viele CoccidiÃ«n konstatiert; bei einem dritten wurde als Todesursache
eine Cocceninfektion festgestellt ; bei einem vierten schliesslich wurden einige
CoccidiÃ«n gefunden. Wahrscheinlich gibt es eine Relation zwischen diesen
Erkrankungen und den Beutetieren dieser Eulen, den FeldmÃ¤usen.....enz.

Mijns inziens wekken de woorden âdiesen Erkrankungen" den indruk, dat hier-
mede de ziekten, veroorzaakt door tuberkelbacillen, coccen en coccidiÃ«n bedoeld
worden. Dr. ten Kate deelt evenwel in zijn ingezonden stuk mede, allerminst deze
bedoeling te hebben gehad, en eindigt tenslotte met het aanhalen van literatuur,
waaruit toch wel weer âeine Relation", nl. bij coccidiosis, zou moeten blijken.
Niettegenstaande ik in mijn jaarverslag zei, dat door Prof. Nieschulz bij de uil
Isospora buteonis Henry is aangetoond en ik zijn publicatie, die afbeelding en
determinatie bevat, vermeldde, wordt door Dr. ten Kate een opvatting van KÃ¼hnau
geciteerd, die het volgende suggereert : bij het konijn komt Eimeria stiedae voor ;
bet konijn is een knaagdier, de muis eveneens en daar uilen muizen eten, raken zij
besmet met Eimeria stiedae. Uit de beschrijving van de coccidiÃ«n der uil, zooals
KÃ¼iinau die geeft, blijkt in het geheel niet, dat het een Eimeria is, laat staan dan een
Eimeria stiedae; de door hem genoemde eigenschappen kunnen evengoed in de
richting van Isospora wijzen.

Het zij mij veroorloofd te eindigen met de aandacht te vestigen op de volgende
feiten.

U, geachte Redactie dank ik zeer, mij in de gelegenheid gesteld te hebben het
ingezonden stuk van Dr. ten Kate te hebben mogen beantwoorden.

De ondergeteekende zou gaarne een studie maken van de Volks-
veeartsenijkunde in Nederland, en verzoekt de dierenartsen hem wel te
willen in kennis te stellen met de ervaringen die zij daaromtrent
hebben opgedaan.

Rotterdam. Verschillende verbeteringen kwamen in het verslagjaar tot stand :
een nieuw, modern laboratorium en een goed ingericht keurlokaal. Wat de levende
keuring betreft, werd met ingang van 1 Jan. 1935 deze verricht door een klinicus-
practicus. Het resultaat was, dat een groot aantal dieren een voorwaardelijke ver-
gunning tot slachten kregen, n.1. van de 35.884 runderen 2350, van de 8269 gras-
kalveren 169, van 7951 vette kalveren 35, van de 43.374 nuchtere kalveren 108,
van de 32.053 schapen 40, van de 1660 geiten 10, van de 47.719 varkens 545 en van
de 2727 paarden 244.

Tuberculose kwam voor bij 22,47% der runderen en 9,09% der varkens. Cysticer-
cosis werd waargenomen bij 187 runderen (afgestorven) en 88 runderen (levend),
29 graskalveren (afgestorven) en 20 graskalveren (levend). Echinococcen werden
gevonden bij 223 runderen, 2 graskalveren, 5 schapen, 541 paarden en 49 varkens.

Het aantal bacteriologische onderzoekingen bij slachtdieren bedroeg 1858;
hiervan 192 met een positief resultaat.

Op ruim 800 inrichtingen, als vleeschwinkels, fabrieken, enz. werd gedurende
\'935 controle uitgeoefend. Gemiddeld werd elke vleeschwinkel of inrichting 8 maal
bezocht. Het aantal afgelegde bezoeken bedroeg in de stad 6439 en in de kringge-
meenten 3363.

Voor het aantal slachtingen, cijfers over den export, enz. zij verwezen naar het
verslag.

De exploitatie van het slachthuis bracht een winst op van Æ 164.508,70 en van
den keuringsdienst in de kringgemeenten J 4.383,04.

Groningen. In 1935 werd de uitbreiding en moderniseering van verschillende
gebouwen van het slachthuis verder voortgezet. In totaal werden geslacht 52.875
dieren, tegen 51.427 in 1934. Vooral schapen toonden een sterke toeneming in het
aantal slachtingen, waarschijnlijk het gevolg hiervan, dat op deze dieren geen
crisisheffingen of andere regeeringsmaatregelen werden toegepast. Hoewel het
totaal aantal slachtingen voor plaatselijk gebruik is toegenomen, blijkt het vleesch-
verbruik per hoofd der bevolking te zijn afgenomen, n.1. gedaald tot 43,20 kg per
hoofd.

Het tuberculose-percentage bedroeg voor runderen 15,65%, graskalveren 1,36%,
vette kalveren 0,45% en varkens 5,84%. Echinococcose werd waargenomen bij
runderen 1,17%, varkens 0,56%, schapen 0,04% en paarden 9,6%. Cysticercose
kwam voor: levende parasieten bij 17 runderen en 1 graskalf, afgestorven para-
sieten bij 112 runderen en 3 graskalveren.

In 1935 werd 93.627 kg vleesch en vet uit het buitenland ingevoerd, tegen 220.432
kg in 1934 ; deze afneming is het gevolg van de contingenteeringsmaatregelen der
regeering. Evenzoo nam het aantal kg ingevoerde vleeschwaren uit het buitenland
af, n.1. van 148.522 tot 66.643.

Het aantal slagerswinkels en vleeschwarenfabrieken was in Groningen 182, dat
in de buitengemeenten 23.

Wageningen. Met 1 Jan. 1935 trad de overeenkomst met de âGekro" in werking.
Het aantal slagerswinkels bedroeg 26, terwijl het aantal comestibles- en kruideniers-
winkels, waar vleeschwaren werden verkocht 25 was. In 1935 werden 408 inspecties
in slagerswinkels, 21 in vleeschwarenwinkels en 141 op buitenwegen, stations, enz.
verricht.

Tuberculose kwam voor bij 42 runderen (van de 458), bij 1 kali\' (van de 141) en
bij 153 varkens (van de 1447) ; echinococcose werd waargenomen bij 3 runderen,
17 paarden (van de 97), en 9 varkens. Vinnen werden gevonden 8 runderen, steeds
in afgestorven toestand.

Naar een mededeeling in de,,Vee- en Vleeschhandel" was het jaar 1935, wat de
invoer van slachtpaarden betreft, vrijwel zonder beteekenis. Tot en met Augustus
\'935 bedroeg de invoer 288 stuks, dus gemiddeld 36 per maand. Gedurende de
overeenkomstige maanden in 1936 werden 653 paarden ingevoerd, dat is per maand
gemiddeld 82 stuks. Hoewel er dus reeds eenige vooruitgang is te bespeuren, zijn
deze cijfers nog niets, in vergelijking met de jaren 1928 tot en met 1931, toen ge-
middeld 1100â1800 paarden per maand werden ingevoerd.

Op feestelijke wijze is op het voorplein van het slachthuis te den Haag door per-
soneel en oud-personeel aan het gemeentebestuur een monument, bestaande uit 2
lage gedeelten, met 2 hooge, opgaande bloembakken, waartusschen een blok steen
is geplaatst, waarop de herinneringsdata 1911â1936, ter gelegenheid van het
25-jarig bestaan van het slachthuis, aangeboden. Vele genoodigden waren natuurlijk
aanwezig.

Collega Warnecke gaf een historisch overzicht van het bestaan der inrichting,
waaraan toenmaals zulk een groote behoefte bestond.

Na de overdracht aan de gemeente van het gedenkteeken werd de thee gebruikt
in de voor deze gelegenheid feestelijk versierde paarden-slachthal. \'s Avonds had
een feestavond plaats, die o.m. werd bijgewoond door 2 wethouders. Volgens het
bericht in de N.R.Ct. waren toen van de 23 leden van het personeel, die onlangs
mede hun zilveren jubileum in dienst der gemeente vierden, er 21 aanwezig.

Over de uitkomsten van de tot dusver nog niet openbaar gemaakte resultaten
van de veetelling van Mei 1936 geeft het âHandelsblad" de volgende cijfers.

De rundvee-inventarisatie leverde het resultaat op, dat het totaal aantal runderen
bleek te bedragen 2,57 millicen stuks, tegen 2,64 millioen in het vorige jaar en 2,37
millioen in 1930. Het totaal aantal melk- en kalfkoeien steeg van 1435 duizend
in Mei 1935 tot 1455 duizend in Mei 1936.

Het totaal aantal varkens steeg van 1.524.000 stuks in Mei 1935 tot 1.679.000
stuks in Mei 1936. Hier dus, niettegenstaande de teeltbeperking, een toename.

Een nieuwe verordening, regelende het gebruik van het openbaar slacht-
huis te \'s Gravenhage.

De verordening op het gebruik van het openbaar slachthuis te den Haag, vast-
gesteld in een raadsvergadering van Juni 1911 en sedert herhaaldelijk gewijzigd,
moet als verouderd worden beschouwd, aldus schrijven B. en W. aan den raad ;
reden waarom zij haar wenschen te vervangen door een nieuwe verordening, welke
op een anderen grondslag berust.

De bestaande regeling is een strafverordening, waaruit volgt, dat tegen overtre-
dingen alleen door strafvervolging kan worden opgetreden. In navolging met het-
geen reeds elders bestaat, geven B. en W. in overweging, dat de raad in een huis-
houdelijke verordening alleen de meest algemeene beginselen zal opnemen, daarbij
aan B. en W. opdragende een slachthuis-reglement op te stellen, dat het gebruik
van het slachthuis in bijzonderheden regelt.

het terrein, terwijl verder het slachthuisreglement den directeur machtigt aan
overtreders een administratieve boete op te leggen, met beroep op B. en W. Weigert
men die boete te betalen, dan stelt men zich bloot aan den practisch veel ernstigeren
maatregel van verwijdering van het terrein. Dit o. m. in Amsterdam reeds bestaande
stelsel is bij arrest van den Hoogen Raad van 4 Januari 1935 als rechtsgeldig erkend.

Terwille van een te Bolsward gevestigde exportslachterij, die anders wilde ver-
huizen naar een gemeente met lagere keurloonen, besloot de raad der gemeente
Bolsward de volgende keurloonen vast te stellen. Voor koeien : eerste honderd
Æ 3.50 per stuk, de volgende honderd Æ 2,50 en verder f 2.â. Voor varkens : eerste
honderd als de bestaande regeling, de tweede honderd f 1.â en verder Æ 0,75. Ver-
der voor vette kalveren en graskalveren Æ 1,â.

B. en W. van Waalwijk hebben den raad voorgesteld de verordening tot heffing
van slachthuisrechten te wijzigen. Voorgesteld wordt het keuringstarief van inge-
voerd vleesch per kg, hetwelk thans 2 cent bedraagt, te verdubbelen en te brengen
op 4 cent. de G.

26 September 1936 vierde het Openbaar Slachthuis van \'s Gravenhage zijn
25-jarig jubileum. Een lange voorgeschiedenis is aan de oprichting verbonden, maai-
de raadsbesluiten van 21 Mei 1906 en 10 Juni 1907 gaven definitieve aanleiding
tot den bouw.

Het driemanschap, de heeren H. G. van Harrevelt, oud-directeur, Ir. A.
Schadee, architect van Gemeentewerken en nu wijlen Ir. N. A. Smits, ingenieur
van dien dienst hebben na grondige voorbereiding een inrichting gesticht, welke
ook heden ten dage nog aan alle te stellen eischen van hygiÃ«ne en moderne bedrijfs-
voering voldoet. Met de in den loop der jaren, door de veranderde omstandigheden
noodzakelijk geworden uitbreidingen, kan de gemeente \'s Gravenhage nog steeds
bogen op een modern zeer goed geoutilleerd bedrijf. Trouwens het Gemeentebestuur
heeft ook niet geschroomd belangrijke kapitalen daaraan ten koste te mogen leggen,
zooals moge blijken uit onderstaande cijfers :

Hierin is niet inbegrepen de prijs van den grond, welke bedraagt : Æ 393.140,â.

Goede en slechte jaren zijn over het Slachthuis gegaan en een behoorlijk loonende
exploitatie werd eerst verkregen, toen overgegaan werd tot een principieele tariefs-
wijziging, waarbij voor ieder dier slechts een recht geheven werd, waarin het gebruik
van het geheele slachthuis is inbegrepen (uitgezonderd het te verstrekken voeoer).
Theoretisch moge hier iets op aan te merken zijn, practisch is het een succes gebleken
zoowel voor gebruikers als eigen administratie. Het is een niet te miskennen voordeel
voor den gebruiker, wanneer hij slechts eenmaal aan de kas behoeft te verschijnen
om daarmee aan al zijn verplichtingen te voldoen, terwijl de slachthuisadministratic
er zeer belangrijk door vereenvoudigd wordt.

De tijd van de groote winsten is overigens voorbij en prijzen wij ons gelukkig nog
juist een toelaatbaar matig winstcijfer te kunnen bereiken.

De jubileumdag is vanzelfsprekend niet onopgemerkt voorbij gegaan. Uit het
personeel had zich onder voorzitterschap van den keuringsveearts-plv. directeur
den heer P. van Rijn, een comitÃ© gevormd, dat een feestelijke herdenking heeft
voorbereid.

Aan het Gemeentebestuur is aangeboden een uit Franschen kalksteen vervaardigd
herdenkingsmonument, hetwelk den middag van den jubileumdag is overgedragen.

Door den voorzitter van het comitÃ© den heer P. van Rijn, den directeur den heer
Dr. H. C. F. L. Warnecke en den administrateur den heer Æ. Polder werden
achtereenvolgens toespraken hierbij\' gehouden, waarop door den Wethouder der
Gemeentebedrijven, den heer Ir. L.J. M. Feber, het geschenk aanvaard werd.

Behalve verschillende gemeentelijke autoriteiten waren hierbij o.a. tegenwoordig
de Hoofdinspecteur van de Volksgezondheid Prof. Dr. H. C. L. E. Berger en de
Inspecteurs van de Volksgezondheid de heeren K. de Vink en Dr. S. G. Zwart.

Na afloop daarvan werd een ontvangst gehouden in een voor dit doel rijkelijk
met vlaggen en planten versierde slachthal, waarbij nog vertegenwoordigers van
verschillende corporaties het woord voerden, waaruit, behalve een begrijpelijk
verlangen naar verdere tariefverlaging, een toon van volle tevredenheid was te
beluisteren. Ook de kort geleden afgetreden directeur de heer H. G. van Harrevelt
werd in die hulde nog ruimschoots betrokken.

Door het Gemeentebestuur was aan het personeel een feestavond aangeboden,
welke dienzelfden dag werd gevierd, waarop tevens de 23 zilveren jut ilarissen,
welke het bedrijf omstreeks deze dagen had, werden gehuldigd.

Met genoegdoening kan zoowel op dezen dag als op het geheele afgeloopen 25-
jarig tijdsbestek terug worden gezien. H. W.

Gedurende de maand September 1936 zijn de volgende vrijwillige bijdragen
ten behoeve van dat fonds in dank ontvangen :

Restant bijdragen voor huldeblijk, aangeboden aan den Heer H. J. OdÃ© bij zijn
vertrek uit Overijssel : Æ3.39 ; H. T. v. d. V. B. Æ 2.50, totaal Æ5.89.

Zending van een bijdrage kan geschieden hetzij door storting op giro No. 173327
van ondergeteekende, hetzij door zenden van een postwissel.

De secretaris van de afd. Noord-Brabant verzoekt in het kort verslag van de
vergadering der afdeeling, gehouden op 13 September j.1. en geplaatst in het
Tijdschrift van 1 October blz. 1133, het medegedeeloe onoer4ete lezen als volgt:

âHet geheele amendement J. Meier op punt 10 van de agenda wordt door de
vergadering overgenomen met 8 stemmen voor en 7 stemmen tegen."

Voorzitter en Secretaris hebben overwogen of het mogelijk zou zijn een Groeps-
vergadering te houden bij gelegenheid van de a.s. Algemeene Vergadering der Mij.
Daarbij bleek echter, dat de voorgenomen Huishoudelijke Vergadering der Mij.
op Vrijdag 16 Oct. zooveel tijd in beslag neemt, dat voor een Groepsvergadering
geen gelegenheid is.

Daar staat tegenover, dat op deze huishoudelijke vergadering belangrijke punten
besproken worden, die in het bijzonder voor de Groepsleden van bcteekenis zijn.

Voorzitter en Secretaris wekken derhalve de leden der Groep op, zooveel mogelijk
deze huishoudelijke vergadering te bezoeken.

Op de verzonden antwoordkaarten ten behoeve van het jaarboekje 1937, is bij
vergissing het reeds eenige jaren daarop voorkomende âNo. 30" weggev allen.

Dit is echter geen bezwaar voor terugzending der kaarten zonder nader aange-
geven adres.

Geslaagd voor het Doctoraal examen Veeartsenijkunde eerste gedeelte : A. van
Houwelinoen.

Ten einde de verspreiding der cysticerci onder het vee en die der lintwormen
bij den mensch tegen te gaan, heeft de Duitsche regeering voorschriften gegeven,
strekkende om de oorspronkelijke eigenaars op te sporen van dieren, bij welke op
het abattoir cysticerci worden gevonden, en dan in de gezinnen dier eigenaars
te onderzoeken, of er ook leden zijn, met een (of meer) lintwormen behept. Voor
eiken lintwormkop, afkomstig uit het gezin of van personeel van veehouders, zal
een premie van 10 mark worden uitbetaald (MÃ¼nch. med. Wochenschr. 21 Aug.).
Hoe gelukkig zou de patiÃ«nt zijn geweest, die zijn dokter een halve eeuw geleden te
gelijkertijd in het bezit stelde van een solium- en een saginatakop!

The Onderstepoort Journal of Veterinay Science and anima! industry.
Vol. 6. January 1936. No. 1.

Epithelial Tumours (concluded) : The special problems of Epithelial Tumours of
the Liver and the Thyroid.

Short Notes on Glioma ; and on Tumours of Melaninpigmented Cells, of Muscle, of the
Andrenal, and of the Precursors of the Blood-cells.

Verhuisd : Dr. C. J. G. van der Kamp, Groningen, naar Savornin Lohman
plein 10 b.

Verslag omtrent het beheer van het slachthuis der gemeente Nijmegen over het
jaar 1935. [Door R. van Santen]. Nijmegen, N.V. Drukkerij G. J. Thieme, 1936.
8Â°. 24 blz.

Verslag van de veemarkt en het abattoir en den keuringsdienst van slachtdieren,
vleesch en vleeschwaren te Amsterdam over het jaar 1935. [Door J. G. A. Reeser],
Amsterdam, Stadsdrukkerij, 1936. Gr. 8Â°. 32 blz.

W. van Dam, Vroegere onderzoekingen over R.M.W.-getallen van botervet,
mede in verband met de vraag, of gedeeltelijke veranderingen van den kalftijd van
ons vee misschien zou kunnen leiden tot het verkrijgen van steviger boter, \'s Graven-
hage, Alg. Landsdrukkerij, 1936. 8Â°. 10 blz. Æ0.25

Gids voor den student aan de Rijksuniversiteit te Utrecht. Studiejaar 1936/1937.
Faculteit der veeartsenijkunde. Samengest. door de veterinaire faculteit van het
Utr. Studentencorps. Utrecht, H. de Vroede, 1936. 8. 62 blz. m. krt. Æ0.70

De Utrechtsche Universiteit. 1636â1936. 2. Utrecht, A. Oosthoek, 1936. 4⁰. VIII
410 blz. m. ill.

2. De Utr. Universiteit 1815â1936. Door J. P. Fockema Andreae, C. F. van Oijen,
N. Schoorl enz.

G. BesanacM. del Guerra, Sottaprodotti del latte e loro utilizzazione. Milano,
U. Hoepli, 1936. 24⁰. XX 435 p. c. 105 ill. I.. 18.â

E. Canti, Il purosangue. Vita e segreti del cavallo da corsa. Milano, V. Bompiani,
1936. 8Â°. 269 p. c. fig. e 12 tav. Lire 20.â

U. Todini, Norme per l\'alimentazione razionale dei bovini. Piacenza, Soc. tip.
ed. Porta, 1936. 8Â°. 35 p. c. fig. L. 3.â

R. Anthony et M. Friant, ExposÃ©s d\'anatomie comparÃ©e. II. ThÃ©orie de la
dentition jugale mammalienne. 2. L\'Ã©volution de la molaire chez les mammifÃ¨res
placentaires Ã partir du dÃ©but des temps tertiaires. Paris, Hermann et Cie., 1936.
8Â°. 82 p. av. 65 fig. et 2 pl. fr. 20.â

R. Raynaud, Le cheval de trait ardennais dans les Vosges et au concours de
Vittel en 1935. Epinal, Impr. coopÃ©rÃ¢t., 1935. 8Â°. 12 p. av. fig.

A. Keymeulen, La colombiculture en Belgique et la production lucrative du
pigonneau. Anvers, Impr. Ratinckx, 1936. 8Â°. 79 p. av. fig. fr. 10.â

F. Colyer. Variations and diseases of the teeth of animals. London, J. Bale,
Sons and Danielsson, 1936. 8Â°. VIII 750 p. w. 1007 fig. Â£ 2.2

Report of the veterinary department of Southern Rhodesia for the year 193!",.
Salisbury, Government Printer, 1936. 8\'.

P. J. G. Plummer, Skin scabies or mange of the fox. Ottawa, J. O. Patenaude,
1936. 8Â°. 8 p. w. 7 fig.

W. H. Fairfield and K. Rasmussen, Lamb feeding in Southern Alberta. W. a.
suppl. on the utilization of the forest reserve for summer sheep pasture. Ottawa,
J. O. Patenaude, 1936. 8Â°. 52 p. w. fig.

C. B. Gooderiiam, Package bees and how to install them. Ottawa,.(. O. Patenaude,
1936. 8Â°. 11 p. w. 6 fig.

VV. F. Caldf.ron, Animal painting and anatomy. London, Seeley Service and
Co., 1936. 8Â°. W. draw. Sh. 21.â

B. Bang, Selected works. Ed. by V. Adsersen. Kjobnhavn, E. Munksgaard, 1936.
8 . 560 S. Kr. 30.â

R. Buchsbaum, Methods of tissue culture in vitro. And outlines of histological
methods with special reference to tissue culture. Chicago, Univ. Press, 1936. 8Â°.

E. C. Ash, Puppies, their choice, care and training. London, Miles, 1936. Kl. 8Â°.
122 p. w. 48 pi. Sh. 2.6

F. Bullock, Handbook for veterinary surgeons. 3d ed. London, BailliÃ¨re, Tindall
and Cox, 1936. Kl. 8\'. VIII 300 p. Sh. 5.â

F. B. Morrison, Feeds and feeding, a handbook for the student and the stockman.
London, Morrison Publ. Co., 1936. 8Â°. 1050 p. Sh. 27.6

Pig breeders\'¹ annual and year book 1936â1937. Vol. 16. London, Pig breeders\' Asso-
ciation, 1936. Kl. 8Â°. 266 p. Sh. 2.6

und Nachschlagebuch fÃ¼r.....TierÃ¤rzte u.s.w. Wien u.s.w., Hartleben, 1936.

N. Aral und S. Batu, Der heutige Stand der Pferdezucht in Arabien. Leipzig,
Harassowitz, 1936. Gr. 8Â°. 30 30 S. m. 25 Abb. M. 2.â

Aufbauarbeit und Aufgaben der deutschen Milchwirtschaft. ErÃ¶rterungen neuer
wichtigen Fachfragen im Rahmen der VortrÃ¤ge zur dt. milchwirtsch. Woche 1936
in Breslau. Kempten, Dt. Molkerei-Zeitung, 1936. 8Â°. 131 S. m. Abb. M. 2.50
H. Frieling, Das F\'ederkleid. Leipzig, Dt. Ges. fÃ¼r Kleintier- und Pelztierzucht,
1936. Gr. 8³. 74 S. m. 28 Abb. M. 4.20

E. SpÃ¤TH, Chemische und mikroskopische Untersuchung des Harns. 6te Aufl.
von H. Kaiser. Leipzig, J. A. Barth, 1936. Gr. 8Â°. VII 290 S. m. 20 Abb. im Text
u. 6 schw. Taf. sowie 1 Spektraltaf. M. 19.50

Der Molkerei- und KÃ¤sereifachmann. Milchwirtschaftliche Zeitung. Amtl. Organ
der Molkereifachleute im ReichsnÃ¤hrstand. Jg. 41. 1936. Kempten, AllgÃ¤uer Drucke-
rei und Verl. Anst., 1936. 4⁰.

L. Heck, Der deutsche Edelhirsch. Ein Lebensbild mit photogr. Natururkunden
aus der Wildbahn. Berlin, 1\'. Parey, 1936. 8Â°. M. 175 Abb. M. 12.60

L. Asher, Physiologie der inneren Sekretion. Leipzig u.s.w., F. Deuticke, 1936.
8Â°. M. 94 Abb. im Text und 2 fÃ¤rb. Taf. M. 23.â

Tagesnotizbuch zum Deutschen VeterinÃ¤rkalender fÃ¼r Sept. 1936 bis Aug. 1937.
Berlin, R. SchÃ¶tz, 1936. M. 1.80

E. Joest, Handbuch der speziellen pathologischen Anatomie der Haustiere.
Bd. 2, HÃ¤lfte 1. 2te Aufl. Bearb. von J. Dobberstein. Berlin, R. Schoetz, 1936. 8Â°.
IV 360 S. m. 130 zum Teil fÃ¤rb. Abb. M. 19.80

M. Jakob, RÃ¶ntgendiagnostik der Knochen und Gelenke. Budapest, Selbstverlag,
1936. 8Â°. 201 S. m. 147 Fig.

Tierheilkunde und Tierzucht. Eine EnzyklopÃ¤die der praktischen Nutztierkunde.
Hrsg. von V. Stang und D. Wiitli. Erg.-Bd., Lief. 52. Berlin u.s.w., Urban und Schwar-
zenberg, 1936. Gr. 8Â°. 144 S. m. 61 Abb. M. 6.60
A. KÃ¼hn, Grundriss der allgemeinen Zoologie. 5te Aufl. Leipzig, G. Thieme.
1936. 8Â°. 272 S. m. 208 Abb. M. 11.65
R. FrÃ¶hner, Fleischbeschaugeschichtlichc Vorarbeiten. Tl. 2. Leipzig, W.
Richter, 1936. 8Â°. 92 S.

Abhandlungen aus der Geschichte der VeterinÃ¤rmedizin. H. 27.
]. Kliesch, Das Photographieren landwirtschaftlicher Nutztiere. Berlin, 1\'.
Parey, 1936. Gr. 8Â°. 32 S. m. Abb. M. 1.

H. W. Moehl, Der Siedler als GeflÃ¼gelzÃ¼chter. Hannover, M. und H. Schaper,
1936. 8Â°. 115 S. m. 13 Abb. M. 2.25

R. Schmaltz, Entwicklungsgeschichte des tierÃ¤rztlichen Berufes und Standes
in Deutschland. Berlin, R. Schoetz, 1936. Gr. 8Â°. VIII 490 S. M. 12.50

H. Petzsch, BeitrÃ¤ge zur Biologie, insbes. Fortpflanzungsbiologie des Hamsters.
Leipzig, Dt. Ges. f. Kleintier- und Pelztierzucht, 1936. 8Â°. 83 S. m. 9 Abb. und 1 Kte.

K. F. Beller und M. Zunker, Sammelbericht Ã¼ber die mit Mitteln des Reichs-
und Preussischen Ministeriums fÃ¼r ErnÃ¤hrung und Landwirtschaft durchgefÃ¼hrte
Forschungsarbeit auf dem Gebiete der GeflÃ¼gelkrankheiten. Berlin, F. Pfennings-
torff, 1936. 8Â°. 112 S. M. 1.50

G. Tartler, Der Einfluss der Musik auf die Milchergiebigkeit der KÃ¼he. Halle,
Akad. Verlag, 1936. 8Â°. 57 S. M. 3.20

ti. WeltgeflÃ¼gel-Kongress, 24 Juliâ2 Aug. 1936, Leipzig. Aratl. FÃ¼hrer durch den
Kongress und die Internat. GeflÃ¼gel- und Kallinchenausstellung. Hrsg. vom
Generalsekretariat des 6. Welt geflÃ¼gel-Kongresses. (Verantw. : W. Kupsch).
Tl. 1, 2/3. Berlin, F. Pfenningstorff, 1936. 8^e. M. 1.50

1. FÃ¼hrer durch die Kongress-Veranstaltungen sowie Lehr- und LÃ¤nderschauen.
156 S. m. Abb. u. 1 PI.

2/3. FÃ¼hrer durch die Tier- und Industrieausstellung. Bezugsqucllenanh. 386
106 S.

O. Ã¼engg, Wie baue ich mir ein Bienenhaus? Prakt. Anleitung zur Herstellung
eines zweckmÃ¤ssigen Bienenheims. [Neubearb.J. Leipzig. Hachmeister und Thal,
[1936J. Kl. 8Â°. 40 S. m. 22 Zeichn. und Baupl. M. 0.35

A. Mac-hens, Was lehren uns die LeistungsprÃ¼fungen in der Ziegenzucht? Dort-
mund, Verlag f. Kleintierzucht, 1936. Kl. 8Â°. 14 S. Vortrag. M. 0.30
Die ReichstierÃ¤rzteordnung vom 3 April 1936. (R G Bl. I S. 347). Erl. von F. MÃ¼sse-
meyer und K. Sauer. MÃ¼nchen, J. F. Lehmann, 1936. Kl. 8Â°. 239 S. M. 5.-
Devos, La barymÃ©tric chez les grands animaux domestiques. ThÃ¨se de Lyon. 1936.
Mathieu, Evolution du marchÃ© de la viande depuis la pÃ©riode d\'avant-guerre
jusqu\'Ã nos jours. ThÃ¨se de Paris. 1936.

Monvoisin, Le lait et les produits dÃ©rivÃ©s. ThÃ¨se de Paris. 193G.
PÃ©an, Contribution Ã l\'Ã©tude de la brucellose des equidÃ©s. ThÃ¨se de Paris. 1936.
Saba, Inspection des viandes et des abattoirs en Syrie. ThÃ¨se de Paris. 1936.
Vignardou, Le marchÃ© de la viande et les pouvoirs publics en France. ThÃ¨se
de Paris. 1936.

Tupinier, Prophylaxie sanitaire lÃ©gale de la tuberculose bovine en France. (Loi
du 7 Juillet 1933). ThÃ¨se de Toulouse. 1936.

Duplaix, L\'industrie du veau de boucherie dans la Creuse. ThÃ¨se de Toulouse.

E. MÃ¼ller, Vorkommen, Art und HÃ¤ufigkeit des Carcinoms im Verdauungs-
tractus der HaussÃ¤ugetiere. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

K. H. Knoll, Ueber das Vorkommen von Darmwandtuberkulose beim Schwein.
(System. Untersuchungen am stÃ¤dt. Schlacht- und Viehhof zu Gera i. ThÃ¼r.). Inaug.-
Diss. Leipzig. 1936.

R. Morgenstern, Die Beurteilung der BrÃ¼hwasserlungen. Inaug.-Diss. Leipzig.
1936.

R. Wai.ther, Versuche zur Frage der ZÃ¼chtung des Streptococcus agalactiae
(Kitt 1893) Klimmer und Haupt 1930 bei Gegenwart zahlreicher Begleitbakterien.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

A. Liebsch, Versuche Ã¼ber den Grundwert der Aktiv-Erde Biohydrosil. Inaug.-
Diss. Leipzig. 1936.

H. Dohm, Anat. Unterschiede an den Geschlechtsorganen von Kalb und Kuh.
Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

R. SchÃ¼ttle, Zur Physiologie des Schafbockspermas. (Im Hinblick auf die kÃ¼nst-
liche Besamung). Inaug.-Diss. Leipzig. 1936.

H. JÃ¤nel, Ueber die anthelminthische Wirkung des Rotenons. Inaug.-Diss.
Berlin. 1936.

H. Meyer. Ueber Vorkommen und Operation entarteter Kryptorchidenhoden.
Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

J. Schnittker, Die Untersuchung von. im Dortmunder Handel befindlichen
SÃ¼lzen unter bes. BerÃ¼cksichtigung der OrtsÃ¼blirhkeit und des Preises. Inaug.-Diss.
Berlin. 1936.

P. Funke, AnfÃ¤nge des VeterinÃ¤rwesens in Sachsen. Inaug.-Diss. Berlin. 1931").
W. Hf.inf.meyer. Die Pferdeheilkunde des Bischofs Theodorich von Ccrvia. (Abb.
Hl). Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

W. Perkuhn, Die Beeinflussung der Standwinkel durch die Reitausbildung bei
vier- und fÃ¼nfjÃ¤hrigen Warmblutpferden. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

G. Scholz, Streptokokkenmastitis und Ultrakurzwellen. Inaug.-Diss. Berlin.
â 93⁶-

H. Loose, Beitrag zur Geschichte der Schafkrankheiten. Inaug.-Diss. Berlin.
\'936.

O. Linke, Behandlungsversuche mit Kreolin per os und Entozon als EuterspÃ¼lung
bei der Banginfektion der Rinder. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

W. BÃ¤blich, Brauchbarkeit der Frischmilchschnellagglutination zum Nachweise
der Abortus-Banginfektion in der Milch. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

W. Bernsdorff, Histologische Untersuchung der Berliner Buletten. Inaug.-Diss.
Berlin. 1936.

K. Sager, AbwÃ¤sserungsuntersuchungen aus der Umgebung von Riesa und
Breslau auf Bakterien der Paratyphus-Enteritis-Gruppe. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

F. Schote, BeitrÃ¤ge zur Pathogenese der Teleangiektasie der Rinderleber. Inaug.-
Diss. Berlin. 1936.

D. Ramin, Untersuchungen Ã¼ber den Kohlendioxydgehalt der Luft und Ã¼ber die
Lichtmengen in Rindviehstallungen sowie ihre Beziehungen zu vorkommenden
Infektionskrankheiten. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

K. Untectsch, Die Entwicklung des VeterinÃ¤rwesens in der vogtlÃ¤ndischen
Kreisstadt Plauen. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

F. Laszlo, Pathologische Anatomie der EndokrindrÃ¼sen. Habilitationsschrift
Budapest. 1936.

W. Dietrich, Uebcr die diuretische Wirkung verschiedener in der Volksmedizin
angewandter harntreibender Mittel. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

P. Radvila, Zur aktiven Immunisierung gegen Schweinerotlauf mit virulenten
Rotlauf-Glycosidkulturen. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

W. Schneider, Vergl. Untersuchungen Ã¼ber Pigmentverluste in Haut und Haar
bei den Lipizzanerschimmeln. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

W. Weyel, Ueber Granulosazelltumoren bei Tieren und ihr hormonales Ver-
halten. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

R. Brantner, Die Wirkung des Gravitols am Ã¼berlebenden Pferde- und Rinder-
uterus. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

W. Schmied, Der Einfluss des Corpus luteum auf die Automatie des Ã¼berlebenden
Rinder- und Pferdeuterus. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

E. Fegerl, Die Entwicklung der Pferdezucht im Marchfeld. Inaug.-Diss. Wien.
I936-

J. Narbutas, Relraktometrische Untersuchungen eiweissfreier Milchseren.
Inaug.-Diss. Wien. 1936.

M. Fuchs, Untersuchungen Ã¼ber die Beeinflussung von Blutdruck, Pulszahl und
Temperatur durch zentral erregende Mittel. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

f. Kern, Das Blutbild des Hundes nach RÃ¶ntgen-GanzkÃ¶rperbestrahlungen.
Inaug.-Diss. Wien. 1936.

K. Schmid, Untersuchungen Ã¼ber einige in der serologischen Technik mÃ¶gliche
Messfehler. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

G. Hartmann, Ein Beitrag zur ReinzÃ¼chtung von Galtstreptokokken aus bakteriell
verunreinigtem Material. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

J. Kregzde, Untersuchungen Ã¼ber den Einfluss verschiedener Arten der Vor-
bereitung der Milch auf den Ausfall der Agglutinationsprobe auf Bang. Inaug.-
Diss. Wien. 1936. du Buy.

REDE van den Voorzitter van de Maatschappij voor Diergenees-
kunde, uitgesproken bij de opening van de 84ste Alge-
mene Vergadering te Utrecht op 17 October 1936.

Het is mij een groot genoegen U, collega\'s uit alle delen van ons
land, welkom te mogen heten bij de opening van het wetenschappelijk
gedeelte van de 84ste Algemene Vergadering onzer Maatschappij.
Moge hetgeen U heden zal worden geboden, evenals hetgeen gisteren
is behandeld, U tonen, dat onze Vereniging, die thans 74 jaren telt, wel
oud is, doch nog niet lijdt aan ouderdomsgebreken. Ik hoop, dat U na
afloop dezer Vergadering tevreden, misschien zelfs voldaan, zult huis-
waarts keren.

Ik wil in het bijzonder enkele woorden van welkom richten tot onze
gasten, die op onze bijzondere uitnodiging herwaarts zijn gekomen.

In de eerste plaats wil ik U, mijnheer de Burgemeester gaarne onze
vreugde betuigen over Uwe aanwezigheid hier. Het is ons een grote
voldoening, dat gij als hoogste vertegenwoordiger van ons Stadsbestuur
wederom blijk van belangstelling hebt willen geven in ons werken en
streven. Hierdoor toch wordt de band welke ons allen aan Utrecht
hecht, de stad waar wij allen onze studententijd hebben doorgebracht,
en waar velen van ons werken, opnieuw bevestigd.

Professor Berger, ik behoef U wel niet te zeggen hoezeer wij Uw
tegenwoordigheid hier op prijs stellen. Samenwerking tussen U en ens
kan veel goeds tot stand brengen. Ik verzeker U, dat ik voor zover dit
in mijn vermogen ligt gaarne alles zal doen om onze goede verstand-
houding te bestendigen. Ik weet, dat dit ook Uw streven is.

Mijne heten, Voorzitter en Secretaris van de Faculteit der Veeartsenij-
kunde. Gij waart hi-r steeds gaarne geziene gasten. Na de deze zomer
gehouden Veterinaire Week hebben de aangename betrekkingen tussen
Faculteit en Maatschappij een verjongingskuur ondergaan. Het treft
wel bijzonder dat juist dit jaar gij, Prof. Van der Kaay en Pref. Ki.a-
renbef.k, die beiden zoveel hebt bijgedragen tot het slagen en het tot
standkomen dezer âweek" als vertegenwoordigers der Faculteit hier
aanwezig zijt. Ik heet U hartelijk welkom.

Als erelid is hier aanwezig Dt. Vrijburg. Uw Erelidmaatschap wijst
reeds op Uw grote verdiensten voor onze Maatschappij. Uw aanwezig-
heid hier waaruit Uw grote belangstelling blijkt, en de grote diensten,
die Gij nog steeds aan onze Vereniging bewijst, zijn een lichtend voor-
beeld voor ons jongeren.

Ten slotte nog enkele woorden tot onzen secretaris. Juist een jaar
geleden kon mijn voorganger met vreugde mededelen, dat de ernstige
ziekte waaraan gij toen lijdende waart een gunstige wending had ge-
nomen ; de vrees dat wij U moesten verliezen was toen geweken. Ik heb
nu ongeveer een jaar met U samengewerkt en ik wil gaarne en met volle
overtuiging de waarderende woorden onderstrepen, welke Prof. Krediet
LXIII 70

Â«n froic krael,, ^{doch 001} stille werltens .. ^nen\' \' " Â«n algemene
dachL do:""\'" ^Ware"\' ^,V\'J -nS. d. T ^hU" ^

Prof. Dr. G. M. van der Plank aanvaardde de 27ste Januari 1936
zijn ambt met een redevoering getiteld : ,,Selectie en aanpassing". Mijn
voorganger uitte het vorige jaar reeds zijn vreugde over de benoeming
van dezen hoogleraar in de Zootechniek en de HygiÃ«ne der huisdieren.
Ik spreek zeker namens allen, die Prof. van der Plank als geleerde en
als mens kennen, wanneer ik de Faculteit en daarmede de Diergenees-
kunde in ons land, van harte gelukwens met deze bezetting van de lang
opengebleven leerstoel.

Ter gelegenheid van het 300-jarig bestaan der Rijks-Universiteit
te Utrecht werd Prof. Dr. J. H. Hartog door Hare Majesteit de Ko-
ningin onderscheiden met het Ridderkruis van de Orde van de Neder-
landsche Leeuw. Door de Senaat van de Universiteit werden benoemd
tot doctor honoris causa in de Faculteit der Veeartsenijkunde ons erelid
Dr. A. Vrijburg, en de buitenlandse collegae Prof. Dr. Erik Agduhr
en Sir Arnold Theiler. Wij verheugen ons zeer over deze onderschei-
dingen gegrond op wetenschappelijke verdiensten.

Helaas overleed Sir Arnoi.d Theiler korte tijd nadat hij zijn
eredoctorsbul uit de handen van den Voorzitter onzer Faculteit, Prof.
Dr. J. Roos, mochi ontvangen. Tiieiler was wel niet een landgenoot
van ons, maar met een collega, die tal van jaren in Zuid-Afrika met zo
een ongekend succes heeft gewerkt, en die onze taal volkomen machtig
was en gaarne sprak, voelden wij ons nauw verbonden. Allen, die
tijdens de feesten van de Utrechtse Universiteit met hem in aanraking zijn
geweest zullen met weemoed, dezen groten, eenvoudigen, vriendelijken
man gedenken.

Hare Majesteit de Koningin verleende de 31ste Augustus van dit
jaar het Officierskruis van de Orde van Oranje Nassau aan den heer J.
P. van der Slooten te Utrecht, terwijl de heer L. J. H. Bloemen
te Roermond het Ridderkruis van deze Orde ontving. Van harte
verheugen wij ons met deze collegae voor de beloning van hun grote
verdiensten met deze hoge onderscheidingen.

Op het V\'Idc Wereld-Pluimvee Congres, deze zomer te Leipzig ge-
houden is door Prof. Dr. H. C. L. E. Berger, in zijn kwaliteit van
President van het âOffice International des EpizoÃ¶ties", daartoe speciaal
uitgenodigd door het Congresbestuur, een Hoofdrapport uitgebracht.
Dit belangrijke rapport getiteld ,,IJactivitÃ© internationale et les rÃ©glements
de la Police vÃ©tÃ©rinaire en ce qui concerne les malodies infectieuses des volailles
de basse-cour", heeft zeer de aandacht van de belangstellenden getrokken.

Tijdens dit Congres is Dr. B. J. C. te Hennepe op een vergadering
dei âWorld Poultry Science Association" gehuldigd voor het vele
belangrijke werk, dat hij heeft verricht als leider van de International
Review of Poultry Science en bij de voorbereiding van het Congres
waarvan hij ere-secretaris was. Dr. te Hennepe werd in particuliere
audientie ontvangen door den Duitsen Rijksminister van Landbouw, die
hem vol waardering toesprak en hem een tweetal boekwerken over-
handigde.

Op de grensgebieden van ons vak hebben eenige onzer collegae
vooraanstaande plaatsen ingenomen, als direct gevolg van hun belang-
stelling en arbeid op deze terreinen. Ik herinner hierbij aan het VIIe
Internationale Koude-Congres, dat in Juni van dit jaar in den Haag
is gehouden. Dit Congres werd met medewerking der Nederlandse
Regering georganiseerd door het Institut International du Froid te
Parijs in samenwerking met de Nederlandse Vereniging voor Koel-
techniek. Op dit Congres, dat door verschillende collegae werd bijge-
woond werden o.a. voordrachten gehouden over het koelen van vlees,
vis, eieren en zuivelproducten. Door Dr. Molanus werd een voordracht
gehouden over het onderzoek van eieren in ultra-violet licht.

Prof. Van Oijen was ondervoorzitter van dit belangrijke Congres,
terwijl Prof. Berger, die door de Regering was aangewezen als haar
vertegenwoordiger, optrad als voorzitter van de VÃ©tÃ©rinaire commissie
van het Internationale Koude Instituut.

Het Congres voor Openbare Gezondheidsregeling waarvan Prof.
van Oijen secretaris is, de organisatie waarbinnen deskundigen voor
allerhande onderdelen der toegepaste gezondheidsleer elkaar ontmoeten
en van gedachten wisselen, werd dit jaar gereorganiseerd. De Maat-
schappij voor Diergeneeskunde neemt aan de leiding van dit Congres
deel als âmedebesturende vereniging".

In de vergadering van het Congres op 2 en 3 October van dit jaar
heeft Prof. van Oijen gesproken over âEisen te stellen aan melk, die
gepasteuriseerd zal worden".

Het is zeer zeker noodzakelijk dat de dierenartsen, die de âmelk-
hygiÃ«ne" meer dan tot nu toe in handen van collegae wensen te zien,
aan deze Congressen actief deelnemen, waardoor men ook buiten onze
kringen beter geÃ¯nformeerd wordt over hetgeen de dierenarts op dit
gebied presteert.

Dan mocht het Hoofdbestuur de gewaardeerde toezegging ontvangen
van het bestuur der Afdeling Gezondheidstechniek van het Koninklijk
Instituut van Ingenieurs, dat aan alle leden der Maatschappij, die
zich hiertoe aanmelden, introductie zal worden verleend tot het bij-
wonen ener vergadering dezer afdeling, waar gesproken zal worden
over het steriliseren van levensmiddelen door warmte. Men stelt daar
prijs op gedachtenwisseling met deskundigen van andere categorieÃ«n.
Het is te hopen, dat leden onzer Maatschappij zullen deelnemen aan
de op 21 en 22 October te houden bijeenkomst om de inzichten dei-
dierenartsen bekend te maken.

Tijdens de Zevende Nederlandse Landbouwwcek dit jaar gehouden
van 2g September tot 1 October te Wageningen zijn drie dierenartsen
als spreker uitgenodigd, n.1. Dr. P. J. \'t Hooft over âTuberculose-
bestrijding onder het rundvee", Dr. A. H. Veenbaas over âDe sterili-
teit bij ons vee" en Dr. J. Grashuis over âDe betekenis van de vee-
voeding voor den veefokker". Zeer zeker een verheugend feit, dat in
landbouwkringen prijs wordt gesteld op wetenschappelijke voorlichting
door onze vooraanstaande specialisten.

Niet onvermeld mag blijven de cursus in de moderne voedingsleer,
welke de Commissie voor post-Universitair onderwijs het vorig jaar
heeft georganiseerd. Deze cursus is een groot succes geworden, 134 leden
der Maatschappij hebben hieraan deelgenomen. Aan de docenten
Prof. Sjollema, Prof. van der Plank, Dr. Grashuis en de heer Frens
komt lof toe voor de wijze waarop zij deze moeilijke en voor den practi-
cus zo belangrijke materie hebben behandeld.

Een glanspunt in de historie van het afgelopen jaar vormt de zo
uitnemend geslaagde âVeterinaire week". Door krachtdadige samen-
werking van de Faculteit der Veeartsenijkunde en de Maatschappij
voor Diergeneeskunde, gesteund door het College van Curatoren is
hier iets zeer bijzonders tot stand gebracht. Ik behoef hier geen verslag
te geven van hetgeen gedemonstreerd en gedoceerd is gedurende deze
dagen, ook niet van de feestelijke bijeenkomsten, de openingsrede, de
receptie door het Gemeentebestuur. Ik wil hier alleen nogmaals con-
stateren het zeer grote nut van een âCongres" zoals dit. Niet alleen
hebben de dierenartsen heel veel nieuws kunnen zien en horen en heb-
ben zij veel kunnen vragen, maar ook de zo noodzakelijke goede ver-
houding tussen de collegae onderling en tussen oud-leerlingen en
docenten is hierdoor \'in buitengewone mate gediend geworden. Het
was aangenaam voor onze collegae om hun oude docenten weer te
ontmoeten in het milieu van hun werk, het was een genoegen voor de
docenten htm beste beentje voor te zetten voor hun oud-leerlingen. Dat
de belangstelling groot was blijkt wel uit het aantal deelnemers, ruim
200, terwijl bovendien nog go dames deelnamen aan de feestelijkheden
en excursies.

Het is mij een behoefte een woord van warme hulde te brengen aan
de Afdeling Overijssel en aan Prof. Klarf.nbeek, die onafhankelijk
van elkaar het initiatief tot deze âWeek" namen, en aan allen door
wier werk en steun het houden dezer week mogelijk werd.

Ter gelegenheid van de opening der Veterinaire Week heeft Prof.
Roos, de toenmalige Voorzitter van de Faculteit der Veeartsenijkunde,
een uitvoerige rede gehouden over de huidige toestand en de toekomst
der diergeneeskunde. Spreker heeft daarbij beschouwingen gehouden
over het toenemende aantal dierenartsen, de kwakzalverij, de teruggang
der paardenfokkerij als gevolg van de motorisering. De tegenwoordige
toestand schilderde spreker als weinig gunstig, maar een hoopvollere
toon klinkt aan het einde wanneer hij zegt : âEn ontdaan van deze
parasiet komt ons de naaste toekomst der Nederlandse diergenees-
kunde gezond voor."

Met deze parasiet wordt bedoeld de kwakzalverij, niet het minst
het euvel der entingen door leken. Tegen de kwakzalverij en tegen het
enten door onbevoegden zijn de bestaande Wettelijke bepalingen onvol-
doende gebleken, de Nederlandse veestapel en de diergeneeskundige
stand worden onvoldoende beschermd tegen beunhazerij. Zonder

krachtige steun van goede Wettelijke bepalingen zal dit kwaad blijven
voortwoekeren. De bevoegde autoriteiten kennen de misstanden even
goed als wij die kennen, zij zijn er even goed van doordrongen, dat in
het belang van de veestapel een krachtige diergeneeskundige stand
noodzakelijk is, dat dit parasitisme veel schade aanricht. Er moeten
dan ook ernstige moeilijkheden zijn te overwinnen om tot maatregelen
te komen van sanering. Laten wij vertrouwen hebben in de mannen,
die voor bedoelde belangen moeten waken. Als de omstandigheden
hiertoe gunstig zijn, zullen zonder twijfel krachtige maatregelen worden
getroffen.

Maar moeten wij dan in afwachting daarvan niets doen ? Moeten
wij maar rustig blijven toezien, dat op ons terrein op grote schaal roof-
bouw wordt bedreven ? Wetten kunnen wij niet maken, maar wij
kunnen ons op andere wijze krachtig verweren.

In de eerste plaats kan en moet ieder persoonlijk de veehouders door
woorden en daden overtuigen, dat hun belangen oneindig veel beter
gediend worden door kundige dierenartsen, dan door onkundige kwak-
zalvers. Ja, dat de kwakzalvers zelfs zeer grote schade kunnen aan-
richten. Ik weet wel, dat het resultaat niet zo heel groot zal zijn, dat
schijnbare financiÃ«le voordelen hier een rol spelen, vooral ook dat de
voorkeur voor kwakzalverij, geheimmiddelen en kruiden onder ons
volk nog altijd zeer groot is, maar enige resultaten zullen daden en
woorden zeker opleveren. De herovering der âVerloskunde" welke door
velen vrijwillig is prijsgegeven, zal eveneens een krachtig wapen zijn
tegen de kwakzalverij.

Daarnaast is het noodzakelijk, dat wij een hechte gemeenschap
vormen en eensgezind en krachtdadig optreden tegen alles en allen, die
de kwakzalverij in de hand werken. Door gezamenlijk optreden kunnen
wij in dit opzicht veel bereiken, het verleden heeft dit bewezen en de
toekomst zal het hoop ik opnieuw bewijzen.

De drang tot organisatie is een drang tot zelfbehoud, wij kunnen
deze onder alle lagen der bevolking waarnemen. Overal gaat men
inzien, dat de enkeling slechts weinig kan bereiken, dat echter een
gezonde organisatie veel kracht kan ontplooien. Tot voor enkele jaren
betekende deze beweging voor onze stand niet zo heel veel. De tijden
zijn echter veranderd. De gewijzigde economische omstandigheden
hebben groepsvorming van mensen met dezelfde belangen zeer sterk
in de hand gewerkt. De landbouwers- en veefokkersorganisaties, de
organisaties van fokkers van pluimvee en van pelsdieren zijn hechter
en sterker geworden. Vanzelfsprekend trachten die organisaties de
belangen hunner leden zo goed mogelijk te behartigen, vooral in materi-
eel opzicht. Zij kunnen door haar macht voorwaarden opleggen aan
een ieder die haar diensten bewijst.

Wanneer de dierenartsen als enkelingen stonden tegenover deze
machtige organisaties, dan zouden zij moeten arbeiden onder voor-
waarden hun opgelegd door de verschillende verenigingen. Gelukkig
echter zijn ook wij georganiseerd en door overleg kunnen voorwaarden

worden vastgesteld, welke voor beide partijen aannemelijk zijn. Wij
staan hierbij niet als vijandige partijen tegenover elkaar, maar als
groepen mensen, die elkander nodig hebben en elkanders belangen
moeten en kunnen behartigen.

Noodzakelijk is echter, dat onze organisatie, onze Maatschappij voor
Diergeneeskunde hecht en sterk zij. Tweedracht mag niet voorkomen,
al is natuurlijk verschil van mening onvermijdelijk, ja zelfs wenselijk
voor een gezonde ontwikkeling van ons verenigingsleven. Zelfs de meest
radicale, dus meest lastige leden kunnen ons van zeer groot nut zijn,
mits opbouw in hun devies staat en niet afbraak.

Voor een gezonde ontwikkeling van onze vereniging is vrijheid van
uiting noodzakelijk, ,,het vrije woord" zowel het gesprokene als het
geschrevene moet onomstotelijk gehandhaafd worden. Alleen deze
vrijheid eist ook veel van de leden vooral een strenge zelfcontrole.

Dit âvrije woord" heeft al heel wat moeilijkheden gegeven en heeft
vooral ons Tijdschrift menigmaal geplaatst te midden van een woelige
branding. Het spreekt vanzelf, dat in een Maatschappij als de onze
met haar vele leden, die wat hun werkkring betreft veelzijdig gediffe-
rentieerd zijn, wel eens fouten worden gemaakt. Het zou ongelooflijk
klinken als iemand, die werkt, die iets presteert, beweerde nooit iets
verkeerd te doen. Het is ook vanzelfsprekend, dat anderen onze fouten
zullen opmerken. Vooral als docr gemaakte fouten toestanden geboren
worden, welke anderen trachten te bestrijden of uit te roeien.

Ook is het verklaarbaar, in sommige gevallen zelfs noodzakelijk, dat
bedoelde misstanden openlijk aan de kaak worden gesteld, ten einde
de zo zeer gewenste verbetering te verkrijgen. Artikelen en ingezonden
stukken in ons tijdschrift zijn dan de uiting van een drang tot het ver-
krijgen van gezonde toestanden, of, maar dit is nooit te verdedigen, een
uiting van wrevel.

Een dergelijk artikel of ingezonden stuk komt dan in ons tijdschrift,
het is te lezen door ingewijden en door buitenstaanders, nu en tot in
de verre toekomst. Niet altijd bereikt de schrijver en ik spreek hier
alleen van den eerlijken, goedwillenden schrijver, hetgeen hij wenst, n.1.
verbetering van een toestand, welke in zijn oog een misstand is. Ook
kunnen er omstandigheden zijn welke het uiterst moeilijk, zo niet
practisch onmogelijk maken om de gewraakte toestand te verbeteren.

Een ander bezwaar is, dat buitenstaanders uit een enkele gesigna-
leerde misstand, de conclusie kunnen trekken, dat het gegeven voor-
beeld een uit velen is, dat dus het gesignaleerde euvel niet een opzichzelf
staand feit is, doch dat de betrokken dienst of diensten in het algemeen
zeer veel te wensen overlaten. Onnodige en onverdiende blaam wordt
hierdoor geworpen op diensten, die vanzelf sprekend wel eens een fout
zullen begaan, doch over het geheel veel meer lof dan blaam verdienen.

Zeer ongaarne moet ik hier een geval aanhalen, dat wij ons allen nog
herinneren n.1. het artikel in ons Tijdschrift naar aanleiding van ge-
bleken misstanden aan een groot slachthuis. In dit artikel wordt de
Inspectie in gebreke gesteld, omdat zij oogluikend zou hebben goed-

gevonden, dat ,,de levende keuring" niet werd toegepast. Deze beschul-
diging heeft in onze kringen grote beroering gewekt en was voor de
betrokkenen hoogst onaangenaam.

Het principe âlevende keuring" was aan dat abattoir aanvaard en
werd toegepast, doch de uitvoering liet veel te wensen over. Nu is het
zeer moeilijk de betreffende voorschriften volledig en naar den letter
door te voeren, vooral in grote bedrijven met onvoldoende personeels-
bezetting. Meermalen zal dit onderdeel der keuring niet voor de volle
ioo % geschieden. De leider van het bedrijf, ten volle bewust van zijn
grote verantwoordelijkheid zal de voorschriften echter zo goed mogelijk
toepassen. De inspecteur, die behalve met het Veeartsenijkundig
Staatstoezicht ook met het toezicht op de vleeskeuring is belast, mag
zolang hem ambtelijk niet het tegendeel blijkt, zonder twijfel vertrouwen
op een zo goed mogelijke toepassing der bepalingen. Wanneer dan
bovendien op papier de regeling zodanig is, dat mag worden verwacht,
dat alle dieren voor de slachting worden gecontroleerd, dan is het
moeilijk den inspecteur alleen het verwijt te maken dat hij nalatig is
geweest, wanneer blijkt dat de grenzen van het toelaatbare zijn over-
schreden.

Nu mij door persoonlijk onderzoek is gebleken, dat deze voorstelling
van zaken overeenkomt met de werkelijkheid, meen ik dat, na deze
uiteenzetting van het bekende conflict, de strijdbijl moet worden
begraven. Den schrijver van het artikel moet de eer worden gegeven
te hebben getracht op ernstige wijze het algemeen belang te dienen, den
inspecteur, dat hij, gegeven de omstandigheden die zich buiten zijn
schuld hadden ontwikkeld, zijn plicht heeft gedaan.

Talrijk waren in de laatste jaren ingezonden stukken, welke ten deel
hadden verkeerde toestanden te signaleren, doch die op vele leden de
indruk maakten, dat het doel was bepaalde diensten te treffen. Toch
was hier allerminst de bedoeling aanwezig bepaalde diensten of per-
sonen onaangenaam te zijn. Ook hier een goed doel met een ongewenst
gevolg. Het resultaat was verbittering bij de verantwoordelijke leiders.
En met verbittering bereikt men niets goeds, wel tweedracht.

Moet dan alles maar bedekt worden met de mantel der liefde ?
Geenszins. De grote meerderheid in onze Maatschappij staat met
Hoofdbestuur en Redactie op het standpunt van het âvrije woord".
Doch men bedenke, dat de lezer en vooral de betrokkene meestal anders
reageert, dan de schrijver bedoelt.

Hoe kan men dan het âvrije woord" combineren met vrede en samen-
werking, factoren die onontbeerlijk zijn voor ons maatschappelijk leven.

Zoals ik reeds zeide, het spreekt vanzelf, dat er nu en dan fouten
gemaakt worden. Betreft het een toevallige handeling van een enkel
persoon, dan bestaat er geen aanleiding om hierover direct een artikel
te publiceren, het zou de indruk kunnen vestigen, dat de gewraakte
handeling een voorbeeld was uit velen, waardoor de buitenwereld een
geheel verkeerde indruk zou krijgen van de toestanden in ons corps.
Er bestaan wel andere wegen, om verbetering van een misstand te

verkrijgen, hetzij door het zoeken van persoonlijk contact, of zo men
hierin geen heil ziet, door tussenkomst van daartoe geÃ«igende instanties,
b.v. een der leden van het Dagelijks Bestuur.

Betreft het geen opzichzelfstaand feit, maar een ongewenste toestand,
die meer of minder uitgebreid voorkomt, ook dan is publicatie hiervan
niet het eerst aangewezene. Op vergaderingen van de Maatschappij,
van afdelingen, van groepen en kringen bestaat dan ruimschoots ge-
legenheid deze kwestie te bespreken. Veelal zullen de voor de gewraakte
toestanden verantwoordelijke personen dan zelf aanwezig zijn, om zich
te verdedigen. Onderlinge besprekingen zullen hier veel meer goeds
kunnen uitrichten, dan een, misschien wat scherpe, signalering van het
geval in ons Tijdschrift. Het einddoel moet toch altijd zijn het verkrijgen
van verbetering, niet het verwekken van verbittering.

Ik wil deze procedure niet als eis stellen, ik wil alleen de wens uit-
spreken om in het belang van de Maatschappij, dus in het belang van
ons allen, aldus te handelen.

Acht men het in bepaalde gevallen toch beter om een artikel of inge-
zonden stuk ter plaatsing aan te bieden, welnu, het recht daartoe wil
het Hoofdbestuur zeer zeker niet betwisten. Alleen men houde bij het
schrijven van zo\'n stuk steeds voor ogen, dat het doel is : verbetering
en niet verbittering.

Het is ook wel eens voorgekomen, dat misstanden werden gesignaleerd
in de grote pers en dat deze publicaties de stof vormden voor een inge-
zonden stuk, zonder dat de schrijver eerst een onderzoek instelde of die
publicaties wel volkomen juist waren. Een dergelijk stuk is voor den
betrokkene al heel onaangenaam. Ergens in het publiek van te worden
beschuldigd is erg, maar als die beschuldiging op onjuiste gegevens
berust, dan is het dubbel erg.

De Redactie heeft naar aanleiding hiervan op een desbetreffend
verzoek aan het Hoofdbestuur bericht, dat zij bij aanbieding van
âIngezonden stukken", indien daartoe aanleiding bestaat de inhoud
aan de daarbij betrokken collegae laat weten, alvorens die stukken
geplaatst worden. Niet altijd zal de Redactie kunnen weten welke
collegae in het stuk bedoeld worden ; ook kan de Redactie niet altijd
onderzoeken of de vermeende misstand werkelijk bestaat of niet. Maar
een grote schrede komen wij vooruit als de betrokkene inzage krijgt
van het stuk voordat het geplaatst wordt en eventueel hierop direct een
antwoord kan geven. Dit zal dikwijls plaatsing van het ingezondene
onnodig maken, of, indien de kwestie van verschillende zijden kan
worden bezien, dan wordt de lezer niet eenzijdig ingelicht, werkt niet
alleen de beschuldiging in, doch ook de verdediging.

Wanneer de aangewezen wegen worden bewandeld, kunnen er zeer
zeker veel onaangenaamheden voorkomen worden, terwijl daarnaast
de kansen voor het bereiken van het doel veel groter zijn. Samenwerking
en het trachten elkander te begrijpen moet ons aller streven zijn.

Mag ik dan ook alle leden dringend verzoeken om, alvorens de gast-
vrijheid van de Redactie in te roepen voor plaatsing van een âIngezon-

den stuk" eerst te trachten het beoogde doel n.1. het verbeteren van
misstanden te bereiken langs de weg van persoonlijk contact, eventueel
met bemiddeling van daartoe geÃ«igende instanties. De Redactie zal vÃ³Ã³r
plaatsing van stukken welke betrekking hebben op verkeerde toestanden
zo mogelijk eerst de betrokkene inzage geven van het ingekomen stuk
ten einde hem in staat te stellen zich direct te verdedigen eventueel
aan te tonen, dat de beweerde fouten niet bestaan.

De Centrale Raad is een lichaam waarover men met gemengde
gevoelens in onze kringen spreekt. Voor sommigen is het een orgaan
dat men meer moet vrezen, dan waarderen. Dit is onjuist. De Centrale
Raad verricht onder de leiding van zijn eminenten voorzitter veel uit-
nemend werk en oogst daarvoor in de regel maar weinig dank. Dit
behoeft ons niet te verwonderen. Immers een belangrijk deel van zijn
werkzaamheden bestaat uit het optreden als scheidsrechter tussen twee
collegae, die een geschil hebben, maar die beiden overtuigd zijn van
hun goed recht. Als regel zal slechts Ã©Ã©n van beiden gelijk krijgen, met
het gevolg dat de ander zich verongelijkt gevoelt, en zich dan uit onze
Maatschappij terugtrekt. Gelukkig komt dit niet vaak voor. Dank zij
het tactische optreden van dit college komt het meermalen voor dat
collegae, die onderling een geschil hadden, soms een al jarenlang be-
staand geschil, na hoor en wederhoor door de Centrale Raad weer tot
elkaar worden gebracht. Van deze voor onze Maatschappij zo zegenrijke
arbeid, hoort men minder spreken, dan van gevallen waarbij een der
partijen zich verongelijkt van ons afwendt.

Men vraagt zich af of er tegenwoordig meer geschillen bestaan clan
vroeger. Zijn de leden onderling minder verdraagzaam geworden ? Of
wordt de Centrale Raad nu die er eenmaal toch is, maar gebruikt of
liever misbruikt, om allerlei kwesties te laten oplossen.

Ik geloof niet, dat wij minder verdraagzaam zijn dan vroeger, maar
wel dat er door uitwendige omstandigheden gemakkelijker geschillen
ontstaan dan vroeger. Ons werk is zoveel gecompliceerder geworden,
er zijn nu zo vele dingen, die men niet mag doen, dingen waarin men
vroeger geheel vrij was. Door allerlei bindende bepalingen komt men
natuurlijk gemakkelijker tot overtredingen en door het sterk toegenomen
aantal practici en de financiÃ«le achteruitgang van de veehouders is de
strijd om het bestaan zoveel moeilijker geworden. Een handeling van
een collega waarvoor men vroeger de schouders ophaalde, of die men
vroeger eens rustig besprak, wordt nu al spoedig een steen des aanstoots.
En deze steen kan dan alleen weggenomen worden door de Centrale
Raad, die daar toch immers voor is. Laat men toch niet met allerlei
eenvoudige zaken de Centrale Raad lastig vallen, bespreekt dit toch
liever met Uw Afdelingsbestuur. De kwestie wordt dan wellicht gemak-
kelijker opgelost, en men heeft niet het voor velen onaangename gevoel
voor een rechtbank gedaagd te zijn. Er blijft heus genoeg werk voor de
Centrale Raad over.

Ik heb veel respect voor het werk, dat de Centrale Raad verricht.
Dit wil niet zeggen, dat ik er in alle opzichten mede tevreden ben;
maar dit betreft niet de leden maar het instituut als zodanig.

Ten eerste zou ik een veel nauwer contact wensen tussen Hoofdbestuur
en Centrale Raad. Het mag niet voorkomen, dat het besturend en het
rechtsprekend college âBindende besluiten", voorschriften, reglementen
en begrippen verschillend interpreteren. Deze wens is gemakkelijk te
vervullen en ik hoop dan ook dat deze gewenste innige samenwerking
spoedig tot stand komt.

Moeilijker is een andere kwestie. Wij hebben in de Centrale Raad
een rechtsprekend college, dat zijn oordeel velt in onderlinge geschillen
en ook in zaken van overtreding van strafbare bepalingen. En nu doet
zich het bijzondere feit voor, dat op de beslissingen van deze Raad geen
hoger beroep mogelijk is. Ik weet wel, dat het enerzijds niet wenselijk
is om nog meer colleges in het leven te roepen welke als rechter kunnen
optreden, beter ware indien er in het geheel geen nodig waren, doch
anderzijds geeft het toch een onbehagelijk gevoel, dat na uitspraak dooi-
de Centrale Raad geen beroep meer mogelijk is op een ander college.

Niet alles wat voor de Centrale Raad komt is een gevolg van onver-
draagzaamheid van collegae of overtreding van âBindende Besluiten".
Meermalen worden collegae ter verantwoording geroepen die bepalingen
of gebruiken hebben overtreden zonder het te weten. Het komt wel voor,
dat overtredingen zijn begaan uit onkunde, door het feit dat b.v. een
door een afdeling genomen besluit niet tijdig of niet volledig ter kennis
werd gebracht van belanghebbenden. Zulke overtredingen hebben
natuurlijk geen ernstige gevolgen, maar onaangenaam voor de betrok-
kenen is het toch. Het besturen van een vereniging als de onze met de
vele bindende bepalingen is niet eenvoudig meer, maar ook de taak
der Afdelingsbesturen is veel omvangrijker en moeilijker geworden. Ik
voldoe dan ook gaarne aan een verzoek van de Centrale Raad om de
Afdelingssecretarissen met nadruk te vragen om vooral zeer nauwkeurig
te zijn in het ter kennis brengen van genomen besluiten aan allen wien
dit aangaat.

Wat de overtreding betreft van de bij ons gangbare gebruiken, hier-
tegen is een geneesmiddel in wording. Het is ons herhaaldelijk opge-
vallen, dat jonge collegae niet altijd weten wat mag en wat niet mag,
wat collegiaal gesproken behoorlijk is en wat onbehoorlijk is. Velen
moeten dit met schade en schande leren en met recht kunnen zij zich
beroepen op hun onbekendheid in deze. Het Hoofdbestuur heeft een
drietal leden bereid gevonden een Commissie te vormen welke een Code
zal samenstellen, een handboek voor jonge collegae waaruit zij kunnen
lezen wat wel en wat niet geoorloofd is in het practische leven. Dat aan
een dergelijke Code niet alleen in onze kringen behoefte bestaat bewijst
de kortelings verschenen Code over Medische ethiek. Een der docenten
zal deze Code met de studenten in het laatste studiejaar behandelen.
Het zal dan niet meer voorkomen dat jonge dierenartsen de praktijk
ingaan zonder enige kennis van de Veterinaire ethiek. Wellicht zal dit

Herhaaldelijk heb ik gesproken over bindende besluiten, bindende
bepalingen, overtredingen hiervan, straffen die kunnen worden opge-
legd.

Men vraagt zich terecht af of er niet te veel is gereglementeerd, of
het langzamerhand niet riskant wordt lid te zijn van onze Maatschappij,
waarvan de leden zo veel kansen belopen in aanraking te komen met
de Centrale Raad. Ja, aangenaam is het niet, dat er zo veel dingen zijn
die men niet mag doen, op poene van berispingen of boeten. Het ware
zeker veel aangenamer als al deze dingen niet bestonden, als wij konden
terugkeren tot de oude tijd toen dit alles niet bestond. Maar, indien men
even doordenkt, dan komt men tot de conclusie, dat wij er niet buiten
kunnen. Ik zeide het reeds, en wij allen weten het, rondom ons staan
machtige organisaties die den enkeling voorwaarden kunnen opleggen,
die het werken van den dierenarts zeer zouden bezwaren. Alleen een
hechte organisatie van dierenartsen kan zich verweren tegen georgani-
seerde druk van buiten. Wij moeten dus afspreken niet anders dan op
bepaalde voorwaarden te werken, willen wij niet platgedrukt worden.
Ook moeten wij afspraken maken om, zoveel dit in onze macht ligt, te
voorkomen dat sera en entstoffen geraken in handen van onbevoegden.
Maar deze afspraken missen alle kracht, indien geen straffen kunnen
worden opgelegd tegen hen, die zich niet aan onze besluiten houden.
Hieruit zijn noodwendig de Bindende Besluiten geboren geworden. De
vraag rijst wel eens of wij niet te ver gaan, dan wel of wij nog veel verder
moeten. Moeten wij terug, moeten wij blijven staan of moeten wij voort-
gaan op de ingeslagen weg ? Deze vragen vermag ik op dit ogenblik
niet op te lossen. Noodzakelijk is echter, dat wij worden ingelicht door
personen, die krachtens hun speciale studie deze zaken beter kunnen
overzien, dan een dierenarts tout court. Ook moeten wij ons afvragen
welke onze houding moet zijn tegenover practiserende collegae niet-lid
onzer Maatschappij. Deze toch profiteren van de voordelen welke de
Maatschappij heeft weten te veroveren, terwijl zij daarnaast volkomen
vrij zijn in hun handelingen. Mensen dus die alleen nemen en niet
geven, die dus parasiteren op onze organisatie.

Wij hebben Mr. Slager bereid gevonden om ons een inzicht te geven
in de voor- en nadelen van een verder voortgaan op het pad van het
vakverenigingsleven en van de mogelijke verweersmiddelen tegenover
hen die wel de vruchten willen plukken, gegroeid door ons werken, maar
die niet met ons willen mede arbeiden. Vol belangstelling zullen wij zo
straks luisteren naar hetgeen de volgende spreker ons zal mededelen.
Zijn voordracht zal naar ik vertrouw onze inzichten in een materie,
die ons nog zoo nieuw is en die ons nog niet eigen is, verruimen.

Met de wens, dat onze Maatschappij door aanpassing aan de gewij-
zigde omstandigheden ook verder moge bloeien, open ik de 84ste Alge-
mene Vergadering.

DE BETEKENIS VAN DE WATERS TOFIO NENCONCEN-
TRATIE VOOR DE DEUGDELIJKHEID VAN VLEES

Naast de criteria die in het Keuringsregulatief gelden voor de
beoordeling van vlees â het vage begrip âbelangrijke veranderingen"
waaronder specifieke veranderingen en verder reuk, smaak, kleur
(deze alleen bij icterus en cysticerccsis), consistentie, vochtigheid,
vermagering gebracht kunnen worden ; kiemhoudendheid, doorzaaid
zijn met parasieten ; het feit of een dier al dan niet in nood is gedood â
bestaat er sinds lang behoefte aan methoden, die ons een inzicht geven
in de samenstelling van het vlees. Men denkt daarbij aan een ver-
anderde verhouding der componenten, maar ook aan afzetting van
ziekteproducten (o.a. toxinen). Zoiets behoeft niet alleen bij nood-
slachtingen voor te komen ; bovendien is de ene noodslachting niet
gelijk aan de andere, en daarom meent men, dat het mogelijk zal zijn
op deze wijze het vlees juister, minder subjectief dan tot dusver te be-
oordelen.

Uit deze overweging is te verklaren, dat men getracht heeft de
bepaling der waterstofionenconcentratie in waterige extracten van
vlees, verder kortweg pH-bepaling te noemen, aan de beoordeling
van het vlees van zieke dieren dienstbaar te maken.

Hier te lande is dit het eerste geschied door Schoon, terwijl Fooy
deze methode gebruikte om beginnend bederf aan te tonen. Het is
verklaarbaar, dat men juist de pH-bepaling ging toepassen, omdat het
reeds lang bekend is, dat vlees van in nood gedode dieren soms ten
opzichte van lakmoespapier een amphotere of alkalische reactie heeft.

Daar wij hier een geheel nieuw terrein hebben betreden, is het
gewenst een ogenblik halt te houden om ons te oriÃ«nteren. Dit is dan
ook het uitgangspunt van deze voordracht. Wij willen dus trachten
in het licht der tot dusver gedane onderzoekingen een antwoord te
geven op de vraag : âwat heb ik aan de pH bij cle vleeskeuring ?" Om
daarover een oordeel te kunnen vellen is het gewenst dat men vertrouwd
is met de indicaties voor deze onderzoekingsmethode, en dat de
methodiek van het onderzoek aan redelijke eisen voldoet. Dit geldt
voor alle methoden, b.v. ook voor het bacteriologisch onderzoek.
Daarnaast zullen wij onder ogen moeten zien wat wij met de pH-
bepaling willen bereiken, dus of het feit, dat de pH van de normale
afwijkt op zichzelf ofte zamen met andere criteria ons bij de beoordeling
van het vlees van dienst kan zijn.

wordt de zuurgraad van in casu het vlees na het besterven, voorzover
deze in geÃ¯oniseerde toestand aantoonbaar is. De eerste belangrijke
conclusie mag dus nu reeds luiden, dat met haar slechts een beperkt
gedeelte der mogelijke veranderingen achterhaald zal worden, dat
zij geen universele methode kan zijn.

Door talrijke onderzoekingen is gebleken, dat de zuurvorming in
de spier bij het besterven in hoofdzaak berust op de vorming van
melkzuur uit het glycogeen. Dit geschiedt anaÃ«roob ; het proces is geheel
te vergelijken met het analoge in de levende spier tijdens de functie,
doch verloopt in tegenstelling daarmee irreversibel. De zuurgraad
bereikt een evenwichtswaarde, die hoofdzakelijk bepaald wordt door de
hoeveelheid glycogeen die op het ogenblik van slachting aanwezig was,
en door de buffering van het milieu dat het zuur opneemt. Primair
zijn dus de veranderingen in de spier tijdens de laatste ogenblikken
van het leven.

De vorming van glycogeen in de spier die noodzakelijk is voor het
onderhouden der spierfunctie, is een schakel in de koolhydraat-stof-
wisseling. Het melkzuur, dat tijdens de spierwerking is gevormd, wordt
onder de invloed van zuurstof tot glycogeen geresynthetiseerd ; niet
alleen tijdens de rust, maar ook reeds gedurende de arbeid. De energie
daarvoor wordt geleverd door verbranding van ongeveer ¹/₅ van het
melkzuur, terwijl een gedeelte van het zuur met het bloed uit de spier
wordt geÃ«limineerd. Tengevolge der spiercontracties neemt â zonder
aanvoer van suiker â het glycogeengehalte in de spier dus geleidelijk af.

De praemortale hoeveelheid glycogeen en dus ook de mogelijkheid
dat op het ogenblik van slachting de hoeveelheid glycogeen niet toe-
reikend is om een normaal gebufferd milieu tijdens het besterven
voldoende zuur te maken, is afhankelijk van :

3e. De uitscheiding van melkzuur. Deze is het sterkst, wanneer de
resynthese geen gelijke tred kan houden met de afbraak, hetgeen het
geval is bij intensieve, snel afmattende bewegingen. Het is mogelijk,
dat individueel de evenwichtsverstoring tussen afbraak en resynthese
sneller optreedt in verband met een bijzondere samenstelling der
spier ;

4e. De hoeveelheid melkzuur, die door verbranding teloor is gegaan
tijdens de resynthese, hetgeen ook het geval zal zijn als de resynthese
met de afbraak in evenwicht is.

Bij welke afwijkingen of ziekten zal men op grond van theoretische
overwegingen een onvoldoende zuurgraad, dus een verhoogde pH,
kunnen verwachten ? Vooraf dienen wij te constateren, dat daar wij met
onderling zeer variÃ«rende grootheden te doen hebben, het zeer goed
denkbaar is, dat 2 of meer dezer factoren moeten samenwerken om de
zuurgraad te veranderen. Hiermee zou verklaard kunnen worden,

waarom in schijnbaar overeenkomstige gevallen de pH aanmerkelijk
kan verschillen.

ad. i. Het is denkbaar dat de oorspronkelijke reservevoorraad
glycogeen voor elke diersoort en voor elke spier schommelt om een
eigen gemiddelde. Dit zou o.a. voor de methodiek van ons onderzoek
van belang zijn. De normale hoeveelheid kan verlaagd zijn bij honger-
toestanden. Hiermee hangt samen :

ad. 2. Onvoldoende voeding (leidend tot vermagering, cachexie) ;
darmaandoeningen, waarbij de resorbtie van koolhydraten niet toe-
reikend is ; misschien aandoening van organen die de suikerstofwisseling
regelen, doch vooral de intensieve verbranding bij voortdurende hoge
koorts kunnen maken, dat er geen geregelde aanvoer van suikers voor
het herstel der spier kan plaats hebben.

ad. Vermoeidheid of uitputting, vooral tengevolge van snelle
bewegingen, die tot het uiterste volgehouden zijn, gaat met een grote
glycogeenafneming gepaard.

ad. 4. De zuurstofvoorziening van de spier â en dus de resynthese
daalt beneden het normale bij hartgebreken, die het slagvolume en de
slagfrequentie verminderen. Ook is dit het geval wanneer vermoeidheid
de hartwerking beÃ¯nvloedt. Ook is zij verminderd bij die longafwij-
kingen, welke gepaard gaan met onvoldoende zuurstofopname (dyspnoe,
verstikking). Anaemie hoort mede op deze plaats thuis.

Naast het glycogeengehalte speelt de buffering een rol. Tot een
verhoogde pH kan het komen, wanneer de spieren onvoldoende uit-
bloeden door vermoeidheid of hartzwakte, welke toestanden dus een
dubbele werking kunnen hebben.

Glycogeengehalte en buffering kunnen elkaar als factoren ver-
zwakken of versterken, doch kunnen nu nog niet in hun onderlinge
waarde geschat worden.

Resumerende is dus een verhoogde plf in vlees mogelijk bij dyspnoe,
hartgebreken, vermoeidheid, na praemortale intensieve bewegingen,
bij ziekten die gepaard gaan met hoge koorts, onvoldoende uitbloeding,
misschien bij leverziekten. Meermalen is het nodig, dat verschillende
factoren samenwerken, en in \'t algemeen zal de graad der invloeden,
dus de ernst der ziekte van betekenis zijn voor de pH. Pracdisponerend
kunnen werken physiologische factoren of constitutie- dan wel voe-
dingsgebreken.

Het is merkwaardig hoe men lang vÃ³Ã³r de toepassing der pH-
bepaling reeds heeft opgemerkt, dat vlees onvoldoende zuur werd door
dyspnoe, hartzwakte, onvoldoende oxydatie, traumatische pericar-
ditis, tympanitis, pneumonie, septische metritis, peritonitis, slecht
uitgebloed zijn, uitputtend transpoit, beenbreuk, verstikking, ver-
lamming, zware spierkneuzing, vooral bij varkens.

Zuiver empirisch werd door Schoon en door mij met de colorime-
trische methode indertijd een onderzoek ingesteld, in welke mate ziekten
de pH van het vlees beÃ¯nvloeden. Terwijl Schoon, die weinig varkens

onderzocht, vooral bij ernstig zieke dieren en noodslachtingen gegevens
verzamelde, betrok ik in de eerste plaats in mijn onderzoek mestvarkens
in allerlei stadia van ziekte of ongeval. Bij de andere diersoorten
kwamen onder mijn materiaal nogal eens noodslachtingen voor,
behalve bij runderen, die meestal uit de gewone slachthal afkomstig
waren. Uiteraard betrof dit dus dieren, bij welke geen duidelijke kli-
nische verschijnselen gezien werden, waar de ziekte in opkomst of op
weg van genezing was of in een chronisch stadium verkeerde. Gedeel-
telijk vulden onze onderzoekingen elkaar dus aan.

Schoon nam als bovenste grens voor een nog normale pH het door
Andrjewski aangegeven cijfer 6,2 ; als werkhypothese is dit ook door mij
aanvaard, zodat onze onderzoekingen vergelijkbaar zijn. Wanneer wij
deze samenvatten, kunnen wij de volgende conclusies opstellen :

1. Bij in nood gedode en klinisch ernstig zieke dieren is eerder een
verhoogde pH te verwachten dan bij die waar pas na de slachting min
of meer ernstige afwijkingen worden geconstateerd. Hier is een geregelde
toepassing der pH-bepaling op haar plaats, temeer daar men het ver-
loop der ziekte meestal niet heeft gekend.

2. Bij zeer acuut en bij chronisch verlopende ziekte is de pH zelden
verhoogd. De meeste afwijkende cijfers vindt men bij ziekten, die al
enige dagen hebben geduurd. In verband hiermee was blijkbaar het aan-
tal groter bij noodslachtingen dan bij cadavers.

3. Bij paarden en tot zekere hoogte bij vette kalveren is de pH
betrekkelijk zelden verhoogd.

4. Bij mestvarkens treedt een afwijkende pH sneller op dan bij andere
dieren ; bij gezonde mestvarkens toch vaak reeds spoedig bij een ver-
moeiend transport.

5. Langdurige parti zijn met vermoeiend transport gelijk te stellen
en werken pH- verhogend ; bij dieren die moeilijk afgekalfd hebben,
na de partus zijn blijven liggen of aan een ziekte post partum lijden,
wordt vaak een afwijkende pH aangetroffen.

6. Onder de ziekten, waarbij meermalen een verhoogde pH werd
waargenomen, vinden wij verder vermeld : dyspnoe, hydraemie en
anaemie door chronische enteritis of leverdistoinatosis, traumatische
pericarditis, onvoldoende uitbloeding (vooral bij nuchter kalf en
mestvarken), uitgebreide pneumonie, hepatitis en icterus, hevige
inspanning (krampen), langdurig transport, fracturen. Vaak toonden
de runderen een matige tot slechte voedingstoestand. Orgaandegene-
ratie kwam herhaaldelijk voor. Bij koorts was de pH niet steeds ver-
hoogd.

7. Onvoldoende uitbloeding is een zeer veel voorkomende oorzaak
voor een verhoogde pH. In overeenstemming daarmee is mijn experi-
mentele bevinding, dat toevoeging van bloedserum de pH in het extract
van vlees sterk verhoogt.

In grote trekken zien wij dus, dat de zo geconstateerde indicaties
overeenstemmen met die welke door theoretische afleiding werden

gevonden, en zijn zij daarmee als bruikbaar aangewezen. Steeds moeten
wij evenwel bedenken, dat uit het klinische beeld en de pathologisch -
anatomische afwijkingen niet voor elk geval is te voorspellen hoe de
zulks in verband met het feit, dat vaak enige factoren moeten pH zal zijn,
samenwerken, om een afwijking in de zuurgraad te doen ontstaan.

Voor de methodiek is nog van belang conclusie 8. De pH is niet in
alle spieren van eenzelfde dier gelijk. Zooals ik kon aantonen, bestaat
er bij het mestvarken een groter verschil dan bij het rund. Dit verschil
is gekoppeld aan een grotere normale kleurvariatie der spieren dan bij
het rund in dien zin, dat een lichtere kleur gepaard gaat met een lagere
pH. Deze verschillen zijn zuiver individueel geldig.

Op grond van dit verschijnsel is het noodzakelijk steeds materiaal
te nemen van dezelfde spiergroep, bij voorkeur echter niet van het
middenrif, dat geen eigenlijke rust kent. Het bevalt ons goed, i stuk
uit de voorhand te nemen uit de M. anconeÃ¯, en i stuk uit de achterhand
(M. semitendinosus). Bij het laatste nadert de normale pH de waarde
bij het rund, n.1. 6,0â6,2. Het vaststellen van een normale waarde
leverde overigens tot nu toe moeilijkheden op, doordat volkomen
gezonde, niet vermoeide dieren niet in voldoende aantal onderzocht
konden worden. Wanneer ik uit mijn materiaal alle gevallen elimineer,
die vallen onder de bovenomschreven indicaties, dan krijgt men â onder
voorbehoud, dat het aantal dieren te klein wordt â de indruk dat de
grens bedraagt bij :

paarden 5,8 a 5,9 ; oudere kalveren 5,7 a 5,8
runderen 5,9 a 6,0 ; nuchtere kalveren 5,8 a 6,0
schapen 5,9 a 6,0 ; mestvarkens : M.anconeÃ¯ 6,4

Wanneer mocht blijken, dat de pH als kwantitatieve maatstaf voor
de beoordeling van vlees bruikbaar is, dan zal het gewenst zijn, om
eerst bij een groot aantal gezonde dieren deze normen te onderzoeken

Nadat wij aldus vastgesteld hebben in welke gevallen er kans bestaat
op een verhoogde pH in het waterig extract van vlees, dienen wij thans
na te gaan, welke betekenis dit voor de beoordeling van vlees kan
hebben.

ie. Onder invloed van de zuurvorming in het vlees krijgt het pas
bepaalde gewenste eigenschappen. Onmiddellijk na de slachting is
het nog taai en tamelijk smakeloos. Waar de grens is gelegen, waarbij
deze kwaliteitsafwijking, die dus gelijk is te stellen met de voedings-
toestand, het vlees tot minder- of ondeugdelijk voor de consumptie
stempelt, lijkt mij voor appreciatie vatbaar.

2e. In verband met de algemene opvatting, dat vlees van nood-
slachtingen vatbaarder is dan normaal vlees voor bacterie-groei, zoowel
bij postmortale of latente infecties met paratyphusbacillen als bij bederf,
is van grotere betekenis uit hygiÃ«nisch oogpunt de vraag of dit aan een
verhoogde pH moet worden toegeschreven. Een inzicht is alleen experi-
LXIII 71

menteel te verkrijgen. Schoon onderzocht daartoe stukken vlees, die
hij op natuurlijke wijze liet bederven. Steeds trachtte hij, naast vlees
van ernstig zieke dieren met verhoogde pH, zo mogelijk een overeen-
komstig stuk te nemen met normale pH. Hij onderzocht 12 stukken
vlees in 6 series. Terwijl de pH varieerde van 6,7â7, resp. 5,9â6,
vond de indringing van bacteriÃ«n tot op 3 cm van de oppervlakte plaats
in 3â8, resp. 10â16 dagen.

Daar Schoon als controle tegenover rundvlees ook paarden- en
schapevlees en zelfs normaal Deens vlees gebruikte, en ook andere
afwijkingen een rol konden spelen, is men niet gerechtigd volledig te
onderschrijven zijn conclusie dat verschillende factoren als : slachting
in nood, koorts, min of meer opgedroogd of uitgebloed zijn van het
vlees op zichzelf slechts een zeer geringe invloed hebben op het meer
of minder snel in bederf overgaan. Ooms heeft de bezwaren gevoeld.
Hij zag hoe in vitro de groei van paratyphusbacillen in alkalische
bodems sneller verliep en vermoedelijk daarin zich meer bacteriÃ«n
ontwikkelden, en dat dit laatste waarschijnlijk ook in het vlees het
geval was. Verder infecteerde hij stukken vlees aan Ã©Ã©ne zijde met
paratyphusbacillen, terwijl de andere zijden gedesinfecteerd werden.
Na een zeker aantal dagen ging hij na hoever de bacteriÃ«n ingedrongen
waren. 13 maal onderzocht hij vlees van noodslachtingen (meest
runderen) met een pH van 6,5â7, en daarnaast normaal vlees van
dezelfde diersoort. In het algemeen drongen de bacteriÃ«n, mits er niet
te veel op het vlees gebracht werden en bij voldoende warmte, bij de
verhoogde pH sneller in, behalve in 2 gevallen, waarin het zure vlees
zeer mals was.

Evenals die van Schoon, waren deze proeven slechts een schakel in
het eigenlijke onderzoek, en daardoor te beperkt om doorslaggevend
te kunnen zijn. Ook is het de vraag of het wel gewenst is als controle
vlees van geheel normale slachtingen te nemen. Hoewel de resultaten
in grote lijnen met de praktische ervaring overeenstemmen, heeft men
op grond daarvan nog niet het recht de pH als overwegende factor
en dus als graadmeter voor de vatbaarheid van het vlees te beschouwen
en daarop een schema van beoordeling te bouwen. Onderzoek op grote
schaal, met uitsluitend dit doel is, daarvoor noodig. Men zal dan Ã³Ã³k
aandacht moeten schenken aan waarden van 6,2â6,7, welke in de
groepen van Schoon en Ooms niet voorkwamen. Teneinde allerlei
nevenfactoren uit te kunnen schakelen, zou men misschien bij eenzelfde
dier, het beste bij het mestvarken, verschillende spieren kunnen onder-
zoeken, ofschoon hier de ongelijke vetafzetting storend kan werken.
Mijn oriÃ«nterende proeven zijn te weinig in aantal geweest om ze hier
te vermelden.

3e. Practische ervaring leert ook, dat vooral minder uitgebloed
vlees in sterke mate aan bederf onderhevig is. Uit proeven met toe-
voeging van bloedserum aan extract van rund- en varkensvlees kon ik
constateren, dat men voor de meerdere of mindere mate van uitbloeding

de pH als graadmeter mag aanvaarden. Op grond van uitvoerige
onderzoekingen kwam ik tot een nog zeer globaal schema van beoor-
deling uitsluitend bij minder uitgebloed vlees, waarbij de pH als kenmerk
belangrijke diensten kon bewijzen. Men zie hiervoor het Tijdschrift
voor Diergeneeskunde 1934 afl. 22. Het is niet uitgesloten, dat bij zeer
vermoeide dieren, bij welke door voldoende hartswerking de andere
delen van het lichaam goed uitbloeden, de spieren toch nog een abnor-
male hoeveelheid bloed bevatten als gevolg van de vulling van capil-
lairen die tijdens de rust gesloten zijn. en die niet geheel ontledigd
worden. Is inderdaad de mindere uitbloeding â al of niet beÃ¯nvloed
door de zuurvorming â hier Ã³Ã³k de doorslaggevende factor, dan is op
die grond de pH tot op zekere hoogte wel een grondmeter voor de
bederfelijkheicl van vlees.

Bij bestudering van het materiaal van Schoon en Ooms en ook bij
mijn onderzoekingen bij mestvarkens, kon ik waarnemen, hoe
speciaal bij hogere pH-waarden herhaaldelijk organoleptisch afwij-
kingen van het vlees werden geconstateerd. Indien men al niet van
oorzaak en gevolg kan spreken, dan is er in elk geval toch een nauwe
samenhang. Zo gezien is de pH dan een gradueel kenmerk, hetwelk die,
welke in het keuringsregulatief worden genoemd, n.1. reuk, vochtigheid,
vermagering, consistentie, bloedgehalte (en de kleur, al is deze slechts
in 2 gevallen genoemd), op nuttige wijze aanvult. Het heeft bÃ³ven de
genoemde symptomen het voordeel, dat het een exacte grootheid is,
welke juist bij de zo aan subjectieve invloeden onderhevige vleesbc-
oordcling van waarde kan zijn.

In korte trekken heb ik hier geschetst de mogelijkheden, die de pH-
bepaling zou kunnen bieden bij het beoordelen van vlees van klinisch
zieke dieren en van dieren met bepaalde afwijkingen na de slachting.
Evenwel is de tijd nog niet gekomen, dat deze mogelijkheden volkomen
benut kunnen worden. Het is gevaarlijk een nieuwe methode in haar
betekenis te overschatten ; daarnaast dient men zich voor onderschat-
ting te wachten. Daarvoor is hier het nut bij gevallen van mindere
uitbloeding te duidelijk. Steeds moet men echter blijven bedenken, dat
de pH ons slechts iets leert omtrent die veranderingen in het vlees,
waarbij de melkzuurvorming is betrokken. Men kan â en dit geldt
natuurlijk speciaal voor die gevallen, waarin de pH niet is verhoogd
nooit alleen op de pH-bepaling vertrouwen, doch moet haar zien als
een nieuw kenmerk, dat men naast de organoleptisch waarneembare
kan gebruiken. De eigenaar van een slachtdier heeft er recht op, dat
wij ons oordeel funderen op zo breed mogelijke basis en dat onze
overwegingen zoveel mogelijk van objectieve waarde zijn. Omdat de
pH-bepaling aan deze voorwaarde voldoet, kan zij Ã³Ã³k een krachtige
steun zijn bij herkeuring en blijkens onze ervaring bij de keuring van
ingevoerd vlees, waarvan men de indruk heeft, dat het heeft geleden.

Tenslotte ook dan wanneer men twijfel koestert of het vlees organo-
leptisch afwijkingen toont.

Ook al is men van het nut overtuigd, dan zou toch de mening verdedigd
kunnen worden dat men deze methode kan ontberen. De Vleeschkeurings-
wet staat immers toch niet toe het vlees van noodslachtingen goed te keuren?
Hiertegen is in te brengen, dat in de praktijk niet iedereen het begrip
ânoodslachtingen" op dezelfde wijze omschrijft; bovendien is de pH
vaak veranderd bij zieke dieren, die niet in nood zijn gedood, en ook
bij schijnbaar normale dieren (vooral mestvarkens). Ten aanzien van
het constateren van afwijkingen aan het vlees zal een geroutineerd
beoordelaar minder behoefte hebben aan de pH-bepaling â al zal zij
ook hem tot steun kunnen zijn. Wanneer men in daartoe geschikte
gevallen steeds de pH bepaalt, leert men hoe langer hoe scherper
onderscheiden.

Tenslotte is de pH-bepaling door Fooij gebezigd, om bederf aan te
toonen. Hij constateerde, dat in vlees met een normale zuurgraad bij
langdurig bewaren de pH stijgt, tot tenslotte bij 6,5 a 6,6 organolep-
tisch verschijnselen van bederf zijn waar te nemen. Dit verschijnsel
zou berusten op de vorming van ammoniakale verbindingen. Het
kan ons in staat stellen beginnend bederf al vroeg aan te tonen.

Mijn ervaring op dit terrein is gering, zodat ik in mijn oordeel grote
voorzichtigheid moet betrachten. Waarschijnlijk zal het in de praktijk
zelden voorkomen, dat in organoleptisch niet afwijkend vlees de pH
ter opsporing van bederf wordt bepaald. Wel zal de methode nut kunnen
hebben, als men eraan twijfelt of oppervlakkig bederf aanwezig is en
ook wanneer men wil vaststellen hoever het bederf in de diepte is
voortgeschreden, waarmee men bij de verwijdering dan rekening moet
houden.

In bepaalde gevallen kan de pH-bepaling, blijkens dit overzicht,
nut hebben in de vleeskeuring. Bij de discussies die volgden toen dit
artikel als voordracht werd gehouden tijdens de Veterinaire Week,
bleek overtuigend, dat allen die dit onderzoek âmet oordeel" toepassen,
met deze conclusie konden instemmen. Allerlei detailvragen wachten
echter nog op beantwoording en daarom zou ik aspirant-onderzoekers
gaarne willen opwekken op dit gebied hun krachten ook eens te be-
proeven.

Schrijver bespreekt de waarde, die de pH-bepaling in waterige
extracten van bestorven vlees voor de vleeskeuring heeft. Uit de tot
nu toe verkregen ervaring trekt hij de conclusie, dat men in deze
methode in speciale gevallen en met oordeel toegepast, een waardevol
kenmerk heeft voor de beoordeling van vlees van zieke dieren en bij

Uit de Afdeeling Infectieziekten van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.
Directeur: Prof. Dr. L. DE BLIECK.

Het uitgangspunt van deze studie is geweest een onderzoek naar de
waarde van preventieve vaccinatie bij de bestrijding van Salmonella-
infectie. In het bijzonder zijn hier bestudeerd de subcutane en de pero-
rale methode, aangezien de toepassing van deze in de diergeneeskundige
praktijk het meest voor de hand liggen.

Gedurende het onderzoek bleek het gewenscht gegevens te verzamelen betreflende
het spontaan voorkomen van de infectie bij de te gebruiken proefdieren.

Culturen uit enkele spontane uitbraken van muizentyphus werden onderzocht.
Ook werden 5 X gevallen van spontane S. typhi-munum-\'m(ecÃ¹t bij jonge katten
waargenomen (in totaal 15 dieren). In aansluiting aan een van deze gevallen werd
tevens spontane S. typhi-murium-infectie bij jonge konijnen geobserveerd. Een
uitgebreid onderzoek werd ingesteld naar het voorkomen van spontane Salmonella-
infectie bij duiven \').

Daar op het gebied van Salmonella door verscheidene vakgeleerden
jarenlange moeizame arbeid is verricht, was het niet wel doenlijk alles

beginnend bederf van vlees. Steeds dient daarnaast echter voldoende
aandacht aan organoleptisch waarneembare afwijkingen te worden
gewijd.

Verfasser ist der Meinung dass die pH-Bestimmung wÃ¤sseriger Extrakte von
mÃ¼rbem Fleisch in speziellen FÃ¤llen wichtig ist zur Beurteilung des Fleisches
kranker Tiere und bei beginnender FÃ¤ulnis des Fleisches.

Stets muss man aber auch den organoleptischen wahrnehmbaren Abweichungen
die erforderliche Aufmerksamkeit schenken.

The author is of the opinion that the dÃ©termination of the pH of watery extracts
of meat that has been hung may in special cases be of importance in the inspection
of meat of sick animais and in case of commencing taint of meat. However,
organoleptically visible lÃ©sions should not be neglccted.

L\'auteur pense que la dÃ©termination du pH d\'extraits aqueux de viande mortifiÃ©e
peut Ãªtre de valeur dans l\'apprÃ©ciation de viande provenant d\'animaux malades ou
en cas d\'une putrÃ©faction initiale de la viande.

wat bekend was betreffende de antigeenstructuur in verband met de
immuniseerende eigenschappen zelf aan een onderzoek te onderwerpen.
In het proefschrift werd dit onderwerp echter uitvoerig aan de hand
van de literatuurgegevens besproken.

Tevens werd een overzicht samengesteld van resultaten met vacci-
natie, door andere onderzoekers beschreven. Noodwendig diende
hierbij een keuze te worden gedaan. Daarom zijn in de eerste plaats
bewerkt tal van waarnemingen bij den mensch, terwijl verder de
beschikbare literatuur betreffende vaccinatieproeven met de huismuis
van de laatste 15 jaar werd. verzameld. Dit geschiedde, aangezien deze
diersoort voor het meerendeel der eigen experimenten heeft gediend
en ook door het meerendeel der onderzoekers gebruikt is. De ver-
schillende wijzen waarop vroegere onderzoekers experimenteerden,
dan wel hun praktijkwaarnemingen subjectief interpreteerden, maakten
het noodzakelijk hier niet zoo zeer gebruik te maken van de in de
literatuur te vinden meeningen en conclusies, maar zelf het uitgebreide
materiaal nieuw te rangschikken, volgens mathematische methoden
te controleeren en naar beste weten opnieuw te interpreteeren. Hiertoe
werd van alle in de publicaties genoemde waarden de standaard-
deviatie bepaald. Wil een waargenomen getal beteekcnis hebben
(signifiek zijn, gezekerd zijn), dan moet dit getal minstens 2 X of nog
beter 3 x zoo groot zijn als de standaarddeviatie. Voor de berekening
van deze werd gebruik gemaakt van de door Topley (1933) aangegeven
formules.

Bij de bestudeering van de literatuur was gebleken, dat van de
subcutane preventieve enting tegen Salmonella-infectie verscheidene
resultaten zijn beschreven, waarover het oordeel der waarnemers
wisselt. Hetzelfde is het geval bij de pcrorale enting. Voor zoover
objectief conclusies waren te trekken, maakten de mededeelingen
betreffende de subcutane vaccinatie een gunstiger indruk dan die
betreffende de vaccinatie per os. Hierbij laat zich de invloed gelden,
dat deze laatste nog niet zoo veelvuldig en op zoo uitgebreide schaal is
toegepast. Vele der beschreven gunstige resultaten uit de praktijk
bieden geen weerstand aan de toets der berekening.

De eigen proeven werden meerendeels verricht bij de huismuis, sommige echter
ook bij andere dieren, om op deze wijze te trachten negatieve uitkomsten, bij de
huismuis verkregen, te controleeren, en daardoor te voorkomen, dat deze resultaten
alleen het gevolg zouden kunnen zijn van een mogelijk afwijkend verloop bij het
eerstgenoemde proefdier.

Afgezien werd van het betrekken van zoogenaamde ,,groote" huisdieren in deze
proeven, omdat het gebruik van groepen van voldoende grootte van deze op moei-
lijkheden van financieelen en technischen aard zou stuiten.

a. na te gaan in hoeverre verhoogde resistentie door subcutane
vaccinatie bij muizen was op te wekken.

resistentie was waar te nemen, waarbij vaccins werden gebruikt, die
bij subcutane vaccinatie een immuniseerende waarde hadden gede-
monstreerd.

c. naar aanleiding van negatieve resultaten bij de huismuis na te
gaan of bij andere diersoorten met vaccinatie per os resultaten waren
te bereiken.

Voor de vaccinatieproeven bij muizen werd S. enteritidis var. dublin
gekozen. De meeste in de literatuur verkregen proeven zijn met S.
typhi-murium verricht, vandaar dat het niet onbelangrijk was, een or-
ganisme uit de D-groep te gebruiken, aangezien tot deze groep zoowel
de verwekker van den typhus bij den mensch als van verschillende
belangrijke Salmonellosen bij de huisdieren (runderen en kalveren,
vossen, eenden) behooren. Als infectiemodus voor de muis werd gekozen
de infectie per os met de maagsonde. De methode van ingeven met de
maagsonde is door mij zoowel bij vaccinatie per os als bij infectie voor
honderden muizen gebruikt, zonder dat een groot verlies door sterfte
tengevolge hiervan is waar te nemen geweest.

Bij infectie werd steeds ingegeven 24 uur gegroeide cultuur in Liebigbouillon,
geÃ«nt door er een stukje milt van een aan Salmonella-infectie gestorven muis aan toe
te voegen. Door verdunning werd bereikt, dat de in te geven dosis onverdunde
cultuur overeenkwam met 0.2 ccm van de verdunde cultuur ; aan de muizen werd
steeds 0.2 ccm van de verdunde cultuur ingegeven.

Bij een oriÃ«ntatie in kleine groepen bleek het effect van kleine doses
van een volvirulente cultuur (wisselend tusschen o. 1 ccm en 0.00001
ccm) weinig uiteen te loopen, een ervaring, die o.a. Topley en Ayrton
(1923) ook reeds hadden opgedaan. Het bleek, dat al dan niet vasten
voor de infectie het verloop van deze niet beinvloedde. In de infectie-
proeven II en III (wisselende kleine doses) en in de controlegroepen
van de vaccinatieproeven I, II, III, IV en VI bleek een infectie van
vergelijkbare sterkte te zijn opgewekt.

Het percentage der gestorven dieren bleek uiteen te loopen tusschen
60.0% en 73.4%, met een gemiddelde van 64.3% i 3-6%.

In de vaccinatieproeven V en VII toonde de infectie een afwijkend
verloop. Het eenige verschil in de infectiemodus bestond hierin, dat
noodgedwongen een milt moest worden gebruikt, die reeds enkele dagen
in bouillon in de koelkast was bewaard.

Voor de beoordeeling van de resultaten der vaccinatieproeven I,
II, III, IV en VI werd dan ook naast de eigen controlegroep van de
betreffende proef bij de berekening als algemeene controle beschouwd:

Bij de vaccinbereiding werd in de vaccinatieproeven I tot en met V
uitgegaan van bouilloncultuur ; in de vaccinatieproeven VI en VII
van afgeschudde agarcultuur. Bij het ingeven per os werd een geringe
hoeveelheid ossengal aan het vaccin toegevoegd of wel vÃ³Ã³r het toe-
dienen van het vaccin verstrekt.

Van eenmaal subcutaan vaccineeren 23 dagen vÃ³Ã³r de infectie werd
geen resultaat waargenomen (vaccinatieproef I).

Wij zien dus, dat de vaccins bereid door verhitting bij 70Â° C. dan wel
door behandeling met formaline 1 : 500 resultaten opleveren van
ongeveer 64% overlevenden ; alleen het formaline agarvaccin van den
eigen stam heeft een resultaat van 76%. Het Vi-antigeen van S. typhi
(zie verder) blijkt hier geen bijzonderen invloed gehad te hebben.

Vergelijken wij nu de groepen van proef VI wat betreft het aantal
overlevende dieren, waarbij geen dragerschap werd aangetoond.

S. ent. dublin form. vacc..................50 : 14 28.00% (overleven, geen drager)

Hierin is dus een regelmaat, die zich niet door de vaccinatie heeft
laten beÃ¯nvloeden. Bijeengeteld blijkt bij de proeven II, III en IV, die
wat afmaken betreft vergelijkbaar zijn, een gemiddelde van 145 : 34
23.4%, waarbij de bacil niet is aangetoond. Alles te zamen wordt dit:
308 : 77 25.00% Â± 2.46%.

Hieruit valt dus te concludeeren, dat meer in het bijzonder het
verloop van de ziekte en niet zoo zeer het al dan niet tot stand komen
van de infectie wordt beÃ¯nvloed. Ditzelfde bleek ook in de vaccinatie-
proef V, waarbij de lichte graad van infectie was toegepast.

^x) 18 : 10 55,5% ; bedoeld wordt : van 18 muizen overleven 10 ex. (55,5%) de
infectie.

Het schijnbare resultaat is dus gering en zeer wisselend, geen enkele
van de cijfers is echter grooter dan tweemaal de standaarddeviatie.

In een enkel experiment (vaccinatrieproef V goepen 4 en 5) werden reeds eerder
niet doodelijk geÃ¯nfecteerde dieren, waaronder gevaccineerden, te zamen met een
nieuwe controlegroep bloot gesteld aan infectie per os. De invloed van de vaccinatie
(ook van de subcutane) was niet meer waar te nemen. Hierbij bleek echter wel,
dat van de 61 dieren, die aan een mogelijkheid van latente infectie zijn blootgesteld
geweest van 58.8% Â± 5.>8%, na deze 2e infectie overleven 11 dieren, d.i. 58.0% Â±
4.92%, terwijl van 28 andere dieren slechts 1 de infectie overleefde.

Wat betreft de beoordeeling van de resultaten bij de muizen dient
te worden opgemerkt, dat de beschuttingsduur der vaccinatie waar-
schijnlijk niet langer is dan enkele weken (kunstmatige en spontane
herinfecties).

Er dient op te worden gewezen, dat vermoedelijk de schuld van dit verschijnsel
niet bij de vaccinatie, doch bij het proefdier ligt. Ook Tsunekawa (1924) nam dit
waar bij vaccinatieproeven met S. typhi bij muizen. Hij brengt het in samenhang
met het geringer lichaamsgewicht en de snellere stofwisseling van de muis. Het
dient in verband hiermede te worden opgemerkt, dat Greenwood (1929) naar
aanleiding van door Hill (1925) verzamelde cijfers de leeftijd van de huismuis
heeft bestudeerd. Het bleek hem. dat de gemiddelde leeftijd bij deze diersoort
636.5 dagen bedraagt. Hieruit leidde hij af, dat een muizendag overeenkomt met
0.081 menschen-levensjaar. Omgerekend blijkt dus een muizendag overeen te
komen met een menschenmaand. Zonder deze berekening ten volle op de verkregen
cijfers te willen toepassen, maakt dit feit het werkelijk begrijpelijk, dat de resultaten
ten opzichte van een muizenleven bevredigend zijn en voor groote dieren de
beschutting vermoedelijk veel langer tijd zal aanhouden. Omdat over den duur
hiervan bij muizen toch geen direct over te brengen gegevens zijn te verzamelen,
is er van afgezien den alleen theoretisch belangrijken juisten duur van de beschutting
na subcutane vaccinatie bij muizen vast te stellen.

Het dragerschap, waarvan in het voorgaande is sprake geweest,
werd behalve in de milt ook vastgesteld in lever, nier, mesenteriale
klieren en testes. In twee proeven werd bij de afgemaakte dieren bloed-
druppelagglutinatie met pullorumantigeen verricht, waarbij het
bloed van 21 van de 63 afgemaakte dieren een positieve agglutinatie gaf.

De negatieve resultaten met perorale vaccinatie bij muizen ver-
kregen waren aanleiding ook bij jonge katten en bij duiven de perorale
vaccinatie te probeeren, dit maal bij een infectie met S. typhi-murium.

In vaccinatieproef X werden in een spontane uitbraak onder jonge katten 4
dieren per os gevaccineerd (met gal vooraf) terwijl 3 als controle dienden ; al deze
diertjes stierven tengevolge van de infectie.

In vaccinatieproef XI werden 11 jonge katten 3 X op achtereenvolgende dagen
per os gevaccineerd (met gal vooraf) en te zamen met 11 controles een week later
per os geÃ¯nfecteerd. Zoowel van de gevaccineerden als van de controles stierven er
8 van de 11.

In vaccinatie proef XIV werden 15 duiven als nestjong 4 X om den anderen dag
per os gevaccineerd (met gal vooraf) en te zamen met 16 even oude controles aan een
infectie onderworpen (2 Ã 3 maanden oud). Resultaat :

Het niet gelukken van de vaccinatie per os in de eigen proeven
dwingt niet om een absoluut ontkennend oordeel over deze uit te spre-
ken. Wel geeft dit verschijnsel de aanwijzing, dat, in het midden gelaten
of de perorale enting eenig resultaat oplevert, deze moeilijk op de juiste
wijze is toe te passen bij de verschillende diersoorten. Dit zou met zich
medebrengen, dat een systeem van perorale vaccinatie zou moeten
worden uitgewerkt op de diersoort, waarop men deze in de praktijk
zou willen toepassen.

Zou dit bijvoorbeeld bij duiven, dieren waarvoor aanvankelijk de bedoeling
bestond een bruikbare perorale vaccinatie te construeeren, nog mogelijk zijn, het
beproeven van verschillende doses, intervallen, sensibilisatoren, enz. laat ons zeggen
op vossen of kalveren zou al zeer kostbaar wezen.

Daarbij is, als men de op theoretische grondslag aan perorale vacci-
natie toegekende onmiddellijke werking op zijde stelt, aan deze vacci-
natie waarlijk niet zoo een groot voordeel verbonden in vergelijking
met de subcutane.

Meer in het bijzonder lijkt het een voordeel, dat de subcutane vaccinatie zal
dienen te geschieden door een deskunoige, die op deze wijze de toepassing zoowel
als de resultaten onder zijn onmiddellijke controle heeft, terwijl, zelfs al zou de
perorale toepassing niet door den eigenaar zelf geschieden, men dan nog wat betreft
nevenomstandigheden b.v. vasten vooraf, zou moeten blijven vertrouwen op de
voldoende betrouwbaarheid van den verzorger. Daarnaast zal vasten vooraf voor
jonge zoogdieren, die bij de moeder verblijven (b.v. vossen) zijn moeilijkheden
kunnen opleveren.

Bij de subcutane vaccinatieproeven is de overwegende beteekenis
van het O-antigeen bij de vaccinatie wederom bevestigd. Met het
S. typhi-vaccin werd tegen infectie met S. enteritidis var. dublin een even
gunstig resultaat verkregen als met het S. enteritidis var. dublin-vaccin.
Beiden bevatten het O-antigeen IX. De toepassing van het typhus
Vi-vaccin had echter tevens tot doel om na te gaan of met dit vaccin
eventueel betere resultaten waren te verkrijgen dan met het S. enteritidis
var. dublin-v accin. Dit vereischt een korte toelichting.

Reeds in 1920 vestigden Weii. en Felix er de aandacht op, dat bepaalde
typhusstammen, die zeer virulent waren, in levenc\'en toestand alleen door H-agglu-
tininen doch niet door O-agglutininen werden beÃ¯nvloed. Felix (1924) toonde
aan, dat de zoo vaak uit tvphuspatiÃ«nten geÃ¯soleerde inagglutinabele stammen,
die later eerst agglutinabel worden, dergelijke stammen zijn en dat dit berust op
het eerst later vormen van zweepdraden; immers vroeger werd vooral op de H-agglu-
tinatie de nadruk gelegd. F"elix en Olitzki (1926) stelden vast, dat voor O-agglu-
tinen gevoelige stammen tevens weinig resistentie bezitten bij bactericidie en dat de

slecht agglutinabele stammen minder gemakkelijk worden aangetast. Ook zijn de
laatste virulenter voor proefdieren. Verhitting bij iooÂ° C. of groei op carbol-agar
maakt deze stammen wel geschikt voor de O-agglutinatie (VVeil en Felix (1929) ).
Felix en Pitt (1934) toonden aan, dat de met gewoon O-serum slecht agglutinabele
stammen in het bezit zijn van een ,,Vi"-antigeen (Virulence antigen), welk antigeen
in staat is Vi-agglutininen op te wekken, die met de bedoelde bacteriÃ«n een korrelige
gaglutinatie geven. Goed agglutinabele laboratoriumstammen bezitten het
Vi-antigeen niet.

Kauffmann (1935) noemt het overgaan van den eenen vorm in den anderen de
,.V-W-Wechsel". De V-vorm is de vorm met Vi-antigeen, de W-vorm die met
âweniger als die V-Form" (in Analogie met ,,H" en âO" van Weil en Felix, nl.
âHauch" en âohne Hauch"). Hij stelde verder een tusschenvorm V-W-vorm
vast, die Vi-antigeen bezit maar ook O-agglutinatie geeft. Hiertoe behoorden alle
versch geisoleerde stammen.

Vi-antigeen is behalve bij S. typhi vastgesteld bij S. paratyphi-C door Kauffmann
(1935). Dit Vi-antigeen is hetzelfde van S. typhi (,,A"). Felix en Pitt (1936) \')
vonden verder een Vi-antigeen bij S. paratyphi-A en een Vi-antigeen voorkomend
bij S. paratyphi-B en S. typhi-murium. Bij de S. enteritidis variÃ«teiten konden zij het
nog niet aantoonen.

Aan Felix en Pitt (1934) bleek, dat de aanwezigheid van Vi-antigeen
in een vaccin noodzakelijk zou zijn voor de vaccinatie. Stammen, die
alleen O-antigeen bezaten, waren hiertoe niet geschikt (dit in afwijking
met vroegere onderzoekers).

Volgens Felix en Pitt (1935) zou zelfs de beschuttende kracht van een vaccin
van een Vi-Rough-stam grooter zijn, dan van een vaccin van een W\'-.Smooth-stam
{waargenomen bij een intraperitoneale infectie met S. typhi).

De eigen waarnemingen zijn hiermede in strijd. Immers hier be-
schutte het /^/Â«\'-vaccin even goed als het vaccin van den eigen stam.
S. typhi bezit wel hetzelfde O-antigeen als S. enteritides var. dublin,
maar waarschijnlijk niet hetzelfde Vi-antigeen.

Op grond van de studie der literatuur betreffende de antigeen-
structuur werd geconcludeerd, dat voor bereiding van een vaccin
men het beste kan uitgaan van smooth-stammen, liefst van dezelfde
species als het infecteerend organisme of anders van een organisme,
dat hetzelfde O-antigeen bevat. Teneinde het O-antigeen te sparen
dient niet te hoog en te langdurig te worden verhit. Het aanwezig zijn
van Vi-antigeen kan voordeel bieden; of wel men zou hier voor
erkende Vi-stammen kunnen gebruiken (die nog slechts voor weinige
species zijn geÃ¯soleerd), of men zou zijn vaccins kunnen bereiden van
versch geÃ¯soleerde stammen (V-W-vorm ?), waarvan het nut reeds
jaren lang zonder theoretischen grondslag werd erkend (zie o.a. bij
de Zeeuw (1932)). In verband met eventueel Vi-antigeen zal het
aanbeveling verdienen niet te dooden met aether of chloroform, maar
door verhitting bij niet te hooge temperatuur of door inwerking van
formaline.

^l) British Jl. Exper. Pathol. 17. 81 (Febr. 1936). Voor opgave van de eerdere
literatuur verwijs ik naar het proefschrift.

Voor dc diergeneeskundige praktijk blijkt dus de subcutane vacci-
natie van beide de meest aangewezene. Een twee a driemaal inspuiten
met intervallen van enkele dagen zal hiervoor kunnen worden toegepast.
Het vrij hooge dragerschap onder de muizen, waarbij echter de onhy-
giÃ«nische levenswijze van muizen eenerzijds en de herhaalde besmet-
tingskans door contact anderzijds als factoren niet zijn uit te sluiten,
doet hierbij echter nogmaals wijzen op de oude waarheid, dat naast
vaccinatie bij de praktische bestrijding de hygiÃ«nische maatregelen
niet dienen te worden verwaarloosd.

1. Experimenteele Salmonella-infectie per os met geringe dosis is bij
muizen een geschikte methode ter toetsing van vermeerderde groeps-
resistentie.

2. Jonge katten zijn gevoelig voor spontane infectie met S. typhi-â¢
murium zoowel als voor experimenteele infectie per os.

3. Onder duiven komt veelvuldig spontane S. typhi-murium-infectie
voor. Zij zijn gevoelig voor experimenteele infectie per os.

5. Vaccinatie per os op drie achtereenvolgende dagen levert zoo
min bij muizen als bij katten en duiven eenig resultaat op.

6. Tweemaal en driemaal subcutaan vaccineeren leverde bij muizen
gunstige resultaten ; de indruk werd gewekt, dat vooral het verloop van de
ziekte milder was en niet zoozeer de primaire invasie werd beÃ¯nvloed, daar
het totaal aantal geÃ¯nfecteerde (dooden dragers) niet werd gewijzigd.

7. Uit de literatuur blijkt, dat deze ervaringen vele oudere waar-
nemingen bevestigen. De gunstige resultaten der perorale vaccinatie
in de literatuur beschreven bieden vaak geen weerstand aan een kri-
tische beschouwing.

8. Subcutane vaccinatie tweemaal of driemaal is een methode, die,
naast hygiÃ«nische maatregelen, tot bestrijding en voorkoming van
Salmonella-infectie ook bij huisdieren dient te worden aanbevolen.

g. Aangezien de subcutane vaccinatie voornamelijk het verloop van
de ziekte gunstig beinvloedt en niet zoozeer de primaire invasie
verhindert, zal deze vooral daar op haar plaats zijn, waar in de eerste
plaats het leven van het individu behouden dient te worden ; bij het
uitroeien van een deels latente infectie onder een populatie dienen
de hygiÃ«nische maatregelen op den voorgrond te staan.

10. Als vaccin kan aanbevolen worden, met physiologische keukenzout-
oplossing afgespoelde agarcultuur gedood door toevoeging van formaline
i op 500 en 24 uur plaatsen in de broedstoof; zijnde dit een eenvoudig
en snel uit te voeren procÃ©dÃ©, dat geheel in overeenstemming is met het
huidig wetenschappelijk inzicht in de antigeenwerking der vaccins.

11. Vaccinatie per os is een proces, dat mogelijk zijn theoretische
waarde heeft, doch veel minder gemakkelijk is te modificeeren voor

verschillende diersoorten, zoodat het geen aanbeveling verdient deze,
zonder een uitgebreide voorafgaande experimenteele ervaring, op een
bepaalde diersoort practisch toe te passen.

Kort geleden (Juli 1936) verscheen een mededeeling van Waldmann (Leningrad)
betreffende door haar verrichte vaccinatieproeven met .S\'. typhi-murium bij konijnen
(Zentralbi. Bakt. I Orig. 137, 45 (1936) ). Na subcutane vaccinatie (evenzoo na intra-
veneuze en intratracheale) verminderde wel het aantal doaden, maar niet het aantal zieke
dieren (duidelijke darmveranderingen zonder algemeen ziek zijn). Vaccinatie met de
maagsonde leverde geen resultaten op ; wel echter vaccinatie via een duodenaalfistel (voor
de praktijk ongeschikt). De mogelijkheid van enterale vaccinatie bewijzende, toonde
zij tevens de ongeschiktheid van de perorale vaccinatie aan. Deze resultaten komen
dus merkwaardig overeen met de proeven en beschouwingen uit mijn proefschrift
(Januari 1936).

Op grond van studie der literatuur en van eigen onderzoekingen is
een oordeel gevormd over de waarde van preventieve enting bij diersal-
monellosen.

De subcutane enting wordt verkozen boven de perorale, aangezien
de laatste in tegenstelling met de eerste geen resultaten opleverde.
De waarde van de subcutane enting dient echter niet te worden
overschat, daar deze voornamelijk het ziekteverloop gunstig beinvloedt.
Daar ook subcutaan geÃ«nte dieren dragers van Salmonella kunnen
worden, dienen hygiÃ«nische maatregelen bij de bestrijding niet nage-
laten te worden.

Auf Grund der Literaturstudien und seiner eignen Untersuchungen \') ist Verfasser
der Meinung, dass bei prÃ¤ventiver Impfung gegen Tiersalmonellosen die subkutane
Impfung der peroralen vorzuziehen ist. Die letztere gab keine Resultate. Aber auch
den Wert der subkutanen Impfung soll man nicht zu hoch anschlagen ; sie ist haupt-
sÃ¤chlich nur fÃ¤hig den Krankheitsverlauf gÃ¼nstig zu beeinflussen. .Auch subkutan
geimpfte Tiere kÃ¶nnen TrÃ¤ger von Salmonella werden ; die hygienischen Mass-
nahmen sollen deshalb bei der KrankheitsbekÃ¤mpfung nicht nachgelassen werden.

From a study of literature and from his own investigations \') the author concludes
that, in preventive vaccination against Salmonella infections in animals, the sub-
cutaneous inoculation should be preferred to the peroral inoculation which proved
unsuccessful. The value of the subcutaneous vaccination should not be overesti-
mated either. Principally, it exercises a favourable influence on the course of the
disease, but also subcutaneously inoculated animals may become carriers of Salmo-
nella. So hygienic measures should not be neglected when combating the disease.

L\'auteur, se basant sur ses recherches personelles¹) et sur des Ã©tudes de la littÃ©rature,
conclut que dans la vaccination prÃ©ventive contre les salmonelloses animales,
l\'inoculation sous-cutanÃ©e doit Ãªtre prÃ©fÃ©rÃ©e Ã l\'inoculation perorale qui resta sans
rÃ©sultats. Pourtant il ne faut non plus attacher trop de valeur Ã l\'inoculation sous-
cutanÃ©e ; elle n\'exerce qu\'une influence favorable sur le cours de la maladie. Aussi
les animaux vaccinÃ©s par voie sous-cutanÃ©e peuvent devenir porteurs de Salmo-
nella. Par consÃ©quent les mesures sanitaires et hygiÃ©niques ne doivent pas Ãªtre
nÃ©gligÃ©es pour combattre la maladie.

Over de groote beteekenis van dit vitamine gedurende de eerste
levensmaanden, over de beteekenis, die het voor den groei heeft, over
den overgang van vitamine A van moeder op foetus ; over zijn invloed
op de voortplanting en over den overgang van dit vitamine bij het
zoogen op het jonge dier ; benevens een en ander over kolpokeratose,
door gebrek aan vitamine A, mogen thans enkele opmerkingen worden
gemaakt.

In verband met de kwestie omtrent het verband tusschen groei
en vitamine A voorziening is het ook van belang een enkele opmerking
te maken over de vraag of het jonge dier bij de geboorte een depÃ³t
van vitamine A heeft en door welke omstandigheden dit depÃ³t groot,
resp. klein, is.

Voor verschillende diersoorten, o.a. rat en kalf, is aangetoond, dat
de pasgeboren jongen slechts een zeer gering vitamine A-depÃ³t bezitten.
Het vitamine A en de carotine van het moederbloed zouden de
placenta (o.a. bij den mensch) moeilijk passeeren â navelstrengbloed
bleek een slechts laag vitamine-A-gehalte te bezitten. Veel vitamine
A of carotine aan de moederrat toegediend verhoogde het vitamine
gehalte van de lever van het foetus niet; terwijl de lever juist het orgaan
is, waarin dit vitamine zich postnataal bij ruime toediening afzet. In
de 2de helft van het intrauterine leven nemen de voorraden van het
vitamine in de lever af. Toch heeft, zooals straks zal blijken, vitamine-
A-gebrek van de moeders bedenkelijke gevolgen voor de jongen.

Het depÃ³t van het pasgeboren dier bleek snel uitgeput geraakt,
wanneer uit het voedsel geen aanvoer verkregen wordt. De natuur
voorkomt dit doordat colostrum zeer rijk aan vitamine A en aan
carotine is.

Uit nauwkeurige waarnemingen bij jonge dieren, die men vitamine-
A in den eersten tijd onthield, heeft men belangrijke conclusies
getrokken ten opzichte van de gevolgen bij jonge dieren van vitamine
A onthouding.

Het was steeds de gewichtsafname geweest, die men in vroegere jaren
bij de biologische proeven constateerde. Het bleek nu, dat gewichts-
afname gepaard kan gaan met groei o.a. van de beenderen en van den
staart ; ook van de totale lichaamslengte. Hieruit wordt afgeleid dat,
bij uitgeput zijn van het lichaam van het jonge dier aan vitamine A,
toch nog groei mogelijk is. Er moet dan een andere reden voor de
gewichtsafname zijn en deze wordt aangenomen te zijn een ziekelijke
toestand, zoodat de gewichtsafname indirect een gevolg van het gebrek

aan vitamine A zou zijn. Zoodanige ziekelijke afwijkingen zouden
volgens de onderzoekingen volstrekt niet dadelijk overwonnen zijn,
wanneer vitamine A wordt gegeven. De afwijkingen zouden niet altijd
dezelfde zijn en de eene zou veel langzamer genezen dan de andere.
Daarmede zou in verband staan, dat de uitkomsten der biologische
proeven zoo uiteenloopend zijn. De curatieve methode heeft dus een
groot bezwaar ; beter is de prophylactische. Wij zelf konden soort-
gelijke conclusies trekken uit proeven met jonge kuikens wat betreft
de gevolgen van gebrek aan vitamine D. Ook hier ontstaan, behalve
rachitis, andere afwijkingen en ook hier genezen die niet gelijktijdig
met rachitis, wanneer men een antirachiticum toedient.

De vraag doet zich verder voor of het voor het foetus van belang is,
dat het drachtige dier voldoende met vitamine A wordt voorzien.
Men zou kunnen meenen, dat wanneer het toch niet of slechts in zeer
geringe hoeveelheid overgaat in het foetus en het jonge dier normaliter
met slechts weinig vitamine A ter wereld komt, de invloed van het
vitamine opgenomen door het moederdier niet van veel beteekenis zal
zijn. Dit laatste nu is op grond van onderzoekingen der laatste jaren
niet waarschijnlijk. Het schijnt, dat vitamine-A-gebrek van de moeder
wel degelijk bezwaren voor de jongen heeft, n.1. blijkt, dat de jongen
dan minder krachtig en gezond zijn ; hun vitaliteit is geringer, zij doen
het op een vitamine-A-vrij rantsoen minder goed dan jongen van
moeders zonder deze deficiÃ«ntie en houden eerder op met groeien.
Gebrek aan vitamine A heeft verder voor het kalf een te vroege
geboorte (of dood, indien op tijd geboren), hevige diarrhee de eerste
dagen na de geboorte en ophthalmie ten gevolge, symptomen, die
gemakkelijk met die \\ an andere pathologische toestanden verwisseld
worden. *)

Ten slotte nog de opmerking, dat gedurende het zoogen er wel een
duidelijke invloed van de carotine, door het moederdier opgenomen,
bestaat op de hoeveelheid vitamine A, die bij het spenen in het jonge
dier aanwezig is. Dit is trouwens niet te verwonderen, wanneer men
weet, dat het vitamine A en carotine-gehalte van de melk zeer stijgt,
wanneer deze stoffen in ruime hoeveelheden in het voeder van
lacteerende dieren voorkomt.

Met grooten nadruk werd in 1935 in Engeland (Richards, Brit.
Med. J. I, 99) gewezen op de groote beteekenis van voldoende vitamine -
A-voorziening aan jonge kinderen (zuigelingen), daar anders moeilijk
en langzaam te herstellen schade aan de weefsels kan worden toege-
bracht.

Zoowel experimenteel (jonge ratten) als klinisch (kinderen) is
gebleken hoe lang en hoe ernstig de nadeelen zijn en hoe hoog ook de
mortaliteit is. Allerlei chronische afwijkingen o.a. ook ingewandsstoor-
nissen, maag- en darmzweren, misschien ulceratieve colitis, zouden met

onvoldoende vitamine-A-voorziening in den eersten tijd verband
houden ; in het algemeen zouden dus de pathologische gevolgen van
deze deficiÃ«ntie bij het jonge organisme moeilijk zijn uit te roeien.

Behalve over den invloed der vitamine-A-voorziening op de afstam-
melingen moge ook een enkel woord worden gezegd over de voort-
planting zelf bij gebrek aan vitamine A.

Herhaaldelijk werd mededeeling gedaan over ongunstige beÃ¯nvloeding
van dit gebrek op de voortplanting; o.a. deed Mason daarover
mededeelingen in Anat. Record. Men constateerde verlengde
drachtigheid, afsterven van het foetus, onvoldoende functionneeren
van het baringsmechanisme, soms normale bronst en toch steriliteit ;
ook wel de aanwezigheid van abnormaal kleine ovaria.

Onvruchtbaarheid bij varkens, die men meende toe te moeten
schrijven aan vitamine-A-gebrek, bleek inderdaad door middel van
levertraan of groene lucerne te genezen, zoodat de meest waarschijnlijke
interpretatie was : gebrek aan vitamine A.

In verband met de beteekenis van vitamine A voor de voortplanting
moge worden opgemerkt, dat men bij wijfjes-ratten onvruchtbaarheid
heeft waargenomen. Deze is van die, welke door gebrek aan vitamine
E ontstaat, te onderscheiden doordat bij de laatste wel bevruchting-
plaats heeft, doch de vrucht voor de geboorte afsterft, terwijl bij gebrek
aan vitamine A geen bevruchting plaats heeft, het komt althans niet
tot een voorloopige ontwikkeling van de vrucht.

In hoeverre hier wijzigingen der epithelia een rol spelen is, voor
zoover mij bekend is, niet uitgemaakt. Wel heeft men soms bij vrouwen
(in China) metaplasie van het uterusslijmvlies waargenomen na gebrek
aan vitamine A.

In samenhang met het vraagstuk van de veranderingen der geslachts-
organen moge een enkele opmerking over kolpokcratose worden
gemaakt, waarbij een permanente verhooming van het vaginaal-
slijmvlies bestaat. Dit verschijnsel is bij sommige diersoorten, o.a. de
rat, dikwijls een der eerste symptomen van vitamine-A-gebrek. Genezing
werd door levertraan verkregen. Soms werden gelijktijdig met deze
verhooming spirochaeta in de vagina aangetroffen, die tegelijk met de
permanente verhooming door levertraan verdwenen.

Ten slotte nog de opmerking, dat men in Engeland en ook in China
meent verband te hebben gevonden tusschen vitamine-A-gebrek en
puerperale sepsis. Van 507, zich in een hospitaal bevindende, vrouwen
was bij 4.7% dit lijden aanwezig, wanneer zij niet met een praeparaat
(radiostoleum, dat vitamine A en D bevat), en slechts bij 1,1%,
wanneer dit praeparaat wel was toegediend. (Green c.s., Brit. Med.
J. II, 595 (1931) ; Maxwell, J. Obstet. Gynaec. Brit. Empire 39,
764 (1932). Vitamine A zou als prophylacticum gedurende drachtigheid
aanbeveling verdienen. Voor de vrouw zou het diÃ«et gedurende zwanger-
schap dikwijls onvoldoende zijn. Terwijl gedurende dien tijd een
dagelijksche opname van 9000 intern, eenheden gewenscht geoordeeld

wordt, bevat het diÃ«et in den regel niet meer dan 3000. Voor koeien
bestaat zeker ook het gevaar, dat de voorraad van vitamine A tegen
den kalftijd uitgeput is, wanneer zij dan op stal eenige maanden alleen
droog voeder, al of niet aangevuld met suikerbietenpulpe, hebben
gehad. Daar dan ook de lactatie groote afgiften van vitamine A doet
ontstaan, wordt het bezwaar dezer uitputting groot.

De Ca- en P-stofwisseling kan bij vitamine-A-deficiÃ«ntie gestoord
zijn blijkens de vele Ca-phosphaat steentjes, die zich in nier en blaas
afzetten.

Men mag dit afleiden uit de beschadiging der tanden bij vitamine-
A-gebrek. (Zie referaten in Nutrition Abstracts and Reviews Bd. 3,
p. 392 en 393 (1933).

Een zeer bijzondere waarneming deed hierover Hetler (J. Nutrition
75 (\'934))> die vond dat de compact bones vlak onder het mem-
braan van de bulba van het oor deealcifÃ¯catie vertoonden, wanneer
apen, konijnen, cavias en ratten vitamine-A-vrij gevoed werden.

In hoofdzaak zullen wij ons met ziekten van het rund, het varken
en de kip als gevolg van vitamine-A-gebrek bezighouden, toch moge
met een enkel woord gerept worden\'van ervaringen of proefnemingen,
waarvan aangenomen wordt, dat zij wijzen op nadeelige gevolgen van
deze deficiÃ«ntie bij andere diersoorten.

Langdurige stalvoeding met droog voeder zou bij paarden hoef-
afwijkingen veroorzaken volgens waarnemingen in Finland (Klemola)
bij legerpaarden gedaan, n.I. hyperkeratosis van de oppervlakte. De
meening, dat hier vitamine-A-gebrek oorzaak was, werd versterkt
door de genezing, die intrad met levertraan, voeding van gras of van
A.I.V. silage, terwijl vigantol (vit. D) of rauwe aardappelen geen
verbetering brachten. Scheunert onderzocht het hooi, dat deze paarden
hadden gegeten en vond dat het geen aantoonbare hoeveelheden
vitamine A bevatte en acht hierdoor de bovenstaande conclusie onder-
steund.

Uit waarnemingen in SkandinaviÃ« over het aborteeren van merries
â n.1. 28 (waarvan 20 in de maand Maart) van de 46 merries â
zonder dat door bacteriologisch of serologisch onderzoek een oorzaak
gevonden kon worden, werd afgeleid, dat de voeding deficiÃ«nt was
wat sommige vitaminen betreft. Het verstrekte rantsoen deed ver-
moeden dat vitamine A in onvoldoende hoeveelheid werd gegeven ;
intusschen is zeer wel mogelijk, dat er gebrek aan het anti-sterili-
teitsvitamine E was.

Het voorkomen van maanblindheicl bij het paard zal dikwijls ook
aan gebrek aan vitamine A zijn toe te schrijven.
LXIII 72

Bij jonge honden heeft men in Noord-Amerika de voor vitamine -
A-gebrek typische afwijkingen bestudeerd n.1. conjunctivitis, troebel-
heid van de cornea, verzweringen aan de oogen en somtijds perforatie.
Bij io van de 12 dieren trad xerophthalmie op, waarna bij een dier
nasale haemorrhagie en bij een ander bronchopneumonie optrad.
Er was soms gestoorde locomotie. Bij drie van de vier dieren, van welke
de ruggemergstrengen werden onderzocht, vertoonden deze duidelijke
afwijkingen.

Over afwijkingen bij jonge varkens als gevolg van voeding met
vitamine-A-arme rantsoenen zijn reeds verscheidene onderzoekingen
en waarnemingen bekend geworden.

In het algemeen waren het dezelfde afwijkingen ; oogaandoeningen,
soms blindheid, verder diarrhee, groeistilstand en gewichtsafname,
verlammingen en convulsies, waarover hierboven reeds sprake was.

Op geheel overtuigende wijze constateerde Dunlop in 1934 een
gebrek bij jonge varkens, dat aan vitamine-A-gebrek toegeschreven
moet worden en dat optreedt bij dieren van circa 20 weken, wegende
circa 70 kg na voeding met een rantsoen, dat in Engeland in de
praktijk gebruikt wordt. Paralyse â vooral van de achterhand
was een hoofdsymptoom.

In het begin werd gedacht, dat de afwijking op gebrek aan vitamine
D wees, doch het optreden er van hield geen verband met het vitaminc-
D-gehalte van het voeder. Het bleek toen, dat er wel verband bestond
tusschen de voeding gedurende de eerste 12 levensweken en het
optreden der afwijking ; n.1. hadden de dieren die ziek werden, in dien
tijd vischmeel gehad, terwijl normaal blijvende biggen een gedeelte
van dien tijd lever hadden gehad.

De moederzeugen hadden tot 1 week vÃ³Ã³r het biggen in de weide
geloopen. Zij kregen daarna een graanmengsel plus vischmeel (het
graanmengsel bevatte geen gele maÃ¯s of eenig ander carotine rijk
bestanddeel). De zoogende biggen konden flaked maize en crushed
beans opnemen (of de maÃ¯s geel of wit was, wordt niet vermeld), doch
geen gras of ander groenvoeder. Na het spenen bestond het rantsoen
uit een mengsel van gerstemecl, tarwegrics en vischmeel of uit een
mengsel, waarin gerstemeel, haver, sovamecl, aangevuld met mine-
ralen, voorkwamen.

De dieren, die een grooter of kleiner deel van de eerste 12 weken van
hun leven lever hadden gehad, werden geslacht toen zij circa 90 kg
wogen. Zij hadden alle steeds normaal gegeten en zich normaal
ontwikkeld ; er was geen noemenswaard verschil in groei tusschen deze
dieren.

Geheel anders was het gesteld met de dieren, die de eerste levens-
weken geen lever hadden gehad. Reeds 8â10 weken na het spenen

\') Dunlop geeft in Journ. Agrir. Science 24,433 (1934) een overzicht van vroegere
waarnemingen bij jonge varkens, die met vitamine A gebrek samenhangen.

weigerden deze dieren een deel van het rantsoen. Geen der 10 dieren
bereikte het gewicht van 90 kg. Alle hielden op met groeien en namen
daarna in gewicht af en hadden dezelfde symptomen n.1. een slingerenden
gang en spoedig een volledig ontbreken van macht over de achterhand,
die, bij voortbeweging op de voorpooten, over den grond sleepte.
Later konden zij ook niet meer op de voorpooten staan en vertoonden
de op de flank liggende dieren bij eiken prikkel krampen.

Wanneer het duidelijk was, dat de dood eerder of later zou intreden,
werd bij eenige dezei dieren een therapeutische behandeling toegepast
en wel met levertraan 5 cc., zuiver carotine 10 mg of sinaasappelsap
40 cc. (alles per 45,3 kg lichaamsgewicht). Alle middelen deden
in 3 weken herstel en normalen groei optreden. De lever bevatte bij
de dieren, die niet behandeld werden, geen vitamine A, daarentegen
was na de behandeling met levertraan of carotine een duidelijke voor-
raad in de lever aanwezig.

Dunlop meent te mogen concludeeren, dat de veelal aangewende
rantsoenen van gerstemeel, gries (grint) vischmeel of van granen,
soyameel plus mineralen, te kort schieten in carotine om jonge varkens
normaal te doen groeien, indien niet, vÃ³Ã³rdat de dieren op dit rantsoen
worden gezet, flinke hoeveelheden carotine werden opgenomen.
Wanneer dit wel het geval is, kunnen zij hoogstens 18 weken zonder
bezwaar deze rantsoenen gebruiken.

Dunlop wijst er op, dat gele maÃ¯s in het rantsoen wel het bezwaar
van vitamine-A-gebrek wegneemt, maar dat dit op de qualiteit van het
spek een ongunstigen invloed uitoefent.

Volgens hem moet het voeder van jonge varkens per 45,3 kg (bij
drogestof-gehalte van 90%) 14â62 mg carotine bevatten. In gerste-
meel, havermeel, rijstmeel, gries (grint), soyameel en vischmeel vond
hij per kg minder dan 1 mg carotine (niet zelden minder dan | mg) ¹)
In maÃ¯smeel (blijkbaar is gele maÃ¯s bedoeld) nagenoeg 3 en in alfalfa -
(luzerne) meel 11,4 mgr carotine.

Later heeft Dunlop ²) opnieuw de fitamine-A-behoeften van biggen
onderzocht, waarbij verschillende der rantsoenen dezelfde resultaten
opleverden, die bij de proeven van 1934 werden geconstateerd. ³)
De grondrantsoenen bestonden uit gerstemeel, soyameel, tarwegries
en vischmeel in verschillende verhoudingen ; aangevuld met mineralen.
Het rantsoen met een aanvulling van 6% alfalfameel, was het eenige
waarop de dieren zich normaal ontwikkelden. De dieren der andere
groepen kregen, wanneer gewichtsafname optrad, een geconcentreerd
vitamine-A-praeparaat, waardoor herstel intrad.

Bij twee groepen was maÃ¯smeel in het rantsoen aanwezig, resp. 24
en 60% van het rantsoen uitmakend. Bij beide had toevoeging van gist
een gunstig resultaat (vermoedelijk wegens gebrek aan B₂ in deze beide
rantsoenen).

Een rantsoen met 15% maÃ¯s (gele) en 3% alfalfameel van de
kwaliteit, die hij gebruikte, acht Dunlop voldoende voor voorziening
met vitamine A. Men bedenke, dat het carotine-gehalte, vooral van
luzernemeel, zeer wisselend is.

Uit deze proef concludeert D., dat meer carotine in het voeder moet
zijn om volkomen zeker te zijn, dat deze stof geen rem vormt, dan hij
in 1934 aannam. Hij acht 60 mg carotine per 45,3 kg voeder noodig
en 90 mg gewenscht (een veiligheidsfactor van 50% aannemende).
Voor een big van 45,3 kg zou per dag 4 mg carotine gewenscht zijn
(voor onderhoud en bij normalen groei (van ^ 600 gr per dag).

Vier van de dieren stierven bij de laatste proef vÃ³Ã³rdat de therapie
werd toegepast. Het bleek, dat de lever geen vitamine A bevatte. De
sectie toonde een uitgebreide enteritis aan.

In 1935 zijn verder in Engeland proeven met jonge varkens
gepubliceerd (Got.ding en Foot ; Agric. Progress), die evenzeer als
die van Dunlop overtuigend zijn voor de beteekenis van het vitamine
A en voor de ernstige gevolgen van gebrek aan dezen diÃ«etfaktor.

Het bleek ook hier dat genezing met levertraan en met geconcen-
treerde vitamine-A-praeparaten verkregen werd, terwijl vitaniine-
D-praeparaten, zooals bestraalde gist, geen effect uitoefenden. Het
vermoeden, dat de afwijkingen aan een deficiÃ«ntie moesten worden
toegeschreven, was ontstaan toen een deel van het rantsoen door volle
melkpoeder vervangen was geworden en hierdoor de afwijkingen
uitbleven.

Het rantsoen, der zich in hokken bevindende dieren, bestond uit
gerstemeel (50 d.), tarwegries (grint) (35 d.), soyameel (8 d.), vleesch-
meel (5 d.), gemalen kalksteen (1% d.), keukenzout (% d.). Het
bevatte dus geen gele maÃ¯s.

De volgende symptomen traden op (meestal nadat de dieren reeds
bijna een half jaar oud waren) : onvastheid en slingeren van de
achterhand, slecht rijzen van achteren, gedurende een A uur hevige
convulsies gepaard gaand met schreeuwen waarna het ademen moeilijk
was en trekken met de achterpooten voorkwam. Een uur later zijn de
dieren in staat van voren op te staan, doch niet van achteren. Geeft
men in dit stadium een geconcentreerd vitamine-A-praeparaat dan
werd reeds na twee dagen de ademhaling regelmatiger en de stand op de
voorpooten steviger. De volgende dagen werd de eetlust beter en konden
de dieren weer op de vier pooten staan. Na een behandeling van circa
9 dagen was de beweeglijkheid en eetlust vrij wel normaal.

Een handelspraeparaat was het werkzaamst. Levertraan (30 cc.
per dag) werkte voldoende, met 1 pond silage (met wei geconserveerd
jong gras) was dit heelemaal het geval. De levers der controle dieren
â waarvan men enkele liet doodgaan â bevatte geen vitamine A ;
de met silage behandelde evenmin. Daarentegen waren flinke hoeveel-
heden aanwezig in de levers der met het handelspraeparaat of met
levertraan behandelde dieren.

In Amerika zijn analoge symptomen bij varkens van ruim 50 kg
waargenomen, die opzettelijk vitamine-A-arm gevoed werden.
Vermagering, incoÃ¶rdinatie der spieren, rose kleuring van de huid
bij witte varkens, dermatitis en blindheid waren de belangrijkste
afwijkingen, die optraden wanneer de dieren 2 a 3 maanden oud
waren. Evenals bij Golding en Foot was er een aanmerkelijke ver-
betering binnen 10 dagen, wanneer rantsoen met voldoende vitamine A
werd gegeven, ofschoon voor totale genezing veel meer tijd vereischt werd.

Volgens andere mededeelingen uit Amerika bracht een zeug, die
een rantsoen zonder vitamine A kreeg, elf biggen ter wereld alle zonder
oogballen.

Er moge in verband met het bovenstaande op worden gewezen, dat
gerstemeel (of gerst) â een voedermiddel, dat voor varkens en kippen
veel wordt gebruikt â slechts zeer weinig carotine bevat. Volgens
opgave minder dan ¹/₆ deel van dat van gele maÃ¯s. Witte maÃ¯s zou nog
armer aan dit provitamine zijn. â¢

Dat ook voor het opfokken van kuikens vitamine A noodigis, weet
men reeds meer dan 1 o jaren lang.

Zonder dit vitamine in hun rantsoen houdt de groei op, wanneer de
dieren 3 a 4 weken oud zijn. De dieren worden dan spoedig slap, zij
vermageren en het veerdek wordt ruw. Verdere afwijkingen zijn o.a.
een slingerende gang, ataxie ¹), sufheid, spier-incoÃ¶rdinatie en veelal
xerophthalmie. In den regel sterven de dieren wanneer zij ongeveer
5 weken oud zijn. Kuikens en jonge kippen van 3â9 maanden zijn
zeer gevoelig voor dit tekort.

De sectie doet zien etterige processen in mond, pharynx en oesopha-
gus, ophooping van uraten in nieren (tubuli) en ureter, soms ook aan
de oppervlakte van hart, lever en milt ; vermoedelijk een gevolg van
nierafwijkingen, waardoor de uitscheiding der uraten verminderd is.
Verder wordt keratineering van de slijmvliezen der ademhalings- en
verteeringsorganen gevonden, terwijl de oogen veelal de voor vita-
mine-A-gebrek karakteristieke wijzigingen vertoonen. ²) Infecties
komen mede veel voor en bovendien degeneratieve veranderingen aan
het centraal- en periphere zenuwstelsel. Vitamine A zou de resistentie
tegen parasieten (o.a. ingewandswormen) verbeteren. Als afwijkingen
worden bij leggende en bij jonge nog niet leggende kippen opgegeven :

achteruitgang van den toestand der dieren, verhoogde sterfte en daling
van de eierproductie, o.a. met 15% ; uitvloeiingen uit den neus, soms
verstopt zijn van den neus door een kaasachtige massa, terwijl de oogen
een exsudaat te zien geven. Adembezwaren kunnen tevens voorkomen.
Bij leggende kippen heeft men witte plekken in mond, keel enz. en bij
sectie op de nieren gevonden. Genezing door individueele behandeling
met levertraan.

Vogels hebben behalve gedurende de groeiperiode ook groote
behoefte aan vitamine A gedurende den leg. De eidooier is betrekkelijk
rijk aan vitamine A en aan carotinoiden (ten deele xanthophvll) ;
bovendien dient er rekening mede te worden gehouden, dat van het
vitamine A, dat in het voeder aanwezig is, slechts een betrekkelijk
klein gedeelte in den dooier terecht komt, b.v. minder dan ¹/₆ deel.

Cruickshank ¹) neemt voor een eidooier van 15 gr. een aantal
Ã©Ã©nheden vitamine van 300 aan, waarvoor het voeder 1890
Ã©Ã©nheden zou moeten bevatten. (Dit zijn vermoedelijk Sherman
Ã©Ã©nheden, die ongeveer gelijk zijn aan 1.43 internat, Ã©Ã©nh. dus =
ongeveer 0.86 y van het /? carotine. Voor een ei met circa 1890
Ã©Ã©nheden zou dus 1625 y van het /3 carotine noodig zijn. Een daarmede
aequivalente hoeveelheid vitamine A komt voor in circa 4â6 cc.
goede levertraan ; terwijl circa 4 gram drogestof van jong gras deze
hoeveelheid carotine bevat).

Voor leggende kippen zal het moeilijk zijn genoeg carotine op te
nemen, wanneer zij geen gras of ander groenvoeder kunnen eten.
De gele maÃ¯s van het voedermengsel is veelal onvoldoende zelfs wanneer
het rantsoen enkele procenten gemalen luzerne bevat, omdat de laatste
niet altijd veel carotine bevat. Natuurlijk kan ook met levertraan het
doel worden bereikt.

Een vogel van 2 kg zou een minimum behoefte aan carotine van 0.5
mgr hebben. Kuikens van 7 a 8 weken hebben meer dan 0.03 mg
carotine per dag noodig : zijn deze dieren vooraf vitamine A-arm
gevoed dan is zelfs 0.05 mg noodig. Vogels zouden veel grooter vit. A-
behoefte hebben dan zoogdieren ; ongeveer 10 maal zooveel ; immers
per kg lichaamsgewicht eischt een zoogdier circa 25 a 30 y.

Het gehalte aan vitamine A in den dooier hangt zeer af van het ge-
halte van carotine van het diÃ«et. De kleur is geen juiste maatstaf, omdat
in den regel tevensxanthophyll aanwezig is en zelfs kleurlooze dooiers
nog een behoorlijk gehalte aan vitamine A kunnen hebben, zooals
met proeven op ratten gevonden werd. Deze kregen nagenoeg kleur-
looze eieren, gelegd door kippen, waarvan het rantsoen 2% levertraan
bevatte. Deze eieren bevatten per 50 gr. (zonder schaal) meer dan 50
eenheden vitamine A (misschien zijn hier de Sherman Ã©Ã©nh. bedoeld).

Reeds 10 jaren geleden ²) zijn met negen kalveren onderzoekingen
verricht over de gevolgen van vitamine A-arme voeding. Drie dezer

kalveren dienden als controle-dieren. Nadat de proefdieren eerst eenigen
tijd volle melk hadden gehad, kregen zij ondermelk en ondermelk-
poeder, die opzettelijk vitamine A-vrij werden gemaakt. en verder
witte maÃ¯s en gedroogde suikerbieten-pulpe.

Bij de proefdieren nam na 3 a 4 maanden de groei af en vond
daarna in den regel gewichtsafname plaats. Diarrhee trad in de meeste
gevallen tevens op, terwijl twee der dieren blind werden en bij drie
een waterige vloeistof uit oogen en neus vloeide. Enkele der dieren
stierven binnen een half jaar ; andere werden nog tijdig met levertraan
behandeld, en genazen.

Er werden ook twee dieren gezond gehouden door hen voortdurend
liet proefdiÃ«et te geven aangevuld met levertraan.

Er zijn in de laatste jaren een aantal waarnemingen en proeven
over vitamine-A-gebrek gedaan bij kalveren en ook bij volwassen
runderen, die zeer onze aandacht verdienen.

Wij zullen thans eerst enkele mededeelingen doen over de ervaringen
opgedaan in Amerika met melkkoeien, die vele maanden lang weinig
carotine opnamen. Dit komt in het bijzonder voor op de groote mel-
kerijen, waar de dieren voortdurend op stal blijven en slechts zelden
groenvoeder krijgen. Er doen zich bij deze koeien bezwaren voor,
die o.a. hierin bestaan, dat de kalveren te vroeg (bijv. 3 maanden te
vroeg) geboren worden of zwak zijn. Van de volgende generatie\'s is
dikwijls de melkproductie onvoldoende en ondervindt men bij de
voortplanting (voortdurend opbreken) moeilijkheden. Door de
onderzoekingen aan de Dairy Research Laboratories van het Bureau
of Animal Industry te Washington werd aangetoond, dat deze bezwaren
niet uit Ca-gebrek voortkwamen en dat het al of niet optreden er van
vooral afhing van de kwaliteit van het hooi, waarmede de dieren
gevoederd werden.

Geconcludeerd kon worden, dat volwassen melkkoeien alleen dan
zonder versch groenvoeder op den duur gezond blijven, normale
hoeveelheden melk produceeren en voor de voortplanting geschikt
blijven, wanneer zij hooi ontvangen, dat nog voldoende carotine
bevat. Dit hooi heeft ook een duidelijk groene kleur.

Het rantsoen der dieren bestond behalve uit hooi uit maÃ¯smeel,
lijnzaad, soyameel en tarwezemelen. Bij 4 koeien werd dit kracht-
vocder-mengsel gedurende 2 jaren naast slecht (overrijp) hooi gegeven.
Er werden geen normale kalveren in dien tijd geboren. Van de zes ter
wereld gekomen kalveren deelen zij mede, dat 2 dood geboren werden,

Ã©Ã©n kon niet staan en stierf kort na de geboorte, de drie anderen waren
zwak en blind. Drie normale kalveren, die melk van deze koeien kregen,
stierven tusschen de 57sten en 71 sten levensdag. ^x) Alle drie hadden
pneumonie en een der drie bovendien een infectie van den navel tot
aan de lever.

In 1934 en in 1935 werden door Guilbert en Hart (J. of Nutrition
8, 25 en 10, 409) ernstige afwijkingen door carotine-gebrek bij een
aantal runderen medegedeeld, spierincoÃ¶rdinaties, een slingerende gang,
slijm-afscheidingen uit den neus, veel tranen uit de oogen; veelal was
nachtblindheid een der eerste symptomen. Er traden vaak diarrhee en
krampen op, verder ontbreken van den eetlust en vermagering. Op den
duur kwam het tot volledige blindheid, ²) degeneratie van verschillende
zenuwen o.a. van de oogen en ook tot degeneratie van de nieren.
Uitwendig waarneembare veranderingen der oogen kwamen weinig
voor. \'t Lichaamsvet was geheel wit (in plaats van geel); de lever bevatte
geen vitamine A. Te vroege (bijv. 2 maand te vroeg) en ook wel
moeilijke partus kwamen voor. De kalveren vertoonden na enkele
dagen witte diarrhee. Zij konden evenals andere onderzoekers, hun
dieren met kunstmatig gedroogde luzerne, levertraan of heilbotlever-
traan genezen, indien de afwijkingen niet te ver waren voortgeschreden.
Ook de kalveren genazen van de diarrhee met levertraan (in 8 a 9 dagen).

Omtrent het rantsoen der dieren zij medegedeeld, dat G. en H. in
1934. gaven suikerbietenpulp met melasse, gerst, katoenzaadmeel en krijt.

Bezwaren van onvoldoende groenvoeder, waarbij de symptomen
van vitamine-A-gebrek optraden, deden zich voor in 1932 op een
groote ranch in CaliforniÃ« na een langdurige periode van droogte
(Hart, Mead en Guilbert, Proc. Soc. Exp. Biol. and Med. 30, 1230
(1933) en Galif. Agr. Exp. Stat. Buil 543 p. 1â60 (1932) en ibid 560,
p. iâ30 (1933).

Geconstateerd werd maanblindheid, ulceraties van de cornea,
diarrhee, wegblijven van den oestrus na het kalven. De laat in het
seizoen geboren kalveren stierven. Zij hadden levers, die een negatief
resultaat der vitamine A reactie gaven. Gebrek aan vitamine A leidt
bij koeien tot te vroege geboorte van het kalf of tot de geboorte van
een dood kalf, tot ernstige diarrhee van het pasgeboren kalf en ophthal-
mie van het jonge groeiende kalf. ¹)

Bij opzettelijk vitamine-A-arm gevoederde koeien zijn bovendien
herhaaldelijk geconstateerd : totale blindheid, vermagering, gebrek
aan eetlust, soms troebelheid der cornea en herhaaldelijk convulsies

¹) Opgegeven wordt, dat deze verschijnselen gemakkelijk verwisseling geven met
infectieuze abortus, witte diarrhee van kalveren en infectieuse keratitis. Zie voor
differentiaal diagnose Calif. Buil.. 560.

(Ã©Ã©n der dieren stierf in een aanval). Verschillende onderzoekers konden
hun dieren met heilbotlevertraan genezen. De blindheid bleef in veel
gevallen.

Zoowel experimenteel als in de landbouwpraktijk zijn dus gevallen
van afwijkingen door vitamine-A-gebrek bij runderen voorgekomen. ¹)

Behalve bij volwassen runderen heeft men vooral ook ervaringen
over de nadeelen van vitamine-arme voeding bij kalveren. Wij deelden
daaromtrent de reeds in 1926 gepubliceerde proeven mede. In 1934
hebben Conversf, en Meigs hierover belangrijke mededeelingen gedaan,
verkregen met normale kalveren, die de eerste 2 a 3 dagen colostrum
van de moeder kregen, dan tot den 20Sten levensdag volle melk. Tot
den 3osten werd dan de overgang tot ondermelk gemaakt. Met onder-
melk voeding werd 6 a 7 maanden doorgegaan, indien de dieren
zoolang leefden. Naast melk (ondermelk) kregen de kalveren slecht
timotheehooi (n.1. hooi met zeer weinig groene kleur en waarvan het
carotine-gehalte laag was gebleken). Verder kregen de dieren een
mengsel van krachtvoedermiddelen geschikt om het rantsoen in andere
opzichten volledig te maken.

De verschillen in voeding der in verschillende groepen ingedeelde
kalveren, hadden betrekking op de melk (ondermelk) en ook op het
hooi, dat de kalveren kregen. De hooisoorten verschilden in carotine-
gehalte. De melksoorten verschilden daarin, dat ze van koeien waren ge-
wonnen, die verschillende qualiteiten, n.1. meer of minder carotinearme
hooisoorten kregen. Sommige kalveren kregen melk van weidende koeien.

De groei der kalveren bleek afhankelijk te zijn van de soort van
melk en van de qualiteit van het hooi. Bij best hooi â iste qualiteit
lucerne â groeiden de dieren normaal bij elke melksoort. Daarentegen
hing de groei der kalveren, die met het slechtste hooi â 3de qualiteit
timothee â- gevoederd werden, af van de soort van melk, die zij kregen.
Alleen op melk van grazende koeien bleven de dieren normaal. De
groei was echter minder dan verwacht had mogen worden. Alle dieren,
die met 3de qualiteit timothee-melk gevoed werden, groeiden, nadat
zij op ondermelk gezet waren, niet meer. ²) Zij stierven vÃ³Ã³rdat zij
drie maanden oud waren. De dieren, die steeds volle melk van grazende
koeien kregen, groeiden volkomen normaal, ook wanneer het hooi,
dat de kalveren kregen, van slechte qualiteit was. De resultaten, welke
met de andere kalveren verkregen werden, lagen tusschen deze uitersten
in. In alle gevallen der deficiÃ«ntie traden de bekende symptomen op :
diarrhee, gemis aan eetlust, veel vochtafvoer uit oogen en neus, hoesten
en ook wel pneumonie en blindheid.

¹*) Volgens Halverson c.s. (North Carol. Agric. Exp. Stat. Techn. Buil 39, 1930)
zoude de slechte werking van katoenzaadmeel (eventueel meel plus zaadhuid)
primair aan vitamine-A-gebrek zijn toe te schrijven.

²) Ondermelk is arm aan vitamine A. Immers dit vitamine is vetoplosbaar en
hoopt zich dus in den room op. Desniettemin komt in de 0,15% vet, dat de hier
gebruikte ondermelk bevatte, toch nog een weinig voor.

De kalveren, die de ongunstige hooi- en melksoorten kregen, maar
aangevuld met circa 20 cc. levertraan of 15 mg carotine, bleven normaal
en groeiden met nagenoeg normale snelheid ; zelfs ontwikkelden
kalveren zich normaal, die na 3 dagen colostrum te hebben gehad,
plotseling op ondermelk werden gezet ; mits levertraan of carotine
gegeven werd. Deze proeven toonen wel zeer duidelijk de gevaren van
vitamine-A-gebrek bij jonge kalveren aan.

Dezelfde onderzoekers experimenteerden met kalveren (pinken)
ouder dan Â£ jaar. De verschillen traden hier veel minder duidelijk
op. Indien de dieren vooraf een goed rantsoen hadden gehad, was
er wel groeivertraging bij voedering met de slechtste qualiteit hooi
(3de qualiteit timothee) als eenig ruwvoeder, maar sterfte was er niet.
Vervanging van de helft van dit hooi door iste qual. lucerne hooi
leverde normalen groei ; hetzelfde was het geval wanneer slecht hooi
met levertraan werd aangevuld.

Deze proeven doen zien hoezeer de waarde van het hooi van het
carotine-gehalte afhangt. Carotinebepalingen in hooi hebben geleerd,
dat de gehalten der verschillende hooisoorten sterk uiteenloopen en
dat oud hooi zeer weinig hiervan bevat.

Ook toonen deze proeven aan, dat de vitamine-A-werking van de melk
zeer afhangt van het carotinegehalte van het hooi. Hieromtrent hebben
trouwens ook een aantal andere proeven duidelijke gegevens verschaft.

Bij kalveren, die langen tijd, n.1. 7 a 9 maanden, verstoken bleven
van hooi en steeds volle melk, krachtvoeder en zouten kregen, werden
symptomen waargenomen door Mead en Reoan, (J. Dairy Sci., 14, 283
(1931) ), welke ook bij vitamine-A-gebrek voorkomen, o.a. ophouden
van den groei, blindheid\' en incoÃ¶rdinatie. Zij verdwenen door middel
van levertraan. Of hier alleen vitamine-A-gebrek oorzaak der afwij-
kingen was, achten zij niet zeker.

Een enkele opmerking moge worden gemaakt over een afwijking
in Amerika in den loop van eenige jaren aan een der landbouwproef-
stations waargenomen bij 24 kalveren, die veel overeenkomst toont
met die, welke voor vitamine-A-deficiÃ«ntie karakteristiek is en waarvan
de betreffende onderzoeker (Moore ; J. of Nutr. 9, 533 (1935) zegt,
dat zij ,,may or may not be due to vitamin-A-deficiency". ^x) De
kalveren worden hier blind geboren. Ook ontwikkelde deze afwijking
zich bij enkele jonge kalveren. ¹) In het eerste geval, wanneer de
moeders een rantsoen kregen, waarin ruwvoeder van slechte kwaliteit
voorkwam, ²) in het tweede geval, wanneer de jonge dieren slecht
ruwvoeder krijgen. Zij vertoonen dan tevens stijfheid, een slechten

¹) Moore neemt aan, dat de blindheid van kalveren, die door Reed c.s., J. Dairy
Science 11, 488 (1928), door Huffman, Mich. Agric. Exp. Stat. Quart. Buil 11,
blz. 3 (1928) en door Crocker, The Cornell Veter. 9, 171 (1919) geconstateerd
werd, dezelfde oorzaak had.

²) Het rantsoen der moederdieren bevatte veel maÃ¯s, verder ingekuilde mais
en tarwestroo.

toestand en nu en dan krampen. Crocker, die reeds in 1919 in de praktijk
dezelfden vorm van blindheid bij 16 pas geboren kalveren waarnam,
deelt mede dat de moederdieren zwaar gevoederd werden met kracht-
voeder en zij weinig ruw voeder kregen. De pupil is sterk vergroot en blijft
dit in sterk zonlicht. De voerhand der dieren is geparalyseerd ; de hou-
ding van den kop is een bijzondere ; er zijn somtijds krampen. De
voortplanting der moederdieren is gebrekkig o.a. blijkende uit de
vroeggeboorte der kalveren, zwakte bij de geboorte en retentie van de
nageboorte. Vernauwing van het beenkanaal veroorzaakt atrophy van
den nervus opticus. Deze ziekte zou ook voorkomen bij voeding met
gele maÃ¯s plus maÃ¯sglutenmeel, welke beide voedermiddelen rijk aan
carotine zijn ; terwijl levertraan, 20â50 cc. per dag gedurende de
drachtigheid aan de moederdieren gegeven, deze blindheid voorkomt.
Een uitwendige ontsteking der oogen was niet aanwezig. De oorzaak
der door Moore beschreven blindheid is dus niet bekend.

Men zou zich kunnen afvragen of de convulsies, die voor âlal"
(brul, begaving, razende bloed) karakteristiek zijn en ook de blindheid,
die bij deze dieren herhaaldelijk voorkomt, met vitamine-A-gebrek
te maken kan hebben. ^x) Mogelijk is dit ook te achten in verband met
de lage gehalten van het wintervoeder aan vitamine A der koeien,
waarvan de kalveren de melk gebruiken.

Men kan een antwoord daarop trachten te verkrijgen langs twee
wegen : iste, door te onderzoeken hoe het staat met het gehalte aan
vitamine A in de lever van aan âlal" gestorven dieren; 2de, door na te
gaan of bij deze dieren de voeding, wat vitamine A betreft, deficiÃ«ntwas.¹)

Het onderzoek van de lever mag wel als de meest zekere dezer beide
wegen worden aangemerkt, omdat bij ernstige deficiÃ«ntie de lever geen
vitamine A meer bevat. DepÃ³tvorming mag in den regel als een bewijs
worden aangemerkt, dat niet alleen aan den minimum eisch is voldaan,
maar dat deze aanmerkelijk overschreden is.

Dit laatste hebben o.a. de proeven van Guilbert en Hart (J. of
Nutrition 10, 409 (1935) ) voldoende aangetoond.

Het bleek ons dat levers van âlal"-kalveren normale gehalten aan
vitamine A bevatten. Het is dus onwaarschijnlijk dat dit lijden met
onvoldoende carotine-voorziening der moederdieren of der kalveren te
maken heeft.Trouwens hier pleit ook het feit tegen dat deze patiÃ«nten
in den regel snel gegroeid waren. ²)

¹-) Mead en Recan (Journ. Dairy Science 14, 283) constateerden avitaminosis
A bij kalveren van 1 a 3 maanden, nadat het rantsoen van volle melk en krachtvoeder
was veranderd in een krachtvoedermengsel, dat weinig vitamine A bevatte.

²) Prof. Wolff alhier was zoo vriendelijk de vitamine-A-bepaling in de levers
in zijn laboratorium te doen verrichten. Hiervoor betuig ik gaarne mijn dank.

Volgens den heer W. van den Berg te Waddinxveen en anderen komt bij kal-
veren een syndroom voor, dat zeer moeilijk van âlal" te onderscheiden is en wel
als bloedziek wordt aangeduid. Dit laatste syndroom geneest soms wel, o.a. soms
door aftappen van bloed, wat bij âlal" nooit of zoo goed als nooit het geval zou zijn.

Wat de behoefte betreft, is door de proeven van Guilbert en Hart
aangetoond, dat runderen van 130â500 kg lichaamsgewicht dagelijks
per kg circa 30 y carotine in het voedsel eischen. Waar de stofwisseling
van jonge dieren grooter is, mag men aannemen, dat deze dieren hooger
eischen stellen ; misschien circa 1 Â£ maal zoo veel. Wanneer men deze
op 40 Ã 50 y per dag per kg aanneemt, zal men niet ver mis zijn.
Hoeveel carotine neemt nu een kalf bij de voeding, zooals die op vele
bedrijven is, op? Dit laat zich thans wel ongeveer berekenen.

Ten slotte moge worden opgemerkt, dat er ongetwijfeld een groote
marge bestaat tusschen een optimale voorziening met vitamine A en
het optreden van duidelijke deficiÃ«ntiesymptomen. Vrij zeker zal bij
een deel onzer dieren de voorraad vitamine A in sommige tijden vrij
wel uitgeput zijn, vooral aan het eind van den staltijd, wanneer
gedurende den winter weinig of slecht hooi en weinig of geen kuilvoeder
werd gegeven en verder na ziekten. Hetzelfde zal ook bij steeds binnen
gehouden biggen (varkens) en kuikens het geval zijn. In het bijzonder
dan wanneer het rantsoen niet veel gele maÃ¯s bevatte. Men mag vooral,
wanneer ziekten (infecties) optreden, een ernstige uitputting aan vita-
mine A verwachten.

Het onderzoek naar maanblindheid is veelal het gemakkelijkste middel,
ook dat naar permanente verhooming van het vaginaalslijmvlies, om
een voorloopig oordeel over het bestaan dezer deficiÃ«ntie te verkrijgen.

Er komen in de praktijk ongetwijfeld verwisselingen tusschen rachitis
en vitamine-A-deficiÃ«ntie voor ; ook tusschen de laatste afwijking en
wat men bij kuikens onder beenzwakte verstaat.

Es werden ganz kurz die Chemie des Vitamin A und der Karotine ; der Gehalt
der Futtermittel an diesen Stoffen ; ihre Zersetzung durch Oxydation, Licht u.s.w.;
die Umwandlung der Karotine im Vitamin A im TierkÃ¶rper und die Hypervita-
minose A behandelt. AusfÃ¼hrlich werden die bei Vitamin A-Mangel im Allgemeinen
auftretenden Folgen sowie diejenigen besprochen, welche bei verschiedenen Tier-
arten â besonders bei Schweinen, HÃ¼hnern und Rindern â, beobachtet wurden.

The chemistry of vitamin A and of the carotines ; the content of sevcral feeds
in these substances ; their destruction by oxygen and light ; the transformation of
the carotines into vitamin A in the animal body and hvpervitaminosis A are briefly
treated. A more extensive survey is given of the Symptoms of vitamin A deficiency
in gÃ©nÃ©ral and of those observed in pigs, chicks and cattle in particular.

Un bref aperÃ§u est donnÃ© de la nature chimique de la vitamine A et des Carolines ;
des sources de ces substances ; de l\'action destructive de l\'air et des radiations ; de
la transformation des carotines en vitamine A et de la hypervitaminose A. Les
symptÃ´mes de l\'avitaminose A en gÃ©nÃ©ral et ceux qu\'on a rencontrÃ©s chez le cochon,
la poule et le bÃ©tail sont traitÃ©s plus amplement.

Het betreft hier een officierspaard, dat bij Major Oxspring kwam om ge-
rÃ¶ntgend te worden, daar het recidiveerend kreupel liep aan het linker voorbeen,
ten gevolge van een lijden dat in de ondervoet zetelde. Op de foto was alleen een
uitholling te zien op de voorvlakte van het kootbeen, benevens eenige exostosen.
Men dacht aan een beginnende âringbone", en daar het dier reeds geruimen tijd
kreupel was, werd het afgemaakt. Bij de sectie bleek, dat het gewrichtskraakbeen
van het kogelgewricht over een kleine oppervlakte was gelaideerd, en dat dit plekje
in verbinding stond met de reeds genoemde uitholling. Bij doorzagen van het
kootbeen bleek het beenweefsel daar verweekt te zijn. Verder onderzoek wees uit,
dat tuberculose de oorzaak van de beenaandocning was, en dus van de kreupelheid.

Het eerste geval deed zich voor bij een 14-jarige merrie die gedurende 2i jaar
links kreupel liep. Het klinische beeld deed een spat veronderstellen, maar er waren
geen locale verschijnselen te zien. Uit een RÃ¶ntgen-foto bleek, dat de ontsteking
zetelde in het gewricht tusschen talus en os centrale.

Het tweede constateerde Kulczycki ¹) bij een 13-jarige ruin. Hier zat de
ontstekingshaard tusschen talus en calcaneus. Bij beide gevallen berustten de zie-
kelijke veranderingen op resorbtie van het beenweefsel in de omgeving van het
gewrichtskraakbeen.

KÃ¶ster ²) heeft onderzoekingen gedaan op proefpaarden om vast te stellen wat
er precies gebeurd en te zien is, bij ruptuur van de peronaeus tertius, de tibialis
anterior, de flexor digitalis sublimis en de Achillespees. Hij zegt dat het sprong-
gewricht bij contractie van de tibialis anterior allÃ©Ã©n, dus bij uitschakeling van de
per. tert., door actieve spierkracht gebogen kan worden, terwijl het bij doorsnijden
van de tib. ant., bij elke buiging van het kniegewricht, passief gebogen wordt door
de trekkracht van de per. tert. Snijdt men de Achillespees door boven de ver-
eeniging van deze met de tendo solei, dan blijft de belasting van, en de buiging in
het spronggewricht vrijwel normaal, door de werking van tendo solei en flex. dig.
sublimis. Heeft doorsnijding plaats beneden dc vereeniging van Achillespees en
tendo solei, dan kan de belasting van de sprong ook nog normaal zijn als er maar
tegendruk wordt uitgeoefend op de dorsale vlakte van de kogel. Alleen als ook de
flex. dig. subl. wordt doorgesned cn, knikt het spronggewricht te zamen. Wordt
de flex.d ig. subl. alleen doorgesneden, dan blijft het spronggewricht eveneens
normaal in belasting en stand. Ook wanneer flex. dig. subl. en Achillespees beide
worden doorgesneden boven dc vereeniging van dc laatste met de tendo sol., zij
het dan met moeite, daar de tendo solei daartoe bijna te zwak is.

Way \') heeft een lang artikel over bovenstaand onderwerp geschreven, waarin
hij tenslotte hoofdzakelijk wil betoogen, dat arthritiden, behalve door traumata,
cn insufficienties in de voeding, vooral veroorzaakt worden door infectiestoffen,
vanuit de darmen in het bloed opgenomen. Hij geeft verschillende gevallen weer
van draver-volbloeds, die hij door uitwendige behandeling der gewrichten niet

¹-) Jozef Kulczycki : Â£wei FÃ¤lle von nicht typisch lokalisierteem Spat des Pferdes
WiadomÃ³sci Weterynaryjne No. 3, 1936, blz. 231.

²) O. KÃ¶ster : Beitrag zur Frage der Ruptur des Musculus Peronaeus tertius und des
Tendo calcaneus, Achilles beim Pferde. Veterinarski Archiv, 1936, No. 6, blz. 265,

kon genezen. Hij liet X foto\'s maken, om te kunnen constateeren of de gewrichten
al of niet beschadigd waren. Was dat niet het geval, dan nam bij bloed af, en liet
het serum daarvan onderzoeken. Meestal was er een strepto- of staphylo-coccen-
infectie te constateeren. Hij liet dan een auto-vaccin maken en spoot dit in, bijv.
20 injecties van 1 cc en wel elke drie of vier dagen Ã©Ã©n injectie. In alle gevallen die
hij vermeldt, had hij schitterend succes. Verschillende van zijn patiÃ«nten waren
later onder de prijswinnaars. EÃ©n ervan, die spatkreupel geweest was, en ook op
deze manier behandeld, werd nationaal kampioen.

Darras heeft een rapport uitgebracht over de questie, of het vastzitten van de
patella op de mediale kam van de femur, (dus een luxatio patellae), waardoor het
betreffende lidmaat momenteel in het geheel niet kan worden gebruikt, een koop-
vernietigend gebrek is (voor de Fransche wet). Hij meent van niet, daar het lijden
niet oud behoeft te zijn, zooals die wet eischt, en niet ongeneeslijk is, hetgeen
eveneens geeischt wordt. Een kleine operatie slechts is noodig het lijden voor goed
te laten verdwijnen. Een kleine vergoeding dus zal het eenige zijn, waarmee een
bona fide verkooper den kooper heeft te gemoet te komen.

Vf.lu, Weyland en Sarthou ²) hebben een 14-jarig paard behandeld, dat een
breuk bleek te hebben van het rechter olÃ©cranon. Het dier was \'s nachts door een
naburig paard geslagen. De getroffen streek was sterk gezwollen en zoo pijnlijk,
dat het het lidmaat niet durfde belasten. Daarom werd de patiÃ«nt in een broek ge-
hangen, terwijl het been geÃ¯mmobiliseerd werd. Spoedig begon het dier zich beter
te voelen; de koorts zakte, de eetlust werd normaal. Drie weken na dato kon het
weer iets op het been steunen. Na 4 weken werd de broek weggenomen en kon
het vrij rondloopen. Na 40 dagen was het hersteld.

Een RÃ¶ntgen foto wees uit, dat alleen het caput olÃ©crani was gefractureerd.
(Ref. heeft ook een paar maal een breuk van het olÃ©cranon gezien, waarvan de
klinische verschijnselen dezelfde waren als de hier beschrevene. De breuken bleken
beide keeren splinterfracturen te zijn, en liepen beide door tot in het gewricht,
waardoor de patiÃ«nten in plaats van wonderbaarlijk snel te genezen, moesten worden
afgemaakt).

S. Runge ²) vermeldt een aneurysma van de nier-arterie. Bij een 16-jarigc
merrie had hij een sterk vergroote nier gevonden, waaraan een gezwel was vast-
gegroeid ter grootte van een menschenhoofd. De inhoud hiervan was een roodbruine
massa. De wand bestond uit een 1 cm dikke bindweefsel-kapsel. In de nierarterie,
die sterk vergroot was, werden Sclerostomum equinum aangetroffen. Het weefsel
van deze arterie was verbeend, waardoor de tumor van buiten aanvoelde, alsof
een beensplinter, bijv. van een wervel, aan zijn ontstaan ten grondslag had gelegen.

Ook de goed geoefende, moet zich na het inbrengen der neus-slokdarmsonde
volgens het model Neumann, ernstig vergewissen of het instrument op de juiste plaats
is terecht gekomen. Hoe dat gebeurt is bekend. Ook, dat de zekerheid dan nog niet
altijd overtuigend groot is. Daarom heeft Hagenthau ¹) een sonde met knop ge-
maakt. Deze heeft volgens hem het voordeel, dat de slokdarm-musculatuur er beter
vat op kan krijgen, dan op het dunne eind van de gewone sonde, waardoor hij beter

opgeslikt wordt, maar ook. dat men de knop bij heen en weer trekken der sonde
steeds in de slokdarm kan voelen, zoodat men nooit meer in twijfel hoeft te zijn of
het instrument juist is ingebracht. H. noemt verder nog andere voordeelen op en geeft
tenslotte de maten van zijn sonde aan.

Streptoson is de oorspronkelijke naam van een preparaat, dat in de humane
geneeskunde gebruikt wordt onder de naam van .,Prontosil" voor aandoeningen
als angina, furunkulosc, crysipelas, puerperale koorts enz. Het is een kristalijn rood
poeder, dat met een geel-roode kleur gemakkelijk oplost in water. BrÃ¼stle ¹) heeft
er een zestal paarden mede behandeld, die geringe verschijnselen van petechiaal-
typhus hadden. Hij gaf intraveneuze injecties. De beste resultaten werden verkregen
met 5 Â°₀-oplossingen in hoeveelheden van 150 c.c. De inspuitipgen moesten in som-
mige gevallen verschillende malen herhaald worden. Zonder nu even enthousiast
te zijn als B., geven zijn uitkomsten wel aanleiding het middel bij voorkomende
gelegenheden te gebruiken.

LogÃ© en Guilhon ²) hebben veel piroplasmose te bestrijden bij jonge, geheel
onbeleerde en in groote weiden loopende paarden.

Deze dieren zijn vaak onhandelbaar. Het intraveneus toedienen van trypaflavine,
dat een sterke necrotiseerende werking op het weefsel uitoefent, had voor hen dan
ook groote bezwaren. Zij hebben daarom het acaprine Bayer, in Frankrijk gefabri-
ceerd onder den naam van zothÃ©lone, geprobeerd. Dit was door Kikuth gebruikt
voor honden, en kon subcutaan aangewend worden. Evenals het Kikuth goed
bevallen was voor honden, is het hen goed bevallen voor paarden. Zij hebben steeds
G c.c. van een 5 %-oplossing toegediend, tegelijk met kamferolie. De temperaturen,
die boven 40 C. waren, daalden in 24 tot 4!) uur tot normaal. De dieren waren
dan 11a een week geheel hersteld. Behoudens lichte excitatie-verschijnselen, vlak
na de injectie, of een enkele maal een injectie-absces, zagen zij geen nadeelen.

L. Bosnic geeft in het Jugoslavisch Tijdschrift âVeterinarski Arhiv" een ver-
handeling over de besmettelijke anaemie bij paarden. Hij zag, dat de ziekte het
meest voorkwam in streken met slechte afwatering.

In den zomer verspreidde zij zich meer dan in den winter. In de weide besmetten
de dieren zich door rollen op geÃ¯nfecteerde bodem ; op stal door roskammen,
waaraan bloed zat, terwijl ook operaties of wonden een uitbreiding der ziekte-
gevallen tengevolge hadden.

Oudere paarden bleken minder gevoelig dan jongere en dan veulens. De ziekte
greep eerst heel sterk om zich heen, had daarna een milder verloop. Bij alle dieren,
die kunstmatig geÃ¯nfecteerd werden, ontstond na eenige weken ernstige bloed-
armoede. Eenmaal daalde binnen drie dagen het aantal roodc bloedlichaampjes
tot 1.300.000.

In een streek, waar de ziekte veel voorkomt, kan men de diagnose wel stellen
met behulp van klinische, haematologische en pathologisch-anatomische methoden,
maar daar waar het om een enkel geval gaat, kan dit niet anders, dan door een
absoluut gezond proefpaard te infecteeren met bloed van het verdachte.

Dit eczeem is een soort catarrh van de huid, gepaard gaande met vermeerderde
functie van de talgklieren. Er zijn twee vormen, een âoleosum" en een âsiccum",
alnaarmate de ontstane korsten vettig of droog zijn. Het komt bij paarden van elke
leeftijd, van elk ras, van elke huidkleur voor. Hoe het ontstaat is niet bekend. Zeker
niet door parisitaire oorzaken. Vermoedelijk echter door een slechte werking der
schildklieren. Het kan gelocaliseerd en over het heele lichaam verbreid voorkomen.

¹\') Dr. BrÃ¼stle, Dehandlung des Petechialfiebers der Pferde mit Streptoson. vet. Zeitschrift
fiir Veterinarkunde Sept. 1936, No. 9, blz. 372.

Dc prognose is niet gunstig. Dieren met uitgebreid eczeem sterven door uitputting.
Op den duur krijgen zij koorts, een onregelmatige polsslag en een versnelde adem-
haling. Oppermann \') heeft allerlei uit- en inwendige behandelingen toegepast. Zijn
eindconclusie is, dat verouderde, ernstige gevallen niet zijn te herstellen, maar pas
ontstane en niet al te uitgebreide, wel. Het beste therapeuticum er voor is volgens
hem thyroxin (HoFFMAN-La Roche). Hij spoot dit intraveneus in, in een oplossing
van 0,3 gr. op 300 gr. aqua waarbij nog 0,15 gr KOH was gevoegd. Hiervan kregen
de dieren 30 tot 50 gram gedurende 3 a 5 weken om de 3 of 4 dagen.

Zschokkf. ¹) die Chefveterinar is van een Wehrkreispferdelazarett, krijgt veel
chronisch kreupele paarden ter behandeling. Hij heeft hier de ervaring opgedaan,
dat luxaties en subluxaties van de ondervoet meer voorkomen, dan men op grond
van de literatuur hierover zou denken. Bij die van het hoefgewricht ziet men ver-
dikkingen van de kroon en van de balgroeve, terwijl de voet het eerst met de verzenen
op de grond wordt gezet. Veelal ziet men deze luxaties na neurectomie bij podo-
trochlitis, tengevolge waarvan dan later een verscheuring der hoefbeenbuiger is
opgetreden. Secundaire- en subluxaties van het kroongewricht ontstaan door ver-
scheuring van de interossius, terwijl die van het kootgewricht eveneens worden
veroorzaakt door aandoeningen van de interossius, maar tevens door verscheuring
van de ophangband der sesambeenderen. Al deze luxaties zijn klinisch te diagnosti-
seeren, uitgezonderd de onvolkomene van het hoefgewricht, waarvoor rÃ¶ntgenolo-
gisch onderzoek noodig is. De prognose is ongunstig. Echter kunnen onvolkomen
luxaties bij vroegtijdige onderkenning en juiste behandeling nog wel eens genezen.

Torsie van de vesica urinae komt in het algemeen zeer zelden voor. Dientengevolge
zijn dan ook weinig publicaties in de literatuur over dit onderwerp te vinden. In ver-
band met het voorgaande is het onderstaande daarom wel van belang. Bij rectaal
en vaginaal onderzoek van een paard, hetwelk reeds eenigen tijd aan koliek lijdende
was, vond Gilis ³) voor den ingang van het bekken een sterk gevulde blaas, waarop
de beide ureteren duidelijk te voelen waren. Uit de afwijkende ligging van de beide
ureteren werd geconcludeerd, dat de blaas naar links gedraaid was. Ten behoeve
van de opheffing van de torsie werd zoo ver mogelijk met den arm in het rectum
doorgedrongen en vervolgens de gesloten hand tegen den onderkant van de blaas
geplaatst. Door nu een druk uit te oefenen van beneden naar boven gelukte het ten
slotte de draaiing op te heffen. Direct na het opheffen van de torsie werd een groote
hoeveelheid urine ontlast.

Zoowel de torsie van dc blaas als de ingestelde behandeling hebben geen nadcelige
gevolgen voor het dier opgeleverd.

Encephalomyelitis van het paard (R. A. Kelser, Verslag 12de Veeartsenij-
kundig Congres te New-York, Band II, pag. 336).

De Encephalo-myelitis van het paard, voorkomende in Amerika, wordt veroorzaakt
door een filtreerbaar virus, hetgeen door Howitt en Having in 1930 werd ontdekl.
Dikwijls gebeurt het, dat de ziekte niet onderkend wordt en men tot de conclusie
komt, dat een voedselvergiftiging in het spel is. Contactinfectie schijnt geen groote
rol te spelen bij het verspreiden van de ziekte; daarentegen zijn de muggen (Aedcs
Aegypti) veel gevaarlijker voor het overbrengen van smetstof. Uit proeven is 11.1.
gebleken, dat muggen 42 dagen na het opnemen van smetstof de ziekte nog konden
overbrengen.

¹) Dr. F. Zschokke, Ueber Luaxtionen der Z^ehen-Gelenke beim Pferde. Zeitschrift fÃ¼r
Veterinarkunde 1936, No. 9, blz. 351.

Als proefdier is de cavia uitermate geschikt, vooral wanneer het virus intracerebraal
wordt ingespoten. Bij intracutane besmetting slaat maar een gering percentage
van de infecties aan. Is het virus eenmaal aangepast aan de cavia, dan wordt het
genoemde percentage langzaam hooger. Reeds 2 X 24 uur na de besmetting van
de cavia is het virus in het bloed aanwezig. De cavia sterft meestal 6 a 7 dagen na
de besmetting, hoewel dit tijdsverloop bij een intracerebrale besmetting meestal
korter is.

Bij de gevoerde discussie werd gevraagd of het virus ook aan te toonen is in het
cerebro-spinaalvocht. Volgens den inleider van het onderwerp was dit nog niet
nagegaan.

Door Schoenig werd de opmerking gemaakt, dat het virus niet constant aanwezig
schijnt te zijn in de hersenen. In maar 9 van de 14 onderzochte gevallen werd een
positief resultaat verkregen. Ook gelukte het hem niet altijd de ziekte door middel
van muggen over te brengen. C. J. de Gier.

Chelle \') geeft hieromtrent een vrij uitvoerige beschouwing, welke waard is in
haar geheel te worden gelezen. Nog niet zoo heel lang geleden meende men algemeen,
dat voor de groei en instandhouding van het lichaam, het voldoende is, dat vol-
doende hoeveelheden eiwitten, vetten en koolhydraten benevens enkele mineralen
met het voedsel werden toegevoerd. Het experiment heeft evenwel geleerd dat
proefdieren, aldus gevoed, spoedig stierven. Er moesten dus nog andere voor het
leven noodzakelijke stoffen daarin voorkomen. Aan deze stoffen is de naam van
vitaminen (accessoire voedingstoffen) gegeven. Men kent reeds de vitaminen A,
B. C. D en E, terwijl enkele o.a. B cn C weer onderverdeeld worden. Funk onder-
scheide vetoplosbare- en wateroplosbare vitaminen. Tot de eerste behooren A, D
en E.

Vitamine A door Mc. Collum en Davies in 1915 ontdekt, is onontbeerlijk voor
de groei van het jonge individu. Een te kort van dit vitamine veroorzaakte een
eigenaardige aandoening van cornea en conjunctiva, de xerophthalmie. Ook andere
slijmvliezen o.a. van het digestie-apparaat en de respiratiewegen ondergaan hierbij
een verandering, zooals de onderzoekingen van Seifried bij kippen hebben geleerd ;
bovendien worden infecties van digestie- en respiratieapparaat er door in de hand
gewerkt.

Scheikundig komt dit vitamine overeen met een in de natuur veelvuldig voor-
komend pigment: carotine. Carotine is niet het vitamine A, maar een provitamine,
waaruit vitamine A in het dierlijk organisme ontstaat. In de melk komt het vitamine
in wisselende hoeveelheden voor, hetgeen met de aard van het verstrekte voedsel
verband houdt.

Bij jonge, te eenzijdig gevoede honden, zouden oogaandoeningen zijn gezien,
welke aan hondenziekte deden denken, maar die evenwel op een gebrek aan vitamine
A zouden berusten. De verschijnselen welke bij A avitaminose der vogels optreden,
doen eenigszins denken aan coryza contagiosa en diphtherie.

Vitamine A heeft ook een anti-infecteuze beteekenis. Een te kort eraan werkt
microbieele- cn parasitaire infecties in de hand. Volgens Chelle zouden indrup-
pelingen met vitamine A bevattende medicamenten bij ooglijden van carnivoren
resultaten hebben opgeleverd; ook wonden zouden met levertraan met succes zijn
behandeld in gevallen waar een antiseptische behandeling faalde.

Vitamine D komt in levertraan voor. Het voorkomt rachitis bij dieren gevoed
met weinig calcium en veel phophorus of veel calcium en weinig phosphorus. Het
bevordert de opname in het lichaam van calcium en phophorus en het vastleggen
daarvan in de beenderen.

De gunstigste verhouding van calcium en phosphorus in het verstrekte voedsel
is als i : 1.5. Door het vitamine D wordt de fixatie van deze elementen in het
lichaam tot stand gebracht, ook wanneer de verhouding van calcium en phosphorus
in het voedsel niet de juiste is.

Het vitamine D wordt gevormd door de huid onder invloed van ultraviolette
stralen (bestraald ergosterine).

Vitamine E, het vruchtbaarheidsvitamine, komt o.a. in tarwekiemen voor.
Toediening ervan zou in sommige gevallen van abortus gunstig hebben gewerkt.

Bj is het anti-beriberivitamine en komt o.a. in het zilvervlies van de rijst voor
(Eykmann). Door het voeren van gepelde rijst is het lijden (polyneuritis gallinarum)
gemakkelijk op te wekken.

Ook zou het lijden in Frankrijk zijn gezien bij honden, die te eenzijdig met een
handelsproduct, bekend onder de naam âflocons de mais" waren gevoed. Het
vitamine zou voorts invloed uitoefenen op de melksecretie en op de darmbewegingen.

Pellagra zou een gevolg zijn van een te kort aan vitamine B., (vit. G.). De z.g.
âblacktongue", bij honden in Amerika opgemerkt, zou eveneens op een gebrek aan
dit vitamine berusten.

Jansen en Donath is het gelukt uit rijstzemelen een kristallijne stof (vit. Bj) te
isoleeren.

Het anti-scorbutLsche vitamine C (ascorbinezuur) wordt voornamelijk in versche
vruchten aangetroffen. Voor een te kort aan dit vitamine is vooral de cavia zeer
gevoelig. Een C avitaminose bij honden voorkomende, is in 1935 door Collet
beschreven. Deze doet zich bij deze dieren niet voor als een stomatitis ulcerosa,
zooals men te voren geloofde, maar als anaemie en aandoeningen van gewrichten,
(verdikkingen en pijnen ter hoogte der epiphysen). Citroensap gaf hierbij snel beter-
schap.

Van de Directie van den Landbouw zijn onderstaande verslagen van Landbouw-
kundige onderzoekingen ontvangen :

No. 42 (8) C. I. Vergelijkende vocdcrprocf omtrent den invloed van gras, ge-
cnsileerd met en zonder toevoeging van mineraal zuur, op zuurbase-evenwicht,
gezondheid en opbrengst van melkkoeien, alsmede

II. practische ervaringen en wenken omtrent de extra-toediening van krijt en
soda bij voedering van mineraalzuur-silage, door E. Brouwer en N. D. Dijkstra ;
verkrijgbaar aan de Algemeene Landsdrukkerij te den Haag voor den prijs
van Æ 0.60.

No. 42 (9). C. Over de bepaling en de wijze van voorkomen der phospho-lipoidcn
in de melk en melkproducten, door B. J. Holwerda ; verkrijgbaar voor den prijs
van Æ0.25.

No. 42 (11). C. De beteekenis der melkzuurbacteriÃ«n bij de boteraromavorming
door J. van Beynum en J. W. Pette ; verkrijgbaar voor den prijs van Æ0.40.

No. 42 (10). E. Een nieuw apparaat voor de bepaling van ruwe celstof door Dr.
G. B. van Kampen.

Bereiding van het uranyl-reagens volgens Kahane door verwerking van uraan-
resten, door Dr. L. Westenberc ; verkrijgbaar voor den prijs van Æ 0.25.

Het Hoofdbestuur brengt hierbij onder de aandacht van de leden
de navolgende aanwijzingen, door den Centralen Raad gegeven in
zake het adverteeren enz. door dierenartsen.

kennis genomen hebbende van in andere dan diergeneeskundige
vakbladen voorkomende advertentie\'s, waarvan vorm en inhoud naar
zijn oordeel niet in overeenstemming zijn met het belang en het aanzien
van den diergeneeskundigen stand;

overwegende, dat plaatsen van advertentie\'s, rondzenden van cir-
culaires (al of niet bij nota\'s ingesloten) of op andere wijze publiceeren
van tarieven, tariefwijzigingen, mededeelingen omtrent beroep-ver-
richtingen, ook al moge de inhoud daarvan op zichzelf niet laakbaar
zijn, tengevolge heeft of kan hebben, dat door anderen uit winstbejag
publicatie\'s worden gedaan, die niet kunnen worden toegelaten;

overwegende voorts dat hierdoor bij zulke publicatie\'s, vooral die,
welke het karakter van reclame-maken dragen, een vorm van con-
currentie in het leven wordt geroepen, die het aanzien van den dier-
geneeskundigen stand schaadt of kan schaden ;

brengt ter kennis van de leden der Maatschappij voor Diergenees-
kunde, dat, naar het oordeel van den Centralen Raad :

a. advertentie\'s van bescheiden omvang en die, in andere dan dier-
geneeskundige bladen, ten hoogste tweemaal mogen worden geplaatst
en die uitsluitend inhouden het bericht van :

1. Vestiging, verhuizing, of houden of wijzigen van zitdagen,
vermelding of wijziging van spreekuren ;

2. Afwezigheid, met vermelding van aanvang- en eind-datum,
eventueele vervanging of praktijkwaarneming en opnieuw vermelding
van spreekuren ;

5. Mededeelingen, de praktijk betreffende en die het aanzien van
den diergeneeskundigen stand niet schaden.

b. Circulaires met mededeelingen als voor advertentie\'s opgegeven
en die uitsluitend mogen dienen om bij nota\'s te worden ingesloten :

c. Schrijfpapier, receptenpapier en couverten, uitsluitend vermeldend
naam, beroep, zitdag en spreekuur, telefoon en gironummer ;

d. Naamborden voor of aan woningen, klinieken, laboratoria, van
bescheiden omvang en kleur en uitsluitend vermeldend naam, beroep
en spreekuur en hoogstens een aanduiding van een bepaald onderdeel
der diergeneeskunde, dat men beoefent, als bijv. âuitsluitend voor
kleine huisdieren", enz.

II. Alle berichten omtrent tarieven en tariefwijziging in den vorm
van advertentie\'s mogen uitsluitend worden gepubliceerd door de
Maatschappij voor Diergeneeskunde of hare afdeelingen, nadat
uiteraard op reglementaire wijze door deze lichamen tot het doen van
deze mededeelingen is besloten.

III. Handelingen, afwijkend van de voorgaande regelen, zullen
kunnen worden beschouwd als zijnde strijdig met het belang en het
aanzien van den diergeneeskundigen stand.

Mededeelingen uit de vergadering van het Hoofdbestuur, gehouden op 15 October
1936.

H. Brunt, Rietveld 7, bij Woerden ; J. H. Hogen Esch, de Punt ; G. A. M.
de MonyÃ©, Zeist, Hoogeweg 36 en P. van Wettum, Naarden, Ruysdaelplein 9.

Goedgekeurd zijn de bindende besluiten in zake de tuberculose-bestrijding van
de afdeelingen Noord-Holland, Utrecht en Zeeland.

Voor kennisneming van de bindende besluiten en het daarbij behoorend werk-
gebied van de afdeelingen Noord-Holland en Utrecht wordt verwezen naar het
Jaarboekje 1936, blz. 32.

âDe leden van de afdeeling Zeeland van de Maatschappij voor Diergeneeskunde
verplichten zich :

b. bij deelneming aan een georganiseerde tuberculose-bestrijding de vrije dieren-
artsenkeuze, zonder eenig voorbehoud, te aanvaarden;

c. bij deelneming aan eenige tuberculose-bestrijding steeds een tarief te berekenen,
dat is vastgesteld door het afdeelingsbestuur na overleg met het betrokken lid.

In afwijking van het oorspronkelijk vastgestelde heeft het H.B., met gebruikmaking
van art. 13 van het Huish. Reglement, besloten om de contributie voor de jonge
dierenartsen gedurende het jaar, waarin zij hun diploma behaalden en de twee
daarop volgende jaren vast te stellen op Æ 15.â.

Den igen September 1936 vergaderde de afdeling Overijssel van de Mij. voor
Diergeneeskunde te Nijverdal. Alvorens de vergadering te openen bracht de voor-
zitter de achter ons liggende vreugdevolle dagen, waarin geheel ons land door de
verloving onzer kroonprinses heeft verkeerd in herinnering en sprak daarbij de
wensch uit, dat de toekomst, zoowel voor het jonge paar als voor ons land een ge-
lukkige moge worden.

Eveneens herinnerde hij er aan, dat de afdeling in Juni haar eerste lustrum heeft
gevierd.

Na de vergadering te hebben geopend, werden de notulen voorgelezen en de
ingekomen stukken behandeld, om vervolgens over te gaan tot ballotage van den

heer Dr. Swierstra, Inspecteur van de Veeartsenijkundige Dienst en der Volks-
gezondheid in de provincie Overijssel. Met algemene stemmen werd deze als lid der
afdeling verkozen.

Tot afgevaardigde en plaatsvervangend afgevaardigde der afdeling naar de
Algemene Vergadering te Utrecht werden benoemd de heren E. Rutgers en P. W.
M. van Maanen. Hierna werd de beschrijvingsbrief der Mij. behandeld, die door
hare belangrijkheid zeer veel tijd in beslag nam. Voor enkele punten kreeg de afge-
vaardigde een speciale opdracht, doch overigens werd hem vrij mandaat gegeven.
Na gehouden rondvraag werd de vergadering door den voorzitter gesloten.

Bij vergissing is in het referaat van het jaarverslag over 1935 van het slachthuis
te Roermond medegedeeld, dat de winst op de exploitatie ruim Æ 1 7.000 is geweest.
Dit moet zijn Æ6952,31.

In 1935 kwamen geen werken tot verbetering of uitbreiding van de slachtplaats
tot stand, omdat de financieele toestand der gemeente zulks niet toeliet. Berekend
naar de gemiddelde gewichten der geslachte dieren (inclusief de beenderen) kwam
doar slachtingen en invoer 8.290.715 kg vleesch met been ter beschikking, tegen
8.811.181 kg in 1934. In deze cijfers zijn niet begrepen de 245.000 kg blikken re-
geeringslveesch en regeeringsgehakt. alsmede de ingevoerde vleeschwaren. Opge-
merkt wordt, dat deze cijfers geen absoluut inzicht geven in het vleeschverbruik
per hoofd van de bevolking, omdat de hoeveelheid ingevoerde andere vleeschwaren
dan het bovengenoemde bussenvleesch, zoowel als die van het uitgevoerde vleesch,
spek en vet uit de gemeente onbekend is. Van een sterke vermindering van het
vleeschverbruik in 1935 kan echter niet gesproken worden.

Het aantal slachtingen liep terug van ruim 48.000 in 1934 tot 42.561 in 1935.
Dit is vooral het gevolg van een terugloopen van het aantal slachtingen voor varkens
met ruim 7000 stuks. Behalve voor varkensvleesch nam de invoer van vleesch van
alle overige diersoorten toe, uiteraard ten koste van het aantal slachtingen in de
gemeente. Voor de betreffende cijfers raadplege men het verslag.

In de 18 buitengemeenten, met 69 slagersbedrijven, werden 4145 dieren ter
keuring aangeboden.

Het aantal afgelegde bezoeken aan slagerswinkels en -werkplaatsen bedroeg
3800 (241 slagerijen in Utrecht en 69 in de buitengemeenten), aan vleeschwaren-
winkels 886 (547 vleeschwarenwinkels in Utrecht). Bij deze inspecties werden afge-
keurd 841 kg vleesch en 457 kg vleeschwaren.

Tuberculose kwam voor bij runderen 16,14%, varkens 16,03%, graskalveren
1,1%, vette kalveren 0,87%, paarden 0,28%.

Cysticercosis werd waargenomen bij 143 runderen (van de 10.696) en 27 gras-
kalveren. Bij 16 runderen en 6 graskalveren bleek de parasiet nog levensvatbaar.
Deze dieren werden bewaard gedurende ten minste 10 dagen bij minstens â10Â° C.

Het aantal gevallen bacteriologisch vleeschonderzoek bedroeg 579; hiervan waren
20 positief. De kook- en braadproef werd 164 maal verricht, met 2 maal positief
resultaat.

Het besluit van den gemeenteraad van Heilen tot verlaging van het sala-
ris van den keuringsveearts ongegrond verklaard door de Kroon.

Bij Kon. Besluit is ongegrond verklaard het beroep van het gemeentebestuur
van Beilen tegen het besluit van Ged. Staten van Drenthe houdende niet-goed-
keuring van het besluit van den raad, waarbij de instructie van den keuringsveearts
zoodanig werd gewijzigd, dat de jaarwedde van dezen functionaris van Æ2675. â
werd teruggebracht op Æ 2175.â De Kroon overwoog, dat de beweegredenen, die
de gemeenteraad heeft gehad, deze salarisverlaging niet rechtvaardigen.

In de âVee- en Vleeschhandel" van 2 October worden de cijfers gepubliceerd
van het aantal slachtingen in ons geheele land gedurende het tweede kwartaal 1936.
Tevens worden de overeenkomstige cijfers gegeven van het tweede kwartaal 1935.
Hieronder volgen deze cijfers, waarbij die van 1935 tusschen haakjes zijn geplaatst.

Runderen 103.017 (97.325), nuchtere kalveren 216.666 (197.645), vette kalveren
43-^59 (51-609), graskalvcren 12.520 (13.136), varkens 281.834 (279.238), schapen
32.028 (42.779), paarden 6.347 (7.255), geiten 3.023 (2.694) en huisslachtingen
varkens 23.636 (18.857).

Door voor de verschillende slachtdieren gemiddelde gewichten aan te nemen en
tevens de hoeveelheid ingevoerd vleesch daarbij te voegen en af te trekken de hoe-
veelheid uitgevoerd spek berekent het blad de totale vleeschconsumptie in kg in
dit kwartaal. Dit bedroeg voor rundvleesch 35.750.000 kg (35.019.000), varkens-
vleesch 36.989.000 kg (34.774.000), paardenvleesch 1.488.000 kg (1.845.000) en
schapenvleesch 927.000 kg (1.236.000), in totaal 75.154.000 kg (72.874.000).

Omgerekend per hoofd der bevolking (het aantal inwoners van ons land op 8,5
millioen gerekend) komt men op 8.75 kg totaal, tegen 8.57 kg in het overeenkomstige
kwartaal van 1935.

Men komt dus tot de conclusie, dat, evenals gedurende het eerste kwartaal, ook
gedurende het tweede kwartaal van dit jaar de normale vleeschconsumptie iets
grooter was dan gedurende dezelfde periode van 1935. Dit verschil bedroeg in het
tweede kwartaal 0.18 kg per hoofd ; over het eerste kwartaal was dit 0.32 kg meer
dan in 1935. Bij beschouwing van deze cijfers moet men er rekening mee houden,
schrijft de âV. en VI.", dat in deze cijfers niet begrepen zijn die van cle hoeveelheid
gedistrubueerd blikvleesch. de G.

Dc 7de Nederiandsche Landbouwweek, gehouden te Wageningen van 29 Septem-
ber tot en met 1 October 1936. werd voorafgegaan door een herdenking op 28
September van het 50-jarig beslaan van het Nederlandsch Genootschap voor Land-
bouwwetenschap.

De voorzitter hiervan. Ir. S. L. Louwes te Wassenaar, hield daarbij een her-
denkingsrede, terwijl door Dr. Ir. P. N. Boekel te Rijswijk een voordracht werd
gehouden over: âDe ontwikkeling van veehouderij en zuivelbereiding in de 19de
eeuw tot de opkomst van het fabriekmatig zuivelbedrijf."

Nadat nog namens verschillende vereenigingen gelukwenschen waren aangeboden
aan het jubileerend Genootschap, werd een druk bezochte receptie gehouden,
waarop namens onze Maatschappij ondervoorzitter en secretaris aanwezig waren.

Op Dinsdag 29 September werden des morgens een drietal voordrachten gehouden
in verband met de âIntensiveering van de plaatselijke voorlichting" en des middags
een drietal, vormende den z.g. Phytopathologendag; op Woensdag 30 September
vulden een vijftal voordrachten den 2den Graslanddag.

Op Donderdag 1 October werd des morgens gehouden de 3de Zuiveldag uit-
gaande van den Algemeenen Nederlandschen Zuivelbond (F.N.Z.). Na de voor-
dracht van Ir. W. Pasma te Groningen over âKwaliteit-verbetering der melk"
traden bij de daarop gevolgde discussie vooral naar voren Prof. Dr. B. Sjollema
en Dr. R. H. van Gelder te Amsterdam, die het in vele opzichten met den inleider
niet eens waren,

De Heer P. J. \'t Hooft te den Haag hield daarna een voordracht over tuberculose-
bestrijding onder het rundvee. Spreker betoogde dat deze bestrijding noodzakelijk
is zoowel om het groote directe economische belang als in het belang van de Volks-
gezondheid.

Des middags werden van wege de Nederlandsche ZoÃ¶technische Vereeniging
voordrachten gehouden door Dr. A. H. Vf.f.nbaas te Leeuwarden en Dr. J. Grashuis
te Arnhem resp. over âDe Steriliteit bij ons vee" en over âDe beteekenis van de
veevoeding voor den veefokker". Het was jammer dat het aantal toehoorders dezen
derden dag niet zoo groot meer was als de voorgaande dagen; de beide voordrachten
hadden, zoowel om hun inhoud als om de wijze van voordragen een grooter gehoor
verdiend.

Met voldoening kan hier geconstateerd worden dat op dezen dag een drietal
dierenartsen er het hunne toe bijgedragen hebben, om de gehouden 7de Landbouw-
week wederom te doen slagen. A. van Heusden.

Op 2 November zal Prof. van Oijen op uitnoodiging der Berliner TierÃ¤rzt-
liche Gesellschaft te Berlijn een voordracht houden over de keuring van slacht-
dieren lijdende aan tuberculose.

Het Bestuur deelt mede, dat op a.s. Vrijdag 6 November \'s avonds om 8 uur
in hotel âdes Pays Bas", Prof. Dr. G. Krediet een causerie met lichtbeelden
zal houden over âDe Faculteit der Veeartsenijkunde van vroeger en nu".

Door den raad der gemeente Wijk bij Duurstede is met ingang van 26 Oct. 193(1
benoemd tot hoofd van den gemeentelijken vee- en vleeschkeuringsdienst en
gemeenteveearts, de heer A. j. van Sprundel, dierenarts te Valkenswaard.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i Sept. niet waren genezen).

Scabies (sarcoptes en dermatocoplcs) bij paard en schaap : 133 gevallen bij 11 eigenaars
1640 bij 42 eig.), waarvan in Groningen (99 bij 1 eig.) ; F\'riesland (73 bij 4 eig.) ;
Drenthe 23 bij I eig. (1024 bij 10 eig.) ; Overijsel 5 bij 2 eig. (36 bij 3 eig.) ; Gelder-
land 6 bij i eig. (103 bij 7 eig.) ; Utrecht 27 bij 4 eig. (66 bij 4 eig.) ; Noordholland
49 bij i eig. (10 bij 1 eig.) ; Zuidholland 23 bij 2 eig. (229 bij 12 eig.).

Rntkreupel bij schapen : 723 gevallen bij 32 eig. (2272 bij 53 eig.), waarvan in Gro-
ningen (104 bij 3 eig.) ; Friesland 80 bij 5 eig. (65 bij 11 eig.) ; Drenthe (469 bij 4
eig.) ; Overijsel 75 bij 2 eig. (16 bij 4 eig.) ; Gelderland 21 bij r eig. (82 bij 5 eig.) ;
Utrecht 7 bij 1 eig. (125 bij 3 eig.) ; Noordholland 436 bij 1 eig. (1322 bij 18 eig.) ;
Zuidholland 84 bij 5 eig. (89 bij 5 eig.) ; Noordbrabant 20 bij 1 eigenaar.

Anthrax -. 13 gevallen bij 8 eig. (1), waarvan in Groningen 1 (1) ; Friesland 5 bij
i eig. ; Overijsel 2, waaronder 1 varken, bij 2 eig. ; Gelderland 4, waaronder 1 paard,
bij 3 eig. ; Noordbrabant 1 geval.

Dit is de eerste maand in 1936 waarin geen gevallen van Mond- en Klauwzeer
voorkwamen. â¢ Vr.

,, M. A. de Lavieter te den Haag.
Verhuisd: Dr. J. Kok, naar den Haag, Icplaan 9, Pension Lanenzicht; Tel.
322600.

A. H. P. van der Put, van Padang, naar Bandoeng (N.I.), benoemd tot Direc-
teur Vet. Hyg. Dienst aldaar.

Door onkunde en bijgeloof zijn en worden verschillende, voor schadelijk gehouden,
maar werkelijk nuttige diersoorten vervolgd, gedood, zelfs uitgeroeid. De kwestie
of een diersoort nuttig of schadelijk is, is niet altijd zoo gemakkelijk te beantwoorden,
en hangt ook van omstandigheden af. Steeds moet men de creditzijde (nut) stellen
tegenover de debetzijde (schade), en het is kortzichtigheid van de mens om maar
ruwweg in de natuur in te grijpen. Het stelselloos dooden van voor schadelijk gehou-
den (roof) dieren kan leiden tot een te-veel van andere soorten: insecten, muizen,
konijnen.

Gelukkig wordt dat meer en meer ingezien: ook wettelijke bepalingen helpen
daarbij mee. Het ligt ook op de weg der dierenartsen om in dezen onderrichtend en
inlichtend op te treden.

Onze roofdieren: vos, bunzing, wezel, havik, valk, e.a. doen b.v. veel nut door het
opruimen van konijnen, ratten en muizen.

Dr. Kossmag (Tier. Rundschau, 1936, No. 35) geeft nog eenige nuttige diersoorten
aan: Uilen; deze leven in hoofdzaak van muizen, ratten, reptielen en insecten. Vleer-
muizen voeden zich hoofdzakelijk met schadelijke insecten; zij vormen, met de
uilen, de nachtpolitie onder de nuttige vogels; leveren bovendien nog guano.

De egel maakt zich verdienstelijk door het eten van insecten (die zijn hoofdvoedsel
vormen), muizen en slakken; ook eet hij kikvorsen, hagedissen en slangen; op zijn
uitgebreid menu komen helaas ook voor: vogeleieren, jonge vogels, bessen en wortels:
deze debet-zijde is echter niet groot.

De mol is ook een ijverige insecteneter, eet in Ã©Ã©n dag anderhalfmaal zijn gewicht
aan meikevers, engerlingen en wormen; des zomers eet hij, bij nacht als hij boven
de grond komt, ook slakken en muizen. De schade die hij aanricht door het eten
van regenwormen en door het graven, is in de meeste gevallen van minder belang.

De veldmuizen (Sorcidae) zijn niet alle schadelijk; de gewone (veld)spitsmuis
leeft hoofdzakelijk van insecten, wormen, slakken enz. en is een nuttig dier; andere
spitsmuis-soorten, de huis- en waterspitsmuis, doen wÃ©l schade.

De pad is niet giftig, maar zeer nuttig; in engelse tuinen worden padden gebracht
om schadelijke insecten en slakken op te ruimen; zij kunnen desnoods langen tijd
met weinig voedsel in leven blijven en kunnen zeer oud worden (40 jaar).

Hommels zijn nuttig doordat zij, evenals de bijen, het stuifmeel van planten over-
brengen en dus bevruchting (van de klaver) tot stand brengen.

Merilant en Campbell beide Luitenant-Kolonel van den militairen veterinairen
Dienst in het Amerikaansche leger, hebben een lijvig boekwerk geschreven over :
âVeterinary Military History of the United States". Hieruit blijkt, dat er bij het
begin van den oorlog slechts 72 ongeorganiseerde, afzonderlijke paardenartsen
waren. Verder, dat er totaal niet de noodzakelijkheid gevoeld werd van een mil. vet.
dienst en dat er een absoluut gemis was aan eenige waardcering voor het werk
van veterinairen. De kwakzalverij vierde hoogtij in Amerika. De groote verliezen
aan paardenmateriaal gedurende den oorlog en de ergelijke wantoestanden in de
remonte-depÃ³ts, waar het verlies-percentage de 100 procent naderde, waren noodig,
om de legerleiding voor het belang, dat voor haar gelegen was in een goed georgani-
secrden mil. vet. dienst, de oogen te openen. Eerstin 1918 kwam hij tot stand. Hij werd
ingericht volgens Engelsch voorbeeld en bestond in Augustus 1918 uit 2313 officieren
cn 16391 man hulppersoneel.

BESCHOUWINGEN OVER ONZE TUCHTMAATREGELEN
IN VERGELIJKING MET ARBITRAGE EN TUCHTWET

Ingevolge een daartoe door het hoofdbestuur gedaan verzoek, zal
ik thans eene beschouwing voor U houden over een onderwerp, dat
meer op het juridische terrein ligt, dan op het diergeneeskundig.

Hiermede wordt afgeweken van de gewoonte, die jarenlang op onze
jaarvergaderingen gegolden heeft, de gewoonte n.1. om in het weten-
schappelijk gedeelte van deze vergadering alleen voordrachten te doen
houden over onderwerpen, die uitsluitend behooren tot of zeer na ver-
want zijn aan de diergeneeskundige wetenschap.

Dit breken met de traditie zal een ieder Uwer opgevallen zijn en
velen zullen zich misschien afgevraagd hebben, wat het hoofdbestuur
aanleiding gegeven kan hebben tot het nemen van een zoo ongewoon
besluit. Vanzelfsprekend heb ook ik mij deze vraag gesteld en heb ik
getracht ze bevredigend te beantwoorden.

Bij het zoeken van het antwoord gaan onze gedachten allerleerst
naar het doel van de Maatschappij en in de thans vigeerende statuten,
goedgekeurd bij Kon. Besl. van 13 November 1931, No. 43 lezen wij,
dat dit doel is : âDe bevordering der diergeneeskundige wetenschap
in den meest uitgebreiden zin, zoomede de behartiging der maatschap-
pelijke belangen harer leden." Velen Uwer zal het bekend zijn dat de
voorgangers van de thans van kracht zijnde statuten n.1. de bij Kon.
Besl. van 22 Februari 1916 No. 45 goedgekeurde, in art. 2 het doel der
Maatschappij omschrijven in precies dezelfde woorden.

Verandering valt echter op te merken bij de opsomming van de mid-
delen, die aangewend zullen worden om het gestelde doel te bereiken.
Alvorens deze veranderingen aan bespreking te onderwerpen, is het
noodzakelijk de doelstelling nader te bezien. Direct valt daarbij in het
oog, dat deze uit twee gedeelten is opgebouwd :

Voorop staat dus het wetenschappelijke doel, dat gevolgd wordt
door het sociale doel.

Bezien wij thans de middelen, die men in 1916 noodig oordeelde,
althans nader in de statuten aangaf, om het gestelde doel der Maat-
schappij te bereiken, dan valt ons hierbij op, dat deze middelen bijna
allen betrekking hebben op het bevorderen van de diergeneeskundige
wetenschap en dat alleen âhet behandelen op vergaderingen van onder-
werpen van maatschappelijken aard" gaat in de directe richting van
het sociale doel.

Geheel anders is het met de middelen, die men in 1931 noodig oor-
deelde om het beoogde doel van de Maatschappij te bereiken. Voorop
LXIII 73

staan weer de middelen, die aangewend worden om het wetenschappe-
lijke doel te bereiken, doch tevens vinden wij thans een opsomming van
de middelen met sociale tendenz n.1. :

ie. Het nemen van maatregelen tegen en het bestrijden van toestanden
en gedragingen op diergeneeskundig gebied welke strijdig zijn met een
waardige uitoefening der diergeneeskunde, met de belangen van de
Maatschappij of met die harer leden ;

2e. Het stichten en in stand houden van een fonds ter ondersteuning
van behoeftige dierenartsen en hun betrekkingen ;

In de jaren tusschen 1916 en 1931 was zeer veel veranderd en had
men langzamerhand de treurige noodzaak geboren zien worden om de
maatschappelijke belangen van de leden beter te gaan beschermen.

Hoe gelukkig was de toestand van onze Maatschappij en haar leden
voor 1916, toen de maatschappelijke belangen der leden geen nadere
voorziening vroegen. Hoe anders was dit reeds in 1931 geworden.
Naast groote vooruitgang van de wetenschappelijke prestaties op dier-
geneeskundig gebied, was de maatschappelijke positie van de beoefe-
naren der diergeneeskunde zoodanig verslechterd, dat de Maatschappij
voor Diergeneeskunde zich genoodzaakt zag maatregelen te beramen
om het aansluipende en doorvretende kwaad te verminderen en te
keeren.

Waarvan was die verslechtering hoofdzakelijk het gevolg? Voor-
namelijk van den verruwenden invloed van den strijd om het bestaan.
Hier en daar werd tusschen de dierenartsen een felle concurrentiestrijd
gevoerd, een strijd die afmetingen aan ging nemen die niet getolereerd
konden worden. De eerlijke, faire mededinging werd vedrongen en niet
toelaatbare praktijken gingen meer en meer ingang vinden. De ver-
anderde economische omstandigheden deden hun invloed terdege
gelden en de zwakkere broeders onder de dierenartsen gingen door
hun gedragingen steeds meer schade toebrengen aan het aanzien van
den stand en de maatschappelijke positie van hun collega\'s. Hier gelden
weer de woorden van Prof. Blom : âThans worden de handelingen der
menschen en der volken beheerscht door economische noodzakelijk-
heden, die sterker zijn dan hun wil."

Uit bittere noodzaak heeft men dus in de statuten van 1931 be-
palingen opgenomen (voor zoover noodig uitgewerkt in het huishoude-
lijk reglement) om al deze gevaren te kunnen bestrijden en om te
trachten de uitoefening van het diergeneeskundig beroep zuiver en fair
te houden ; om te kunnen helpen waar economisch zwakkeren hulp van
noode hebben (ondersteuningsfonds) en om regelend en leidinggevend
op te treden, waar andere groepen met de groep van dierenartsen
overeenkomsten willen aangaan (collectieve arbeidsovereenkomsten).

In de periode, die ons scheidt van 1931, is de maatschappelijke positie
van de dierenartsen er zeker niet beter op geworden, doch integendeel
belangrijk slechter. Het is dan ook niet te verwonderen, dat de in 1931

aangebrachte veranderingen en met name vooral die, welke beoogen
een waardige uitoefening van de diergeneeskunde te verzekeren en te
waken voor de belangen van de Maatschappij of haar leden (de tucht-
maatregelen) meer dan eens zijn aangewend geworden.

Het is niet alleen zeer begrijpelijk, doch vanzelfsprekend, dat het
hoofdbestuur zich nu de vraag heeft gesteld of de maatregelen, die de
Maatschappij kan aanwenden om al de kwaadwillenden te remmen
en tot de orde te roepen ook aan hun doel kunnen beantwoorden en ik
ben van meening, dat daarom een beschouwing over onze tuchtmaat-
regelen op de agenda van deze jaarvergadering is geplaatst.

1. In het begin van mijn inleiding zei ik U reeds, dat het onderwerp
van mijn beschouwing meer thuis behoort op een vergadering van
juristen dan op een van dierenartsen en daarom wil ik vooropstellen,
dat mijn beschouwing, zooals ik die zal houden, niet voor juristen
bedoeld is, doch voor dierenartsen. Mij bedoeling is dan ook niet om
uitvoerige theorieÃ«n te verkondigen, doch alleen wil ik trachten te be-
reiken, dat U een inzicht krijgt van de werkelijke waarde van onze
tuchtmaatregelen.

Tuchtrecht is het recht, dat dient om de goede orde te handhaven
in een bepaalden kring tot het bereiken van een bepaald doel (Mr. B. V.
A. RÃ¶ling, prae-advies Ned. Jur. Vereen. 1936). De kring wordt in
ons geval gevormd door een groep van menschen, die hetzelfde beroep
n.1. dat van dierenarts uitoefenen en het doel dat beoogd wordt, is het
doel van de Maatschappij voor Diergeneeskunde zooals dat is omschre-
ven in art. 2 van de statuten. Om dit doel te bereiken treedt de groep
regelend en plichten scheppend op en zooals Mr. RÃ¶ung zegt : Ver-
wacht mag worden, dat men zich gedraagt zooals het een goed groepslid
betaamt ; dit vat men op als den plicht tot het nalaten wat in strijd is
met de gegeven voorschriften (bindende besluiten b.v.) en met een
waardige uitoefening der diergeneeskunde en tot het verrichten wat
deze voorschriften en waardige uitoefening vereischen. De eer en den
stand van zijn groep moet men hooghouden. De belangrijke tucht-
rechtelijke feiten zijn dan ook overtredingen van gegeven voorschriften
of zij tasten de eer van de groep aan, tasten het groepsgeweten aan.
Blijven deze feiten ongestraft, dan zouden de groepsleden gaan twijfelen
aan de juistheid van hun opvatting. De tuchtrechtelijke reactie dient
om ieder duidelijk te maken, dat een bepaald gedrag onvereenigbaar
is met de groepsconciÃ«ntie.

Een lid van onze Maatschappij, dat zich niet houdt aan de door de
groep gegeven voorschriften of dat zich gedraagt in de uitoefening van
zijn beroep in strijd met de eer en de waardigheid van de groep (unfair

reclame maken enz.) krijgt daarmede een geschil met de groep in zijn
geheel of met een of meer van de leden der groep. Nu kan men de
geschillen, die men met een ander heeft op verschillende manieren aan
het oordeel van derden voorleggen :

ie. De belanghebbende kan zich tot den Rechter wenden en van dezen
een vonnis vragen.

2e. Men kan het geschil aan arbiters voorleggen, zooals dat geregeld
is in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, om een arbitrale
uitspraak te krijgen.

3e. Men kan met voorbijgaan van den ambtelijken rechter en van
scheidslieden (arbiters) het geschil aan derden voorleggen, opdat deze
een advies geven.

Stellen wij nu het geval dat een dierenarts, die zich bij de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde heeft aangesloten en door het feit van
zijn toetreding als lid onderworpen is aan de door deze groep bij statuten
gestelde regelen van deze regelen afwijkt, dan ontstaat er een conflict
tusschen hem en de groep. De normale persoon die zulk een conflict
dient te berechten is de gewone rechter ; deze heeft uit te maken of de
door de groep gestelde regelen zijn geschonden en zoo ja dan moet de
rechter uitmaken, welke straf aan deze overtreding is verbonden. Art.
156 van de Grondwet bepaalt immers, dat de rechterlijke macht alleen
wordt uitgeoefend door de rechters welke de wet aanwijst. Dit nu heeft
groote bezwaren. Onze wetgeving stamt via de Code Napoleon uit
het Romeinsche Recht voort ; nimmer heeft de wetgever zich los kun-
nen maken van het van formalisme druipende Romeinsche recht ;
nog steeds zijn processen gebonden aan talrijke termijnen welke op
straffe van nietigheid zijn voorgeschreven en nog steeds moeten ver-
schillende formaliteiten in acht genomen worden terwijl verzuim hier-
van een proces doet verliezen, hoezeer het goed recht ook aan den kant
van den verliezer is. Bovendien is de hedendaagsche procedure stroef
en langzaam. Bij dit alles komt nog een bezwaar ; processen tusschen
een groep en een lid over de vraag of zulk een lid de door de groep
voorgeschreven regelen heeft geschonden zijn z.g. technische processen
d.w.z. processen waarbij boven wetskennis kennis van een bepaald be-
drijf of beroep en de aldaar heerschende usances vereischt wordt.
Hiertoe is de gewone rechter niet competent. De vraag wat behoort tot
de eer en den stand van den dierenarts, wat behoort tot een waardige
uitoefening der diergeneeskunde kan een rechter moeilijk beoordeelen.
Zeker, hij kan zich laten voorlichten, maar toch zal zijn oordeel het oor-
deel van een leek zijn, zij het dan ook dat dit oordeel berust op voor-
lichting welke de rechter van bevoegde zijde gekregen heeft.

Er zijn echter nog meerdere bezwaren tegen het inroepen van de hulp
van den gewonen rechter. Welk wetsartikel staat ons ter beschikking
bij het tot de orde roepen van een aangesloten dierenarts, die hande-

Art. 1401 B.W. is een van de weinige artikelen, dat door zijn vaagheid
in staat is geweest om zich bij den groei van het moderne bedrijfsleven
aan te passen. âElke onrechtmatige daad, waardoor aan een ander
schade wordt toegebracht, stelt dengenen door wiens schuld die schade
veroorzaakt is in de verplichting om dezelve te vergoeden". Sinds 1919
is onrechtmatige daad o.m. : âZich anders gedragen dan in het maat-
schappelijk leven betamelijk is." Al verder en verder heeft in het bij-
zonder de Hooge Raad de portee van deze definitie uitgebreid en nog
onlangs heeft de Hooge Raad een beslissing gegeven, dat prijsonder-
biedingen onder bepaalde omstandigheden een onrechtmatige daad
kunnen opleveren. Enkele jaren geleden zou de H. R. hieraan niet
hebben gedacht ; een ieder was vrij die prijzen te bepalen welke hijzelf
wilde. De dierenarts, die dus prijzen berekent, welke in verband met
zijn beroep niet te verantwoorden zijn, de dierenarts, die zich niet
overeenkomstig de eer van zijn beroep gedraagt, pleegt een onrecht-
matige daad, en schendt dus art. 1401 B.W. Nu komen echter de moei-
lijkheden ; tegenover wien is de onrechtmatige daad gepleegd ? Zelden
zal een bepaalde dierenarts kunnen worden aangewezen tegenover
wien dit is geschied. Nog lastiger is het om de schade te bewijzen welke
een bepaald persoon heeft geleden. Recente rechterlijke uitspraken
hebben dan ook wel bepaald, in ongeveer analoge gevallen, dat de actie
uit 1401 B.W. niet aan een bepaald persoon toekwam omdat de daad
zich niet richtte tegen een bepaald persoon in het bijzonder, doch tegen
een groep. Zoo ook hier ; de dierenarts, die de eer en de stand van de
dierenartsen door prijsonderbieding of anderszins benadeelt, richt zich
niet tegen een bepaalden persoon, maar tegen een groep n.1. de groep
dierenartsen in Nederland. Hierdoor is klagen bij den gewonen rechter
practisch onmogelijk.

De stroeve en formeele rechtspraak van den gewonen rechter en vooral
ook de meestal lange duur der processen deed de behoefte gevoelen
aan een wijze van rechtspleging welke niet formeel, niet stroef doch
snel was. De wetgever zag dit zelve in toen hij bij art. 620 e.v. Burg.
Rcchtsv. het instituut van de arbitrage in het leven riep. Het eerste
lid van dit artikel luidt : âIeder kan de geschillen omtrent de rechten
waarover hij de vrije beschikking heeft aan de uitspraak van scheids-
mannen onderwerpen."

De arbitrage zooals die is geregeld in het Wetboek van Burg. Rechtsv.
biedt voor het bedrijfsleven inderdaad groote voordeelen boven de
rechtsspraak van den gewonen rechter n.1. :

2e. De rechtspraak geschiedt door personen, die deskundig zijn op
het gebied waarover het geschil gaat ;

3e. Aan de voorschriften van ons procesrecht zijn de scheidslieden
niet gebonden (629 Burg. Rechtsv.) en evenmin aan ons materieele
recht (636 Rv.) omdat aan scheidslieden kan cn meestal wordt opge-
dragen te oordeelen als goede mannen naar billijkheid (636 B.Rv.).

(Aristoteles Rethorica 1.13. l)e scheidsrechter houdt de billijkheid
in het oog, de rechter de wet).

Hebben de arbiters de zaak berecht met inachtneming van de voor-
schriften gegeven bij art. 620 B.Rv. e.v. dan kan de beslissing van
deze scheidsmannen ten uitvoer worden gelegd (precies als een gewoon
rechterlijk vonnis) uit krachte van een bevelschrift van den President
der Arrondissements-Rechtbank (642 B.R\\.).

De arbitrage komt dus tegemoet aan allerlei behoeften van het tegen-
woordige maatschappelijke leven. Echter mogen partijen niet in alle
gevallen waarin zij dat wenschen, hare zaak aan scheidslieden ter
beslissing toevertrouwen.

Alleen rechtsgeschillen kunnen door arbiters worden berecht en geen
belangengeschillen. Rechtsgeschillen zijn nu die, waarin aanspraken
gegrond op positief recht worden geldend gemaakt. Belangengeschillen
zijn die, waarin de eene partij van de andere eene gedraging verlangt,
niet op grond dat deze daartoe jegens haar rechtens zou zijn verplicht,
maar omdat het haar (de eene partij) billijk, wenschelijk, in haar belang
voorkomt. Nu zijn de meeste geschillen, die zich voordoen tusschen dc
Maatschappij en hare leden of tusschen haar leden onderling belangen-
geschillen en al laat het meergenoemde art. 1401 B.W. de mogelijkheid
open deze soms als rechtsgeschillen te doen aanmerken, toch zal daarom
arbitrage voor onze Maatschappij niet licht in aanmerking komen.

De boven ontwikkelde bezwaren tegen berechting van groepsgeschillen
door den gewonen rechter en de onbruikbaarheid van het instituut van
arbitrage voor deze geschillen deden den derden vorm van geschillen-
beslechting geboren worden n.1. het voorleggen van het geschil aan
derden opdat deze een advies geven het z.g. bindend advies.

Vrijwel alle bonden en ook de Maatschappij voor Diergeneeskunde
hebben dit gedaan. Een derde kan nu geheel naar eigen inzicht, zonder
aan de wet gebonden te zijn, geschillen beslechten. Deze derde kan zijn
het dagelijksch bestuur of een ander orgaan van de Vereeniging. Wan-
neer er tusschen de Vereeniging en een lid een conflict ontstaat, dan
onderwerpt het lid zich, doordat hij zich bij zijn toetreden aan de
statuten heeft onderworpen, aan de uitspraak van het orgaan of het
bestuur, welke zal beslissen of een overtreding is begaan en zoo ja welke
straf moet worden opgelegd.

Voordat ik nu deze questie nader voor U zal bespreken, wil ik in het
kort de voorschriften van onze statuten en het huishoudelijk reglement
van onze Maatschappij die daarop betrekking hebben even memoreeren.

Art. 22 der statuten luidt : Een algemeene vergadering kan op voor-
stel van het hoofdbestuur besluiten nemen, waaraan alle leden der

Maatschappij verplicht zijn zich te houden (ook afdeelingen van de
Maatschappij kunnen deze z.g. bindende besluiten nemen, art. 24).

Art. 26 der statuten zegt : Bij overtreding van een bindend besluit
door een lid of wanneer een lid handelt in strijd met het doel der Maat-
schappij, zooals dit is omschreven in art. 2, kunnen Ã©Ã©n of meer der
volgende maatregelen van tucht worden toegepast :

b. Schriftelijke berisping, al of niet gepaard gaande met het opleggen
der verplichting, bedreven onrecht te herstellen ;

d. Het opleggen van een geldboete van ten hoogste Æ10.000.â ten
behoeve van de kas der Maatschappij of een harer door het hoofdbestuur
te bepalen organen ;

Æ. Bekendmaking van de uitspraak van den Centralen Raad op door
dezen te bepalen wijze.

Art. 40 huishoudelijk reglement zegt 0.111. : De Centrale Raad is
belast met het intercollegiale toezicht en de rechtspraak in geschillen
tusschen de leden onderling en tusschen de leden en derden. Hij neemt
in behandeling alle zaken die te zijner kennis komen en die hij in strijd
acht met de waardigheid van den diergeneeskundigen stand, met de be-
langen der Maatschappij en van hare leden en is bevoegd alle stappen
te doen, die hij tot oplossing daarvan noodig acht.

Art. 65 huishoudelijk reglement bepaalt o.m. : Dat inzake de tucht-
maatregelen omschreven in art. 26 der statuten geldt, dat de in dat
artikel bedoelde straffen worden opgelegd door den Centralen Raad.

Uit art. 12 statuten juncto art. 7 huishoudelijk reglement volgt, dat
de leden der Maatschappij alle verplichtingen aanvaarden welke uit
de toepassing der artikelen van de statuten en het huishoudelijk regle-
ment voor hen kunnen voortvloeien.

Deze summiere, niet volledige opsomming toont aan, dat de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde het bindend advies in haar statuten en
huishoudelijk reglement voor de leden heeft voorgeschreven.

Door toe te treden als lid van de Maatschappij voor Diergeneeskunde
hebben de dierenartsen dus de verplichting op zich genomen om even-
tueele geschillen aan het oordeel van een derde voor te leggen. Het eerste
lid van art. 1374 B.W. nu zegt : ,,Alle wettiglijk gemaakte overeenkom-
sten strekken dengenen, die ze hebben aangegaan tot wet."

Indien de wet zich niet verzet tegen het aangaan van een overeen-
komst om geschillen door een ander te laten beslechten, dan zijn par-
tijen aan deze overeenkomst gebonden (de wet verzet zich hiertegen
niet, waarop ik straks terugkom). Nu behoeven partijen, die, aan een
derde advies vragen, zich in beginsel niet te storen aan wat deze haar
voorschrijft. Willen zij in dit opzicht gebonden worden, dan moeten
zij zich n.1. over en weer verplichten, zich aan het gevraagde oordeel

te zullen houden. Slechts indien partijen overeenkomen een bindend
advies uit te lokken, slechts indien zij afspreken dat het advies haar zal
binden, heeft het oordeel van den derde materieele gevolgen. Dit
laatste is nu de bedoeling van de voorschriften van onze Maatschappij.

Nadat de derde zijn uitspraak heeft gegeven, weten partijen hoe zij
zich ten opzichte van elkaar moeten gedragen. De nadere vaststelling
van haar wederzijdsche verplichtingen, de vaststelling van den naderen
inhoud van de oorspronkelijke overeenkomst, die tot het geschil aan-
leiding gaf, komt derhalve eerst tot stand, doordat een derde zijn advies
vaststelt. Het advies van den derde doet derhalve de partijen den
juisten omvang van haar wederzijdsche verplichtingen kennen ; kortom
de derde vult de oorspronkelijke onvolledige overeenkomst, die tusschen
partijen de questie rijzen deed, aan, met de door hem voorgeschreven
gedragsregelen. We kunnen dus zeggen : een bindend advies is een contrac-
tueel bedorven aanvulling en uitlegging van een tusschen partijen bestaande over-
eenkomst door een derde. Deze figuur is aan de wet niet geheel onbekend.
Hier en daar gewaagt ons Burgerlijk Wetboek zelf van de nadere preci-
seering van overeenkomsten b.v. art. 1501 zegt o.m. : Dat de koopprijs
van een zaak aan de begrooting van een derde kan worden overgelaten.
(Mr. L. A. v. Ittersum : Het bindend advies).

Meermalen is de vraag opgeworpen of ons recht het uitlokken van
een bindend advies wel toelaat. Onze Grondwet bepaalt in art. 154:
âAlle twistgedingen over eigendom of daaruit voortspruitende rechten,
over schuldvordering en andere burgerlijke rechten behooren bij
uitsluiting tot de kennisneming van de rechterlijke macht" en art. 156
Gr. W. zegt : âDe rechterlijke macht wordt alleen uitgeoefend, door
rechters, welke de wet aanwijst."

Kan men bij arbitrage nog zeggen, dat de wet arbiters aanwijst,
omdat de arbitrage in ons Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
geregeld is, met het bindend advies is dit niet het geval. Prominente
rechtsgeleerden beweerden dan ook bij het ontstaan van het bindend
advies, dat deze rechtspleging tegen de Grondwet zou indruischen.
Hier gaat een derde, die door de wet niet is aangewezen rechter spelen.
Deze bezwaren zijn niet juist en dan ook verworpen ; degene, die een
bindend advies geeft, speelt niet voor rechter en het zal U verder ook
duidelijk worden, wat deze vreemd aandoende benaming âbindend
advies" te beteekenen heeft.

Alvorens hierop verder in te gaan wil ik eerst nog met U bespreken
een questie, die verband houdt met de wijze waarop bij onze Maat-
schappij het bindend advies gegeven wordt.

Geruimen tijd heeft het geduurd voordat de rechter met deze wijze
van berechting genoegen nam. Een van de oudste stellingen van onze
wet is : âNemo judex in rem suam" (niemand mag rechter in eigen

zaak zijn), of zooals Delavigne zegt : âDie met den rechter eet, heeft
zijn proces gewonnen".

Wanneer twee personen een geschil hebben, dan moet een derde dit
berechten ; hetzij de rechter, hetzij arbiters, hetzij een derde krachtens
bindend advies. Toen dus de bonden voor het eerst in statuten en huis-
houdelijk reglement bepaalden, dat geschillen door het dagelijksch be-
stuur of een ander orgaan van de Vereeniging zouden worden berecht,
verklaarde de H. R. deze bepaling van onwaarde ; het dagelijksch
bestuur of zooals bij ons de Centrale Raad is een orgaan van de Ver-
eeniging en wanneer er tusschen de Vereeniging en een lid een geschil
is, dan kan dit geschil niet berecht worden door een orgaan van deze
Vereeniging, welke in wezen tevens proces-partij is. Zooals de rechts-
historie reeds zoo dikwijls heeft meegemaakt, ook hier weer moest de
rechter wijken voor een maatschappelijk gevoelde behoefte. Het voor-
beeld om geschillen door een orgaan van de Vereeniging te laten be-
rechten, werd vrijwel door iederen Bond overgenomen ; en terecht ;
wat de belangen van een Bond zijn, kan practisch alleen deze Bond
zelve beoordeelen en een dusdanige oplossing van geschillen biedt dus
ontzaggelijke voordeelen. De H. R. gooide het met zichzelve op een
accoordje en besliste, dat het orgaan niet als de Vereeniging zelve is
aan te merken en de beslissingen van dit orgaan bindend zijn, mits
zij eerlijk, onpartijdigen behoorlijk gemotiveerd zijn. En toen de H. R.
eenmaal haar eerst ingenomen standpunt had verlaten, werd allengs
de opvatting nog soepeler en werd aanvaard, dat het bindend advies
bindende kracht zou hebben, zoo rekening was gehouden met de billijk-
heid en de goede trouw.

Bij het bindend advies wordt geen recht gesproken ; partijen zijn
slechts overeengekomen om hun geschillen aan het oordeel van een
derde voor te leggen en zij komen verder overeen, dat het oordeel van
deze derde voor hen bindend is. Wanneer deze dei de dus zijn oordeel
heeft gegeven dan zijn partijen hieraan gebonden. Wil echter de door
de derde in het ongelijk gestelde partij aan het gegeven oordeel (advies)
niet voldoen, dan heeft dit oordeel geenerlei executoriale waarde m.a.w.
de partij, die gelijk gekregen heeft, kan op grond van dit oordeel alleen
niets doen. Hij kan naar den rechter loopen, den rechter welke de wet
heeft aangewezen en aan dezen veroordeeling vragen. De rechter nu
zal deze veroordeeling niet weigeren tenzij het gegeven advies in strijd
is met de dwingende voorschriften van ons recht. De in het ongelijk
gestelde partij mag voor den gewonen rechter nog zulk een klemmend
betoog houden, dat hij op onjuiste gronden in het ongelijk gesteld is,
in dit geval is Vrouwe Justitia niet alleen blind, maar ook doof. âGe
hebt een overeenkomst gesloten waarbij Ge U a priori hebt onderworpen
aan het oordeel van een derde en hieraan zijt Gij gebonden." De
merites van dit oordeel zal de rechter dan ook niet onderzoeken
en de rechter zal conform het door de derde gegeven advies een vonnis
wijzen op grond waarvan de in het gelijk gestelde partij zal kunnen

executeeren. Tenzij, zooals gezegd, het advies in strijd is met de dwingen-
de regelen van ons recht, tenzij dus de openbare orde geschonden is
d. w. z. wanneer de uitspraak zoo tastbaar in strijd met de redelijkheid
en de billijkheid is gewezen, dat de in het gelijk gestelde partij het haar
toekomende beroep op de gebondenheid niet te goeder trouw kan
handhaven. Immers een tusschen partijen wettiglijk gemaakte overeen-
komst strekt deze tot wet, tenzij deze overeenkomst strijdig is met de
goede trouw zegt art. 1374 B.W. Dus ook de overeenkomst waarbij een
geschil aan een bindend advies is onderworpen, strekt partijen tot wet,
tenzij ook hier de goede trouw is geschonden.

Wanneer wij dus deze uiteenzetting van het bindend advies op onze
Maatschappij van toepassing brengen, krijgen wij het volgende :

Een lid dat tot de Maatschappij toetreedt, onderwerpt zich aan de
statuten en het huishoudelijk reglement en heeft dus met de Maat-
schappij als het ware een overeenkomst gesloten, waarbij partijen zijn
overeengekomen om geschillen te onderwerpen aan het oordeel (advies)
van den Centralen Raad. De uitspraak van dezen Raad zal voor par-
tijen bindend zijn.

Wanneer nu ds Centrale Raad bij een geschil uitspraak heeft gedaan,
kan de Maatschappij, indien de in het ongelijk gestelde weigert aan dit
advies te voldoen, op grond van deze uitspraak allÃ©Ã©n niets doen, maar
moet zij zich tot den gewonen rechter wenden. Bij de dagvaarding be-
hoeft de Maatschappij geen uiteenzetting der feiten te geven, maar
alleen te vermelden, dat het lid is onderworpen aan de beslissing van
den Centralen Raad ; dat de Centrale Raad, met inachtneming van
de gegeven reglementaire voorschriften, de navolgende beslissing heeft
genomen, met het verzoek aan den rechter om conform deze beslissing
te veroordeelen. De rechter zal zonder zich in het feitelijk geschil te verdiepen
de gedaagde overeenkomstig dc beslissing van den Centralen Raad
veroordeelen, tenzij dc tegenpartij kan aantoonen, dat de Centrale
Raad te kwader trouw is geweest, dus moedwillig en tegen beter weten
in een onjuiste beslissing heeft gegeven. De Grondwet is dus niet ge-
schonden ; de eigenlijke rechtspleging berust nog immer bij den gewo-
nen rechter ; dat deze de uitspraak van den Centralen Raad opvolgt,
komt, doordat partijen onderworpen zijn aan de tusschen hen gemaakte
overeenkomst. In wezen is dus de door den Centralen Raad gegeven
beslissing met een vonnis gelijk te stellen.

Immers het lid dat gestraft is, doet verstandig aan deze strafte voldoen.
Hij weet, dat een proces hem niet kan baten en dat hij zich noodeloos
de hooge kosten van een procedure op den hals haalt. Hij voldoet dus
in den regel in der minne.

Hiermede meen ik U te hebben aangetoond, dat ons tuchtrecht in
overeenstemming is met de juridische tendenz van het hedendaagsche
vereenigingsleven en als bindend advies rechtens juist is.

De reeds uiteengezette bezwaren tegen het inroepen van den gewonen
rechter en de moeilijkheden die zich bij arbitrage kunnen voordoen,
zijn de redenen, dat in de laatste jaren, waar in alle takken van bedrijf
de concurrentiestrijd zoo fel en scherp is, bedrijfsgenooten zich hebben
aaneengesloten met het doel om regelen te stellen waaraan de aange-
slotenen onderworpen zijn. Hierdoor komt het dat vrijwel alle bedrijven
zijn georganiseerd en hierdoor komt het, dat onze Maatschappij in 1931
haar taak, welke tot dusverre hoofdzakelijk wetenschappelijk was, heeft
uitgebreid tot dit sociale terrein. De beteekenis van onze tuchtmaat-
regelen verschilt dus in niets van de tuchtmaatregelen, welke de Bond
van Nederlandsche Fotohandflaren, de B.O.V.A.G. (Bond van Auto-
mobielhandelaren en Garagehouders), de Nederlandsche Maatschappij
ter Bevordering der Pharmacie en ettelijke andere bonden kennen n.1.
een bescherming van eigen belangen.

Er is echter in de uitwerking van deze tuchtmaatregelen bij onze
Maatschappij en bij zeer veel andere dergelijke lichamen in Nederland
een ontzaggelijk verschil; wij hebben een leemte van de hoogste po-
tance. Werken immers onze tuchtmaatregelen tegenover leden (aange-
slotenen) op piecies dezelfde wijze als bij andere bonden, tegenover
derden die niet bij ons zijn aangesloten zijn wij machteloos. Elders is dit
niet het geval. Nemen wij als voorbeeld den Bond van Nederlandsche
Eotohandelaren. Indien een lid van dezen Bond een overtreding begaat,
wordt hij door het dagelijksch bestuur beboet, dat hiertoe op grond van
de bepalingen der statuten en huishoudelijk reglement gerechtigd is.
Evenals bij ons is daar tusschen het aangesloten lid en de Bond als het
ware een contract gesloten, waarbij het lid verklaart zich zoo en zoo te
zullen gedragen en indien hij zich misdraagt, zich te zullen onderwerpen
aan de beslissing van het dagelijksche bestuur, dat hem een boete kan
opleggen, die hij verplicht is te betalen. Een niet-aangesloten bedrijfs-
genoot, in casu een fotohandelaar, heeft deze overeenkomst niet ge-
sloten ; hij kan lak hebben aan de Bond en kan knoeien en scharrelen
zooveel hij wil. Hiertegenover hebben dergelijke Bonden, ook den Bond
van Fotohandelaren de boycot gesteld. Groot door het aantal van hun
leden, machtig tegenover den enkeling, die hun principes niet wil na-
leven en niet als lid wil toetreden, hebben zij pressie op de fabrikanten
en grossiers uitgeoefend. De Bond van Nederlandsche Fotohandelaren
b.v. heeft met alle groote grossiers in fotoartikclen een overeenkomst
gesloten, waarbij deze grossiers zich verplicht hebben om niet te leveren
aan diegenen, die de Bond niet erkent, die dus niet bij de Bond zijn
aangesloten. Dit is een machtig wapen. Bedenk eens, de handelaar in
foto-artikelen, die niet erkend is kan Agfa-, Kodak- en andere artikelen
niet van deze grossiers en firma\'s betrekken, waardoor hij economisch
zeer wordt geschaad.

sloten bij de General-MotorMichelin, Shell en de meeste andere
groote firma\'s de voor zijr. bedrijf benoodigde artikelen koopen, omdat
deze firma\'s zich verbonden hebben om aan niet-erkende handelaren
niet te leveren.

Zoo worden in alle bedrijven (naar ik verneem ook bij de Ned. Mij.
Mij. ter Bevordering der Pharmacie) de vrijbuiters, die zich niet aan
de regelen van de groep willen storen geboycot en meestal leggen zij

Dit nu hebben wij niet. De dierenarts, die niet bij onze Maatschappij
is aangesloten, kan stroopen zooveel hij wil. Tegenover hem zijn wij
machteloos en daarom hebben onze tuchtmaatregelen maatschappelijk
uiterst geringe beteekenis. Vrijwillig immers sluit men zich bij onze
Maatschappij aan en in doorsnee genomen kunnen wij dus zeggen, dat
onze leden het goede willen ; zij voelen en weten wat aan de eer en
stand van ons beroep verschuldigd is en de meesten zullen dan ook
zonder tuchtmaatregelen behoorlijk optreden. Doch de vrijbuiters, die
niet goed willen, sluiten zich eenvoudig niet aan. Ook wanneer een lid

â gedwongen door de economische omstandigheden â de neiging
krijgt om minder fair te gaan handelen, welnu dan bedankt hij als lid
en na zekeren tijd heeft ook hij zijn handen vrij.

Wat voor ons dus van het allergrootste belang is, dat is een pressie
op de niet-aangeslotenen ; om de leden te kunnen beschermen tegen
hun gedragingen. Zooals ik reeds zei, een Maatschappij als de onze
is krachtig door het aantal leden dat bij haar is aangesloten ; ze staat
tegenover den enkeling in een sterke positie. Dat wij desniettegenstaande
machteloos zijn is ongezond en noodeloos. Wij zijn te vergelijken met
een groote kracht, welke door zichzelf en in zichzelf is opgesloten. En
de remedie hiertegen? Doodeenvoudig ! Pascal gaf dezen weg reeds aan:
La justice sans la force est impuissante. La force sans la justice est
tiranique. II faut donc mettre ensemble la force et la justice et pour cela
faire que ce-qui est juste soit fort. (Recht zonder macht is krachteloos.
Kracht zonder recht is tiranniek. Men moet recht en macht vereenigen
en maken dat hetgeen rechtvaardig is machtig zij).

Om onze leden te beschermen, om de eer en de stand van den dieren-
artsen hoog te houden tegenover hen, die niet aangesloten zijn, hebben
wij slechts Ã©Ã©n ding te doen n.1. gebruik maken van onze kracht. Dit
kunnen wij op twee wijzen doen :

ie. Allereerst door bij de Regeering met klem en bij voortduring aan
te dringen op een wettelijke regeling. Wij moeten evenals de advocaten
en medici een tuchUcÂ«/ krijgen, waaraan alle dierenartsen onderworpen
zijn. Zoodra deze is tot stand gekomen, kan onze Maatschappij zich
weer hoofdzakelijk bezighouden met wetenschappelijke vraagstukken.

De wetgever is doordrongen van de noodzakelijkheid van saneering
in ieder bedrijf en in ieder beroep. Juist nu speelt zich een sterke evolutie
af. Alle bedrijven sluiten zich â gelijk gezegd â aaneen met de be-

doeling om hun branche te saneeren. Eindelijk â onze wetgever is
traag â ziet deze in, dat ingrijpen van overheidswege noodzakelijk is.
Nadat de artsen enz. door eigen initiatief een tuchtwet gekregen hebben,
is de wetgever thans gekomen met de wet op de verbindende kracht van
ondernemers-overeenkomsten. Bij Kon. Boodschap van 23 Juni 1934
ingediend, onderstreept de memorie van toelchting ongeveer : âreeds
sedert tientallen jaren openbaart zich een sterke behoefte naar regeling
der onderlinge concurrentie ; aangezien zich bij herhaling het ver-
schijnsel voordoet, dat onder drang daarvan tot stand gekomen onder-
nemers-overeenkomsten afstuiten op den onwil van enkelen, die tot
medewerking onwillig zijn, neemt de Regeering met haar ontwerp
een krachtig initiatief door deze overeenkomsten onder bepaalde
omstandigheden algemeen bindend te verklaren, zulks ter bevordering
van steun en het geven van leiding aan gezonde economische samen-
werking".

Zooals U ziet is de wetgever rijp tot ingrijpen. Voor ons is een tucht-
wet zeer noodzakelijk, noodzakelijker dan voor bonden welke uitsluitend
op het bedrijfsleven gericht zijn, omdat die als wapen de boycot gemak-
kelijker kunnen hanteeren. Ik kan mij dan ook niet voorstellen, dat
de Regeering er doof voor zal blijven indien onze Maatschappij oogen-
blikkelijk en met nadruk op wettelijke regeling aandringt. Deze questie
moet de volle aandacht hebben van onze Maatschappij willen wij in deze
richting iets bereiken. Het is toch al te dwaas, dat de medici, dank
zij eigen initiatief, een tuchtwet konden verkrijgen en wij niet.

2e. Mocht onverhoopt deze wettelijke regeling niet tot stand komen
of te lang op zich laten wachten, dan moeten wij doen zooals alle andere
bonden n.1. het wapen der boycot ter hand nemen. Wij moeten een
niet-aangeslotene, die zich in den regel ook wel anders zal gedragen dan
in verband met de eer en den stand van ons beroep betamelijk is, niet
alleen kwaad aankijken, maar hem economisch zien te treffen. Wij moe-
ten pressie op hem uitoefenen, zoodat hij zich bij ons zal aansluiten,
waardoor hij automatisch aan onze tuchtmaatregelen onderworpen
wordt. Het is hier niet de plaats en ook de tijd ontbreekt mij daartoe,
om de maatregelen te bespreken, welke wij daartoe kunnen nemen.
Ik maak U alleen op het wapen zelve attent en wijs in verband hiermede
op de mogelijkheid om het verkrijgen van serum, geneesmiddelen,
instrumenten enz. te bemoeilijken ; waarneming van hun praktijken
voor aangeslotenen te verbieden enz. De uitwerking ervan moet grondig
en nader onder het oog worden gezien.

Zwakheid is\'ongeluk, sterk zijn is gelukkig zijn. (Weakness is wretchedness !
To be strong is to be happy. Longfellow).

Prof. I)r. J. Roos heeft met genoegen de heldere uiteenzetting van Mr. Slager
gehoord, vooral ook dat gedeelte dat handelde over den Centralen Raad ; dat insti-
tuut heeft volop zijn belangstelling; hij vermoedde echter dat ieder lid van dien
Raad vaak voor zichzelf met moeilijkheden te kampen zal hebben. Vooral de mede-
deeling over de rechtspositie van den Centralen Raad, de plaats die hij in de Maat-
schappij wel en de plaats die hij niet zal innemen, had zijn volle belangstelling.

Hij meende echter in het bindend advies een contradictie te zien met hetgeen
verder over den gang van zaken medegedeeld is, ofschoon hij niet twijfelde aan de
goede juridische betiteling. Zijn vraag is, waarop moet de klemtoon vallen op het
woord bindend of op advies. Volgens mededeeling van Mr. Slager is het
advies van den Centralen Raad van bindende kracht; over dat advies is bij den
rechter een gelijkluidende uitspraak te verkrijgen, indien het advies van den C. R.
gegeven is volgens billijkheid en goede trouw. Niet bindend zou het zijn, wanneer
zou blijken dat dit advies gegeven was met kwade trouw en tegen beter weten in-
In het eerste geval is de uitspraak bindend. Wordt de hulp van den rechter
ingeroepen, dan heeft deze alleen maar uit te maken of het advies van den C. R.
gegeven is naar billijkheid en goede trouw; op welke gronden dat advies gegeven
is gaat dus feitelijk buiten den rechter om en zal door hem in de meeste gevallen
ook niet onderzocht worden. Twijfelt de rechter aan de goede trouw van den C. R.
dan zal hij alle zaken, die tot het advies geleid hebben, hebben te onderzoeken.

Mr. Slager wilde eerst de door Prof. Roos gestelde vraag, wat is een bindend
advies en op welk woord moet de klemtoon gelegd worden, beantwoorden. Op welk
woord die klemtoon valt, kan hem niet schelen, ook niet uit een juridisch oogpunt.
Een advies bindt niemand, een bindend advies is echter voor beide partijen
bindend.

De opmerking van Prof. Roos over fyet algemeen en het bindend gedeelte is
betrekkelijk juist. Wij moeten bij de toepassing ervan echter rekening houden met
reeds gegegen interpretaties en met de laatste uitspraak van den Hoogen Raad.
Wij moeten wel degelijk onderscheid maken; van belang is hoe het advies gegeven
is in verband met de verdeeling van den bewijslast.

De C. R. heeft alleen maar aan te toonen, dat de betrokkene zich niet gehouden
heeft aan de bestaande, vastgestelde bepalingen. De beklaagde kan zich bij den
rechter, in verband met een uitspraak van den Hoogen Raad, alleen beroepen op
kwaadwilligheid en minder goede trouw van den C. R. ; neemt dc rechter deze
niet aan, dan stelt hij in het algemeen geen nader onderzoek in en bevestigt het
uitgebracht advies. Alleen wanneer de beklaagde kwade trouw van den C. R. kan
aantoonen, heeft hij kans dat het advies ongeldig verklaard wordt.

Collega Th. van der Weerd heeft met belangstelling de heldere uiteenzetting,
van den inleider gehoord, toch zou hij nog gaarne willen vragen wat in het algemeen
een tuchtwet inhoudt en wat verdient de voorkeur, een tuchtwet of de boycot.

Mr. Slager vindt een tuchtwet het beste. I)e medici hebben een tuchtwet, de juris-
ten ook ; die van de laatsten is beter. Onder de medici vallen o.a. ook de tandartsen ;
van een overtreding door een landarts werd mededeeling gedaan. Deze werd, na
aangeklaagd te zijn voor het maken van ongepaste reclame, door den tuchtraad
veroordeeld, echter in beroep door den rechter vrij gesproken, omdat volgens dezen
zijn overtreding niet betrof een ondermijning van het vertrouwen, dat men in een
tandarts stellen moet, maar alleen de ondermijning van de standseer. Het zal daarom
noodig zijn, dat er in een tuchtwet bepalingen over eer- en standsbelangen worden
opgenomen.

De boycot kan goed werk verrichten, de toepassing ervan is echter een zeer moei-
lijke zaak.

Collega J. P. van der Slooten wees er op, dat de gewone rechter\'beschikt over
vele machtmiddelen, die een college als de C. R. mist. Een rechter kan getuigen
oproepen ; zoo deze niet verschijnen kan hij hen er toe dwingen om te komen; hij
kan de getuigen op eed vorderen enz. De C. R. mist dit en gedurende den korten
tijd, dat hij voorzitter van den C. R. was, heeft hij dat gemis sterk gevoeld.

Mr. Slager is er ook van overtuigd, dat er groote leemten bestaan, welke ook in
onze Statuten voorkomen. Het kan wenschelijk zijn, daarover een nadere omschrij-
ving te geven ; wij kunnen echter nooit iemand op een eed vorderen en kunnen ook
nooit eenigen dwang uitoefenen op dierenartsen, niet-leden van de Maatschappij ;
alleen bij een tuchtwet zijn deze laatsten daar ook onder te vangen.

Collega Tenhaeff vroeg of het Mr. Slager ook bekend was, waarom juristen
en medici niet een boycot hebben en of, als wij voor de dierenartsen een tuchtwet
zouden krijgen, het preventieve karakter van den C. R. dan niet in de knel komt.

Mr. Slager gelooft dit niet. Bij de Maatschappij ter bevordering der Genees-
kunst bestaat toch ook een tuchtcollege ; dit neemt echter geen zaken meer in behan-
deling die reeds aangebracht zijn bij den rechter. Bij ons kan dus ook de C. R.
eerst optreden. Ook kan het voorkomen dat zaken, die bij den rechter aangebracht
zijn, niet vervolgd worden, omdat de zaken van te weinig belang geacht worden.

Wat betreft de vraag over de niet toepassing van de boycot bij de medici en bij
de juristen, de reden daarvan is hem niet bekend.

Dr. M. J. J. Houthuis vroeg nog of bij toepassing van de boycot de Rijksserum-
inrichting daar niet buiten zou vallen, wat volgens Mr. Slager zeer wel mogelijk
zal zijn, in ieder geval voor zoover het voorgeschreven ambtelijke werkzaamheden
betreft.

Mr. J. W. Fi.ierinca te Utrecht, die de Maatschappij bij de samenstelling van
onze Statuten en ons Reglement adviseerde, en die door het Dagelijksch Bestuur
hier uitgenoodigd was, begon met te bedanken voor de gelegenheid hem geboden
om hier aanwezig te kunnen zijn. Hij heeft met genoegen naar de mededeelingen
van Mr. Slager geluisterd, en is van meening dat hetgeen Mr. Slager hier te
berde gebracht in het algemeen juist is ; het was echter moeilijk voor hem om
het medegedeelde in zake het tuchtrecht in eens te beoordeelen.

Hij betreurde het, dat er boete-bepalingen moesten zijn, maar helaas zij waren
noodig, niet alleen voor onze Maatschappij, maar ook voor andere. Zij zouden
niet noodig zijn, wanneer de leden zich gedroegen zooals zij zich bij het opgeven
als lid verbonden hebben.

Wil men iets bereiken, dan moet men eerst beginnen met de hand in eigen boezem
te steken, nauwkeurig acht te geven op zijn eigen daden en eerst daarna zien naar
die van anderen. Hiermede bereikt men echter niet alles. Men kan door zelf correct
te handelen aan anderen wel een goed voorbeeld geven en het hun daardoor moei-
lijker maken om niet goed op te treden. Toch moet er tuchtrecht blijven, zooals
ook reeds in de Maatschappij gebleken is. Wij zullen moeten probeeren een tucht-
wet te krijgen, waartoe trouwens eenige jaren geleden al een poging gedaan is.
Naast de tuchtwet staat dan de boycot. In het algemeen wordt door eigen collega\'s
een overtreding van een collega strenger beoordeeld dan dat dit zal geschieden
door anderen, die in een tuchtraad zitting hebben. Ook daarom juist is de taak van
den C. R. zoo moeilijk, omdat hij daden van eigen collega\'s te beoordeelen krijg}.

De boycot wordt tegenwoordig meer toegepast dan vroeger, de practische uit-
voering hiervan voor de dierenartsen kan spreker niet beoordeelen; in elk geval
zal de uitvoering ervan voor hen veel moeilijker zijn dan in de handelswereld. In

het algemeen voelt hij voor een boycot niet veel ; de vraag voor hem is trouwens
of een boycot wel in de lijn van de dierenartsen ligt en niet strijdig is met de standseer.
Bij eventueel daartoe overgaan mag dat wel nauwkeurig worden nagegaan.

Op een vraag van collega Tenhaeff, die er zijn voldoening over uitsprak, dat
Mr. Flieringa hier aanwezig was, deelde Mr. Flieringa nog mede dat de juristen
nooit een boycot gehad hebben en dat hij persoonlijk tegen een boycot is.

Mr. Slager merkte op dat hij de boycot ook als laatste middel heeft gesteld. Mr.
Flieringa had gevraagd of de boycot ook in overeenstemming was met de standseer
van de dierenartsen. In verband daarmede wilde hij op een hem bekend geval
wijzen, waarbij door den Raad van toezicht voor de advocatuur een jurist geweigerd
was voor toelating tot de balie en dat is toch een absolute boycot.

Daar kan dus iemand verhinderd worden het gekozen beroep uit te oefenen,
omdat men onjuiste gedragingen of verhoudingen verwacht. Wij willen niemand
uitsluiten. Allen zijn bij ons in de Maatschappij welkom en wij willen alleen optreden
tegen hen, die verkeerd handelen en tegen dezulken, die niet bij ons willen komen
en dit meestal wel, omdat zij hunne gedragingen zelf willen vaststellen naar hun
inzicht. Dus bij ons boycot alleen uit noodzaak.

Ook Mr. Flieringa was dat geval bekend; het betrof iemand, die de advocatuur
wilde uitoefenen en tegelijkertijd manufacturier, wat hij van huis uit was, wilde
blijven. Omdat de Raad van meening was dat men als advocaat absoluut onafhan-
kelijk moet zijn, en dat niet kan zijn als men tegelijkertijd koopman is, was die
weigering geschied.

Prof. Dr. J. Wester vroeg wat te doen wanneer de vereeniging een prijzen-politiek
gaat voeren en een der leden die prijzen te hoog vindt; bestaat er dan hiertegen
geen beroep. Bovendien vroeg hij of prijsvaststelling een algemeen belang is en of
er dan opgetreden moet worden tegen menschen die een lager tarief gaan berekenen.

Mr. Slager antwoordde hierop, dat gaan werken onder vastgestelde prijzen
in het algemeen een onrechtvaardige daad is, zoodat degene, die zich daaraan
schuldig maakt, zich onsociaal gedraagt. Hiertegen kan met een tuchtwet opgetreden
worden, dit kan echter ook reeds nu door den Centralen Raad. De prijzen moeten
natuurlijk zoodanig vastgesteld zijn, dat met alle omstandigheden rekening is ge-
houden en zij dus objectief volkomen verantwoord zijn.

Als ik de meening van verschillende collega\'s in ons land goed heb
begrepen, dan is er den laatsten tijd een toenemend wantrouwen tegen
de ophthalmo-reactie in den strijd tegen de tuberculose ontstaan,
en hellen velen er toe over, deze reactie te vervangen door de dubbele
intracutane of laat mij ze ook zoo noemen â huidreactie. Het is waar-
schijnlijk wel hieraan toe te schrijven dat van veler zijde gevraagd is,
op de vÃ©tÃ©rinaire week te spreken over de verschillende tuberculinatie-
methoden en hare diagnostische waarde. Volgaarne heb ik aan het
verzoek, dit onderwerp in te leiden, voldaan, wil in alle bescheidenheid
mijn meening en ervaring U mededeelen, doch bereid U er reeds dadelijk
op voor, dat tal van moeilijkheden, die U ontmoet hebt, er niet door
zullen worden weggenomen. Maar het kan niet anders dan van groot
nut zijn, onze verschillende ervaringen eens mede te deelen en aan
elkaar te toetsen.

Toen voor een paar jaren plotseling een groote animo ontstond bij
de veehouders om zich aan te sluiten bij de vereenigingen tot bestrijding
der tuberculose, hebben velen Uwer een belangrijk deel van Uw werk
gevonden in die bestrijding en hebt gij duizenden koeien getubercu-
lineerd. Officieel voorgeschreven was en is nog : âde tuberculinatie als
regel te doen geschieden conjunctivaal".

Ik behoef niet te blijven stilstaan bij de groote voordeelen van de
oogreactie (gemakkelijkheid van uitvoering, goedkoop, geen invloed
op den gezondheidstoestand van het dier en demelkgift), maar wel bij
de bezwaren die men ervan heeft ondervonden, toen de reactie op zoo
groote schaal werd toegepast.

ie. De beoordeeling. De officieele instructie van den Directeur van
den Veeartsenijkundigen Dienst van 17 Dec. 1928, inzake de uitvoering
der tuberculinaties, zegt hieromtrent slechts dit : âde resultaten der
tuberculinatie worden na ongeveer 6 en 10 uur door den met het onder-
zoek belasten veearts opgenomen en geregistreerd ; hierbij wordt, be-
halve op ettervorming, tevens gelet op eventueele zwelling en roodheid
van de conjunctiva ; het niet behandelde oog dient hierbij als controle.
Hij brengt de resultaten der tuberculinatie als volgt in teekens : is
positieve reactie ; Â± is twijfelachtige reactie ; â is negatieve reactie.

Op aanwijzing van den betrokken inspecteur, of, indien de omstan-
digheden zulks wenschelijk maken, wordt in twijfelachtige gevallen
opnieuw getuberculineerd volgens voorschriften door den inspecteur
te geven, waarbij ten aanzien van de subcutane en intracutane tuber-

culinatie de navolgende voorschriften in acht dienen te worden geno-
men." enz. enz.

Niet nader omschreven is dus, wat een twijfelachtige reactie is. Nu
besef ik volkomen, hoe moeilijk het is, in een instructie precies te
omschrijven hoe een reactie moet verloopen, maar ondertusschen zit
men toch in de practijk met de moeilijkheden. Een duidelijk positieve
reactie (flinke ettering, gezwollen oogleden, roodheid der conjunctiva,
eventueel lichtschuwheid) geeft absoluut geen bezwaren bij de beoor-
deeling, evenmin als de volkomen negatieve reactie, als aan het inge-
druppeld oog absoluut niets afwijkends te zien is. Maar hoe moet ons
oordeel luiden, als er geen duidelijke etterprop is, maar slechts eenige
wit-slijmige uitvloeiing zonder duidelijke ontstekingsverschijnselen of
wel: er is eenige zwelling en roodheid, maar geen afscheiding, of ten-
slotte: er is alleen maar tranenvloed?

In zulke gevallen â en die zijn er vele -- komt er een persoonlijke
factor om den hoek kijken en is de beoordeeling niet meer zuiver objec-
tief maar afhankelijk mede van het karakter van den beoordeelaar.

Gaarne wil men dan, om meer wetenschappelijk te blijven, routine
en ervaring op den voorgrond schuiven. Och, eerlijk gezegd, geloof
ik daar niet veel van ; natuurlijk moet men ervaring hebben, maar of
iemand nu in zijn leven 1000 reacties heeft beoordeeld of 50.000,
maakt m. i. niet veel uit. Want het komt er niet op aan, of iemand met
zoo\'n groote ervaring achter zich, met een autoritair gebaar zegt :
dat noem ik positief of negatief, maar wel of hij gelijk heeft en het bewijs
daarvan is alleen, en dan nog maar in zekere mate, te verkrijgen door
het toetsen der reactie aan de sectie. En in het overgroote deel der
gevallen is dit niet mogelijk. Aan dien persoonlijken factor, die weer
afhankelijk is van het karakter, is het dan ook toe te schrijven de ver-
schillende beoordeeling van een bepaalde reactie, als men die laat
uitspreken door verschillende personen. Psychologische factoren â
welwillendheid, medelijden, het aantal reageerders op Ã©Ã©n stal, het
verantwoordelijkheidsgevoel (op een modelstal, waarvan de melk aan
de hoogste eischen van hygiÃ«ne voor den mensch moet voldoen, legt
men eer een zwaardere maatstaf aan dan op een gewonen stal met 80 a
90 % reageerders) het zijn alle invloeden, die niet mee mochten tellen,
hebbende niets met een wetenschappelijke beoordeeling te maken.
Maar zij tellen mee, bewust of onbewust !

Voorloopig sta ik met betrekking tot de dubieuze reacties op dit
standpunt, dat elke purulente secretie, hoe gering ook en mogelijk
verborgen in de plooien van het conjunctivaalslijmvlies, gepaard met
roodheid van het slijmvlies, een positieve reactie moet aanduiden. Ook
duidelijke zwelling met roodheid en lichtschuwheid zonder meer, acht
ik positief; een wit-slijmige uitvloeiing, evenals tranenvloed, zonder
verdere ontstekingsverschijnselen acht ik negatief. Maar ook als men
dit als vaststaande aanneemt, blijven er nog genoeg overgangen over,
waarin men geen zekere uitspraak durft te doen.

Een oorzaak voor een verkeerde beoordeeling der oogreactie is in
de eerste plaats een reeds bestaande conjuctivitis. Het indruppelen
van oogen, waaraan ook maar geringe prikkelingsverschijnselen zijn
waar te nemen, late men achterwege. Daarom tuberculineere men ook
niet dan nadat het vee minstens eenige weken in het najaar op stal heeft
gestaan, omdat in de herfstmaanden dikwijls een conjuctivitis wordt
gevonden bij de nog in de weide grazende koeien. Stoffig hooi en stoffig
strooisel kan ons ook parten spelen. En zoo beweert men ook, dat het
reizen van koeien over grootere afstanden een negatieve reactie kan
doen veranderen in een positieve. Op deze wijze verklaart men de hoe
langer hoe vaker gehoorde klacht, dat koeien, welke met een deugdelijk
garantiebewijs zijn gekocht, bij den nieuwen eigenaar wel reageeren.
Dergelijke ondervindingen, waarvan men o.a. een relaas kan vinden in
âDe Vee- en Vleeschhandel" van 18 Febr. 1936 hebben het vertrouwen
in de waarde der oogreactie meermalen aan het wankelen gebracht en
helaas ook â waarschijnlijk geheel ten onrechte â dat in de eerlijkheid
der attesten.

Op een andere oorzaak van foutieve aanwijzing van de oogreactie
heb ik indertijd gewezen in een artikel over Tuberculose-diagnostiek
bij het rund (Tijdschrift voor Diergeneeskunde, Dl. 51, 1924, afl. 24)
n.1. het voorafgegane subcutane inspuiten van tuberculine. U kunt in
dit artikel lezen mijn ervaring op een vijftal modelstallen, waar geregeld
het vee werd gecontroleerd door middel van de thermo-reactie, waar
practisch geen reageerende dieren stonden, maar die toch positief
reageerden op de oogreactie in een aanzienlijk, soms zeer hoog percen-
tage (80 %). Niettegenstaande de daarop gevolgde critiek handhaaf
ik ook op grond van latere ervaring, nog ten volle de in 1924 uitgespro-
ken stelling : âdat bij niet tuberculeuze dieren door herhaalde tuber-
culine-injecties een dergelijke overgevoeligheid wordt opgewekt, dat
een plaatselijke reactie (oogreactie) kan worden verkregen." Bij het
geringe gebruik dat op heden nog van de thermo-reactie wordt gemaakt,
heeft deze kwestie echter momenteel niet veel practische beteekenis,
al zou ik er voor willen waarschuwen zc geheel te vergeten . In de litera-
tuur vindt men niets anders vermeld, dan dat de subcutane methode
niet de oogreactie beÃ¯nvloedt, maar dit geldt dan dieren, die of gelijk-
tijdig of binnen enkele dagen aan beide reacties worden onderworpen.

Een bezwaar, dat men vaak aanvoert tegen de oogreactie, is dit, dat
zoo gemakkelijk een positieve reactie door den belanghebbende zou
zijn te voorkomen door het oog telkens uit te vegen. Ik geloof niet, dat
bij een goede controle dit gevaar zoo groot is. Zeker, de etterprop kan
men verwijderen, maar niet de roodheid, niet de zwelling, niet het
secretum tusschen de plooien van het slijmvlies. Ook is wel eens be-
weerd, dat, als spoedig de oogen werden uitgewasschen na de indruppe-
ling, geen reactie zou kunnen optreden. Wij hebben dit nagegaan, door
bij enkele tuberculeuze koeien 10 minuten na de indruppeling het oog
met veel water uit te spoelen. De dieren reageerden echter prompt en

duidelijk na 6 uren. Of het mogelijk is dat handelaren met een bepaald
middel een reactie kunnen tegenhouden weet ik niet ; het wordt wel
beweerd. Ik heb gedacht, dat mogelijk een voorafgaande indruppeling
van CaCl₂-opl. de ontsteking door het tuberculine zou keeren, maar
dit is mij gebleken niet zoo te zijn.

Naar aanleiding van een vraag, mij eens door een collega gedaan of
een telkens herhalen van de indruppeling van tuberculine bij een positief
reageerend rund ten slotte de reactie niet negatief zou doen worden,
bleek mij na onderzoek ontkennend te moeten worden beantwoord,
maar uitzonderingen zullen mogelijk zijn. Evenmin kan men door een
dikwijls herhalen der indruppeling een negatieve reactie tot een positieve
reactie maken.

Collega Rutgers uit Vriezenveen heeft mij verteld eenmaal een
positieve oogreactie te hebben opgemerkt eerst 36 uur na de laatste
indruppeling. Of een dergelijke late reactie meer voorkomt, is mij
onbekend. In het algemeen geloof ik, dat de in de instructie van het
Veeartsenijkundig Staatstoezicht aangewezen tijden (6 en 10 uur na
de 2e indruppeling) de juiste zijn. Wel ziet men dikwijls reeds na 4 a 5
uur een duidelijke reactie, maar deze is na 6 uur dan ook nog wel te
zien ; een dubieuze reactie na 6 uur is dikwijls volkomen negatief na
10 uur. Maar op deze dingen dieper in te gaan, lijkt mij overbodig,
gezien Uw aller eigen ervaring.

De bezwaren, die men aan de oogreactie toeschrijft, hebben geleid
tot het aanwenden van andere plaatselijke reacties. In het voorbijgaan
noem ik U slechts de huidreactie volgens v. Pirquet, in 1907 aange-
geven, bestaande in het inwrijven van tuberculinum brute in de zeer
oppervlakkig gescarificeerde huid. Bij tuberculeuze dieren ziet men
na 24 uur zwelling optreden, welke zwelling eenige dagen (tot 5 dagen
toe) aanhoudt. Zij wordt weinig toegepast in de diergeneeskunde ; zij
heeft wel het voordeel niet verdoezeld te kunnen worden door den
veehouder. In de humane geneeskunde is zij nog de tuberculinatie-
methode.

Veel meer beteekenis heeft voor ons de intracutane reactie, die vooral
in Engeland en Amerika het verreweg het meest toegepaste diagnosti-
cum is, vooral na de onderzoekingen van de bekende Engelsche tuber-
culine-commissie, welke deze reactie sterk heeft aanbevolen en haar
stelt boven de thermo- of oogreactie. Nieuw is ook deze reactie aller-
minst; reeds in 1909 is zij door Joseph toegepast, ook in ons land al
spoedig wel geprobeerd, zij het ook op bescheiden schaal. In ons tijd-
schrift van 1912 heeft van Heei.sbergen haar uitgevoerd bij 253
runderen aan de staartplooi (,,De intradermoreactie van Moussu en
Mantoux", bladz. 721) en hij beveelt ze sterk aan. Hij heeft ze slechts
bij 29 dieren kunnen toetsen aan de subcutane methode, die toen 2
reactiedieren mÃ©Ã©r aangaf. Het spreekt vanzelf, dat ik niet de talrijke
literatuur hierover de revue zal laten passeeren, wilde echter er toch

even op wijzen, dat de reactie ook bij ons wel de aandacht destijds heeft
getrokken. Ook de Jong heeft erover geschreven.

Van Engelsche en Amerikaansche zijde is echter later (sedert 1924)
ngevoerd de dubbele intracutane methode en het is over deze dat ik wat
uitvoeriger wil uitweiden.

Zij bestaat hierin, dat men o. 1 c.c. onverdunde tuberculine in de
diepere gedeelten der huid spuit. Na 2 X 24 uur injiceert men wederom
dezelfde dosis op dezelfde plaats. Bij tuberculeuze dieren ziet men na
24 uur een duidelijke zwelling, die na 48 uur nog is toegenomen. Is de
reactie absoluut positief, dan behoeft men niet de tweede injectie te
doen ; bij een twijfelachtige spuit men in het meest gezwollen gedeelte
nogmaals o. 1 c.c. en leest na 24 uur het uiteindelijke resultaat af. Men
kan daartoe de dikte der zwelling in mm vastleggen en deze vergelijken
met de oorspronkelijke huiddikte. Als positief is te beschouwen een
zwelling die 2 X de oorspronkelijke huiddikte meet, maar ik moet er
vooral den nadruk op leggen, dat het meer het karakter, de aard der
zwelling is, die den doorslag geeft, dan de absolute toeneming in dikte
in mm uitgedrukt. Daarom lijkt het mij niet juist zich bij de beoordeeling
te houden aan de voorschriften, die bij de injectiespuit volgens Raut-
mann behooren en waarin men leest : âDie Ablesung der Reaktion
erfolgt nach 72 Stunden unter Benutzung der Schieblehre, indem
auch jetzt wieder an der Einstichstelle die Dicke der Hautfalte gemessen
wird. Die ermittelten Zahlen sind sofort zu vermerken. Dickenunter-
schiedc bis zu 1.5 mm sind nicht als Reaktion aufzufassen. Schwellungen
von 1.5 bis 3.5 mm gelten als zweifelhaft, darÃ¼ber hinaus als positive
Reaktion. Bei Tieren mit zweifelhafter Reaktion kommt die Anwendung
einer kombinierter Konjunctival- und Subkutan-Methode in Betracht".
Bij een positieve reactie is de zwelling diffuus, oedemateus, zacht en
vooral pijnlijk ; bij een negatieven : goed omschreven, hard, niet pijnlijk
en gering (minder dan de dubbele dikte). Natuurlijk heeft men ook
hier weer het bezwaar der dubieuze reacties ; in Engeland en Amerika
lost men dit nogal gemakkelijk op; iedere dubieuze reactie toch wijst
een tuberculeus dier aan ! De Engelsche tuberculose-commissie acht
de dubbele intracutane reactie de meest betrouwbare en geeft haar
verre de voorkeur boven de subcutane. Zij onderzocht 835 dieren, die
niet hadden gereageerd op de subcutane injectie ; hiervan reageerden
er 122 op de intracutane ; bij 94 dezer dieren kon sectie gedaan worden
en werd inderdaad tuberculose gevonden. Op de overige 28 is geen
sectic verricht. Als voordeelen van deze methoden worden genoemd,
dat zij is handig, eenvoudig uit te voeren ; de techniek is gauw geleerd,
het werk op de boerderij wordt er niet door gestoord, de dieren behoeven
niet binnen te worden gehouden, zij beÃ¯nfluenceert niet de melkgift,
is bij jonge en oude, hoogdrachtige en pas gekalfde koeien uit te voeren.

Een twijfelachtige reactie zal dan worden verkregen, als men te
oppervlakkig heeft ingespoten; men moet dus zorgen, dat ook de diepere
lagen der huid worden geraakt. Twijfelachtige reacties ziet men ook

bij koeien met vergevorderde of zeer oude tuberculose ; deze laatste
zullen echter op geen enkele tuberculinatie duidelijk reageeren ; de
eerste haalt men wel door klinisch onderzoek eruit. Men kan het aantal
twijfelaars ook daardoor nog verkleinen, dat men gelijktijdig op een
andere plaats ingedampte, steriele glycerinebouillon inspuit, en de
hierdoor veroorzaakte geringe zwelling vergelijkt met die door de
tuberculine verwekte. Ook kan men nog tegelijk gebruik maken van
andere reacties (ophthalmo- b.v.). De dubbele intracutane reactie
wordt niet beinvloed door een voorafgegane tuberculine-inspuiting.

Als plaats van injectie kan men gebruiken de halsstreek of de anaal-
plooi. De laatste heeft het voordeel, niet geknipt behoeven te worden ;
men heeft de andere plooi ter vergelijking; de techniek is iets lastiger
dan aan het dikkere halsvel.

Rautmann e.a. spuiten achter het schouderblad in. Voordeel hiervan
is, dat deze plaats minder onderhevig is aan bewegingen van het dier ;
nadeel vind ik de vaak dikke huid, die moeilijke plooibaar is.

Veroorlooft mij, U precies de techniek aan te geven, zooals ik die de
laatste jaren heb toegepast. Ik gebruik een spuitje van i cc., waarop
een zeer fijne, maar sterke canule is geschroefd ; een bajonetsluiting is
natuurlijk ook goed ; zet men echter de canule er gewoon op, zooals
op een recordspuit, dan drukt men te gemakkelijk de canule bij den
grooten weerstand, dien men heeft te overwinnen, eraf. Er zijn thans ook
spuitjes met aparte canules, die slechts enkele mm in de huid kunnen
dringen, voor deze intracutane injectie te verkrijgen. ^J) Knip op de
huid aan de halsvlakte met de schaar een kruis ; in het centrum hiervan
steekt men de canule, nadat men met de linkerhand een plooi heeft
opgenomen ; niet desinfecteeren. U moet bij het inbrengen van de o. i
c.c. tuberculine brute (geen ophthalmo-tuberculine !) een flinken weer-
stand ontmoeten, het dier zal zich verzetten hierbij ; na de injectie
moet U een erwtgroot knobbeltje voelen. Schuin insteken is waar-
schijnlijk beter dan verticaal, er wordt dan meer huid geraakt. Aan de
anaalplooi kan de techniek iets lastiger zijn, omdat daar de huid zoo
dun is en men gemakkelijk subcutaan spuit ; een voordeel is echter
weer, dat het verzet van het dier minder is. Want dit is een bezwaar
voor de praktijk, dat vele koeien zich behoorlijk verzetten ; de injectie
schijnt pijnlijk te zijn en U begrijpt, dat de minste beweging van het
dier gemakkelijk de operatie doet mislukken. Opmerkelijk is, dat de
Engelsche en Amerikaansche heeren, van wie men vele voordrachten
over dit onderwerp kan lezen in de verschillende tijdschriften, hier
nooit over praten ; bij de discussie, die ik las onder een voordracht van
Downham b.v. in the Veterinary Record van 1930 werd hem hierover
ook een vraag gesteld en ja, toen moest hij toegeven, dat het bij ner-

\') Spritze zur intrakulanen Tuberkulin-Reaktion nach Dr. Rautmann (bij Fr
Baumgartel. Halle-S.). Naschrift bij de correctie: Deze spuit is mij sedert zeer
goed bevallen; verzet van het dier geeft minder moeilijkheden. Ik kan dit
spuitje dus gerust aanbevelen.

veuze dieren wel eens lastig was ; soms had hij wel eens een koe moeten
neerleggen !

Ik ben benieuwd hoe de ervaring in dezen van U zal zijn, vooral op
stallen, waar de koeien meermalen onder handen zijn genomen voor
bloedafnemen, injectie van Abortus-cultuur etc. Mij lijkt dit bezwaar
voor massa-werk niet te onderschatten.

Wilt er ook aan denken, dat men enkele uren na de injectie bijna
steeds eenige zwelling op de injectieplaats ziet; deze zgn. âneedle-
reaction" verdwijnt als het dier niet reageert. Er is nog eenig verschil
in opgaven omtrent de gebruikte tuberculine : sommige gebruiken
o. i c.c. verdunde tuberculine (met physiol. NaCl opl., of J % carbol
gelijke deelen), anderen 0.2 c.c. hiervan, mog weer anderen o. 1 c.c.
onverdunde tuberculine. Ik heb steeds het laatste gedaan.

Is volgens de Engelsche en Amerikaansche broeders deze methode
bijna volmaakt : mijne geringere ervaring is, dat men nog te dikwijls
zwellingen ziet, die men niet precies weet te interpreteeren. Of de
zwelling is groot genoeg, maar zij is niet pijnlijk ; of zij in wel pijnlijk,
maar te hard, te scherp omschreven en te gering. Verschil van meening
tusschen meer beoordeelaars acht ik in die gevallen absoluut te verwach-
ten en het deed mij genoegen dezer dagen te lezen, dat ook anderen
dat hebben ondervonden. In het Bulletin de 1\'AcadÃ©mie vÃ©tÃ©rinaire
de France 1931, hebben Balozet, Zottner en Deviras beschreven,
hoe zij geheel onafhankelijk van elkaar 1 29 reacties hebben beoordeeld
(oogreactie en de enkele intracutane). In niet minder dan 30 % waren
de heeren het niet met elkaar eens.

Men kan dikwijls, doch niet in alle gevallen, tegelijk met de intra-
cutane reactie een thermoreactie zien ; men krijgt dezelfde type van
curve en op dezelfde tijden koorts als bij de subcutane injectie van de
gewone hoeveelheid tuberculine a 0.5 gram.

U ziet, dat ik bij mijn opgave, vooral te zorgen niet te oppervlakkig
in te spuiten, in volkomen tegenspraak ben met hetgeen U gisteren van
Prof. de Blieck hoorde over de Amerikaansche methoden, waar juist
de nadruk werd gelegd op zoo oppervlakkig mogelijk inspuiten. Nu is
het natuurlijk wel zoo, dat men aan de staartplooi niet veel keuze
heeft, wat diepte van inspuiten betreft. Men is blij in die dunne huid
de canule te steken. Een tweede verschil met Amerika is, dat men daar
slechts Ã©Ã©nmaal inspuit en na 3 X 24 uur afleest en iedere zwelling voor
positief rekent. Met de zooveel lagere percentage reageerders daar is
dat ook geringer bezwaar.

Een enkel woord over de zgn. intrapalpebrale tuberculinatie, waar-
onder men verstaat het inspuiten van tuberculine (nl. 0.3 tot 0.5 gram
tuberculine verdund met de io-voudige hoeveelheid physiologische
NaCl-oplossing) in het onderste ooglid. Men kan deze injectie van
binnen uit doen, d.w.z. men steekt een fijne canule ongeveer 1 cm
diep door het slijmvlies van de conjunctiva in het losse subcutane

bindweefsel van het onderste ooglid of wel men steekt door de huid in
de richting van het oog. De eerste methode vind ik het veiligst voor het
oog en heb ik steeds gevolgd. Men krijgt dan soms reeds na 6 uur,
maar meestal eerst tusschen 24 en 48 uur na de injectie een flinke
zwelling, die dagen lang aanhoudt en die tegelijk gepaard gaat met een
thermische reactie. Voor een enkel individueel geval is het wel een
geschikte methode, voor massa-onderzoek niet. Vooral Januschke,
die in 1928 een monographie schreef over de tuberculose van het rund,
is er een sterk voorstander van en acht deze de meest betrouwbare
tuberculinatie.

Blijft tenslotte nog over de oude, klassieke subcutane tuberculinatie,
waarover ik niet veel zal zeggen, omdat ik toch niet mag verwachten,
dat deze ooit weer in eere zal worden hersteld. Ik moet ook toegeven
dat zij vele en onweerlegbare bezwaren heeft, die ik niet nader met U
behoef te bespreken, maar niettegenstaande dat vind ik voor het
onderzoek van een enkel dier of enkele dieren haar altijd nog de pret-
tigste methode, omdat een objectieve beoordeeling bij haar mogelijk
is. Zij moet echter lege artis worden uitgevoerd en ik kan mij verder
geheel vereenigÃ«n met de aanwijzingen te dien opzichte van den Direc-
teur van den Veeartsenijkundigen Dienst.

Zij is niet uit te voeren bij koeien met labiele temperatuur (door
ziekte, in verband met vergevorderde drachtigheid of partus). Waar
m.i. nog te weinig rekening mee wordt gehouden is met het drenken
van de koeien tijdens de reactie. Immers het geven van veel koud
water in eens kan bij een koe de lichaamstemperatuur aanmerkelijk
doen dalen en op deze wijze de reactie ernstig beÃ¯nvloeden.

Omtrent de betrouwbaarheid loopen de meeningen ver uiteen. De
meer genoemde Engelsche tuberculose-commissie vond een negatieve
thermo-reactie bij de helft der onderzochte runderen met tuberculose.
Ik hoop U later nog eens uitvoerige cijfers te geven, wil op het oogen-
blik volstaan met mede te deelen, dat ik bij 40 koeien met open tuber-
culose van den laatsten tijd 5 x een negatieve thermo-reactie zag.
Bij 2 dezer dieren waren ook de oog- en de intracutane reacties negatief,
bij een de intracutane negatief en de oogreactie positief, bij de 4e
beide locale reacties positief, bij de 5e dubieus. In het boven reeds
vermelde artikel uit het Fransche Bulletin komt ook de subcutane
methode er goed af: 36 koeien met positieve oogreacties reageerden
op Ã©Ã©n na ook op de subcutane, deze reageerde dubieus hiermede en
bleek bij sectie geen tuberculose te hebben.

Van 49 koeien, die een positieve intracutane reactie gaven, hadden
er 42 ook een thermo-reactie. Van 30 koeien, die dubieus Ã³f op de
ophthalmoreactie Ã³f op de intracutane reageerden, bleken er 22
positief op de subcutane tuberculinatie te reageeren, zoodat de schrijvers
tot de conclusie komen, dat ook een dubieuze locale reactie met groote
waarschijnlijkheid tuberculose aanduidt.

Het is U uit de publicaties van Prof. Wester over de tuberculose
van het paard, bekend, dat de ophthalmo-reactie bij het paard de
meest aangewezen methode van onderzoek is. Een sensibilisatie behoeft
niet eens vooraf te gaan ; de teactie treedt steeds vroegtijdig op, soms
al na 4 uren ; zij is ons voor 100% betrouwbaar gebleken. Spuit nooit
een paard subcutaan in, tenzij met een kleine dosis ; het tuberculeuze
paard is zoo gevoelig voor tuberculine, dat gij met de gewone dosis
het dier dagenlang ziek maakt en hooge koorts bezorgt. Deze gevoelig-
heid heb ik eens zeer duidelijk gedemonstreerd gezien bij een tuber-
culeus paard in September 1933, dat ook om andere redenen in mijn
geheugen is gebleven. In afwijking n.1. met wat wij steeds bij tuber-
culose van het paard zien : voortdurend te hooge lichaamstemperatuur
en hyperleucocytose, had dit dier een volkomen normale temperatuur
en slechts een even boven het normale liggend aantal leucocyten
(10.500). Toen ik de oogreactie toepaste, steeg de temperatuur volle
2Â° en kreeg ik een even mooie curve als anders bij een thermo-reactie
van het rund. Daar de volgende dag de temperatuur weer normaal
was en gezien de curve gedurende den dag der indruppeling, meen ik
gerechtigd te zijn aan te nemen dat de resobtie van de geringe hoeveel-
heid tuberculine door het oogslijmvlies reeds voldoende was om een
thermo-reactie op te wekken. De sectie bevestigde de diagnose
âtuberculose."

Dezelfde gevoeligheid voor tuberculine bestaat bij de geit. Toen ik
voor het eerst de diagnose tuberculose stelde bij een geit (op grond van
positief sputum-onderzoek), wist ik dat nog niet. Ik spoot 100 mgr
tuberculine in met als gevolg, dat het dier geheel onvermoed, binnen
de 20 uur dood ging.

Sinds dien bleek mij, dat een dosis van 10 mgr ongevaarlijk en meer
dan voldoende is om een mooie thermo-reactie op te wekken. De
locale reacties kunnen natuurlijk ook worden toegepast ; het meest
deed ik de oogreactie, maar groot is ons materiaal niet.

Toevallig heb ik indertijd in Oudenrijn eenige katten, die ik verdacht
van tuberculose, door middel van de oogreactie onderzocht. Boven
mijn verwachting ging dit goed en veegden de dieren niet alles uit het
oog. De sectie bevestigde de diagnose.

Dit is alles, wat ik U hedenmorgen wenschtc mede te deelen over
de verschillende tuberculinaties. Gaarne had ik er aan toegevoegd
eenige ervaringen over de reacties met paratuberculine en Johnine,
doch de tijd laat zulks niet toe. Wel hoop ik U tegelijk met eenige
verschillende tuberculine-reacties ook een positieve reactie metYohnine
te laten zien.

Laat mij tenslotte nog even een korte opmerking mogen maken over
de tuberculinatie in het algemeen. Ik zou niet gaarne willen beweren,

dat wij de tuberculinatie kunnen missen bij de tuberculose-bestrijding,
maar aan den anderen kant mag toch nog wel eens gewezen worden op
het feit, dat men er, door geheel en al af te gaan op de tuberculinatie,
wel eens leelijk kan invliegen. Niet zoo heel zelden komt het toch voor,
dat een koe met tuberculose niet regaeert en dat zijn heusch niet altijd
cachectische koeien. In deze omgeving, waar veel stallen zijn met 60%
en meer reactie-dieren, zou ik het heelemaal niet erg hebben gevonden,
als men de eerste jaren onzer bestrijding had afgezien van de tuber-
culinatie der oudere koeien en zich geheel geconcentreerd had op het
clinisch onderzoek, om dan eerst, als men een beetje schoon schip had
gemaakt door de clinische gevallen op te ruimen, was begonnen met de
tuberculinatie. Ook om psychologische redenen ! Hoeveel menschen
zijn al moedeloos geworden in deze twee jaar, doordat ze hun reactie-
percentage zagen stijgen inplaats van dalen, niettegenstaande ze ,,aan
de bestrijding deden" ! Als clinicus heb ik al heel weinig aan de tuber-
culinatie. Een positieve reactie zegt mij zoo goed als niets. Heb ik bij
telkens en telkens herhaald onderzoek, speciaal van se- en excreta,
geen tuberculose kunnen vaststellen, dan mag tenslotte een negatieve
reactie mij de doorslag geven bij het uitsluiten van tuberculose. Dat is
dan ook alles.

Vraagt U mij, of ik de oogreactie zou willen laten vervangen door de
intracutane bij het massa-onderzoek, dan antwoord ik op dit moment
pertinent neen Met al de bezwaren eraan verbonden, blijft de eerste
toch de meest handige. En ware het, dat men met de intracutane geen
twijfelaars had, dan stond de zaak nog anders. Maar dat is niet zoo.
Ik schat het percentage twijfelaars met de huidreactie minstens even
groot. Doch ik zou de oogreactie willen verbieden voor alle gevallen,
waar ons een onderzoek gevraagd wordt naar het tuberculose-vrij
zijn van pas aangekochte dieren en ook bij export. Laten wij dan de
intracutane of liever nog de intracutane plus subcutane tuberculinatie
toepassen. En gebruik verder ten behoeve der tuberculose-bestrijding
de dubbele huidrectie in al die gevallen, waar ons de oogreactie twijfel-
achtig voorkomt.

De ophthalmo-reactie met tuberculine bij koeien geeft dikwijls
moeite bij de beoordeeling, doch de intracutane (doublÃ© intradermotest)
eveneens. De oogreactie is geheel te verwerpen voor dieren, die vroeger
herhaaldelijk met tuberculine zijn ingespoten. Ook voor dieren, die
pas aangekocht zijn en een reis hebben gemaakt, gebruikt men niet
de oogreactie, doch de dubbele intracutane reactie.

Het best is de ophthalmo- en intracutane reactie gelijktijdig toe te
passen en tegelijk na de iste indruppleing de temperatiuur om de 2
uur op te nemen. Een reageerend dier blijft reageeren op de oogreactie,
ook na zeer dikwijls herhaald indruppelen. Een tuberculeus rund
reageert ook op Johnine (paratuberculine).

Die Ophthalmo-Reaktion mit Tuberkulin bei KÃ¼hen bietet Ã¶fters Schwierigkeit
bei der Beurteilung ; dies ist aber auch der Fall bei der doppelten intrakutanen
Reaktion. Die Augenreaktion ist verwerflich fÃ¼r Tiere, welche zuvor wiederholt
mit Tuberkulin eingespritzt worden sind ; gleichfalls fÃ¼r Tiere welche neu gekauft
und transportiert sind ; man benutzte dann die doppelte intrakutane Reaktion.

Am besten ist es die Ophthalmo- und die intrakutane Reaktion gleichzeitig
anzuwenden und dann sofort nach der ersten Eintropfung jede zwei Stunden die
Temperatur zu messen.

Ein reagierendes Tier bleibt reagieren auf die Augenreaktion auch nach Ã¶fters
wiederholtem Eintropfen.

The ophthalmic tuberculin test in cows often causes difficulties in the appreciation,
but this is also the case with the double intradermal test. The ophthalmic test is
unreliable for animals having been repeatedly injected with tuberculin formerly
and also for recently purchased animals which have been transported ; the double
intradermal test should then be applied.

The best method is to apply the double intradermal test and the ophthalmic test
in combination and to take temperatures at two hours intervals immediately after
the first instillation into the eye.

A reacting animal always reacts to the ophthalmic test, even after repeated former
inoculations.

Chez les vaches l\'apprÃ©ciation de l\'ophthalmo-rÃ©action Ã la tuberculine prÃ©sente
souvent des difficultÃ©s, de mÃªme que de la double Ã©preuve intradermique.

L\'ophthalmo-rÃ©aption n\'est pas recommandable quand il s\'agit d\'animaux qui
ont Ã©tÃ© tuberculinÃ©s antÃ©rieurement Ã plusieurs reprises ou d\'animaux nouvellement
achetÃ©s qui ont Ã©tÃ© transportÃ©s : la double Ã©preuve intradermique est alors indiquÃ©e.
La mÃ©thode qui se montre la meilleure consiste Ã pratiquer l\'ophthalmorÃ©action et
l\'intradermo-rÃ©action simultanÃ©ment avec prises de tempÃ©rature toutes les deux
heures immÃ©diatement aprÃ¨s la premiÃ¨re inoculation dans l\'oeil. Un animal rÃ©agis-
sant continue Ã rÃ©agir Ã l\'ophthalmo-rÃ©action, mÃªme aprÃ¨s des instillations rÃ©pÃ©tÃ©es.

FlÃ¶rcken ¹) is voor vroeg, vaak zelfs onmiddellijk na operatie, opstaan. Volgens
hem wordt daardoor de reconvalescentie verkort; darm en blaas functionneeren weer
normaal, en vermoedelijk is de kans op thrombose en embolie kleiner.

Na 219 operaties voor hernia en buikziekten, nam hij slechts eenmaal doodelijke
embolie waar (bij een kankerpatiÃ«nt). Natuurlijk moeten geen tegen-aanwijzingen
bestaan (infectie, hartkwaal, kanker, enz.). Vr.

De Staatscommissie inzake de tuberculose-bestrijding bij den mensch
schrijft over deze aangelegenheid in haar in 1922 verschenen rapport
o.m. het volgende:

âNiet alleen van den mensch afkomstige tuberkelbacillen leveren
âgevaar van besmetting voor den mensch op, doch ook tuberkel-
bacillen van verschillende soorten van aan tuberculose lijdende
âdieren zijn als gevaarlijk voor den mensch te beschouwen. Vooral
âde tuberkelbacillen van het rund afkomstig worden schadelijk geacht.
âImmers de talrijke onderzoekingen in de laatste tientallen van jaren
âomtrent het voorkomen der van dieren afkomstige tuberkelbacillen
âbij den mensch verricht, hebben aan het licht gebracht, dat de zgn.
âbovine tuberkelbacillen in een zeer groot aanzienlijk aantal gevallen
âvan tuberculose bij den mensch worden gevonden.

âDe procentische getallen loopen zeer uiteen, nml. van 10% (Kaiserl.
âGesundheitsamt) tot 20.6% (Griffith) voor alle leeftijden, terwijl
âdoor Griffith voor den leeftijd beneden 5 jaar zelfs 37.5% en voor
âdien van 5â10 jaar 30.3% werd opgegeven. Daarentegen zijn in
âgevallen van chronische longtuberculose slechts enkele malen tuber-
kelbacillen van het bovine type gevonden."

In Engeland is sedert jaren gewezen op de gevaren die vooral
kinderen dreigen ; in Schotland is dit wel zeer sterk naar voren gebracht.
In Amerika is de propaganda voor bestrijding van de rundertuber-
culose gebaseerd op de daar veelvuldig waargenomen infecties bij den
mensch door den runderbacil.

In Nederland is sedert de onderzoekingen van Dr. H. D. Boer
(Maandschrift voor Kindergeneeskunde II, 1933, 337), die aantoonde,
dat in Nederland de rundertuberkelbacil een belangrijke rol speelt
als oorzaak van tubeiculose bij kinderen, en door het pas onlangs
gepubliceerde onderzoek van Dr. A. Charlotte Ruys, het vraagstuk
opnieuw aan de orde gesteld.

In een voordracht, gehouden voor het Genootschap tei bevordering
van \' Natuur-, Genees- en Heelkunde te Amsterdam, 20 November
1935, heeft zij het resultaat medegedeeld van de onderzoekingen op het
laboratorium van de afdeeling Volksgezondheid van den Gemeente-
lijken Geneeskundigen- en Gezondheidsdienst te Amsterdam. Zij
geeft in het Tijdschrift voor Geneeskunde van 1 Februari 1936 jaargang
80 deel i no. 5, enkele literatuurgegevens van den laatsten tijd, welke
ik hier herhaal.

In de Lancet van 30 Juni 1934 heeft Griffith aangegeven, dat er
bij tuberculeuze meningitis van de 37 stammen, welke hij kweekte,
er 15 van het bovine type gevonden werden.

Walker vond in Schotland, blijkens mededeeling in de Lancet
van 1934 I, 37, uit 595 sputa 23 bovine stammen.

Blacklok nam bij 386 secties van kinderen 101 maal aan, dat de
primaire haard in den buik gelegen was en kweekte 66 stammen, waarvan
54 van het bovine type.

In onze kringen zijn beroepsinfecties algemeen bekend. Als regel
dragen zij een locaal karakter.

In 89 sputa uit de provincie werden 10 X bovine bacillen gevonden ;
vier patiÃ«nten hadden geregeld contact met vee en gebruikten rauwe melk,
de andere hadden daarmee geen contact, gebruikten wel rauwe melk.
De meeste patiÃ«nten waren van 20 tot 40 jaar oud. Van een bijzonder
goedaardig verloop was bij deze gevallen van longtuberculose geen
sprake ; twee ervan waren ten tijde van de mededeeling aan long-
tuberculose gestorven, twee waren achteruitgaande, bij 6 was de
toestand vrij stationnair.

Negen maal werd in maagspoelsels van kinderen het bovinetype
geÃ¯soleerd, waarvan acht bij kinderen beneden 5 jaar. Het betrof hier
stadskinderen met geen infectiebron in huis.

Een kind van 3 Â£ jaar uit een woonwagenkamp leed aan tuberculeuze
meningitis, veroorzaakt door bovine bacillen.

Bij twee patiÃ«nten van 3 en 21 jaar oud werd halsklier-tuberculose
gevonden, waarin bovine bacillen werden aangetroffen ; beide waren
blijkbaar op het platte land besmet.

Twee patiÃ«nten hadden gewrichts-tuberculose veroorzaakt door
den bovinen bacil ; zij waren 10 en 42 jaar oud.

Bij huidaandoeningen werden 23 maal het humane en 6 maal het
bovine-type gevonden. Het gold hier patiÃ«nten van zeer verschillende
leeftijden. Bij 5 daarvan kwam rauwe melk als bron van besmetting
in aanmerking.

Dr. Ruys komt tot de conclusie dat, bij de door haar waargenomen
33 gevallen van tuberculose veroorzaakt door den bacil van het bovine-
type, het gebruik van rauwe melk en melkproducten wel de meeste infecties
veroorzaakt zal hebben.

Zoo zijn wij dan in Nederland ook langzamerhand onder den indruk
gekomen van de gevaren welke bovine tuberculose voor den mensch
kan opleveren.

Dat direct contact met tuberculeus vee tot infectie bij den mensch
kan leiden, is in onze kringen voldoende bekend (slagers, dierenartsen).

In hoeverre inademing van door runderen uitgehoeste bacillen
voor den geregeld in stallen aanwezigen mensch tot longtuberculose
kan leiden, is mij niet bekend.

Dat het drinken van rauwe melk, waarin tuberkelbacillen voor-
komen van bovinen oorsprong tot infectie kan leiden spreekt uit de vele
waargenomen feiten.

Wanneer aangenomen wordt dat Nederland 8.000.000 inwoners
heeft en per hoofd van de bevolking dagelijks ongeveer een derde
liter melk wordt gebruikt voor consumptie, dan geeft dit per jaar een
totaal verbruik van ruim 100 liter. In het geheel zal dus zeker 800.000.000
liter melk geconsumeerd worden. De totale productie in Nederland
op 4 milliard aannemende komen wij tot de conclusie dat 20% van de
in Nederland gewonnen melk voor directe consumptie wordt gebruikt.

Het behoeft geen betoog, dat menschen lijdende aan open tuber-
culose, die als melker of distribuanten voor de melk fungeeren, deze
kunnen infecteeren met voor den mensch schadelijke kiemen.

De cijfers van de abattoirs en die verkregen bij de systematische
tuberculosebestrijding kunnen een beeld geven van de infectiekansen
van de melk met rundertuberkelbacillen.

Als wij in de consumptiemelk-gcbieden een reactieperccntage van
40 aannemen bij tuberculinatie van het melkvee, zullen wij wel niet
een te hoog cijfer geven. Als ik de ervaringen over 1935 tot Mei 1936
met betrekking tot de gegevens voor de tuberculose-bestrijding raad-
pleeg, dan kan ik daaruit de volgende conclusies trekken :

In het geheel zijn in Friesland onderzocht onder controle van den
Gezondheidsdienst ruim 181.000 stuks vee, onder die van de V.V.Z.M.
32.000 stuks en onder direct Rijkstoezicht ongeveer 18.000 stuks, in
totaal 232.000 stuks vee. Het totaal aantal in den winter in Friesland
aanwezige runderen op ongeveer 350.000 stellende, kan worden aan-
genomen dat ongeveer twee derde deel onder controle staat. Het
reactiepercentage betrof voor de door den Frieschen Gezondheidsdienst
gecontroleerde dieren 13%.

Van de 8600 onderzochte bedrijven waren op 1 Mei j.1. 4812 vrij van
tuberculose.

Wij krijgen dus dit beeld, dat een zeer groot aantal bedrijven vrij
is van tuberculose, een ander deel nagenoeg vrij, doch dat hier en
daar nog met een hoog reactie-percentage wordt geworsteld.

Er zijn fabrieken waar het totaal reactiepercentage 5% en lager is,
er zijn er echter ook nog, waar het 25% of meer bedraagt.

Vooral daar waar sedert betrekkelijk korten tijd de bestrijding ter
hand is genomen, worden soms vrij veel gevallen van open tuberculose
geconstateerd.

In het werkgebied van een der friesche veeartsen die 2000 reageerders
moest controleeren werden 55 koeien met open longtuberculose gecon-
stateerd, terwijl hij bovendien nog 15 ontdekte met positieve melk
of uterussecreet.

In het geheel constateerden wij in den loop van dit jaar in 373
monsters sputum tuberkelbacillen, terwijl bovendien 39 positieve
melk- en uterussecreet-monsters werden ingezonden.

Er is dus nog wel reden infectie-mogelijkheden van de melk aan te nemen,
vooral als men staat op het standpunt van Stenhouse Williams, dat
elke vorm van tuberculose aanleiding kan geven tot uitscheiden van
bacillen met de mest.

Bij de controle van den tuberculose-vrijen opfok komen af en toe
gegevens naar voren welke er op wijzen dat de melk welke aan de
fabriek geleverd wordt niet steeds vrij van bacillen is geweest.

Aan een fabriek, waar blijkbaar melk geleverd werd van een koe
met uiertuberculose in de periode gelegen tusschen 1 Januari 1935
en i Mei 1935, (welke koe wij toevallig later doordat ze verkocht
werd, hebben kunnen onderzoeken) kwamen in de winter 1935-36,
blijkens tuberculinatie bij een deel van de veehouders, leden van deze
fabriek, in totaal meer clan 50 reageerende kalveren voor, ondanks
geregelde pasteurisatie van de bijproducten, welke blijkbaar niet
voldoende is geweest.

In den loop der jaren hebben wij herhaaldelijk aan fabrieken die
verbouwd werden en dan tijdelijk de pasteurisatie moesten nalaten,
te veel reageerende kalveren gevonden.

Vele jaren geleden, toen het nog geen gewoonte was de wei te ver-
hitten, ontdekten wij dat aan een bepaalde fabriek, waar de weitonnen
van een roerinrichting waren voorzien, het weidrinkende vee geÃ¯n-
fecteerd was.

De controle op den tuberculosevrijen op fokgeeft dus voldoende weer,
dat er steeds gevaar bestaat, dat met de geleverde melk tuberkel-
bacillen vanaf de boerderij in circulatie worden gebracht. EÃ©n enkele
koe met uiertuberculose (wij constateerden destijds bij een koe dat zij
dagelijks minstens 60.000.000 bacillen met de melk aan de fabriek
leverde) kan in dit opzicht groote gevaren meebrengen.

Teneinde levering van besmette melk, wat tenslotte de bron van
dit kwaad is, tegen te gaan, is in 1919 in Friesland de Gezondheidsdienst
tot stand gekomen, welke zich oorspronkelijk ten doel stelde alle vee
van alle leveranciers aan een bepaalde fabriek onder controle te stellen.

Daarbij werd van de gedachte uitgegaan dat tijdige opsporing van een
koe met longtuberculose, het voorkomen van uiertuberculose tot de
zeldzaamheden zou terugbrengen.

Aan fabrieken welke wij sedert dien gecontroleerd hebben, is deze
stelling ook bewaarheid. Ons streven is er dan ook nog steeds op gericht
zooveel mogelijk alle vee waarvan melk aan een fabriek wordt geleverd
onder controle te stellen. Wanneer echter een deel van de leden zich
daaraan onttrekt, moet een correctie worden aangebracht, welke in
het dooden van de eventueel in de geleverde melk aanwezige kiemen
moet bestaan.

Ter voorkoming van infectie van den mensch met tuberkelbacillen
van bovinen oorsprong staan dus twee wegen open. De meeste zekerheid
zal worden geboden als uitsluitend melk wordt verstrekt uit tuber-
culose-vrije bedrijven.

In Friesland zijn de verhoudingen zoo, dat dit zeer gemakkelijk
mogelijk is. Of dit voor de consumptiemelk gebieden, vooral onder
de tegenwoordige neiging tot zelfvoorziening in die gebieden, even
gemakkelijk zal gaan, kan worden betwijfeld. Het ligt dus voor de hand,
dat er opnieuw aandrang wordt uitgeoefend op de overheid een
pasteurisatie voorschrift te geven.

In de meergenoemde beschouwing komt Dr. Ruys tot de conclusie,
dat zoolang de tuberculose onder runderen nog niet is uitgeroeid,
verplichte pasteurisatie van de melk het aangewezen middel zal zijn
om besmetting met rundertuberkelbacillen tegen te gaan. Deze
pasteurisatie dient aan hooge eischen te voldoen en streng te worden
gecontroleerd.

Alvorens in te gaan op de vraag, die hierbij aan de orde komt, moge
er op worden gewezen, dat voor pasteurisatie niet alleen pleit de kans
op infectie met tuberkelkiemen, doch dat ook in Nederland infectie
met den bacil van Bang is geconstateerd bij menschen tengevolge
van het drinken van rauwe melk, terwijl ook infecties met bacillen
uit de coli-typhusgroep langs dezen weg den mensch bedreigen, om
van andere infectiemogelijkheden te zwijgen.

In Nederland meende men tot dusverre, dat er in de eerste plaats
meer aandacht moet worden geschonken aan de hygiÃ«nische zorgen
voor aflevering van een goed gewonnen product op de boerderij,
vooral omdat aan deugdelijke pasteurisatie in het grootbedrijf, dit
heeft de ervaring wel geleerd, vele moeilijkheden verbonden zijn.

Tegen hooge verhitting en vooral herhaalde verhitting van melk
voor kindervoedsel bestemd, is van medische zijde herhaaldelijk
gewaarschuwd. Het in 1923 door de Vereeniging voor Melkkunde
aan B. en W. van Amsterdam uitgebrachte rapport, geeft de bezwaren
uitvoerig weer.

In 1934 had ik gelegenheid mij in New York, ten tijde van het
Internationaal Veeartsenijkundig Congres, waar ook de melkvoor-
ziening in de groote steden een belangrijk punt van discussie uitmaakte,

van het daar in toepassing gebrachte systeem op de hoogte te stellen.
De handel in rauwe melk is daar in \'t algemeen aan strenge eischen
gebonden. Alle voor consumptie bestemde melk met uitzondering van
de zgn. âCertified milk" moet voldoende gepasteuriseerd zijn. Bovendien
wordt controle uitgeoefend op de bedrijven waar de melk gewonnen
en waar ze verkocht wordt. Voldoen deze bedrijven niet aan de door
de overheid gestelde eischen voor zindelijkheid en gezondheidstoestand
van het vee, dan worden ze uitgesloten van de melklevering.

Men geeft voorschriften voor het reinhouden van de handen, de
reiniging van het melkgerei, reinheid van den stal, controle op de ge-
zondheid van het vee. Na het melken moet de melk worden gekoeld,
om ze daarna naar de pasteurisatie-inrichting te vervoeren. Ondanks
de vele bezwaren ook in Amerika geuit, is men vooral na een infectie
met diphteritis bij kinderen door melkdrinken, overgegaan tot alge-
meene pasteurisatie.

Wanneer wij onder pasteurisatie verstaan verhitting tot 6oÂ° of hooger
tot beneden kookpunt met het doel het bacteriegetal te verminderen,
om de duurzaamheid te verhoogen en ziektekiemen te dooden, dan
zullen verschillende methoden moeten worden belicht. Tot voor korte
jaren had men keuze tusschen pasteurisatie bij hooge temperatuur
tot zelfs 90Â° met een tijdsduur van Â£ min. tot hoogstens 3 minuten met
regelmatige aan- en afvoer van de melk, en een standpasteurisatie
van 20 tot 30 min. van 60 tot 65Â° C. Tenslotte kennen wij nog de
pasteurisatie in de flesschen gedurende langen tijd bij hooge tempera-
tuur, welke methode in het grootbedrijf meer en meer verlaten wordt.

In den laatsten tijd is het streven gericht op pasteurisatie van zeer
korten duur, waarbij de tempeartuur niet te hoog wordt opgevoerd,
opdat de eigenschappen van dc melk niet te zeer veranderen.

In Amerika wordt algemeen gepasteuriseerd op een temperatuur
van ongeveer 63Â° gedurende 30 minuten, waarbij de melk snel op
hooge temperatuur wordt gebracht en daarop dan een half uur wordt
gehouden, waarna ze gekoeld wordt en in flesschen afgetapt. Bij dit
procÃ©dÃ© worden aan de reiniging van de flesschen hooge eischen gesteld.

Men stelt daar vooral prijs op een lage temperatuur, opdat de calcium-
en magnesiumphosphaten opgelost blijven en de albumine niet wordt
gestold. Het niet dooden van alle melkzuurvormers zou remmend
werken op de peptonificeerende bacteriÃ«n, het oproomend vermogen
blijft beter bewaard.

In de laatste jaren is hier veelvuldig gebruik gemaakt van het
Engelsche systeem waarbij de melk een afgebakenden weg volgt tusschen
tegen elkaar geperste platen, de zgn. platen pasteur, waarbij men den
duur in de hand heeft door inschakeling van meer platen.

In den allerlaatsten tijd is de methode van Stassano ook in Neder-
land aanbevolen. De melk wordt door een ruimte van 1 mm tusschen

twee in elkaar passende buizensystemen voortbewogen. Om en in de
buizen bevindt zich water van 76Â° C., zoodat de melk niet boven
75⁰ komt. De melk wordt 14 sec. verhit op 75⁰ C. in een zeer dunne
laag van 1 mm. Deze melk zou zelfs nog het door hooge temperatuur,
vooral aan de lucht zoo kwetsbare vitamine C bevatten, ook de andere
waardevolle stoffen als enzymen, albuminen en globulinen zouden
gespaard blijven, ziektekiemen worden gedood. De melk blijft goed
strembaar, de enzymen zijn nog volwaardig zoodat de Storchsche
reactie nagenoeg verloopt als bij rauwe melk.

De keuringsdienst voor waren in Rotterdam constateerde, dat coli
gedood werd. De Rijksseruminrichting rapporteerde in het verslag
van 1933 pag. 68, dat in 104 winkelmonsters geen tuberkelbacillen
door cavia-enting konden worden aangetoond, terwijl ook met melk
van een koe met uiertuberculose, welke deze pasteur was gepasseerd,
cavia\'s niet tuberculeus werden. De zuurgraad steeg de eerste uren
na de pasteurisatie zeer langzaam, de peroxvdase was blijkens het
verloop van de Storchsche reactie nagenoeg geheel aanwezig. Zooals
bij verhitte melk het geval is, was het sediment aanmerkelijk verhoogd,
soms van 2Â°/₀₀ tot 8Â°/₀₀ gestegen.

In Nederland wordt door de N.V. Volta Werken de zgn. Voltana-
pasteur in den handel gebracht, waarin de melk eveneens in een zeer
dunne film aan omringend heet water wordt blootgesteld, zoodat ook daar
bij een goed functionneerenden aanvoer in zeer korten tijd het doel zou
kunnen worden bereikt, zonder de temperatuur al te hoog op te drijven.

Het melkbesluit stelt als eisch aan gepasteuriseerde melk, dat geen
kweekbare colibacillen worden aangetoond en dat het kiemcijfer niet
hooger mag zijn dan 25000. Teneinde een beeld te krijgen van op ver-
schillende wijzen gepasteuriseerde melk, verzamelden wij verschillende
gepasteuriseerde monsters melk.

Hieruit blijkt dat in het algemeen aan de eischen van het melk-
besluit wordt voldaan.

De vraag\' is echter of de eisch van het melkbesluit voldoende is om
vrij zijn van ziektekiemen te waarborgen. De colititer is daarvoor in
het algemeen, met name voor de coli-typhusgroep, voor de abortus-
bacillen van Bang, mond- en klauwzeer virus voldoende, echter niet
voor de tuberkelbacillen.

In Schotland zijn onderzoekingen ingesteld onder leiding van het
Medical Research Council. (Zie Special Report serie No. 189).
Daarbij bleek dat in 8% van de onderzochte kort verhitte melk levende
tubercelbacillen aanwezig waren en in 3% van in standpasteurs verhitte
melk.

In Leiden heeft Dr. H. D. Boer (zie Mededeelingen uit het Instituut
voor Praeventieve Geneeskunde 1934, blz. 91) kunnen constateeren,
dat drie melkinrichtingen door hem gecontroleerd, gepasteuriseerde
melk afleverden, waarin geen levende tuberkelbacillen voorkwamen,
doch dat hij ook drie controleerde, waarin deze wÃ¨l voorkwamen.

Het is natuurlijk niet alleen de methode van pasteurisatie welke
beslissend is, de toestand waarin de toestellen verkeeren, de wijze
waarop de melk wordt aangevoerd en vooral de bediening, spelen een
groote rol.

Een van de voorname redenen van mislukking is de aanvoerpomp,
indien deze lucht aanzuigt, waardoor schuimvorming in de melk
ontstaat, hetwelk ook kan geschieden als de melk onregelmatig toe-
vloeit, waardoor de pomp lucht zuigt. De lucht is sterk isoleerend,
zoodat de temperatuur van het schuim in den regel aanmerkelijk
lager is dan die van de melk. Vooral wanneer de melk als een zeer dunne
film aan verhitting wordt blootgesteld, kunnen luchtbellen zeer na-
deelig werken.

Wij hebben slechts eenmaal gelegenheid gehad een toestel te
controleeren, dat in korten tijd tuberkelbacillen doodde bij tempera-
turen niet lager clan 75⁰. Werd bij 74⁰ verhit, dan bleken de tuberkel-
bacillen, welke in de melk waren gebracht nog te leven. Bij dit toestel
was ondanks positieve Storchsche reactie het dooden van tuberkel-
bacillen verzekerd.

Het komt mij gewenscht voor, Stassano- en Voltana pasteurs verder
te controleeren op minimumtemperatuur en tijdsduur, waarbij tuber-
kelbacillen worden gedood, omdat wij belang hebben bij een limiet,
welke de goede eigenschappen van de melk zooveel mogelijk intact
laat.

In het algemeen krijg ik den indruk dat men zich in het buitenland
tevreden stelt met cijfers, die een tijdsduur en verhittingsgraad aan-
geven, welke naar mijn ervaringen aan den lagen kant liggen. Zoo vindt
men in Amerika veel aangegeven, dat verhitting gedurende 20 min.
bij 140Â° F. (60Â° C.) in een goedwerkende standpasteur voldoende zou
zijn om tuberkelbacillen te dooden. Een verblijf van een half uur op
63Â° C. bleek ons bij controle van een standpasteur meestal wel, doch
niet altijd voldoende om tuberkelbacillen zeker te dooden. Een verblijf
van drie kwartier was voldoende. Bij continu-pasteurisatie, waarbij de
melk in een zeer dunne film aan verhitting werd blootgesteld, hebben
wij als minimum temperatuur, gelijk gezegd, voor het dooden van
tuberkelbacillen 75⁰ C. moeten vasthouden.

Zouden inderdaad bij plm. 75Â° C. in melk aanwezige tuberkel-
bacillen worden gedood, in een tijdsduur van enkele seconden, dan
zou aan vele bezwaren, welke tegen pasteurisatie kunnen worden
aangevoerd veel grond zijn ontnomen.

In ieder geval zal het toezicht op de veehoudersbedrijven niet mogen verzwakken,
Zal in tegendeel met veel energie moeten worden gestreefd naar een behoorlijke
melkwinning van gezonde koeien en zal met name de tuberculose-bestrijding
krachtig moeten worden doorgevoerd.

Wij zullen moeten komen tot het verstrekken van melk voor consumptie
van tuberculose-vrije veestapels. Zijn wij zoover gevorderd, dan zullen wij

kunnen volstaan met den eisch aan gepasteuriseerde melk gesteld door
het melkbesluit als bovengenoemd.

Zooals gezegd komt Dr. Ruys tot de conclusie dat zoolang de tuber-
culose onder de runderen nog niet is uitgeroeid de verplichte pasteuri-
satie van de melk het middel zal zijn om besmetting met rundertuber-
kelbacillen tegen te gaan.

Hoewel m.i. tegen verplichte pasteurisatie geen al te groote bezwaren
zijn aan te voeren, mits de melk zoo weinig mogelijk wordt beschadigd
en vrijstelling gegeven kan worden voor goed gewonnen melk, komt
het mij toch voor dat de conclusie van Dr. Ruys wel wat ver gaat.
Ik vrees als wij moeten wachten tot de tuberculose geheel is uitgeroeid,
wij dan wel heel lang aan het pasteurisatiegebod gebonden zullen zijn
voor alle melk.

Wij trachten in Friesland, dank zij het initiatief van de CoÃ¶p. Export-
Vereeniging, in een door hen voor Friesland gestichte centrale melk-
inrichting, uitsluitend melk van tuberculose-vrij vee te verwerken.
Het is niet moeilijk in dat geval over een groot gebied uitsluitend
tuberculose-vrije melk te verstrekken. De controle dat inderdaad geen
andere melk wordt uitgevent is goed mogelijk. Tegen de kans op infectie
met bovine bacillen zijn daar maatregelen genomen ; door ook melkers
en personeel van de melkinrichting onder medisch toezicht te stellen,
kan voldoende garantie met betrekking tot de humanen bacil gegeven
worden. Dit gebied behoort feitelijk niet tot het onderwerp, omdat
ik mij voorstelde mij te bepalen tot het verhinderen van infectie met den
bovinen bacil.

Indien op de tuberculose-vrije bedrijven melkwinning en melkbe-
handeling voldoen aan de eischen van het melkbesluit, dan komt mij
voor dat een zeer belangrijke stap in de goede richting is gedaan.

(Typhus komt in Friesland zeer sporadisch voor, zoodat van dien
kant weinig gevaar dreigt voor melkinfectie.

Men kan het standpunt innemen dat men tenslotte om andere
infectiekansen te ontgaan, ook deze melk nog zou willen pasteuriseeren.
Ik zou voorloopig het volmaakte niet tot de vijand van het goede willen
promoveeren. Om die reden zou ik voor erkend vrije bedrijven welke
melk leveren, die gewonnen is overeenkomstig de eischen van het
melkbesluit, de gelegenheid willen openstellen een praedicaat te voeren
âT.B.C. vrije melk."

Infectie van den mensch met bovine tuberkelbacillen komt in Neder-
land nog tamelijk veel voor; de meeste gevallen worden veroorzaakt
door het drinken van rauwe melk.

Volgens schrijver zijn wetsbepalingen wenschelijk, waarbij het
gebruik van rauwe melk is toegestaan alleen van die bedrijven waar

minstens twee jaar de dieren niet op tuberculine hebben gereageerd,
en waar 00k besmetting met humane bacillen uitgesloten is.

Zoolang het aantal van die bedrijven nog te klein is om in de totale
behoefte van consumptiemelk te voorzien, dient de overige melk
gepasteuriseerd te werden. De pasteurisatie moet zoodanig zijn dat
zooveel mogelijk de voedingseigenschappen behouden blijven, dus op
lÃ¤ge temperatuur, ongeveer op 76Â° C. (systeem Stassano en Voltana).

Infektion der Menschen mit bovinen Tuberkelbazillen kommt in Holland noch
Ã¶fters vor ; meistens ist das Trinken von Rohmilch die Ursache.

Nach Meinung des Verfassers sind gesetzliche Bestimmungen wÃ¼nschenswert,
wobei der Gebrauch von Rohmilch nur von den Betrieben erlaubt ist wo die Tiere
mindestens seit zwei Jahre nicht auf Tuberkulin reagiert haben und wo auch Infek-
tion mit humanen Bazillen ausgeschlossen ist.

Solange die Anzahl dieser Betriebe noch zu klein ist zur Deckung desTotalbedarfes
an Trinkmilch soll die Ã¼brige Milch pasteurisiert werden. Die Pasteurisation soll
so sein dass die Nahrungseigenschaften erhalten bleiben, bei niedriger Temperatur
also, ungefÃ¤hr 76Â° C. (System Stassano und Voltana).

Infection of man with bovine tubercle bacilli is of rather frequent occurrence in
Holland ; most cases are due to the consumption of raw milk.

According to author legislative measures should be taken by which the consump-
tion of raw milk is only admitted when the milk is obtained from farms where the
cattle has not reacted to tuberculin for at least two years and where infection with
human tubercle bacilli is not to be feared.

So long as the number of those farms is not sufficient to meet the total demand
for consumption milk, pasteurisation of all other milk should be compulsory. Pasteuri-
sation should take place in such a manner that the nutritive value remains unchanged
as much as possible, so at a low temperature, about 76Â° C. (System Stanssao and
Voltana).

L\'infection de l\'homme par les bacilles de Koch s\'observe assez frÃ©quemment en
Hollande; le plupart des cas sont causÃ©s par la consommation de lait cru.

D\'aprÃ¨s l\'auteur, il serait dÃ©sirable d\'interdire, par voie de dispositions lÃ©gislatives,
la consommation de tout lait cru ne provenant pas d\'exploitations dans lesquelles
les animaux n\'ont pas rÃ©agi Ã la tuberculine pendant deux ans au moins et oÃ¹ il
n\'existe pas de danger d\'infection par des bacilles humains.

Tant que le nombre de ces exploitations est encore trop petit pour fournir tout
le lait de consommation, la pastucrisation d\'autres laits devra Ãªtre rendue obligatoire.
La pasteurisation devra se faire de telle faÃ§on que la valeur nutritive n\'en souffre
pas : donc Ã une tempÃ©rature basse, Â± Ã 76 ⁰ C. (systÃ¨me Stassano et Voltana).

Bij 190 Holstein-Friesian kalveren, die van 80â212 pond wogen en een leeftijd
hadden van pasgeboren tot 14 weken oud, vonden Casida, Chapman en Rupel
98 % follikels met een middellijn van 1 mm, of meer, in 89 % follikels met een
middellijn van 4 mm of meer, in 41 % van 10 mm of meer en in 3 % van 13 mm
in de ovaria. 83 kalveren van andere rassen waren lichter in gewicht, het gezamen-
lijke gewicht van het rechter en linker ovarium was bij deze dieren grooter dan bij
die van het Holstein-Friesian ras. Op hooger leeftijd neemt vooral de totale inhoud
van follikels met 4â13 mm middellijn toe.

Met het grooter worden van het kalf en met het toenemen van het aantal follikels
met een diameter van 4â13 mm nam eveneens de doorsnede van de uterus toe.

Bij de Holstein-Friesian kalveren varieerden de rechter ovariÃ«n onderling sterker
dan de linker, bij de andere rassen gold dit alleen voor het gewicht, voor de af-
metingen en voor het volume van de follikels met een middellijn van 7â13 mm
en niet voor het aanlal follikels van diverse afmetingen.

De totaal inhoud van de follikels met een diameter van 4â13 mm is bij alle
kalveren in de rechter ovariÃ«n grooter dan in de linker. Bij de Holstein-Friesian
kalveren kwamen in de rechter ovaria vaker bloedfollikels, follikels van 4â13 mm
en van 1â3 mm middellijn voor. Het gewicht van de rechter ovariÃ«n was ook
hooger. Ook was de totaal inhoud van de follikels van 4â13 mm van de rechter
grooter dan van de linker ovariÃ«n.

Raakt de tendo pectineus transversus (tendo praepubicus) los van het bekken,
dan is tevens de tunica flava abdominalis en daarmee de peesplaten van de buik-
spieren van de aanhechting beroofd. Het uier wordt met de buikwand naar voren
en beneden verplaatst. Schrijver heeft dit waargenomen bij een 4-jarige afstammeling
van Emigrant.

Er treedt een sterke lordose op, het bekken kantelt naar voren en beneden, zoodat
de tuber coxa ter hoogte van de tuber ischii komt te liggen. De dieren gaan steeds
gestrekt staan, de flanken vallen in en de buikwelving is sterk verminderd.

Het oedeem, dat ventraal zeer sterk aanwezig was, deed bij dit dier voortdurend
serum doorzweeten. Het was opvallend, dat na het ontstaan van de hernia het
temperament van de merrie verdwenen was, als gevolg van pijn en angst. Van
trauma was is dit geval als oorzaak voor het ontstaan van de hernia geen sprake.

Vlak onder de mucosa van de vagina zijn de arteriae, die aan weerszijden inde
onderste helft verloopen, over eenige afstand uitgezet. Tijdens de partus zijn deze
te voelen, althans na eenige massage.

Bij een torsio naar links is de rechter arterie naar boven verplaatst en de linker
naar beneden. Bij een zeer geringe torsio zijn de plooien afwezig. Wel zijn de ver-
plaatste arteriae te voelen. Ook treft men dit aan bij een abnormale positio van het
kalf. De arteria, die naar beneden verplaatst is, voelt men het gemakkelijkst.

Bij een praecervicale torsio is geen verplaatsing van de arteriae te constateeren.

Bij afwijkingen van de positio heft Chavance ²) eerst de geconstateerde torsio
door wentelen op, inplaats van de rotatie tijdens extractie te doen plaats vinden.

¹) Lichtenstern, Die ^erreissung der Beckenquersehne (tendo pectineus tranversus) beim
trÃ¤chtigen Pferd. MÃ¼nch. Tier. Wochenschr. 1936, blz. 85.

²) Dr. J. Chavance, Importance des artÃ¨res vaginales dans le diagnostic des torsionsgenitales
de la Vache. Recueil de mÃ©d. vÃ©t. 1935, Nr. 4, p. 204.

Ook in verband met de vraag of een torsio geheel verdwenen is of dat er misschien
een torsio naar de andere kant in is gebracht, is het verloop van de arteriae van
belang, vooral wanneer de cervix nog niet met de hand te passeeren is.

De anatomische verhoudingen belemmeren niet, dat de uterus met zijn zware
inhoud kantelt, tordeeren kan dit geheel niet, dit moet caudaal ervan optreden,
d. w. z. in het caudale deel van de uterus en in de vagina. Het caudale deel van de
vagina is steeds een kwartslag gedraaid, in het craniale deel van de vagina en het
corpus uteri zijn al naar de sterkte van torsio meer of minder sterk getordeerd.

In de bouillon volgens Witte ontstaat de onbewegelijke vorm, die zich niet meer
laat overenten, daar de voedingsbodem te zeer verdampt is, voordat weer nieuwe
groei optreedt, zoodat niet is aan te toonen of dit een degeneratievorm is dan wel
een tusschenstadium.

Dunne niet stinkende pyometra-etter, waarin trichomonaden in reincultuur
aanwezig zijn, wordt in een 10 L. flesch opgevangen. Hieraan wordt 2â3 % chloro-
form toegevoegd. Deze flesch wordt gesloten en gedurende 14 dagen koel en donker
bewaard. De eerste drie dagen wordt herhaaldelijk krachtig geschud. Van de boven-
staande dunne troebele vloeistof wordt met een pipet een deel afgezogen, dit wordt
met 4 X de hoeveelheid peptonbouillon gemengd. Met dit mengsel worden de
buisjes gevuld, waarna op de vloeistof een 6â10 mm dikke laag vloeibare parafine
wordt gebracht. De buisjes worden tot 50Â° C. verhit onder een vacuumklok, waarna
de spanning wordt verlaagd tot de vloeistof begint te koken. Houdt het koken op
dan kan men aannemen, dat de chloroform uit de voedingsbodem verdwenen is.
De buisjes worden nu gedurende een week in de broedstoof gezet, waarbij cellige
elementen bezinken. Verontreiniging uit zich in het ontstaan van vlokken.

Enten en overenten geschiedt met een glascapillair. De groei uit zich in het ont-
staan van een 5â10 mm dikke laag, die minder doorschijnend is dan de rest. In
deze voedingsbodem ontstaan langzamerhand kogelronde vormen, waarna nog
eenige tijd de unduleerende membraan te zien is. Deze vormen treft men ook aan
in etter of in het slijm uit portio. Uit niet bewegende ronde vormen komen plotseling
weer bewegende vormen te voorschijn, die eerst slank zijn en sterk bewegen. Is
bacterieele verontreiniging aanwezig, dan sterven de trichomonaden. In reincultuur
ontstaat weer de ronde vorm. Voor de determinatie van trichomonaden moet men
eerst alle vormen hebben waargenomen. Teunissen.

Het bacteriologisch en clinisch onderzoek van 62 verworpen vruchten, afkomstig
van 34 bedrijven, wees volgens Varsone ²) uit, dat 33 maal de Bangsche bacil,
3 maal diplococcen, 1 maal de bacillus van Gartner en 1 maal streptococcen en
colibacillen in het spel waren. Twee en twintig maal was het bacteriologisch onder-
zoek negatief, terwijl de resteerende twee gevallen een mummificatie en een anar-
sarca van de vrucht betroffen zonder specifieke oorzaak.

Serologisch onderzoek ten opzichte van de Bangsche infectie van het bloed van
koeien, vaarzen en kalveren, die op besmette bedrijven gehouden werden, had het
navolgende resultaat. Van de 218 koeien waren er 159 positief, 39 negatief en 20
verdacht. Bij de 8 vaarzen waren deze cijfers 1, 6 en 1, terwijl men bij 30 onderzochte
kalveren 6 positieve, 22 negatieve en 2 verdachte dieren kon onderkennen.

Bij een 26-tal kalveren, gestorven in de eerste levensdagen, werd successievelijk

gevonden : Bac. coli 11 maal, Bac. Gartner 4 maal, diplococcen 2 maal, para-
typhus 2 maal, gemengde infecties 2 maal, pasteurellose 1 maal, terwijl 3 kalveren
ongeschikt waren voor onderzoek en bij Ã©Ã©n geval geen specifieke microorganismen
konden worden aangetoond.

Uit de bijgevoegde beschrijving blijkt, dat men in Polen wel eenige waarde toekent
aan de enting van het moederdier in het laatste gedeelte van den drachttijd. Een
goed resultaat mag men alleen dan verwachten, indien op een bepaalden stal
een specifieke bacterie de oorzaak is van het sterven van de jonge dieren. Heeft men
te doen met een menginfectie, dan is de kans op succes gering. Over enting van
de pas geboren vrucht of antiseptische maatregelen wordt niet gesproken.

Bij 8 van de 144 ten opzichte van steriliteit onderzochte runderen vonden Rajecvic
en Okljesa *) in JugoslaviÃ« Trichomonaden. Het gelukte om de (lagellaten 28 dagen
in een kunstmatigen voedingsbodem in leven te houden. Infectie van een 5 maanden
drachtig rund had geen verwerpen, doch wel een purulente vaginitis tot gevolg.
In het purulente secreet konden Trichomonaden worden aangetoond.

Het veelvuldig voorkomen van gevallen van abortus en steriliteit was aanleiding
om een onderzoek in te stellen naar het voorkomen van Trichomonaden. Van de
427 onderzochte gevallen werd in 124 een positief resultaat bereikt. In Ã©Ã©n geval
werden Trichomonaden gevonden in het prostaatvocht van een stier.

Vaginaalsecretum, intraperitoneaal ingespoten bij drachtige cavia\'s, had abortus
bij deze dieren tot gevolg. Besmetting langs vaginalen weg had soms ook abortus
tot gevolg ; subcutaan of per os, dan geen abortus. Met reincultuur van Tricho-
monaden slaat zoowel de intraperitoneale, subcutane als vaginale manier van be-
smetting aan. .

Futamura ¹) gebruikte een voedingsbodem samengesteld uit : agar, runder-
serum, glucose, gelatine en gentiaanviolet (1 : 150.000). De ph van den voedings-
bodem moet 7 zijn. Gunstigste temperatuur voor den groei is 38Â° C. Glucose, man-
nose, levulose, galactose, saccharose, maltose, lactose en dextrin worden vlug aan-
getast. Inuline en manniet blijven onveranderd. C. J. de Gier.

Cuboni ⁸) heeft zijn onderzoekingen over het voorkomen en aantonen van follikcl-
hormonen in de urine van drachtige paarden voortgezet.

Van twee onderzochte drachtige paarden werd de reactie positief na resp. 4 maan-
den en 3 maanden en 18 dagen na de bevruchting. Tevens werd de reactie van
Frif.dman verricht; bij een vrouwelijk konijn werd 10 c.c. bloedserum van het te
onderzoeken paard ingespoten in twee keer met een tussenruimte van 24 uur. 24 uur
na de tweede injectie werden de ovariÃ«n van het konijn onderzocht op bloedingen.
In beide gevallen was de reactie na twee maanden reeds positief; zij ging echter
spoedig terug, zodat ze 6 maanden na de bevruchting weer negatief was.

Voor het vaststellen van drachtigheid bij het paard lijkt schrijver het best om van
45 dagen tot 4 maanden na de bevruchting dc reactie van Friedman en om na 4
maanden de reactie door hemzelf gepropageerd, toe te passen.

¹) H. Futamura,. Studies on Trichomonas Abortion in Cattle, Journal of the Japanesa
Society of Veteriuary Science, Vol. XIV, Dec. 1935, No. 4, pag. 413.

Burki ¹) geeft een overzicht van 665 door hem verrichte verlossingen. Het toe-
nemen van het aantal abnormale geboorten wordt toegeschreven aan de opgevoerde
melkproductie. Een zeer voorname stelregel in de verloskunde is : ,,Eile mit Wei-
Ie". De gemiddelde drachtigheidsduur voor stierkalveren bedraagt 288,5 dag,
voor vaarskalveren 285,3 ^en voor tweelingen 280,3 dag. De gemiddelde draagtijd
is 286,3 dag, vÃ¶or primipara geldt hetzelfde gemiddelde. Bij dit aantal primipara
was een groot aantal moeilijke verlossingen. 38 % van het totale aantal dieren
draagt langer dan 290 dagen en 2 % langer dan 300 dagen. In 83 % der gevallen
moest hulp geboden worden bij oude koeien, in 17 % bij vaarzen. Bij de laatsten is
het mortaliteits-percentage veel hooger. Een derde deel van de abnormale verlos-
singen bestaat uit torsio uteri. In t % kon schrijver de torsio (hetzij manueel of door
wentelen) niet opheffen. (Zeer lang bestaande torsio en tweeling-dracht). In 91.1 %
van de gevallen bestaat de draaiing van links naar rechts. In 95 % lag het kalf in
kopligging en in 5 % in stuitligging. In de 7e en 9e maand komt een torsio maar
zelden voor, eenmaal heeft schrijver een gezien in de 4e maand. Al deze gevallen
gingen gepaard met indigestieverschijnselen. Als directe oorzaken spelen koude een
rol (vroeg of laat vriezen als de dieren nog in het land loopen), verder moeilijkheden
met opstaan (kreupelheden, glad stroo, weinig ruimte, zeer groot uier). 107 stier-
kalveren tegen 78 vaarskalveren werden aangetroffen. Gemiddeld waren 40 %
langer dan normaal gedragen. Een derde deel van de koeien kalfde binnen 1 uur
na het opheffen van de torsio, de helft binnen 2 uur ; 94 % binnen 5 uur. 90 %
van de kalveren werden levend geboren. In slechts 5 % van de gevallen trad retentio
secundinarum op. Abnormale liggingen vormen ¹/₄ deel van het aantal abnormale
geboorten. Beiderzijdsche heupligging komt het meeste voor, hierbij is de mortaliteit
het grootst.

Tweelingen komen in ^x/₅ van het aantal voor. Vaarzen brengen in vergelijk met
oude koeien zeer zelden tweelingen. Als oorzaak meent schrijver aan het veelvuldig
behandelen van de ovariÃ«n bij steriliteit. Bij tweelingdrachtigheid treedt als gevolg
van de retentio secundinarum vrij veel sterfte op.

In 0.1 van het aantal gevallen werd geroepen voor een abortus, waarbij nogal
eens hydropische en emphysemateuze kalveren gevonden werden. In 6 % komt
uterusatonie voor, meest als gevolg van een algemeen lijden. Te groote vruchten
komen slechts in 5 % voor en wel bijna uitsluitend als stierkalvercn bij vaarzen.
Het gewicht varieert van 50â83 kg, de duur van de dracht van 284â349 dagen.
Volgens de schrijver weet iedere prakticus, dat een abortus, het uitdrijven van een
gemummificeerde vrucht of van pus bij een pyometra, optreedt tijdens een bronst-
periode. Waarom de normale partus dan niet op dit tijdstip ? Bovendien komt het
voor, dat dieren direct voor of na de partus hevige bronstverschijnselen te zien geven
en dat zij 3 weken later al weer bronstig zijn.
Draadzaag-embryotoom.

Het door Scheunphlug ²) beschreven toestel bestaat uit een staaf\'met een handvat.
Aan het eind kan een kogel, een stompe punt of een haak geschroefd worden. Hier-
onder zit een dwarsstuk met twee oogen, waardoor spiralen gebracht worden, die
de vaste buizen van het toestel van Thygesen enz. vervangen en de zaag omgeven.
De spiralen worden door gummimanchetten tegen het dwarsstuk gefixeerd. Ook
is nog een spiraaloog aanwezig, dat verder van het einde af vastgezet kan worden,
zoodat het toestel gebruikt kan worden als dat van Liess. Dit toestel zou minder
ruimte innemen en gemakkelijker te hanteeren zijn, dan dat van Thygesen en Liess.
Om de punt of de haak in het kalf te fixeeren doet men goed eerst een huidsnede
te maken.

Ook bij dit artikel wordt de methode van embryotomie beschreven en verduidelijkt
met foto\'s. CasuÃ¯stiek ontbreekt.

²) Dr. Scheunphlug, Fortschritte im der Drahtsdgenembryolom. Tier-Rundschau,
1936, blz. 4.

Bahlcke *) heeft het embryotoom van Meijer en Schlichtung verbeterd. Het
aanleggen van dit toestel gaf moeilijkheden bij groote vruchten en bij een lang
bekken van het moederdier. Daarom heeft Bahlcke een 80 cm lange voerstaaf
aangebracht die buigbaar is, zoodat het instrument de juiste vorm tusschen het
bekken en het kalf kan aannemen. De haak, waarmede het toestel in het kalf ge-
fixeerd wordt, is zoo geplaatst, dat deze langer met de hand beschermd kan worden.
Kan men de hand er niet meer ophouden, dan kan men het toestel nog wat verder
induwen. Om de haak los te maken, duwt men het toestel verder naar binnen,
kantelt het iets en haalt het terug; men tracht de haak zoo spoedig mogelijk met de
hand te beschermen. Gebruikt worden de zagen van Hauptner No. 4613 en 4614 B.
Aan deze publicatie zijn de methoden van embryotomie met het instrument bij
kop- en stuitligging toegelicht met foto\'s en een casuistiek is toegevoegd.

In de 2 beschreven gevallen van de geboorte van een steenkalf werden deze in de
scheede aangetroffen. Niettegenstaande hevige weeÃ«nwerking werd de vrucht niet
spontaan uitgestooten. Hofer ¹) meent, dat dit in verband staat met de ,,droge"
geboorte. Het vruchtwater is n.1. lang voordien geabsorbeerd.

Becker ²) is van meening, dat retentio secundinarum vaak de oorzaak is van
steriliteit (endometritis chronica) bij koeien en pleit derhalve voor de vroegtijdige
manueele verwijdering van de nageboorte, liefst op den 3den dag. Afgescheurde,
resp. vastzittende placentaresten laat hij verteren door enkele ingebrachte pepcap-
sules. Toman.

Een vier jaar oude koe, die 14 dagen tevoren voor een indigestie was behandeld,
werd aangetroffen met een deel van de secundinae buiten de vulva, zonder dat
weeÃ«n aanwezig waren. Bij exploratie vond Dauvois ³) beide uterushoorns leeg,
wel waren de cotylidonen nog aanwezig. De secundinae volgend werd een opening
in de uterus bereikt en was los in de buikholte een levend kalf te voelen. Bij slachting
werd in de buik zeer veel sero-haemorrhagisch vocht aangetroffen en een 40 kg
wegend kalf zich uitstrekkend van het bekken tot aan het diaphragma. De navel-
streng zat via de wond vastgehecht aan de linker uterushoorn. De wond had een
middellijn van 12 cm; de rand was georganiseerd, voorzien van bindweefselnieuw-
vorming, bleek en glad.

De cotylidonen waren wat gestuwd. Volgens schrijver was de ruptuur gedurende
de eerste maanden ontstaan en had deze alleen 14 dagen voor de partus geringe
indigestie-verschijnselen veroorzaakt. Teunissen.

Bij primiparae zijn de nauwe vagina en vulva de voornaamste belemmeringen van
den partus, ook kan een juveniel of rhachitisch bekken de oorzaak zijn; onvoldoende
ontsluiting komt zelden voor. Bij vette dieren of bij dieren met zwakke constiutie
wordt dikwijls primaire of secundaire Uterusatonie waargenomen. De biggen van
eene worp varieeren meestal weinig in grootte. Kleine handen zijn sterk in het voor-
deel bij varkensverlossingen.

¹) H. Hofer, Der Geburtstermin von Steinfruchten des Rindes. Der Oesterr. Tierarzt. 9,
1936, No. 3, S. 29.

²) Becker, Ueber Nachgeburtsverhaltung und ihre Beziehungen zur SterilitÃ¤t. TierÃ¤rztl.
Rundschau, 1935, No. 7, S. 110.

³) L. Dauvois, Un cas de gestation extra-uterine chez la Vache. Ree. Med. Vet. 1936,
blz. 218.

WeeÃ«nbevorderende middelen past men toe, wanneer de oorzaak van een secundaire
atonie verwijderd is en bij primaire atonie en teneinde de biggen zoover te doen
komen, dat zij manueel verwijderd kunnen worden. Men moet niet te kwistig met
deze middelen zijn, zij zijn duur, bovendien is de uitwerking na eenige injecties veel
minder, zelfs kan kramp of atonie het gevolg zijn. Orastine is volgens Kostner
het beste (geen schadelijke nevenwerking). Subcutaan of intramusculair worden
io tot 20 V.E. toegediend, de werking treedt dan na 20 minuten op. Een injectie
moet 3â4 biggen doen geboren worden.

Heeft de partus plotseling geen voortgang, dan heeft men te doen met relatief te
groote vrucht (kop in het bekken) of met uterusatonie. Kan men met de hand de
vagina niet passeeren, dan moet de forceps van Witt aangelegd worden. In de
andere gevallen kunnen stompe ooghaakjes gebruikt worden, waarmede door lang-
zaam trekken de biggen geÃ«xtraheerd worden ; de verwonding in de ooghoeken is
van geen belang. Om een stropje aan te kunnen leggen moet men wat meer ruimte
hebben. Het stropje moet evenals de handen goed ingevet zijn. Men legt het stropje
eerst om de schedel en schuift het dan om de hals. Men brengt de lus met de gesloten
vingertoppen van de toegespitste hand in, en opent deze door de vingers van elkaar
te brengen als men de schedel bereikt heeft. Bij stuitligging schuift men het stropje
tot boven de tarsi, desnoods na fixatie met een ander stropje dat boven de klauwtjes
ligt. Extractie is soms aan een poot mogelijk.

Wanneer men met de hand het bekken kan passeeren, dan kan men bij kopligging
behalve met de ooghaakjes of met een stropje, de big ook extraheeren of in het bekken
trekken door de onderkaak te fixeeren door de haakvorming gebogen wijs- en middel-
vinger aan weerszijden van het tongriempje te zetten en de duim van buiten tegen
de kaak ; desnoods draait men de kop 30 graden.

Bij stuitligging kan men behalve met een of twee stropjes ook met de hand de
biggen extraheeren of in het bekken trekken. De beide achterbeenen worden gefixeerd
door de onderbeenen te omvatten, de wijsvinger dwars boven de calcanei te leggen
en deze met de duim aan te drukken.

Reinheid is de eerste noodzakelijkheid, evenals goed invetten van de hand voor
het onderzoek en het verleenen van hulp. Hiertoe gebruikt schrijver reuzel vermengd
met creolin. Teunissen.

In Duitsland wordt sedert 1909 de ingevoerde gerst die als veevoeder wordt
gebruikt, met eosine (tetrabroomfluoreszin-natrium) gekleurd om te verhinderen
dat deze goedkooper verstrekte gerst voor andere doeleinden worde gebruikt. (In
ons land geschiedt dit denatureeren met zure fuchsine-oplossing. Ref.). 1,6 I.iter
i % eosine-oplossing wordt gemengd met 1 m² (650 kg) gerst. Toen er klachten
kwamen over vermeende schadelijkheid van de gekleurde gerst, werden verschillende
voedering-proeven gedaan: varkens en hoenders werden ermede gevoederd. Het
bleek dat geen invloed kon worden vastgesteld op gezondheidstoestand en vetmesting,
geen verkleuring van het vlees en van de organen. De peroraal opgenomen eosine
wordt waarschijnlijk grootendeels met faeces en urine verwijderd; kleuring van het
maagdarmslijmvlies ontstond pas na voedering van grootere hoeveelheden eosine;
ook dan waren de andere organen niet gekeurd.

Ook op het eierleggen en op de eieren had het middel geen invloed. De eosine
bleek dus een onschadelijk kleurmiddel te zijn. Vr.

¹) Dr. HopfengÃ¤rtner, Beeinfluszt Eosin-weizen-futterung der HÃ¼hner die Konser-

²vierungsfÃ¤higkeit der Eie^? MÃ¼nch. Tier. Wochenschr. 1936, No. 34, S. 397.

De schrijver van de serie bekende handboeken over Slachthuis- en
veemarktbedrijven stierf den 2 yen Sept. 1936.

Het Overlijdensbericht van dezen oud-slachthuisdirecteur van
Straubing (Beieren), en redacteur van de Deutsche Schlachthof-Zeitung
zal ook op velen van ons, slachthuisdierenartsen, indruk maken, want
de veterinair-technisch-organisatorische kennis, waarmede wij ons
dagelijksch brood verdienen, is door hem op een uitvoerige, degelijke,
doorwrochte wijze gerangschikt in zijn vele werken ; ons geheele
slachthuiswezen is daarop georiÃ«nteerd.

Wat Heiss zooal gedaan heeft, het is niet doenlijk dit alles volledig
naar voren te brengen ; een massa is het. Vooral in den oorlogstijd
heeft hij zijn technische gaven ter beschikking van zijn land gesteld :
hij fundeerde in Zuid-Duitschland het destructiewezen.

Op het grensgebied der diergeneeskunde was hij een waar voor-
vechter : hij stichtte de âFachausschus fÃ¼r die Forschung in der
Lebensmittelindustrie", en dat nog wel onder sterke tegenstand, zelfs
uit veterinaire kringen ! De huidige economische ontwikkeling in
Duitschland, bestaande uit een grooter aandacht schenken aan de
bijprodukten van den slacht, en een aanstaande degelijke organisatie
van deze verwerking, stelde hem volkomen in het gelijk ; dit moet
het laatste jaar een groote, een aangename en ook een welverdiende
voldoening voor hem geweest zijn.

Zijn opgewekte levensavond eindigde met den 73 jarigen leeftijd.
En zijn tijd ging niet in ledigheid voorbij .... Hij werkte zoolang het
dag was .... De veeartsenijkunde had zijn innige, groote liefde*

Gedurende de maand October 1936 zijn de navolgende vrijwillige bijdragen
ten behoeve van dat fonds in dank ontvangen :

Dr. H. J. v. N.-H. Æ 60.â ; H. J. H. S. V. Æ 10.â ; opbrengst lijst algemeene
vergadering van 17 October Æ 147.55; J. t. B. B. Æ 2.50 ; M. D. B. K. Æ 2.50;
P. v. L. R. Æ i.â ; K. H. U. Æ 2.50 ; G. H. B. U. Æ 1.â ; G. H. A. Æ 2.50 ;
E. R. V. Æ 2.50 ; C. V. P. Æ 2.50 ; H. A. K. G. Æ = .â ; H. d. R. D. Æ i i .â ;
K. H. H. Æ 2.50; N. N. Æ 10.â: G. A. R. N. H. Æ 5.â, totaal Æ 268.05.

Zending van een bijdrage kan geschieden hetzij door storting op giro No. 173327
van ondergeteekende, hetzij door zenden van een postwissel.

Aan de leden, die voor een bijdrage geteekend hebben op de lijst rondgegaan
op de algemeene vergadering van 17 October j.1. en hun bijdrage nog niet gezonden
hebben, wordt beleefd verzocht dit alsnog spoedig te willen doen.

Nu er, door het aannemen van een bindend besluit alleen ten opzichte van de
ziekenfondsen, geen bindend besluit meer bestaat ten opzichte van de abonnementen
verzoekt het Hoofdbestuur dringend aan de afdeelingen, die wel bepalingen willen
vastgesteld zien ten opzichte van de abonnementen, tot aannemen van een
bindend besluit ten opzichte van de abonnementen over te gaan.

Uitslag van het gehouden referendum over het door de algemeene
vergadering van 16/17 October 1936 aangenomen bindend besluit betref-
fende de levering van sera en entstoffen door dierenartsen.

Voor het houden van bovengenoemd referendum zijn door den secretaris aan de
in Nederland wonende leden der Maatschappij verzonden 710 geteekende stem-
biljetten, waarvan er slechts 295 zijn terug ontvangen. Hierbij waren 16 stemmen
blanco, zoodat er in het geheel 279 geldige stemmen zijn uitgebracht.

Van deze geldige stemmen hebben er zich 271 vÃ³Ã³r en 8 tegen het goedkeuren
van het bindend besluit verklaard. Daar volgens art. 23 der Statuten voor aanneming
f deel der uitgebrachte geldige stemmen noodig is, is het bindend besluit aange-
nomen.

Het Hoofdbestuur der Maatschappij voor Diergeneeskunde brengt ter kennis
van de leden het hieronder geplaatst bindend besluit, dat van kracht zal zijn van af
16 November 1936 tot en met 31 December 1937.

,,De leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde verplichten zich geen sera
of entstoffen, bestemd voor gebruik bij dieren, te verkoopen, ten verkoop aan te
bieden, af te leveren, ten geschenke te geven, ten gebruike te geven of in bruikleen
te geven aan anderen dan :

b. erkende groothandelaren en dierenartsen, niet-leden van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde, die de garantie geven, dat deze sera en entstoffen uitsluitend
door dierenartsen worden aangewend."

âAls âDieren" worden voor de toepassing van bovenbedoelde verplichting be-
schouwd : eenhoevige en herkauwende dieren, varkens, honden, pelsdieren, katten
konijnen en vogels.

Als âSerum" wordt voor de toepassing van bovendoelde verplichting beschouwd :
bloedwei, welke redelijker wijze moet worden geacht bestemd te zijn om bij dieren
te worden ingespoten, ook indien deze bloedwei is gedroogd en niet van bloed-
lichaampjes of fibrine, of van beide is ontdaan of indien daaraan chemische stoffen
zijn toegevoegd.

Als âEntstof" wordt voor de toepassing van bovenbedoelde verplichting be-
schouwd : elke stof, die redelijker wijze moet worden geacht bestemd te zijn ter
voorkoming, genezing of onderkenning van besmettelijke ziekten bij dieren, door in
het lichaam verweerstoffen op te wekken.

De bovenbedoelde verplichting geldt niet ten opzichte van tuberculine, indien
deze wordt aangewend door onder direct toezicht van den dierenarts werkzame
controleurs of z.g. druppelaars, die werkzaam zijn bij een door de Maatschappij
voor Diergeneeskunde of door de betreffende afdeeling van genoemde Maatschappij
erkende tuberculosebestrijdings-organisatie.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in art. 64 van het
Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1938.

Uitslag van het gehouden referendum over het door de algemeene
vergadering van 16/17 October 1936 aangenomen bindend besluit betref-
fende ziekenfondsen.

Voor het houden van bovengenoemd referendum zijn door den secretaris aan
de in Nederland wonende leden der Maatschappij verzonden 710 geteekende stem-
biljetten, waarvan er slechts 288 zijn terug ontvangen. Hierbij waren 20 stemmen
blanco of van onwaarde, zoodat er in het geheel 268 geldige stem men zijn uitgebracht.

Van deze geldige stemmen hebben er zich 254 vÃ³Ã³r en 14 tegen het goedkeuren
van het bindend besluit verklaard. Daar volgens art. 23 der Statuten voor aanne-
ming i deel der uitgebrachte geldige stemmen noodig is, is het bindend besluit
aangenomen.

Het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor Diergeneeskunde brengt ter kennis
van de leden, die tot het oprichten van een ziekenfonds wenschen ovet te gaan of
daartoe reeds overgegaan zijn, dat zij zich daarbij te houden hebben aan de navol-
gende voorschriften en bepalingen :

C. de voorwaarden, vastgesteld door het Hoofdbestuur, waaraan de door een af-
deeling vast te stellen bepalingen voor ziekenfondsen en abonnementen zullen
moeten voldoen, willen zij de goedkeuring van het Hoofdbestuur verkrijgen.

a. medewerking te verleenen aan ziekenfondsen, indien de statuten en/of de
reglementen van die fondsen niet zijn goedgekeurd ;

b. medewerking te verleenen aan ziekenfondsen, waaraan tevens werkzaam zijn
dierenartsen, niet-leden der Maatschappij voor Diergeneeskunde, tenzij deze schrif-
telijk verklaren zich aan alle door de Maatschappij of Ã©Ã©n harer afdeelingen vast-
gestelde bindende besluiten en bepalingen betreffende ziekenfondsen en de daarop
bij overtreding vastgestelde straffen te zullen onderwerpen.

1. bij een slechts in Ã©Ã©n afdeeling werkend ziekenfonds door het bestuur der
bijzondere afdeeling, in wier werkgebied de zetel van het ziekenfonds gevestigd is ;

2. bij een over twee of meer afdeelingen werkend ziekenfonds door het Hoofd-
bestuur der Maatschappij.

De onder b. bedoelde schriftelijke verklaring wordt afgelegd op gezegeld papier;
de recdatie van deze verklaring wordt door het Hoofdbestuur vastgesteld.

Geen goedkeuring kan worden verleend, indien in de statuten en/of in de regle-
menten van het ziekenfonds niet uitdrukkelijk is vastgesteld, dat het begrip over
âvrije dierenartsenkeuze" wordt toegepast, zooals dit door de Maatschappij voor
Diergeneeskunde is vastgesteld.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in art. 64 van het
Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1942.

Art. 22a. Door elke bijzondere afdeeling worden bepalingen vastgesteld,
waaraan eventueele in haar werkgebied op te richten ziekenfondsen of af te sluiten
abonnementen zullen moeten voldoen.

Deze bepalingen behoeven, alvorens zij in werking kunnen treden, de goed-
keuring van het Hoofdbestuur ; bij niet goedkeuren door het Hoofdbestuur heeft de
afdeeling recht van beroep op de algemcene vergadering.

De aanvrage om goedkeuring moet binnen een maand na het vaststellen der
bepalingen bij het Hoofdbestuur zijn ingekomen.

Art. 22b. Het werkgebied der afdeeling, waarvoor de door haar vastgestelde
bepalingen zullen gelden, wordt vastgesteld door het Hoofdbestuur, na ontvangen
advies van de betrokken afdeelingen.

Art. 1. In aansluiting aan art. 22a van het Huishoudelijk Reglement der
Maatschappij worden door het Hoofdbestuur de navolgende bepalingen vastgesteld,
waarmede de door de afdeeling vast te stellen bepalingen niet in strijd mogen zijn.

Art. 2. Onder een ziekenfonds wordt verstaan : een verbintenis tusschen
dierenartsen eenerzijds en vereenigingen of instellingen anderzijds, met het doel
volgens bij reglement vastgestelde voorwaarden diergeneeskundige hulp te ver-
leenen, respectievelijk te verkrijgen.

Art. 3. Onder een abonnement wordt verstaan : een overeenkomst voor
de behandeling van dieren onder omschreven voorwaarden aangegaan tusschen
een dierenarts eenerzijds en een eigenaar van dieren anderzijds.

I?. Voldoende medezeggingschap van den dierenarts, zoodat in het bestuur van
ieder ziekenfonds minstens Ã©Ã©n dierenarts moet zitting hebben.

C. Het verbod voor de leden van het fonds om andere hulp dan die van
geÃ«xamineerde veeartsen in te roepen.

D. Vaststelling van een minimum bedrag per dier als vergoeding voor den dieren-
arts.

A. Het verbod voor dengene, met wien een abonnement afgesloten wordt om
andere hulp dan die van geÃ«xamineerde veeartsen in te roepen.

B. Vaststelling van een minimum bedrag per dier als vergoeding voor den
dierenarts.

C. De bepaling, dat een abonnement eerst dan van kracht wordt, indien het
ontwerp van dat abonnement is goedgekeurd door het afdeelingsbestuur.

Aangezien dit bindend besluit aangenomen is ter vervanging van dat, dat vervalt
op 15 November 1936, is dit besluit, behoudens het bepaalde bij art. 64 van het
Huishoudelijk Reglement, van kracht van af 16 November 1936 tot en met 31
December 1941.

Aanwezig 30 leden. Bij de opening herdacht de voorzitter het overlijden van onzen
oud-collega R. Feddema te Ferwerd.

Bij het punt âMededeelingen" werd door den voorzitter verslag uitgebracht over
de door het Bestuur verrichte werkzaartiheden inzake de salarissen van de keurings-
veeartsen. Er bestaat een goede kans dat onze wensch: âvaststelling van de salarissen
door Ged. Staten", mettertijd vervuld zal kunnen worden. Tevens werd meegedeeld,
dat de deelnemers voor het jubileumfeest met algemeene stemmen besloten het
feest een jaar uit te stellen in verband met ziekte in het huisgezin van den voorzitter.

Deze bracht daarvoor aan de vergadering zijn oprechten dank. Daarna werd
overgegaan tot verkiezing van een secretaris wegens bedanken van den tegenwoor-
dige. Als zoodanig werd benoemd S. Santema, die de benoeming aannam.

Als afgevaardigde naar de Algemeene Vergadering werd benoemd A. J. Hibma
met als diens plaatsvervanger J. J. Feddema.

Het volgende punt van de agenda was een inleiding van collega J. Siebenga
over âHet sperma-onderzoek in verband met het onvruchtbaarheids-vraagstuk".
Sprekers interessante ervaringen op dit gebied hadden de onverdeelde belangstelling
van de aanwezigen ; een geanimeerde discussie volgde.

Vervolgens werd het woord gegeven aan collega J. J. Meyer te Breda die met
vuur de door hem ingediende amendementen op de door het H.B. aangeboden be-
grooting, verdedigde. De min of meer revolutionnaire ideeÃ«n van dezen collega uit het
Zuiden konden niet allen weerklank vinden bij de meer gematigde Noordelingen.
Toch was uit de hierop volgende discussie te merken dat velen de door collega
Meyf.r geopperde ideeÃ«n een grondige overweging waardig achtten.

Wegens het vergevorderde uur moesten de verdere punten uit den beschrijvings-
brief in een betrekkelijk vlot tempo worden afgewerkt.

Na voorlezing der notulen kwam allereerst de bestrijding der tuberculose ter
sprake. Besloten werd de overeenkomst met de Prov. Verceniging zoo mogelijk
te continueeren op de oude voorwaarden.

Onder de vele ingekomen en verzonden stukken was o.m. een brief van het
Utrechtsch Landbouw-Genootschap, d.d. 4 Juli 1936, met het verzoek aan de
afdeelingsleden te adviseeren voor het komende seizoen voor het enten van pluimvee
een speciaal verlaagd tarief toe te passen. Het Bestuur heeft gemeend aan het U.L.G.
te moeten mededeelen, dat het niet den moed had bij de leden op nog lagere tarieven
aan te dringen.

Daar tot dusver nog steeds niet de op Jan. 1936 afgetreden penningmeester,
collega Leopold, was gedechargeerd van zijn beheer over 1935, werd dit op deze
vergadering gedaan. Door de daartoe aangewezen kascommissie werden alle be-
scheiden in orde bevonden en collega Leopold werd nogmaals bedankt voor het
door hem gevoerde beheer.

Na verkiezing van afgevaardigde en plaatsvervangend afgevaardigde voor de
algemeene vergadering werd de agenda van de alg. verg. behandeld. Vooral punt 10
dezer agenda, de voorstellen tot wijziging der Vleeschkeuringswet, lokte nogal
discussie uit. Dientengevolge was het tamelijk laat toen het einde der vergadering
was gekomen.

Kort Verslag van de algemeene vergadering gehouden op Zaterdag 10 October
1936 in het Landbouwhuis te Arnhem.

Aanwezig waren 33 leden en 2 introducÃ©\'s. Bij de opening memoreerde de voor-
zitter het overlijden van collega J. A. van Velzen te Bemmel.

De notulen werden na een kleine correctie goedgekeurd, waarna mededeeling
geschiedde van verschillende ingekomen stukken.

Collega J. M. van den Born te Bemmel werd met algemeene stemmen als lid der
afdeeling aangenomen.

Tot afgevaardigde resp. plaatsverv. afgevaardigde naar de Algemeene Vergadering
te Utrecht werden gekozen de Heeren Dr. J. van Woerden en Dr. J. Grashuis,
waarna de beschrijvingsbrief werd behandeld, hetgeen geruimen tijd in beslag nam.

Hierna kwamen de tarieven voor de tuberculose-bestrijding in bespreking en
werden bepaalde grenzen aangegeven waarbinnen de daartoe aangewezen commissie
eventueel een overeenkomst met de Provinciale Vereeniging tot bestrijding der
tuberculose onder het rundvee in Gelderland mag aangaan.

Bij de vrije mededeelingen werd o.m. het vraagstuk der thans heerschende varkens-
pest van alle zijden bekeken.

De volgende vergadering zal plaats hebben op Zaterdag 21 November a.s. te
Zutphen.

Jaarverslag 1935 van de Militaire Veterinaire Vereeniging. Afdeeling
Militaire Paardenartsen der M. v. D.

Bij het opmaken van dit jaarverslag moet ik tot mijn spijt mededeelen, dat de
Afdeeling in haar ledental is teruggegaan. Door het bedanken van een onzer als
lid van de Maatschappij voor Diergeneeskunde werd dit aantal van 15 tot 14 terug-
gebracht.

In het bestuur kwam geen wijziging ; het bleef dus als volgt samengesteld : Dr.
C. Brands, voorzitter, J. M. Hoogland, vice-voorzittcr en Dr. J. G. J. van Vloten,
secretaris-penningmeester.

Gedurende het afgeloopen jaar werd slechts Ã©Ã©n algemeene vergadering gehouden
en wel te Utrecht op 5 October. De tactische veterinaire oefening in het terrein,
welke plaats had van 1 tot en met 4 Mei, was mede een der oorzaken waarom het
bestuur meende geen voorjaar-vergadering te moeten uitschrijven.

De wijziging der militaire pensioenwetten vormde wederom de hoofdschotel der
besprekingen. Daar de Officieren van Gezondheid, Mil. Apothekers en Paardenartsen
reeds na een diensttijd van 30 jaren wegens langdurigen dienst op pensioen kunnen
worden gesteld â voor de andere officieren geschiedt zulks eerst na een diensttijd
van 40 jaren â kan een pensioen ten bedrage van 70 % van den grondslag, hetwelk
wordt aangeduid als âMaximumpensioen" en niet meer mag bedragen dan Æ4000.â,
door de militaire paardenartsen bij hun ontslag ter zake van langdurigen dienst dus
niet worden bereikt en met het herziene bezoldigingsbesluit 1934 is die mogelijkheid
natuurlijk totaal uitgesloten.

In verband met het bovenstaande werd op ons verzoek door het Hoofdbestuur
in November 1934 een adres aan den Minister verzonden. Hierin werd verzocht de
mogelijkheid te scheppen, dat voor de paardenartsen hun voor pensioen geldende
dienstjaren door toevoeging van een billijk aantal dienstjaren wordt verlengd.
Ook door de officieren van gezondheid werd een verzoekschrift in gelijken geest
verzonden.

In zijn antwoord d.d. 10 December 1934 betoogde de Minister o.a.: âHet wil
mij voorkomen, dat er bij U omtrent het in de onderscheiden pensioenwetten als
maximum-pensioen aangeduide bedrag van Æ4000.â eenig misverstand bestaat.
Wel verre ervan dat dit bedrag is bedoeld als te bereiken door bepaalde groepen
van militaire en burgerlijke ambtenaren, heeft men dit bedrag te zien als de grens,
waarboven het pensioen van de hoogere en hoogste landsdienaren niet mag stijgen,
niettegenstaande hun salaris en hun diensttijd hun bij ontslag aanspraak zouden
geven op een bedrag aan pensioen, dat ver boven de Æ4000.â uitgaat.

In dit licht het geval in kwestie beschouwende, zal het U niet verwonderen, dat
mijnerzijds geen stappen zullen worden gedaan om te bevorderen dat de militaire
paardenartsen, indien zij ter zake van langdurigen dienst ontslagen worden, in elk
geval aanspraak hebben op een pensioen van Æ 4000.â, nog gezwegen van het feit,
dat de door U aanbevolen maatregel een novum zou vormen in de pensioenwet-
geving voor burgerlijke en militaire ambtenaren, waarvan de consequentiÃ«n zich
in geen enkel opzicht zouden laten schatten."

De financieele toestand der afdeeling is goed te noemen. Het kassaldo bedroeg
/237-95-

Op de algemeene vergadering der M. v. D. werd onze afdeeling, wegens verhin-
dering van den benoemden afgevaardigde en plaatsvervangend afgevaardigde,
vertegenwoordigd door Dr. van Vloten.

Er werd in het afgeloopen jaar slechts Ã©Ã©n wetenschappelijke voordracht gehouden,
n.1. door collega ten Thije over : Ervaring van secties op koliekpaarden. Deze voor-
dracht, welke met een aantal preparaten werd toegelicht, werd door een groot aantal
leden met belangstelling gevolgd.

Op 3 Juli herdachten luit.-kolonel J. L. G. Cayaux en Dr. J. J. F. Diiont hun
60-jarig jubileum als dierenarts. Dr. H. A. Vermeulen vierde op 19 Juli zijn 40-jarig
dierenartsjubileum. Aan genoemde heeren werden de gelukwenschen der afdeeling
aangeboden.

Op 6 September overleed te \'s Gravenhage kolonel W. van der Burg, gepension-
neerd dirigeerend paardenarts der te klasse van hel Nederlandsch-fndische Leger.
Op de gehouden vergadering werd aan zijn nagedachtenis weemoedige hulde ge-
bracht en herdacht wat hij steeds in het belang der diergeneeskunde in Nederland
en Nederlandsch-IndiÃ« heeft gedaan.

Dit jaarverslag zij ten slotte besloten met het uitspreken van de verwachting dat
de Militaire Veterinaire Vereeniging â Afd. Mil. Paardenartsen zich in 1936 in
een stijgende belangstelling der leden zal mogen verheugen. Moge het aantal leden
in de naaste toekomst grooter worden.

De 51e Kringavond werd gehouden t October j.1. Aanwezig 14 leden en t intro-
ducÃ©. Wegens ziekte van ondergeteekende werd het secretariaat waargenomen door
den onder-voorzitter collega J. Heeg. Aan zijn aanteekeningen is het volgende
ontleend. Na opening door den voorzitter werd het jaarverslag voorgelezen. De
contributie voor het volgende jaar wordt vastgesteld op Æ 2.â.

Naar aanleiding van de reclame-campagne door de N.V. Felix-kattenbrood-
fabriek te Den Haag, waartegen ook door den Kring bij het Hoofdbestuur van de
Maatschappij voor Diergeneeskunde was geprotesteerd, heeft het Hoofdbestuur
na een ingekomen verzoek om zijn oordeel te mogen vernemen, aan den Directeur
dier fabriek bericht niet accoord te kunnen gaan met de gevolgde gang van zaken.

Het Hoofdbestuur stelt voor dat de kwitantie\'s voor verleende diergeneeskundigs
hulp, door den eigenaar van het dier bij de N.V. Felix-katten-broodfabriek ter
inwisseling kunnen worden aangeboden, door middel van de waarde-bons. Besloten
werd deze regeling door het Hoofdbestuur in overweging gegeven, bindend te
verklaren voor de leden van den Kring.

De voorzitter, Dr. Folmer, die als zoodanig had bedankt, stelde zich op aller
aandringen weder verkiesbaar. Hij werd bij acclamatie herkozen. Wij prijzen ons
gelukkig dat Dr. Folmer op zijn besluit heeft willen terugkomen en hopen dat hij
nog vele jaren den Kring op zijn voortreffelijke wijze moge leiden.

Hierna hield collega Dr. J. Gajentaan een voordracht over : âEen en ander over
huidziekten bij kleine huisdieren". Spreker bereidde zijn toehoorders er op voor,
dat zij nu juist geen groote geheimen onthuld zullen krijgen, hoewel er op het gebied
der huidziekten voor allen nog wel vele geheimen zullen zijn. Hij heeft dit onderwerp
vooral gekozen als een bespreking van het werk van Dr. Laporte : Les maladies
de la peau du chien.

Aan de bespreking der verschillende vormen van erytheem en eczeem ging vooraf
âde huisvesting en voeding der honden".

De kettinghond schijnt in het zuiden van Frankrijk nog veelvuldiger voor te komen
dan in ons land, want e en serieuze bespreking volgde over plaatsing, vorm en
nrichting van het hondenhok en zijn omgeving.

Bij de voeding der honden moet men er op letten, dat deze door domesticatie
omnivoor zijn, maar toch van oorsprong carnivoor. De schrijver is geen voorstander
van hondenbrood en roemt vooral paardenvleesch. Vooral is te letten op vitaminen-
rijk voedsel, liefst tweemaal per dag te geven. Bij de aetiologie der huidziekten
passeeren als oorzaken, mechanische, physische, chemische, biologische en fouten der
interne secretie.

In tegenstelling met spreker is de schrijver een voorstander van baden als thera-
peuticum. Verder is het noodzakelijk de eventueele interne oorzaak op te sporen
en te behandelen.

In het algemeen zijn purgantia gewenscht in samenwerking met arsenicum.
Een lang volgehouden auto-hacmotherapie is bijzonder aangewezen. In een nabe-
schouwing ging spreker nog even in op den invloed van het voedsel. Volgens spreker
âvoedt" de een volgens systeem A, een ander volgens B. Een behoorlijke eenheid
hieromtrent is in de literatuur ver te zoeken ; de voorgeschreven rantsoenen worden
dikwijls automatisch van het eene werk in het andere overgeschreven. Ook spreker
is van meening dat de voeding veel invloed kan hebben op huidziekten. Spreker
miste in het werk de in Nederland gebruikelijke teerproducten in de therapie. Ten
slotte wees spreker nog op de door leeken dikwijls ondoelmatig toegepaste haar-
verzorging bij het plukken en scheren.

Na dank gebracht te hebben aan den spreker voor zijn voordracht sloot de voor-
zitter de bijeenkomst. van Manen.

NEDERLANDSCH NATIONAAL COMITÃ VOOR HET
INTERNATIONAAL VEEARTSENIJ KUNDIG
CONGRES 1938, ZWITSERLAND.

Er heeft zich gevormd een Nederlandsch ComitÃ© voor voorbereiding
en deelneming aan het 13e Internationaal Veeartsenijkundig Congres,
dat in 1938 in Zwitserland, te Interlaken-Zurich zal worden gehouden.

Tot voorzitter werd gekozen Prof. Dr. H. C. L. E. Berger, Directeur
van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht en Hoofdinspecteur bij het
Staatstoezicht op de Volksgezondheid. Secretaris is Dr. Baudet,
Conservator aan het Instituut voor Parasitaire en Infectieziekten van
de Veterinaire Faculteit der Rijks Universiteit te Utrecht. Overige leden
zijn de professoren der genoemde faculteit : Dr. df. Blieck, die secretaris
is van de permanente commissie der Internationale Veeartsenijkundige
Congressen ; Dr. Hartog, Dr. van der Kaay, Dr. Klarenbeek,
Dr. Krediet, Van Oijen, Dr. van der Plank, Dr. Roos, Dr. Schor-
nagel, tevens Voorzitter van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,
Dr. Sjollema en Dr. Wester ; verder de H.H. Dr. Brands, voorzitter
van de Militair Veterinaire Vereeniging; Dr. Frenkel, Directeur van
het Staats Veeartsenijkundig Onderzoekings Instituut ; Dr. Gallandat
Huet, Chef van den Militair Veterinairen Dienst; Dr. Kunst, Directeur
van den Burgerlijken Veeartsenijkundigen Dienst van Ned. IndiÃ« ;
Dr. Lourens, Directeur der Rijksserumrinrichting; Dr. Luxwolda,
voorzitter van de Vereeniging van Directeuren van gemeentelijke
slachthuizen ; Dr. Staal, dierenarts, Dr. Veenbaas, Directeur van den
Gezondheidsdienst voor vee in Friesland en Dr. Witjens, Chef van den
Militair Veterinairen Dienst in Nederl. IndiÃ«.

Het voorloopig programma der wetenschappelijke onderwerpen
werd aan ampele bespreking onderworpen en vastgesteld werd voor
welke onderwerpen van Nederlandsche zijde rapporten wensclielijk
worden geacht, terwijl tevens de betreffende rapporteurs daarvoor
werden aangewezen.

De voorzitter wees op de groote beteekenis van dit Congres in verband
met de hooge wetenschappelijke waarde der betreffende rapporten
en verzocht den leden zooveel mogelijk propaganda tot deelneming
van Nederlandsche dierenartsen, te maken. Hij riep bij voorbaat ook
de medewerking van het Hoofdbestuur der Maatschappij voor Dier-
geneeskunde in en stelt zich voor te zijner tijd nadere mededeelingen
omtrent het bedoelde Congres te doen.

Dr. H. Veenendaal alhier vestigde er mijn aandacht op, dat het
gebruik van de benaming âmaanblindheid" als synoniem van nacht-
blindheid en hemeralopie, zooals herhaaldelijk in mijn artikel over
âRecente gegevens omtrent door gebrek aan vitaminen veroorzaakte
dierziekten" (verschenen in dit tijdschrift 1936, No. 20 en 21) geschiedde,
aanleiding kan geven tot verwarring, omdat bij paarden een andere
oogafwijking voorkomt, die in den regel als maanblindheid wordt
aangeduid (in het buitenland o.a. als Mondblindheit, moonblindness).

âDe z.g. maanblindheid is een bij het paard (bij andere dieren dan
de equiden zou het lijden niet worden gezien) voorkomende recidi-
veerende aandoening van de uvea van voornamelijk fibrineus karakter
(iridocyclochorioiditis recidiva equi). (Mondblindheit, Moonblindness,
Fluxion pÃ©riodique).

Bij te voren schijnbaar gezonde dieren treedt plotseling ontsteking
op van de inwendige deelen van het oog ; het eerst van de voorste deelen
van de uvea (iritis-cyclitis).

De aandoening was reeds in de oudheid bekend. Vegetius bespreekt
reeds afzonderlijk een oogziekte bij het paard onder den naam van
âoculus lunaticus". Het lijden werd n.1. met de maanwisseling in
verband gebracht.

Omtrent de oorzaak tast men ook heden nog in het duister. De pro-
cessen spelen zich, vooral in het begin der aandoening, in de uvea af.
De overige deelen van het oog (cornea, sclera, lens, retina, nerv. opticus)
raken eerst secundair en in het verdere beloop erin betrokken.

De ziekte komt op bepaalde plaatsen voor, schijnt alzoo daaraan
gebonden te zijn en komt in enkele landen als Denemarken, Zweden,
Noorwegen en blijkbaar ook in ons land niet inheemsch voor en is daar
bij geÃ¯mporteerde paarden geconstateerd."

Het zou van belang zijn om door middel van een daartoe dienend onder-
zoek na te gaan of er een aetiologisch verband tusschen beide afwij-
kingen bestaat. De therapeutische aanwending van vitamine A (caro-
tine-rijke middelen) bij de met ontsteking gepaard gaande maanblind-
heid, kan wellicht een antwoord op deze vraag geven.

Aangezien de deelen van het oog, die abnormaal zijn, in beide
aandoeningen verschillen, is het zeer de vraag of bedoeld verband
bestaat.

Gaarne zou ik bij voorkomende acute gevallen van goedaardige
droes bericht ontvangen aan mijn Instituut. Indien de gevallen van
Utrecht uit (liefst per spoor) gemakkelijk bereikbaar zijn, wordt
telefonisch of telegrafisch bericht verzocht (kosten worden vergoedj;
anders kan met schriftelijk bericht worden volstaan.

De Directeur van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten, Biltstraat 168, Utrecht.

Haarlem. Hetaantal slachtingen is toegenomen: n.1. 40.619 tegen 38.321 in 1934.
In de 6 buitengemeenten werden 475 stuks vee minder geslacht dan in het vorige
jaar. Dat ook de invoer van vleesch, vet, enz. uit verschillende andere gemeenten
in de laatste jaren aanmerkelijk is toegenomen, blijkt vooral uit de toeneming van
het aantal kg varkensvleesch, n.1. van 156.042 kg in 1931 tot 606.016 kg in 1935.

Het vleeschverbruik per inwoner van het keuringsdistrict wordt op ongeveer 36 kg
berekend, een cijfer, lager dan voorgaande jaren. Dit wordt toegeschreven aan de
distributie van vleesch in blik en aan de mindere koopkracht van het publiek. In
normale jaren bedroeg dit vleeschverbruik ongeveer 40 kg per inwoner per jaar.

Het tuberculose-percentage bedroeg bij runderen (in den geheelen kring) 38,6 %
en bij varkens 15,4%. Cysticercosis werd in den kring Haarlem 356 maal waarge-
nomen. Levende parasieten werden aangetroffen bij 43 volwassen runderen en 5
graskalveren; afgestorven exemplaren bij 271 volwassen runderen, 31 graskalveren,
3 vette kalveren, 1 nuchter kalf en 2 schapen.

Het aantal gevallen bacteriologisch vleeschonderzoek bedroeg 628 ; niet minder
dan 117 gevallen waren hierbij positief, of 18,63%.

Het aantal controle-bezoeken bedroeg 1540 in Haarlem en 209 in de buitenge-
meenten.

Rheden. Vermeld wordt, dat op de steekplaats voor varkens een sproeiinrichting
werd gemaakt, met het doel de varkens door middel van vele kleine straaltjes regel-
matig schoon te spuiten. In de praktijk bleek dit een groot succes ; niet alleen de
vloer en de muren bleven schoon, doch ook de varkens komen niet meer zoo vuil
en bebloed in de broeikuip.

In een hoofdstuk âmededeelingen" wordt bericht dat, niettegenstaande men de
toekomst hoopvol tegemoet zag, het exploitatieverlies Æ 2765.82 bedroeg. De toe-
neming van het aantal uitgegeven blikken regeeringsvleesch en -gehakt, van niet
minder dan 16.536 stuks in 1934 tot 51.373 stuks in 1935, heeft een zeer ongunstigen
invloed gehad op de rentabiliteit van het bedrijf.

De vleeschconsumptie per hoofd van bevolking in kg werd berekend op 36,1,
dus een daling in vergelijking met 1934.

Het totaal aantal slachtingen liep achteruit; voornamelijk was dit het geval met
de varkens. Bacteriologisch vleeschonderzoek werd 45 maal verricht, met 2 maal
positief resultaat; n.1. eenmaal bij een varken met vlekziekte-endocarditis en eenmaal
bij een varken met mastitis.

In totaal werden bij 110 runderen (9,5%) en bij 1 graskalf vinnen aangetroffen.
De 17 runderen met levende vinnen werden te Arnhem ingevroren. Tuberculose
kwam voor bij 3,5 % runderen en 3,6 % varkens.

Naar aanleiding van een onderhandeling, die gevoerd is tusschen B. en W. van
Middelburg en vertegenwoordigers van de plattelandsgemeenten die tot den vee-
en vleesehkeuringsdienst Middelburg behooren, en ook met den betrokken Inspecteur

der Volksgezondheid, stellen B. en W. voor, enkele wijzigingen aan te brengen in
de verordeningen voor genoemden dienst. De voornaamste is wel, dat voor elders
gekeurd vleesch bij invoer herkeuring zal worden toegepast, mits het vleesch niet
komt uit een der kringgemeenten.

Ten deele stellen zij het voor in verband met de tekorten, die de laatste jaren bij
den dienst zijn ontstaan en ten deele ook uit hygiÃ«nisch oogpunt. Voor de her-
keuring zal dan ook weer keurloon moeten worden betaald. de G.

De Minister van Landbouw en Visscherij heeft benoemd, met ingang van 1 No-
vember 1936, tot wederopzegging, tot plaatsvervanger van den Inspecteur van den
Veeartsenijkundigen Dienst in het district Noordelijk Zuidholland, Westelijk
Utrecht : Dr. H. C. F. L. Warnecke te \'s Gravenhage.

Geslaagd voor Doctoraal-examen Veeartsenijkunde (tweede gedeelte) de heeren:
E. L. Lansink en A. M. Oosthoek.

Bevorderd tot Doctor in de Veeartsenijkunde de Heer A. W. A. Bos, Directeur
van het Openbaar Slachthuis te Waalwijk, op een proefschrift getiteld: Bacteriologisch
en Histologisch onderzoek van Vleeschwaren volgens de methode ,,Brekenfeld."

Op verzoek en in overleg met de afdeeling Zuid Holland wordt gedurende 5 mid-
dagen in November en December een cursus Practische Vleeschkeuring gehouden,
welke plaats vindt in het Openbaar Slachthuis te Rotterdam.

Naast demonstraties door het wetenschappelijk personeel (de Heeren J. M. van
Vi.oten, H. L. Kloppert en Dr. P. J. van Endt) worden lezingen gehouden door
de Heeren Dr. H. Schornagel, J. P. van der Slooten en B. GrezÃ©e.

Het ligt in de bedoeling van de Commissie, indien de behoefte daartoe bestaat,
ook in andere afdeelingen een dergelijke cursus te organiseeren.

Professor Dr. VON OSTERTAG bezocht een dezer dagen een Vergadering
te Keulen, waarin, voor de Vereeniging van Duitsche Ingenieuren en Ghemikcr,
collega J. J. Meier uit Breda, op verzoek dier Vereeniging, een voordracht hield
over âdie Hygiene und Technik der Blutgewinnung und Verwertung" terwijl hij
daarna de vergadering eveneens te Keulen, bijwoonde van de Vereeniging van
slachthuis-dierenartsen, alwaar collega Mf.ier een voordracht hield over hetzelfde
onderwerp.

Na het bezoeken van beide vergaderingen, besloot de Heer von Ostertag zich
persoonlijk naar het abattoir te Breda te begeven, alwaar ik op zijn verzoek ook
tegenwoordig was.

Het was mij een bijzonder genoegen wederom den man te ontmoeten, die voor de
vleeschkeuring, slachthuisbouw en slachthuis-techniek, zoo veel nuttige arbeid
heeft verricht, waarvan vele dieranartsen in ons land, werkzaak op dat terrein,
nog dagelijks profiteeren.

Prof. von Ostertag was vol bewondering voor het abattoir te Breda en de tech-
nische vindingen aldaar. In de gastvrije woning van den Heer en Mevrouw Meier
had ik later eenige uren het genoegen met hem van gedachten te wisselen en kon ik
opnieuw constateeren, dat, ondanks het stijgen der jaren, zijn vitaliteit en zijn be-
langstelling voor ons beroep nog niets heeft ingeboet.

Voor het komende jaar zal het leesgeld van Æ 7.50 per jaar naar alle waarschijnlijk-
heid gehandhaafd kunnen blijven. Op de gebruikelijke wijze zal bij de lezers in de
maand December over dit bedrag worden gedisponeerd. Zij, die tot het gezelschap
willen toetreden, kunnen zich voor 15 December opgeven aan collega P. C. Eich-
holtz, die de verzending verzorgt, of bij ondergeteekende.

Tot leden, door het algemeen bestuur voorgedragen, zijn benoemd de profes-
soren L. Brug te Huizen, G. Kapsenberg te Groningen, dr. J. J. Lijnst
Zwikker te Leiden, C. F. van Oijen te Utrecht en dr. E. C. Wiersma.

Den I3en October heeft te Warga de officieele in gebruikneming der Centrale
Melkinrichting van de ,,Frico" plaats gehad. Wij ontleenen aan de uitvoerige be-
schrijving in het Officieel Orgaan van den F. N. Z. 1936, No. 43, dat hier alleen
melk wordt verwerkt welke afkomstig is van bedrijven die vrij zijn van tuberculose. Bovendien
wordt strenge controle uitgeoefend op de reinheid der geleverde melk en het voor-
komen van streptococcen. De Gezondheidsdienst voor vee onder leiding van Dr.
Veenbaas is met deze controle belast. De melk wordt in een Voltana-pasteur ge-
pasteuriseerd, heet in de flesschen getapt, terwijl na de sluiting nog een napasteurisatie
plaats heeft.

Hel personeel staat onder medisch toezicht. Wij nemen met groote voldoening
kennis van de opening van dit bedrijf waar aan de eischen der melkhygiÃ«ne op af-
doende en logische wijze is voldaan.

Moge dit goede voorbeeld spoedig met name in de consumptie-melk gebieden
door vele andere gevolgd worden. C. F. v. O.

Tusschen de gemeente Weert en den destructor te Son bestaat er sinds eenigen
tijd verschil van meening ter zake de verplichting van het destructiebedrijf om de
cadavers van gestorven dieren te doen afhalen ter plaatse waar deze zich bevinden.
Hieromtrent is o.m. in de bestaande overeenkomst bepaald dat de gemeente, bijaldien
het cadaver zich bevindt op een plaats, welke met het vervoermiddel, waarmede het
vervoer plaats heeft, niet behoorlijk te bereiken is, zoodanige maatregelen neemt
dat het cadaver naar een plaats vervoerd wordt waar het vervoermiddel wel kart
komen.

Herhaaldelijk kwamen klachten binnen bij de Inspectie van de Volksgezondheid,
met de mededeeling dat in de gemeente Weert cadvares waren begraven.

De Inspectie stelde zich op het standpunt dat de zorg voor de destructie van
cadavers en afgekeurd materiaal bij of krachtens de Wet is opgedragen aan het
gemeentebestuur en dat de verantwoordelijkheid voor een goede uitvoering bij dit
gemeentebestuur blijft berusten, ook in die gevallen, waarin door een gemeente
terzake een nadere overeenkomst is aangegaan met een destructiebedrijf.

Ter verkrijging van een goeden gang van zaken was aanvulling gewenscht van de
bestaande voorschriften met een bepaling betreffende de d:>or de veehouders te
verleenen medewerking ten behoeve van het afhalen der dieren.

Daar het gemeentebestuur van Weert een voorschrift als hier bedoeld niet wilde
vaststellen wendde de Inspecteur zich tot Gedep. Staten der provincie met het advies
aanvulling der verordening op den keuringsdienst van vee Â«n vleesch in de gemeente
Weert voor te schrijven, aangezien de voorschriften gegeven ter uitvoering van de
Vleeschkeuringswet, in die gemeente onvoldoende werden nageleefd.

Gebruik makende van de bevoegdheid aan hun College toegekend bij art. 10 van
de Vleeschkeuringswet hebben Gedep. Staten van Limburg bij besluit van 22 Mei
1936 voorgeschreven :

1. dat de raad der gemeente Weert vÃ³Ã³r i Augustus 1936 zal overgaan tot de na-
volgende aanvulling van de verordening op den keuringsdienst van vee en vleesch
dier gemeente ;

âDe eigenaar, houder of hoeder van afgekeurde slachtdieren, van afgekeurde
deelen van slachtdieren of van doodgeboren of gestorven dieren als bedoeld in art. 4,
derde lid van de Vleeschkeuringswet S. 1919, No. 524, is verplicht deze, met inacht-
neming van de bepalingen van de Veewet, binnen den door den keuringsveearts,
hoofd van dienst bepaalden termijn te vervoeren of te doen vervoeren naar een door
Burgemeester en Wethouders aangewezen plaats binnen de gemeente om vandaar
te worden afgehaald voor het vervoer naar den destructor.

B. In art. 32 (strafbepalingen) wordt tusschen â10" en â13" ingelascht âlobis"

2. dat het or.der 1 bedoelde Raadsbesluit na zijn vaststelling onverwijld door
Burgemeester en Wethouders der voornoemde gemeente in tweevoud aan hun
College ten speodigst zal worden ingezonden.

Het gemeentebestuur van Weert is tegen bovenvermeld besluit van de Gedcp.
Staten in beroep gegaan bij de Kroon.

Bij besluit van 29 Scpt. j.1. heeft H.M. de Koningin goedgevonden en verstaan :
dit beroep ongegrond te verklaren met bepaling dat het besluit van Gedep. Staten
moet worden uitgevoerd binnen twee maanden na dagteekening van het besluit.

dat Gedep. Staten terecht en op juiste gronden de aanvulling van de verordening
op den keuringsdienst van vee en vleesch der gemeente Weert hebben bevolen ;

dat de Raad der gemeente weliswaar in beroep aanvoert, dat Gedep. Staten
ten onrechte van de hun krachtens art. 10 der Vleeschkeuringswet S. 1919 No. 524
toekomende bevoegdheid hebben gebruik gemaakt aangezien het tusschen de ge-
meente en den Noord-Brabantschen Boerenbond ontstane geschil over het afhalen
van cadavers met toepassing van art. 15 der tusschen de gemeente en dezen bond
gesloten overeenkomst, door arbritage had moeten worden beslecht; doch dat dit
niet opgaat;

dat immers de evenbedoelde bevoegdheid van Gedep. Staten, om een of meer
bepaalde voorzieningen voor te schrijven, door een, in een door de gemeente met
een derde aangegane overeenkomst voorkomende regeling tot het beslechten van
geschillen, nimmer kan worden verkort. Kf.rstens.

T. C. Schol, Inspecteur, tien maanden verlof naar Europa, ingaande 2 Juni
\'937-

B. Bonca ; ter beschikking gesteld van de Provincie Oost-Java ; geplaatst te
Djember.

A. A. de Haas, op verzoek eervol en met recht op pensioen uit \'s Lands dienst
ontslagen.

A. H. Tigelaar, ter beschikking gesteld van de Provincie Midden-Java ; ge-
plaatst te Magelang.

L. S. B. G. H. Harmsen, toegevoegd aan het hoofd van den veeartsenijkundigen
ambtskring Watampone.

P. Hoekstra, ter beschikking gesteld van de Provincie West-Java ; toegevoegd
aan den Provincialen veearts te Bandoeng.

J. van der Hoek, militair paardenarts ie klasse; geplaatst te Salatiga.
Jhr. Dr. W. Strick van Linschoten, militair paardenarts ie klasse ; overgeplaatst
van Salatiga naar Bandoeng.

Verhuisd : O. Bosgra, Groningen, naar Haren (Gr.), Omnerweg 82 A.
,, S. R. Numans, van Vianen naar Utrecht, Rijnkade 7bis.

Verslag van de Handelingen van het Kon. Ned. Landbouw-comite over 1935.
\'s Gravenhage. 1936. 4⁰.

Varkensstamboek voor Gelderland. Ned. landvarken. Ned. Groot Yorkshire varken.
Afl. 10. 1935. Arnhem, Vereeniging âVarkensstamboek voor Gelderland", 1936.
8Â°. 320 blz.

J. Reis, P. Nobrega, A. S. Reis, Tratado de doencas das aves. Sao Paulo, Instituto
biologico, 1936. 4Â°. 468 p. c. 359 text fig., 4 pi. e 45 tab.

East African Territories ; c. Conference on co-ordination of Tsetse and Trypanoso-
miases (animal and human) research in East Africa. Entebbe. 1936. 8Â°.

Rations for livestock. 9th ed. London, H. M. Stationery Office, 1936. 8Â°. Sh. 1.â
Ministry of Agriculture etc. Bull. No. 48.

Report of proceedings under the diseases of animals acts for the year 1935. London,
H. M. Stationery Office, 1936. 8Â°. 118 p. Sh. 2.â

23th Report of the development commissioners being for the year ended March
31th, 1935. London, H. M. Stationery Office, 1936. 8Â°. 141 p. Sh. 2.6

W. L. Davies, The chemistry of milk. London, W. L. Chapman and Hall, 1936.
8Â°. Sh. 25.â

H. Gray. The diseases of cage and aviary birds. Croydon, Grubb, 1936. 12Â°.
84 P-

E. Zander, Leitfaden einer zeitgemÃ¤ssen Bienenzucht. 2te Aufl. von : âDas
Bayerische Bienenbuch". MÃ¼nchen, Manz, [1936]. 8Â°. 196 S. m. 67 Abb. M. 2.â

I. Doneff, Die KÃ¤serei in Bulgarien unter bes. BerÃ¼cksichtigung der typischen
bulg. KÃ¤sesorten. Kempten, Dt. Molkereizeitung, 1936. 8Â°. 101 S. m. Abb. M. 4.â

J. Deselaers, StutenstÃ¤mme des rheinischen Kaltblutpferdes in ihrem Aufbau
und ihrer Bedeutung fÃ¼r die rheinisch-deutsche Kaltblutzucht. Bonn, Leopold,
1936. Gr. 8Â°. XVI 463 S. m. Abb. M 8.â

Taschenbuch der Fleischwarenherstellung einschl. Konservierung, Praxis und
Wissenschaft der Fleischverarbeitung. 2te Aufl. Bearb. von F. GrÃ¼ttner. Braun-
schweig, Serger und Hempel, 1936. Kl. 8Â°. 736 24 S. m. Abb. M. 8.â
A. Janke, Das HÃ¼hnerei, seine Zersetzung und Haltbarmachung. Wien, S. Rydlo,
1936. Gr. 8Â°. 32 S. m. Abb. M. 1.â
Aus : Wiener milchwirtsch. Berichte. Bd. 2.

W. Beinzger, Die Tierlebensversicherung durch kleinere Vereine. Berlin,
Neumann\'s Zeitschr. f. Versicherungswesen, 1936. Gr. 8Â°. 45 S. M. 1.50

O. Fehringer, Wildtiere und Haustiere. Ein Weg zum VerstÃ¤ndnis unserer
Kameraden aus der Tierwelt. Stuttgart, Franckh, 1936. 8Â°. 79 S. m. Abb. M. 1.80
Kosmos-BÃ¤ndchen.

A. Peter, Lehrbuch der EmmentalerkÃ¤serei mit den wichtigsten Regeln aus der
Greyerzer- und SbrinzkÃ¤serei. 7te Aufl. Bern, Wysz, 1936. 8Â°. VIII 160 S. m.
Textill. fr. 5.50

R. Pawlek, Das Foxlbuch. M. Beitr. von P. Scapinelli und E. Hauck. 2te Aufl.
Wien, Jung Oesterreich Verl., [1936]. Gr. 8Â°. 92 S. m. Abb. u. 13 Taf. Sch. 3.80
H. BÃ¼nger, Die Verwendung von Holzzucker in der Schweinemast. Berlin,
P. Parey, 1936. 8Â°. 229 S. m. 6 Phot. M. 8.â

W. SchÃ¤per, Konstitutionsforschung und KrankheitsbekÃ¤mpfung in der Tier-
zucht. Berlin, P. Parey, 1936. M. 4.â
Schoetzau, Die Zuchteliten der schlesischen Edelschweinezucht. Breslau, Verband
Schlesischer SchweinezÃ¼chter, 1936. 8Â°. M. III.

KÃ¤ssLER, Die GebÃ¼hren der Ã¶ffentlichen Schlacht- und ViehhÃ¶fe. Kirchhain,
BrÃ¼cke-Verlag K. Schmerzow, 1936. 8Â°. 64 S. M. 2.85

B. Grzimek, Versuche Ã¼ber Gewichtsverlust und LuftkammervergrÃ¶sserungen
von Eiern in handelsÃ¼blichen Packungen sowie Ã¼ber den Einfluss des Waschens
von Eiern. Berlin, R. Schoetz, 1936. 8Â°. 34 S. m. 4 Abb. M. 1.â

J. Landis, Mastversuche mit Rindern und Ochsen unter bes. BerÃ¼cksichtigung
der Jungviehmast. Bern, Verbandsdruckerei, 1936. 8Â°. 64 S.

E. Busch, Die Veranlagung und Erhebung der Reichsschlachtsteuer (in Preussen).
Anleitung fÃ¼r die an den Veranlagungs- und Erhebungsverfahren beteiligten
Stellen (ohne BerÃ¼cksichtigung der fÃ¼r Ã¶ffentl. SchlachthÃ¤user geltenden Bestim-
mungen). Berlin, Deutscher Gemeindeverlag, 1936. Kl. 8Â°. 28 S. M. 0.60
Kleine Verwaltungsschriften. H. 12.

O. Schindewolf, PalÃ¤ontologie, Entwicklungslehre und Genetik. Kritik und
Synthese. Berlin, Gebr. BorntrÃ¤ger, 1936. 4Â°. V 108 S. m. 34 Textfig. M. 5.20
H. Triepel, Die anatomischen Namen, ihre Ableitung und Aussprache. Anh. :
Eigennamen die frÃ¼her in der Anatomie verwendet wurden. i8te Aufl. Erg. durch
H. Stieve. MÃ¼nchen, J. F. Bergmann, 1936. 8Â°. V 89 S. M. 3.90

A. Gieseke, Der Wert der MilchleistungsprÃ¼fungen in der Ziegenzucht. 2te Aufl.
Dortmund, Verlag f. Kleintierzucht, [1936]. 8Â°. 24 S. M. 0.50

Fachzeitschrift : âDer ZiegenzÃ¼chter". Schriftenreihe. Nr. 6.
E. Groll, Der bayerische Traber. Zucht, Exterieur, Abstammung und Leistung.
Winke und RatschlÃ¤ge. Freising, F. P. Datterer, 1936. Kl. 8Â°. 78 S. m. g Tafelbild.

C. Stadelmann, Wirtschaftseigenes Futter fÃ¼r Ziegen. Wertvolle Winke zu seiner
Erzeugung auf Grund lÃ¤ngerer Anbauversuche. Dortmund, Verlag f. Kleintierzucht,
1936. 8Â°. 16 S.

Fachzeitschrift : ,,L>er ZiegenzÃ¼chter". Schriftenreihe. Nr. 18.
C. Stadelmann, Die Ziegenweide in ihrer Ã¼berragenden Bedeutung fÃ¼r die
Verbesserung unserer ZiegenbestÃ¤nde. Dortmund, Verlag fÃ¼r Kleintierzucht, 1936.
8Â°. 16 S.

Fachzeitschrift: âDer ZiegenzÃ¼chter". Schriftenreihe. Nr. 19.
E. Merck\'s Jahresbericht Ã¼ber Neuerungen auf den Gebieten der Pharmakotherapie
und Pharmazie. 1935. Jg. 49. Darmstadt. 1936. 8Â°.

Jahrbuch fÃ¼r wissenschaftliche und praktische Tierzucht einschl. der ZÃ¼chtungs-
biologie. Hrsg. von der Dt. Ges. fÃ¼r ZÃ¼chtungskunde. Schriftl. : J. Schmidt und E.
Lauprecht. Jg. 27. Hannover, M. und H. Schaper, 1936. Gr. 8Â°. 230 S. M. 17.â
Bericht Ã¼ber die Verwaltung der UniversitÃ¤ts-Bibliothek und der Bibliothek der
landwirtschaftlich-tierÃ¤rztlichen FakultÃ¤t zu Berlin im Rechnungsjahr 1935. Berlin,
Preussische Druckerei- und Verlags- A. G., 1936. 8Â°. 20 S.

Die Fleischbeschauverordnung fÃ¼r Oesterreich mit DurchfÃ¼hrungsvorschrift und
Min.-ErlÃ¤ssen. Zusammengest, von der Vet.-Abt. der o.-Ã¶. Landeshauptmann-
schaft. 5te Aufl. Linz, Buchdr. der o.-Ã¶. Landesregierung, 1936. Kl. 8Â°. 261 S.

Ergebnisse der allgemeinen Pathologie und pathologischen Anatomie des Menschen
und der Tiere. Hrsg. von W. Hueck und W. Frei. Bd. 31. MÃ¼nchen, J. F. Bergmann,
1936. 4Â°. 468 S. m. 38 Abb. \' M. 68.â

F. Abel, Grundriss der Hygiene und Bakteriologie einschl. die Rassenhygiene.
4./17. Aufl. Neu bearb. von B. A. Wilhelm. Berlin u. s. w., S. Seemann, 1936. 8Â°.
XXIII 471 S. m. 34 Abb. M. 6.50

E. Korschelt und K. Heider, Vergleichende Entwicklungsgeschichte der
Tiere. Neu bearb. von E. Korschelt. Bd. 1, 2. Jena, G. Fischer, 1936. 4⁰.

G. Stehlt, Sammeln und PrÃ¤parieren von Tieren. Eine Anleitung zum Anlegen
von zool. Sammlungen. Stuttgart, Franckh, 1936. 8^C. 95 S. m. Abb. M. 2.â

Tivoli.ier, Le cancer des lÃ¨vres et le cancer de la langue. ThÃ¨se de Lyon. 1936.

L. Rieder, Ueber Versuche einer Klarstellung der Bedeutung des Komplementes
fÃ¼r Infektion und ImmunitÃ¤t. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

K. Fellinger, Die TrÃ¤chtigkeitsunterbrechung bei der HÃ¼ndin mit Erhaltung
der ZuchtfÃ¤higkeit. Inaug.-Diss. Wien. 1936.

K. A. Franke, Klinische Untersuchungen Ã¼ber die Einwirkung eines aus Zahn-
keimanlagen von jungen KÃ¤lbern hergestellten Extraktes auf das Gebiss. Inaug.-Diss.
GÃ¶ttingen. 1936.

P. SchÃ¤fer, Ueber den Einfluss einiger Diabetikerbrunnen auf den Kohlehy-
dratstoffwechsel des unbehandelten und adrenalisierten Kaninchens. Inaug.-Diss.
Breslau. 1936.

O. BuchsenschÃ¼tz, Entwicklung und Stand der Schafzucht in Oberhessen.
Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

W. Guthmann, 10 Jahre FXahrungen und Erfolge aus der Kontrollvereinsarbcit
im klein- und mittelbÃ¤uerlichen Gebiet. Das Kontrollvereinswesen in Baden in
Vergleich mit anderen LÃ¤ndern und Gebieten in zÃ¼chterischer, fÃ¼tterungstechnischer
und wirtschaftlicher Auswertung. Inaug.-Diss. Giessen. 1936. du Buy.

Levertraan is steriel en heeft bactericide eigenschappen; ettercoccen worden
er door gedood.

Bosse *) beveelt levertraan-zalf aan bij verwondingen, indien geen tijd of gelegen-
heid voor wondtoilet. Hij zag bij sterk verontreinigde wonden, na behandeling met
levertraan-zalf, geen enkel geval van gasoedeem.

M. d. V. De uitnodiging van het Hoofdbestuur om op de Algemene
Vergadering een spreekbeurt te vervullen over âZiekten bij varkens"
heb ik gaarne aanvaard, omdat ik meen dat bij de practische diagnostiek
van âalle dag" een grondige kennis van wat het pathologisch-anatomisch
onderzoek ons kan leren steeds nog een goede ruggesteun vormt, zowel
voor den practicus als voor den vleeshygiÃ«nist, bij de uitoefening van
zijn beroep. De wijze, waarop deze voordracht is vermeld op de agenda :
âziekten bij varkens", laat nog al enige speling over en ik heb allerminst
de bedoeling systematisch enkele ziekten te gaan behandelen op een
wijze, zoals U in ieder handboek kunt lezen. Ik wil slechts hier en daar
een greep doen en dan, steunende op eigen ervaring uit de sectiezaal
en het laboratorium, enkele moeilijkheden naar voren brengen,
waarvoor wij ons telkenmale opnieuw geplaatst vinden. Moeilijkheden,
waarvan wij weten dat ze zich in gelijke mate in praktijk en vlees-
keuring voordoen, en die gemakkelijk aanleiding kunnen zijn tot het
maken van fouten.

De laatste maanden heeft, gelijk U allen bekend is, de viruspesl in
ons land een grote uitbreiding ondergaan en tot een zeer verbreide
epizoÃ¶tie aanleiding gegeven. Deze grote uitbreiding begon in Zuid-
Holland en menig collega, in wiens praktijkgebied de viruspest dreigde
te komen, is in zake de diagnostiek bij ons nog eens zijn licht komen
opsteken. Laat ik direct beginnen met te zeggen, dat ook de patholoog-
anatoom de diagnostiek der viruspest als een zeer lastige zaak beschouwt,
waarbij een nog zo nauwgezet uitgevoerde sectie hem met z\'n diagnose
lang niet altijd in veilige haven voert. Zo ooit, dan is hier aan de
sectietafel gelegenheid voor een vruchtdragende bespreking met den
clinicus, die met clinische en vooral met epidemiologische inlichtingen
den patholoog-anatoom er toe brengen kan het met den clinicus inzake
de diagnose op een accoordje te gooien en te zeggen : âdit zal dan wel
viruspest zijn !" Tien jaar geleden schreef ik in afl. 8 van deel 53 van
ons Tijdschrift zo ongeveer hetzelfde. Hoe komt dat ? Heeft onze
kennis aangaande deze ziekte in die tien jaar geen vorderingen ge-
maakt ? Het tegendeel is waar, maar helaas heeft deze vermeerdering
van onze kennis ons nog niet in staat gesteld criteria aan te geven, die
ons van dienst zijn in de routine-diagnostiek. Wij weten allen hoe de
studie der virusziekten in de laatste 10 a 15 jaar in het centrum der

^J) Voordracht voor de Alg. Vergadering der Maatschappij voor Diergeneeskunde.
LXIII ₇₇

belangstelling staat op vele onderzoek-laboratoria. Hoe de weefsel-
cultuur in vitro voortdurend geperfectionneerd wordt en dienstbaar
gemaakt wordt aan het experimenteren met ultra-visibele smetstoffen.
Ik herinner U in dit verband aan de voordracht van Dr. Frenkel
in een vorige vergadering onzer Maatschappij over zijn cultuur in
vitro van de smetstof van het mond- en klauwzeer. Ook is gevonden
hoe sommige filtrabele vira door herhaalde passages door de hersenen
van kleine proefdieren, zoals muizen, zich aan deze omgeving hebben
gewend en op deze wijze tot een cultuur âin vivo" hebben gevoerd.
Hier kan ik noemen het werk van collega Dr. Nieschulz aan het
Instituut voor Parasitaire en Infectieziekten onzer faculteit, die door
muizenpassages de smetstof van de hoenderpest en van de Zuid-Afri-
kaanse paardenpest wist te kweken.

Behalve dat verschillende filtrabele vira zich manifesteren in het
centrale zenuwstelsel, zijn ze ook nog al eens oorzaak van veranderingen
ter plaatse. Van het systematische hersenonderzoek aan sectiemateriaal
hebben wij de laatste jaren een vrij ruime ervaring opgedaan door de
hersenen te onderzoeken van nagenoeg alle honden, die aan de
nerveuze vorm van hondenziekte hadden geleden en deswege waren
afgemaakt of gestorven. Het microscopisch onderzoek brengt daarbij
zeer vaak een duidelijke meningo-encephalitis aan het licht. Wij
moesten ons bij dit microscopisch onderzoek noodgedwongen steeds
beperken tot ongeveer tien stukjes per stel hersenen. Toch mochten wij
het genoegen smaken door vergelijking met een nauwkeurige studie,
die verricht is enkele jaren geleden aan het Institut Pasteur te Parijs,
te ervaren dat de resultaten van ons onderzoek in brede lijnen klopten
met wat men te Parijs na een veel nauwkeuriger onderzoek vond.

Ook het virus van de varkenspest blijkt veranderingen in de hersenen
te veroorzaken. Dankbaar namen wij kennis van een publicatie in 1931
van Seifried in het Journal of Experimental Mcdicine,¹), waarin
deze in 33 van 39 varkens, die men kunstmatig viruspest had bezorgd,
een meningo-encephalitis bleek te hebben gevonden. Duidelijke photo\'s
waren er aan toegevoegd en aanstonds togen wij ook aan het werk om
hersenen te microscopiseren van varkens, die uit hoofde der sectie-
bevindingen hadden geleden aan pest of paratyphus.

Moeilijk objectief te beoordelen veranderingen, zoals zwelling en
degeneratie van capillairendotheel, oedeem, bepaalde vormen van
degeneratie aan zenuwcellen en woekering van gliacellen d.i. van het
steunweefsel der hersenen, lieten wij buiten beschouwing, maar het
diagnostiseren van een cellige-exsudatieve meningo-encephalitis is
iets, dat tamelijk gemakkelijk is te doen. Wij hadden dan ook al
spoedig een paar positieve gevallen en hun aantal wies zoo snel, dat
weldra twijfel bij mij rees, of deze encephalitis wel een criterium is
voor viruspest alleen. Wij vonden al spoedig encephalitisgevallen bij

secties, waar zeker geen viruspest in het geding was en dat wij juist
hadden gezien bewees een publicatie van Seifried, thans samen met
Cain ¹), in 1932, dus een jaar later, waarin werd toegegeven, dat
soortgelijke ontstekingsreacties als bij viruspest ook bij andere ziekten
in de hersenen voorkwamen. Weg was ons mooie criterium voor de diag-
nostiek, dat wij zoo gretig hadden aanvaard ! In totaal hadden wij in
een jaar van 27 gevallen de hersenen gemicroscopiseerd, waarbij wij
tot hetzelfde resultaat kwamen.

Wel hadden Seifried en Cain, die later door Duitse onderzoekers
zijn gecontroleerd, ook de veranderingen in andere organen nagegaan.
Het zijn vooral lvmphklieren, milt en nieren, die vaatveranderingen
te zien geven, zoals degeneraties en zwelling van endotheel, soms
woekering, necro-biose en necrose van de wand van capillairen en
kleine arteriÃ«n. In de lympheklieren werd zelfs een perivasale necrose
beschreven. Wij hebben die ook wel eens gevonden, maar een doel-
treffend criterium is het toch allerminst, evenmin als degeneraties en
bloedingen, die in de nieren zijn beschreven.

Zo staan wij met dat al nog even ver als tien jaar geleden, als wij
op grond van het sectieondezroek op de al of niet aanwezigheid van
viruspest moeten besluiten. En de clinicus verlangt deze uitspraak
vaak nadrukkelijk ; hij kan er hoogstens een dag op wachten, maar
moet dan een advies geven, dat eventueel tot het opruimen van varkens
met slachtwaarde voert of tot een uitgebreide toepassing van een of
ander serum of vaccin.

Steeds vinden wij nog een goed bewijs voor de aanwezigheid van
viruspest in het voorkomen van uitgebreide bloedingen in het pyelum-
slijmvlies. Vaak vindt men dan de hele nierbekkens gevuld met verse
bloedcoagula en ook de urine in de blaas is bloederig, terwijl eveneens
in de blaaswand uitgebreide bloedingen kunnen voorkomen. Helaas
vinden wij deze pyelumbloedingcn lang niet altijd bij viruspest.

Een aantal leerboeken vermeldt ook bij pest het voorkomen van
necrose in de lymphkliercn. Bij andere schrijvers zoekt men zulks te
vergeefs. Nieberle geeft in zijn handboek onder het hoofdstuk âlymphe-
klieren" helemaal niets over het voorkomen van necrose. Wij zagen
het ook bijna nooit. En wanneer men het zich al eens verbeeldt te
vinden en doffe plekken in gezwollen lympheklieren voor necrose
houdt, dan vindt men bij microscopisch onderzoek vaak, dat de doffe
plek fibrine was, gestold in een overvulde lymphesinus. Waarbij men
overigens wel bedenken moge, dat de bouw van een varkenslymphe-
klier aanmerkelijk verschilt met die van andere dieren.

Het voorkomen van bloedingen in de lympheklieren is ook altijd
een afwijking, die nog al vaak bij viruspest voorkomt, maar helaas
niet steeds en â wat nog vervelender is â niet bij viruspest alleen.
Dat deze bloedophoping in de lympheklier zou ontstaan door lympho-

geen transport van uit de bloedingen in het ambtsgebied van de klier,
zooals Nieberle schrijft, is onjuist. Men vindt soms sterk doorbloede
lympheklieren in varkenscadavers, waar verdere bloedingen in or-
ganen en weefsels ontbreken.

Van ouds is de viruspest bekend geweest door het voorkomen van
vele bloedingen in het cadaver op zeer onderscheidene plaatsen ;
menigmaal vindt men zelfs een haemorrhagische septicaemie, dus een
septicaemie, waarbij opmerkelijk veel bloedingen voorkomen. Onder
anderen vindt men deze bloedingen vaak in groten getale in de huid,
meestal rond en tot de grootte van een dubbeltje of wat groter. Men
ziet evenwel vaak de fout maken, dat de zaak omgekeerd wordt en men
uit het vinden van een haemorrhagische septicaemie, soms al uit het
vinden van een aantal huidbloedingen, zo mogelijk gecompleteerd
door lympheklierbloedingen, concludeert tot de aanwezigheid van
viruspest. Dit is allerminst gemotiveerd. Men kan ook het beeld ener
haemorrhagische septicaemie vinden bij een septicaemie door para-
typhus of virulente ovale bacillen b.v. En reeds in het handboek van
Prof. Poels beschrijft deze het voorkomen van huidbloedingen zowel
bij pest, borstziekte als bij vlekziekte. Men bedenke daarbij dat Prof.
Poels 31 jaar geleden nog geen scheiding kon maken in viruspest en
paratyphus.

Het bovenstaande in aanmerking nemende ligt voor ons het criterium
voor de diagnose pest, eventueel paratyphus, aan het cadaver te steilen,
steeds nog in de afwijkingen in het digestieapparaat, inzonderheid in
maag en dikke darm. Men moet inderdaad op zoek gaan naar de ont-
stekingen, bij voorkeur met de vorming van een plastisch exsudaat
verlopend, in coecum, colon en soms ook in de maag. Vaak moet men
hier zeer nauwkeurig voor werken, de faeces uit het coecum en het
begin van het colon van de mucosaoppervlakte wegspoelen, om naar
jonge ulcera, diphthcrische follikels enz. te zoeken. Vooral bij taaie
kleverige faeces blijven er nog wel eens gemakkelijk resten achter, die
men al spoelende behoedzaam van de mucosaoppervlakte moet af-
strijken en als men volop licht te zijner beschikking heeft komen dan
soms pas de kleine ulcera en diphthera voor den dag, die de doorslag
geven bij het stellen der diagnose. Het nazien van de geopende dikke
daim is een dringende eis voor wie in verdachte gevallen de diagnose
viruspest en paratyphus wil stellen. Ook in sommige slachthuizen ziet
men dat in en heeft men door technische organisatie het nazien van het
geopende maagdarmkanaal mogelijk gemaakt.

Ccsteld dat men eenmaal zo ver is als nu genoemd, dan komt de
nieuwe moeilijkheid om uit te maken of men zuivere viruspest heeft,
misschien viruspest met een secundaire paratyphusinfectie, dan wel
een primaire paratyphus. U hoort mij niet meer spreken van âbacillaire
pest" ; ik laat dit om verwarring te voorkomen. Hoe langer hoe meer
bedoelt men met âpest" alleen de viruspest en de zelfstandige sui-

Voor het onderscheid tussen viruspest en paratyphus op grond van
de dikdarmafwijkingen kan men beter een handboek dan een cadaver
nemen. Onderzoek van cadavers, ook van zeer vele cadavers, hebben
mij tot de conclusie gebracht, dat er geen scherp en altijd opgaand
criterium is. Leest men een aantal handboeken na elkaar, dan blijkt
dat de schrijvers het lang niet altijd eens zijn. Op rekening van het
virus willen velen (vooral de Amerikanen en ook von Hutyra) niet
meer schrijven dan catarrhale en haemorrhagische ontstekingen, soms
met een allereerst begin van de vorming van een plastisch exsudaat.
Anderen, zoals Gi.asser, schrijven uitgebreide boutonvorming en dan
speciaal de uit concentrische lagen gebouwde en streepvormige necrosen
nog uitsluitend toe aan de werking van het virus. Ik wil op deze be-
schrijvingen hier niet dieper ingaan, maar U liever voor de bestudeering
verwijzen naar de handboeken. Wel wil ik als persoonlijke opvatting
zeggen, dat wij bij de gevallen, die wij voor viruspest houden, in deze
zomer en in de laatste jaren ons verbeelden dat de ulcera nog al eens
een meer verdiept, schotelvormig aspect hebben, dieper in de darm-
wand vreten, in het midden duidelijk dieper liggen en omgeven zijn
door een wat hoger liggende necrotische wal. Daarnaa-t zagen we in
de laatste maanden ook veelvuldig de klassieke, prominerende boutons.

De huidveranderingen, de âpestpokken", zijn ook al geen goed
differentieel-diagnosticum, want wij vinden ze zowel bij pest als bij
paratyphus, maar ook wel bij darmstoornissen, die zomin met een
pest- als een paratyphusinfectie iets te maken hebben.

Dr. van Manen, die deze zaak ten behoeve der vleeskeuring heeft
onderzocht, komt in 1931 in zijn dissertatie tot de slotsom, dat het
niet doenlijk is bij de vleeskeuring tot een differentiatie lussen de
viruspest en de paratyphus te komen.

Voor zoover mij bekend hebben clinische symptomen als de leuco-
penie in het bloed (Lewis en Shope, 1929) en de schommelingen in
het cholesterinegehalte van het bloedplasma (Shope, 1930) ook nog
niet tot practische clinische toepassing gevoerd, waardoor men een
betrouwbaar differentieel-diagnosticum heeft gekregen.

Wij blijven voor de diagnose viruspest dus als vanouds aangewezen
op het inspuiten van een proefvarken met gefiltreerd materiaal, wat
alleen betrouwbaar is bij het geven van een positief resultaat, maar
dan voor de cliniek nog te lang op de uitslag laat wachten.

Wij slaan ons dus door de moeilijkheid heen door een nauwgezette
sectie te doen, waarbij wij goed letten op de aard van de dikdarm-
veranderingen en op de aanwezigheid van een haemorrhagische sep-
ticaemie, vooral ook op het voorkomen van bloedingen in het pyelum
en in de gezwollen lympheklieren. Vervolgens leggen wij een paar
orgaancultures aan op agar en in glucose- en lactosebouillon om gas-
vorming van eventueel groeiende micro-organismen direct te kunnen

controleren. Blijven die steriel, dan stijgen de kansen op zuivere virus-
pest aanmerkelijk. Dan houden wij een bespreking met onzen collega
uit de cliniek om te informeren of de ziekte een groter of kleiner aantal
dieren op het bedrijf heeft aangetast, hoeveel doden er al zijn en hoe
snel de sterfgevallen na elkaar optraden, of ook grote varkens mee
aangetast zijn, dan wel alleen jongere dieren, of er zeer hoge tempera-
turen van 41⁰â42⁰ G. worden waargenomen, enz. enz.

In gemeen overleg hakken wij dan ten behoeve der te nemen thera-
peutische maatregelen de knoop door en besluiten met meerdere of
mindere kans van zekerheid soms tot de diagnose âviruspest".

Het zal U dus niet verwonderen dat de diagnose viruspest op onze
sectiebrieven veelvuldig prijkt met een vraagteeken. Het verdere verloop
van de ziekte op het bedrijf maakt dan nog wel eens, dat wij het vraag-
teken kunnen schrappen, dan wel dat wij er een tweede naast kunnen
zetten om onze twijfel te vergroten. Ik kan hier onmiddellijk aan toe-
voegen dat het microscopisch onderzoek van hersenen en lymphe-
klieren, dat wij een paar jaar hebben gedaan, hoogstens een diagnose
viruspest heeft bevestigd, maar dan waren wij tot die conclusie ook reeds
gekomen op grond van bovenstaande overwegingen.

Gelukkig wordt de diagnostiek gemakkelijker met het voortschrijden
van de epizoÃ¶tie. Zit men rondom in de ziekte, dan kan veel twijfel
wegvallen, ook reeds bij het clinisch onderzoek. Maar het moeilijke is
juist gelegen in het goed diagnostiseren van de eerste optredende ge-
vallen en vraagt U iedere serieuze practicus, die in de loop der jaren
enige epizoÃ¶tieÃ«n heeft meegemaakt, maar eens of hij overtuigd is
steeds de eerste gevallen goed te hebben kunnen onderkennen en
differentieren van andere acute infectieziekten, zoals vlekziekte b.v.

Ik sprak nog niet over de bij pest veelvuldig voorkomende pne.u-
monieÃ«n, die wij inzonderheid de laatste maanden weer veelvuldig zagen
in de vorm van ernstige, uitgebreide, merendeels fibrineuze ontste-
kingen met een zeer uitgebreide acute mortificatie en een secundaire
pleuritis. Ja, het is vaak zo dat men zich afvraagt of het dier de pest-
infectie niet te boven zou zijn gekomen, als in het verzwakte organisme
maar niet deze secundaire pneumonie zou zijn ontstaan. Vooral in
deze gevallen moet er voor gezorgd worden, dat de sectie volledig wordt
verricht en de dikke darm goed wordt nagezien. Men heeft in de ge-
vonden hevige pneumonie al meer dan genoeg om de dood van het
dier te verklaren en door de, vaak geringe, ulcereuze colitis over het
hoofd te zien zou men zich in het eigenlijke karakter van de ziekte tot
zijn schade kunnen vergissen.

Het is mijn bedoeling om over de pneumonieÃ«n van het varken
slechts zeer in het algemeen wat te zeggen.

De naam âborstziekte" is al zo vaak misbruikt, dat wij goed doen
haar te laten vervallen. Wil men haar reserveren voor een infectieuze
fibrineuze pneumonie, door virulente ovale bacillen veroorzaakt, dan

is het mij goed, maar wie wijst mij dan de grens ten opzichte van het
begrip âenzoÃ¶tische pneumonie", waarbij behalve aan de micro-
organismen aan andere aetiologische factoren als onvoldoende ligging,
voeding, weersomstandigheden enz. een rol van betekenis wordt toe-
gekend. Bij onderzoek van vele pneumonieÃ«n blijkt het haast steeds de
âenzoÃ¶tische pneumonie" te zijn, waar het om gaat en de zo juist
genoemde âborstziekte" in engeren zin ziet men slechts sporadisch.
âBei dieser Sachlage erscheint es vÃ¶llig zweckmÃ¤ssig den Begriff der
Schweineseuche, Ã¼berhaupt fallen zu lassen," schrijft Nieberxe. Zelfs
de hevige secundaire pneumonieÃ«n bij pest verlopen alleen maar zo
hevig omdat het lichaam bovendien heeft te kampen met de infectie
met het pestvirus. De ovale bacillen, die men uit deze pneumonieÃ«n
kan isoleren (naast verschillende andere micro-organismen) zijn
tenminste voor proefdieren vaak veel minder virulent dan men zou
verwachten uit hoofde van het hevige pneumonische proces, dat zij
hebben veroorzaakt.

Gaat men de literatuur na over de klassieke âborstziekte" (Schweine-
seuche), dan ervaart men eerst recht tot hoevele misvattingen men in
de loop der jaren is gekomen. Vaak leest men hoe de âborstziekte-
pneumonie" gekenmerkt zou zijn door een vroegtijdig optredende ne-
crose (Poels, GlÃ¤sser), terwijl von Hutyra en Marek weer aangeven,
dat de necrose pas later zou ontstaan. Volgens Poels en Joest zou de
necrose centraal in de longkwabjes ontstaan, volgens GlÃ¤sser peripheer,
terwijl een secundaire verweking volgens dezen ook peripheer zou
beginnen. Men ziet hoe versphillende schrijvers tot verschillende
resultaten zijn gekomen. Van een voorkeur der necrose om centraal
dan wel peripheer in het pneumonische longkwabje te ontstaan, is
mij nooit een constante regelmaat opgevallen. Wel frappeert vaak hoe
de grens der necrose grillig van het ene kwabje dwars door een strook
interlobulair bindweefsel kan overspringen in een ander kwabje.

Onderzoekt men in een groot aantal varkenspneumonieÃ«n de voor-
komende bacteriÃ«n, dan wordt de hoofdschotel wel gevormd door ovale
bacillen, maar daarnaast kunnen ook andere microÃ¶rganismen zoals
coccen, coli, paratyphus, pyocyaneus gevonden worden in een aantal,
dat gezamenlijk in de tientallen procenten loopt. Zulks varieert het ene
jaar ten opzichte van het andere. Constant is echter dat men \'s winters
wat vaker coccen vindt en dat pneumonieÃ«n bij jonge biggen ook veel-
vuldig coccen blijken te bevatten. Een bepaald micro-organisme
veroorzaakt evenwel niet een bepaalde vorm van pneumonie, niet
macroscopisch, maar ook niet bij voortgezet microscopisch-anatomisch
onderzoek. Tot deze conclusie kwam ook Dr. van Diermen reeds in
zijn proefschrift (1927) op grond van het bacteriologisch en anatomisch
onderzoek van 60 pneumonieÃ«n van het varken. Ook het voorkomen
van necrose en van pleuritis geven hierbij geen nadere aanwijzingen.
De wijze, waarop een ontstekingsproces in de longen verloopt is van
vele factoren afhankelijk, waaronder een aantal uitwendige factoren

en een aantal inwendige o.a. de âReaktionslage." Stellig heeft ook de
aard van het micro-organisme grote invloed, maar dat deze invloed
in vergelijking tot de andere factoren zÃ³ overwegend is, dat het ana-
tomisch beeld der pneumonie daardoor wordt bepaald, is op zijn minst
twijfelachtig.

Als men gewend is een zekere hoeveelheid pneumonisch exsudaat
op agarplaten uit te strijken dan frappeert het, hoe het aantal groeiende
koloniÃ«n variÃ«ert. De ene maal spaarzaam en een andere maal weer
een groot aantal. En ieder jaar wordt men ook weer een paar keer
verrast, doordat de platen, die toch met een behoorlijk quantum
pneumonisch materiaal zijn geÃ«nt, steriel blijven en ook als men de
volgende morgen opnieuw ent met een nog veel groter quantum
materiaal van het ontsteken longweefsel, dat in de ijskast is bewaard.
Dit betreft doorgaans biggen van bedrijven met een enzoÃ¶tische pneu-
monie, waar men lobaire, scherp begrensde, uitgebreide sereus-catarr-
hale tot catarrhale pneumonieÃ«n vindt. Misschien zijn dit gevallen van
âswine-influenza" (Shope, i931) en moeten wij in de toekomst uit
zulke pneumonieÃ«n ook enten op chocolade-agar, om de influenza-
bacillen te laten groeien.

Ik vertelde al dat jonge biggen in hun pneumonieÃ«n nog al eens
coccen herbergen. Dat brengt mij vanzelf er toe even te memoreren
wat wij de laatste jaren zien bij :

Cocceninfecties. Deze vormen een constante bevinding, vooral bij
jonge dieren. Op ons totale varkensmateriaal telde ik aan coccen-
infecties 23% in 1930, 15% in 1931, 14% in 1932, 13% in 1933, 16%
in 1934 en 18% in 1935. Men bedenke hierbij dat ons materiaal in
hoofdzaak uit biggen, schrammen en loopvarkens bestaat en dat wij
weinig zware varkens ter onderzoek krijgen. Wat betreft de vormen,
waaronder de cocceninfecties verlopen, daarvoor kan ik verwijzen naar
de door mij tien jaar geleden gegeven beschrijving in ons Tijdschrift
(1926 afl. 8). Ook nu vormen pneumonische infecties nog de hoofd-
schotel, maar ik kan hiernaast vermelden, dat wij in de laatste jaren
nog al eens een fibrineuze polyarthritis vinden b.v. van de tarsi, carpi
en kniegewirchten, ook wel van de ellebogen en kogelgewrichten,
waaruit wij coccen kweeken. Ik herinner mij zelfs uit de laatste jaren
geen enkel geval van een bacteriele polyarthritis of wij kweekten
coccen. Men bedenke dat dit steeds biggen en kleine schrammen betrof
en nooit grotere varkens, die voor een vlekziekte-arthritis in aanmerking
kwamen. Het clinische voorbericht spreekt steeds van moeilijk lopende
dieren met gezwollen pijnlijke gewrichten. Naast een vlekziekte-
endocardities kennen wij dus bij het varken een coccen-endocarditis
en naast de vlekziekte-arthritis een coccen-arthritis. Een bijzondere
vorm van arthritis, die aparte vermelding verdient en die wij vroeger
stellig wel over het hoofd hebben gezien, is de arthritis van het achter-
hoofdsgewricht. Wij vonden die in de vorige winter enige malen en ook

in de winter daarvoor. Clinisch frappeerde dan een stijve houding van
hoofd en hals. De gewrichten der ledematen blijken bij sectie alle
normaal, maar het atlanto-occipetaalgewricht bevat fibrine, waaruit
coccen te kweken zijn. Verder onderzoek bracht dan een paar maal
een meningo-encephalitis aan het licht, waarbij o.a. uitgezette en
overvulde laterale ventrikels worden gevonden met gezwollen ader-
vlechten, waarop gelatineus-fibrineuze stolsels, waaruit ook coccen
zijn te kweken.

De cocceninfecties komen, gelijk bekend, doorgaans bij jongere
dieren en zelden bij oudere dieren voor. Ik bedoel hier dan de primaire
cocceninfecties en niet te secundaire, zoals ze nog wel eens bij viruspest
optreden. Dat voorkomen bij jonge dieren wordt mede veroorzaakt
door een aantal begunstigende factoren, die grotendeels in hygiÃ«nische
omstandigheden, voeding, ligging en verzorging, moeten worden
gezocht. Bij de bestrijding is het dus zaak voor hen, die een specifieke
therapie toepassen, ook aan mogelijke verbetering van deze hygiÃ«nische
factoren aandacht te schenken. Een wezenlijke vooruitgang heeft onze
kennis in de laatste jaren te boeken gehad, voor ons in het bijzonder
door het werk aan de afdeling van Prof. Sjollema, omtrent onze
inzichten in de voeding en stofwisseling. Helaas komt de patholoog-
anatoom te dezen opzichte achteraan en hij vindt door zijn secties
doorgaans weinig positiefs, dat op een bepaalde dieetfout wijst. Als
regel moet hij er zich toe beperken door het ontbreken van verschijn-
selen, die op een of andere infectieziekte duiden, min of meer bij exclusie
de suggestie te opperen of er misschien ook iets in de voeding hapert
en of dit wellicht de oorzaak is van onvoldoende resultaten bij de
opfok en zelfs van sterfte bij de biggen. Dr. Grashuis heeft hier o.a.
in zijn proefschrift op gewezen en menigmaal gaat bij ons een brief
de deur uit, na de sectic op een, vaak anaemische, big uit een dergelijk
fokkersbedrijf, waarin wij schrijven niets te hebben gevonden van een
besmettelijke ziekte en waarbij wij in overweging geven de voeding
eens na te gaan, inzonderheid op mineralen en vitaminen. Vaak krijgen
wij dan ten antwoord, dat ei een gemengd biggenmeel gevoerd wordt,
dat ook op andere bedrijven wordt gebruikt, van waar men geen
klachten heeft vernomen. Over de samenstelling van een dergelijk
mengmeel weet men intussen niets mee te delen. Wij raken hier een
gebied, waar de patholoog-anatoom retireert en het verdere onderzoek
omtrent oorzaak en bestrijding moet overlaten aan de voedingshygi-
enisten. Wij kunnen hoogstens aangeven, dat in deze richting het ver-
helpen van het euvel moet worden gezocht.

Iets wat blijkens onze ervaring veel vaker met fouten in ligging en
voeding in verband staat, dan wel wordt aangenomen is het crusteuze,
soms vochtig cruteuze eczeem bij biggen, dat men wel kent onder de naam
van smeerpokken, smeerwrang, âhet zwart" der biggen, enz. Zeker,
men kent een dergelijke chronische huidaandoening als begeleid-

verschijnsel van een chronische streptococceninfectie, van een chronische
paratyphose, van chronische pest en misschien nog wel van andere
infectieziekten. Vaak echter vindt men bij de sectie niet anders, be-
halve de huidaandoening, dan een vermagering en wat catarrhale
ontsteking van de dunne darm. Ongetwijfeld vormen voedingsfouten,
gevoegd bij slechte uitwendige omstandigheden een voorname rol
als oorzaak van dit huidsymptoom, dat vaak niet als symptoom maar
als ziekte wordt beschouwd. Opgemerkt moet hier nog worden, dat het
pustuleuze exantheem, dat men wel aan pest toeschrijft, ook wel ge-
vonden wordt in koppels, waarbij men verder toch niets van pest vindt.

Tot slot nog een enkel woord over de vlekziekte. Dat kan kort zijn,
want daarvan is weinig te vertellen, wat niet reeds herhaalde malen
vroeger is gezegd en geschreven. Het klassieke beeld van de sepsis,
maagdarmcatarrh, de huidaandoening in zijn verschillende vormen
en een enkele maal de endocarditis, zijn genoegzaam bekend. Vaak
frappeerde het mij dat de catarrhale ontsteking, die men doorgaans
aan het dundarmslijmvlies waarneemt, ook bestaat aan het bronchiaie
slijmvlies. Wanneer wij bij een sectie een duidelijke sepsis vinden en
daarbij een verbreide macro-bronchitis met vrij veel exsudaat, maar
zonder pneumonie, dan gaan wij al aan de mogelijkheid van vlekziekte
denken. Het loont bij vlekziekte altijd de moeite een uitstrijkje uit de
milt te maken, volgens Gram te kleuren en de vlekziektebacillen op te
zoeken. Vaak ziet men in het eerste gezichtsveld al de vlekziektebacillen,
maar stelt men zich tot taak ongeveer tien gezichtsvelden door te
zoeken, alvorens te zeggen, dat men geen vlekziektebacillen vindt,
dan zal men ervaren dat er maar weinig gevallen zijn, die men \'s an-
deren daags pas uit hoofde van het cultureel onderzoek nog als positieve
vlekziektegevallen mag boeken. Een goed nagezocht uitstrijkje maakt
dat wij als regel een dag eerder de diagnose met zekerheid kunnen
stellen en dus ook de juiste therapie toepassen. Nog even moet ik er op
wijzen dat men geen oude ingedroogde agarbuizen moet gebruiken,
maar liefst verse en vochtige, met een nauwkeurig vastgestelde zuur-
graad, waarover Dr. Postma U in zijn voordracht spreken zal. Moet
men door gebrek aan jonge buizen toch enten op oude agarbuizen, clan
moet men \'s anderen daags, ook al lijkt er geen groei te zijn, toch in
ieder geval een uitstrijkje maken van de agaroppervlakte, omdat men
dan vaak vele vlekziektebacillen vindt, zonder dat het tot kolonievor-
ming was gekomen, die men met het blote oog kon zien. Soms worden
de tweede of derde dag de koloniÃ«n dan nog zichtbaar op de agar.

Ook kan de diagnose ener acute vlekziekte ons soms moeilijkheden
opleveren bij cadavers met een geringe slepende pneumonie, eventueel
pleuropneumonie, chron. adhaesieve pleuritis of pleuro-pericarditis,
chronische ascariasis of bij een slepende paratyphose met geringe
darmveranderingen. Een enkele maal komt het voor, dat in een koppel
dieren met een of meer dezer aandoeningen behept, acute sterfte op-

treedt. Op grond van de sectie komt men dan licht tot een verkeerde
conclusie omtrent de doodsoorzaak. Bacteriologisch onderzoek brengt
dan aan het licht, dat er behalve de chronische aandoening ook nog
acute vlekziekte was. De dieren reageren daarop dan vaak niet meer
met duidelijke septische veranderingen. Het kan in bepaalde omstan-
digheden nuttig zijn daarmee rekening te houden.

M. d. V. Ik meen het hierbij te moeten laten. Het is allerminst mijn
bedoeling geweest om de genoemde onderwerpen een systematische
behandeling te doen ondergaan. Daartoe staan ons diverse hand- en
leerboeken ter beschikking. Maar in de boeken staat voor menigeen
ook wel eens te veel, zodat iemand, die er in wil opzoeken wat hij voor
practisch dagelijks gebruik nodig heeft, met de moeilijkheid komt te
zitten een keus te moeten doen. Voor dezulken kan een voorlichting
van iemand met een dagelijkse practische ervaring nuttig zijn. Ik heb
er naar gestreefd U te laten merken, dat ook wij op verschillend gebied
moeilijkheden kunnen hebben bij het stellen van een diagnose en even
goed als de practicus vaak een knoop moeten doorhakken. Heel nuttig
is het daartoe te weten hoe ver men gaan kan zonder fouten te maken
en waar de moeilijkheid van mistasten gaat beginnen. En dan meen ik
dat een practicus, die vertrouwd is met het doen van een sectie en met
de pathologisch-anatomische diagnostiek, een stuk voor heeft op zijn
collega, die zich daarin niet bij voortduring blijft oefenen. Voor de
vleeschygiÃ«nist geldt dit nog zoveel te meer.

Verf. besprach einige Schwierigkeiten der path. anat. Diagnostik der infektiÃ¶sen
Schweinekrankheiten. Schweinepest ist bei der Sektion nicht deutlich zu unter-
scheiden von einer Paratvphusinfektion. Weder DickdarmverÃ¤nderungen noch die
mikroskopischen Befunde am Gehirn, an den LymphdrÃ¼sen und Ã¼brigen Organen
helfen uns in allen FÃ¤llen. Nierenbeckcnblutungen sind vom Verf. nur bei Schweine-
pest, niemals bei Paratyphusinfektionen gesehen.

âBrustseuche" durch virulente bipolare Bazillen verursacht, kommt in den letzten
10 Jahren fast nicht mehr vor, es handelt sich dabei meistens um die enzoÃ¶tische
Pneumonie. Die path. anat. Befunde geben makrosk. ebensowenig wie mikrosk.
Anhaltspunkte fÃ¼r das Vorkommen bestimmter Mikroorganismen.

Kokkeninfektionen bei Ferkeln und LÃ¤ufern sind in den letzten 6 Jahren bei
\'3â²3 % der sezierten Tiere gefunden. Je lÃ¤nger je mehr findet man eine durch
Kokken verursachte Polyarthritis, die bisweilen nur im Hinterhauptsgelenk lokali-
siert ist und dann Ã¶fters von einer Meningo-enzephalitis begleitet wird.

The author describes the difficulties met with the post-mortem diagnosis in
infectious diseases of pigs. It is difficult to differentiate the hog-cholera (swine pest)
from a paratyphus-infection. Neither the lesions of the large intestine nor the micro-
scopie examination of the brain, the lymphnodes and other organs are sufficiant to
establish a differential diagnosis. Large haemorrhages of the pyelum and the bladder
were only found in cases of hog-cholera, never in cases of a paratyphus-infection.

Swine plague caused by virulent ovoid bacilli (Pasteurella) is seldom found in the
last 10 years; cases of infectious pneumonia prove to be allways cases of âenzoÃ¶tic

pneumonia". The macroscopieal and microscopical findings of the lungs never point
to special micro-organisms.

Coccus infections are found in 13â23 % af all autopsies during the last 6 years ;
recently cases of polyarthritis are often met with. In these cases sometimes only the
atlanto-occipetal articulation is affected, often complicated by a basal meningitis
or meningo-encephalitis.

L\'autopsie des maladies contagieuses du porc prÃ©sente souvent des difficultÃ©s.
Ainsi il est difficile de distinguer la peste porcine d\'une salmonellose. L\'aspect du
gros intestin et l\'examen microscopique du cerveau, des glandes lymphatiques et
des autres organes ne suffisent par pour le diagnostic. C\'est seulement dans les cas
de peste porcine que l\'auteur a observÃ© des vastets hÃ©morrhagies dans le pyelum
et dans la vessie. Ces lÃ©sions ne sont jamais Ã©tÃ© observÃ©es chez la salmonellose.

Nous avons trÃ¨s rarement trouvÃ© des cas de pasteurellosis suum (pneumonie
contagieuse du porc) pendant les dix derniÃ¨res annÃ©es, car il s\'agit dans la plupart,
des cas de la âpneumonie enzoÃ´tique". L\'examen macroscopique et histologique
nous donnent jamais un indice certain pour l\'espÃ¨ce du microorganisme en question.

L\'infection des porcelets par des coques est assez frÃ©quente. Nous avons trouvÃ©
dans les six derniÃ¨res annÃ©es un pourcentage de 13 Ã 23. De plus en plus nous con-
statons des polyarthrites, localisÃ© quelquefois uniquement dans l\'articulation atlanto-
occipetale. Dans ces cas on observe parfois une mÃ©ningo-encÃ©phalite.

Op Vrijdag 11 December zal in het Hotel des Pays-Bas \'s avonds 8 uur
de Heer J. H. J. Boerrigter, arts, verbonden aan de Medische Dienst van
de N. V. Organen te Oss, spreken over: âPhysiologie, ijking en klinische
toepassing van de hormonen."

In het Jaarverslag 1935â\'36 staat vermeld dat de D.S.K, een bijdrage
ontving van de afd. Overijssel, dit moet zijn afd. Gelderland-Overijssel.

Behandeling van lepra heeft in vele gevallen wel resultaat. Chaulmoogra-olie
staat bovenaan ; verder 1% mercurochroom intraveneus, en alepol.

Over methyleenblauw zijn de meeningen verschillend : soms werden goede resul-
taten aan het middel toegeschreven ; meestal stelde het te leur. Vr.

Dit onderwerp is zeer groot, de beschikbare tijd is maar kort, ik
zal mij dus zeer moeten beperken. Onder slachtdieren verstaat men
Ã©Ã©nhoevige dieren, runderen, schapen, geiten en varkens. Voor zover
het tuberkulose betreft zijn voor de vleeskeuring alleen rund en varken
van betekenis. Het gaat in d.e vleeskeuring bij tuberkulose in hoofdzaak
om het vaststellen van een floride tuberkulose, speciaal van een recente
verspreiding van tuberkelbacillen via de grote circulatie. Daai de
veranderingen bij deze vormen van tuberkulose in hoofdzaken bij
rund en varken gelijk zijn, zal ik mij voornamelijk ook met het oog op
mijn spreektijd, beperken tot het rund.

Herhaaldelijk zal men de vraag moeten beantwoorden: is dit een
geval van bacteriaemie door tuberkelbacillen, is het proces van haema-
togene verspreiding van tuberkelbacillen dus nog in gang of heeft deze
uitzaaiing voor enkele dagen plaats gevonden, bestaat er dus nog een
grote kans of zekerheid, dat zich tuberkelbacillen bevinden in spieren,
bindweefsel e.d. Wij moeten hierop antwoorden krachtens de gegevens
welke het pathologisch anatomisch onderzoek ons verstrekken.

Het eerste gedeelte der vraag n.1. of een haematogene verspreiding
nog in gang is, of er dus een tuberkuleuze septicaemie bestaat kunnen
wij op grond van de morphologische veranderingen niet geven, wel
kunnen wij de grote waarschijnlijkheid hiervan aantonen. Ik zal deze
kwestie in de tweede plaats bespreken.

Anders staat het met het uitspreken van de overtuiging, liever zeker-
heid, dat een verspreiding voor enkele dagen heeft plaats gevonden,
dit levert den serieuzen keuringsdierenarts minder moeilijkheden op.
Dit vraagstuk zal ik het eerst behandelen.

Wij weten dat bij tuberkulose van de longen ev. van andere organen
steeds de mogelijkheid bestaat, dat bacillen in circulatie komen, wij
weten ook, dat bij bepaalde vormen van tuberkulose de kansen hierop
groter zijn, dan bij andere. Vooral de longen, welke bij rundertuber-
kulose een alles overheersende rol spelen, geven ons de typische ver-
schijnselen te zien, welke ons in het ene geval een gevoel van gerust-
stelling geven, in een ander geval juist prikkelen tot een zeer nauw-
keurig onderzoek. Wanneer wij dus veranderingen in longen en bijbe-
horende lymphklieren waarnemen, welke wijzen op een floride proces,
dan moeten wij degelijk rekening houden met de grote waarschijnlijk-
heid, dat een bacillenverspreiding kort voor de slachting heeft plaats
gevonden.

De verspreiding zelve kunnen wij door bacteriologisch onderzoek
niet op korte termijn vaststellen, wij moeten dus zoeken naar sporen
welke deze mogelijke verspreiding heeft nagelaten. Duidelijke aanwij-
zingen voor een verspreiding via de grote circulatie geven de milt en
de nieren, organen welke alleen op deze wijze haematogeen kunnen
worden besmet, de mogelijkheid eener urogene besmetting van de
nieren met tuberkelbacillen kunnen wij verwaarlozen, terwijl de lever
ook besmet kan worden van uit het maagdarmkanaal en de milt. Toch
zullen wij bij ons onderzoek de lever niet verontachtzamen, vooral niet
omdat de lever soms duidelijk reageert en een belangrijke besmetting
vanuit de digestietractus, dus niet via de grote circulatie, ons toch
bewijst, dat wij met een floride proces hebben te doen.

Nieren, milt en lever vormen dus een trits van organen welke alleen
haematogeen besmet worden. Nu leert de ervaring, dat bij de ver-
schillende diersoorten de gevoeligheid voor een tuberkuleuze infectie
verschillend groot is. Bij het slachtrund staan de frequenties van tuber-
kuleuze processen in milt, lever en nieren ongeveer als 1:5:3; bij
het varken als 1 : 5 : 1 en bij het paard als 16:4: 1. Dit wil dus zeggen
dat bij ongeveer gelijke kans van besmetting, deze vindt immers plaats
via de grote circulatie, een tuberkuleus proces zich bij het rund het
gemakkelijkst ontwikkelt in de lever, daarna in de nieren en het minst
gemakkelijk in de milt; voor het varken is de opvolging eerst lever en
het minst gemakkelijk in nieren en milt, bij het paard is de opvolging
milt, lever en nieren. Nu kan men hierbij direct opmerken, dat het
varken practisch gesproken uitsluitend oraal besmet wordt, dat dus de
lever, als ingeschakeld orgaan tussen digestietractus en het overige deel
van het lichaam veel meer kans loopt besmet te worden dan milt en
nieren. Dit is volkomen juist, maar hetzelfde geldt voor het paard en
hier zien wij, dat de milt 4 maal tuberkuleus is tegenover de lever
Ã©Ã©nmaal.

Het moet wel als een vaststaand feit worden aangenomen, dat bij
besmetting van een orgaan met tuberkelbacillen, lang niet altijd een
macroscopisch waarneembare tuberkulose als gevolg optreedt. Hoewel
ik het niet met cijfers kan aantonen, ben ik op grond van eigen waar-
nemingen ervan overtuigd, dat bij het rund speciaal in milt en lever,
bij microscopisch onderzoek veel vaker tuberkulose wordt waargenomen,
dan overeenkomt met de frequentie van macroscopisch waarneembare
tuberkulose. Hiermede wil ik dus beweren, dat genoemde organen, milt
en lever, vaak besmet worden met tuberkelbacillen, dat hierdoor
geringe tuberkuleuze veranderingen optreden, doch dat deze verande-
ringen weer genezen ev. zich niet ontwikkelen tot macroscopisch waar-
neembare processen. Toch vindt men bij het rund vaker tuberkulose
van de lever, dan van de nieren en vaker van de nieren dan van de
milt. De milt zou dus bij het rund het minst gevoelige orgaan zijn te
dezen opzichte en de lever het meest gevoelige orgaan. Natuurlijk zal
men kunnen tegenwerpen, dat genoemde organen niet allen evenveel

bloed ontvangen in verhouding tot hun grootte, maar deze factor speelt
zeker in deze materie geen rol van grote betekenis.

Uit het voorgaande zou men dus moeten concluderen, dat men bij
het zoeken naar zÃ©Ã©r jonge veranderingen ongeveer gelijke kansen
heeft in lever, milt en nieren. Maar nu komt de factor hoeveelheid bloed
ten opzichte van de grootte van het orgaan wÃ¨l in het geding.

Hoe meer besmet bloed een orgaan relatief ontvangt hoe groter de
kans, dat men jonge tuberkuleuze veranderingen zal vinden. Doch ook
deze factor geldt niet in zijn volle omvang, want de organen zijn niet
alle hetzelfde gebouwd, hebben niet alle dezelfde filtratieve vermogens.
Wij doen het beste in deze materie de ervaring te laten beslissen. En
nu leert de ervaring, dat men met het blote oog, geringe afwijkingen,
welke misschien wel van tuberkuleuzen aard zijn, het gemakkelijkst
opspoort in de nieren. Door de eigenaardige vascularisatie van de nieren
is de kans dat tuberkelbacillen worden opgevangen het grootst in de
uiterst periphere delen van de nier, de gelijkmatige tekening en de
kleur van het nierweefsel, doen geringe afwijkingen duidelijk in het
oog springen.

Wij zullen dus in verdachte gevallen allereerst bijzondere aandacht
wijden aan de nieren. Bij âversche bloedinfecties", hieronder versta ik
dus gevallen waarbij voor enkele dagen een uitzaaiing heeft plaats ge-
vonden, bestaat de mogelijkheid, dat de nieren iets gezwollen zijn en
dat bij het afnemen van het kapsel iets van het nierweefsel aan het
kapsel blijft zitten; de nier kan ook iets bleek of bont zijn van aspect,
en dof. Dit alles behoeft echter niet, zijn deze verschijnselen wÃ¨l aan-
wezig des te erger. Bij nauwkeurige inspectie ziet men soms geelgrijze
onregelmatige gevormde vlekjes, niet hyaline, aan de oppervlakte of
vlak onder het oppervlak. Dit kunnen jonge tuberkuleuze haardjes zijn.
Deze haardjes zijn nog zeer klein, vaak op de grens van het macrosco-
pisch zichtbare. Worden de haardjes groter, dan nemen ze meer de
bolvorm aan, vaak met een streepvormige uitloper naar het merg toe,
de kleur wordt meer grijs, maar zij zijn niet hyaline. Hoe groter ze
worden, hoe duidelijker natuurlijk, soms zelfs promineren zij iets boven
de nieroppervlakte, zij zijn dan vrijwel bolrond, voor zoverre zij pro-
mineren, grijs, maar niet zo glazig als b.v. in de longen, ook niet zo
heel scherp begrensd ten opzichte van het omliggende nierweefsel, en
voor zover zij in het nierweefsel gelegen zijn meestal iets uitstralend
naar het merg toe. In de regel ontmoet men haardjes van verschillende
grootte naast elkaar, dit vergemakkelijkt d.e diagnose. Wanneer de
haardjes goed omschreven, hyaline en bolrond zijn, dan zijn het vrij
zeker geen tuberkuleuze nieuwvormingen maar kleine parasitaire
haardjes. Deze zijn wanneer zij nog heel klein zijn onregelmatiger van
vorm, beginnen als een haemorrhagie waarin een geel centrum optreedt,
dat zich spoedig duidelijk manifesteert als een etterpropje. Men vindt
dan zonder twijfel elders niet-tuberkuleuze ontstekingshaardjes (longen,
hart, baarmoeder).

Zijn de haardjes nog heel klein, op de grens van het macroscopisch
zichtbare, dan is het proces nog jong en is de kans groot, dat er nog
levende bacillen aanwezig zijn in bindweefsel en spieren ev. nog circu-
leren; zijn zij groter, en duidelijk herkenbaar als tuberkels, dan zijn
deze haardjes minstens 12 a 14 dagen oud en is de kans zeer gering, dat
er nog vrije bacteriÃ«n in het organisme aanwezig zijn, echter wijzen zij
er wel op, vooral als men er verscheidene vindt, dat het tuberkuleuze
proces floride is.

In twijfelachtige gevallen moet men bevriescoupes maken, dit is bij
nierweefsel niet moeilijk, men fixere d.unne plakjes gedurende 6 a 8 uur
in formalineoplossing (1 handelsformaline en 4 water) bij ^ 40Â° of wel
men kookt de stukjes hierin, in de zuurkast, gedurende 1 a 1 i minuut.
Haardjes bestaande uit epithelioÃ¯de cellen en enkele lymphocyten kan
men als tuberkulose beschouwen, misschien treft men ook nog een
reuzencel aan. Centrale regressie treedt spoedig op.

Jonge milttuberkulose herkent men minder gemakkelijk. Heel jonge
haardjes onderscheiden zich in niets van miltfollikels. Valt het echter
op, dat de sneevlakte een onregelmatige verdeling der follikels geeft
te zien, ziet men b.v. twee of drie follikels vlak bij elkaar, en is ook de
grootte der follikels erg wisselend, dan kan men in een geval van tuber-
kulose deze follikels, voor een gedeelte althans, veilig beschouwen als
miliaire ev. submiliaire tuberkels.

De lever geeft soortgelijke beelden als de nieren. Men heeft in de
grote lever minder trefkans, maar hier staat tegenover, dat men grote
sneevlakten kan bekijken. Gezwollen portale lymphklieren vormen ook
een sterk positieve aanwijzing.

Wanneer zal men er op gespitst zijn om extra nauwkeurig te zoeken
naar jonge uitzaaiingen in nieren, milt en lever ? Men zal bijzonder
nauwkeurig onderzoeken, wanneer men in de longen aanwijzingen
vindt van een floride tuberkulose.

Als regel tonen bij het rund de longen het beeld van een lobulaire
bronchopneumonic. De lobuli zijn pneumonisch met een grote tendens
tot verkazing en verkalking, meestal vindt men bij het rund vrij weke
kaas. De septa tussen de lobuli blijven lang intact. Open verbinding
met bronchiÃ«n treedt gemakkelijk op. Soms vindt men, door de open
verbinding met de bronchiÃ«n kleine cavernen in het longweefscl. De
bronchiale lymphklieren zijn eveneens grotendeels verkaasd en ver-
kalkt, de kaas is vrij week, naast grote haarden vindt men meestal
kleinere, erwtgrote, weke kaashaardjes. HyperplasieÃ«n worden op ruime
schaal gevormd. Meestal bestaat er in longen en lymphklieren neiging
tot de vorming van bindweefsel. Deze bindweefselvorming kan zeer
uitgebreid zijn. Ook kan men in de longen cavernenvorming waarnemen
met bindweefselvorming.

In andere organen kan men sooitgelijke processen vinden b.v.
sereuze vliezen, lever, beenderen, nieren en uterus. In uitgebreide

gevallen kan het proces om andere redenen dan de âversche bloedinfec-
tie" oorzaak zijn dat afgekeurd of voorwaardelijk goedgekeurd wordt.
In minder uitgebreide gevallen behoeft men, uit een oogpunt van
âversche bloedinfectie" hier meestal geen vrees te hebben.

Vindt men echter in de longen naast de genoemde haarden een
miliaire uitzaaiing, hetzij plaatselijk door verspreiding via takken van
pulmonaal- of bronchiaalarteriÃ«n of gelijkmatig over de gehele long
vanuit bronchiale ev. mediastinale lymphklieren via rechter hart en
pulmonaalarteriÃ«n, dan zij men zeer voorzichtig. Dit bewijst ons dat
het proces neiging toont tot verspreiding langs haematogene ev. lymphato-
haematogene weg, in zo\'n geval zoekt men extra nauwkeurig naar
sporen van een âversche bloedinfectie".

Bijzonder gevaarlijk zijn de gevallen van longtuberkulose waarbij
men vrij grote, grauwe, lobulaire haarden aantreft. Niet de min of meer
weke, lichtgele kaas maar een grauwe, niet droge necrotische massa.
De septa der lobuli zijn vaak in de haarden opgenomen, men herkent
deze als bloedrijke stroken. De bronchiale ev. ook mediastinale lymph-
klieren vertonen het beeld van een primaire verkazing. Op sneevlakte
ziet men dat een gedeelte der lvmphklier necrotisch is, het necrotische
deel prornineert iets, is grauw, vaak ziet men haemorrhagische streepjes.
Geleidelijk gaat dit necrotische weefsel over in het normale lymphklier-
weefsel, tussen het duidelijk necrotische en normale lymphklier-
weefsel ligt een zÃ³ne die vochtig, week en gezwollen is. Wij hebben hier
te doen met een bij uitstek gevaarlijke vorm. Hier is een vorm van
tuberkulose aanwezig, waarbij de exsudatie en necrose overheerst, en
de proliferatie, de vorming van epithelioide cellen geheel op de achter-
grond treedt. Deze vorm is zo bijzonder gevaarlijk omdat hierbij bloed-
en lymphvaten gemakkelijk geÃ¯nfilteerd en verwoest worden, waardoor
verspreiding van tuberkelbacillen zeer gemakkelijk plaats vindt. De
haemorrhagische strookjes in long en lvmphklier zijn bindweefsel-
strookjes, die iets langer standhouden dan het overige weefsel, de
vaatjes zijn hier sterk gevuld, er kunnen kleine bloedingen aanwezig
zijn en veel infiltraat is er zeker. Spoedig verdwijnt de hyperaemie,
maar de strookjes blijven lang zichtbaar, vandaar de naam âstralige
verkazing". Dat wij hier met een echte exsudatieve ontsteking te doen
hebben blijkt ook wel uit het vaak duidelijk aanwezig zijn van oedeem
in de lymphklierkapsel.

De aanwezigheid dus van een jonge miliaire uitzaaiing in de longen,
en een âstralige verkazing" ev. primaire verkazing in lymphklieren
welke ook nog met een miliaire uitzaaiing in deze organen gepaard kan
gaan, wijst op een floride proces. Lobulaire bronchopneumonie met
verweking van de kaas en lang intact blijven van de septa der lobuli
wijstop een rustig pioces.

Bij een floride tuberkulose houde men steeds in het oog, dat het
mogelijk is, dat er zeei kort geleden b.v. de vorige dag of nog later een
haematogene uitzaaiing heeft plaats gevonden. Reeds eerder zagen wij,
LXIII 78

dat na een verspreiding via de grote circulatie veranderingen kunnen
optreden, welke wij als kleine haardjes in nieren, milt en lever kunnen
aantrelfen. Een tuberkel van i mm grootte is zeker 12 a 14 dagen
oud, de met het blote oog juist waarneembare veranderingen zijn mis-
schien 5 a 6 dagen ? Dit zijn toch zeker de allergevaarlijkste. Ook deze
zullen den serieuzen vleeskeurder niet licht ontgaan.

Wij hebben in het laatste geval te doen met een acute, tuberkuleuze
septichaemie, beter bacteriaemie. Hierop reageert het lichaam op
tweeÃ«rlei wijze. Ten eerste ziet men algemene veranderingen, en ten
tweede locale afwijkingen. De algemene veranderingen zijn miltzwelling,
waarbij wij een donkere tamelijk weke, iets prominerende sneevlakte
zien. Ik weet wel, dat er keuringsdierenartsen zijn, die beweren dat dit
bij tuberkulose niet voorkomt, maar wij zagen deze milten meermalen.
Verder kan men vinden parenchymateuze degeneratie van nieren en
lever. Septische verschijnselen dus, deze zijn bij tuberkulose altijd als
zeer ernstig te beschouwen, ook bij niet floride vormen. Daarnaast ziet
men als plaatselijke verschijnselen een soms opvallende tekening van de
sneevlakte van de lever. De toch al iets te bleke lever geeft vage, onregel-
matige, zeer kleine vlekjes te zien, het zijn niet duidelijk haardjes, maar
eerder heel kleine wolkjes. Bij microscopisch onderzoek vindt men hier
de vorming van epithelioide cellen en ophoping van lymphocyten. Ook
de nieren kunnen deze afwijkingen te zien geven, meestal minder
duidelijk. De milt kan follikelzwelling te zien geven. Dit zijn vage beel-
den, maar in het kader van een tuberkuleus proces niet zÃ³ vaag, dat zij
den onderzoeker behoeven te ontgaan.

Natuurlijk zijn er ook stadia waarbij de algemene septische verschijn-
selen niet meer aanwezig en de haardjes nog niet duidelijk zijn. In deze
gevallen van floride tuberkulose heeft men toch altijd nog steun aan de
onduidelijke veranderingen in le\\er, milt en nieren.

Het zal U misschien verwonderen, dat ik zo weinig over de lymph-
klieren sprak, deze tuberkelbacillenfilters bij uitnemendheid. De ervaring
heeft mij geleerd, dat de macroscopisch zichtbare, niet als tuberkulose
herkenbare veranderingen van de lymphklieren ons maar weinig leren
omtrent de aard van het tuberkuleuze proces. Zonder twijfel kunnen
alle lvmphklieren bij een tuberkuleuze septichaemie gezwollen zijn.
Maar lymphklierzweliing op zichzelf beschouwd leert ons weinig. Wel
heb ik herhaaldelijk waargenomen, dat in macroscopisch volkomen
normaal uitziende lymphklieren, zeer jonge, met het blote oog niet
waarneembare tuberkuleuze haardjes kunnen voorkomen. Zeer kleine,
submiliaire tuberkels, vindt men in de lymphklieren het gemakkelijkst
wanneer men de klieren goed bevrijdt van omringend los bindweefsel
en vet en dan de oppervlakte nauwkeurig inspecteert, daarna kan men
ze doorsnijden.

Een tuberkuleus proces is geen stationnaire toestand, het is een actie,
het is een strijd tussen de tuberkelbacil en het organisme. Talrijk zijn
de gev allen waarbij het lichaam zich krachtig verweert en de aanvaller

en de verdediger schijnbaar even machtig zijn. Maar men vergete nooit,
dat ieder ogenblik omstandigheden kunnen optreden, waardoor de
verdediging, misschien maar tijdelijk, verzwakt wordt, de aanvaller dus
gaat overheersen. Al zijn er dus vele processen, die zondet twijfel op het
moment van onderzoek zeet rustig zijn, en dus van weinig betekenis uit
een oogpunt der vleeskeuring, deze processen kunnen door toevallige
omstandigheden weer ten allen tijde floride worden.

Bij floride tubeikulose is het noodzakelijk te onderzoeken of er ver-
schijnselen aanwezig zijn welke wijzen op een recente verspreiding van
bacillen via de grote circulatie.

Hiervoor is nauwkeurig macroscopisch onderzoek nodig van lever,
milt en nieren; in verdachte en twijfelachtige gevallen moeten deze
organen microscopisch onderzocht worden.

Spreker behandelt de veranderingen in genoemde organen bij zeer
jonge tuberculose en betoogt, dat de nieren het meest geschikt zijn voor
dit onderzoek.

Ten slotte volgt een bespreking van de pathologisch-anatomische
afwijkingen welke wijzen op een floride tuberculose, in het bijzonder
de veranderingen in longen en lymphklieren.

Bei florider Tuberkulose ist es notwendig zu untersuchen ob Symptome anwesend
sind welche deuten auf eine rezente Verbreitung der Bazillen via dem KÃ¶rperkreis-
lauf. Dazu ist eine eingehende makroskopische Untersuchung von Leber, Milz
und Nieren notwendig; bei verdÃ¤chtigen und zweifelhaften FÃ¤llen sollen diese
Organe mikroskopisch untersucht werden.

Verfasser beschreibt die Aenderungen in obengenannten Organen bei sehr
rezenter Tuberkulose und behauptet dass die Nieren am meisten geeignet sind zu
dieser Untersuchung. Er beschreibt die pathologisch-anatomischen Abweichungen
welche auf eine floride Tuberkulose hindeuten, im besondern die Aenderungen in
Lungen und LymphdrÃ¼sen.

In case of severe tuberculosis it is necessary to examine whether there are symptoms
indicating a recent dissemination of bacilli via the blood stream. A careful macros-
copic examination of liver, spleen and kidneys is indicated; in suspected and doubtful
cases these organs have to be examined microscopically.

The author describes the changes in above mentioned organs in very recent
tuberculosis and states that examination of the kidneys is most preferable.

He further describes the pathologic-anatomical lesions which indicate a severe
tuberculosis, especially those in lungs and lymphatic glands.

Dans les cas d\'une tuberculose intense il est nÃ©cessaire d\'examiner s\'il existe des
symptÃ´mes qui indiquent une dissÃ©mination rÃ©cente des bacilles par la circulation
sanguine. Un minutieux examen macroscopique du foie, de la rate et des reins doit
Ãªtre pratiquÃ©; dans les cas suspects ou douteux ces organes doivent Ãªtre soumis Ã
l\'examen microscopique.

L\'auteur dÃ©crit les lÃ©sions dans les organes susmentionnÃ©s dans la tuberculose
trÃ¨s rÃ©cente et d\'aprÃ¨s lui, l\'examen des reins offre le meilleur rÃ©sultat.

Ensuite il dÃ©crit les lÃ©sions anatomo-pathologiques qui indiquent une tuberculose
intense, spÃ©cialement celles dans les poumons et dans les ganglions lymphatiques.

Vleeschkeuring is het onderzoeken en beoordeelen van slachtdieren met
het oog op hunne geschiktheid als voedsel voor den mensch.

Over het onderzoek wordt later gesproken, eerst moge een en ander
over het beoordeelen worden gezegd. Bij het uitspreken van een oordeel
over de geschiktheid als voedsel voor den mensch moeten wij ons laten
leiden door regels, die voor gelijksoortige gevallen gelijkluidend zijn.
Het svsteem, dat hij de keuring krachtens de Vleeschkeuringswet hier
te lande in zwang is, kan als volgt omschreven worden.

Vleesch mag alleen worden goedgekeurd, wanneer het geacht moet
worden kiemvrij en deugdelijk te zijn.

Men neemt mede op grond van de onderzoekingen van van Santen
aan, dat vleesch van normale gezonde slachtdieren kiemvrij is.
Onder deugdelijk, verstaat men, dat het vleesch zijn gewonen histolo-
gischen bouw heeft dat daarin dus geen pathol. anatomische processen
aanwezig zijn, en daarnevens dat het de gewone physische en chemische
eigenschappen heeft. Er moet dus zijn: voldoende rigor mortis, voldoende
zuurgraad, normaal bloedgehalte, normale vochtigheid enz. Ten slotte
voegt men hier vaak den vrij vagen zin aan toe: dat de voedingswaarde
niet geleden mag hebben. Tot zoover het positieve beeld.

Vleesch mag niet worden goedgekeurd indien het kiemhoudend is of
ondeugdelijk. Ik zou wat de tuberculose betreft met dit laatste willen
beginnen.

Niet goedgekeurd mag dus worden vleesch waarin tuberculeuze
processen aanwezig zijn. Wij ontmoeten dan de vrij zeldzame gevallen
waarbij tuberculose van de musculatuur bestaat. Zoodra zulks niet tot
lokale processen, om een beenhaard b.v., beperkt is, zal elkeen ermede
instemmen dat dit vleesch moet worden afgekeurd. Verstaan wij hier
onder vleesch, hetgeen de Wet er onder verstaat, dan vallen daaronder
ook alle andere organen.

Wij hebben dan te doen met den eenvoudigsten regel: alle organen
dragende tuberculeuze afwijkingen worden afgekeurd.

Maar nu volgen de uitbreidingen, die men aan dezen regel gegeven
heeft, mede steuneende op den eisch, dat het vleesch niet alleen deugdelijk
doch ook kiemvrij moet zijn. Reeds bij d.e proeven van Gerlach (1883)
nam men waar, dat het mogelijk was proefdieren te besmetten door het
voederen van organen, die zelve niet macroscopisch veranderd waren,

doch waarvan de bijbehoorende tuberculeuze lymphklier wel veran-
derd was. Voor de verklaring van dit verschijnsel had men de keuze
uit twee gedachten-reeksen. Men kon veronderstellen:

1. dat in het orgaan kleine met het bloote oog niet waarneembaie
tuberculeuze afwijkingen aanwezig waren, of wel

2. dat in dit orgaan tuberkelbacillen voorhanden waren zonder dat
daardoor morphologische reacties waren opgewekt.

Dit punt is tot heden niet volledig uitgewerkt, doch men is gewoon
aan te nemen, dat de lymphklieren hunne besmetting danken aan de,
op lymphogenen weg, uit het orgaan daarin geraakte tubercelbacillen.
Het is zeer begrijpelijk dat men op dezen grond longen afkeurt bij
bronchiale of mediasttinale kliertuberculose; levers afkeurt bij por-
taalkl. t.b.c.; nieren afkeurt bij tuberculose van de renale lymphklier enz.

Moeilijker wordt de zaak wanneer men deze denkbeelden gaat toe-
passen op de musculatuur of gedeelten daarvan. De z.g. vleesch-
lymphklieren moeten dan de rol vervullen van indicator, zooals de
bovengenoemde orgaanlymphklieren zulks voor de organen deden.
Wij komen daarbij voor schier onoverkomelijke moeilijkheden te staan.
Ik wil U daarvan eenige opsommen:

1. De Vl.lymphkl. ontvangen schier alle ook lymphe uit andere
deelen dan de musculatuur, soms eerst nadat deze eenige andere stations
heeft gepasseerd. Mag ik hierbij herinneren aan het verband boegklier
en hooger gelegen halsklieren, waardoor alle bovenste luchtwegen tot
het uitgebreide stroomgebied dezer klieren zijn te rekenen. De stelling
dat een tuberculeus proces in zulk een klier ontstaat door lymphogenen
aanvoer van tuberkelbacillen uit den voet vleesch staat dus niet onomstoo-
telijk vast.

2. De Vl.lymphkl. kunnen haematogeen geÃ¯nfecteerd worden met de
eigen voedingsarteriÃ«n, een bezwaar waarover men bij de orgaanklieren
luchtig heen stapt.

3. De begrenzing van de spieren, die bij aanwezigheid van tuberculose
in de vl.l.kl., als stroomgebied waren aan te merken is bijna niet volgens
wetenschappelijk gefundeerde regels mogelijk. De lymphstroomgebieden
anastomoseeren zoodanig, dat althans voor mij bij deze indeeling altijd
een groote mate van willekeur blijft bestaan.

Het was vroeger gebruikelijk â en in vele buitenlandsche keurings-
diensten geschiedt dit nogâ, bij tuberculose van de submaxilaire lymph-
klier den kop af te keuren. Men meende dat deze aandoening het bewijs
was, dat in het weefsel van den kop nog hetzij kleine tuberculeuze haar-
den, hetzij tuberkelbacillen aanwezig waren.

Daarna heeft men die redeneering verlaten, men brengt deze aan-
doening terug op infectie van bovenste luchtwegen of lymphoide organen
om de mondholte en volstaat met afkeuring van de lymphklier. In den
laatsten tijd gaan weer stemmen op om bij tuberculose van de lymph-

klieren \\an den kop over te gaan tot afkeuring van den beenigen schedel
resp. de eerste halswervel".

Een redeneering als boven voor den kop werd gehouden geeft ni\'t
minder tot moeilijkheden aanleiding, zoodra zij voor andere deelen
wordt toegepast.

Mag ik daarvoor aan de tuberculose der ledematen herinneren en
U het beeld voor den geest roepen van een tuberculeuze tendo-vagimtis
en arthritis, zooals wij dat zoo dikwijls bij slachtdieren zien. De bijbe-
hoorende lvmphklier, zeggen wij ,,de boegklier" vertoont daarbij ook
tuberculeuze processen.

Men veronderstelt dan, dat er transport van tubercelbacillen uit den
bovengenoemden haard naar die klier heeft plaats gehad, zooals van de
long naar de bronchiale lymphklier. Alleen, hier is de afstand grooter.
Zou men consequent zijn dan zou men behalve de klier het bijbthoorende
orgaan, dus hier den voet vleesch goedkeuring moeten onthouden.

Er zijn in Duitschland stemmen opgegaan die in deze richting v\\ill< n
besluiten, ongeacht den aard en leeftijd van het tuberculeuze proces
in de lymphklier resp. in gewricht of peesscheeden. Voorstanders \\ an
deze richting betoogen, dat er groote kans is:

ie dat tusschen haard en lymphk.ier nog op andere plaatsen tuberkel-
bacillen tot tuberculeuze processen aanleiding hebben gegeven, dat er
dus haardjes zijn, die bij het gewone ondeizoek aan het oog ontsnappen
of wel

2e dat er ook op den dag der slachting nog tuberkelbacillen uit den
haard op weg zouden zijn naar de klier en dus ergens in musculatuur of
bindweefsel \\erschclen zouden zitten.

Ik zou hieraan twee opmerkingen willen tcevoegen:
ie Voor het vleesch uit zulk een voet weet ik geen proeven te ver-
melden, waarbij de aanwezigheid van tuberkelbacillen vvrd bewezen.
Ik geef er dan ook de voorkeur aan in deze gevallen te volstaan met
uitbeenen van de voet, waarbij men met zekerheid grootere tubercu-
leuze aandoeningen opmerkt en kan verwijderen;

2e de begrenzing van het niet goed te keuren gebied lijkt mij uitter-
matc moeilijk; eenige willekeur is daarbij niet uit te sluiten.

Hoe zijn nu de gevallen te beoordeelen waarbij in een regionaire
lymphklier tuberculose wordt aangetroffen, terwijl in het gansche
gebied geen haarden zijn te bespeuren. Men stelt zich voor, dat daarbij
op eenigerlei wijze in het lymphstroomgebied behoorende bij deze klier
tuberkelbacillen zijn geraakt. Dat deze in het spierweefsel echter niet
aansloegen, vervolgens naar de klier werden getransporteerd en daar
wel tot de gevonden verandering aanleiding geven. In tegenstelling tot
de vorige gevallen hebben wij hier in het stroomgebied geen permanente
bron, waaruit steeds opnieuw tuberkelbacillen kunnen komen. Of er
behalve in de klier nog andere kleine haarden zijn ontstaan kan prak-
tisch niet uitgemaakt worden. De kans dat op den dag der slachting
juist weer zoo\'n invasie beperkt tot dat lymphstroomgebied plaats had,

is wel zeer gering te achten. In overeenstemming hiermede zijn de
onderzoekingen van Nieberi.e die bij cavia-entingen met vleesch uit
een 50-tal van zulke gevallen geen resultaat had.

Ik ben dan ook van oordeel, dat er geen aanleiding is tot partieele
sterilisatie in die gevallen waarbij tuberculose van vleeschlymphklieren
bestaat doch geen haarden in den betrokken voet te vinden zijn, een en
ander onverminderd de gevallen waarbij de vondst in de lymphklier
aanleiding is tot algeheele sterilisatie van het dier, waarop ik mij voorstel
later terug te komen.

Wij vervolgen nu onze beschouwingen over gedeeltelijke niet goed-
keuring wegens tuberculose.

Uitgaande van den regel dat tuberculeus veranderde deelen moesten
worden afgekeurd, onderzochten wij de eerste uitbreiding van dien
regel t.w. klier-tuberculose doch bijbehoorend orgaan vrij van tuber-
culose.

Er is echter nog een tweede uitbreiding van dit begrip te noemen.
Ik bedoel, dat bij het aantreffen van Ã©Ã©n enkelen haard het geheele
systeem van het weefsel waarin de haard wordt gevonden verwijderd
wordt. Als frappant voorbeeld daarvan staat U allen de been-tubercu-
lose voor oogen. Treft men Ã©Ã©n haard in Ã©Ã©n der beenderen b.v. wervels
of gewrichten aan, dan is het aangewezen het geheele skelet te onderzoeken.
Doch dit laatste is niet gemakkelijk. Men moet alles stukhakken en
stukgehakte deelen zijn bijna waardeloos. Om praktische redenen is
het dan beter reeds zonder onderzoek aan het heele weefselsysteem
goedkeuring te onthouden. De regel dat bij been-tuberculose, het
geheele skelet wordt afgekeurd, m.a.w. dat uitbeenen wordt voorge-
schreven, acht ik derhalve zeer juist gezien.

Een andere toepassing van deze gedachte is, dat bij tuberculose in enkele
mesenleriale klieren, al deze organen afgekeurd worden. Zij behoeft na het
bovenstaande geen verdere verklaring. Ik herinner er aan, dat krach-
tens onzen algemecnen regel [t.w. orgaan afgekeurd indien bijbehoorende
lymphkl. tuberculeus is], het gebruikelijk is in zulke gevallen maag
en darm af te keuren-, daarover behoeven wij niet meer van gedachten te
wisselen nu zoowel bij rund, kalf als varken tuberculeuze aandoeningen
in deze organen zijn vastgesteld. Voor het laatste herinner ik aan de
onderzoekingen van Frenkel en Clarenburg.

Iets moeilijker is de vraag wat moet geschieden met het vet tusschen
darm en klier. Zijn er nu in dit vet kleine tuberculeuze haarden, dan
wel tuberkelbacillen te wachten. Het eerste is onwaarschijnlijk, met
het laatste moet men rekening houden. Voorschrift tot smelten van dit
vet acht ik dus zeker logisch. Er zijn echter deskundigen die overwegen,
dat dit vet altijd pas na uitsmelting wordt genuttigd en dat sterilisatie
daarbij van zelf dan wel plaats heeft. Deze opvatting is wel niet 100
karaats, maar indien zij door de praktijk van het leven wordt afgedwon-
gen is hier geen groot gevaar te duchten.

in het volgende. Het is vaak moeilijk alleen het tuberculeuze weefsel
te verwijderen, en daarom wordt het onder of naast liggende weefsel
mede door niet goedkeuring getroffen.

Het bekendste voorbeeld in deze is tuberculose van de serosae
op mesenteriaal vet en op epiploon enz. Dan wordt het vet uitgesmolten,
omdat het verwijderen der tuberculeuze woekeringen allÃ©Ã©n niet doenlijk
is, terwijl daarbij besmetting \\an het niet veranderde zeker is te duchten.

Dit laatste leidt bij uitgebreide tuberculose van de parietale bladen
der serosa, t.w. borst en buikvlies, evenzeer tot bijzondere maatregelen.
Sommige achten uitvliezen daarbij onvoldoende en bepalen voor de
borst âaflichten", waarbij dus behalve de serosa ook de onderliggende
ribben en tusschenribspieren mede worden afgekeurd. Zij incasseeren
daarbij het bijkomend voordeel, dat de verstrooid liggende kleine
lymphklieren, die in zulke gevallen ook vaak tuberculeuze woekeringen
dragen, mede worden vernietigd. Afzonderlijk uitnemen dezen klieren
is inderdaad een lastig werk.

Het inzicht van den keuringsveearts zal in elk geval moeten bepalen
of met uitvliezen kan worden volstaan dan wel of aflichten noodig is,
resp. afkeuring van groote stukken buikwand.

Besluit men tot uitvliezen dan is besmetting van de bloot komende
laag regel. Hiertegen dient flambeeren te worden toegepast. De fraaie
onderzoekingen van van der Kamp te Groningen, toonden de noodza-
kenijkhcicl en doeltreffendheid van dezen maatregel onomstootelijk aan.

Met opzet heb ik in de eerste plaats Uwe belangstelling gevraagd
voor de beoordeeling der locale tuberculose.

De honderden gevallen die dagelijks door Uw handen gaan maken,
dat hier in de eerste plaats eenheid van beoordeeling verkregen moet
worden. Een kort woord nog over het onderzoek ten dienste van deze
partieele afkeuringen.

Voor de diverse organen stuit men hier niet op moeilijkheden, doch
voor het opsporen van haarden in vleeschlymphklieren, gewrichten,
peesscheeden en beenderen voelen wij steeds een bepaalde mate van
onzekerheid.

In tal van slachthuizen was het gebruikelijk in elk geval waarbij zoowel
borst- als buikorganen waren aangetast de vleeschlymphklieren te lichten.
Vaak attrapeert men daardoor belangrijke haarden. Art. 30 K.B.
van 5 Juni 1920 bepaalt: vleeschlymphklieren moeten steeds onderzocht
worden bij die vormen van tuberculose, waarin de ziekte niet tot Ã©Ã©n
orgaan en de daarbij behoorende lymphklieren beperkt is en in geval
van uitgebreide verweekingshaarden. Deze bepaling is eigenlijk meer
ingesteld voor het opsporen van de acute bloedinfectie; zij kan hier
echter zeer nuttig werk doen. Bij ernstige uier- en u/erw-tuberculose
is het opsporen van de vleeschlymphklieren van de achterhand gebie-
dende eisch. Men kent den lvmphogenen samenhang tusschen genoemde
organen en de lymphklieren uit die streek.

Dc keuring vÃ³Ã³r de slachting zal locomotie-stoornissen kunnen aan-
wijzen; bij zulke dieren is uitbeenen en onderzoek van het skelet hetzij
ten deele, hetzij geheel noodzakelijk. Ik zou zelfs bij oude uitgebreide
gevallen, naast onderzoek der lymphklieren, dit uitbeenen willen voor-
schrijven. Menige tuberculeuze haard in of bij het beenderstelsel zal
dan worden opgespoord. Of het mogelijk is het onderzoek zoo in te
stellen dat er nooit een haard over het hoofd wordt gezien is uit den
aard moeilijk te zeggen.

Ik ben van oordeel dat in het bovenstaande het onderzoek naar â
en de beoordeeling van â de locale vormen van tuberculose, een be-
langrijk deel van de taak der dierenartsen bij de keuring van tubercu-
leuze dieren, is geschetst. Maar dan eisch ik daarnaast ook evengroote
belangstelling bij U op voor het zoo moeilijke vraagstuk van de afkeu-
ring van geheele dieren lijdende aan tuberculose.

Vleeschkeuring is het onderzoek en de beoordeeling van slachtdieren
met het oog op hunne geschiktheid als voedingsmiddel voor den mensch.
Wij stelden in den aanvang den algemeenen eisch: vleesch dat niet in-
wendig âsteriel" is, niet voor goedkeuring in aanmerking te doen komen.
Stel dat het nu op gemakkelijke wijze ware aan te toonen,dat bij tuber-
culeuze dieren in tal van gevallen tubercelbacillen in het vleesch voor-
komen, zou men er dan een oogenblik aan denken deze dieren goed te
keuren. Ik zou mij kunnen voorstellen dat men ze, gezien de slechte
reuk waarin de tuberkelbacil staat, tot vernietiging zou voordragen,
zooals men cloet met vleesch dat vertegenwoordigers uit de Salmonella-
groep of streptococcen bevat. Terecht heeft men echter besloten deze
dieren gelijk te stellen met de varkens lijdende aan vlekziekte, waarbij
sterilisatie voldoende wordt geacht.

Wij moeten nu nagaan of er dieren zijn lijdende aan tuberculose
waarbij de musculatuur tubercelbacillen bevat en zoo ja waaraan wij
deze dieren kunnen herkennen.

Wie een uitvoerig overzicht verlangt van de pogingen om in deze
kwestie meer licht te verspreiden, kan ik de studie aanraden van de
proefschriften van dc heeren G. B. R. Willems en van Endt. Wij lezen
daarin hoe men steeds weer de caviaproef als criterium bezigde. Doch
ook welke bezwaren tegen deze proefnemingen konden worden aange-
voerd.

De critiek die op de oudere onderzoekingen werd uitgeoefend
bestaat hoofdzakelijk in het volgende:

A. Positieve uitslagen hebben geen waarde, omdat niet altijd vol-
doende gewaakt is tegen secundaire infectie van het vleesch bij het
nemen der monsters.

B. Negatieve uitslagen hebben geen waarde, omdat het stukje vleesch
resp. het verwerkte sap zÃ³Ã³ gering was, dat elders in het dier wel tubercel-
bacillen in het vleesch konden zitten doch hier nu juist niet.

Men moet de juistheid van deze critiek naar beide kanten erkennen,
terwijl ik er als derde punt bij zou willen voegen:

C. de beschrijving der gevallen waarvan men vleesch onderzocht is
zoo onvolkomen, dat men daaraan voor het toepassen van het gevondene
in de praktijk weinig heeft.

Het is mij niet mogelijk uitvoerig al deze onderzoekingen te bespreken.
Volstaan wij met het volgende.

Bij welke macroscopisch waarneembare verschijnselen van tubercu-
leuze slachtdieren zal het vleesch (musculatuur) tuberkelbacillen
bevatten.

1904. Westenhoeffer. Een geval van acute miliaire tuberculose van
de longen, met tevens jonge miliaire haarden in de nieren en de uterus.

1904â1908. Bongert. Bij twaalf gevallen met miliaire haarden in
parenchymateuze organen (met name de nieren) werden 5 maal
tubercelbacillen in het vleesch aangetroffen.

Bij 17 gevallen met uitgebreide verweekingshaarden werden evenzeer
5 positieve gevallen gevonden.

1906. Swierstra. Bij zes gevallen met milliaire haarden in parenchy-
mateuze organen 2 positieve, bij 11 met verweekte haarden en verma-
gering 4 positieve.

1930. Clauszen. 22 dieren met algemeene miliair-tuberculose 15%
positief. Histologisch onderzoek toonde aan, dat er in al deze gevallen
jonge miliaire tuberkcls in de nieren aanwezig waren.

Uit het bovenstaande kunnen wij concludeeren, dat volgens deze
oudere onderzoekingen spierweefsel tuberkelbacillen zou bevatten:

a. bij de aanwezigheid van acutc milair-tuberculose van parenchy-
mateuze organen (met name de longen en van de nieren).

Van een tamelijk goed uitziend 6-jarig rund werd vleesc.hsap vervaar-
digd en 4.5 c.c. bij een cavia ingespoten.

De redenen van sterilisatie waren hier miliaire haarden in de nieren,
zwelling en ontsteking der vleeschlymphklieren. De cavia met dit
vleeschperssap geÃ«nt had na 9 weken tuberculose van liesplooiklier,
longen, lever en milt.

Ik kan U de verzekering geven, dat door Willems alle voorzorgen
ter zake van secundaire besmetting genomen zijn.

Willems heeft 8 gevallen met verweekte haarden onderzocht, doch
kon er daaronder geen positieve vinden.

Onder de 13 gevallen met âmiliaiie" haarden werd het bovenge-
schetste positieve geval aangetroffen.

Uit de eerste reeks onderzoekingen van van Endt kan ik hieraan
nog een tweede voorbeeld toevoegen.

Een kalf werd per os besmet met melk waaraan tuberkelbacillen waren
toegevoegd. Het dier ging in voedingstoestand achteruit en werd na
4maanden gedood. Hoewel macroscopisch geen tuberculeuze verande-
ringen te zien waren werden microscopisch in long en lever en nieren
parchtige uiterst kleine haarden gevonden. Uit het vleesch van de ach-
terhand werden langs cultureelen weg tuberkelbacillen gewonnen.

Bij een rund werden in de nier naast andere veranderingen die op
nephritis duidden âweinig jonge miliaire tuberkels in verschillende
renculi" waargenomen. De diagnose werd microscopisch bevestigd.
Voorts was er tuberculose van pleura, peritoneum, longen en mediast.
klieren, mesenter, lymphklieren en ernstige tuberculose van de baar-
moeder. De miit was gezwollen, lichaamslvmphklieren macroscopisch
onveranderd, fn de Lymph. axillaris sinistr. in de corticalis vele reuzen-
cellen en epitheloide cellen, nog geen gevormde tuberkel.

Uit het vleeschperssap van den linker voorvoet werden tuberkelbacillen
gecultiveerd, welke in vrij korten tijd tot een sterk groeiende cultuur
uitgroeiden.

Met het bovenstaande acht ik onomstootelijk aangetoond dat er
dieren zijn lijdende aan tuberculose, waarbij tuberkelbacillen in het
onveranderde vleesch worden aangetroffen. Ik ben daarmede in over-
eenstemming ook met de nieuwere onderzoekingen die op aansporing
van Nieberl.e in Duitschland zijn verricht.

Ik heb mij met opzet onthouden van theoretische beschouwingen
over het beeld der tuberculose aandoeningen en de wijze waarop zij
vermoedelijk zijn ontstaan en of zulk een beeld theoretisch geredeneerd
ons mag doen vooronderstellen dat er tuberkelbacillen in het vleesch
aanwezig zullen zijn. Ik ben van oordeel, dat men als keurings-
veearts in deze kwestie niet in de eerste plaats theoretische overwe-
gingen, doch in hoofdzaak de waargenomen feiten als grondslag moet
nemen. Alleen dan mag men hopen dat een systeem van keuring wordt
ontwikkeld, dat juist is en niet telkens veranderd behoeft te worden.
Gaan wij kort na hoe deze zaak in den loop der tijden is opgevat.

Ongeveer 1880 wilde men alles afkeuren. Daarna kwam de scheiding
in locale en gegeneraliseerde tuberculose (Weigert, Johne), todat
ongeveer 1900 von Ostertag de begrippen der afgeloopen generalisatie
en der versche bloedinfectie op het tapijt bracht.

Ostertag gaat daarbij stilzwijgend van het denkbeeld uit dat ergens
van een localen haard uit tuberkelbacillen in het bloed komen, dan in
de groote circulatie geraken om ten slotte de stelling te poneeren, dat
als er tuberkelbacillen in het bloed aanwezig zijn, deze ook in het vleesch
gevonden zullen worden.

Ik gaf U hierboven de feiten. Er zijn bepaalde gevallen van tubercu-
lose waarbij tuberkelbacillen uit het vleesch verkregen kunnen worden,
doch wij moeten ter toetsing van bovenontwikkelde theorieÃ«n ons nu

bezig houden met de vraag of deze infectie van het vleesch parallel
gaat met een infectie van het bloed.

Wij komen dan op het zeer moderne gebied van het voorkomen van
tuberkelbacillen in het stroomende bloed. Ook daarover kan ik U
enkele feiten mededeelen.

Het zal U bekend zijn d.at vooral LÃ¶wenstein de stelling opwierp,
dat bij tal van menschen lijdende aan tuberculose, tuberkelbacillen in
het bloed werden gevonden. In de laatste jaren is in mijn laboratorium
getracht, zij het op bescheiden schaal, de beteekenis van dit onderzoek
voor dieren te toetsen. Ik kan de resultaten van van Endt als volgt
samenvatten:

1. Bij een groep van 13 ernstig tuberculeuze dieren werd het jugulair-
venen-bloed door middel van cavia- en cultuurproef op de aanwezigheid
van tuberkelbacillen onderzocht. Bij een dezer werden positieve resulta-
ten verkregen. Koe S. Helaas kon op dit dier geen sectie verricht worden.
Opgeteekend werd dat dit dier lijdende was aan open tuberculose
van long, uier en nier.

2. Bij een groep van 7 andere ernstig tuberculeuze dieren werd soms
uit de jugularis, soms uit den meikader bloed onderzocht, door middel van
de caviaproef. Bij een dier met ernstige ufer-tuberculose werden in het
van den uier qfstroomende bloed tuberkelbacillen gevonden. (Koe 2).

3. Bij een koe met zeer hevige uiertuberculose werd uit het van den
uier afstroomende bloed eenmaal een positief resultaat verkregen.
Bovendien ook in het p. m. uit het rechter hart ontnomen bloed. In het
vleesch van dit dier konden geen tuberkelbacillen worden aangetoond,
ook niet tijdens het leven in het jugulair-venen-boled. (Koe. 3).

4. Bij een andere koe met zeer hevige uier-tuberculose gelukte het bij
herhaling tubercelbacillen uit het van den uier afstroomende bloed aan
te toonen. Helaas werd verzuimd hier culturen uit hartcbloed en
vleesch aan te leggen. (Koe 1).

Deze proeven bevestigen hetgeen tot nog toe theoretisch werd voor-
ondersteld. Men nam aan, dat uit organen met hevige tuberculeuze pro-
cessen tubercelbacillen met het veneuze bloed afstroomden. Aange-
vreten vaatstammen in microsc. praeparaten ! Experimenteel aange-
toond was dit tot heden niet. Wij zagen het voor drie der bovengenoemde
koeien met natuurlijke infectie experimenteel bevestigd. Men nam
voorts aan, dat bij passage door de long deze tuberkelbacillen werden
opgevangen. Het negatief resultaat van het jugulair-vene-bloed bij
koe 3 bevestigt die mogelijkheid. Echter werden in het jugulairbloed
van koe S en in dat van experimenteel geÃ¯nfecteerde proefdieren wel
tuberkelbacillen gevonden. De mogelijkheid van paassge door deze
long-filter moet daarom open gelaten worden.

De beteekenis van de frequente vondst van tubercelbacillen in het
rechter hart bij deze proeven is niet gemakkelijk te bepalen.

komen deze met de groote lymphvaten, Ductus thoracicus, die dichtbij
het hart in het bloedvaatstelsel uitmondt; wij weten het niet. Ik wijs
op deze bijzondere vondst omdat Prof. Schornagel in een lezens-
waardig artikel in ons tijdschrift er de aandacht op vestigt, dat bij
tuberculose nog een andere herkomst van bacillen mogelijk is. Schor-
nagel oppert de meening, dat bij tuberculose een toestand kan bestaan
die niet met septichaemie doch met pyaemie ware te vergelijken. Onder
dit laatste verstaat Sch. dan den toestand waarbij pathogene micro-
organismen zich in het bindweefselapparaat nestelen zonder anatomische
veranderingen op te wekken ilymphbanen en lymphklieren inbegrepen),
terwijl zij van daar uit door hun toxinen of wel, door telkens met de
bloedbaan in andere organen te geraken, de gezondheid van het dier
bedreigen. Het valt niet te ontkennen dat dit gezichtspunt een geheel
ander licht werpt op de criteria die wij bij eventueele goedkeuring
moeten stellen. Dergelijke denkbeelden hebben reeds vroeger Max
Muller voor oogen gestaan, zonder dat deze in staat was duidelijk
uit te drukken wat hij bedoelde. Zeker is, dat deze toestand alleen voor-
komt bij dieren, die tengevolge der tuberculose ernstig lijdende zijn.

Vatten wij het gesprokene samen, dan kunnen wij zeggen dat er twee
bronnen zijn waaruit bij dieren lijdende aan tuberculose het bloed
geÃ¯nfecteerd kan worden.

2e het bindweefsel resp. lymphbaan-lymphklier-stelsel overeen-
komstig de denkbeelden van Prof. Schornagel.

In de meeste gevallen zullen in de long de aldus in het bloed gekomen
bacillen weer worden opgevangen.

Het is bij experimenteel geÃ¯nfecteerde dieren bewezen dat dan ten
slotte een toestand ontstaat; waarbij bacillen de long passeeren zoodat dan
tuberkelbacillen zelfs in het jugulair-venen-bloed kunnen worden
aangetoond. Ook werd bij een enkel aan natuurlijke infectie lijdend
dier dit laatste feit geconstateerd.

Wij moeten hier echter ook denken aan die gevallen van longtuber-
culose waarbij de aard van het long-proces zoodanig is, dat uit dit
orgaan met het arterieele bloed in de vena pulmonalis tuberkelbacillen
worden medegevoerd. Ongetwijfeld bestaat die toestand bij de algemeene
acute miliair tuberculose van de long. U kent die gevallen. De dieren zijn
ernstig ziek, hebben naast hooge temperatuur ademnood. De long
Ijl ijkt na den dood volumineus te zijn en ongelooflijk zwaar door het ont-
stekingsoedeem. Het weefsel is doorzaaid met duizenden speldepunt-
groote haardjes, ter nauwernood zichtbaar. Zwelling van bronchiale
lymphklieren, waarin evenzeer zulke kleine haarden werden gevonden,
gaat daarmede gepaard.

In de literatuur is in meer dan Ã©Ã©n zoo\'n geval melding gemaakt van
het feit, dat bij zulke dieren tuberkelbacillen in het vleesch werden
gevonden. In den regel vindt men dan ook zulke kleine en allerkleinste

haardje-- in dj nieren. Doch U begrijpt, dat zulks, als de aanval slechts
een enkele dag oud is, niet persÃ© het geval behoeft te zijn.

Ten aanzien van de vraag in hoeverre het experimenteel bewezen
is dat tuberkelbacillen afkomstig van andere organen in de groote
bloedbaan worden uitgezaaid zou ik het volgende willen opmerken.

Het strikte bewijs van een uitzaaiing met de groote bloedbaan zou
zijn het aantoonen van de aanwezigheid van tubercelbakillen in arterieel bloed.
Dit bewijs in nog nooit voor zoover ik weet bij eenig dier geleverd.

Wij komen dus tot de beschamende uitspraak, dat het proefonder-
vindelijk onderzoek nog niet zoover is gevorderd, dat het voorkomen
van een algemeene uitzaaiing van tuberkelbacillen via het bloed in de arterieele
helft der groote circulatie als besmettingsbron voor het vleesch is aangetoond
geworden.

Wel kon onomstootelijk een plaatselijke infectie van het veneuze
bloed worden vastgesteld. Tevens zij hier vastgesteld dat zulk een plaat-
selijke infectie van het bloed (uiervene, rechterhart) niet in alle gevallen
gepaard gaat met de aanwezigheid van tuberkelbacillen in het vleesch.
De vraag of wij zulke dieren herkennen kunnen en wat daarvan zou
moeten worden afgekeurd is tot heden nog niet onder het oog gezien.

Bij de dieren, waarbij uit het vleesch tuberkelbacillen werden geteeld
wordt in een groot percentage gemeld dat miliair-tuberculose van de
nieren bestond. Reeds in de literatuuropgave kwam dit parallelirme tot
uiting en bij de zelfwaargenomen gevallen is deze frequentie inderdaad
groot. Wij kunnen ons hierbij voorstellen dat, wanneer inderdaad een
algemeene besmetting van het arterieele bloed tot stand komt, de nieren
het eerste filter zijn, dat een groot deel van dit bloed passeert.
Afzetting van tuberkelbacillen en ontstaan van nieuwe haardjes zal
hiervan het gevolg zijn. Men gelieve te bedenken, dat wanneer inder-
daad overstrooming van het artieele bloed met tubercelbakillen ont-
staat dit een eindtoestand is, waarbij als het ware de opvangweerstand
van de long is overwonnen. Er is dan reden om aan te nemen, dat deze
toestand continu wordt, zoodat men in meer gemelde nieren, haardjes
van de jongste vormen tot iets oudere, zal kunnen waarnemen. Beziet
men dus de zaak van den anderen kant, dan kan men vaststellen, dat bij
dieren met miliaire haarden in de nieren de kans bijzonder groot is dat
tuberkelbacillen in het vleesch aanwezig zijn. De weg dien wij dan ook
bij het onderzoek van tuberculeuze dieren op moeten is dat:

ie bij het macroscopisch onderzoek de nieren op de aanwezigheid
van miliaire haarden onderzocht moeten worden;

2e dit onderzoek door microscopisch onderzoek van op het bevries-
microtoom gemaakte coupes ondersteund moet worden.

De onderzoekingen van van Endt hebben bewezen dat men door dit
criterium toe te passen een op goede gronden berustend oordeel over
deze dieren velt. Het is dezen onderzoeker n.m.1. niet alleen gelukt
uit het vleesch van het Ã©Ã©ne reeds genoemde dier tuberkelbacillen te
kweeken. Een dergelijk pcsitief resultaat werd ook verkregen bij het

kweeken uit macroscopisch onveranderde vleeschlymphklieren van drie andere
runderen met miliaire tuberculose van de nier. Uit een keuringsoopgunt
moet er gelijke waarde aan worden toegekend of de bacillen in het
vleesch, dan wel in de vleeschlymphklieren worden gevonden. Onder
de 18 door van Endt onderzochte gevallen zijn er dus 4 waar de nood-
zakelijkheid der sterilisatie door de cultuur is bevestigd.

Ik meen er hier op te mogen wijzen, dat met zulk een cultuur-
onderzoek alleen een momentopname wordt verricht. De in de nier
gevonden miliaire haarden kunnen niet anders worden opgevat dan
als bewijs dat korten tijd vÃ³Ã³r den dood tubercelbakillen in het bloed
circuleerden. Of zij dit op het oogenblik der slachting deden is daarmede
niet gezegd.

Bij onze beschouwingen over de wijze waarop het arterieele bloed
van uit de long besmet wordt stelden wij vast, dat er ruimte is voot twee
opvattingen. De passage der tuberkelbacillen dÃ³Ã³r de long kan continu
zijn, als het âopvangvermogen van de long" blijvend gestoord is, Oi
het kan tijdelijk zijn zoodat er golfsgewijze uitzaaiing plaats heeft. Wij
weten dat het lichaam over tal van hulpmiddelen beschikt om deze
bacillen te vernietigen. Het resultaat van ons cultuur-onderzoek is dus
afhankelijk van het cogenblik waarop wij het in dezen cyclus toepassen.

Deze overwegingen zijn aanleiding om te trachten nog op andere
wijze de aanwezigheid van tuberkelbacillen in macroscopisch onver-
anderde organen aan te wijzen t.w. door microscopisch onderzoek.

Door van Endt werden bij microscopisch onderzoek van de milt
bij 10 van de 18 gevallen zuurvaste staafjes gevonden. Het moet aan
een volgenden onderzoeker worden overgelaten te bewijzen dat dit ook
inderdaad tuberkelbacillen waren; in drie der gevallen werden jonge
tuberkels in de milt gezien.

Soortgelijke bevinding werd ook in de lymphklieren gedaan. Hoewel
deze macroscopisch onveranderd waren, vond van Endt in verscheidene
zijner gevallen tuberkels (reuzencel, enkele epitheloide cellen) en,
(resp. of,) zuurvaste bacillen.

Ten slotte constateerde van Endt in de lever van een aantal der
dieren met miliaire haarden in de nier, hetzij uiterst jonge tuberkels,
hetzij zuurvaste staafjes.

Mijne heeren, wij zijn hiermede gekomen tot de uiterste grens waartoe
het experimenteel onderzoek op dit oogenblik is voortgeschreden.
Mocht blijken dat de zuurvaste bacillen, door van Endt bij deze gevallen
van tuberculose in verschillendedeelenaangetoond,inderdaad tuberkel-
bacillen zijn, dan is daarmede niet alleen de juistheid van het criterium
,,miliair tuberculose van de nier" bij de beoordeeling van tuberculeuze
dieren andermaal bewezen, maar dan kunnen wij het microscopisch
onderzoek van milt, lichaamslvmphklieren en misschien zelfs van de
lever evenzeer als grondslag doen dienen bij de beoordeeling dezer
slachtdieren.

Dit onderzoek zal vooral dienstig zijn bij de beoordeeling van dieren
die in hevige mate aan tuberculose lijden en waarbij wij waarnemen;
klierzwelling, miltzwelling en den U bekenden vorm van tuberculose die
met de term, âstrahlige Verkasung" wordt aangeduid, doch waarbij
het morphologisch bewijs eener recente arterieele bloedinf\'ectie niet
macroscopisch is te leveren.

Ten slotte wil ik er op wijzen, dat Schoon bij enkele dieren met zeer
hevige tuberculose aantoonde, dat de normale zuurvorming (pH daling)
in het vleesch achterwege bleef. Vleesch zonder deze normale zuurvor-
ming acht ik om verschillende redenen ondeugdelijk. Ik kan dus ten
stelligste aanraden bij zeer ernstig tuberculeuze dieren de pH-bepaling
uit te voeren en die dieren als âsterk vermagerd" af te keuren, waar
afwijkende pH wordt gevonden.

b. afkeuren van niet tuberculeus veranderde organen, doch waarbij
in de bijbehoorende lymphklier tuberculose was gevonden, dus ook
darmen en maag afkeuren bij t.b.c. der mesenteriale lymphklieren.

d. opzoeken van vleeschlymphklieren niet alleen in alle gevallen van
borst- en buiktuberculose, doch ook bij ernstige tuberculose van Ã©Ã©n
orgaan, uterus, lever, nier enz.

Uitbeenen van den betrokken voet indien in een vleeschlymphklier
tuberculose wordt gevonden; uitbeenen van den schedel bij tuberculose
van de klieren aan den kop.

e. bij tuberculose van peesscheede of gewricht, al dan niet gepaard met
tuberculose van bijbehoorende vleeschlymphklier, uitbeenen van de
betrokken voet;

f. bij serosa tuberculose â in verband met den aard van het geval â¢ââ¢
aflichten of uitvliezen. Wordt dit laatste toegepast dan afschroeien
van de blootkomende oppervlakte.

A. Afkeuring i. bij niet plaatselijke tuberculose der spieren (uiterst
zeldzaam) ;

B. Sterilisatie. Indien het âvleesch" geacht moet worden tuberkel-
bacillen te bevatten.

de groote circulatie te zijn geÃ¯nfecteerd, acute miliaire tubercels worden
aangetroffen (nieren, meningen).

Het is dringend noodig deze diagnose niet alleen op het macrosco-
pisch aspect, doch alleen op het microscopisch onderzoek vast te stellen.

2. Wanneer in vleeschlymphklieren, waaraan macroscopisch geen
veranderingen of alleen eenige zwelling worot waargenomen, bij micro-
scopisch onderzoek een beginnende specifieke tuberculeuze ontsteking
wordt gezien, (strahlige VerkÃ¤sung).

Er worÃ¼t opmerkzaam op gemaakt dat men het sub 2 en 3 genoemde
vooral kan aan treffen bij dieren, die bij de keuring vÃ³Ã³r de slachting
ernstig ziek blijken te zijn of waarbij deze keuring ontbreekt omdat het
dier uit nood werd geslacht.

Overeenkomstig de resultaten der onderzoekingen van Willems en
de theoretisch; gronden door Nieberle ontwikkeld, wordt hetaantreflen
van uitgebreide verweekingshaarden geen aanleiding meer geacht om
te veronderstellen dat tuberkelbacillen in het vleesch aanwezig zouden
zijn. Deze dieren worden dus niet ter sterilisatie verwezen, tenzij
een der gevallen hierboven sub B 1, 2 of 3 genoemd aanwezig is.

Der Autor gibt eine Uebersicht der wissenschaftlichen Grundlagen fÃ¼r die Beur-
teilung tuberculeuser Schlachttiere. Zuerst werden die Maszregeln, die bei localer
Tuberculose an zu ordnen sind genau berÃ¼cksichtigt; dann werden die gut erkenn-
baren patholog-anatomischen VerÃ¤nderungen beschrieben, welche die Sterilisation
(oder die Destruction) des ganzen KÃ¶rpers notwendig machen.

Schlieszlich wird die diagnostische Bedeutung der miliair tuberculose der Nieren
besonders beleuchtet.

The author gives a survey of the scientific principels to be considered when dealing
with the inspection of tuberculous animals. First the measures to be taken in cases
of local tuberculoses are enumerated and then the well recognisable pathological-
anatomical deviations, which render sterilisation or destruction of the whole carcas
inevitable arc summarised. Special attention is payd to the diagnostic value of the
miliair tuberculosis of the kidneys.

L\'auteur s\'occupe des principes scientifiques, qui servent de base pour l\'inspection
des animaux de boucherie tuberculeux. Il revise d\'abord les mesures Ã prendre
dans les cas de tuberculose-locale pour Ã©numÃ©rer ensuite les caractÃ¨res pathol.-
anatomiques distincts qui rendent obligatoire la stÃ©rilisation ou bien la destruction
de l\'animal tout entier. Le valeur diagnostique de la tuberculose miliaire des reins
est considÃ©rÃ© en premiÃ¨re lieu.

OVER HET NEMEN VAN PROEVEN OVER VERBETERING
DER VOORTPLANTING MET KIEMEN
VAN GRANEN.

Het is mij gebleken, dat in ons land proeven over verbetering der
voortplanting door middel van kiemen van granen, n.1. van gerst en
van tarwe, worden genomen, waarvoor een materiaal wordt gebruikt,
dat daarvoor Ã³f in het geheel niet geschikt is Ã¶f slechts in geringe mate.
Het komt mij voor van belang te zijn er hier op te wijzen, dat men
alleen kiemen â - en liefst tarwekiemen â voor dit doel moet gebruiken,
die niet gekiemd zijn en die zoo versch mogelijk worden aangewend,
liefst binnen 233 weken nadat zij uit den graankorrel zijn verwijderd.
Kiemen afkomstig uit mouterijen zijn ongeschikt; zij zijn te herkennen
aan de dunne worteltjes, welke er aan voorkomen.

Klinisch onderzoek naar hoedanigheid, kleur en veranderingen van
<ie iris van het paard, mede in verband met een in te nemen standpunt
t.o.v. de irisdiagnose.

Bij rund, hond, kat en kip zijn daaromtrent reeds onderzoekingen gedaan. Vast-
gesteld is dat eenig verband tussehen de kleur van de iris en die van het haar niet
bestaat.

Tuchlinski onderzocht 385 paarden. Hij kon ook tussehen iriskleur en het
geslacht der paarden geen verband vinden. Wel nam hij een duidelijk onderscheid
in kleur van het regenboogvlies op de verschillende leeftijden waar.

De pupil van pasgeboren veulens is nog min of meer rond. De binnenste zone is
donkerbruin, roodachtig; de middelste grauwblauw en gaat zonder scherpe grenzen
in de donkerbruine buitenste over.

De eerste circulaire plooien treden na Â± 9 maanden in de middelste zone op.
Bij eenjarige dieren is in de middelste zone een groenachtige kleur te bemerken en
wordt de iris in het geheel wat donkerder. Tot 5 jaar blijft deze kleur bestaan en
wordt dan allengs meer geel- tot kastanjebruin. Bij oudere dieren wordt de middelste
zone weer lichter; de circulaire plooien steken daarin als donkerbruine lijnen af.
Met Â± 15 jaar vindt men bijna steeds donkerbruine pigmentophoopingen. Bij zeer
oude dieren kunnen deze naevi iridis zoo sterk optreden, dat zij aan het oog een
donker uitzien geven.

Zelfs bij zeer oude dieren blijft aan de peripherie een blauwachtige kleur bestaan.
De kleurafwijkingen bestaan hoofdzakelijk in de zwartbruine pigmentophoopingen.
Soms worden geelachtige vlekken waargenomen en bij zeer oude dieren zijn ook
pigmentloslatingen aangetroffen. Bij dieren die steeds gezond waren geweest werden
deze naevi iridis gezien. Tussehen castraten en gecoupeerde dieren en hengsten en
paarden met langen staart werd geen onderscheid, wat de iris betreft, vastgesteld.
Ook na operaties werden geen irisveranderingen gezien. De bij slachtpaarden vast-

Tuchlinski, Klinische Untersuchungen Ã¼ber Beschaffenheit, Farbe und VerÃ¤nderungen
der Iris des Pferdes. MÃ¼nch. TierÃ¤rztl. Woch. 1935, Nr. 51, S. 601.

gestelde orgaanveranderingen wezen niet op daarmede verband houdende iris-
veranderingen.

De waar te nemen irisveranderingen kunnen volgens T. bij het paard hoogstens
voor ouderdom-bepaling iets bijdragen, maar kunnen niet dienen om een door-
stane- of nog bestaande ziekte vast te stellen.

Voigt \') komt op grond van zijn onderzoek tot de conclusie dat exophthalmus
bij de huisdieren niet zeldzaam is. Als oorzaken worden behalve trauma en ontste-
king, genoemd bloeddrukverhooging en retrobulbaire weefselnieuwvormingen en
hyperplasiÃ«n; laatstgenoemde meestal als gevolg van lymphadenose of leucaemie.

Gomolka heeft in 1933 de resultaten beschreven, welke hij met bovengenoemde
ophthalmoscopen heeft verkregen. Hij is daarbij tot de conclusie gekomen dat de
eiectrische oogspiegel âNeukla" om verschillende redenen de voorkeur verdient
boven die van Schiestl.

Schiestl ¹) kan evenwel hiermede niet instemmen, wijst op de verschillende
fouten welke door Gomolka bij zijn onderzoek zijn gemaakt en meent zijn oog-
spiegel boven de âNeukla\'\' te kunnen aanbevelen. (Ref. is het hiermede in het
algemeen eens maar werkt nochtans het liefst met den electrischen oogspiegel van
Simons).

Volgens Erlanger ²) kunnen door middel van de iontophorese verschillende
oogaandoeningen zoowel van oppervlakkig als dieper gelegen deelen, gunstig worden
beÃ¯nvloed. Omtrent de te volgen techniek worden nadere mcdedeelingen gedaan.

Frick ³) beveelt als methode voor behandeling van entropium, injecties in de
oogleden van een zware, steriele, minerale olie aan. Er wordt zooveel van de olie
subcutaan ingespoten tot het ooglid een normalen stand heeft gekregen. Op deze
manier werden een veulen, een kalf en negen honden door hem met succes behandeld.
Hij raadt dan ook aan, deze methode toe te passen en eventueel eerst dan tot een
operatie over te gaan indien hiermede geen resultaat wordt verkregen. De mogelijk-
heid wordt naar voren gebracht dat met ander cosmetisch materiaal, b.v. paraffine,
beter resultaat te bereiken is dan met de door hem gebruikte olie.

Worden de verschillen in gezichtscherpte bij onze huisdieren door de
dioptrische inrichting der oogen bepaald.

Volgens Krzywanek en Glaub ⁵) is zulks niet het geval omdat de photographische
nctvliesbeelden van hond, kat, rund, kalf, schaap en paard geen onderscheid in
beeldscherpte te zien geven en de verschillen dus op andere oorzaken moeten be-
rusten. â¢

Host en Sveinson ⁶) deelen mede dat cataract bij pointers in ScandinaviÃ« niet
zoo heel zeldzaam is. Het is gebleken dat in bepaalde families het lijden van erfelijke

¹) Schiestl, Vergleichende Augenuntersuchungen mit den elektrischen Augenspiegeln âNeukla"
und âSchiestl". Tierarzt). Rundschau 1936. Nr. 24. S. 465.

²) Erlanger, On the scientific and practical value of ionisation in ophthalmology. The
Vet. Journ. 1936. No. 8, p. 280.

³) Frick, A method of treating entropion. The Journ. of Amer. Vet. Med. Ass. 1936.
Aug. p. 212.

aard is. Meestal ontwikkelt de staar zich eerst op een leeftijd van twee of drie jaar
en wel zeer snel in enkele weken en leidt tot volkomen blindheid. Microscopisch
bleken voornamelijk de schorsgedeelten van de lens veranderd te zijn. De causale
oorzaak bleef onbekend; bepaling van de basale stofwisseling, van bloedsuiker enz.
gaven geen nadere aanwijzingen omtrent het ontstaan.

Bartholomew \') heeft de intracapsulaire lensextractie vijfmaal bij de hond
met wisselend resultaat toegepast. Hij raadt aan de operatie enkel te doen in gevallen
van blindheid. De modus operandi wordt beschreven; de oogleden worden na de
operatie gehecht en een verband aangebracht.

Sadewasser ¹) heeft ma- en microscopisch de traanwegen van verschillende
hondenrassen onderzocht (herdershond, takshond, dobermann-pincher, dog en
kees). In 88% der gevallen werd behalve de normale uitmonding (orificium nasale)
een tweede opening in de neusholte, mediaal onder de ventrale neusschelp ter hoogte
van de haaktand gevonden.

Door Suigh ^s) werd bij een kameel een worm (Filaria leesii) in de voorste oog-
kamer vastgesteld. Een incisie werd aan de bovenrand van het hoornvlies gemaakt
en de worm verwijderd.

Een kameel werd des nachts blind aan beide oogen ; als oorzaak stelde Ghosol ²)
een vergiftiging vast met acacia arabia. Veenendaai..

Wanneer de Finsche scheren zijn dichtgevroren, wordt Helsingfors voornamelijk
van visch uit de binnenwateren voorzien, waarbij groote hoeveelheden bliek uit dr
omgeving van het Ladogameer. In het spierweefsel van deze visch zijn, tot in 70 -
75% ^van den aangevoerden voorraad, larven aangetroffen van een lintworm, Triaeno-
phorus robustus.

De uit de eieren zich ontwikkelende jonge larven worden opgenomen door een
kleine soort kreeft, die als tusschengastheer dienst doet, door de bliek wordt gegeten
en op zijn beurt de bliek besmet. Hier dringt de parasiet, door het darmkanaal, in
het spierweefsel en vooral in de musculatuur van den rug, waar de larve, ter lengte
soms van 38 cm, vrijliggend dan wel opgerold in een kapsel, wordt aangetroffen.
Aan de driekante, spits uitloopende haken aan het kopuiteinde zijn deze larven
gemakkelijk te herkennen. .

De gastheer, waarbij de volwassen vorm, de lintworm, tot ontwikkeling komt,
is vooral de snoek. Deze krijgt hierdoor, hoewel de parasiet voor den mensch on-
schadelijk is, een veel geringere voedingswaarde door de sterke vermagering en de
minder gemakkelijke verteerbaarheid van het vleesch.

Een andere, in Finland zeer algemeen voorkomende parasitaire vischziekte is
een door myxosporidiÃ«n veroorzaakte cystenvorming bij de forel. De cysten liggen
in het spierweefsel, zijn door een sterke bindweefsclkapsel omgeven en kunnen de

¹) Sadewasser, Â£ur Anatomie der TrÃ¤nenwege des Hundes, insbesondere des TrÃ¤nennasen-
ganges. Diss. Berlijn. 1935.

²) Ghosol, Amaurosis in a camel. Ind. vet. Journ. 1935. ref. Zentralbi. ges. ophth.
1936. S. 400.

grootte bereiken van een duivenei. Zij bevatten een melkachtige vloeistof, waarin
tallooze sporen voorkomen, die onder het microscoop gemakkelijk zijn te herkennen
aan de kapsel met 2 puntig uitloopende pooldraden. Met deze pooldraden hechten
de sporen zich in het darmkanaal vast, waarna de sporozoÃ¯den door den darmwand
heen in de bloedbaan komen en lange dezen weg het spierweefsel bereiken, waar de
cystenvorming plaats heeft.

De door myxosporidiÃ«n aangetaste visch is als menschelijk voedsel ongeschikt
door het minder ooglijk uitzien en den onaangenamer! smaak.

In dit artikel schrijft Schoop over de oorzaak der roode vlekjes, waarmee klipvisch
somtijds is overdekt.

De klipvisch, moet niet verward worden met de stokvisch. Stokvisch wordt niet
vooraf gezouten. Stokvisch-bereiding vindt vrijwel alleen in Noorwegen plaats,
waar het klimaat hiervoor geschikt is.

De bereiding van klipvisch heeft plaats in Noorwegen, Canada, de Vereenigde
Staten, IJsland, Schotland, Duitschland, Denemarken, ook in Zuid-Frankrijk en
Marokko.

Bij de klipvisch-bereiding wordt de visch eerst geruimen tijd gezouten en daarna
gedroogd, of in de vrije natuur waar dat mogelijk is, of op kunstmatige wijze.

Schoop deelt nu mede dat in Amerika, Zuid-Frankrijk en Marokko dc rood-
kleuring der visch het grootste ongemak bij de bereiding van klipvisch is, en dat
deze roodkleuring ook in Duitschland wordt gevonden.

Als oorzaak noemt Schoop dc Halococcus litoralis. Reeds eerder wees schrijver
dit lagere organisme als oorzaak aan (D. T. W. No. 23, 1934), wat ik ook in mijn
artikel over âVischconserven en vischconserven-keuring" memoreerde. In zijn
critische beschouwing over dit artikel oordeelde Liebert dit foutief en werd door
hem dc Sarcina morrhua genoemd, door prof. Klebahn als oorzaak aangewezen.
Uit het laatste artikel van Schoop blijkt, dat in de literatuur een groot aantal oor-
zaken voor de roodkleuring zijn aangegeven. Prof. Klf.bahn noemt als zoodanig
naast de Sarcina morrhua nog de bacillus halobius ruber.

Schoop blijft de Haloccocus litoralis als oorzaak noemen, waarvan hij schrijft,
dat zij is obligaat halophiel, streng aÃ«roob, eischend een voedingsbodem met 10â15%
NaCl-toevoeging; voorts niet pathogecn voor muizen, ratten, cavia\'s of honden.

Bij de karperachtigen komt een ziekte voor, die in haar verschijnselen eenigszins
aan de vlekziekte der varkens doet denken en in het duitsch ook Rotseuche (Purpura
cyprinorum) wordt genoemd. F,en van de voornaamste verschijnselen bij deze
ziekte is roodkleuring der huid aan buik en zijvlakten, echter ook aan borst- en
buikvinnen. Bij de sectie vindt men een roodgekleurd darmslijmvlies, waarop dikwijls
zweertjes voorkomen, terwijl ook een etterige peritonitis aanwezig kan zijn. Van
een karper aan deze ziekte lijdende komt in Plehn\'s Practikum der Fischkrankheiten
een fraaie afbeelding voor.

Over de oorzaak der ziekte bestaat geen eenstemmigheid. Plehn noemt er twee
verschillende bacteriÃ«n voor n.1. de Bact. Ciprinicida en de Pseudomonas Plehniae.
Andere schrijvers oordeelen de oorzaak polybacterieel en weer anderen meenen
dat waterbacteriÃ«n en darmbacteriÃ«n hier een rol spelen.

Claussen nu vond bij karper en brasem, die op âRotseuche" duidende ver-
schijnselen toonden, in de nieren en in de gal, na kweeking fijne Gram-negatieve
staafjes, met een polaire kleuring.

Door in het water van een aquarium, waarin karpers waren, meermalen buillon-
culturen van deze bacterie te doen, slaagde hij er in de visschen ziek te maken onder
verschijnselen van âRotseuche", zooals de sectie dit uitwees.

ClaÃ¼ssen trachtte de vraag te beantwoorden of hij in het onderhavige geval met
specifieke ziekte-verwekkers te doen had. Op de volgende gronden komt hij tot
een ontkennend antwoord. Uit nieren en gal van gezonde karpers en brasems gelukte
het hem eveneens een staafje te kweeken met polaire kleuring, dat ook Gram-
negatief was. Van deze bleken zelfs nog twee soorten aanwezig, waarvan de eene
melk na twee dagen tot stolling bracht, de andere nu eens gelatine na enkele dagen
vloeibaar maakte, de andere maal niet. Dezelfde bacteriÃ«n vond hij ook in de darmen
der Cypriniden.

De bij Rotseuche gevonden bacteriÃ«n kwamen dus met gewone waterbacteriÃ«n
en darmbacteriÃ«n ook bij het onderzoek van Claussen overeen, zooals dit ook door
andere onderzoekers was gevonden.

Ook Claussen helt daarom over naar de meening, dat de âRotseuche" der karper-
achtigen geen infectieziekte is, maar ontstaat als de visschen onder slechtere levens-
omstandigheden komen.

Onschuldige water- en darmbacteriÃ«n zouden alsdan virulente eigenschappen
krijgen.

Op de bussen, waarin de bedorven waar was, stond geschreven: âGerÃ¤ucherter
Seelachs (Lachsersatz) gefÃ¤rbt. In Scheiben. In feinem Ãl. KÃ¼hl aufzubewahren.
Zum alsbaldigen Verbrauch bestimmt. Konserviert mit BenzoesÃ¤ure b.z.w. konser-
viert mit SalicylsÃ¤ure." Dit korte opschrift bevat voor ons een leerzame inhoud, te
meer nu het product ook ten onzent in vischwinkels wordt aangeboden en dan wel
als gesneden zalm in olie. De eerste zin van het opschrift toont dat d.it niet waar is.
Het is een Lachs ersatzâ¢ Het is goed hierop te letten, omdat ook op dezelfde wijze
echte zalm in den handel voorkomt. Lachsersatz wordt gemaakt van zeewolf, kabel-
jauw en andere groote rondvisschen. Vanzelf sprekend is dan ook de toevoeging
âgefÃ¤rbt". De visch wordt tamelijk sterk gerookt en daarna ingelegd in olie. Zij wordt
dus niet gesteriliseerd en heeft dus een beperkte houdbaarheid., vandaar nog de
bijvoeging van benzoÃ«zuur of salicylzuur.

In een dergelijke bus nu, die geopend was en waaruit dus waarschijnlijk een
gedeelte was verkocht, vond Baars bij zijn toezicht op deze winkels bederf ingetreden.
Het vleesch in de bus, dat mooi eosinerood moet zijn, was thans bleekrood, tot geheel
ontkleurd. Wij dienen hierop te letten, omdat verlies van kleur bij dit product
dus op bederf kan wijzen, vrij zeker altijd op bederf wijst. Ook zag Baars op som-
mige vischstukken een grauwwit, vlekvormig soms ook conflueerend beslag, dat
met de platinanaald af te nemen was. De anders heldere olie, (en ook hier zien wij
weer een teeken van eventueel bederf) was tot een taai vloeibare grauwwitte massa
geworden, met half vloeibare reuzel te vergelijken. In andere gevallen kon onder
de oelaag een melkachtige, waterige vloeistof worden geconstateerd.

Hoewel de visch nog op de toonbank in den winkel stond en dus ten verkoop
werd aangeboden, toonde deze visch dus wel de teekenen van vergevorderd bederf.

Baars nu vond hier in het witte beslag dat op het vischvleesch lag haast geen
bacteriÃ«n, wel echter in groote massa gistcellen van ronden tot ovalen vorm, omgeven
met een dun, kleurloos membraan, met homogeen, soms wat korrelig plasma,
waarin in vele gevallen een kleine of grootere vacuool. Na uitgebreid onderzoek
komt Baars tot de conclusie, d.at deze gistcellen reeds in het onbedorven vischvleesch
aanwezig waren en dat zij waarschijn lijk uit het zeewater afkomstig zijn. Deze gist-
cellen, die Baars identisch acht met die welke door Wehmer in de pekel, waarin
haring was gezouten geweest, waren gevonden, werden op agar met en zonder
toevoeging van 10% NaCl gekweekt, waarbij weinig verschil in groei viel op te
merken. Zij zijn dus facultatief halophiel te noemen. Ferwerda.

In twee gevallen, waarbij na 2 maanden conservatief behandelen met gips en
spalkverband, geen verbetering had plaatsgevonden, paste Sidor *) de periarterio-
tomie toe. Bij een 17-jarigen hengst met een splinter-fractuur van het kootbeen l.a.,
werd onder aseptische cautelen de adventitia van de art. metatarsea. dors. lat.
over een lengte van 8 cm losgepraepareerd en verwijderd. De wondgenezing verliep
ongestoord. Vier dagen na de operatie verminderden de pijnen en werd het zieke
been meer belast. Het algemeen welzijn verbeterde tevens snel. Een maand na de
operatie werd het dier volkomen rad afgeleverd; het deed een jaar later weer dienst
als dekhengst.

Het tweede geval betrof een kootbeen-splinter-fractuur r. v. bij een 14-jarig
rijpaard. Opvallend was een uitgebreide spieratrophie na de 2 maanden conser-
vatieve behandeling. De periarteriotomie vond plaats aan de art. metacarp. superf.
Genezing van de operatiewond per primam. Als verwikkeling trad een oedeem
aan de extremiteit op. dat na 7 dagen terug liep. Vier dagen na de operatie ver-
dween de pijn en werd het zieke been belast. Drie weken later werd het been in
stap goed belast, in draf kreupelde het paard als een gevolg van een verstijving
van het betrokken gewricht (periarteriotomie sive periarterielle sympathectomie,
waarbij met de adventitia de zenuwplexus vernield wordt, begunstigt bij den mensch
de trophische stoornissen aan de extremiteiten, arteriosclerotische processen en
vooral gangreen. Ref.).

Kulczycki ²) beschrijft 8 diagnostische rÃ¶ntgenopnamen van de kaak en zijn
elementen te weten :

1. een pulpacyste, uitgaande van P_t in de bovenkaak, tengevolge van een ostitis
apicalis.

3. een ostitis condensans parodontalis in de onderkaak met een etterige osteomve-
litis in de omgeving van P₍âP₃.

5. een onderkaakfistel, oorzaak een etterige ontsteking van het canaÃ¼s mandibu.

6. een onderkaakfistel ontstaan na extractie, oorzaak een stuk achtergebleven
wortel, waarbij het fragment met den alveolairwand vergroeid bleek.

8. een ectasie van de ductus Stensoni, waarbij de ingebrachte contrastvulling
lipiodol spoedig genezing bracht.

(De gevolgde opname-methodiek brengt geen nieuwe aanwinsten, de photo s
zijn niet alle overtuigend. Ref.).

Na een critische bespreking der chirurgische technieken bij schoftfistel-operaties
blijkt Kikkor ³) een voorstander van de modus operandi door Tarasewitsch aan-
gegeven. De methode is een modificatie van Engdahl-RÃ¶der ; vÃ³Ã³r het maken
der lapsnede wordt als contrastvloeistof 50â150 c.c. van een 2 % alcoh. methyleen-
blauw-oplossing in de fistel gespoten. Hierdoor wordt de loop der fistelkanalen
beter zichtbaar en wordt het necrotische weefsel grijsachtig gecontrasteerd tegenover
het gezonde ; de operatie-duur wordt aanmerkelijk verkort. De schrijver geeft
g korte operatie-protocollen, de resultaten waren bevredigend. (Bij cornea-defecten
is de diagnostische contrast-kleuring met een 0,5 % waterige methyleenblauw-
oplossing al jaren bekend. Ref.). D. J. Kok.

Campbell >) heeft reeds enkele jaren veel succes bij de behandeling van open
gewrichtswonden met versch bereide wei. Hij spuit enkele c.c. in de wondopening
en daarna nog ongeveer 10 c.c. in het getroffen gewricht. Reeds den volgenden dag
is het lidmaat dan minder pijnlijk, en wordt reeds weer belast, terwijl na enkele
dagen het uitvloeien van synophia ophoudt, dus de wond zich sluit. Hij gebruikt
voor het inspuiten een gewone recordspuit. Groote wonden laat hij nog verbinden
met een in wei gedrenkt verband. Hij meende dat wei alleen met stremsel bereid
kon worden, maar het bleek hem, dat heel vaak azijn of aluin gebruikt worden.
Wei met aluin bereid beviel hem het beste.

Kirchenbauer ¹) heeft een paard behandeld, dat ter hoogte van het rechter
lieskanaal een dikte ter grootte van een vuist had. Hij dacht aan een liesbreuk.
Het onderzoek wees echter uit, dat het een variceuze uitzetting van de vena pudenda
externa was, welke door schrijver radicaal is weggenomen (dubbele onderbinding
van de aan- en afvoerende vaten en wegneming van het uitgezette gedeelte). Over
het ontstaan kon hij niets naders te weten komen, alleen dat het dier de dikte als
jonge remonte al reeds had. H. Lubberts.

Steward ²) vermeldt, dat in 20 van de 30 gevallen van schoft- en nekfistel de
onchocerca cervicalis werd gevonden. In 12 gevallen werd Brucella abortus slechts
een keer gevonden, 19 van deze dieren, op 26, hadden serum dat Br. abortus agglu-
tineerde i : 20.

Een gezond paard herbergde onchocerca cervicalis, maar had geen enkel teeken
van infectie. B.

Bij een koe met verschijnselen van slokdarmverstopping (niet eten, braken, speek-
selen) vond Lamb ³) door middel van de slokdarmsonde, ingebracht door de neus-
gang (waarom?), halfweg het thoracaal gedeelte van de slokdarm een afsluiting,
welke niet door middel van ,,wash" (waterdruk) was te verwijderen. Daarom werd
overgegaan tot de operatieve methode, waarvoor het dier op de rechterkant gelegd
werd, en onder chloroform-narcosc werd gebracht. Na voorbereiding van het
operatieveld, werd achter de laatste rib de huidsnede gemaakt, beginnende ter
hoogte van het caput femoris, ter lengte van ruim 20 cm. De onderliggende lagen
werden tot en met het peritoneum doorkliefd, zoonoodig werden arteries afgebonden,
waarna de pens door de wond puilde. De pcnssnede werd verricht, waarna de
operateur via de pens met de vingers in de slokdarm kon komen. Voor de doorgang
door het diafragma werd een stuk knol gevoeld, dat verwijderd kon worden met
de forceps, waarna de slokdarm met de sonde via de pens werd schoongemaakt.
De pens werd met doorloopende hechting gehecht, daarna de onderliggende lagen
en de huid met gewone hechtingen. Behalve het optreden van een subcutaan absces
verliep de genezing van de wond voorspoedig ; het dier herstelde geheel.

(In de eerste plaats vraag ik mij af, of het voorwerp niet op de door ons algemeen
toegepaste wijze met de spiraalveer-slokdarmsonde te verwijderen was. In de tweede

¹â¢²) Dr. Kirchenbauer : Ein Fall von Varix der Vena pudenda externa beim Pferd. Zeit-
schrift fÃ¼r VeterinÃ¤rkunde 1936, blz. 361.

²) J. S. Steward : La prÃ©sente d\'onchocerca cervicalis dans des cas de mal de garret et
de mal de nuque. Ref. in : Les cahiers de Medecine Veterinaire. Juillet 1936 uit :
University Cambridge. Inst. Animal path. rept. direct. 1933, p. 285â297.

³) Lamb : Operation for removal of an obstruction in the Oesophagus at the Diaphragm
in a cow. The Vet. Ree. 1935, No. 2, p. 34.

plaats wil ik er op wijzen dat deze operatie in 1922 reeds door Prof. Wester tijdens
diens onderzoek over het herkauwen der runderen, meermalen en heel wat eenvou-
diger werd. uitgevoerd). W. P. C. Bos.

Boi.z *) gebruikt voor de intraveneuze injectie een 20 % oplossing van chloral-
hydraat; hiervan spuit hij 30 c.c. per 100 pond lichaamsgewicht in de oorvene.
Bovendien wordt, volgens Westhues, de zaadstreng met 10% Novocaineoplossing
ingepenseeld. Ten behoeve van de intraveneuze toediening van het narcoticum
moet men den kop van het varken met behulp van een striktouw aan de bovenkaak
fixeeren. Ook zou men d.e vene beter kunnen vinden door dwars op het verloop
der bloedvaten een rond stuk huid uit te knippen. (In tegenstelling met zeugen
zijn bij het mannelijke varken de oorvenen slecht ontwikkeld, resp. minder goed
te vinden. Ook is vaak tengevolge van hevig verzet van het dier de operatie on-
mogelijk. Ref.).

Over de wondverzorging bij de castratie met behulp van tangen, klem-
men . thermocaustiek

Op grond van de wet op de dierenbescherming is in Duitschland de castratie
van paarden slechts aan dierenartsen toegestaan. Rehbok ¹) is slecht te spreken
over het gebruik van d.e verschillende castratietangen. Welk medisch chirurg zou
bij een soortgelijke operatie het gebruik van een emasculator kunnen verantwoorden ?
Leert ons niet de algemeene chirurgie dat juist gekneusde wonden slecht genezen
en bijzonder vatbaar zijn voor infectie ? Zijn ervaringen staan in tegenstelling
met de gunstige ervaringen van collega\'s die slechts 30â70 hengsten in het jaar
castreeren. De auteur beschikt over een ervaring van 5.300 castraties bij hengsten.
Bij dc tang-castratie is het gevaar voor verbloeding heel groot. Niettegenstaande
een goede techniek moet men met 2â3 % verlies rekening houden. Schrijver werkt
volgens een oude beproefde methode : de bedekte zaadstreng wordt uit een betrek-
kelijk kleine huidsnede gehaald en met een tang (volgens Masch) gefixeerd. Met
een roodgloeiend koperen brandijzer wordt de tunica vag. communis en de zaad-
streng doorgesneden en de stomp verder dichtgebrand. Toman.

NEDERLANDSCH-INDISCHE BLADEN VOOR DIERGENEESKUNDE.
1936, Deel 48, aflevering 12.

C. J. Storm en Abdul Rachman Saleh. Metingen van rheobase en chronaxie
bij dieren.

Storm en Abdul Rachman Saleh geven een uiteenzetting van het belang, ook
voor de veterinaire pathologie, van rheobase- en chronaxie-metingen. Zij zetten
de beteekenis uiteen van beide nieuwe begrippen, welke door Lapicque in de electro-
physiologic zijn ingevoerd met de bedoeling om d.e prikkelbaarheid van organen
en levende weefsels, in het bijzonder van spieren en zenuwen, te kunnen aangeven.
Chronaxie (valeur d.es temps) duidt op het belang van den tijd-factor, welke naast
de intensiteit van den stroom, voor het prikkeleffect van belang is; rheobase is de
drempelspanning uitgezet op een curve van Wf.iss (gelijkzijdige hyperbool); welke
de functie tusschen spanning en duur van den electrischen stroom weergeeft.

Voor exact wetenschappelijk onderzoek van de prikkelbaarheid van weefsels
wordt gericht naar een vast punt van bedoelde curve, behoorende bij een spanning
van 2 X de rheobase. De bij dat punt behoorende tijd heet dan chronaxie.

Chronaxie-metingen bij honden van verschillend ras, brachten Bourcuignon
tot de overtuiging, dat de chronaxie bij bastaardhonden duidelijk hooger ligt dan

¹) Rehbok : Die Frage der Wundversorgung bei der Kastration durch fangen, Kluppen,
Thermokauslik. Berl. tztl. Wochenschr. 1936, Nr. 12, p. 197.

bij rashonden; een verschijnsel dat volgens schrijvers mogelijk van practische betee-
kenis kan zijn voor bepaalde categorieÃ«n huisdieren.

Dr. S. Bakker en R. Soeparman. Een uitgebreid onderzoek naar het voor-
komen van infectieuze abortus in het district Grati (Pasoeroean).

Alarmeerende courantenberichten, als zou het vee in het Grati-distrct (dat uit
een oogpunt van voorziening in melkrunderen voor Oost-Java van veel belang is.
Ref.) tot 90% met abortus zijn besmet, waren voor Bakker en Soeparman aan-
leiding om bij 2078 runderen in genoemd district een clinisch en serologisch onder-
zoek op abortus in te stellen. Het resultaat was, dat slechts 12 dieren = 0.571%
een positieven titer aanwezen, waarmede dus was aangetoond, dat de abortus in ge-
noemd district geen noemenswaarde verbreiding heeft.

Schrijvers betoogen de wenschelijkheid van het elimineeren der reactoren en van
het opnemen der ziekte in de wet.

W. F. Donath en B. J. Krijgsman. De invloed van het tropisch klimaat
op groei en ontwikkeling van de witte laboratoriumrat.

Het feit, dat de volwassen witte laboratoriumrat van Java, die oorspronkelijk uit
Japan werd geÃ¯mporteerd en van dien import is doorgefokt, een lager lichaams-
gewicht heeft dan die in Europa en Amerika, deed Donath en Krijgsman onder-
zoeken in hoeverre de Java-rat zou zijn op te vatten als een in de tropen gedegeneerd
product, een probleem dat o.m. van belang is voor de vergelijkende beoordeeling
van op Java en elders uitgevoerde biologische experimenten (b.v. vitaminen-onder-
zoek).

Ter vergelijking werden Europeesche ratten uit Engeland ingevoerd en in eenige
generaties verder gefokt onder dezelfde verhoudingen als de Javaansche controle-
ratten. Het bleek, dat die import-ratten in 2 a 3 generaties, ten aanzien van het
gewicht aan Java-ratten gelijk werden, terwijl degeneratie-verschijnselen ontbraken.
Schrijvers komen dan ook tot de conclusie, dat de Java-rat, wat het gewicht betreft,
meer of minder als een âStandort-modifikation" van de witte rat uit de gematigde
streken is te beschouwen en dus slechts phaeno- en niet genotypisch van de laatste
verschilt. Onder invloed van het klimaat stelt de rat zich in op een gewijzigd stof-
wisselingsniveau (mindere vetvorming), maar is dus geensdeels als een minderwaardig
product op te vatten.

W. C. Th. Meijer. Trichinekeuring bij varken en hond volgens de methode
Reiszman.

Meijer stelde bij 24 trichineuze varkens, 14 honden en 1 kat een vergelijkend
onderzoek in naar de diagnostische waarde van de oude Duitschc methode tegenover
die volgens Reiszman. Het bleek, dat de laatste methode (onderzoek der midden-
rifpijlers) bij alle dieren betere cijfers gaf en dus te prefereeren is.

F. C. Kranevfxd en R. Djaenoedin. Onderzoek omtrent de prophylactische
en therapeutische waarde van trypaflavine tegen septichaemia haemorrha-
gica.

De mededeeling van Fooy en Kaligis in Deel 46 (1934) der Ned. Indische Bladen
voor Diergeneeskunde, als zou het trypaflavine een waardevol geneesmiddel zijn
tegen de haemorrhagische septichaemie van het rund, deed Kraneveld en
Djaenoedin aan het Veeartsenijkundig Instituut een nader, breed opgezet onderzoek
instellen. Zij voerden hun proeven uit op een groot aantal konijnen en op enkele
buffels. Zij stelden de tolerantie van konijnen voor trypaflavine vast bij eenmaal
toedienen van 0.015â0.02 gram in 1 % oplossing (grootere doses gaven aanleiding
tot sterfte, hetzij acuut onder coma, hetzij chronisch onder vermagering o.m. ten-
gevolge van nierdegeneratie) en bij meermalen toedienen van gefractioneerde doses
bij tusschenpoozen van 12 uur; van 0.5 c.c. van een 1 % oplossing bij 5 malen
inspuiten en van 1 c.c. van een 1 % oplossing bij 3 malen inspuiten. De infectiedosis
van een 24 uur oude pasteurella-cultuur werd bepaald op 1 c.c. van een verdunning
125 millioen (intramusculair in te spuiten).

Het resultaat der proeven viel geheel negatief uit. Van eenige prophylactische of

therapeutische werking van trypaflavine viel noch bij eenmaal, noch bij herhaalde
toediening ook maar iets te constateeren.

Voor buffels werd de tolerante dosis van het middel bepaald op 0.8 gram, de
nfectiedosis der septichaemie-cultuur op 0.3 c.c.

Vijf buffels werden kunstmatig besmet en hetzij 1 uur voor, direct na, dan wel
1 uur na de infectie met trypaflavine behandeld, terwijl een buffel eerst werd be-
handeld toen zich clinisch ziekteverschijnselen openbaarden.

Het resultaat van deze proeven was eveneens negatief. Ondanks herhaalde toe-
diening van het middel stierven alle dieren aan acute septichaemie, zoodat, mis-
schien afgezien van een lichte desinfecteerende werking, aan trypaflavine ook bij
den buffel elke practische waarde als prophylacticum en therapeuticum voor hae-
morrhagische septichaemie moet worden ontzegd.

Ter controle werden bij drie buffels overeenkomstige proeven genomen met het
specifieke antiserum van het Veeartsenij kundig Instituut, een en ander met het
schitterende resultaat, dat alle proefdieren in leven bleven.

Schrijvers komen dan ook tot de conclusie, dat in tegenspraak met de door Fooy
en Kalicis genoteerde resultaten, aan het trypaflavine geen waarde kan worden
toegekend als therapeuticum voor de septichaemie van den buffel.

Koiter behandelde een hond met slijmig-bloedige faeces, waarin vele amoeben
(vegetatieve vormen), analoog aan de amoeba hystolitica, werden gevonden. Ge-
nezing volgde na herhaalde subcutane emetine-injecties en toediening per os van
125 mgr. yatrenpoeder 10 mgr. rivanol driemaal daags. Schrijver wijst erop,
dat dit voor zoover bekend het eerste geval van amoeben-dysenterie bij den hond
is, dat in Ned.-IndiÃ« is geconstateerd en oppert de mogelijkheid, dat dergelijke
honden een gevaar kunnen zijn voor besmetting van den mensch.

Terwijl elders in Indie practisch nergens met paarden wordt geploegd, verdient
het vermelding, dat zulks voor de bewerking der rijstvelden gebruikelijk is op de
hoogvlakte van Tondano (Minahasa) met haar betrekkelijk grooten paardenstapel

Extracten uit de maand- eri jaarverslagen der Gouvernements- en
Provinciale veeartsen.

No. 87. J. H. Heck. Vaccin-enting tegen septichaemia haemorrhagica
in een gedeelte der onderafd. Makale-Rantepao in het le halfjaar 1935
(5e enting).

Dit rapport is wederom een vervolg op die, welke in deze kolommen eerder werden
gerefereerd. In 3 maanden (begin Maart tot ultimo Mei) werden in totaal geÃ«nt
16.489 buffels, 14.087 varkens en 154 runderen. Binnen 6 dagen na de enting kwam
slechts i buffel aan septichaemie te lijden (na 3 dagen), terwijl een tweede (na 2
dagen) door omstandigheden niet kon worden onderzocht. In diezelfde periode
stierven 3 varkens, die eveneens niet nader konden worden onderzocht.

In een termijn van 7 dagen tot 6 maanden na de enting kwam slechts 1 buffel
aan septichaemie te lijden en wel 11 dagen na de inspuiting, waartegenover staat
dat in de geheele onderafdeeling Makale-Rantepao (Â± 27.000 buffels en Â± 100.000
varkens) gedurende den enttijd 85 buffels en 90 varkens aan septichaemie stierven.
De entingen hadden dus wederom een zeer gunstig resultaat.

No. 88. Dr. F. C. Kraneveld. Overzicht over proeven inzake de teken-
doodende werking van derrispoeder-extracten.

Kraneveld controleerde de tekendoodende werking van derris-extracten, eens-
deels door korte onderdompeling van teken (boÃ¶philus annulatus) in diverse suspen-
sies met verschillende rotenon-concentratie, anderdeels door bespuiting en wassching
van twee met teken bezette runderen. Het bleek, dat ook suspensies met een laag
rotenon-gehalte (gebruikt werden 10 concentraties tussehen 0.0038 en 1.11%)
de teken na korte onderdompeling (5â20 seconden) doodden.

io dagen afsterven; besproeiing van een ander rund met o.i % gaf minder goede
resultaten.

Rapporteur komt tot de conclusie, dat, afgezien van nog niet opgeloste problemen,
zooals het mogelijke verschil in tolerantie van verschillende runderrassen en teken-
soorten, het derrispoeder-extract een goede tekendoodende werking heeft; evenwel
zal het de groote vraag zijn of het ooit voor practische toepassing in aanmerking zal
kunnen komen, gezien eensdeels de zeer lage prijs (10 ets. per 100 Liter) van de in
IndiÃ« gebruikelijke dipvloeistof (80% natrium-aerseniet), andersdeels de korte
houdbaarheidsduur van derrispoeder-suspensies.

Op de algemeene vergadering van 4 April 1936 zou o.m. het voorstel in stemming
komen om de contributie voor de leden te verlagen van Æ 24.â tot f 21.â.

De vereeniging telde op 1 Januari 1936 een aantal betalende leden van 60, terwijl
50 abonnementen op het tijdschrift loopende waren.

PROGRAMMA van de 85ste Algemeene Vergadering
(bijzondere algemeene vergadering), te houden op Zaterdag
9 Januari 1937, des voormiddags half elf in Hotel Terminus

In de volmachten der afdeelings-afgevaardigden behooren niet alleen
het aantal, maar ook de namen van de leden, die op de afdeclings-
vergadering hun stem uitbrachten, te worden vermeld. Zijn niet alle
opgegeven leden bij de stemming over een bepaald agenda-punt aan-
wezig geweest, dan behoort dit ook in de volmacht te worden vermeld ;
deze leden zijn dan gerechtigd bij dat punt nog op de algemeene ver-
gadering te stemmen.

De volmachten der afgevaardigden worden vÃ³Ã³r de vergadering
bij den secretaris ingediend ; indien mogelijk verdient het aanbeveling
deze eenige dagen vÃ³Ã³r de vergadering aan het adres van den secretaris,
In de Betouwstraat 30, te Nijmegen, in te zenden.

NOTULEN van de 84ste Algemeene Vergadering der Maatschappij voor
Diergeneeskunde, gehouden op Vrijdag 16 en Zaterdag 17 October
1936, in het Jaarbeursgebouw te Utrecht.

Hel Huishoudelijk gedeelte, gehouden op Vrijdag 16 October in de zaal van
de Industrieele Club, werd even half elf door den voorzitter, Prof. Dr. H. Schor-
nagel, geopend met een kort woord van welkom aan de aanwezige leden, in het
bijzonder aan Dr. Vrijburg, het aanwezige eerelid. Daar de agenda uitgebreid
was en verscheidene punten bevatte, die stof konden geven tot het houden van
discussies, deelde de voorzitter mede, dat hij van plan was de spreektijd te rant-
soeneeren en zich te houden aan art. 52 van het Huishoudelijk Reglement, n.1. aan
den zelfden spreker niet meer dan hoogsten tweemaal het woord te verleenen over
een bepaald onderwerp.

Bij de ingekomen stukken deelde de secretaris in de eerste plaats mede, dat de
afdeelingen op de volgende wijze vertegenwoordigd waren :

Op de uitnoodigingen tot bijwonen van de vergadering waren de volgende ant-
woorden ingekomen. De burgemeester van Utrecht, Mr. Dr. G. A. W. ter 1\'elkwijk,
had bericht dat hij een gedeelte van de wetenschappelijke vergadering zou willen
bijwonen, terwijl Prof. Dr. H. C. L. E. Berger had bericht dat het in zijn voor-
nemen lag de vergadering van Zaterdag bij tc wonen. Van de eereleden Dr. J. J. F.
Dhont en Dr. H. J. Lovink kwam bericht dat zij tot hun spijt, de eerste wegens
ongesteldheid, verhinderd waren, terwijl Dr. A. Vrijburg gaarne van de uitnoo-
diging tot bijwonen gebruik zou maken. Van den secretaris van den Centralen
Raad was bericht gekomen, dat de Centrale Raad op deze vergadering zou ver-
tegenwoordigd worden door zijn voorzitter, collega C. Tf.nhaeff.

Van het bestuur van den Diergeneeskundigen Studenten-Kring was de mede-
deeling ingekomen dat zij ook dit jaar weer een reÃ¼nie aan de dierenartsen wilde
aanbieden, welke reÃ¼nie gehouden zou worden op Vrijdag 16 October in het Res-
taurant ,,Oog in Al" na afloop van den geineenschappelijken maaltijd der dieren-
artsen. Alle belangstellende dierenartsen werden tot het bijwonen van deze reÃ¼nie
uitgenoodigd.

Bij punt 3 (Mededeelingen van het Hoofdbestuur) deelde de secretaris mede, dat,
in plaats van de aftredende en niet herkiesbare leden van bet Hoofdbestuur, t.w.
de afgevaardigden van de afdeelingen Groningen-Drenthe, Zuid-Holland en Zeeland,
de Heeren H. A. Kroes, H. de Ronde en M. van der Vliet, gekozen waren de
Heeren H. Venema te Bedum, J. Kranenburg te Klaaswaal en L. W. de Waardt
te Middelburg. Het van de afdeeling Militaire Paardenartsen aftredende doch
herkiesbare lid, Dr. C. Brands, was wederom als zoodanig herkozen.

die hij gedurende zijn jaar als voorzitter met hen gehad heeft, welke samenwerking
echter ook, naar hem is medegedeeld, bestaan heeft gedurende de overige jaren
van het lidmaatschap. Allen hebben de belangen van de Maatschappij zeer gediend
en zij hebben zich zeer veel moeite gegeven bij de behartiging van de zaken van
de Maatschappij en van hare leden ; hij bracht hun dan ook namens de Maat-
schappij hartelijk dank.

De secretaris deelde daarop nog mede, dat in den vorigen avond gehouden H.B.-
vergadering Dr. A. Vrijburg was herbenoemd als lid. van de Redactie van het
Tijdschrift, welke herbenoeming door Dr. Vrijburg, onder dankzegging en onder
toezegging van aan het Tijdschrift zijn beste krachten te zullen blijven wijden,
werd aanvaard.

In verband met de op handen zijnde stemmingen benoemde de voorzitter tot
leden van het stembureau de H.B. leden : Sala, Kingma en van der Weerd.

Bij punt 4, verkiezing van een lid van de notulen-commissie, werd door vele
afgevaardigden hiervoor aangewezen collega J. H. ten Thije ; op voorstel van het
H.B. lid. H. J. OdÃ© werd ten Tiiije bij acclamatie als zoodanig gekozen.

Bij punt 5, verkiezing van een voorzitter der Maatschappij, wegens periodieke
aftreding van Prof. Schornagel, werden uitgebracht 196 stemmen, allen voor
den aftredenden voorzitter.

Prof. Schornagel deelde hierop mede, d.at hij deze herbenoeming gaarne aan-
vaardde ; hij bedankte de leden voor de op deze wijze plaats gehad hebbende ver-
kiezing, waaruit het volle vertrouwen bleek.

Bij punt 6, verkiezing van een lid van den Centralen Raad wegens periodieke
aftreding van den Heer VV. ten Hoopen, werd deze met 208 stemmen voor en
i blanco herkozen, terwijl bij punt 7, verkiezing van een plaatsvervangend lid
van dien Raad wegens periodieke aftreding van den Heer I\'. H. van Kempen, op
dezen 209 stemmen werden uitgebracht.

Bij punt 8, verkiezing van een plaatsvervangend lid van den Centralen Raad
ter voorziening in de vacature ontstaan door het overlijden van het pl.v.v. lid J. A.
Klauwers, deelde collega J. Kranenburg mede, dat de afd. Zuid-Holland hier-
voor ten zeerste aanbeval Mr. J. Slager. Doordat de C. R. vaak behoefte heeft
aan een juridisch advies, was de afdeeling van oordeel d.at door de verkiezing van
Mr. Slager hierin op uitstekende wijze werd voorzien.

Collega Sieswerda, de afgevaardigde van N.-Holland, vestigde de aandacht
op collega E. Rutgers te Vriezenveen, die bekend staat als een hoogstaand practi-
seerend dierenarts en die met alle belangen van de dierenartsen uitstekend op de
hoogte is.

De afgevaardigde van de afd. Zeeland deelde mede, dat daar candidaat gesteld
is collega J. Verhoef te Ovezande.

Bij de hierop gehouden stemming werden uitgebracht 206 stemmen, waarvan
122 op Rutgers, 60 op Mr. Slager, 13 op Verhoef, 9 op Dr. J. Bosma, i op ten
Thije en 1 blanco, zoodat collega Rutgers gekozen is.

Op een vraag van den voorzitter verklaarde Rutgers de benoeming gaarne
te aanvaarden, waarop de voorzitter zoowel Rutgers als de Maatschappij geluk
wenschte met dezen uitslag, ornaat hij er van overtuigd was dat Rutgers zich voor
deze moeilijke plaats geheel geven zal.

Punt 9 betrof het voorstel van het Hoofdbestuur tot wijziging van art. 63 van
het Huishoudelijk Reglement, in verband met de toepassing van de bindende be-
sluiten in het werkgebied van een aangrenzende afdeeling. Dit voorstel geschiedde,
omdat bij de toepassing van de tarieven bij de tuberculose-bestrijding in de grens-
gebieden van enkele afdeelingen moeilijkheden voorgekomen zijn over de vraag,
welk tarief in dat gebied moet worden toegepast. Het leek het H.B. aangewezen
deze aangelegenheid te doen regelen in onderling overleg door de besturen der
betrokken afdeelingen.

het voorstel een principieel gevaar verbonden is, omdat men dan de kans zou loopen
dat, wanneer in een grensgebied een lager tarief gerekend werd dan het vastgestelde
in de afdeeling, dit lagere tarief voor de geheele afdeeling zou kunnen worden
toegepast.

Zoowel de leden Tenhaeff als Kingma waren het hiermede niet eens. In de
eerste plaats kon dat tarief in de aangrenzende afdeelingen niet naar binnen door-
werken, omdat het tarief voor de geheele afdeeling al was vastgesteld ; bovendien
bleef die onderlinge regeling altijd beperkt tot het grensgebied en gaf het het voor-
deel, d.at nu alle leden van eenzelfde fabriek hetzelfde tarief moeten betalen.

Dr. Ovf.rrf.ek vreesde dat, omdat tegenwoordig de melk over zoo groote af-
standen wordt aangevoerd, er moeilijkheden uit konden voorkomen.

De afgevaardigde van Groningen-Drenthe, van welke afdeeling het eerst een
verzoek tot regeling in de grensgebieden was uitgegaan, deelde nu mede, dat de
afdeeling er voor dit jaar geen behoefte aan heeft, omdat bij een bespreking met
den Gezondheidsdienst voor vee in de provincie Groningen besloten was zich voor
deze periode te houden aan de provinciale grens. Ook zij meenden dat er bij aan-
nemen van deze wijziging gevaar zou kunnen ontstaan voor de bestaande tarieven
in de provincie.

Collega Tenhaeff begreep niet waarom tegen dit vocrstel nog zooveel bezwaren
gemaakt werden ; hij drong er dan ook op aan het aan te nemen. Blijkt het dat
er bezwaren aan verbonden zijn, dan kan op een volgende vergadering nog ver-
andering worden voorgesteld ; daar de regeling alleen betreft de grensgebieden,
ziet hij die bezwaren niet.

Bij de daarop gehouden stemming bleken uitgebracht te zijn 214 stemmen, waar-
van 191 voor het voorstel van het Hoofdbestuur, zoodat dit aangenomen is.

,,De bindende besluiten zijn, behoudens het bepaalde in art. 25 der Statuten,
geldig gedurende den tijd, door het bindend besluit zelf bepaald en met inacht-
neming van het bepaalde in art. 64.

Behoudens de uitzonderingen ten opzichte van werkzaamheden uit te oefenen
in het grensgebied eener afdeeling, hebben alle leden der Maatschappij, hun beroep
uitoefenende binnen het werkgebied eener bijzondere afdeeling, zich te onder-
werpen aan een volgens art. 24 der Statuten door die afdeeling genomen bindend
besluit ; deze uitzonderingen kunnen worden toegestaan, na onderling overleg,
door de besturen der betrokken afdeelingen.

Het bovengenoemd werkgebied worrtt vastgesteld door het Hoofdbestuur na
ontvangen advies van de betrokken afdeeling."

Door den voorzitter werd. daarop aan collega W. ten Hoopen, die inmiddels
ter vergadering verschenen was, gevraagd of hij zijne herbenoeming als lid van
den Centralen Raad aannam.

Collega ten Hoopen antwoordde hierop dat het hem speet dat hij niet vÃ³Ã³r
de stemming aanwezig had kunnen zijn, omdat hij dan had kunnen mededeelen
wat hij nu nog te zeggen heeft. Volgens hem zijn er in onze Maatschappij twee
stroomingen ten opzichte van het standpunt dat door den C. R. wordt ingenomen.
Hij zelf is van meening dat de C. R. is een zelfstandig orgaan, dat geheel los staat
van het H.B. ; het H.B. is echter van meening dat de C. R. aan het H.B. onder-
geschikt is ; in dat laatste geval zou hij zijn herbenoeming niet kunnen aanvaarden.

De voorzitter was van meening dat de opvatting van den Heer ten Hoopen
niet juist is ; hij meende echter dat het op het oogenblik hier niet de plaats was
om daar nader op in te gaan.

Collega ten Hoopen deelde daarop mede, dat hij dan voorloopig zijn herbenoe-
ming aannam.

Bij het in behandeling nemen van punt 10 : voorstellen van het H.B. in zake
de verschillende voorstellen tot wijziging der Vleeschkeuringswet, verzocht de
voorzitter aan de leden, die meenen hierover nog het woord te moeten voeren,
vooral kort en zakelijk te wi!len*zijn. Er is in de afdeelingen en in de gehouden

vergadering van 4 Juli j.1. volop gelegenheid geweest de betrokken vooistellen
te bespreken, zoodat hij zich niet kan indenken, dat er nog nieuwe gezichtspunten
naar voren gebracht kunnen worden. Hij had dan ook besloten hoogstens een
spreektijd te geven van 10 minuten, waaraan hij zich ook houden zal.

1. een schrijven van de afd. Groningen-Drenthe, waarin wordt medegedeeld
dat de afdeeling tegen het voorstel van de Groep is, o.a. omdat bij invoering van
ongeveer 100 keurkringen met centrale slachtplaatsen en directeuren een groot
aantal keuringsveeartsen-practici direct zullen worden uitgesloten, terwijl dit voor
tal van practiseerende collega\'s zou beteekenen dat zij geen bestaansmogelijkheid
meer zouden hebben. Het voorstel der groep werd dan ook met algemeene stemmen
verworpen.

2. een schrijven van de afd. Zuid-Holland, waarin werd medegedeeld, dat volgens
haar het voorstel van de Groep, waarop berust het voorstel van het H.B., niet is
een voorstel van de Groep maar een voorstel van het Groepsbestuur. Bleek dat
juist te zijn, dan verzocht zij aan het D.B. om aan het H.B. te adviseeren de be-
trekkelijke voorstellen van de agenda van de algemeene vergadering af te voeren.

Naar aanleiding van deze stukken deelde de voorzitter mede, dat uit het schrijven
van de afd. Groningen-Drenthe blijkt, dat. zij de voorstellen, door de Groep gedaan,
geheel verkeerd begrepen hebben, zoodat hij dat schrijven alleen voor kennisgeving
wilde aannemen.

Wat betrof het schrijven van de afd. Zuid-Holland, het D.B. heeft zich daarover
gewend tot het bestuur van de Groep en daarvan de volgende verklaring ontvangen :

De ontwerpen voor een voorstel over de noodig geachte herziening van de Vleesch-
keuringswet met inbegrip van die over de Inspectie zijn behandeld in een algemeene
vergadering van de Groep van 11 October 1935. Met Ã©Ã©n stem tegen van de ruim
dertig aanwezige leden werd besloten de daarvoor aangewezen commissie op te
dragen een ontwerp voor een prae-advies aan het Hoofdbestuur samen te stellen.

Dit prae-advies is in November 1935 aan alle leden van de Groep gezonden
met verzoek opmerkingen in te dienen voor 10 December en met de vraag of men
nog een vergadering noodig achtte. Slechts 2 van de ruim 70 leden hebben toen
bericht dat zij een vergadering gewenscht achtten. Andere leden hebben verschil-
lende opmerkingen ingediend met het verzoek die in het eindadvies te verwerken,
terwijl zij tevens mededeelden een vergadering niet noodig te oordeelen.

Op to Januari 1936 is daarop vergaderd door het bestuur van de Groep met
de ingestelde commissie en overwogen of een ledenvergadering noodig en mogelijk
was. In verband met het feit dat dit prae-advies vÃ³Ã³r 25 Januari bij het H.B., dat
toen vergaderde, ingediend moest zijn en in verband met de omstandigheden dat
slechts twee leden, en daarvan maar Ã©Ã©n positief, een vergadering noodig achtten,
werd eenstemmig besloten dat het houden van die vergadering onnoodig en onge-
wenscht geacht werd.

Het D.B. was dan ook, gehoord deze toelichting, van meening dat het inge-
diende voorstel was van de Groep en niet alleen van het bestuur van de Groep,
zoodat het ook niet aan het H.B. heeft geadviseerd om aan het verzoek van de afd.
Zuid-Holland te voldoen. Op den vorigen avond gehouden vergadering van het
H.B. bleek, dat dit zich volkomen met de houding van het D.B. vereenigen kon.

Omdat aan deze zaak een principieelen kant zit, wilde de voorzitter eerst gelegen-
heid geven te trachten deze tot klaarheid te brengen.

Mr. Slager herinnerde er aan, dat in de vergadering van de Groep twee voor-
stellen waren behandeld : dat van Prof. van Oijen en dat van collega Rinses. Het
voorstel van Oijen verdiende in zijn algemeene lijnen de voorkeur ; dat van Rinses
betrof de rijksuitvoering ; bij de stemming hierover bleek dat men op Ã©Ã©n na al-
gemeene stemmen tegen het voorstel Rinses was.

Over het algemeen werd medegegaan met het voorstel van Oijen, ofschoon
daarin nog vele strijdpunten waren. Verschillende punten zijn in behandeling
geweest, echter niet de voorstellen over de InspecBe ; deze werden pas aan het eind
van de vergadering medegedeeld, zoodat daarover geen discussie mogelijk was.

Daarop is van de Groep een voorloopig ontwerp gekomen, dal als leidraad goede
diensten deed. Toch werd niet met alle punten medegegaan o.a. niet met het stellen
van eischen voor benoembaarheid tot keuringsveearts of tot hoofd van dienst;
hier tegen werden van verschillende kanten bezwaren ingebracht. Achter dit ge-
deelte van het voorstel staan dus lang niet alle leden.

Omdat het H.B. zich gebaseerd heeft op het ontwerp van de Groep, meenende
dat dit van de geheele Groep was uitgegaan, heeft het zich, hoewel onwetend, op
een onjuist uitgangspunt geplaatst. Hiertegen meende de afd. Zuid-Holland zich
te moeten verzetten.

Prof. van Oijen wilde alleen Mr. Slager er nog op wijzen, dat hij vergeten
heeft mede te deelen, dat in November 1935 aan alle leden van de Groep een prae-
advies over het ontwerp gezonden is. Toen dan ook daarop door slechts twee leden
gevraagd werd nog een vergadering te willen houden, waren Ã¨n de daarvoor aan-
gewezen commissie Ã¨n het bestuur van de Groep het er over eens, dat dit niet noo-
dig was.

Dr. S. G. Zwart zou gaarne, echter niet als Inspecteur, maar als lid der Maat-
schappij, over de voorstellen van het H.B. het een en ander willen opmerken. Het
H.B. stelt voor om den zakelijken inhoud van de voorstellen van de Groep aan de
Regeering kenbaar te maken.

Dit betreft in de eerste plaats het maken van kringen, waartoe ook de Inspectie
wil overgaan. Wanneer hij echter bedenkt, dat er in 1935 reeds 76 zuiver ambtelijke
keuringsveeartsen, hoofd van dienst, waren en daarnaast 232 practiseerende vee-
artsen als keuringsveearts, hoofd van dienst, dan wil het hem voorkomen, dat een
verdeeling van het land in circa 100 keuringskringen niet is te verwachten. Boven-
dien zijn "er groote bezwaren tegen de voorgestelde plaatselijke regelingen.

Hij wilde echter te voren zeggen dat hij zeer veel respect heeft voor de wijze,
waarop door vele keuringsveeartsen de diensten uitgevoerd worden. De Inspectie
staat echter op het standpunt om de Wet zooveel mogelijk te doen uitvoeren door
ambtenaren ; dit is niet alleen een standsbelang maar ook in het belang van de
toepassing van de hygiÃ«ne.

Het H.B. zou de keuringen in gedecentraliseerde diensten alleen willen doen
geschieden door dierenartsen, in plaats van, zooals hel nu geschiedt, ten deele
door hulpkeurmeesters. In 1935 waren er 314 hulpkeurmeesters waarvan ongeveer
200 in buitendiensten. Deze zouden dan vervangen moeten worden door veearts-
ambtenaren, die daarin een volledige dagtaak zouden vinden. Dit is volgens hem
niet te combineeren met het uitoefenen van particuliere praktijk in die kringen.

Dr. Zwart stelde ten slotte voor om het H.B. te machtigen tot uitbrengen van
een advies aan de Regeering, in welk advies de voorstellen van de Groep ter kennis
van de Regeering kunnen worden gebracht.

Prof. van Oijen dankte Dr. Zwart voor zijne principieele uiteenzetting ; hij
kon zich met diens conclusie volkomen vereenigen en ging geheel accoord met
het voorstel van Dr. Zwart om in het advies aan de Regeering de voorstellen der
Groep kenbaar te maken.

Hierop gaf de voorzitter het eerst het woord aan de afgevaardigden der afdeelingen.

De afgevaardigde van Groningen-Drenthe achtte het geven van een nadere
toelichting niet noodig.

De afgevaardigde van Friesland deelde mede, dat de afdeel ing is tegen het voor-
stel van het H.B. en dat het, evenals Zuid-Holland, het indienen van het Regeerings-
ontwerp zou willen afwachten.

De afgevaardigde van Overijssel bracht ter kennis dat men in zijn afdeeling
voor het grootste gedeelte medeging met hetgeen door Dr. Douma hierover mede-
gedeeld en gepubliceerd is.

De afgevaardigde van Gelderland-Overijssel kon namens zijn afdeeling in het
algemeen medegaan met de voorstellen, zooals die hier gegeven zijn. In verband
met tegen enkele onderdeelen ingebrachte bezwaren verzocht hij, om, indien tot stem-
ming mocht worden overgegaan, over die onderdeelen afzonderlijk te kunnen s temmen.

De afgevaardigde van Utrecht bracht naar voren dat sommige leden zijner af-
deeling het voorstel van de Groep ondoordacht gevonden hebben. Al voelde men
er veel voor om tot indeeling in kringen over te gaan, toch kon men er zich moeilijk
mede vereenigen dat dit geschieedde volgens een reeds te voren vastgesteld plan.
Werd tot kringvorming overgegaan, dan vond men het noodig aan die kringen
zooveel mogelijk practiseerende dierenartsen te verbinden. De afdeeling is er voor
om wel advies aan de Regeering uit te brengen.

De afgevaardigde van Noord-Holland deelde mede, dat men, na ontvangst van
de voorstellen van de Groep, begonnen was met het benoemen van een commissie,
die daarover rapport zou uitbrengen ; voorzitter van deze commissie was collega
Voorthuysen. Niettegenstaande na het uitbrengen van dat rapport ernstige critiek
op de groepsvoorstellen geleverd is, kon men zich toch, na nadere kennisneming,
met de voorstellen van het H.B. vereenigen.

Dc afgevaardigde van Zuid-Holland stelde voor dit punt van de agenda af te
voeren. Het leek hem niet meer noodzakelijk dat de Mij. deze zaak voor het oogen-
blik verder uitspint. De Regeering heeft een wetsontwerp samengesteld ; dit ont-
werp is ook ter beschikking gesteld van het H.B., dat daarop een advies uitgebracht
heeft. Het H.B. weet dus wat in het ontwerp staat ; de vergadering weet dit echter
niet en zou dus een tegenovergesteld advies dan dat van het H.B. kunnen uitbrengen.

Het leek hem daarom aangewezen voorloopig af te wachten, totdat het Regee-
ringsontwerp ingediend is. Is dit geschied, dan nog kan het door de Mij. beoordeeld
worden en kan er advies over uitgebracht worden of zou men zich tol de afdeelingen
der Tweede Kamer kunnen wenden. Het is dan nog tijdig genoeg.

De afgevaardigde van Zeeland deelde mede, dat men ook in zijn afdeeling een
zekere onzekerheid gevoeld heeft, omdat het ontwerp van de Regeering" hun niet
bekend was. Toch zag men in de voorstellen van het H.B. een zekeren leidraad,
zoodat in het algemeen met die voorstellen inedegegaan werd.

De afgevaardigde van Noord-Brabant gaf aan, dat zijn afdeeling met Ã©Ã©n stem
meerderheid medeging met het amendement van den Heer Meier. Was in dat
amendement de aanhef veranderd, dan zou ook het bestuur van de afdeeling zich
er mede hebben kunnen vereenigen.

Dat amendement hield in om aan de Regeering mede te deelen, dat uit de in
de Mij. voor Diergeneeskunde gevoerde discussies gebleken is, dat nog geen alge-
meen aanvaarde meening kan worden gegeven o.m. over den organisatievorm en
over vele andere belangrijke detailpunten, doch dat de overgrootc meerderheid
der leden het volgende standpunt inneemt :

a. dat zoowel in uitvoering als in lasten zooveel mogelijk uniformiteit betracht
wordt;

d. dat rekening gehouden wordt met de verkregen rechten van het geheele bij
de vleeschkeuring betrokken personeel.

Zoo dit amendement geen meerderheid mocht verkrijgen, dan zou de afgevaar-
digde willen afwachten het bekend worden van het Regeeringsontwerp.

De afgevaardigde van Limburg gaf te kennen dat de afdeeling met algemeene
stemmen was tegen het voorstel van het H.B. omdat zij wilde afwachten het bekend
worden van het Regeeringsvoorstel.

Dc afgevaardigde van de afd. Militaire Paardenartsen deelde mede, dat de af-
deeling, gezien den aard van het onderwerp, zich hierbij van stemming zal ont-
houden.

Collega K. Hoefnagel vroeg aan Dr. Zw^art of\' het Regeeringsvoorstel spoedig
te verwachten is ; er wordt nu al zooveel jaren op gewacht en in verband met zijn
leeftijd zal het, wil hij er nog kennis van kunnen nemen, tijd worden, dat het ver-
schijnen zal.

gehoord, vooral ook omdat door hem klare wijn geschonken is. Uit reeds vroeger
gehouden besprekingen is voldoende gebleken dat onze Mij. op weg is om een
vakvereeniging te worden ; dit brengt mede, dat de Mij. zich o.m. tot taak moet
stellen haar krachten dienstbaar te maken voor de belangen van de leden.

Dr. Zwart had nu medegedeeld dat het beter zou zijn dat de Wet in hoofdzaak
zou worden uitgevoerd door ambtenaren, waardoor de practiseerende dierenartsen
worden uitgesloten ; met de belangen van deze practiseerende dierenartsen heeft
de Mij. nu wel degelijk rekening te houden.

In de Groep is uitvoerig besproken of en zoo ja welke taak de pract. dierenarts
in de toekomst te vervullen heeft. Hierbij deed zich vanzelf de vraag voor of er
voor hem dan ook nog een taak is weggelegd bij de uitvoering van de Vleesch-
keuringswet. Daar de Mij. de belangen van al hare leden te behartigen heeft, moet
zij ook voor die belangen opkomen.

Eenigen tijd geleden is aan de Mij. een ontwerp van Wet gezonden, waarop
door een commissie uit het H.B. advies is uitgebracht. Zondar dat advies te kennen
zou door de Mij. toch een uitspraak gedaan kunnen worden over de taak, die voor
de pract. dierenarts bij de uitvoering van de Vleeschkeuringswet is weggelegd.
Hij zou het betreuren, wanneer de voorstellen van de Groep verworpen werden,
omdat dan een uitspraak over de omschrijving van die taak niet gegeven wordt.

Collega J. J. Meier wees er op, dat er een Regeeringsontwerp in een vergevorderd
stadium is, op welk ontwerp door een commissie uit de Mij. advies is uitgebracht.
Dit ontwerp is echter aan de Mij. gezonden met een spoedboodschap, waardoor
de Mij. ook haast gekregen heeft en een geheim antwoord gezonden heeft dat aan
niemand, buiten de commissie om, bekend is. Terwijl aan de slagers nog gelegenheid
gegeven werd om op hun gemak te vergaderen en daarna advies uit te brengen
aan de Regeering, moesten de menschen, die op het gebied van de uitvoering van
de Wet de meeste ervaring hadden, dit in een haastig tempo doen. Deze handelwijze
is tegenover onze Mij. onwaardig.

Het groepsvoorstel, zooals het nu is ingediend, zal wel niet aangenomen worden ;
dit is echter van ondergeschikt belang, de vraag is echter wat er dan zal gebeuren.

Collega Mf.ier wil trachten de Mij. te weerhouden om op te komen voor per-
soonlijke belangen. In dit opzicht moet hij wijzen op de toelichting door het H.B.
gegeven bij zijn voorstel onder A 11.1. het niet steunen van het denkbeeld van de
Rijksuitvoering.

Onder III wordt gezegd, dat : âRijksuitvoering roept het gevaar op van over-
groote inmenging der Landbouworganisaties ten nadeelc van een juiste behartiging
der hygiÃ«nische belangen" ; het spijt hem dat die uitdrukking in het openbaar
gedaan is. Wij geven hierin te kennen, dat wij de landbouworganisaties beschouwen
als egoisten, die alleen denken aan eigen belangen. Dit is van de Mij. een tactische
fout, vooral ook omdat wij o.a. voor de tuberculose-bcstrijding steeds bij de Land-
bouworganisaties moeten terecht komen.

Bij IV worden wij zelf egoisten, hier stellen wij het persoonlijke feit van de be-
langen van de dierenartsen.

Daar hiermede de beschikbare tijd voor eiken spreker gesteld verstreken was,
werd door den voorzitter aan het betoog van collega Meier een einde gemaakt.

Collega R. H. Veenstra had met genoegen van Dr. Zwart gehoord dat ook de
Inspectie de diensten wil gaan concentreeren, hij gaat daarmede volkomen accoord.
Wat echter betreft zijn streven om de diensten uit te oefenen buiten de pract. dieren-
artsen om, dit is beslist onmogelijk wat betreft de groote slachthuizen ; hier bestaat
trouwens reeds de toestand, zooals die door de Groep wordt voorgesteld.

Aan een groot abattoir zijn voor ²/_s ambtenaren, voor ³/₆ pract. dierenartsen
verbonden ; hiervoor allemaal ambtenaren te stellen, zou absoluut onmogelijk zijn.
Hij stelde het daarom zeer op prijs dat de Groep van het standpunt uitgaat dat
de pract. dierenartsen in de keuring behouden moeten blijven.

Dr. C. Postma betoogde dat een goede uitvoering van de Vleeschkeuringswet
is in de eerste plaats een algemeen belang, eerst daarna pas komen de belangen

van de dierenartsen. Hij herinnerde er aan, dat het ontstaan van het voorstel van
de Groep is geweest een schrijven van het H.B. met verzoek advies te willen geven
over de positie van den hulpkeurmeester bij de uitvoering van de Vleeschkeurings-
wet. In verband daarmede wees hij ook nog op hetgeen daaromtrent wordt mede-
gedeeld in het werk : âde Vleeschkeuringswet en haar uitvoering" van Mr. Lietaert
Peerbolte en Prof. Dr. Berger, waarin de dierenarts als de meest competente
persoon voor de uitvoering van de Wet wordt aangewezen.

Een goede uitvoering van den dienst moet tevens zoo goedkoop mogelijk zijn,
ook hierop zijn de voorstellen van de Groep gebaseerd ; daarnaast zijn in die voor-
stellen ook de belangen van den dierenarts behartigd.

In verband met de discussies wilde de voorzitter er nog aan herinneren, dat door
het H.B. aan de Regeering gevraagd is het ontwerp ter kennis van de leden te
mogen brengen, op welk verzoek echter afwijzend beschikt is.

Mr. Slager stelde nu namens de afd. Zuid-Holland voor om de voorstellen van
het H.B. van de agenda af te voeren in afwachting van de indiening van het ont-
werp der Regeering.

Collega Veenstra wees nog op het belang van het nu uitbrengen van een advies,
dat aan den Minister kan worden gezonden ; of er echter bij het uitbrengen van
dat advies haast was, was hem niet bekend, omdat niet bekend is in welk stadium
van voorbereiding het Regeeringsontwerp is.

Collega Tenhaeff meende dat wanneer er nu een advies aan de Regeering uit-
gebracht werd, wij ook aan dat advies gebonden waren.

Prof. van Oijen zag een gevaar in het afwachten totdat het ontwerp van de Regee-
ring bij de Staten-Generaal zou zijn ingediend : hij verwachtte veel meer resultaten
ervan wanneer het advies van de Mij. uitgebracht werd vÃ³Ã³rdat het ontwerp bij
de kamers werd ingediend ; de kans om na het indienen van het ontwerp nog invloed
er op uit te oefenen werd door hem zeer gering geacht.

Collega den Hartog vestigde er nog de aandacht op, dat een groot gedeelte
van de voorstellen verwerkt zijn in het amendement Meier.

Bij stemming over het voorstel Zuid-Holland, n.1. om de voorstellen van het
H.B. af te voeren van de agenda in afwachting van het indienen van het Regeerings-
ontwerp, werd aangenomen met 116 stemmen voor, 69 stemmen tegen en 26 blanco.

Na de pauze werd voortgegaan met behandeling van punt 11 van het programma :
voorstel van het H.B. tot vaststellen van een bindend besluit voor ziekenfondsen.

Door den voorzitter werd hierop een toelichting gegeven in overeenstemming
met het medegedeelde in het programma.

1. om, waar in het bindend besluit gesproken werd van : reglementen, hiervoor
te lezen : âstatuten en reglementen" ;

2. om de alinea, die betrekking heeft op de af te leggen schriftelijke verklaring
door niet-leden te lezen : ,,De onder b. bedoelde schriftelijke verklaring wordt
afgelegd op gezegeld papier ; de redactie van deze verklaring wordt door het Hoofd-
bestuur vastgesteld."

De afgevaardigde van Overijssel wees op de moeilijkheid die voor de leden zou
kunnen ontstaan in een plaats, waar b.v. van de 4 gevestigde dierenartsen er slechts
Ã©Ã©n lid is van de Mij. Door den voorzitter was het vorig jaar de toezegging gedaan
dat in dergelijke omstandigheden de betrokken leden kunnen rekenen op de maxi-
male medewerking der Mij. ; gaarne zou hij vernemen of nu daar ook nog op ge-
rekend mag worden.

De voorzitter zegde hem, evenals dit het vorig jaar geschied is, ook nu de volle
medewerking van de Maatschappij toe.

Bij de daarop gehouden stemming werd het door het Hoofdbestuur voorgestelde
bindend besluit, na aanbrenging van de wijzigingen voorgesteld door den afgevaar-
digde van de afd. Zuid-Holland, aangenomen met 206 stemmen voor en 1 blanco.
Het zal nu aan een referendum worden onderworpen.

Daarna kwam in behandeling punt 12, voorstel van het H.B. tot vaststellen
van een bindend besluit over ,,Vrije Dierenartsenkeuze".

De voorzitter herinnerde er aan, dat in de maand Mei een voorstel daarover
ontvangen was van den Centralen Raad, welk voorstel aan de leden bekend is ge-
maakt door opname in het Tijdschrift van 1 Juni. Het voorstel is tweeledig ; in het
eerste gedeelte wordt geregeld wat verstaan moet worden onder vrije dierenartsen-
keuze ten opzichte van de eigenaren van dieren, en in het tweede gedeelte wat daar-
onder verstaan wordt ten opzichte van de dierenartsen onderling.

Bij de behandeling in het H.B. bleek dat de groote meerderheid van het H.B.
zich voor het oogenblik wilde bepalen tot voorstellen van hetgeen verstaan wordt
onder âvrije dierenartsenkeuze" ten opzichte van de eigenaren ; voor dat ten op-
zichte van de dierenartsen onderling wilde het H.B. afwachten wat over de onder-
linge verhouding der dierenartsen zou worden vastgelegd in de âCode voor dieren-
artsen", waaraan op het oogenblik een commissie werkzaam is. Men achtte dit
wachten ook daarom aangewezen, omdat vele vraagstukken van de onderlinge
verhouding der dierenartsen behooren tot de fatsoensleer ; vandaar nu dit voorstel
van het H.B.

Het is noodig gebleken in het voorstel nog een enkele wijziging aan te brengen ;
in de eerste alinea wordt voorgesteld het woord âverleenen" te vervangen door
âinwinnen", terwijl de tweede alinea gelezen zal worden : âHet is aan de leden
der Maatschappij voor Diergeneeskunde verboden te trachten op deze keuze op
eenige wijze invloed uit te oefenen."

De afgevaardigde van Groningen-Drenthe deelde mede, dat zijn afdeeling zich
in het geheel niet met het voorstel van het H.B. vereenigen kan, bij aannemen
daarvan voorzag de afdeeling groote moeilijkheden. Zij stellen daarom voor het
begrip âVrije Dierenartsenkeuze" vast te leggen in de volgende bepaling :

,,Het is aan de leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde verboden met
vereenijingen of organisaties van veehouders een verbintenis of overeenkomst aan
te gaan, die hun de verplichting oplegt veeartsenijkundige diensten te verrichten
of adviezen te geven aan veehouders, die niet tot hun geregelde clientÃ¨le behooren."

De afgevaardigde van Friesland wees er op, dat het voorstel dat ingediend is
door den Centralen Raad het eenige juiste is, terwijl het voorstel van het H.B.
absoluut geen waarde heeft ; de afdeeling zou dan ook gaarne zien, dat het voorstel
van den C. R. aangenomen werd.

De afgevaardigde van Gelderland-Overijssel deelde mede, dat in zijn afdeeling
de meeningen over het voorstel verdeeld waren. De meerderheid van de afdeeling
was van meening dat, wanneer het voorstel van het H.B. aangenomen werd, de
dierenartsen aan de willekeur van de eigenaren zouden zijn overgeleverd. Ter
illustratie daarvan haalde hij aan dat in een plaats, waar b.v. 4 practici gevestigd
zijn, een vereeniging ter bestrijding der tuberculose begonnen wordt; wanneer
het bestuur van zoo\'n vereeniging handig is, dan kunnen zij het vaak gedaan krijgen
dat door de leden van die vereeniging, zelfs schriftelijk, de keuze gevestigd wordt
op Ã©Ã©n der dierenartsen, waardoor de andere uitgesloten worden. Dit is bij het voor-
gestelde door het H.B. mogelijk, terwijl dit niet mogelijk is bij het door den C. R.
ingediende voorstel.

De afgevaardigden van de overige afdeelingen verklaarden accoord te gaan met
het voorstel van het Hoofdbestuur.

Collega S. Kincma kon onmogelijk met het voorstel van het H.B. medegaan,
wel met dat van den C. R. Zou het voorstel van den C. R. niet aangenomen worden,
dan zal dat voor dien Raad groote moeilijkheden geven. Er wachten nog verschil-
lende zaken in den C. R., waarover dan geen uitspraak kan gedaan worden ; in
dat geval heeft de C. R. feitelijk geen grond meer onder de voeten en kan practisch
wel naar huis gaan.

Collega L. van Bergen wees op hetgeen door den afgevaardigde van Gelderland-
Overijssel te berde was gebracht, in dergelijke gevallen, die zich werkelijk in de

praktijk voordoen, hangen de resultaten geheel af van den betrokken collega. Is
dit een goed collega, dan zal hij weigeren aan die bestrijding deel te nemen, een
niet-goed collega zal de opdracht aanvaarden.

Collega P. of. Jong Culemborg wilde nochhet een noch het ander hier verdedigen
of bestrijden. Hij deed alleen d.e vraag of de leden zich wel bewust zijn van het feit,
dat, als men stemt voor het voorstel van het H.B., men zich dan uitspreekt over
vrije dierenartsenkeuze juist in tegenovergestelde richting van hetgeen door den
C. R. werd voorgesteld.

Mr. Slager was het er volkomen mede eens, dat wat verstaan wordt onder vrije
dierenartsenkeuze zeer moeilijk te regelen is. Toch was hij het niet met Kingma
eens, dat de C. R. aan het voorstel van het H.B. geen houvast zou hebben. Door
het voorstel van het H.B. wordt de C. R. niet gehandicapt maar houdt hij zelfs
een zekere bewegingsvrijheid. Daarnaast kan de C. R., zoo hij dan geen uitspraken
zou kunnen doen, toch zeker nog werkzaam zijn in aansluiting aan art. 40 van
ons reglement, waarbij aangegeven wordt, dat de C. R. in behandeling kan nemen
alle zaken die hij in strijd acht met een waardige uitoefening van de diergenees-
kunde. Mr. Slager vroeg daarom wat er tegen was, om met het voorstel van het
H.B. in zee te gaan.

Wat de vraag van de Jong betrof, het is moeilijk hier direct op te antwoorden :
wel weet hij dat de nadere omschrijvingen die door den C. R. bij zijn voorstel ge-
geven worden, vele klippen inhouden en weer aanleiding kunnen geven tot nieuwe
moeilijkheden.

In het voorstel van den C. R. wordt onder Ili. ie gesproken van : âten behoeve
van alle dieren van dien cliÃ«nt" dit zal toch zeker aangevuld moeten worden met
alle dieren van de zelfde diersoort. Onder IIA. 3e wordt gesproken van : âver-
hinderd is tijdig aanwezig te zijn", van ânalatigheid en van grove onkunde" ; wie
zal dat moeten beoordeelen ? Onder HA. 4e zou een nadere omschrijving gegeven
moeten worden van wat verstaan wordt onder : âin dienst zijn van een organisatie
enz.". Zonder dat zouden personen in organisatorisch verband diensten kunnen
gaan verkenen door geheel Nederland.

Volgens Mr. Slager is het voorstel van de afd. Groningen-Drenlhe er geheel
naast, hij zou gaarne willen vernemen hoe het mogelijk zou zijn dat hetgeen door
hen voorgesteld wordt, zou worden uitgevoerd. Bovendien, kennende de omstandig-
heden, waaronder vaak gepractiseerd wordt, mag toch wel de vraag gesteld worden
wat is : âgeregelde cliÃ«ntÃ¨le."

De voorzitter was het er niet mede eens dat het voorstel van het H.B. in strijd
zou zijn met dat van den C. R. Een gedeelte van het voorstel van den C. R. is door
het H.B. overgenomen. Het H.B., ziende de gevaren die aan het ade gedeelte ver-
bonden zijn, meende hiermede, in afwachting van de Code, voorloopig te kunnen
volstaan. De C. R. heeft en houdt nog groote bevoegdheden, hij kan bovendien
alle zaken in behandeling nemen, die in strijd zijn met de waardigheid van den
diergeneeskundigen stand en zorgt er tevens voor, dat krenking van die waardigheid
zooveel mogelijk voorkomen wordt.

Dit gedeelte van den werkkring van den C. R. is veel mooier ; trouwens het te
veel opnemen van bepalingen en het te veel reglementeeren zou het lidmaatschap
onzer Maatschappij voor verschillende dierenartsen bezwaarlijk maken. Hij ver-
wachtte veel van de opvoedende kracht, die van de Code uit zou gaan ; hij is dan
ook van meening dat de tijd nog niet rijp is om nu het voorstel van den C. R. aan
te nemen.

Collega de Jong vroeg daarop of het aannemen van het voorstel van het H.B.
nog geen bewijs is dat men tegen het voorstel van den C. R. is, waarop de voor-
zitter ontkennend antwoordde dat het H.B. voor het oogenblik aanneming van het
eerste gedeelte van het voorstel van den C. R. verzocht om zich dan nader over
het tweede gedeelte te beraden.

Mr. Slager wilde zich dan ook door aannemen van het voorstel van den C. R.
voorloopig niet vastleggen ; volgens hem heeft de C. R. bij aanneming van het
voorstel van het H.B. meer vrijheid en kan hij beter ingrijpen.

Collega Tenhaeff zou gaarne zien dat de algemeene vergadering zich uitsprak
over het voorstel van den C. R., omdat daardoor voor den C. R. vele moeilijkheden
zouden worden voorkomen. Hij zag nu echter aankomen, dat er ten opzichte van
dat voorstel geen uitspraak kwam en dit wordt door den C. R. ten zeerste betreurd.

Collega Kranenburg vond dat van hetgeen onder II bij het voorstel van den
C. R. voorgesteld was, wel een gedeelte nuttig zou kunnen zijn ; d.e redactie ervan
was echter van dien aard, dat men het niet als zoodanig wenschte vastgesteld te
zien. De afd. Zuid-Holland ging dan ook mede met het voorstel van het H.B.,
ook al daarom, omdat men bij aanneming van het gedeelte onder II nieuwe moei-
lijkheden vreesde.

Collega VV. C. Monster stelde voor de voorstellen van den C. R. wel aan te
nemen, terwijl collega J. C. Anderson lijnrecht tegen de voorstellen van den C. R.
was, omdat deze tegen alle belangen van de dierenartsen, die zich in een plaats
gaan vestigen, ingingen.

Mr. Slacer bleef van meening, dat de C. R. zich zonder aannemen van het
2de gedeelte toch wel redden kan, het grootste bezwaar was tegen de redactie van
dat gedeelte.

Bij stemming over het voorstel van het H.B. werden uitgebracht 144 stemmen
voor, 54 tegen en 13 blanco; daar hierbij de vereischte ³/₄ der geldig uitgebrachte
stemmen niet verkregen was, was het voorstel\' van het H.B. niet aangenomen.

De afgevaardigde van Noord-Brabant vroeg daarna nog of er niet een nadere
omschrijving kon worden gegeven op zoo ruim mogelijke wijze van de geest, die
door den C. R. in zijn voorstel was neergelegd.

De voorzitter van den C. R., collega Tenhaeff, preciseerde deze opmerking
door aan de vergadering de vraag voor te leggen of men de conclusies van den
C. R. omtrent de vrije dierenartsenkeuze alleen naar den letter, dus om der wille
van de wijze van redactie, dan wel ook om der wille van geest en inhoud niet wenschte
te aanvaarden. Had men alleen bezwaar tegen de wijze van redactie en niet tegen
den inhoud, dan zou zulks voor den C. R. voorshands een voldoende steun zijn om
haar werkzaamheden in overeenstemming met deze opvatting van de algemeene
vergadering voort te zetten. Inmiddels kon dan, eventueel in samenwerking met
het Hoofdbestuur, naar een andere beter algemeen te aanvaarden redactie worden
gezocht van het begrip âvrije dierenartsenkeuze".

Bij de behandeling van punt 13, voorstel van het H.B. tol vaststellen van een
bindend besluit, regelende de afgifte cn verkoop van sera en entstoffen door dieren-
artsen aan niet-dierenartsen, deelde de voorzitter mede, dat aan hel H.B., na vast-
stellen van dit bindend besluit, nog omstandigheden bekend geworden waren,
waardoor het noodig was geworden, een gewijzigde redactie vast te stellen. In overleg
met den C. R., van wien oorspronkelijk dit voorstel uitgegaan was, wordt dan voor-
gesteld dit bindend besluit te lezen als volgt :

,,De leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde verplichten zich geen
sera of entstoffen, bestemd voor gebruik bij dieren, te verkoopen, ten verkoop aan
te bieden, af te leveren, ten geschenke te geven, ten gebruike te geven of in bruikleen
te geven aan anderen dan :

b. erkende groothandelaren en dierenartsen, niet-leden van de Maatschappij
voor Diergeneeskunde, die de garantie geven, dat deze sera en entstoffen uitsluitend
door dierenartsen worden aangewend."

In verband met de in de afdeeling Gelderland-Overijssel gemaakte opmerking
over wat verstaan wordt onder âSerum" werd voorgesteld dit te lezen als volgt :

âAls âSerum" wordt voor de toepassing van bovenbedoelde verplichting be-
schouwd : bloedwei, welke redelijker wijze moet worden geacht bestemd te zijn
om bij dieien te worden ingespoten, ook indien deze bloedwei is gedroogd en niet

van bloedlichaampjes of fibrine, of van beide is ontdaan of indien daaraan chemische
stoffen zijn toegevoegd."

Bij de rondvraag aan de afgevaardigden der verschillende afdeelingen, bleken alle
afdeelingen, uitgezonderd Zuid-Holland, met het voorstel van het H.B. mede te gaan.

De afgevaardigde van Zuid-Holland deelde mede, dat de afdeeling wel accoord
kon gaan met het opnemen van erkende groothandelaren, maar niet met het leveren
aan dierenartsen, niet-leden der Maatschappij. Het leveren aan deze laatsten
moest geheel verboden worden, zoodat het voorstel van het H.B. nog verder moest
worden uitgebreid. Het aannemen van het voorstel van de afd. Zuid-Holland
zou dan medebrengen een boycot in deze van de dierenartsen-niet-leden.

Nadat gebleken was dat het voorstel van de afd. Zuid-Holland niet werd onder-
steund, werd tot stemming overgegaan; hierbij werden uitgebracht 177 stemmen
voor, 30 tegen en 1 blanco voor het voorstel van het Hoofdbestuur, aangevuld
op de wijze als hierboven was aangegeven ; het hierna te houden referendum zal
deze aanneming nog moeten bekrachtigen.

Het volgende programmapunt werd gevormd door het voorstel van het Hoofd-
bestuur om het salaris van den secretaris van f 2400.â op Æ 3000.â te brengen.
De behandeling van dit voorstel geschiedde buiten aanwezigheid van den secretaris.

Allereerst las de voorzitter een schrijven van de afd. Noord-Holland voor, waarin
gevraagd werd of de tijd langzamerhand nog niet aangebroken was voor onze
Maatschappij om tot de aanstelling van een secretaris-ambtenaar over te gaan.

Vrijwel alle afgevaardigden verklaarden zich namens hunne afdeeling zonder
commentaar accoord met het voorstel van het H.B. De afd. Friesland wilde aan
deze salarisverhooging verbinden de verplichting voor den secretaris om in Utrecht
te wonen.

Een uitzondering maakte de afd. Overijssel ; bij alle waardeering voor het door,
den secretaris verrichte werk achtte men daar de tijd nog niet gekomen om tot
salarisverhooging over te gaan. De afd. Noord-Brabant zag in de voorgestelde
salarisverhooging een stap in de richting van het volledig ambtelijk secretariaat;
zij wilde evenwel dat de secretaris dan ook alle kosten voor type- en cyclostylewerk
voor zijn rekening nam. Een volle hulpkracht voor stenotypie heeft men tegenwoor-
dig al voor f 300.â per jaar.

Collega Meier hield een breedvoerig betoog, waarin hij een grondige reorgani-
satie van het secretariaat voorstelde. Uit de begrooting voegde hij diverse posten
voor administratief werk bijeen en voor het aldus verkregen bedrag meende hij
te Utrecht een kantoor te kunnen vestigen, waar een klerk aanwezig is, die alle
eenvoudige administratie-werkzaamheden kan verrichten, niet alleen voor het
Dagelijksch- en Hoofdbestuur, maar ook voor de afdeelingen.

De eigenlijke secretaris, wiens functie meer het karakter van eerefunctie zijn moest,
had niet anders dan de belangrijkere uitgaande stukken in klad te concipieeren.
Een vergoeding van Æ 500.â per jaar achtte Meier voor dezen secretaris voldoende.
Een en ander was door collega Meier âbreeder bij biljetten omschreven" aan alle
afdeelingen en aan vele individueele leden onzer Maatschappij toegezonden.

Het voorstel vond echter bij niemand ter vergadering bijval, zoodat de stem
van collega Meier was als die eens roependen in de woestijn. En terecht ; onze
Mij. bezit nog zooiets als een met algemeene stemmen aangenomen rapport der
secretariaatscommissie. Aan de uitvoering van dit rapport zijn wij thans bezig
en het gaat niet aan dit zonder meer ter zijde te stellen en te vervangen door een
systeem, van welks doeltreffendheid niemand, zoomin op de algemeene als op
eenige afdeelingsvergadering overtuigd werd.

Mr. Slager bracht een en ander onder woorden en vergeleek het salaris van
onzen secretaris met dat van denzelfden functionaris van de Maatschappij ter
bevordering der Geneeskunst en van hare dochterorganisaties. Daarnaast slaan wij
een zeer pover figuur.

Collega de VVaardt sprak nog de afkeuring der afd. Zeeland uit over enkele
detailpunten uit de op schrift gezette voorstellen van collega Meier.

Collega Sieswerda deelde in aansluiting aan het schrijven zijner afdeeling mede,
dat Noord-Holland deze gelegenheid meteen aangegrepen had om voor de salaris-
verhooging te stemmen. Hij verkreeg van den voorzitter der Maatschappij de toe-
zegging, dat het H.B. gehoor zal geven aan de vraag van de afd. Noord.-Holland
en de kwestie van het secretaris-ambtenaarschap in onderzoek zal nemen.

Bij de gehouden stemming werden 180 stemmen voor, 16 tegen en 12 blanco
uitgebracht, zoodat het salaris van den secretaris van/2400.â op J 3000.â is gebracht.

2. het verslag van\' de geldmiddelen van de Maatschappij, n.1. de rekening en
verantwoording en de winst- en verliesrekening over 1935 en de balans van de
Maatschappij op 31 December 1935;

3. het verslag van de geldmiddelen van het van EsvELD-fonds, van het Onder-
steuningsfonds, van het R-fonds en van de Acta Veterinaria Neerlandica.

Aangezien over deze verslagen geen opmerkingen werden gemaakt of nadere
inlichtingen werden gevraagd, werden zij goedgekeurd.

De penningmeester bracht nog onder de aandacht dat het R-fonds, na zeer goed
werk te hebben gedaan, opgehouden heeft te bestaan.

Bij punt 16 de begrooting voor het jaar 1937 gaven de inkomsten geen aanleiding
tot nadere bespreking, wat bij de uitgaven wel het geval was. Bij de behandeling
van de post van Æ 9000.â als bijdrage van de Mij. voor het Tijdschrift werd het
woord gevraagd door collega Meier te Breda.

Deze gaf hierover een uitvoerig betoog ; zoowel de wijze van uitgeven van het
Tijdschrift als hel financieele gedeelte ervan werden door hem aan een nadere
bespreking onderworpen. De aandacht was door hem hier reeds op gevestigd door
inzending van een schrijven in het Tijdschrift en door rondzending aan de besturen
der afdeelingen en aan verschillende leden van amendementen op eenige punten
van het programma der algemeene vergadering.

Reeds in 1922 was door de afd. Noord-Brabant verzocht over te gaan tot reorga-
nisatie van het Tijdschrift, aan welk verzoek tot nu toe niet voldaan is ; het eenige
wat veranderd is, is dat er meer referaten opgenomen worden.

Ons Tijdschrift en Jaarboekje zijn te duur, de uitgave kon veel goedkooper ;
collega Meier gaf daarover enkele cijfers, die hem zoowel door een georganiseerden
als door een ongeorganiseerden drukker verstrekt waren. Ook worden er veel te weinig
advertenties in het Tijdschrift geplaatst ; terwijl het in 1922 nog van dien aard was,
dat daarvoor vaak een afzonderlijk vel noodig was, nu zijn het er nÃ³g slechts enkele.
Verscheidene advertenties, die nu voorkomen in Slachthuis, Keuring, Markt, hoor-
den in ons tijdschrift thuis. De conclusie werd gemaakt, dat Ã¨n door de redactie
Ã¨n door de uitgeefster te weinig aandacht aan die advertenties geschonken werd

Daarnaast wees collega Meier er op, dat de dierenartsen, dank zij hun eigen
toedoen en dank zij het onvoldoende werken van het Tijdschrift, niet alleen de
schuld er van zijn dat zoovele kwakzalvers zich op de praktijk geworpen hebben,
maar ook dat zij geheel uit de organisaties op ons grensgebied verdwenen zijn ;
i n dat opzicht wees hij op de paardenfokkerij, de melkcontrÃ³le enz.

Volgens hem was het niet alleen noodig dat het Tijdschrift geheel gereorganiseerd
werd, maar ook moesten alle leden verplicht worden jaarlijks een bijdrage voor het
tijdschrift te leveren. In het algemeen zijn alle bijdragen welkom, alleen persoonlijk
neerdrukkende kritiek moet ten stelligste geweerd worden. Aan elke andere kritiek,
ook al geldt deze het H.B. of de redactie zelve, moet ruimschoots gelegenheid ge-
geven worden om tot uiting te komen. Elk jaar moet dan onder de leden een refe-
rendum gehouden worden over het best geacht artikel of de beste bijdrage gegeven
gedurende het afgeloopen jaar, waarna dan bekroning plaats vindt.

Indien de leden met de door hem gegeven richtlijnen accoord gaan, dan dient
de huidige redactie te verdwijnen om plaats te maken voor een nieuwe, waarbij
echter de leeftijdsgrens voor de redactie gesteld moet worden op 55 jaar, terwijl
men niet langer dan 3 jaar achtereen redactielid zijn kan.

Dr. A. Vrijburg begon met de mededeeling, dat hij er niet aan dacht om op
de verschillende door den Heer Meier aan het adres van de redactie geuite ver-
wijten in te gaan ; hij wilde alleen met een paar woorden zijn standpunt ten op-
zichte van het tijdschrift uiteenzetten.

Ons Tijdschrift is volgens hem een wetenschappelijk tijdschrift, dat op zoo hoog
mogelijk wetenschappelijk peil moet worden gehouden, terwijl het maatschappelijk
gedeelte, dat in het tijdschrift moet worden opgenomen, uit moet gaan van het
Hoofdbestuur. Ook in het buitenland wordt ons tijdschrift zeer gewaardeerd en
beschouwd als een der beste op wetenschappelijk gebied ; die waardeering komt
ook voor een groot gedeelte door de resumÃ©\'s, die tegenwoordig bij de artikelen
worden opgenomen. Aanhoudend komen uit het buitenland verzoeken binnen
tot ruiling van ons tijdschrift; zelfs dezer dagen zijn daarover nog aanvragen in-
gekomen van uit Rusland. Hij zag dus geen enkele reden om tot veranderen van
ons Tijdschrift over te gaan.

Wat de leeftijdsgrens betreft, dit is een teer onderwerp ; hij had zich zelf dan ook
afgevraagd of het nog aangewezen was met zijn werkzaamheden aan het tijdschrift
door te gaan, hij meende echter zijn krachten neg volop daaraan te kunnen geven.

Wat de advertenties aangaat, hierover kon hij mededeelen, dat daar Ã¨n door
de redactie Ã¨n door de uitgeefster voldoende aandacht aan besteed is en wordt.
Dat er zoo weinig advertenties komen ligt voor een gedeelte aan den kleinen lezers-
kring dien ons tijdschrift heeft en de betrekkelijk niet zoo groote resultaten, die die
advertenties kunnen afwerpen. Deze kunnen bij Slachthuis, Keuring, Markt veel
grooter zijn.

De penningmeester der redactie herinnerde er nog aan dat, zooals reeds mede-
gedeeld is, ons contract met de firma van Boekhoven nog loopt tot t Januari 1938 ;
zoodat aan het aangaan van een nieuw contract hetzij met deze firma hetzij met
een andere, reeds nu de volle aandacht geschonken wordt. Ook deelde hij mede
dat in verband met het terug gegaan zijn van de loonen, ook de velprijs van ons
tijdschrift is teruggebracht van Æ 95.â op Æ 90.â. Aangezien dit echter pas bekend
geworden was na de samenstelling van de begrooting voor het tijdschrift voor 1937,
is daarin geen verandering meer aangebracht. In verband met de nu ingetreden
devaluatie wordt de kans trouwens groot, dat de velprijs gedurende 1937 weer
zal stijgen.

De afgevaardigde van Zuid-Holland wees hierbij nog op het potje van ongeveer
Æ 950.â, dat de redactie te harer beschikking heeft en niet in de begrooting van
het tijdschrift opgenomen is : hij verzocht alsnog daartoe over te willen gaan.

De penningmeester deelde hierop mede, dat het niet opnemen van dit bedrag
in de begrooting geschied is, omdat een voordeelig saldo over 1935 niet opgenomen
kan worden in de begrooting voor 1937, omdat daar 1936 nog tusschen is en in dat
jaar dat bedrag geheel anders kan geworden zijn. In de afrekening van het tijdschrift
blijkt vanzelf het gebruik, dat door de redactie daarvan gemaakt is.

De afgevaardigde van de afd. Utrecht zou nog gaarne zien, dat in het tijdschrift
direct actueele onderwerpen zoo spoedig mogelijk werden opgenomen ; in dat
verband wees hij op de ziekte van Aujeszky van enkele jaren geleden, de varkens-
pest van dezen zomer, enz. Over de eerste is wel een uitvoerige mededeeling op-:
genomen geweest, maar echter eerst pas na eenigen tijd.

Bij den post Acta Veterinaria Neerlandica stelde de afgevaardigde van Friesland
voor dezen post te laten vervallen, omdat daar toch geen nut van gezien werd.

De penningmeester wees er op, dat deze post slechts is een memoriepost en alleen
onder bepaalde gevallen gebruikt wordt. Is dit niet het geval, dan blijft dat geld
in de kas van de Maatschappij, zooals reeds in 1935 geschied is en ook in 1936
geschieden zal. Art. 2 van het reglement van de Acta zegt, dat de Acta tot doel
heeft te bevorderen dat origineele arbeid van Nederlandsche schrijvers op het ge-
bied der diergeneeskunde c.a. zoo goed mogelijk ook buiten Nederland bekend
wordt.

meester dezen post te laten bestaan. Er kan geen nummer van de Aeta uitgegeven
worden, of dit moet door het H.B. worden goedgekeurd, zoodat er geen gevaar
kan bestaan dat hiertoe onnoodig besloten wordt. De penningmeester wees ook
nog op het fonds van de Acta, dat op i Januari beschikte over Æ 187.54. dat gevormd
is uit de opbrengst van verkochte deelen van de Acta en bestemd is voor een even-
tueel nieuw te geven deel van de Acta.

Bij de toelage te geven aan het Ondersteuningsfonds vroeg de afgevaardigde
van Overijssel namens zijn afdeeling of het niet mogelijk zou zijn om, naast dezen
post, vast te stellen, dat een bepaald percentage van een eventueel overschot op
de rekening en verantwoording van de Maatschappij, overgeschreven werd op het
Ondersteuningsfonds. Daar dit fonds nog klein is en de afdeeling aan ziet komen,
dat er mettertijd verscheidene aanvragen om ondersteuning zullen inkomen, zag men
dat fonds gaarne vergroot.

De penningmeester bracht onder de aandacht, dat ook reeds daarom door het
H.B. die post gebracht is van Æ 750.â op Æ 1000.â ; verder herinnerde hij aan
den oproep door het D.B. gedaan tot storting van vrijwillige bijdragen in dat fonds,
welke oproep tot nu toe maar een zeer matig succes heeft, terwijl de paar laatste
jaren, door overschrijving xan hetgeen van de jaarlijksche rente van het van Esveld-
fonds overblijft, de inkomsten van het fonds vergroot worden. Op het oogenblik
bedragen de maandelijksche uitkeeringen Æ 70.â, zoodat een groot gedeelte van
het bedrag, door de Mij. ter beschikking gesteld, gebruikt wordt.

Collega P. dk Jong zou ook gaarne het Ondersteuningsfonds zooveel mogelijk
zien groeien ; deze toename zou echter gaan ten koste van de kapitaalvorming
voor de Mij. Hoewel deze kapitaalvorming, die nog niet zooveel jaren geleden
begonnen is, sinds dien tijd met succes geschied is, wil het hem toch voorkomen
dat doorzetten daarvan nog noodig is, omdat onze Mij. nog moet kunnen beschikken
over een grooter bedrag dan dat, wat tot nu toe verkregen is.

Dr. H. J. van Neder veen vroeg of er, gezien hetgeen bij andere organisaties
geschiedt, ook voor ons aanleiding bestaat om te trachten de inkomsten van het
Ondersteuningsfonds te vergrooten door bij bijzondere gelegenheden daarop te
wijzen en dan te trachten extra bijdragen in ontvangst te nemen ; dit zou b.v. kunnen
geschieden aan den te houden gemeenschappelijken maaltijd.

Prof. Krediet deelde hierop mede, dat dit ook in het D.B. reeds besproken is
en dat besloten is morgen op het tweede gedeelte van de Algemeene Vergadering
daarvoor een lijst te laten circuleeren.

Collega Tenhakff opperde de vraag of het voor het vervolg niet beter zou zijn
de contributie voor dat doel met een bepaald bedrag b.v. Æ 1.â, te verhoogen ;
de betaling gaat dan gemakkelijker dan dat daarvoor weer apart gegireerd moet
worden.

Collega de Waardt vestigde namens de afdeeling nog de aandacht op den post
zaalhuur ; hij vroeg of het niet mogelijk was bij vergaderingen, die gevolgd worden
door een te houden maaltijd enz., de zaal zonder betaling te krijgen.

De penningmeester deelde mede, dat het zeer moeilijk is in Utrecht, buiten het
Jaarbeursgebouw om, een behoorlijke gelegenheid voor vergaderen te vinden ;
hij is daarvoor dit voorjaar op verschillende plaatsen gaan zien, echter zonder
resultaat. Ook is door hem besproken het gratis krijgen van zalen in het Jaarbeurs-
gebouw, wat echter gebleken is niet mogelijk te zijn. Toch zal hij zijn aandacht
aan deze aangelegenheid blijven geven.

Hierop werd de begrooting 1937, zooals die door het Hoofdbestuur was voor-
gesteld, goedgekeurd.

Bij punt i 7, de rondvraag, informeerde Dr. Vrijburg naar het rapport der kwak-
zalverij-commissie. Dit rapport is door de Mij. 2 jaar geleden aangenomen, maar
nadien is er niets meer over gehoord, hij zou gaarne, tenminste zoo dit mogelijk is,
willen vernemen of aan dat rapport nog uitvoering gegeven wordt en of er ook

vooruitzichten bestaan, dat aan de in dat rapport geuite wenschen tegemoet ge-
komen wordt.

De voorzitter deelde hierop mede, dat na het aannemen van het rapport Ã¨n
onder zijn voorganger Ã¨n onder hem verscheidene besprekingen met de in de eerste
plaats daarvoor in aanmerking komende personen gehouden zijn. De aard van die
besprekingen en de resultaten ervan kunnen echter door hem op het oogenblik
hier niet worden medegedeeld ; het H.B. blijft echter zijn volle aandacht hieraan
besteden.

De afgevaardigde van Zuid-Holland bracht in bespreking de door het H.B.
aan de gemeentebesturen te zenden circulaire bij het bestaan van een vacature
van directeur van het slachthuis. Het lag volgens hem niet op den weg van het
H.B. daartoe over te gaan ; hij stelde zich op het standpunt dat het diploma van
veearts voor het in aanmerking komen voor die betrekking voldoende waarborg
moet geven.

Meent het H.B., dat dit diploma alleen niet voldoende is, dan ligt het op zijn
weg stappen te doen bij de opleiding om te trachten daarin verbetering te krijgen.
Door het zenden van die circulaire plaatst het H.B. zich op het standpunt, dat
een gewoon dierenarts daar niet geschikt voor is, terwijl de wetgever alleen als
eisch stelt het diploma van veearts. Men ziet toch ook niet, dat b.v. de Maatschappij
ter bevordering der Geneeskunst zich gaat bemoeien met benoemingen tot directeur
van een ziekenhuis.

Collega den Hartog deelde mede, dat deze aangelegenheid ook behandeld
zou zijn geworden in de afd. Noord-Brabant; in de laatste afd.-vergadering echter
is, door gebrek aan tijd, geen uitspraak verkregen kunnen worden.

Dr. II. J. van Nederveen was het niet met Mr. Slager eens ; volgens hem geeft
het diploma van veearts geen voldoenden waarborg ; het onderwijs geeft alleen
de basis, waarop later verder doorgebouwd kan worden. Naast het diploma van
dierenarts achtte hij verdere voorbereiding noodzakelijk.

Collega Hoefnagel was het met Mr. Slager wel eens. Of iemand geschikt is
voor directeur van een slachthuis hangt geheel af van den persoon ; hij wees daar-
voor op een paar gevallen, die zich in de praktijk hebben voorgedaan en waarbij
een collega, die zich weinig of niet op vleeschkeuringsgebied bewogen had, toch
een zeer goed directeur geworden is. Daar tegenover kon hij een geval stellen van
een collega, die dan wel een volledige opleiding voor directeur gehad zou hebben
en die, directeur geworden, daarvoor totaal ongeschikt bleek.

Collega R. H. Veenstra wees er op dat het H.B. begonnen is zich in deze richting
te bewegen, omdat er benoemingen plaats gehad hebben, die berustten op politieke
relaties. Hij was er echter niet voor om, zooals nu geschiedt, die circulaire alleen
in bepaalde gevallen te zenden ; het leek hem aangewezen deze te zenden bij alle
voorkomende vacatures. In de vleeschkeuring is langzamerhand een specialisatie
ontstaan, het ligt dus voor de hand dat personen, die zich in die richting bewogen
hebben, trachten van die specialisatie profijt te krijgen. Het is zoo reeds vaak ge-
bleken, dat benoemingen geschieden zonder met een voorafgaanden werkkring
rekening te houden, maar enkel en alleen in verband met plaatselijke omstandig-
heden en persoonlijke bevoorrechtingen ; het schrijven van het H.B. kan in deze
werken ten bate van het algemeen belang.

Dr. Zwart vroeg zich af of het H.B. van meening was, dat zij met hun schrijven
iets zouden bereiken ; hij betwijfelde dit, vooral wanneer er politieke overwegingen
in het spel zijn, zooals zoo vaak het geval is. In zoo\'n geval zou alleen opgetreden
kunnen worden, wanneer voor de benoeming eischen gesteld zouden kunnen worden.

Dr. de Graaf deelde mede dat in de afd. Utrecht de meeningen verdeeld waren ;
terwijl enkele leden meenden, dat door dat schrijven een sollicitant benadeeld
zou kunnen worden, waren er andere leden die van meening waren dat er zich
toch omstandigheden kunnen voordoen, waarin het aangewezen was tot zenden
van dat schrijven over te gaan.

hij had nimmer de bedoeling gehad de faculteit een verwijt te willen maken in ver-
band met de opleiding ; hij bleef er bij dat het diploma van dierenarts, zooals dat
ook door de Wet vereischt wordt, voldoende moet zijn voor deelneming aan een
sollicitatie.

Hetgeen collega Veenstra gezegd heeft was niet juist. Zoowel bij politieke als
bij plaatselijke omstandigheden verwachtte hij van het zenden van die circulaire
toch geen resultaten. Men kan ook niet volstaan met er op te wijzen, dat er bij
benoemingen wel eens wat gebeurd is wat niet strookte met het algemeen belang;
aangewezen zou zijn bepaalde gevallen te noemen.

Bij het zenden van de circulaire bestaat bovendien nog het gevaar dat, wanneer
tengevolge daarvan een bepaald collega benoemd zou worden en het blijkt later
dat die benoeming niet goed is, dit op rekening van de Maatschappij geschreven wordt.

Collega Veenstra wees er nog op, dat er benoemingen geweest zijn, waarover
het beter is maar niet veel te zeggen.

Collega P. de Jong heeft hooren mompelen over het instellen van een motie,
waarin door de vergadering haar meening zou worden uitgesproken over het zenden
van die circulaire door het H.B. ; hij raadde dit beslist af, het leek hem voldoende het
verdere verloop hiervan aan het H.B. gehoord de hier gevoerde discussie, over te laten.

Bij groote meerderheid van stemmen van de aanwezige leden, welke meerderheid
bleek door zitten en opstaan, werd daartoe besloten.

Alvorens door den voorzitter tot sluiting der vergadering werd overgegaan,
bracht collega Hoefnagel, namens de vergadering, zijn compliment aan den voor-
zitter voor de wijze, waarop deze vergadering door hem geleid is. Hierna werd
de vergadering om ruim half zes verdaagd tot Zaterdagochtend half elf.

Na deze vergadering, die door de lijvige agenda met belangrijke punten ver-
moeiend was, volgde een gezellig samenzijn. Tegen zeven uur vereenigden ruim
50 collega\'s zich aan een gemeenschappelijken maaltijd in het Jaarbeursrestaurant.
De voorzitter heette de aanzittenden welkom en bracht allereerst een dronk uit
op de leden van ons Koninklijk Huis, daarbij in het bijzonder memoreerende de
algemeene vreugde over de verloving onzer Prinses. Daarna droeg de voorzitter
het tafelpresidium over aan Prof. Krediet, die de golven der welsprekendheid
in geÃ«igende banen had te leiden.

Na afloop van den maaltijd begaven de meeste leden zich naar de reÃ¼nie, aan-
geboden door den Diergeneeskundigen Studenten Kring in het Restaurant âOog
in Al \'. Nadat d >or den voorzitter van den D. S. K., den Heer Beuvery, na een
woord van welkom, nog gesproken was over de toekomstmogelijkheden van de
dierenartsen aan de hand van het Rapport Limburg, werden nog eenige uurtjes
onder gezellig samenzijn, wat nog verhoogd werd door een aanwezig strijkje, door-
gebracht.

Het wetenschappelijk gedeelte van deze vergadering werd begonnen op Zaterdag
half elf in de groote dinerzaal van het Jaarbeursgebouw. Aan de bestuurstafel hadden
als gast plaats genomen Mr. Dr. ter Pelkwijk, burgemeester van Utrecht, die
een gedeelte van de ochtendvergadering bijwoonde en Prof. Dr. Berger, die
een gedeelte van de ochtendvergadering bijwoonde. Verder waren aanwezig voor-
zitter en secretaris van de Veeartsenijkundige Faculteit, de professoren van der
Kaay en Klarenbeek, het eerelid Dr. Vrijburg en ruim 200 collega\'s, zoodat
de zaal geheel gevuld was. Bovendien was, in verband met de voordracht van
Mr. J. Slager, aanwezig Mr. J. W. Flieringa, die als adviseur had medegewerkt
bij de samenstelling van Statuten en Huishoudelijk Reglement.

De vergadering werd geopend door den voorzitter met het houden van de ge-
bruikelijke openingsrede, welke rede reeds is opgenomen in het Tijdschrift van
i November j.lâ blz. 1197.

Hierna werd het woord gegeven aan Mr. J. Slager tot het houden van zijn
voordracht over : âBeschouwingen over onze tuchtmaatregelen in vergelijking
met arbitrage en tuchtwet".

Deze voordracht, die met groote belangstelling gevolgd werd, is met de daarna
gehouden discussies opgenomen in het Tijdschrift van 15 November j.1., blz. 1253.

De voorzitter bedankte Mr. Slager zeer voor zijne belangrijke voordracht,
die ons in verschillende zaken een juister inzicht gegeven heeft. Trouwens uit de
belangstelling, die de leden hierbij getoond hebben en uit de daarna gehouden
discussie is ook wel gebleken, welk belangrijk punt hier ingeleid en behandeld is.
Uit den aard der zaak zal deze aangelegenheid nu verder een onderwerp van be-
studeering in de Maatschappij moeten gaan uitmaken ; Mr. Slager kan er van
overtuigd zijn dat het H.B. zoo spoedig mogelijk hiermede een aanvang nemen zal.

In verband met den reeds verstreken tijd. werd daarop de voordracht van Dr.
Schlemper, in overleg met den spreker, uitgesteld tot na de pauze.

Prof. Berger, die tot zijn spijt verhinderd was het tweede gedeelte van deze
vergadering bij te wonen, vroeg daarna het woord. Hij begon met den voorzitter
dank te zeggen voor zijne belangrijke, magistrale rede, waarmede hij zich geheel
vereenigen kon. In die rede wordt gezinspeeld op de samenwerking, die kan be-
staan tussehen Uw Hoofdbestuur en onze diensten, welnu de door U aangeboden
samenwerking wordt van deze zijde volgaarne aanvaard. Die samenwerking, die
nu nog opnieuw bevestigd wordt, bestond echter ook reeds onder Uw voorganger ;
ook in dien tijd heeft evenals nu, al meermalen samenwerking op verschillende
punten bestaan.

Prof. Berger wilde er echter op wijzen, dat het effect van die samenwerking
niet altijd zoo groot kan zijn, dat de practiseerende dierenartsen hierover volop
tevreden zullen zijn ; men moet niet vergeten dat hij in de eerste plaats aangewezen
is voor het behartigen van de belangen van de Staatsdiensten. Voor zoover deze
echter hierbij niet in het gedrang komen, zegde hij volledige samenwerking met
het H.B. toe.

Na de pauze werd het woord gegeven aan Dr. C. Schlemper voor het doen
van een : ,,Mededeeling over het onderzoek naar den filtreerbaren vorm van de
tuberkel-bacil, uitgevoerd door de Prof. Dr. D. A. de jong-stichting." Ook deze
mededeeling zal in het Tijdschrift worden opgenomen, zoodat daarnaar kan worden
verwezen.

De voorzitter bedankte hierna Dr. Schlemper voor de wijze, waarop deze ons
een inzicht gegeven heeft in deze moeilijke materie en in de groote uitgebreidheid
van het onderzoek. Daar uit de mededeeling bleek, dal het onderzoek nog lang niet
afgeloopen is, wenschte hij Dr. Schlemper bij zijn verder onderzoek veel succes,
terwijl onze Mij. te zijner tijd gaarne van de nadere resultaten van dit onderzoek
zal kennis nemen.

Dc voorzitter sprak hierop een woord van aanbeveling voor de rond te zenden
lijst voor vrijwillige bijdragen voor het Ondersteuningsfonds. Na afloop van de
vergadering werd hiervoor door verschillende leden gestort tot een gezamenlijk
bedrag van f 147.55, terwijl nog verschillende bijdragen werden toegezegd. Een
woord van dank aan de gevers is hier zeker op zijn plaats.

Hierna werd eerst het woord gegeven aan collega J. H. ten Thye tol het houden
van zijn voordracht over : âZiekten van varkens" en daarna aan Dr. C. Postma
voor zijn voordracht over : âKeuring van varkens".

Deze voordrachten en de daarop gehouden discussies zullen worden opgenomen
in de Tijdschriften van 1 December, blz. 1313 en van 15 December, waarnaar
verwezen wordt.

De voorzitter bedankte de beide sprekers voor hunne zeer interessante voor-
drachten. Het was in jaren niet gebeurd, dat op onze vergadering een bepaald
onderwerp door specialisten werd behandeld, wat nu van middag op zoo uitstekende
wijze is geschied. Dit is vooral ook daarom toe te juichen, omdat deze onderwerpen
zoowel voor den practicus als voor de collega\'s, werkzaam in de vleeschkeuring,
van zoo groote beteekenis zijn. Daarc.m dan ook een bijzonder woord van dank
voor deze sprekers.

Daar niemand meer het woord verlangde ging de voorzitter over tot het sluiten
der vergadering ; alvorens dit te doen bedankte hij de aanwezige leden voor hun
opkomst, voor de door hen betoonde belangstelling en den daardoor gegeven steun
aan de Maatschappij ; in het bijzonder betrof nog die dank de leden, die zoowel
door hun voordrachten als door hun deelneming aan de discussie hebben bijgedragen
tot het slagen van deze vergadering. Zonder deze zou de vergadering veel van
haar belangrijkheid verloren hebben.

Hierop werd de vergadering gesloten ; al heeft het H.B. niet het succes gehad
zijn voorstellen bij het huishoudelijk gedeelte allen aangenomen te zien, toch mag
er op gerekend worden dat ook deze vergadering wederom het hare bijgedragen
heeft tot ontwikkeling en tot welzijn van cle ons allen zoo na aan het hart liggende
Maatschappij voor Diergeneeskunde
Nijmegen De notulen-commissie,

Aanwezig 12 leden ; het Hoofdbestuur werd vertegenwoordigd door collega
A. van Heusden. De voorzitter opende d.e vergadering en richtte een speciaal woord
van welkom tot den heer van Heusden en Dr. Baudet. Ook collega van Schaik
werd als jongste lid der afdeeling welkom geheeten. Daarna bracht hij weemoedige
hulde aan de nagedachtenis van Dr. M. H. J. C. Thomassen. Hij herdacht in zeer
waardeerende woorden het vele, dat deze steeds in het belang van onze vereeniging
heeft gedaan. Dr. Thomassen was een wetenschappelijk werker met onuitputtelijken
ijver en toewijding en een hartelijk kameraad. Hij had een ruime en intense belang-
stelling in alle militaire diergeneeskundige vraagstukken en gaf d.estijds den stoot
aan de totstandkoming van d.e oorlogsorganisatie van den Militairen Veterinairen
Dienst. Ook als reserve-majoor bleef hij het contact met onze vereeniging onder-
houden. Op onze vergaderingen was hij een zeer geziene figuur, naar wiens woord
gaarne werd geluisterd en wiens adviezen steeds op hoogen prijs werden gesteld.
In ons corps zal de 11 am Thomassen steeds een bijzonderen klank blijven houden.
Deze woorden werden door de aanwezigen staande aangehoord.

De notulen van de vorige vergadering werden door den secretaris voorgelezen
en zonder bemerking onder dankzegging gearresteerd.

1. Een dankbetuiging van het bestuur van den Diergeneeskundigen Studenten-
kring voor den ontvangen steun bij het organiseeren van de feestelijkheden ter
gelegenheid van het tienjarig bestaan van de Veeartsenijkundige Faculteit.

2. Een schrijven van collega W. Voortiiuysen te Alkmaar, dat hij met ingang
van i Januari 1937 als lid. bedankt. In verband met deze mededeeling werd de
wenschelijkheid geuit alle reserve-paardenartsen aan te schrijven om lid van onze
vereeniging te worden. Van de ruim 100 reserve-paardenartsen zijn slechts 18 lid.
Besloten werd zulks niet van het bestuur te doen uitgaan. Aan collega van den
Bosch werd verzocht deze aangelegenheid nader onder het oog te willen zien.

3. Een verzoek van de Afdeeling Zuid-Hollancl gericht aan het H. B. om de
voorstellen voor de Algemeene Vergadering reeds in het nummer van het tijdschrift
van i Mei te publiceeren, zulks in verband, met het aan den afgevaardigde naar
die vergadering mede te geven mandaat.

Hoewel aan dat verzoek wel niet altijd zal kunnen worden voldaan, besloot het
H. B. in zijn vergadering van 25 Januari 1936 zooveel mogelijk te trachten aan
de bezwaren van de Afd. Zuid-Holland tegemoet te komen.

4. Een schrijven betreffende de oprichting van de Militaire Rechtelijke Vereeni-
ging. Besloten werd deze mededeeling voor kennisgeving aan te nemen.

5. Een dankbetuiging van Mevrouw Thomassen te Laren voor de ontvangen
deelneming bij het overlijden van haar echtgenoot.

6. Een schrijven van de Stichting Steun aan YVerklooze Reserve-Officieren
âWero", met verzoek haar niet alleen moreel, doch ook finantieel te willen steunen.
Werd besloten voor kennisgeving aan te nemen.

7. Een dankbetuiging van majoor L. J. van Rhijn te Wageningen voor de ont-
vangen gelukwenschen bij zijn 50-jarig jubileum als dierenarts.

8. Een schrijven betreffende de oprichting van het Genootschap voor Militaire
Traditie en Uniformkunde. Dit genootschap stelt zich ten doel de kennis van de
militaire traditie en uniformkunde te bevorderen en de waarde daarvan te pro-
pageeren. Besloten werd contribueerend lid van het genootschap te worden. De
jaarlijksche contributie werd bepaald op Æ 5.â. Aan Dr. van Vloten werd ver-
zocht als medewerkend lid tot het genootschap toe te treden.

9. Een schrijven van J. J. Meier te Breda, waarin deze eenige amendementen
aanbiedt op de door het Hoofdbestuur aangeboden begrooting voor 1937. Daar
deze amendementen zeer ingrijpend zijn en als het ware een hervorming van de
Maatschappij beoogen, werd besloten deze aangelegenheid over te laten aan het
Hoofdbestuur en het schrijven voor kennisgeving aan te nemen.

10. Een schrijven met bijgaand rapport van d.e Afdeeling Zuid-Holland gericht
aan het Hoofdbestuur, inzake ongewenschte publicaties in het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde. Deze aangelegenheid werd door het H. B. behandeld in zijn
vergadering van 18 Juli j.1. en tot tevredenheid van genoemde afdeeling opgelost.

De voorstellen tot wijziging en aanvulling der Vleeschkeuringswet 1919 werden
niet in behandeling genomen, evenals de rapporten van de afdeelingen Gelderland-
Overijsel en Noord-Holland inzake vaststelling van tarieven voor de tuberculose-
bestrijding. Aan het Hoofdbestuur werd in Maart 1.1. bericht gezonden dat onze
afdeeling op het gebied van vleeschkeuring en tuberculose-bestrijding te weinig
deskundig is om een oordeel te vellen.

Het jaarverslag van den secretaris en de rekening en verantwoording van den
penningmeester over 1935 werden zonder opmerking goedgekeurd.

Als afgevaardigde in het Hocfdbestuur werd Dr. C. Brands bij acclamatie herkozen.

Als afgevaardigde naar de Algemeene Vergadering der Maatschappij voor Dier-
geneeskunde te Utrecht werd benoemd Dr. van Vuurf.n. Als plaatsvervangend
afgevaardigde werd gekozen Dr. Gazenbeek.

Bij de behandeling van den beschrijvingsbrief der Maatschappij werd de heer
J. H. ten Thije candidaat gesteld als lid van de Notulen-commissie. Als voorzitter
van de M. v. D. werd weer candidaat gesteld Prof. Dr. H. Schornagel en als lid
respectievelijk plaatsvervangend lid van den Centralen Raad de heeren W. ten
Hoopen en P. H. van Kempen. Voor de verkiezing van een plaatsvervangend lid
van den Centralen Raad, ter voorziening in de vacature ontstaan door het overlijden
van den heer J. A. Klauwers, werd besloten de candidatuur van den heer E. Rut-
gers te steunen. Alle candidaatstellingen hadden met algemeene stemmen plaats.

Bij de behandeling van punt 9 van de agenda der Algemeene Vergadering be-
treffende wijziging van art. 63 van het Huishoudelijk Reglement werd blanco
gestemd, hetgeen eveneens geschiedde bij punt 10 inzake de verschillende voor
stellen tot wijziging der Vleeschkeuringswet.

De punten 11, 12 en 13 werden met algemeene stemmen aangenomen. Zij be-
helzen voorstellen van het H. B. tot het vaststellen van bindende besluiten voor
ziekenfondsen, over âvrije dierenartsenkeuze" en inzake de verstrekking van sera
en entstoffen.

Ook het voorstel van het H. B. om het salaris van den secretaris der Maatschappij
te brengen van Æ 2400.â op Æ 3000.â werd met algemeene stemmen aangenomen.

Na het huishoudelijke gedeelte der vergadering verkreeg Dr. Baudet het woord
voor het houden van zijn interessante voordracht over âEnkele darmparasieten
bij het paard" toegelicht met een aantal preparaten. Op zeer onderhoudende wijze
wist hij ae algemeene aandacht te boeien. De instemming van de vergadering met
het dankwoord van den voorzitter was dan ook het beste bewijs, dat deze voordracht
door de aanwezigen met buitengewone belangstelling was gevolgd.

Doelinchem. Als men de crisisslachtingen en de slachtingen ten behoeve van de
vleeschwarenbereiding uitsluit, ziet men, dat de slachtingen van koeien en pinken
op dezelfde hoogte zijn gebleven, dat er ruim 100 vette kalveren meer zijn geslacht
(25%), 10 paarden minder en bijna 300 varkens (20%) minder.

Cysticercosis kwam voor bij 153 runderen (7,6%); hiervan waren er 18 met
levende parasieten (0,89%). Het aantal gevallen van tuberculose bedroeg 179
(bij de 1868 runderen), van echinococcose 19.

Bij 3640 varkens werd 70 maal tbc. waargenomen, en 28 maal echinococcose.
Het aantal winkelinspecties bedroeg 303.

Leiden. Het eerste gedeelte van de nieuwe gebouwen, bestaande uit varkens-
slachthal, hangruimte, darmwasscherij en stal, naderde aan het eind van het jaar
zijn voltooiing. Het totaal aantal slachtingen liep terug van 36.000 stuks in 1934
tot 31.409. In vergelijking met het vorige jaar is het azntal slachtingen voor run-
deren toegenomen met 7,5%, vette- en graskalveren met 8%, nuchtere kalveren
met 17,7 % en schapen met 125 %. Het aantal geslachte varkens daalde met 16,7 %
en dat der paarden met 8%. Rekening houdende met het feit, dat ook vooral de
invoer van buitenlandsch vleesch aanmerkelijk is gedaald, komt men dan ook
tot de conclusie, dat het vleeschverbruik per ingezetene iets minder heeft bedragen
dan in 1934.

Het aantal controle-bezoeken, verricht bij slagerijen, vleeschwarenwinkels, ver-
voermiddelen, enz. bedroeg 2395. Bij deze inspecties werden afgekeurd 436 kg
versch vleesch en 84 kg vleesch waren. Het aantal slagerswinkels bedroeg 103, terwijl
er 234 vleeschwarenverkoopers waren, alsmede 3 vleeschwarenfabrieken.

Aan de âGekro" werd 222.713 kg afgekeurd materiaal, van het slachthuis af-
gehaald, afgeleverd. Voor de buitengemeenten bedroeg dit 151.077 kg.

Het tuberculose percentage bij de te Leiden geslachte runderen was zeer hoog,
n.1. bij volwassen runderen 58,07%, stieren 28,87%, ossen 10%, koeien 59,3%,
graskalveren 11,11%, vette kalveren 2,7%, varkens 13,76% en nuchtere kal-
veren 0,28%.

Het aantal bacteriologische onderzoekingen bedroeg voor den geheelen keurings-
kring 550 ; hiervan in 47 gevallen een positief resultaat. Cysticercosis werd aan het
slachthuis vastgesteld : levende parasieten bij 74 volwassen runderen en 21 jonge
runderen ; afgestorven vinnen bij 389 volwassen runderen en 45 jonge runderen.
In den buitendienst werden de parasieten levend aangetroffen bij 7 volwassen en
4 jonge runderen ; afgestorven bij 82 volwassen en 19 jonge dieren.

Bij de 9 aangesloten gemeenten worden in 8 gemeenten de gestorven dieren
in cadaverhuisjes verzameld, om vandaar naar de destructor te worden vervoerd.
Voor het vervoer van de groote gestorven slachtdieren hebben alle gemeenten,
op Ã©Ã©n na, een cadaverwagen. In totaal werden ingeleverd 6378 cadavers, of 132
stuks meer dan in 1934. Wat de diersoorten betreft, zag men het grootst aantal
gestorven dieren bij de kalveren en varkens. Bij 154 cadavers werd, op verzoek,
een sectie verricht.

Wat de bedrijfsresultaten betreft, werd verwerkt 1.096.219 kg materiaal, be-
staande uit 295.538 kg slachtdieren (253.548 kg cadavers en 41.990 kg crisisrun-
deren) en 800.681 kg afval. Hieruit werden verkregen 272.250 kg meel of 24,83 %,
105.209 kg vet of 9,59%, totaal 34,42%, terwijl 65,58% vocht is verwijderd.
Blijkens onderzoekingen van het Rijks-Instituut voor de Volksgezondheid munten
de verkregen producten uit door steriliteit, waarvoor den fabrikant van de âIwel
Laabs" installatie een woord van lof toekomt.

Vermeld wordt verder nog, dat van een Destructorgebied âGelderland" niets
is terecht gekomen, doordat de Veluwe niet aan het bedrijf is toegevoegd.

Breda. Evenals het vorige verslag is ook dit jaarverslag weer voorzien van enkele
grapbische voorstellingen. Ook hier weer een daling van het aantal geslachte varkens.

Uit de graphiek van den totalen vleeschomzet en het vleeschgebruik sinds 1931
blijkt, dat, terwijl in 1931 het vleeschgebruik per inwoner nog 59,2 kg bedroeg,
dit in 1935 is gedaald tot 50,3 kg per inwoner. Schrijver wijt dit vooral aan de
crisisheffingen.

De invoer van versch vleesch uit andere gemeenten neemt nog steeds toe. Bedroeg
die invoer in 1934 66.685 kg, in 1935 is deze gestegen tot 90.270 kg.

Wat de cysticercosis betreft, wordt opgemerkt, dat het percentage gevonden
bij op het slachthuis geslachte dieren (n.1. bij runderen 90 maal, met 26 levende
parasieten â 1,7 % â en bij graskalveren 5,6 % â bij 13 dieren, waarvan 4 levend)
veel hcoger is dan bij de in de buitengemeenten geslachte dieren (totaal 5 runderen
of 0,5 %). Bij de geslachte crisisrunderen werden 89 gevallen, of 2,9 %, van cysti-
cercosis aangetroffen. Tuberculosis kwam voor bij 15% der runderen, 4,3% der
varkens en 8,6 % der crisisrunderen.

Terwijl van 325 gevallen van bacteriologisch vleeschonderzoek bij 10 gevallen
een positief resultaat werd vastgesteld, werd de kook- en braadproef 379 maal
verricht, met 26 maal een afwijkende reuk of smaak.

Het aantal inspecties bij 154 slagerswinkels bedroeg 1754, bij 261 vleeschwaren-
winkels 361.

Het onderzoek naar de wenschelijkheid en de noodzakelijkheid van restauratie
van de vleeschhal, het historisch gebouw van den i7den eeuwschen architect Lieven
de Key, te Haarlem, heeft uitgemaakt, dat deze restauratie dringend noodig is.
De kosten van dit omvangrijke werk werden geraamd op f 60.000.â, waarvoor,
volgens een bericht in de N. R. Ct., rijk en provincie reeds subsidie hebben toe-
gezegd. Het rijk neemt 60 %, de provincie 10 %, en de gemeente Haarlem de overige
30 % voor haar rekening. de G.

Aan de leden van bovengenoemde Groep deelt ondergeteekencie mede, dat
Prof. van Oijen met ingang van 20 November j.1. het secretariaat heeft neergelegd.
Zoolang nog niet een opvolger is benoemd zal ondcrgeteckende het secretariaat
waarnemen, zoodat hij verzoekt alle correspondentie, de Groep betreffende, aan
hem te willen richten. De Voorzitter

Geslaagd voor het Doctoraal-examen Veeartsenijkunde (eerste gedeelte) :
A. van Houwelingen en H. Gautzsch.

Op Woensdag 21 en Donderdag 22 October j.1., werd te Nijmegen in het Con-
certgebouw âDe Vereeniging" het congres gehouden van de Afdeeling Gezond-
heidstechniek van het Kon. Instituut van Ingenieurs, waarbij Dr. IJ. M. Kramer
en ondergeteekende de Maatschappij voor Diergeneeskunde hebben vertegenwoor-
digd.

gehouden over de verduurzaming van melk en andere voedingsmiddelen, in het
bijzonder door verhitting.

Spreker wees erop, dat het steriliseeren van voedingsmiddelen dateert uit den
Napoleontischen tijd, toen door een Parijzenaar, (Lefaire ? ? ?) voor het eerst
levensmiddelen werden geconserveerd. Napoleon zag de groote mogelijkheden
hiervan in, speciaal voor de militaire verpleging, stelde dus zeer veel belang in de
conserveering en maakte het mogelijk, dat de proeven werden voortgezet.

Geleidelijk heeft toen de conserven-industrie een groote vlucht genomen en is
geworden een onmisbare schakel in de voeding van de wereldhuishouding. Naast
de doelstelling van het gedurende onbepaalden tijd in onbedorven staat bewaren
van levensmiddelen, moest er ook naar worden gestreefd, de smaak van de voedines-
middelen door het conserveeringsproces zoo weinig mogelijk te beÃ¯nvloeden.

Zoo is het b.v. heel eenvoudig om verschillende vleeschsoorten zoodanig in blik
te steriliseeren, dat de houdbaarheid practisch onbegrensd is. 0e smaak heeft dan
echter zoodanig geleden, dat dergelijke producten geen aftrek meer vinden. De
hoofdzaak waarop het dus bij de conserveering van levensmiddelen aankomt, is
een zoo lang mogelijk houdbaar product te verkrijgen, hetwelk toch zijn goeden
smaak behoudt.

Ook melk wordt door verhitten gesteriliseerd. In het huisgezin door koken, in
de fabrieken door pasteurisatie. Deze pasteurisatie kan zijn een z.g. snel-pasteurisatie
of een stand-pasteurisatie.

In het eerste geval wordt de melk gedurende ongeveer 14 seconden verhit op
een temperatuur van 76 graden Celsius; in het tweede geval wordt de melk ge-
durende 35 tot 45 minuten verhit op 65 graden Celsius. In beide gevallen worden
de tuberkelbacillen, die in de melk aanwezig zijn, gedood, alsmede andere bacteriÃ«n.
De sporen blijven echter leven. Door pasteuriseeren wordt de smaak van de melk
niet zoo beÃ¯nvloed als door koken. De invloed van het pasteuriseeren op de vitaminen
is nog niet voldoende bekend. Ook andere invloeden spelen hierbij een rol, zooals
b.v. de toetreding van zuurstof. Ten slotte behandelde spreker nog enkele ziekten
die door het gebruik van ongekookte melk en door het gebruik van vleesch kunnen
optreden, zooals typhus, paratyphus, botulismus, tuberculose enz.

Zeer vele lantaarnplaatjes verduidelijkten sprekers betoog. Debat volgde op deze
voordracht niet. Wel werden enkele aanvullende mededeelingen gedaan o.a. door
Mej. Dr. A. Charlotte Ruijs, medicus te Amsterdam (vele Veterinairen wel bekend),
die mededeelde dat meer en meer blijkt dat bij den mensch zeer veel bovine-tuber-
culose voorkomt.

Nauwkeurige proeven te Amsterdam hebben n.1. aangetoond, dat bij een bepaald
aantal kinderen, lijdende aan tuberculose, in ongeveer 20 % van de gevallen de
rundertuberkelbacil kon worden aangetoond. De besmetiing is zeer waarschijnlijk
ontstaan door melk, waarin rundertuberkelbacillen aanwezig waren.

Nog zij vermeld, dat de voordracht van Prof. Wolff in populair-wetenschappe-
1 ijken trant werd gehouden.

Daarna hield Ir. H. de Kruijf Jr. een voordracht over de verduurzaming van
melk, beschouwd uit technisch oogpunt. Spreker besprak meer de verschillende
machines die bij de pasteurisatie, zoowel bij de snel-, als bij de stand-pasteurisatie
gebruikt worden. Zeer vele machines zijn van Amerikaanschen oorsprong, doch
ook Duitsche en Deensche apparaten zijn in den handel. Uitvoerig behandelde
spreker de geleidelijke vooruitgang der machines, vanaf het eenvoudigste principe
tot de moderne platenpasteur. Ook het nieuwste systeem, n.1. de electrische pasteur
werd besproken en aan de hand van platen uitvoerig toegelicht. De voor- en nadeelen
van de snel- en de stand-pasteurisatie werden eveneens uitvoerig besproken. Het
groote bezwaar van de snel-pasteurisatie is b.v., dal de tijd van deze pasteurisatie
zÃ³Ã³ kort is, dat de kleinste technische storing of de minste nalatigheid van het per-
soneel oorzaak is, dat de pasteurisatie-temperatuur niet wordt bereikt. Ook de
controle van de melk bij dit systeem is moeilijk. Vele fabrikanten passen dan ook
de stand-pasteurisatie toe. Aan de hand van zeer vele lantaarnplaatjes werden

de verschillende systemen van pasteuriseeren gedemonstreerd. Ook werd door
plaatjes aangetoond op welke wijze de verschillende machines die in een melkfabriek
worden gebruikt, t.o.v. elkaar moeten worden geplaatst om een zoo efficiÃ«nt moge-
lijke opstelling te verkrijgen. Ook uit deze voordracht bleek dat men bij het bouwen
van een melkfabriek een deskundige adviseering niet kan ontberen.

Verder zagen wij een melkfabriek in Engeland, die de melk in papieren flesschen
afleverde. Oogenschijnlijk leek dit een zeer goed en zeer handig en ook hygiÃ«nisch
systeem, doch bij het publiek viel het niet in den smaak, zoodat deze fabriek alweer
is opgeheven.

Ook zagen wij verschillende systemen van flesschen-spoelmachines, die ook
weer op verschillende wijzen in den loop die de fabriek-melk volgt, kunnen worden
ingeschakeld.

Ook op deze voordracht volgde geen debat. Wel deden verschillende directeuren
van melkfabrieken nadere mededeelingen, o.a. over de controle die zij op ieder
oogenblik van den gang der melk door de fabriek, op het bacteriegehalte der melk
instellen.

Op den tweeden dag werd in den voormiddag een bezoek gebracht aan de CoÃ¶pe-
ratieve melkinrichting, de Melkerij âLeut" te Nijmegen, welke fabriek de stand-
pasteurisatie toepast en waar vele theoretische beschouwingen van den vorigen
dag in de practijk werden gedemonstreerd.

Melkerij ,,Lent" te Nijmegen is een prachtige inrichting, die op allen een uitste-
kenden indruk maakte, evenals de lekkere koffie die door de Directie welwillend
aan de congressisten werd aangeboden.

Daarna werd per autobus gereden naar Oss, alwaar de Directie van Zwanenbero\'s
fabrieken den deelnemers aan het Congres een lunch aanbood. Gedurende die lunch
hield Dr. van Gelder, verbonden aan genoemde fabrieken, een korte inleiding
over hetgeen op het gebied der bereiding van levensmiddelen aan Zwanenbero\'s
/abrieken werd verricht. Interessant was o.m. zijn mededeeling omtrent proeven
die zijn en nog worden genomen ter beantwoording van de vraag welke temperatuur
gedurende een bepaalden tijd van steriliseeren in het inwendige van den blikinhoud
heerscht en hoelang die temperatuur daar heerscht. Daartoe wordt in een proefblik
een daarvoor geschikt meetinstrument gebracht en dit blik volgt hel gewone- of
een of ander bijzonder sterilisatieproces. Deze proeven dienen o.m. om nauwkeurig
te kunnen constateercn hoe lang het proces moet duren om de kiemen te dooden
en hoe kort het proces kan duren om den smaak niet nadeelig te beÃ¯nvloeden. Een
mooie combinatie van hygiÃ«ne en economie, wetenschappelijk vereenigd. Na alsnog
de groenten- en vruchtenconserven-fabricage, alsmede de baconbereiding, de
vleeschwarenfabricage en de principes van de werkzaamheden der N.V. Organon
te hebben besproken, werd in drie groepen een rondgang gemaakt door de fabrieken
der Fa. Zwanenberg, waarbij o.m. werden bezichtigd de afdeeling groenten- en
vruchtenconserven, de vleeschwaren-fabricage, de baconbereiding, alsmede de
fabriek voor de bereiding van orgaan-preparaten (N.V. Organon). Vooral dit laatste
bedrijf was zeer interessant en algemeen werd betreurd, dat de tijd zÃ³Ã³ kort was,
dat slechts een vluchtige indruk van het zeer wetenschappelijk werk dat daar
wordt verricht, kon worden verkregen.

Vooral het laboratorium waar de verkregen producten op hun werkzaamheid
werden gecontroleerd, was zeer belangwekkend.

Uit verschillende deelen van ons land worden ovariÃ«n, schildklieren, hvpophysen,
levers, ja, tot zelfs paardenurine naar Oss gezonden om daaruit de werkzame be-
standdeelen te halen, tot heil van mensch en dier. Een uitgebreide organisatie is
daartoe in het leven geroepen.

Na het bezichtigen van dit interessante bedrijf werd per autobus teruggereden
naar Nijmegen, waarna ieder zijns weegs ging en waarmede deze twee leerzame
dagen wederom tot het verleden behoorden.

Het doet mij zeer veel genoegen het woord tot U te mogen richten
over de keuring van varkens, omdat op dit terrein, sedert de Vlees-
keuringswet in werking trad, belangrijke veranderingen zich hebben
voltrokken.

Alvorens ik verschillende ziekten met U ga bespreken, dient het
een en ander over de techniek vooraf te gaan. In het Kon. Besl. van
5 Juni 1920 zijn voorschrifen neergelegd o.a. over de insnijdingen,
welke bij de keuring gemaakt moeten worden. Daaronder zijn er,
welke afhangen van eventueel geconstateerde ziektebeelden. Vooral
betreft dit die lymphklieren, waarvan het onderzoek zekere ingrijpende
handelingen aan het slachtdier vereist, welke de waarde daarvan in
meer of minder belangrijke mate beÃ¯nvloeden. Dit laatste is niet het
geval met de groep lymphklieren, welke naast de wervelkolom is ge-
legen ter plaatse van samenkomst met de darmbeenderen. Zij bestaat
uit de lglae iliacae internae, die gelegen zijn tegen de wervelkolom
vÃ³Ã³r de darmbeenszuil, de lglae sacrales hypogastricae achter deze zuil
en de op het darmbeen meer lateraal gelegen lglae inguinales profundae.
Deze lymphklieren liggen in wisselend aantal in het vet verborgen,
en zijn van zÃ³ grote betekenis voor de beoordeling van de achtervoeten
van het varken, dat ik niet aarzel vast te stellen, dat zij systematisch
bij elk dier ingesneden moeten worden. Behalve uit de bekkenorganen
ontvangen zij bijna alle lymphe uit de achtervoeten ; voor een groot
gedeelte zelfs zonder passage van andere lymphklieren. Vrijwel alle
afwijkingen waarop een lymphklier kan reageren, weerspiegelen zich
dan ook in deze kliergrocp. Worden hierin afwijkingen aangetroffen,
dan is het vaak mogelijk de plaats vast te stellen van het primaire
lijden, zoals contusies, fracturen, bloedingen in de spieren, arthritis,
haemarthros, soms tuberculose. Wanneer eventueel een nauwkeurige
uitwendige inspectie niets heeft opgeleverd, gaat men over tot het
insnijden der lymphklieren, die regionair zijn voor de oppervlakkige
Ivmphbanen van de achtervoet, n.1. de Igl. inguinalis superficialis of
uierklier, en de lgl. poplitea superficialis, die even boven de calcaneus
in het subcutane vet is gelegen. De eerste voert haar lymphe af naar de
lgl. inguinalis profunda ; de poplitea soms ten dele daarheen, doch
voornamelijk naar de lgl. sacr. hypog. (al of niet via een zitbeens-
kliertje). Is uitsluitend de genoemde sacraalklier veranderd, dan ver-
wacht men een aandoening in de achterste bekkenstreek en de daarom-

\') Voordracht, Alg. Vergadering der Maatschappij voor Diergeneeskunde op
Zaterdag 17 October 1936.

heen gelegen spiergroep en huid. Wanneer (mede) de poplitea afwij-
kingen vertoont, dan kunnen de oppervlakkige caudale delen ver-
anderd zijn, of zetelt de afwijking in de ondervoet tot en met het tar-
saalgewricht. In deze gevallen is meestal ook de uierklier veranderd,
die haar lymphe, behalve uit de ondervoet en de huidstreek van het
lidmaat, ook uit de oppervlakkige buikwand inclusief het eventuele
iiierweefsel en de perineaalstreek ontvangt. Zij geeft haar lymphe aan
de lgl. inguinalis profunda. Pas wanneer het beschreven onderzoek
zonder vrucht is gebleven, dient men diepere insnijdingen te maken ;
insnijding op de tibia, in het kniegewricht, langs het bekken omhoog
tot de femur, en ten slotte losmaken van bepaalde spiergroepen, even-
tueel onderzoek der vangklier. Aan de voorvoet zijn de verhoudingen
minder ingewikkeld. Daarvoor is regionair de grootste der z.g. lgl.
cervicales caudales, die soms alleen voorkomt, vÃ³Ã³r (niet âop") de
eerste rib, bij het gekliefde varken oppervlakkig tussehen de halsspieren
is gelegen en gemakkelijk door den slager met bloedstolsels verwijderd
wordt. In haar weerspiegelen zich de meeste afwijkingen in de voor-
voet ; daarnaast ontvangt zij â via andere klieren â lymphe uit de
inwendige delen aan de hals en een kleiner gedeelte van de lymphe
uit de boegklieren. Voor de oppervlakkige delen van de voorvoet is
tenslotte de boegklier mede regionair. De algemene ervaring is, dat
aan de voorvoet afwijkingen minder vaak voorkomen dan aan de
achtervoet.

In bepaalde gevallen â vooral van tuberculose â wordt een onder-
zoek van alle vleeslymphkliercn noodzakelijk geacht. Hiermee worden
bij het varken vanouds de boeg-, vang- en knieholtelymphklieren
bedoeld (axillairklieren ontbreken). Deze rol is haar toebedeeld, omdat
zij slechts lymphe zouden ontvangen uit de spieren en dc huid, die
bij het varken ook tot het vlees gerekend moeten worden. Het is evenwel
gebleken, dat de boegkliei â behalve uit het vlees en de oppervlakkige
gedeelten van de voorvoet â bij het varken ook lymphe ontvangt
uit de submaxillaire lymphklieren ; direct of door bemiddeling van
van andere lymphklieren, welke achter de kaakrand aan de hals, in
het subcutane vet, zijn gelegen, en die voor een deel zelf ook regionair
zijn voor de keel en de als entreepoort voor bacteriÃ«n zo gevreesde ton-
sillen. De boegklier is het verzamelstation voor de meeste lymphe uit
de kop ; slechts een klein deel gaat via de op de keel tegen de atlas
gelegen mediale retropharyngeaalklieren direct naar de halslymph-
stammen. Hiermee is de waarde van de boegklier als vleeslymphklier
vrijwel uitgeschakeld. De knieholteklier op de M-gastrocnemius ont-
breekt bij het varken meestal en wordt vervangen door een subcutaan
boven de calcaneus gelegen lymphkliertje, de lgl. poplitea superficialis,
dat echter ook niet altijd voorkomt. Tenslotte wordt de betekenis van
de vangklier als vleeslymphklier misschien gereduceerd, omdat in haar
gebied bij het vrouwelijk dier de castratiewond is gelegen, welke bij
het varken vrij gemakkelijk door tuberkelbacillen geÃ¯nfecteerd kan

worden, hetgeen bij een onduidelijke of ontbrekende tuberculose
van de entreepoort later niet meer waarneembaar behoeft te zijn.
Dat de slechts betrekkelijke waarde der traditionele vleeslymphklieren
bij het varken van invloed is op de beoordeling bij tuberculose, behoeft
geen betoog. En hiermee zijn wij aangeland bij de hoofdschotel der
vleeskeuring, welke nog steeds door de tuberculose wordt gevormd.
Althans in het Westen des lands. Aan ons slachthuis b.v. is op sommige
dagen 30â40% der varkens lijdende aan tuberculose. Bij de beoor-
deling moeten wij onderscheid maken tussen die van het gehele dier,
en die van organen en delen. Bij het varken vertoont de tuberculose
het typische beeld van een vcedingsinfectie. Tot voor kort gold de
regel, dat de primaire haard, gelegen in de digestietractus, z.g.n.
onvolledig zou zijn, d.w.z. wel is de regionaire lymphklier tuberculeus,
maar het maagdarmkanaal zou vrijwel steeds daarbij onveranderd
zijn. Recent microscopisch onderzoek heeft echter geleerd, dat deze
stelregel â die ons toestond om meestentijds de darmen bij mesenteri-
aalklier-tuberculose goed te keuren in tegenstelling met wat met andere
organen gebeurt â niet meer houdbaar is. Bij tuberculose der
submaxillaire lymphklieren bleken in de meerderheid der gevallen
de tonsillen tuberculeus te zijn, echter in een proliferatieve vorm,
met weinig verkalking en zonder ulceratie van het slijmvlies. In het
darmkanaal werd bij tuberculose der regionaire klieren in minstens
15% der gevallen deze aandoening bij microscopisch onderzoek in de
Peyerse plaques gevonden. Voor een juist overzicht is een herhaling
van dit onderzoek op grote schaal hier te lande gewenst, waarbij dan
vooral aandacht dient te worden gewijd aan een mogelijk verband met
de uitgebreidheid en de aard van het lymphklierproccs. Dit is tot nu
toe onvoldoende geschied. Inmiddels is deze bevinding een steun voor
hen, die reeds nu bij een uitgebreid proces in de lymphklieren ook de
varkensdarmen afkeuren, terwijl bij tuberculose der submaxillair-
klieren minstens de tonsillen, hetzij van de tong, hetzij van het gehemelte
of van beide, verwijderd moeten worden.

Vanuit de primaire haard vindt nu de verdere uitbreiding plaats ;
van generalisatie wordt ,,in de vleeskeuring" pas gesproken, als de
bacillen met het aortabloed zijn verspreid.

De uitbreiding vanuit de primaire haard geschiedt vrijwel steeds
lymphogecn. Vanuit de mesenteriaalklieren dus via de ductus thora-
cicus en holle ader naar het rechterhart. De meeste lymphe uit de
tonsillen voert via de submaxillaire en andere klieren over de boegklier
naar de bloedbaan. Het onderlinge verband der kop- en halslymph-
klieren legt ons de taak op, om bij tuberculeuze submaxillaire-klieren
steeds alle klieren op te zoeken, en te verwijderen, hetgeen kan geschie-
den door decapitatie van de schedel in het atlanto-occipitaal-gewricht
en gedeeltelijk losmaken van de benige kop. In sommige keurings-
diensten is het ook gebruikelijk bij tuberculose der lymphklieren de
benige kop af te keuren, zulks o.a. omdat dit gedeelte van het vakken

een consumptieartikel is, en het geheel in analogie is met wat bij de
organen geschiedt. Het zou eventueel aanbeveling verdienen, daarbij
tevens op tuberculose der beenderen te letten, omdat ingeval van
positieve bevinding het gehele dier uitgebeend moet worden.

Nadat de bacillen lymphogeen in de kleine bloedsomloop zijn ge-
komen, komen ze in de longen, om dan, na eventuele doorlating, via de
grote bloedsomloop de andere organen te infecteren. De verspreiding
in de longen vertoont in verreweg de meeste gevallen het beeld van
een haematogene uitzaaiing. Wegens de vroegtijdige slachting vindt
men volgens Nieberle geen eigenlijke chronische, met de vorming
van grote haarden gepaard gaa.nde tuberculose, doch alleen een
zogenaamde primaire generalisatie â eventueel met slepend verloop â
waarvan Ã©Ã©n der kenmerken is, dat de regionaire lymphklieren vrijwel
steeds in de ziekte betrokken zijn. Alleen de beenderen vormen hierop
een uitzondering, hetgeen Nieberle aan de met de lymphklieren min
of meer parallel lopende functie van het beenmerg toeschrijft. Het
eenvoudige beeld bij het varken : miliaire en geconglomercerde
tuberkels, met vroegtijdige verkazing en verkalking, eventueel ver-
weking, is van groot nut voor de vleeskeuring, temeer daar de vlecs-
lymphklieren voor de beoordeling van het gehele dier slechts een
ondergeschikte betekenis hebben. Verkalking vinden we reeds
vroegtijdig, soms reeds als de haardjes nog maar juist zichtbaar
geworden zijn. Deze verkazing en verkalking wordt als regel niet
aangetroffen bij de processen die door de bacil van het aviaire type
worden verwekt, waarop ik nog nader terugkom. De uitzaaiing vanuit
de primaire haard gaat dikwijls stootsgewijs, waarmee de veelal ongelijke
leeftijd der miliaire longhaarden overeenstemt. Vaak treffen we naast
het miliaire longproce,, in de lever â die volgens de nieuwste opvat-
tingen slechts zelden direct vanuit de darm geÃ¯nfecteerd wordt â zeer
jonge tuberkels aan, ten bewijze dat de longen de bacteriÃ«n onvol-
doende vastgehouden hebben. Mogen we dit, in vergelijking met hel
longproces dus als een recente uitzaaiing opvatten, die tot sterilisatie
kan leiden, een zeer sterke steun vindt dit in het voorkomen van jonge
haarden in de milt. Deze zijn voor het ongeoefend oog vaak moeilijk
te zien ; zij manifesteren zich misschien nog het duidelijkst door
ongelijkmatige korreling der sneevlakte. Vaak zal microscopisch
onderzoek nodig zijn om de aard van verdachte haardjes vast te stellen.
De nieren â die bij het varken veel minder vaak gedessemineerde
nephritishaardjes vertonen dan bij het rund â zijn voor de beoordeling
van een recente uitzaaiing van minder betekenis, daar macroscopisch
zichtbare miliaire haarden daarin minder vaak voorkomen dan bij het
rund of bij de practische vleeskeuring niet waargenomen worden.

In grove trekken moge hier nog iets gezegd worden over het beeld
van de tuberculose in de verschillende organen ; allereerst in de
lymphklieren. Het minst veelvuldig treffen we daarin aan een door
een harde kapsel omgeven klier met troebele, niet homogene sneevlakte,

waarop tussen gele, verkaasde gedeelten iets dieper gelegen onver-
kaasde eilanden en strepen worden aangetroffen, zodat enigszins een
straalvormig beeld ontstaat (strahlige Verkasung). Soms zijn de
verkaasde gedeelten bezet met fijne bloedingspuntjes. Vaker zien we
solitaire of geconglomereerde tuberkels, waarin snel verkazing en
verkalking kan optreden, terwijl bij het indringen van leucocyten
(welker groot aantal tot op zekere hoogte typisch is voor de varkens-
tuberculose) uitgebreide verweking tot absresvorming kan optreden.
Een 3e vorm is de meer diffuse woekering, die meer dan bij bovine bij
aviaire infecties wordt gezien ; in beide gevallen worden grotere of
kleinere gedeelten in de lvmphklier door reuzen- en epithelioide cellen
nieuwgevormd.. Bij de vogel-tuberculose is er geen duidelijke regressie,
die bij de bovine wel wordt gevonden.

In de longen zien we naast cle miliaire haarden die Ã³f over de gehele
long verspreid zijn dan wel het ineest voorkomen in de zwakst-respi-
rerende gedeelten, ook lobulaire en lobaire haarden, die uit geconglo-
mereerde tuberkels met geringe of sterke verkazing bestaan. Ook
kunnen grote spekkige haarden voorkomen. Volgens Nieberle vindt
in de longen zelf weinig locale uitbreiding plaats, doordat de bronchiÃ«n
zelden in het proces betrokken worden. Ook in de lever overheerst de
tuberkelvorming, waarbij vooral centrale verweking opvalt, die doet
denken aan kleine, niet-specifieke abscesjes. Hoewel ook conglomeraat-
tuberkels in de lever voorkomen, blijven de haarden in dit orgaan
meestal van zeer beperkte omvang. Verweking vinden we ook in de
grotere milthaarden; overheersend is daar echter een sterke bindweef-
selvorming. Tuberculose van het uierweefsel komt niet zooveel voor
en is dan meest haematogeen, gedessemineerd-miliair van oorsprong.
Dc sterk verkazende en vooral de infiltratieve vorm, die ons bij het
rund parten speelt, ontbreken. Ook tuberculose van de serosae wordt
slechts af en toe waargenomen. Een enkel woord dient nog gewijd
aan de door het typus avium verwekte tuberculose, die in sommige
streken veel voorkomt en tot 88 % bij locale tuberculose is beschreven.
Zij kenmerkt zich vooral door productieve groei met geen of weinig
regressie. De lymphklieren zijn vaak weinig vergroot, wat vaster, iets
vochtig, glad, grijswit op sneevlakte en van gelijkmatige tekening.
Soms wordt het beeld met dat der vervetting verward, of men herkent
de tuberculeuze aard niet, als er geen verkazing of verkalking is. De
vroegere opvatting dat de vogeltuberculose zich tot locale processen
bepaalt, is niet meer houdbaar gebleken. Het gemak waarmee lymph-
en bloedvaatjes in het proces betrokken worden, pleitte er reeds tegen.
Het beeld der vogeltuberculose in de organen is meer die van grijswitte,
spekkige haarden, meest zonder verkazing en verkalking en van een
zekere gelijkenis met leucaemische veranderingen ; vooral in de nier,
als de haarden een enkele maal tamelijk omvangrijk worden, anders
met chronische nephritis. Men ziet de spekkige haardjes nogal eens
in de lever, terwijl de portaalklier normaal lijkt. In de longen zijn zij

meestal van miliair tot erwtgroot, ook grijswit en spekkig en zonder
scherpe grens.

Door de iets vastere consistentie lijken de knobbeltjes eigenlijk nog
meer op sarcoomachtige veranderingen. Als hoge uitzondering treft
men wel eens een sterke vergroting van alle lymphklieren aan, gepaard
aan een weke consistentie. Men denkt hierbij wel aan leucaemie of
lympho-sarcomatose, soms worden zij wel aan de vogeltuberkelbacil
als primair agens toegeschreven. Bij de vleeskeuring zal in het algemeen
vernietiging moeten volgen.

Zeer vatbaar voor tuberculose zijn bij het varken de beenderen,
vooral die waarin veel spongiosa aanwezig is, n.1. de platte beenderen
en de epiphvsen der pijpbeenderen. Het ontbreken van beenhaarden
op de werveldoorsnee geeft geen garantie, dat het beenderstelsel geheel
vrij is, en ongetwijfeld heeft het feit, dat bij het varken vaak op
verscheidene plaatsen haarden worden gevonden, ertoe bijgedragen, dat
in ons regulatief bij beentuberculose geheel uitbenen is voorgeschreven.
Daar de beenderen van varkens voor een groot gedeelte in consumptie
komen, is het onze taak zoveel mogelijk de gevallen van tuberculose
daarvan en van de gewrichten op te sporen. De beenaandoening
begint vaak met een kleine haard in het merg ; de tuberculeuze
arthritis kan primair synoviaal ontstaan, maar ook in aansluiting
aan een beenhaard in de epiphyse. Nu doet in het algemeen tuber-
culose van lymphklieren, die voor een bepaald gedeelte van het
beenderstelsel regionair zijn, verdenking rijzen op een aandoening
in het stroomgebied. Zo is men ertoe gekomen bij tuberculose van
deze klieren de daarbij behorende voet uit te benen en de beenderen
op tuberculose te onderzoeken. Het ligt voor de hand daarbij de gehele
gordel van klieren, welke lymphe uit een voet ontvangen, als maatstaf
te nemen. Op deze wijze hebben wij tal van gevallen van been- en
ook van gewrichtstuberculose gevonden, die anders over bet hoofd
zouden zijn gezien, en dientengevolge bovendien tot geheel uitbenen
besloten. Daar het onderzoek steeds onvolledig blijft en jonge stadia
gemakkelijk over het hoofd worden gezien, worden de beenderen na
het onderzoek vernietigd.

Het is ons gebleken, dat in de achtervoet tuberculose veel vaker
voorkomt, dan in de voorvoet. In Berlijn spreekt men zelfs van een
verhouding 5 : 2. Voor de laatste heeft de caudale cervicaalklicr de meeste
betekenis ; de boegklier is van ondergeschikt belang wegens de grote
infectie-mogelijkheid uit de keelstreek en door de omstandigheid, dat
been-tuberculose meestal in het bovenste gedeelte van het lidmaat
woiden waargenomen. Onze nu ongeveer 5-jarige ervaring heeft ons
doen zien, dat aan de achterhand de lgl. inguinalis prof., of beter de
gehele groep lymphklieren ter plaatse de grootste betekenis heeft,
zulks mede in verband met het feit, dat meestal been-tuberculose bij
het varken daar in femur of bekken voorkomt. In die gevallen, waarin
alleen de vang- of uierklier of de poplitea, hetzij ieder voor zich of te

zamen aangetast waren, werd uiterst zelden in de voet een tuberculeus
proces aangetroffen. Het verdient daarom misschien aanbeveling in
deze gevallen alleen het onderste gedeelte van het lidmaat tot en met
de tarsus te onderzoeken en bij vangklier tuberculose ook dit na te
laten. Het feit evenwel, dat na gedeeltelijk uitbenen verborgen been-
tuberculose ook buiten het regionaire gebied dezer klieren werd gezien,
alsmede het vinden van beenhaarden als toevalsbevinding op plaatsen
waar zij niet te verwachten waren, geeft grond voor het vermoeden,
dat bij toename in hevigheid der generalisatie het aantal gevallen van
been-tuberculose groter wordt. Dat inderdaad bij gegeneraliseerde
tuberculose bij het varken het been meermalen is aangetast ook zonder
dat de regionaire lymphklieren zijn veranderd heeft men te Berlijn
kunnen waarnemen bij de varkens, die wegens uitgebreide tuberculose
naar de vrijbank verwezen moesten worden. Instinctief hebben vele
collega\'s dit alreeds lang gevoeld. De consequentie zou zijn dat bij
generalisatie steeds geheel uitbenen zou moeten worden gelast. Zeker
ligt hier een uitgebreid veld voor onderzoek braak.

Men ziet, het pad van een keuringsambtenaar in streken met veel
tuberculose onder de varkens gaat niet over rozen, vooral niet wanneer
hij zich niet beperkt tot een beoordeling van sterilisatie alleen, maar
zich dermate van zijn taak bewust is, dat hij ook ten opzichte der locale
tuberculeuze veranderingen al zijn kennis van de verspreiding der
ziekte en van de anatomische bouw van het varken aanwendt om alle
ziekelijk veranderde delen op te sporen en te verwijderen.

Na de tuberculose zijn de drie bekendste besmettelijke varkensziekten
van groot belang. Doordat Collega Ten Thijf. zoo vriendelijk was de
pathologische anatomie en de differentieel-diagnostiek van alle ziekten
behalve de tuberculose voor zijn rekening te nemen, kan ik mij in
hoofdzaak beperken tot de beoordeling bij de vleeskeuring. Deze is
vaak allesbehalve eenvoudig. Wordt bij het cadaver het volledige
ziektebeeld dat wij vroeger als karakteristiek leerden kennen, reeds
meermalen gemist, eerst recht is dit het geval bij dieren, die in allerlei
verschillende stadia en graden der ziekte geslacht worden. Bovendien
wordt het overzicht niet gemakkelijker, doordat het niet mogelijk is
bij dc keuring stelselmatig het inwendige van het maagdarmknaaal
te onderzoeken, terwijl de steun, die een sectie van eenige dieren uit
een koppel bij de reconstructie kan geven, vooral aan grote slachthuizen
ontbreekt, daar de dieren via de veemarkt dikwijls over verschillende
diensten gedistribueerd worden. Dc voorkeur voor bepaalde leeftijden
is ook niet zo constant als voorheen wel werd gemeend. Al met al is het
stellen ener juiste diagnose heden ten dage niet gemakkelijker geworden,
en kan daarbij het bacteriologisch onderzoek niet worden gemist.
Slechts bij een op deze wijze gecompleteerd onderzoek is een beslissing
mogelijk, die ook wetenschappelijk verantwoord kan worden. Daarom
verdient het aanbeveling, dat in het Keuringsregulatief de hoofden
âvlekziekte en pest " â om ons daartoe nu maar te beperken â worden

vervangen door: âverdenking" op-of âverschijnselen van vlekziekte
respectievelijk pest", daar velen, die afkomstig zijn uit de oude school
anders gemakkelijk blijven bij de veronderstelling, dat vlekziekte en
pest een scherp omlijnd pathologisch-anatomisch ziektebeeld vertegen-
woordigen. Daarnaast dient bacteriologisch onderzoek te worden
voorgeschreven, niet als een methode van secundair belang, maar
gelijkwaardig aan het macroscopisch onderzoek bij deze ziekten.

Bij de 3 standaardziekten kan huidroodheid optreden. Er wordt
nog wel eens alleen reeds bij pleksgewijze roodheid het bestaan vooral
van pest aangenomen. Daarom dient men steeds aan de mogelijkheid
van rode verkleuring vooral door thermische invloeden b.v. het liggen
op koude stenen te denken. Deze ziet men wel aan de buik en aan de
achterhand optreden en verdwijnt na de slachting niet steeds geheel.

Met betrekking tot de vlekziekte schrijft het huidige Keuringsregu-
latief voor, dat afkeuring moet volgen bij belangrijke veranderingen
in huid-, spier- en vetweefsel en in de ingewanden, sterilisatie bij
minder ernstige gevallen, wanneer bij bacteriologisch onderzoek alleen
vlekziekte-bacillen worden aangetroffen, terwijl niet tot de vlekziekte
moeten worden gerekend die gevallen welke uitsluitend urticaria en
endocarditis betreffen. Er zijn hier onduidelijke punten, deels van
cardinale betekenis. Wordt met âvlekziekte" alleen bedoeld het
daarvoor in de handboeken aangegeven karakteristieke pathologisch-
anatomische ziektebeeld â welk standpunt verdedigd zou kunnen
worden met een zinsnede uit Peerbolte en Bf.rger\'s toelichting op
de Vleeschkeuringswet, waarin wordt gezegd, dat de macroscopische
keuring richtsnoer is bij de beoordeling van ziekten ? Op grond van het
variabele ziektebeeld lijkt dit niet gewenst. Een tweede moeilijkheid
wordt geschapen door het woordje âuitsluitend" bij urticaria en
endocarditis. Pathologisch anatomisch gesproken, is het aannemelijk,
dat hier bedoeld wordt het ontbreken van nevenverschijnselen aan de
organen, met name lever, milt en nieren, al bestaat daarbij de moge-
lijkheid, dat de Ã©Ã©n deze sneller waarneemt dan de ander. Ook is zelfs
de mening verkondigd, dat als geringe nevenafwijkingen voorkomen
het woordje âuitsluitend" nog van kracht zou zijn. Daarnaast staat de
opvatting die zegt, dat met vlekziekte bij de vleeskeuring wordt bedoeld
een sepsis door vlekziekte-bacillen, die verschillen kan in hevigheid,
en dat daarom door een bacteriologisch cultuur-onderzoek in alle
gevallen van verdenking op deze ziekte, dus ook bij urticaria en endo-
carditis, moet worden nagegaan of er al dan niet een bacteriaemie
bestaat. Alleen bij negatieve uitslag mag volgens die opvatting in beide
gevallen het woordje âuitsluitend" als boven worden gebruikt. De
betekenis die hier aan het bacteriologisch onderzoek wordt gegeven,
sluit aan bij de toelichting van Peerbolte en Berger, waarin wordt
gezegd, dat niet alleen bij noodslachtingen, doch ook bij andere zieke
dieren, het vlees moet worden afgekeurd, dan wel â in het gunstigste
geval â gesteriliseerd, als bacteriÃ«n in het vlees aangetroffen worden.

In hygiÃ«nisch opzicht is de laatste opvatting ongetwijfeld de juiste en
wint dan ook steeds meer veld. Het is goed dat dit bij de zo zeer gewenste
wijziging van het âKeuringsregulatief" scherp wordt vastgesteld, zoals
dit reeds 2 jaar geleden in het advies van de Mij. aan den Minister is
geschied. Primair is dus het aantonen van sepsis in alle gevallen die
verdenking op vlekziekte geven. Deze verdenking bestaat nu bij alle
in de handboeken beschreven vormen der vlekziekte en bij andere
orgaan-afwijkingen die op een willekeurige sepsis kunnen wijzen, zelfs
ook als men meent dat het pathologisch-anatomisch beeld aan var-
kenspest doet denken. Dieren, die bij de levende keuring een zieke
indruk maken of welker lichaamstemperatuur boven 40Â° C. is gelegen,
moet men ook als verdacht beschouwen, indien de laatste niet na
enkele uren tot het normale peil is gedaald en dan slechts door het
vervoer blijkt te zijn veroorzaakt. Bacteriologisch onderzoek is dus mede
noodzakelijk bij alle gevallen van urticaria, ook van genezende, onge-
acht de uitbreiding van het proces en ongeacht het feit of er al dan niet
afwijkingen aan de crganen (vooral miltzwelling en nierpetechiÃ«n)
bestaan. Ook bij endocarditis moet bacteriologisch cultuuronderzoek
verricht worden, inclusief de gevallen zonder enige andere orgaan-
afwijking. Bij het vinden van vlekziekte-bacillen in de via grote
bloedsomloop besmette organen, klieren of vlees moet het vlees gesteri-
liseerd worden ; onze Wet kent terecht niet een beoordeling naar het
aantal bacillen, dat bovendien bij deze ziekte niet evenredig behoeft
te zijn aan de ziekteverschijnselen en zelfs bij noodslachtingen gering
kan zijn ; terwijl het bij ongunstige bewaring sterk kan toenemen.
Practisch gesproken kan men volstaan met enting uit de milt en de
nier onmiddellijk na de keuring ; het gebruik van zwak-alkalische
glucose-bouillon met een pH van plus minus 7,8 naast de agar verdient
aanbeveling, omdat daardoor binnen 24â36 uur een beslissing kan
worden gegeven (soms al veel eerder) terwijl slechts bij chronische
vlekziekte dan nog microscopisch onderzoek der schijnbaar niet ge-
groeide bodems noodzakelijk is. De voor vlekziekte-onderzoek bestemde
voedingsbodems moeten door de pH-bepaling worden getoetst. Bij
geslachte dieren kan hel cultuuronderzoek niet vervangen worden
door het nazien van een uitstrijkpreparaat, daar dit ons herhaaldelijk
in dc steek laat.

Als na-ziekte van vlekziekte of misschien als gevolg van onjuiste
dosering bij de vlekziekte-enting, kan polyarthritis optreden. Mon- of
polyarthritis komt bij varkens veel voor ; de dieren lopen daarbij kreupel
of hebben een trippelende, stijve gang. Arthritiden in het algemeen
kunnen ongetwijfeld meer dan Ã©Ã©n oorzaak hebben ; zij zijn nog on-
voldoende bestudeerd. Vele gevallen worden opgespoord door scherpe
waarneming ; ook zijn er die ontdekt worden doordat de inwendige
darmbeensklieren sterk vergroot, fungeus, gemarmerd en bruinachtig
van kleur zijn. In deze gevallen konden in de gewrichten, die sero-
fibrineus tot haemorrhagisch, eventueel exsudatief en exsudatief-

proliferatief ontstoken zijn, in bijna alle gevallen de vlekziekte-bacillen
worden aangetoond. Wanneer de acute vlekziekte inclusief Urticaria
in het chronisch stadium overgaat en ook wanneer orgaan-veranderingen
gevonden worden, moet bacteriologisch onderzoek der organen of van
het vlees gedaan worden. Is dit negatief of staat de overbodigheid bij
voorbaat vast, dan kan het dier slechts goedgekeurd worden nadat het
geheel is uitgebeend, daar ook de gewrichtjes van de wervelkolom
aangetast zijn. Het uitbenen moet geschieden zÃ³, dat de gewrichten
intact gelaten worden om bezoedeling van het vlees te voorkomen.
Behalve in deze gevallen, wordt door ons bij gewrichtsontsteking
volstaan met het uitbenen van de ledematen, eventueel alleen van de
voorste of achterste, terwijl een enkel ontstoken gewricht plaatselijk
verwijderd kan worden. Ook hier blijven de gewrichten zoveel mogelijk
gesloten. Polyarthritis komt zÃ³ vaak voor, dat slechts met verwijdering
van Ã©Ã©n gewricht kan worden volstaan, als een nauwkeurig onderzoek
van de andere gewrichten reden tot deze beperking geeft.

Met betrekking tot de varkenspest schrijft het Keuringsregulatief
vernietiging voor bij alle noodslachtingen, bij sterke vermagering of
bij belangrijke veranderingen, terwijl in alle overige gevallen het
vlees gesteriliseerd moet worden, tenzij er slechts geringe plaatselijke
veranderingen bestaan of wanneer de ziekte geacht kan worden
genezen te zijn. In verband met deze imperatieve voorschriften dient
de diagnose âvarkenspest" wel met de grootste zorg te geschieden.
Het is wel zeker, dat in het keuringsregulatief met pest zowel de viruspest
als d.e bacillaire pest wordt bedoeld. Kon men vroeger de mening
huldigen, dat beide ziekten pathologisch-anatomisch wel te onder-
scheiden waren (ik zonder hier het gemengde beeld uit) ; ook deze
mening is aan de tijd ten offer gevallen. Men mag slechts spreken van
ziekte met de verschijnselen van âvarkenspest", welke men dan kan
samenvatten als die van een septichaemie of een haemorrliagische
septichaemie, die al dan niet van een ernstig darm- of longlijden
vergezeld kunnen gaan. Soms kunnen de pathologisch-anatomische
afwijkingen zeer gering zijn of leidt koppelonderzoek pas tot het stellen
der diagnose. In deze samenvatting zijn zowel de gevallen van de
virus- als van de bacillaire pest en die met secundaire infecties opge-
nomen. Vooral met het oog op varkenspest is het onderzoek van het
slijmvlies van het maagdarmkanaal ook bij geringe septichaemische
verschijnselen noodzakelijk. Steeds moet een bacteriologisch onderzoek
ingesteld worden. Wel worden op deze wijze niet de gevallen van virus-
pest ontmaskerd, doch slechts door deze methode kunnen secundaire
infecties (bac. suipestifer, enteritidis GÃ¤rtner, suisepticus, coli, strepto-
en stophylococcen, vlekziektebacil), of de bac. suipestifer als primair
agens opgespoord worden, waarna in veel gevallen de keuringsbeslissing
strenger moet uitvallen. In het Keuringsregulatief wordt krachtens
artikel i wel afkeuring geÃ«ist bij het voorkomen van bacteriÃ«n uit de
coli-typhusgroep in het vlees, maar, daar bacteriologisch onderzoek

bij pest niet imperatief is voorgeschreven, zal iemand die op grond van
de pathologisch-anatomische afwijkingen in een bepaald geval de
diagnose varkenspest stelt en tot sterilisatie besluit, aan de voorschriften
hebben voldaan. En dit ondanks het feit, dat misschien de bac.
suipestifer in het vlees voorkomt. Duidelijk komt hier tot uiting, dat het
noodzakelijk is bacteriologisch onderzoek voor te schrijven bij alle
ziektebeelden met de verschijnselen van varkenspest.

Over de derde varkensziekte kan ik kort zijn. Ten Thije heeft
megedeeld hoe zij minder vaak wordt gediagnostiseerd dan voorheen.
Men is tot het inzicht gekomen dat borstziekte een verzamelnaam was
voor verschillende ziektebeelden, waarbij de ovale bacil werd aange-
troffen en Glasser heeft die gevallen, waarin deze bacterie kennelijk
een secundaire rol vervulde met andere aandoeningen samengebracht
in het begrip enzoÃ¶tische pneumonie. Deze kan door verschillende
bacteriÃ«n â ook wel de ovale bacil â verwekt worden en vindt haar
oorsprong in fouten bij opfok en verpleging. Zo is voor de borstziekte
feitelijk alleen overgebleven de septichaemische vorm, waarbij een
bacteriaemie van ovale bacillen bestaat. Doch ook deze vorm schijnt
minder voor te komen dan vroeger, ik heb haar althans in geen jaren
gezien. Uit een vleeskeuringsoogpunt valt omtrent deze ziekte weinig
te zeggen. Reeds bij vlekziekte en varkenspest werd er op gewezen hoe
noodzakelijk het is om bij het voorkomen van septichaemische ver-
schijnselen ook insluitende roodheid der huid en lymphlierzwelling
â al zijn zij nog zoo gering â bacteriologisch cultuuronderzoek te
doen. Is er een sepsis van ovale bacillen, dan zal deze zo opgespoord
worden en kan d.e bepaling van het Keuringsregulatief toepassing
vinden, die luidt : afkeuring bij noodslachting en sterke vermagering ;
sterilisatie als blijkens waargenomen afwijkingen de deugdelijkheid
is verminderd. Hier wordt het bacteriologisch onderzoek zelfs niet
genoemd en wordt het pathologisch-anatomisch beeld dus blijkbaar
volkomen karakteristiek geacht. De vroeger als karakteristiek voor de
pectorale vorm van borstziekte aangegeven fibrineuze pneumonie
met typische necrose kan ook wel bij andere ziekten voorkomen. Het
zal dan van de aard en het stadium van het proces afhangen of men
al dan niet een bacteriologisch onderzoek toepast, waardoor dan
tevens een eventuele nasleep van een suipestiferinfectie uitgesloten
wordt.

Resumerende komen we tot de conclusie, dat het noodzakelijk is
om steeds bij alle, ook zeer lichte verschijnselen van septichaemie een
bacteriologisch onderzoek in te stellen. Aan de hand der bevindingen
en van het Keuringsregulatief kan dan verder gehandeld worden.

Ten Thije heeft nog een aantal ziekten bij biggen behandeld. Daar
slechts weinig speenvarkens geslacht worden en ook de Londensche
biggen uit de mode zijn, zal men bij slachtvarkens als regd nog slechts
met eventuele naziekten daarvan te maken krijgen. Vaak staat deze
afkomst niet eens vast, gezien het feit, dat voor bepaalde ziekten aan-

gegeven leeftijdsgrenzen minder scherp zijn dan voorheen werd ge-
meend. Zoo treft men zelfs bij zware varkens een enkele maal wel een
endocarditis door streptococcen aan. Hier dient vanzelfsprekend
bacteriologisch onderzoek gedaan te worden ; glucose-bouillon is daarbij
weer onontbeerlijk. Meestal is het vlees kiemhoudend, zodat men met
een uitstrijk-preparaat uit de thrombus zou kunnen volstaan. Bij het
vinden van streptococcen in het vlees moet totale afkeuring volgen.

Een volgende belangrijke groep vormen de afwijkingen in reuk en
smaak van het vlees en van het vet. In een aantal gevallen wordt een
kook- en braadproef toegepast om deze afwijkingen op te sporen.
Meestentijds is de reuk sterker in het vet aanwezig, zodat men af en
toe beter van een smeltproef kan spreken. De rijkdom aan vet in het
vlees maakt dat het bij mestvarkens niet doenlijk is bij de beoordeling
onderscheid te maken tussen vlees en vet. Hoemeer men deze proeven
verricht, des te sterker wint de overtuiging veld, dat het gewenst is
verschillende personen bij het onderzoek te betrekken, ook al beschikt
men zelf over een uitnemend reukorgaan. Er schijnt namelijk vaak
een specifieke gevoeligheid voor bepaalde geuren te bestaan.

De laatste maanden geniet de geslachtsreuk vooral bij binnenberen,
weer een grote belangstelling. Van Duitse zijde is betoogd, dat deze
lucht het duidelijkst is waar te nemen aan de parotis of aan de speek-
selklieren in het algemeen. Door onderzoek hiervan met de braadproef
zou op eenvoudige wijze een scheiding te maken zijn in dieren met en
zonder geslachtsreuk aan het vlees en vet. In positieve gevallen zouden
vlees en vet dan nader onderzocht kunnen worden. Van betekenis zou
dit kunnen zijn bij volwassen mannelijke dieren die kort te voren
gecastreerd zijn. Tot enkele weken na de castratie bleek namelijk de
geslachtsreuk ook bij deze castraten nog in het vlees aanwezig te
kunnen zijn en in het verwarmde vet nog na enkele maanden. Onze
ervaring op dit punt is te gering om nu reeds een oordeel uit te spreken.
Wel staat vast dat bewaren van een dier met geslachtsreuk in het
koelhuis de lucht niet doet verdwijnen.

Van groot belang is ook de groep der visvarkens, beter : varkens met
een traanlucht, hier alleen bezien in verband met de keuring. Bij
velen heerst de mening, dat het vlees, beter het vet, slechts dan de
abnormale lucht heeft als er een grauwgrijze tot bruin-achtige ver-
kleuring van het vet is opgetreden. Het feit, dat de verkleuring zich
soms tot het vet in de bekkenholte bepaalde terwijl toch bij de braad-
proef een behoorlijke traanlucht aanwezig bleek te zijn, gaf ons aan-
leiding om bij het vinden van verkleurde varkens ook de normaal
gekleurde van dezelfde koppel aan een onderzoek te onderwerpen.
Daarbij werden dan herhaaldelijk duidelijk positieve resultaten
verkregen. Pogingen om door sterilisatie of door bewaren de lucht te
doen verdwijnen hebben gefaald. In enkele gevallen werd het voeren
van vis- of haringmeel in mengvoeders door de eigenaars pertinent
ontkend. In dit verband is het van belang dat volgens de literatuur

ook bij voedering van lijnzaad â of van lijnolie bevattende stoffen ââ¢
een bruine verkleuring van het vet, en bij uitsmelten ervan een op die
van vis gelijkende lucht kan optreden.

Met voorbijgaan der etteringsprocessen als indicatie voor de kook-
Ã©n braadproef moet ik nog de aandacht vestigen op de sterk faecale
lucht, die men aan het vet bij icterus kan waarnemen (welke laatste
diagnose tegenwoordig door de galkleurstofproef kan worden bevestigd).

Gezien de ervaring bij normaal van kleur zijnde visvarkens hebben
wij bij hevige levercirrhose â ook wannner er geen icterus bestond â
de braadproef gedaan met het resultaat dat in een vrij hoog percen-
tage der gevallen dezelfde onaangename lucht aan het vet werd
geconstateerd, misschien iets vaker bij de atrophische dan bij de
hypertropische levercirrhose. Het is opmerkelijk, dat â in tegen-
stelling met de meeste geurafwijkingen â deze lucht soms direct, soms
na enige dagen ook aan het rauwe vet merkbaar is. Dit hebben wij
enkele malen met een overeenkomstige lucht ook bij het rund opge-
merkt, zonder dat het daar gelukte verband te leggen met bepaalde
ziekelijke afwijkingen.

Bij het varken komt ook de beoordeling van vlees met abnormale
consistentie en van onvoldoende uitgebloede dieren, zeer veel voor.
Het Keuringsregulatief bepaalt, dat in gevallen van onvoldoende
uitbloeding, waarbij te verwachten is dat het vlees spoedig zal bederven,
het gehele dier wordt afgekeurd in geval het in nood is gedood en het
vlees bij bacteriologisch onderzoek niet kiemvrij is bevonden ; of indien
belangrijke veranderingen worden aangetroffen. In alle overige der
bovengenoemde gevallen is sterilisatie toegestaan. (Komen naast deze
afwijkingen nog andere voor, dan zal een eventuele strengere beoor-
deling zich natuurlijk daarnaar moeten richten). Deze voorschriften
zijn gegeven, omdat de ervaring leert, dat bij onvoldoende uitbloeding
het vlees minder houdbaar is. Het varken is door zijn lichaamsbouw
gepraedisponeerd voor onvoldoende uitbloeding en vermoeidheid,
tenminste geldt dit voor het mestvarken. Men hoede zich voor onvol-
doende uitbloeding aan te zien de zeer oppervlakkige lichtrode
verkleuring, die wel ontstaat, wanneer het dier te snel na het steken
in de broeikuip wordt gebracht. Wel lijkt het varken dan donkerder,
doch de grotere huidvaten zijn hierbij niet gevuld en de subcutane
speklaag is normaal van kleur. De graad van de veranderingen aan
dc romp dient bij onvoldoende uitbloeding het criterium te zijn voor
de beoordeling van het vlees. Als bezwaar wordt hier gevoeld de
mogelijkheid van ongelijke interpretatie van vleesafwijkingen door
verschillende onderzoekers. Een meer objectieve methode, die hier
moeilijk ontbeerd kan worden, is nu gevonden in de bepaling der
waterstofionenconcentratie, de pH-bepaling, welke als colorimetrische
bepaling in elke Keuringsdienst is te doen. Vooral het varken â en in
hoge mate het zware mestvarken â reageert door zijn spiersamen-

stelling spoedig met een verhoging der pH waarde. Er is een groote
groep ziekten, waarbij deze onderzoekings-methode een zeer bruikbaar
hulpmiddel is voor de beoordeling van het vlees, mits toegepast in
samenhang met de organoleptische waarneembare afwijkingen. Tot
deze groep behoren in de eerste plaats de noodslachtingen omdat men
hiervan de voorgeschiedenis niet kent ; verder oververmoeidheid
tengevolge van snelle, lang-volgehouden contracties, zoals bij fracturen
aan de niet gelaideerde ledematen ; langdurige hoge koorts ; harts-
gebreken met verminderde slagvolume en slagfrequentie ; anaemie ;
longaandoeningen met sterk verminderde zuurstofopname ; onvol-
doende koolhydraatopname ook ten gevolge van darmaandoeningen.
Verschillende van deze aandoeningen gaan bij het varken met onvol-
doende uitbloeding gepaard. Hierbij en bij organoleptisch min of meer
afwijkend vlees is de pH-bepaling uit twee stukken vlees, b.v. uit de M.
semitendinosus en de Mi. anconei, van groot nut gebleken om de
graad der vleesverandering vast te stellen. Uitgaande van een normale
pH van 6,0 a 6,2 in de eerstgenoemde spier, zal men bij een pH boven
6,6 aldaar, als regel reeds genoodzaakt zijn het vlees niet onvoor-
waardelijk goed te keuren. Een andere vraag, die ik in het Tijdschrift
voor Diergeneeskunde 1932 aflevering No. 22 nader onder ogen heb
gezien, is, of het noodzakelijk is in deze gevallen reeds sterilisatie toe
te passen en of een verwijzing naar de vrijbank niet mÃ©Ã©r op haar
plaats is. Over de toestand van het vlees en het vet krijgt men een
goede indruk, wanneer op slagersmanier de rib en de bovenbil worden
losgemaakt. Door vergelijking van de vleesafwijkingen en de pH krijgt
men spoedig een goede kijk op het vlees. Men dient evenwel te be-
denken, dat de pH alleen veranderd zal zijn als de zuurvorming door
de ziekte beÃ¯nvloed is. Bij sommige spierafwijkingen is dit niet het geval
en moeten wij ons zonder de pH-bepaling redden. Men ziet dit frappant
bij de algemeene spierdegeneratie, welke wij soms â het ergst in de
aihtcrhand â aantreffen en die wel aan ruw transport wordt toege-
schreven. De spieren zijn grijs-grauw verkleurd en meer of minder
sterk doordrenkt met een iets haemorrhagisch oedeem, ook intermus-
culair. Gevallen als deze moeten we rangschikken onder belangrijke
veranderingen in consistentie, en moeten worden afgekeurd.

Zeer zeldzaam treffen wij bij het varken miltvuur aan en dan meestal
beperkt tot de keel of het darmkanaal, dus als een locale aandoening.
Een teken, dat het varken weinig gevoelig is. Bestaan bij de eerste nog
wel slik-bezwaren of een verdikking in de keelgangstreek, bij darm-
miltvuur behoeft het dier niet waarneembaar ziek te zijn, en is dit zeker
niet als het proces in genezing verkeert. De verandering aan de regio-
naire lymphklier valt wel het meeste op. Zij is al naar het stadium
vergroot, geheel of gedeeltelijk helder rood, daarna bruin-rood, bleek
violet, rose en eindelijk grauw-geel tot asgrauw, terwijl de sneevlakte
eerst fijn gegranuleerd, en later gummi-achtig droog is. Als een karak-

teristiek kenmerk wordt een geel oedeem beschreven, dat ook wel
eens in de nierstreek voorkomt ; dit oedeem kan echter ontbreken,
terwijl de gele kleur niet typisch is voor deze ziekte, doch ook bij andere
(ontstekings)-oedemen bij het varken kan voorkomen. Men ziet b.v.
een dergelijk oedeem vaak min of meer omvangrijk rondom de pylorus
en het pancreas bij gezonde geslachte varkens ; soms zijn de lymph-
klieren ter plaatse iets rood. doch aan maag en darmen worden geen
afwijkingen waargenomen, terwijl van miltvuur geen sprake is, zodat
met locale afkeuring kan worden volstaan. Bij keel-miltvuur bepaalt
het proces zich vaak tot een tonsil of een gedeelte daarvan : zwelling,
hyperaemie, bloedingen en necrose, terwijl de omgeving rood en
oedemateus kan zijn en bloedingen (eventueel zelfs een huidkarbonkel)
te zien kan geven. Bij darm-miltvuur bevat de dunne darm â vooral
het duodenum â Ã©Ã©n of meer linze- tot gulden-grote sereus- hae-
morrhagisch necrotische plekjes of bolletjes, later ulcera, in de Peyerse
plaques; terwijl de serosa al of niet sterk bloedhoudend is, en bij necrose
van het slijmvlies een fÃ¯brineus beslag vertoont. Ook wordt verkleving
der darmen wel gezien. Natuurlijk moet door bacteriologisch onderzoek
en eventueel door cultuur of muisenting de diagnose bevestigd worden,
daar erop gelijkende afwijkingen ook wel eens bij andere ontstekings-
processen kunnen voorkomen. Slechts wanneer men in een afgekapseld
proces alleen afgestorven bacteriÃ«n aantreft, zou men het misschien
als genezen kunnen beschouwen ; uit een keuringsoogpunt zal dan
toch echter de eis moeten worden gesteld, dat uit de haard geen cul-
tuur-groei meer kan worden verkregen.

Bij acuut miltvuur zijn de dieren wel ziek en wordt een sterk ge-
zwollen milt gezien, als bij het rund ; is het verloop niet zeer snel dan
kan ook deze zwelling betrekkelijk gering zijn en is het orgaan wat
roder, soms met donker-bruine tot grijs-rode knobbels, van brokkelige,
droge consistentie. In dc parenchymateuze organen kan zwelling en
degeneratie voorkomen, terwijl in dc lever soms submiliaire tot miliaire,
iets droge vaak haemorrhagisch omrande kleine haardjes te zien zijn.
Verder treft men petechiÃ«n op hart, nieren en serosae aan en kan de
buikholte een sereus-haemorrhagische, fibrineuze vloeistof bevatten.
In het perifere bloed vindt men meestal weinig bacillen.

Daar bij miltvuur automatisch de Veewet-bepalingen in werking
treden en afkeuring moet volgen, valt het accent bij de vleeskeuring
op de desinfectie van het slachtgereedschap en het onderzoek naar
besmetting van andere slachtdieren, tenzij bij zuiver locaal miltvuur
(hetgeen door bacteriologisch onderzoek vastgesteld moet worden)
de haard intact is gebleven. Heeft bezoedeling van andere slachtdieren
plaats gehad, dan kan het aanbeveling verdienen tot sterilisatie te
besluiten.

En hiermee heb ik de belangrijkste afwijkingen, die we bij de keuring
van varkens kunnen aantreffen, met U besproken. Wanneer men zich

steeds de grondslag van ons Keuringsregulatief, dat alle ziekelijke
afwijkingen opgespoord en verwijderd moeten worden, ongeacht de
meerdere of mindere schadelijkheid, voor ogen houdt, dan kan de
beoordeling van de andere geen moeilijkheden opleveren.

In de laatste 15 jaren hebben zich in de keuring van varkens be-
langrijke wijzigingen voltrokken.

De schrijver is van oordeel, dat het noodzakelijk is, bij elk varken
de groep lymphklieren bij de samenkomst van wervelkolom en darm-
beenderen in te snijden, en geeft enige technische aanwijzingen voor
het onderzoek der achtervoeten. De z.g.n. vleeslymphklieren hebben
bij het varken minder betekenis dan bij het rund. In gevallen, waarin
generalisatie van tuberculeuze processen heeft plaats gevonden, moet
daarom voor de beoordeling van het vlees vooral de aard van het
ziekteproces als grondslag worden genomen. Bij tuberculose moet
zeer veel aandacht worden gewijd aan de verwijdering van alle ver-
anderde delen (halslymphklieren, benige kop). Het beeld der tuberculose
in organen en lymphklieren wordt besproken, terwijl het uitbenen van
kwarten met tuberculose der regionaire lymphklieren ter opsporing
van been- en gewrichtstuberculose aan de hand der ervaring op het
Amsterdamse slachthuis uitvoerig wordt behandeld. Bij het varken
is de kans, dat bij generalisatie van een tuberculeus proces been-
tuberculose optreedt, niet te verwaarlozen. Een uitgebreid onderzoek
naar de wenselijkheid van geheel uitbenen bij generalisatie, ook in
gevallen, waarin de lymphklieren onveranderd zijn, wordt gewenst
geacht.

Bij vlekziekte, varkenspest en borstziekte wordt gewezen op de
moeilijkheden bij het stellen der diagnose en wordt bacteriologisch
onderzoek in alle verdachte gevallen noodzakelijk geacht. Speciale
aandacht wordt gewijd aan de polyarthritis als naziekte der vlekziekte
of als gevolg ener ondeskundig uitgevoerde vlekziekte-enting.

De abnormale geur van vlees door voeding met vismeel en die in
verband met het geslacht worden uitvoerig besproken, terwijl de
nadruk wordt gelegd op het feit, dat bij levercirrhose zonder icterus
o.a. bij de braadproef een faecale lucht in het vet kan worden gecon-
stateerd.

Voor de beoordeling van het vlees kan in bepaalde gevallen de
pH-bepaling niet meer gemist worden.

Seit den letzten 15 Jahren hat sich in der Fleischbeschau der Schweine eine
auffallende Umwandlung vollzogen. Verf. zufolge muss man beim Schwein vor
allem die Lymphknotenpakete die sieh beim Zusammentreffen der WirbelsÃ¤ule
mit dem Becken vorfinden untersuchen.

BezÃ¼glich der Untersuchung der Hinterschenkel werden technische Hinweise
gegeben. Die sogenannten Fleischlymphknoten haben beim Schwein nicht dieselbe
grosse Bedeutung als beim Rind. In FÃ¤llen von allgemeiner Tuberkulose muss
der Beurteilung des Fleiches die Art des Krankheitsprozesses zugrundeliegen. Das
Hauptaugenmerk muss sich auf die Beseitigung der tuberkulÃ¶sen VerÃ¤nderungen
richten (Halslymphknoten, SchÃ¤delknochen). Besprechung des Tubekulosebildes
in den Organen und Lymphknoten. An der Hand der Erfahrungen am Schlachthof
in Amsterdam wird das Ausbeinen von Fleischvierteln, zwecks Ermittlung von
Knochen bzw. Gelenkstuberkulose besprochen. Bei generalisierten Tuberkulose-
prozessen ist nÃ¤mlich das Auftreten von Knochentuberkulose beim Schwein gar
nicht so selten. Vielleicht werden diesbezÃ¼gliche Untersuchungen noch die Not-
wendigkeit ergeben, dass man bei Allgemeintuberkulose alle Knochen â auch
in denjenigen FÃ¤llen wobei die Lymphknoten nicht ergriffen sind â ausschÃ¤len muss.

Bei Rotlauf, Schweinepest und Schweineseuche ist zwecks richtiger Diagnose
dieser Krankheiten der bakteriologische Befund unerlÃ¤sslich. Insbesonders wird
auf die Polyarthritis â die Folge von Rotlauferkrankung oder nicht lege artis aus-
gefÃ¼hrter Schutzimpfung hingewiesen.

Geruchsanomalien treten z.B. nach FischmehlfÃ¼tterung auf oder stehen im Zu-
sammenhang mit dem Geschlecht.

Bei Leberzirrhose, ach wenn Ikterus fehlt, lÃ¤sst sich Ã¶fters ein laekaler Geruch
des l\'ettes (Bratprobe) feststellen. Zur richtigen F\'Ieischbeurteilung ist in gewissen
FÃ¤llen die pH-Bestimmung schon unerlÃ¤sslich.

The author discusses the meat-inspection cf swine, especially with regards to
tuberculosis, erisipelas, hog-cholera, swine-plague and deviations of the odour of
meat and fat in fresh slaughtered swine.

He points to the latest researches of the lymphatic system in swine by which
appeared that the s. c. lymphatic glands of muscles are of less importance in the
_swine than in the row with tuberculosis. In cases of generalisation of tuberculosis
processes we therefore have to establish exactly the character of the process to judge
the meat. The localisation of occult bone-tuberculosis in quarters of swine, in which
the regional lymphatic gland is infected is discussed in detail, according to data
from the abattoir at Amsterdam.

The author comes to the conclusion that in cases of generalised tuberculosis
in swine the chance to find bone-tuberculosis is not small.

L\'auteur nous rappelle l\'inspection et plus particuliÃ¨rement l\'expertise du porc
en rapport de la tuberculose, du rouget, de la peste porcine, de la pneumo-entÃ©rite,
ainsi que des odeurs anormales que rÃ©pandent les viandes et les graisses porcines
immÃ©diatement aprÃ¨s l\'abattage.

Concernant la tuberculose c\'est surtout sur les recherches modernes faites sur
le systÃ¨me lymphatique du porc qu\'il veut fixer l\'attention, et d\'oÃ¹ il a paru que,
LXI1I 92

pour l\'expertise, les ganglions lymphatiques chez le porc sont beaucoup moins im-
portants qu\'il en est le cas chez le bovidÃ©.

C\'est pour cette raison qu\'une tuberculose gÃ©nÃ©ralisÃ©e, constatÃ©e chez le porc,
doit Ãªtre pour l\'inspecteur un indice de porter son examen surtout sur la nature
des altÃ©rations morbides.

D\'aprÃ¨s les donnÃ©es recueillies Ã l\'abattoir d\'Amsterdam, l\'auteur nous donne
un exposÃ© dÃ©taillÃ© des cas oÃ¹ une tuberculose osseuse cachÃ©e fut dÃ©pistÃ©e dans des
quarts, dont les ganglions lymphatiques rÃ©gionnaires Ã©taient atteints.
L\'auteur est arrivÃ© Ã la conclusion suivante :

En cas de tuberculose gÃ©nÃ©ralisÃ©e constatÃ© chez le porc, le chance qu\'en mÃªme
temps il y existe une tuberculose osseuse n\'est point minime.

Hutyra und Marek : Spezielle Pathologie und Therapie der Haustiere.
Nieberle : Ergebnisse der allgemeinen Pathologie und Path. Anat. d. Menschen

und d. Tiere. 1931. Bd. 25, S. 760.
Postma : Het Lymphvaatstelsel bij het Varken. T. v. Diergen. Dl. 55, 1928, afl. 11.
Veenstra : Over verborgen tuberculeuze haarden bij varkens. T. v. Diergen.
Dl. 59, 1932, afl. 3.

keuring. T. v. Diergen. Dl. 55, 1928, afl. 13.
Postma : De keuring van varkens, lijdende aan vlekziekte. Diss. Utrecht 1925.
Buitenhuis : Polyarthritis bij varkens. T. v. D. Dl. 62, 1935, afl. 14, 15, 16.
Van Manen : De keuring van varkens, lijdende aan pestis suum. Diss. Utrecht 1931.
Keller : Tonsillartuberkulose und Fleischbeschau. D. Schi. H. Zeit. 1936. F.g. u.s.w.
WÃ¼nscher : Ueber das Vorkommen tuberkulÃ¶ser DarmverÃ¤nderungen beim Schwein

Z. f. Fl. Hyg. Bd. 45, S. 161 â 163.
Schmidt : Zu dem Vorkommen von Tuberkulose in den Darmwand des Schweines.

Z. f. Fl. Hyg. Bd. 45, S. 244 246.
Junack : Zur Technik und Indik. d. Koch- und Bratprobe. D. Schi. H. Zeit. 1936.
F. 14, 15.

Heydt : Beitrag zur Feststellung des Geschlechtsgeruchs bei Binnenebern. Zeitschr.

f. Fl. H. Bd. 46. S. 397â400.
Keller : Zur Feststellung des Geschlechtsgeruchs bei Binnenebern. Zeitschr. f.

Fl. H. Bd. 46. S. 437â438.
Lerche : Geschlechtsgeruch bei ICberkastraten. Zeitschr. f. Fl. H. Bd. 46. S. 417â420,
Postma : Beschouwingen over de pH-bepaling als hulpmiddel bij de beoordeeling

van vleesch. T. v. Diergen. dl. 60, 1933, afl. 23.
Postma : De toepassing der pH-bepaling bij onvoldoende uitgebloede varkens.
T. v. Diergen. dl. 61, 1934, afl. 22.

Mr. J. Slager meende uit de voordracht van Dr. Postma gehoord te hebben,
dat hij bij gegeneraliseerde tuberculose bij het varken ook bij negatieve bevinding
van tuberculose van het beenderstelsel toch overgaat tot vernietiging van de been-
deren ; hij zou gaarne vernemen op welke gronden dit geschiedt, omdat daardoor
ingegrepen wordt in het eigendom van derden.

Dr. Postma staat ook op het standpunt om te trachten de schade voor den eigenaar
van het dier zoo gering mogelijk te doen zijn. Toch zal hij in die gevallen tot af-
keuren overgaan, omdat niet met absolute zekerheid te zeggen is dat de beenderen
niet in het proces betrokken zijn ; bovendien moeten voor het onderzoek de been-
deren sterk verkleind worden en in het algemeen wordt door de slagers op die ver-
kleinde beenderen weinig prijs gesteld.

Mr. Slager was door dit antwoord niet bevredigd ; hij deed daarom nogmaals
de vraag, waarom in het betrokken geval bij negatieve bevinding toch tot afkeuren
wordt overgegaan.

Dr. Postma legde er den nadruk op, dat de beenderen niet zÃ³Ã³ sterk verkleind
kunnen worden, dat alle â ook zeer kleine â tuberculeuze veranderingen daarin
opgespoord worden. Overigens worden organen die voor het bacteriologisch onder-
zoek zijn gebruikt, door Mr. Slager â volgens zijn verklaring â- ook afgekeurd ;
zulks als analogon.

Collega A. YV. A. Bos meende ook dat bij gegeneraliseerde tuberculose alle been-
deren moeten worden afgekeurd. Hij zelf heeft in zijn keuringsdienst twee gevallen
gehad waarbij later bij het verkleinen van de beenderen bleek, dat deze door tuber-
culose waren aangetast. Omdat het negatieve niet met zekerheid te zeggen is, moet
men tot afkeuren overgaan.

Collega R. H. Veenstra wees er op dat volgens het keuringsregulatief organen
en deelen als tuberculeus beschouwd worden, wanneer de regionnaire lymphklieren
als tuberculeus onderkend zijn. Bij twijfel bij uitspraken moet men zich plaatsen
op het standpunt van den consument en niet op dat van den slager. Hij is het dan
ook volkomen met collega Bos eens. Bij tuberculeuze organen is dit veelal gemak-
kelijk te zien, bij de beenderen is dat vaak moeilijk.

Collega C. J. de Gier bracht onder de aandacht dat het niet vinden van afwij-
kingen die op het bestaan van tuberculose wijzen, toch nog niet uitsluit dat die
organen daar niet aan lijdende zijn ; hij meende de oplossing hiervoor te vinden,
door deze dan als verdacht te verklaren.

Dr. J. van Woerden vroeg waar de grens is tusschen gegeneraliseerde en uit-
gebreide gegeneraliseerde tuberculose en waarop bij de bcoordeeling van het proces
geoordeeld moet worden.

Dr. Postma was van meening dat die grens nog niet te trekken is, dit zal nog
nader moeten worden onderzocht. Het is niet onmogelijk dat uitbeenen bij elk
gegeneraliseerd proces zou moeten volgen.

Volgens Stroh ^l) komen in Zuid-Duitschland, vooral in WÃ¼rtemberg, de laatste
jaren opvallend veel gevallen van trichinose voor bij in het wild levende vossen.

Het is niet duidelijk hoe de vos besmet wordt ; in enkele gevallen misschien door
het eten van trichineuze ratten, of aan trichinose gestorven katten of vossen. Stroh
vermoedt echter dat onder de veldmuizen, die daar volgens hem het hoofdvoedsel
van de vossen zijn, trichinose voorkomt. Vr.

In het begin van Mei 1936 ontvingen wij van den Keuringsveearts,
Hoofd van Dienst, der gemeente Leeuwarderadcel, Collega J. J. de
Jong te Stiens, de mededeeling, dat bij de keuring van een geslachte,
door den veehouder O. te G. zelf gefokte, oude zeug, in uitgebreide
mate echinococcose van de longen en de lever was aangetroffen en
dat deze veehouder ook een ouden heemhond had.

Deze mededeeling was voor ons aanleiding tot het instellen van
een onderzoek, want Echinococcose in uitgebreide mate van longen en
lever, dus een door ons als zgnd. b.b.-infectie aangeduide, komt bij het
varken vrij zelden voor. Wij wezen hierop reeds eerder en herinneren
in dit verband aan onze stelling, voorkomende in dit Tijdschrift, van
15 Januari, 1935 ¹), n.1., dat bij een zgnd. b.b.-infectie (vele blazen
in longen en lever) het dier meermalen moet zijn geÃ¯nfecteerd.

Bij het den i3den Mei 1935 ter plaatse ingestelde onderzoek bleek,
dat het bewuste varken 5 jaar oud was, hetgeen dus een re-infectie
meer mogelijk maakt. Maar als wij daarbij in aanmerking nemen, de
wijze, waarop het varken in het land wordt gevoed, en waarbij de
grasvoedering niet het voornaamste is, dan moest in dit geval dus
wel worden aangenomen, dat het varken in een weide, die in ernstige
mate met eieren van de taenia echinococcus was besmet, had geloopen.

De besmetting van een weide in de onmiddellijke omgeving van een
boerderij moge eens een enkelen keer door een trekhond kunnen plaats
hebben, tot een intensieve besmetting komt het in dat geval echter
niet. Intensieve besmetting van weiden in de omgeving van de boer-
derij is alleen mogelijk door een de taenia echinococcus herbergenden
heemhond, die als regel bij het melken tegenwoordig is en zijn om-
zwervingen tot de boerderij of naaste omgeving daarvan beperkt ;
wij wezen hierop meer dan eens ^x) ²) ³).

Om bovenstaande redenen verwonderde het ons dan ook niet, bij
ons onderzoek een Duitschen herdershond op het heem aan te treffen,
die 13 jaar oud bleek te zijn en altijd bij den veehouder O. te G. als
heemhond had gefunctionnecrd.

¹\') C. Tenhaeff en Dr. S. Ferwerda : Over de localisatie van de echinococcose
in de organen van de slachtdieren. Tijdschrift voor Diergeneeskunde, Jaargang
1935, deel 62, bldz. 89.

²) C. Tenhaeff en Dr. S. Ferwerda. Vergelijkende statistiek omtrent de Echi-
nococcosis bij het vee in Mecklenburg en Friesland en het gevaar van den heemhond
als bron van infectie. Tijdschrift voor Diergeneeskunde, Deel 61, Jaargang 1934.
Aflevering 4.

Deze hond moest -â zoo mocht worden aangenomen â dus drager
van de taenia echinococcus zijn.

Bij ons onderzoek in het jaar 1919 ¹) en ook nadien vermeldden wij,
dat de heemhond gevaarlijk kan worden in dien zin, als bij de huis-
slachtingen de daarvan afkomstige organen aan het dier werden
gegeven. Van den veehouder O. kregen wij op onze desbetreffende
vraag, echter een ander, ons ook niet vreemd (Zie ²) bldz. 60, 9e geval),
bericht, n.1., dat zijn hond den weg naar den slager kende en zelfs in
zoo sterke mate, dat hij vrijwel niets anders dan slachtafval at en dit
ook reeds vele jaren deed. Zoodra de hond des morgens werd losgemaakt,
rende hij naar den naburigen slager V., die op een 500 m afstand van
de boerderij woont.

Mede in verband met deze laatste mededeeling, mocht dus met aan
zekerheid grenzende waarschijnlijkheid worden aangenomen, dat
deze hond drager van de taenia echinococcus zou zijn, dat hij de
weiden rondom de boerderij had besmet en dat op deze wijze het
bewuste varken moest zijn besmet.

Deze waarschijnlijkheid was voor ons zoo groot, dat wij den eigenaar,
zulks ook ter bescherming van zijn gezin (hij bleek nog een jong kind
te hebben) in ernstige overweging gaven den hond te doen afmaken,
hetgeen dicnzelfden dag nog plaats had.

Bij het door ons ingestelde onderzoek van het cadaver werden
taeniae echinococcus aangetoond, ofschoon niet in een groot, maar in
een gering, aantal.

Voor zoover ons bekend is dit het eerste geval, waarbij de cyclus â
heemhond-slachtafval-taenia echinococcus bij den hond-met eieren
besmette weide-echinococcosis bij het vee van den eigenaar van den
heemhond â door bevinding is aangetoond.

Dat hier re-infectie bij het 5 jaar oude varken in kwestie heeft
bestaan, werd ons nu ook overduidelijk ; de hond ging mede bij het
melken van het vee en liep in de omgeving van de boerderij rond.
Wij hebben dus een hond met taenia echinococcus aangetroffen in
een tijd, dat dit theoretisch niet meer mogelijk mag worden geacht
op grond van de in werking zijnde Vleeschkeuringswet.

Inderdaad theoretisch, want practisch leert ons de statistiek van
de Vleeschkeuring bij de varkens, dat er jaarlijks, ook nu nog, geregeld
enkele varkens worden besmet, waaruit dus logisch volgt, dat er nog
dragers van de taenia echinococcus moeten zijn. Wij wezen hierop
reeds eerder en hielden hierover uitvoerige beschouwingen ⁵), waar-
naar wij kortheidshalve verwijzen.

¹) C. Tenhaeff en Dr. S. Ferwerda. Rapport van het onderzoek naar het
voorkomen van taenia echinococcus bij den hond in Friesland. Gebrs. J. en H.
van Langenhuyzen 1919, bldz. 57, 2e geval.

²) C. Tenhaeff en Dr. S. Ferwerda. De Echinococcose in Friesland en haar
bestrijding. Verslagen en Mededeelingen betreffende de Volksgezondheid. November
1933, bladz. 14.

Maar al bevreemdde het onderhavige geval ons niet, toch plaatst
het ons voor verschillende vragen.

Het geval toch komt voor in een gemeente, waarin sinds de laatste
3 jaren alle afgekeurde organen, door den hulpkcurmeester in zijn
auto worden meegenomen en wij hebben, kennende dien hulpkeur-
meester, geen enkele reden om aan te nemen, dat hierbij niet de noodige
accuratesse wordt toegepast.

Een directe voeding van den hond met blazen gedurende de laatste
3 jaren kunnen wij derhalve wel uitsluiten.

De mogelijkheid, dat deze hond gedurende de laatste 3 jaren de
taenia heeft gekregen door het eten van afvaldeelen, die bij het slachten
met scolices zijn besmet, bestaat en daarop wijst wel eenigszins het
kleine aantal taeniae, dat wij bij den hond vonden. Mogelijk is dit dus
en wij herinneren aan de ter zake vermelde gevallen in ons rapport
van het jaar 1919. ⁴)

Onze conclusie zou dan moeten zijn, dat een totale uitroeiing van
de echinococcosis niet mogelijk moet worden geacht, een conclusie,
die misschien ook uit anderen hoofde juist is.

Toch achten wij die mogelijkheid onder de gegeven omstandigheden
niet zoo groot en bovendien er is hier meer, dat eerder in een andere
richting wijst.

Toen wij de aanteekeningen van het door ons in het jaar 1930 inge-
stelde onderzoek raadpleegden, bleek n.1., dat in genoemd jaar
bij de keuring van :

ie. een eveneens van den veehouder O. te G. afkomstige, geslachte,
9 jaar oude koe, talrijke echinococcusblazen in de longen en de lever
werden aangetroffen ;

2e. een geslachte 2 jaar oude koe van den veehouder L. te G. (een
buurman van O. te G.), de blazen eveneens talrijk, in de longen werden
aangetroffen ;

3e. een geslachte 2 jaar oude koe van den gardenier v. W. te G.
(eveneens dicht bij O. te G.) in de longen en de lever de blazen werden
waargenomen ;

4c. een geslacht 2 jaar oud schaap van R. K. te G. (eveneens in
de nabijheid van O. te G.) veel blazen in de longen werden aange-
troffen en

5e. een geslacht 4 jaar oud schaap van H. te H. (ook in de nabijheid
van O. te G.) in de longen en lever de blazen werden aangetroffen.

Bovenstaande gevallen toonen aan, dat de bedoelde hond niet alleen
voor het vee van zijn eigenaar gevaarlijk is geweest, maar daarnaast
dient er met nadruk op te worden gewezen, dat de besmetting van de
betreffende, alle in 1930 geslachte, dieren ook moet hebben plaats gehad
vÃ³Ã³r het jaar 1930, dus minstens zes jaar geleden, dus nog in den tijd
toen de maatregelen der confiscatie van de met de blazen behepte
organen en deelen nog niet aan de hooge eischen van thans voldeden.

dus ook in dien tijd, derhalve vÃ³Ã³r het jaar 1930, drager van de taenia
echinococcus was.

Zelfs zijn wij eenigszins geneigd, op grond van de sub 1 bovenver-
melde bevinding bij de 9 jaar oude, in 1930 geslachte koe van den
eigenaar van den 13 jaar ouden hond, om aan te nemen, dat de onjuiste,
in zijn gevolgen zoo funeste, voedingswijze van den hond nog uit d.e
allereerste tijden van de Vleeschkeuringswet dateert.

De bij den hond nog aanwezige taeniae zouden dan aan een voeding
met blazen van vÃ³Ã³r het jaar 1930, mogelijk nog eerder, zijn te wijten.

Voor deze veronderstelling zou ook pleiten de door ons bij het
microscopisch onderzoek van de gevonden taeniae echinococcus (die
wij goed konden termineeren en die uit 4 leden bestonden, dus zeer
zeker volwassen exemplaren waren) gedane waarneming, dat n.1.,
tot onze groote verwondering, in tegenstelling met hetgeen wij bij onze
vroegere onderzoeken steeds zagen, in het achterste segment absoluut
geen eieren aanwezig waren.

Wij vroegen ons af of het feit, dat geen eieren werden aangetroffen,
zou wijzen in de richting van een oude taenia, die deze belangrijke
levensfunctie dan zou hebben gestaakt. Pogingen om hieromtrent
zekerheid te verkrijgen faalden helaas.

Al zijn wij, persoonlijk, zooals wij ook reeds eerder opmerkten, wel
eenigszins geneigd, van de taenia echinococcus een lÃ¤ngeren levensduur
aan te nemen, dan wordt aangenomen (2 jaar), op grond van het
feit, dat van andere helminthen ook gegevens omtrent een lÃ¤ngeren
levensduur (dikwijls een veel langere; van de t. solium vermeldt v.
Ostertag een geval van 12 jaar) bekend zijn en al meenen wij, dat
ook het onderwerpelijke geval onze gedachte wel eenigszins steunt,
toch berust het in dit opzicht interessante geval, naar onze meening
op te losse gegevens om er in zake den leeftijdsduur van de taenia echino-
coccus een wetenschappelijkge rechtvaardigde conclusie uit te trekken.

De vraag blijft dus of het mogelijk is, dat de taenia echinococcus
een lÃ¤ngeren levensduur heeft dan wordt aangenomen, n.1. Ã¤ 2 jaar.

Het is ons, ook uit onze talrijke navragen, voldoende bekend, dat
ter beantwoording van de in zake den levensduur van de taenia
echinococcus gestelde vraag alleen het experiment hier de oplossing
zal kunnen brengen. Ook v. Ostertag wees nog onlangs in het Zeitschr.
f. Fleisch- und MilchhygiÃ«ne op het groote belang van een dusdanig
experiment, waarbij hij echter tevens nadrukkelijk wees op de daarbij
te nemen voorzorgen voor besmetting van onderzoekers en personeel.

Het is wel opvallend, dat tot nog toe vrijwel een ieder voor dit
experiment terugschrikt.

Prof. F. DÃ©vÃ©, de bekende Rijsselsche echinococcus-onderzoeker,
deelt ons in zijn laatste schrijven ter zake nog mede, dat hij op deze
experimenten herhaaldelijk en reeds geruimen tijd de aandacht van
onderzoekers heeft gevestigd. âJusqu\'ici, aucun d\'eux ne parait avoir
acceptÃ©, de gaietÃ© de coeur, de conserver durant de longs mois, et

peut-Ãªtre des anneÃ©s, un ehien dangereux, risquant de eontaminer le
personnel", schrijft hij en veelzeggend voegt DÃ©vÃ© er aan toe : âC\'est
un scrupule qui se comprend !".

Ook vroeger heeft DÃ©vÃ© deze onderzoekingen zelve ter hand willen
nemen, maar op grond van âdes conditions de dÃ©sinfections dÃ©fec-
tueuses dans lesquelles j\'Ã©tais obligÃ© d\'expÃ©rimenter" daarvan moeten
afzien. âPeut-Ãªtre Ãªtes-vous mieux organisÃ©s .... schrijft hij ons.
Dit laatste is tot onze groote spijt niet het geval en wij wagen het
daarom eveneens de aandacht er op te vestigen, dat het van zoo groot
belang zou zijn als de levensduur van de taenia echinococcus langs
experimenteelen weg met zekerheid werd vastgesteld.

Wij willen besluiten met nog te wijzen op een uit het bovenvermelde
geval te trekken leering, zulks in verband met de thans in onze Maat-
schappij voor Diergeneeskunde naar voren gebrachte kwesties in zake
organisatie van de Vleeschkeuringsdiensten c.a. Daarbij wordt er
herhaaldelijk op gewezen, dat zuiver-ambtelijke diensten als opspo-
ringsinstituut van gevallen als b.v. het onderwerpelijke, belangrijke
voordeelen zouden opleveren.

Wij meenen, dat deze stelling door het vermelde geval, waarin het
niet-uitsluitend-ambtelijke Hoofd van Dienst, ons de zoo dankbaar
aangenomen aanwijzing gaf, wordt gelogenstraft.

Wij weten uit ervaring, dat de Fricsche Keuringsveeartsen bijzonder
belangstellen in de echinococcosis en dat zij herhaaldelijk toonen, dat
zij, ook al zijn zij geen volledig-ambtenaar, verstaan, op welke wijze
met de Inspectie, in het belang van de Volksgezondheid en de gezond-
heid van den veestapel, moet worden samengewerkt.

Het zij daarom gezegd, dat het naar onze meening niet zit in het
ai of niet zuiver-ambtelijk zijn, maar wel in de belangstelling van den
ambtenaar.

Het is dan ook die belangstelling, onafhankelijk van het feit of die
uitgaat van een volledig-ambtenaar of van een Keuringsyeearts-
prakticus, die, getuige dit voorbeeld, waardoor een belangrijke be-
smettingsbron werd aangetoond en onschadelijk gemaakt en welk
voorbeeld door ons met zoo talrijke andere, ook op ander terrein, zou
kunnen worden aangevuld, voor de gemeenscchap en de wetenschap
groot nut kan afwerpen.

Wij achten het voor een goede en nuttige samenwerking van Keu-
ringsdienst en Inspectie dan ook absoluut geen eisch, dat de Keurings-
dienst wordt behartigd door een uitsluitend ambtenaar.

Bij een door den eigenaar zelf gefokte, 5 jaar oude zeug werd uitge-
breide echinococcose van longen en lever geconstateerd.

Op de betreffende boerderij, waar door Schr. een onderzoek werd
ingesteld, werd een 13 jaar oude heemhond aangetroffen, die den weg
naar den slager kende en die, na te zijn afgemaakt, drager van taenia
echinococcus bleek te zijn.

Uit andere gevallen van echinococcose, voorgekomen in de betreffende
gemeente bij in het jaar 1930 geslacht vee, afkomstig van in de naaste
omgeving van den eigenaar van den hond wonende veehouders, mocht
met groote waarschijnlijkheid worden aangenomen, dat door dezen
hond ook landerijen in de naaste omgeving van de boerderij waren
besmet. Door Sehr, wordt dus door deze bevinding het gevaar van den
heemhond voor het ontstaan van de echinococcose aangetoond.

Op grond van uitvoerige beschouwingen komen de Sehr, tot de
conclusie, dat de besmetting van den hond van vÃ³Ã³r het jaar 1930
dateert. Deze veronderstelling zou dus wijzen op een veel lÃ¤ngeren
leeftijd van de taenia echinococcus dan tot heden wordt aangenomen.

Bei einer, von dem EigentÃ¼mer selbst gezÃ¼chteten 5-jÃ¤hrigen Sau wurde ausge-
dehnte Lungen- und Leber-Echinococcosis konstatiert. Auf dem betreffenden Hofe
wurde ein Hofhund gehalten welcher regelmÃ¤ssig bei einem benachbarten Metzger
Schlachtabfall frass. Der Hund wurde abgeschlachtet und erwies sich als TrÃ¤ger
der Taenia echinococcosus.

Aus andern FÃ¤llen von Echinococcosis, beim Vieh der benachbarten ViehÃ¤lter
konstatiert, dass in 1930 geschlachtet wurde, konnte mit grosser Wahrscheinlichkeit
angenommen werden dass der Hofhund auch diese LÃ¤ndereien infiziert hatte.
Die Gefahr des Hofhundes als Verbreiter der Echinococcosis ist damit von Ver-
fassern durch Beobachtung nachgewiesen worden.

Die Infektion des Hundes soll nach Meinung der Verfasser von vor dem Jahre
1930 datieren. Das deutet hin auf eine viel lÃ¤ngere Lebensdauer der Taenia
echinococcus als bis jetzt angenommen wurde.

The authors report a case of an extensive echinococcosis of lungs and liver in a
5 year-old sow which was reared by the owner himzelf. There was on the same
farm a 13-year-old watchdog, which regularly ate offals in a neighbouring butchery.
The dog was killed and appaered to be carrier of Taenia echinococcus.

From other cases of echinococcosis, detected in rattle from neighbouring caltle
breeders that was slaughtered in 1930, the conclusion is reached that in all probability
the dog had conveyed the infection also to those premises. The danger of the watch-
dog as disseminator of echinococcosis has been demonstrated througt the authors
by this experience.

According to authors the dog was infected before 1930. This points to a much
onger life of the Taenia echinococcus than has been believed so far.

Les auteurs dÃ©crirent un cas d\'une Ã©chinococcose Ã©tendue des poumons et d ufoie chez
une truie, Ã¢gÃ©e de 5 ans, qui avait Ã©tÃ© Ã©levÃ©e par le propriÃ©taire lui-mÃªme. Dans
la mÃªme ferme un chien Ã¢gÃ© de 13 ans fut tenu, qui mangeait rÃ©guliÃ¨rement des
abats dans une boucherie voisine. Le chien fut abattu et parut Ãªtre porteur de Taenia
echinococcus.

D\'autres cas d\'Ã©chinococcose, constatÃ©s chez le bÃ©tail d\'exploitations voisines
abattu en 1930, conduisent Ã la conclusion que le chien Ã trÃ¨s probablement transmis
l\'infection aussi Ã celles-ci. Les auteurs ont prouvÃ© par cette expÃ©rience le danger
du chien de ferme comme dissÃ©minateur de l\'Ã©chinoccose.

Op 24 October j.1. overleed te den Haag, 65 jaar oud, Marinus
Hendrik de la Vieter. Geboren en opgevoed in den Haag,
studeerde hij van 1889â1894 aan \'s Rijks-Veeartsenijschool, waar hem
op 25 Juli 1894 het diploma van Veearts werd toegekend. Na eerst
assistent bij Prof. Hamburger te zijn geweest ging hij daarna naar
zijn geboorteplaats terug om zich aldaar als practizeerend dierenarts
te vestigen.

Tot op twee dagen voor zijn dood heeft hij de praktijk uitge-
oefend ; goed clinicus als hij was en zich te allen tijde, met volle
liefde voor zijn vak, ten dienste stellend, kreeg hij een uitgebreide
praktijk zoowel in de stad als in de omgeving. De achteruitgang van
het pa arden bedrijf en de andere omstandigheden van den tegen-
woordigen tijd bleven ook niet zonder invloed op deze praktijk;
toch had de la Vieter nog altijd een groot gedeelte van de eens
zoo bloeiende paardenpraktijk in den Haag in handen.

Met de la Vif.ter is vrij wiel de oudere praktizeerende dierenartsen-
generatie te \'s-Gravenhage heengegaan.

De i.a Vieter was een collega die weinig aan hel openbare leven
deel nam; op vergaderingen van dierenartsen zocht men hem te
vergeefs ; gemakkelijk gaf hij zich niet doch als men hem eenmaal
had dan vond men in hem den eenvoudigen, plichtsgetrouwen, eerlijken
collega waarop men aan kon.

Helaas maakte een chronisch blaaslijden nog zeer onverwachts
een einde aan dit werkzame leven.

De groote belangstelling aan de groeve op Oud Eik en Duinen
moge een troost geven aan zijn vrouw en dochter, voor wie hij alles
was en die in hem hun besten man en vader zagen heen gaan.

Jaarverslag van den Diergeneeskundigen Studenten-Kring over het
Vereenigingsjaar 1935â1936.

Aan het eind van het vierjarig bestaan van den D. S. K. kan ik tot mijn genoegen
opmerken, dat wij niet ontevreden mogen zijn over de wijze waarop de studiebelangen
behartigd zijn. Dat dit mede voor een groot deel aan de medewerking van onze
hoogleeraren moet worden toegeschreven spreekt van zelf, en ik wil niet nalaten,
hiervoor mijn hartelijken dank uit te spreken.

Echter de D.S.K. is niet alleen opgericht ter behartiging van de studiebelangen
van de veterinaire studenten, maar tevens, om den band tusschen de leden te ver-
sterken. Volgens de statuten tracht onze vereeniging door het houden van vergade-
ringen, lezingen en excursie\'s aan haar doel te beantwoorden, en hoewel dit alles
plaats vindt, is gebleken, dat dit niet voldoende is. Wij meenen onder de jongere
jaars leden de gedachte tot nauwere aaneensluiting te kunnen opmerken. Wij zien
hen reeds, weliswaar niet ineen bepaald vereenigingsverband, bijeenkomsten houden.

Daarnaast constateeren wij hel feit, dat het contact tusschen voor-en na-candi-
daten, niet meer zoo sterk is als voor enkele jaren.

Hoewel het hier niet de plaats is, deze kwestie in details uit te werken, wil ik
toch niet nalaten te gewagen van den wensch die naar voren is gekomen, de D. S. K.
in zoo verre aan die gewijzigde toestanden aan te passen, dat de gewenschte verhou-
ding onder zoo\'n kleine groep, die de veterinaire studenten vormen, zooveel mogelijk
bevorderd worde. Het streven tot nauwere aaneensluiting is zonder bezwaar toe
te juichen, en het behoeft voor den D.S.K. principieel geen beletsel te zijn aan dat
streven den juisten vorm te geven. Immers daardoor zou de oprichtings-idee daad-
werkelijk een stap nader tot verwezenlijking zijn gekomen.

Hieruit af te leiden, dat de toestand van den D.S.K. verre van rooskleurig is, zou
geheel onjuist zijn ; immers de vergaderingen etc. werden over \'t algemeen goed
bezocht, in aanmerking genomen, dat elke vereeniging een aantal leden kent, dat
geheel passief blijft.

Evenals vorige jaren toonde de Maatschappij voor Diergeneeskunde groote
belangstelling voor onze vereeniging. Van de aldeelingen Zuid-Holland, Overijssel
en Utrecht mochten wij weer de vaste jaarlijksche bijdrage ontvangen. Dat wij ons
ook mogen verheugen in de belangstelling van vele dierenartsen mag blijken uit
het feit, dat het aantal buitengewone leden 89 bedraagt.

De leden van de Commissie van Advies waren voortdurend bereid ons met raad
en daad bij te staan, evenals ook de hoogleeraren.

De Redactie van het T ijdschrift voor Diergeneeskunde komt een woord van dank
toe voor de bereidwilligheid, waarmee zij ook dit jaar steeds weer de berichten
onzerzijds in het tijdschrift opnam.

Het aantal vergaderingen is dit jaar niet groot geweest, doordat begin Juni de
meeste leden die nog niet in de klinieken waren ingedeeld, de stad reeds met vacantie
hadden verlaten. Immers van 11 13 Juni werd door dr Faculteit een Veterinaire
week voor dierenartsen georganiseerd, en in dc daarop volgende week vond de
viering van het 300-jarig bestaan van de Universiteit plaats, waarbij de nog in
Utrecht aanwezige leden, behalve een enkeling, in zooverre betrokken waren, dat
zij gelegenheid hadden, met de burgerij kermis te vieren.

Ik wil deze algemeene inleiding besluiten met de vreugde van het Bestuur uit te
spreken over het feit, dat dit jaar 18 leden aan de buitenlandsche excursie hebben
deelgenomen, dus ongeveer 20% van het toenmalige aantal leden. Dit neemt echter
niet weg dat wij hopen dat het nut van dergelijke groote excursie\'s door nog veel
meer leden moge worden beseft, opdat het aantal deelnemers in de toekomst nog
grooter zij.

Thans wil ik er toe overgaan, in het kort de lotgevallen van den D. S. K. in het
afgeloopen jaar te vermelden.

Op de algemeene jaarvergadering van 20 November 1935 werd het Bestuur
voor het vereenigingsjaar 1935â1936 geÃ¯nstalleerd, dat zich als volgt constitueerde :

L. L. E. Beuvery, voorzitter : R. Col, secretaris ; A. A. Oskam, penningmeester ;
J. Docters van Leeuwen, tweede voorzitter ; F. J. ter Beek, tweede secretaris.

De door den penningmeester ingediende begrooting, gebaseerd op een contributie
van Æ 3.â, en sluitend met een eindcijfer van Æ895.40 werd goedgekeurd.

In dezelfde vergadering werd besloten, omtrent de roepgeld-kwestie aan de
knechten bij verloskunde het volgende plan voor te leggen : Per telefoon roepen
Æ0.10, en per fiets Æ0.25, waarbij resp. vooruit betaald moet worden: Æ 5.â en
Æ 10.-.

Tot studiecommissaris voor het tweede studiejaar werd geÃ¯nstalleerd de heer
R. E. de Maar, en tot plaatsvervangster Mej. S. M. Endert, en voor het eerste
studiejaar resp. de heeren J. D. Beyers en J. Bruins.

Bij wijze van een Sint Nicolaasavond werd na afloop van de ledenvergadering
op 13 December een improvisatie-wedstrijd gehouden, waarbij de prijzen als volgt
werden verdeeld : iste H. J. Nooder ; 2de D. J. B. Rutgers ; 3de A. Bogaerdt,
terwijl Mej. E. J. Boasson als eenige deelnemende dame een extra prijs won.

Gedurende de ziekte van Prof. Wester in Januari werd hem door den D. S. K.
een bloemenmand aangeboden, met de beste wenschen voor een spoedig herstel.

In April 1936 verleende de Duitsche regeering den persoonlijken titel Professor aan
Dr. Nieschulz, ter gelegenheid waarvan de D. S. K. hem bloemen stuurde.

In de vergadering van 23 April werd besloten een hoofdelijken omslag van Æ 0.25
te heffen, om het tekort van de roepgelden bij verloskunde aan te vullen.

In Juli werd Prof. Dr. J. H. Hartog benoemd tot Ridder in de Orde van de Ne-
derlandschen Leeuw. Het Bestuur gaf door middel van een brief uiting aan de vreugde
van de veterinaire studenten over deze onderscheiding.

Soortgelijke gelukwenschen werden gezonden aan de heeren J. P. van der Slooten
en Ir. J. Wind bij hun benoeming tot Officier in de Orde van Oranje Nassau.

Een niet minder verheugend feit vond plaats op 1 September, toen Prof. Dr.
J. H. Hartog zijn 25-jarig jubileum als docent vierde. Ter gelegenheid hiervan deed
het Bestuur zijn gelukwenschen vergezeld gaan van een fraaie bloemenmand.

Evenals het vorige jaar stelden de D. S. K. en de Veterinaire Studenten Rijver-
eeniging ,,de Solleysel" gezamenlijk een medaille beschikbaar voor het Internationale
Concours Hippique te Amsterdam.

Tijdens de Veterinaire Week verzorgde een tiental studenten het Inlichtingen-
bureau voor de deelnemende dierenartsen. Het aanvankelijk plan, om gedurende
deze week een avond te laten verzorgen door de studenten, kon door verschillende
bezwaren niet doorgaan.

Evenals vorige jaren was Frof. Krediet gaarne bereid zijn collegezaal af te staan,
om aan het Bestuur gelegenheid te geven de iste jaars in te lichten over het wezen
en het doel van den D. S. K.

Alle iste jaars, 32 in getal, gaven zich op als lid. Het vereenigingsjaar 1935â1936
ving aan met een ledental van 125, waarvan er in het afgeloopen jaar 24 afstudeerden,
terwijl 4 de studie staakten. Verheugend is het feit, dat de D. S. K. zijn intrede in
het nieuwe vereenigingsjaar doet met 130 leden, waarvan 10 vrouwelijke, zoodat
dan alle veterinaire studenten lid van onzen Kring zullen zijn (1 Nov. 1936).

De jaarlijksche reÃ¼nie van dierenartsen, ter gelegenheid van de jaarvergadering
van de Maatschappij voor Diergeneeskunde op 17 October. werd dit jaar gehouden
in het Restaurant âOog in Al".

Het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, evenals voorzitter
en secretaris van de Veterinaire Faculteit waren aanwezig. In zijn openingswoord
besprak de voorzitter in verband met het rapport Limburg in het kort de toekomst
van de diergeneeskundige studenten. Tevens wijdde hij eenige woorden aan de wijze
waarop het 300-jarig bestaan van de Utrechtsche Universiteit is gevierd.

Ter opluistering trad op de muzikale clown Bob Bleyf.nburg. Het bezoek aan
deze avond was niet groot, echter het spreekwoord âHoe meer zielen, hoe meer
vreugd" ging niet op, want de heele avond kenmerkte zich door een gezellige
sfeer, die wederom iets zal hebben bijgedragen tot de versterking van het saamhorig-
heidsgevoel van docenten, dierenartsen en studenten.

In de vergadering van 7 October werd Prof. Dr. G. M. van der Plank benoemd
tot Lid van Verdienste van de D. S. K., als dank voor de vele moeite die hij zich
voor onze vereeniging in haar vierjarig bestaan heeft willen getroosten.

Wat betreft de excursies hebben wij mogen constateeren, dat de deelneming
dit jaar vrij goed was. 31 Maart vond een bezoek plaats aan de Paaschveetentoon-
stelling te Rotterdam. Dienzelfden dag werd het Destructie-bedrijf te Overschie be-
zichtigd. op 6 Mei werd een excursie georganiseerd naar Twijnstra\'s OÃ¼efabrieken
te Maarssen. 18 Mei werd onder leiding van Prof. van der Plank, een bezoek
gebracht aan de Modelboerderij ,,Oud-Bussum", terwijl \'s middags een kijkje
werd genomen bij de keuring van politiehonden. 27 Mei werd, eveneens onder leiding
van Prof. van der Plank een excursie gehouden naar den Wieringermeerpolder.

Ook Prof. v. d. Kaaij en Dr. Baudet maakten dezen tocht mede. Dan volgt last
not least de excursie naar Denemarken van 1â8 Juli. 1 Juli vertrokken Prof. v. d.
Kaaij, Prof. v. d. Plank, de heer Welling en 18 studenten naar Kopenhagen,
om 8 Juli zeer voldaan terug te keeren. Dat deze excursie zoo goed geslaagd is, mag
voor een groot deel worden geschreven op rekening van Prof. MÃ¶ller-Sorensen
en den voorzitter van de Deensche veterinaire âStudenterraadet", den heer Niehlsen.
die het geheele programma bij onze aankomst tot in de puntjes hadden verzorgd.
Ook Prof. v. rj. Plank komt een woord van dank toe voor het vele werk, dat hij voor
het slagen van deze excursie heeft verricht.

Verschillende instellingen en gebouwen werden bezocht, o.a. Proefbedrijven van
den Staat, de Vleeschstad van Kopenhagen, de Veterinaire Hoogeschool, een groote
melkinrichting, de veetentoonstelling te Ringstedt, het eiland Amagar met het
museum van Hollandsche oudheden en de groote bierbrouwerij van Carlsberg.

Na afloop van het bezoek aan het museum op Amagar werden de deelnemers
ontvangen door den heer en Mevrouw MÃ¶ller-Sorensen.

De excursie werd besloten met een prachtiger, autotocht door N.O. Denemarken
naar HelsingÃ¶r en terug langs de O.-kust. Dat na zonsondergang nog menige kleine
excursie in Kopenhagen zelf gemaakt werd, spreekt van zelf.

13 Februari hield Dr. R. Korteweg een voordracht over: âCarcinoom van de
borstklier".

Na aHoop van de ledenvergadering op tg Februari hield ons lid, de heer H. Koens,
een causerie over : âRatten en hun bestrijding".

5 Maart besprak Mej. Dr. A. C. Ruys het onderwerp : âInfectie met bovine
tuberkelbacillen bij den mensch".

29 April trad als spreker voor den D. S. K. op de heer Ph. v. d. Most. Hij sprak
over het onderwerp : .,Het africhten van geleidehonden voor blinden". Na aHoop
van de lezing werden eenige lantaarnplaatjes van de hiervoor bestaande inrichting
vertoond.

22 Mei hield de heer J. M. Dijkstra een lezing over het onderwerp âHet verband
tusschen landbouw en veeteelt en de fabriekmatige zuivelbereiding in Friesland".

10 Juni verleende de D. S. K. zijn medewerking aan een lezing, gehouden door
Prof. Dr. R. Goldschmid\'t over : âNeue Untersuchungcn Ã¼ber die Wirkung des
Gens".

Als laatste spreker in dit vcreenigingsjaar hield Prof. Dr. G. Krediet op 6 Novem-
ber een causerie met lichtbeelden over : âDe F"aculteit der Veeartsenijkunde vroeger
en nu".

Dr. J. Grashuis, Arnhem, Gemengde Voedermiddelen voor rundvee, paar-
den, varkens en pluimvee.

Van dit werkje is de tweede jaargang verschenen. Hoewel in het algemeen over-
eenkomende met den eersten jaargang, komen er toch enkele aanvullingen in voor.
Zoo zijn bij de afdeelingen voor koeienmeel voor bedrijven met veel hooi en kuilgras,
voor gemengde bedrijven en voor mestmeel, naast de reeds bestaande samenstellingen
nog een of meer andere aangegeven, terwijl bij het kalvermeel onderscheid wordt
gemaakt tusschen de voeding met en zonder ondermelk.

Bij de mengvoeders voor paarden wordt ook een enkele nieuwe samenstelling
opgegeven, terwijl is toegevoegd een mengvoeder voor veulens (na het spenen)
en voor zoogende merrie\'s.

Ook voor de varkens zijn verschillende wijzigingen aangebracht ; terwijl bij de
voederkernen voor varkens enkele opgaven verdwenen zijn, zijn er op andere plaatsen
nog nieuwe samenstellingen opgegeven.

Dat dit werkje in een behoefte voorziet en door velen gewild is, moge blijken uit
het feit dat reeds nu, in zoo\'n korten tijd, het 40ste tot 50ste duizendtal ervan ver-
schenen is. A. v. H.

Statistiek van de koelhuisruimte in Nederland, naar den toestand op
i Mei 1936. Uitgave van de Algemeene Landsdrukkerij, \'s Gravenhage 1936.

In brochure-vorm is de eerste ofRcieele statistiek van de koelhuisruimte in Neder-
land verschenen, samengesteld door het Centraal Bureau voor de Statistiek met
medewerking van de Ned. Ver. voor Koeltechniek. Daarin zijn 301 koelinrichtingen
opgenomen onderverdeeld in 7 rubrieken, t.w. : Bierbrouwerijen ; zuivelfabrieken :
Openbare Slachthuizen ; Vleeschwarenfabrieken ; Fruitkoelhuizen ; koelinrichtingen
voor chocolade, ruw ijs of haring en koelhuizen voor algemeene doeleinden.

De 48 openbare slachthuizen bezitten koelhuizen met een gezamenlijken inhoud
van ruim 114.500 m³. Hiervan zijn c.q. 4500 m² vriesruimte en 110.000 m³ koel-
ruimte. De voorkoelhuizen zijn te zamen groot ca. 41.400 m², de eigenlijke vleesch-
koelhuizen ca. 67.000 m³. Voor bijzonderheden omtrent de andere groepen moge
naar het origineel verwezen worden C. F. van Oijen.

Als afzonderlijke publicatie van het Institut International du Froid zijn ver-
schenen de verslagen der zittingen van alle tot dit instituut behoorende bestuurs-
organen en commsisies, welke bij gelegenheid van het VIIe Internationale Koude
Congres in den Haag zijn gehouden. Daarvan zijn voor de lezers van dit blad van
beteekenis de besluiten genomen door de bijzondere commissie voor de eier-contrÃ¶le.
Op voorstel van deze commissie zijn door de ConfÃ©rance GÃ©nÃ©rale van het Institut
conclusies vastgelegd, en aan de diverse Regeeringen ter kennis gebracht, die ver-
taald aldus luiden :

1. Het is noodzakelijk, dat voor koelhuiseieren, zoowel als voor de andere sub 2
genoemde categorieÃ«n van eieren, standaard eischen van deugdelijkheid worden
vastgesteld.

2. In het internationaal verkeer zullen eieren ingedeeld worden in vier catego-
rieÃ«n t.w.

merken worden aangebracht. In alle landen zullen voor op export bestemde
eieren dezelfde merken voor elk der hier genoemde categorieÃ«n worden gebezigd.

Ieder land heeft hel recht een speciaal nationaal merk voor elk der categorieÃ«n
daaraan toe te voegen zoodra de eieren in den detailhandel worden gebracht.

4. Het Institut International du Froid worde met adviseerende bevoegdheid
toegelaten tot deelneming aan de verdere conferenties over de regeling van den
internationalen eierhandel.

In de vergadering dezer Commissie gaf Dr. Wundram verslag van de taak die
den dierenartsen in Duitschland is toevertrouwd bij het toezicht op eieren, als onder-
deel van het diergeneeskundig toezicht op levensmiddelen van dierlijken oorsprong.
Hij zal daarover een nader rapport aan het Instituut aanbieden. Ter verdere uit-
werking van de ie conclusie werd aan ondergeteekende, den voorzitter der com-
missie, opgedragen een rapport op te stellen omtrent de bijzondere qualiteits-eischen,
die voor elk der vier genoemde categorieÃ«n doch in het bijzonder voor koelhuiseieren,
vastgelegd zullen moeten worden. C. F. van Oijen.

In de openingsrede tot de 84e Algemeene vergadering der Maatschappij heeft
de voorzitter Prof. Dr. Schornagel verzet aangeteekend tegen den inhoud van
mijn artikel in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van 1 Juli 1934.

Hoewel het vrij ongebruikelijk is een discussie na zoo langen tijd te heropenen,
wil ik mij niet verdiepen in de redenen die den voorzitter daartoe aanleiding gaven.
Ik zie mij echter genoodzaakt te weerspreken, dat ik in dit artikel iemand, wie dan
ook, in gebreke zou hebben gesteld, omdat hij iets âoogluikend zou hebben toege-
laten" of iemand wie dan ook het verwijt zou hebben gemaakt, dat hij âalleen"
nalatig te zijn geweest. Deze zinsneden bewijzen, dat de strekking van mijn betoog
niet goed is begrepen.

Ik heb mij er toe beperkt de ambtelijke verantwoordelijkheid te omschrijven
van alle instanties, die met de uitvoering der Vleeschkeuringswet en het toezicht
daarop zijn belast. Daarnevens gaf ik aan, door het nemen van welke stappen elk
dezer zich gedechargeerd kan achten.

Het schrijven van dit artikel was een plicht, voortvloeiend uit mijn opvatting
van eigen ambtelijke verantwoordelijkheid. Den jongeren collega\'s meende ik de
groote ernst van deze ambtelijke verantwoordelijkheid te hebben geschilderd, het-
geen tot mijn taak als hoogleeraar, wien dit deel der openbare gezondheidszorg
als arbeidsveld is toegewezen, gerekend moet worden.

Als zoodanig wensch ik hierbij te verklaren dat ik mij bij de opvatting van den
voorzitter te dezer zake niet kan aansluiten.

De penningmeester der Maatschappij verzoekt den leden van het Hoofdbestuur,
den leden en plaatsverv. leden van den Cen\'tralen Raad, den leden van commissies,
ingesteld door het Hoofdbestuur en den leden, eventueel door den Centralen Raad
opgeroepen, hun declaraties over 1936 wel te willen inzenden vÃ³Ã³r 20 December
a.s., opdat deze nog dit jaar kunnen worden voldaan.

De leden en plaatsverv. leden van den Centralen Raad alsmede de leden, door
den Centralen Raad opgeroepen, dienen hun declaratie in bij den secretaris van dien
Raad, de overige rechtstreeks bij mij.

Gedurende de maand November 1936 zijn de navolgende vrijwillige bijdragen
ten behoeve van dat fonds in dank ontvangen :

W. H. U. Æ2.50 ; Dr. E. d. B. U. Æ 1.â ; H. H. v. d. B. V. Æ 1.50 ; .). C. v. V.
D. Æ2.50; J. L. S. Æ1.â; M. d. H. B. Æ 2.50 ; H. V. B. Æ 2.50 ; G. v. d. W.
R. Æ5.â; F. J. B. O. Æ2.50; N. C. W. H. E. Æ 2.50 ; E. d. N. H. Æ 2.50 ; K.
S. M. Æ2.50 ; J. H. W. K. Æ2.50 ; A. v. K. P. Æ 2.50 ; Dr. C. J. P. A. Æ 100.â ;
J. A. Z. Æ 2.50 ; totaal Æ 136.ââ¢.

Zending van een bijdrage kan geschieden hetzij door storting op giro No. 173327
van ondergeteekende, hetzij door zenden van een postwissel.

KORT VERSLAG van de vergadering van het Hoofdbestuur, op Donder-
dag 15 October 1936, des avonds te 7 uur in Hotel Terminuste Utrecht.

Afwezig waren wegens lichte ongesteldheid de leden J. 11. ten Thije en G. van
de Werf.

Na opening door den voorzitter. Prof. Dr. H. Schornagel, werd overgegaan
tot behandeling der notulen van de vergadering van 18 Juli j.1.

De secretaris deelde hierbij o.a. mede, dat de in de vorige vergadering aange-
kondigde uitnoodiging tot bijwonen van een vergadering met daaraan verbonden
excursies, uitgaande van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, afdeeling voor
Gezondheidstechniek, ontvangen was. Deze vergadering zal gehouden worden
te Nijmegen op 21 en 22 October 1936 ; hiervan was door hem aan de leden mede-
deeling gedaan door plaatsing in het Tijdschrift, terwijl op die vergadering onze
Maatschappij zal vertegenwoordigd zijn door de Heeren Dr. Y. M. Kramer, Voor-
burg en Dr. R. van Santen, Nijmegen.

Verder deelde hij mede, dat in verband met de mededeeling over hel voorkomen
van advertenties over kwakzalversmiddelen in de catalogi van dc hondententoon-
stellingen te Rotterdam en te Apeldoorn gehouden, hij zich hierover in verbinding
gesteld had met den Raad van Beheer op Kynologisch Gebied in Nederland, te
Amsterdam.

Van dien Raad is daarop bericht ontvangen, dat maatregelen getrcffen zijn
om te voorkomen dat advertenties over kwakzalversmiddelen nog in de catalogi
van hondententoonstellingen zullen worden opgenomen. Bij het geven van de
toestemming tot het houden van een tentoonstelling zal hier de noodige aandacht
aan besteed worden, terwijl dan ook tevens een afschrift van de met onze Mij. aan-
gegane overeenkomst daarbij zal worden gevoegd.

1. een dankbetuiging van Mevr. de Wed. A. W. Vleming-Scholten te Almelo
voor de betoonde deelneming bij het overlijden van haar echtgenoot, collega W.
Vleming ;

J. H. Bloemen te Roermond voor de aangeboden gelukwenschen bij hunne benoe-
ming resp. tot Officier en tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau ;

3. een schrijven van de Redactie van het Tijdschrift, waarin zij mededeelt te
vreezen, dat, tengevolge van de vele soms onverwachte en groote inzendingen
(vleeschhygiÃ«ne, veterinaire week e.a.), zij dit jaar met de bij begrooting toegestane
84 vel druks niet zal toekomen ; zij verzocht daarom toestemming om dit aantal met
enkele vellen te mogen overschrijden. Dit verzoek werd toegestaan.

4. een schrijven van den Heer J. ). Meier te Breda, waarin hij medeedeelde van
meening te zijn goed te doen door de aandacht te vestigen op een uitdrukking, voor-
komende onder het hoofd : Laboratorium, in de notulen van een algemeene ver-
gadering van den Groninger Zuivelbond, opgenomen in een extra blad van het Week-
blad F.N.Z. van 26 Augustus j.1. Deze uitdrukking luidt : âVoorheen liet men
dit onderzoek vaak door dierenartsen verrichten, waardoor men echter door de tarief-
regeling van deze heeren duur uitkwam, hetwelk een geregelde controle op verdachte
gevallen niet bevorderde."

Het H.B. besloot deze mededeeling op te nemen in het kort verslag, te plaatsen
in het Tijdschrift, opdat de leden van deze uitdrukking kunnen kennis nemen en
in voorkomende gevallen hun maatregelen kunnen nemen.;

5. een schrijven van Dr. J. van Dorssen te Rijswijk, waarin gevraagd werd of
het niet mogelijk zou zijn om collega\'s, die gepensionneerd zijn of die de praktijk
hebben neergelegd tegen een verminderde contributie toch in staat te stellen lid
van de Mij. te blijven ; hierdoor blijven zij in het bezit van het Tijdschrift, waarin
steeds belang gesteld wordt; hij noemde hierbij een bedrag van b.v.f 10.â. Volgens
hem zouden dan verschillende collega\'s lid van de Mij blijven.

Besloten werd aan den penningmeester te verzoeken nadere gegevens over de
lÃ¯nancieele gevolgen bij eventueele aanneming van dit voorstel te verzamelen,
opdat deze te voren kunnen worden overzien.

6. een schrijven van Dr. C. Bubberman te Schiedam, waarbij gevoegd was een
uitknipsel uit de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 7 October j.1. ochtendblad.
In dat uitknipsel wordt medegedeeld, dat door de Directie van den Wieringermeer-
polder een commissie was ingesteld, die tot taak had te onderzoeken, waaraan de
plaatselijke in de Wieringermeer bij het vee optredende diarrhee is toe te schrijven
en door welke maatregelen dit ook voor de zuivelbereiding zoo hoogst ongewenscht
verschijnsel zal /.ijn tegen te gaan. In deze commissie was als veterinair alleen opge-
nomen collega P. Reitsma te Slootdorp.

Dr. Bubberman had in dat schrijven er zijn groote verwondering over uitgedrukt,
dat een in eerste instantie veterinair-wetenschappclijk probleem als de diarrhee
bij het vee in den Wieringermeerpolder, dooreen commissie moest worden bestu-
deerd, waarin alleen een jong, practiseerend dierenarts opgenomen was. Besloten
werd dat het D.B. hierover nog een nader advies zal inwinnen, waarna in overleg
met dat advies nader handelend zal worden opgetreden.

De bindende besluiten in zake de tuberculose-bestrijding van de afdeelingen
Noord-Holland, Utrecht en Zeeland werden goedgekeurd. Voor kennisneming
van deze besluiten en het daarbij behoorend werkgebied van de afd. Noord-Holland
en Utrecht wordt verwezen naar het Jaarboekje 1936, blz. 32; voor die van de
afd. Zeeland naar het Tijdschrift van 1 November j.1., blz. 1248.

Als lid der Maatschappij werden aangenomen de dierenartsen : H. Brunt, Riet-
veld bij Woerden ; J. H. Hogen Esch, de Punt; G. A. M. de MonyÃ©, Zeist en P.
van Wettum, Naarden.

Bislcten werd, in afwijking van het oorspronkelijk vastgestelde, en met gebruik-
making van art. 13 van het Huish. Reglement, om de contributie voor de jonge
dierenartsen gedurende het jaar, waarin zij hun diploma behalen en de twee daarop
volgende jaren te bepalen op Æ 15.â.

Tot lid van de Redactie van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde werd met
algemeene stemmen herbenoemd Dr. A. Vrijburg te den Haag.

gadering, te houden op 16 en 17 October a.s., in verband met de verschillende in
de afdeelingen gemaakte opmerkingen en in verband met daaromtrent ingekomen
stukken. Aangezien die opmerkingen en de ingekomen stukken alle behandeld zijn
in de Algemeene Vergadering en dus opgenomen zijn in de notulen van die ver-
gadering, wordt hiervoor verwezen naar die notulen, voorkomende in het Tijdschrift
van i December, blz. 1357.

Bij de rondvraag werd nog ter sprake gebracht het geven van cursussen, uit-
gaande van de Landbouwmaatschappijen, door dierenartsen. Er werd op gewezen,
dat het toch voor de dierenartsen van zoo groot belang is aan deze cursussen volledige
medewerking te verleenen ; het mag toch niet voorkomen, dat, zooals b.v. reeds
geschied is, een cursus in paardenkennis wat betreft het theoretische gedeelte ge-
geven wordt door eÃ©n dierenarts, terwijl het practische gedeelte gegeven werd door
een landbouwer. Op die wijze worden de belangen van de dierenartsen ernstig
geschaad.

Aanvulling van de Notulen van de 84ste Algemeene Vergadering der
Maatschappij, gehouden op Vrijdag 16 October 1936.

Op verzoek van Dr. S. G. Zwart den Haag wordt aan de bovengenoemde
notulen op blz. 1361 van het Tijdschrift van r December 1936 toegevoegd:

âDr. Zwart besloot zijn betoog met de woorden: in elk geval moet door mij,
waar ik met de quintessence van de voorstellen van de groep âKennis der
menschelijke voedingsmiddelen van dierlijken oorsprong" niet accoord ga, worden
ontraden het Hoofdbestuur te machtigen bij de aan de Regeering uit te brengen
adviezen als richtsnoer te nemen den zakelijken inhoud van de voorstellen van
voormelde groep.

Daarna heeft hij, overwegende dat het practisch onmogelijk is in de ver-
gadering een advies aan de Regeering vast te stellen, in overweging gegeven
het Hoofdbestuur te machtigen aan de hand van de te houden besprekingen
een advies vast te stellen, waarbij desgewenscht tevens de voorstellen van
voornoemde groep zouden kunnen worden overgelegd."

De notulen werden onveranderd goedgekeurd. Een 3-tal candidaatleden: Ber-
gema, Knigge en Dr. Simons, werden met algemeene stemmen als lid aange-
nomen.

Collega Sieswerda bracht een uitgebreid verslag uit van de 1.1. gehouden Alg.
Verg. der Mij. v. D., waarvoor hem hartelijk dank gezegd werd. Contributie voor
1937 werd op Æ 2.50 bepaald.

Het rÃ©sumÃ© betreffende de tuberculose-bestrijdings-campagne 1936â1937,
samengesteld door de contact-commissie uit de Afdeeling, werd puntsgewijze voor-
gelezen en besproken. De tarieven zullen wederom zijn Æ 0.60, Æ 0.75 en Æ 0.80
(d.w.z. Æ 0.60 per dier, indien geen reacties in dat bedrijf; Æ 0.75 bij een reactie-

percentage i â to% en Æ0.80 bij een reactiepercentage boven 10%). Voor de open
vormen wordt sinds Mei 1.1. Æ25.â per dier uitbetaald door de Prov. Ver.

Vereenvoudiging van de administratie zou zeker te bereiken zijn, indien alle
te onderzoeken dieren geoormerkt werden.

Besloten wordt het resultaat van een proef in de Neder-Betuwe, waar Â± 4000
koeien volgens een nieuw systeem in het oor gemerkt worden, af te wachten.

Voor secties wordt tot nog toe in N.-Holland niets in rekening gebracht. Uitvoerig
werd het onderzoek tijdens den weidetijd besproken. Het Bestuursvoorstel om bij die
leden, die voor eigen rekening laten onderzoeken, Æ 0.10 per dier voor de te gebruiken
tuberculine te noteeren, werd zonder discussie aangenomen.

Bij de rondvraag werd uitvoerig besproken het onderwerp vee-arbitrage op
markten. In Schagen werkt nu sinds Â± 3 jaar een zoogenaamde adviescommissie,
bestaande uit 3 leden en plaatsvervangers en wel een dierenarts, een veehouder
en een veehandelaar. Deze adviescommissie geeft advies bij koopkwesties. Wordt
met dit advies geen genoegen genomen dan kan de kwestie voor de arbitrage-com-
missie gebracht worden. Deze adviescommissie werkt tot nog toe zeer tot genoegen
der betrokkenen. Vandaar de propaganda om ook in de marktplaatsen Alkmaar,
Hoorn en Purmerend een dergelijke adviescommissie op te richten.

Verder werd geklaagd over het geringe contact Dierenarts-Veefondsen, dit in
verband met het feit dat diverse veefondsen weigeren reageerders met oormerk in
het Fonds op te nemen. Dit is een handicap voor de Rijksbestrijding.

Nog enkele vragen en opmerkingen werden gesteld en beantwoord en te Â± 5.45
sloot de voorzitter deze goed bezochte vergadering.

Op 7 November 1936 hield de afd. Friesland haar herfstvergadering, welke
bezocht werd door 22 leden. Een bizonder woord van welkom werd gericht tot
collega Hiuma, Terschelling, die op deze vergadering als spreker zou optreden.

De Vleeschkeurings-aangelegenheden werden in ren rapport vastgesteld, hetwelk
aan het Hoofdbestuur en de verschillende afdeelingen zal worden toegestuurd.

Als afgevaardigden naar de algemeene vergadering op 9 Jan. 1937 werden aan-
gewezen Vierzen en Terpstra, met als plaatsvervanger Zantinga.

De contributie werd gehandhaafd op j 30.â waarbij de bepaling werd gemaakt
dat Æ 1.â zal worden afgedragen aan het ondersteuningsfonds. Collega Feddema
bracht verslag uit van de Algemeene vergadering. Hierna was het woord aan Hibma
over het onderwerp âTorsio uteri".

Met behulp van een keurig fantoompje en ijzeren modellen werd een en ander
toegelicht. De vergadering was steeds vol aandacht en vooral uit de discussie bleek
dal het moeilijk was op dit punt tot eenstemmigheid te geraken, hetgeen inleider de
opmerking deed maken : Ziet U nu wel, welk een chaos op dit gebied bestaat.
Is het nu niet gewenscht art. 20 van onze Statuten op dit punt van toepassing te doen
zijn.

Besloten werd de afgevaardigde in het Hoofdbestuur te verzoeken deze materie
in Utrecht ter sprake te brengen.

De voorzitter dankte den inleider en vestigde er zijn aandacht op dat uit de
discussie is gebleken, dat deze stof zeker ons aller belangstelling had. Hierna
volgde sluiting.

De 52e Kringavond werd gehouden 26 November j.1. en werd bezocht door
15 leden. Als lid werd aangenomen collega H. L. L. van Werven te Amsterdam.
Na behandeling van eenige ingekomen stukken hield collega Dr. C. J. Folmer
een causerie over âDe dierenarts in den ZoÃ¶logischen tuin". In Londen is de genees-
kundige verzorging der dieren in handen van 5 medici en Ã©Ã©n honorary veterinary
surgeon. Hoe verkeerd dit systeem is. bleek b.v. toen er eenige olifanten en twee
menschen gestorven waren, waarna de dierenarts werd geraadpleegd, die miltvuur
constateerde.

De verzorging en de voeding der dieren moet aan hooge eischen voldoen. Levende
dieren worden niet als voedsel verstrekt. Bij de roofdieren is een vastendag per week
ingevoerd ; dit voorkomt digestiestoornissen en bevordert de activiteit der dieren.
Het lichamelijk onderzoek is lang niet bij alle dieren mogelijk. Daarom is goede
observatie van groote waarde. Het onderzoek van se- en excreta speelt een groote rol.
In den laatsten tijd is ook het rÃ¶ntgenologisch onderzoek ingevoerd. Het patholo-
gisch-anatomisch onderzoek bij gestorven dieren neemt een belangrijke plaats in,
ter voorkoming van ziektegevallen in de toekomst.

Dr. Folmer heeft bij zijn onderzoek een grooten steun aan de hulp van verschillende
personen en instituten. Het is vaak niet mogelijk geneesmiddelen toe te dienen ;
het dieet is dan ook van groot belang. De sterfte is in Artis laag, dank zij de mede-
werking en de goede zorgen van het personeel.

Bij apen komen digestie-stoornissen voor, doordat het publiek de dieren te veel
eten geeft en door gebrek aan beweging. Verder komt bij deze dieren voor mijn-
wormziekte, ascariasis, taeniasis, coccidiosis, amoeben- en bacterieele dysenterie,
tuberculose, malaria. De nieuw aangekomen dieren worden in quarantaine gehouden
om overbrenging van ziekten te voorkomen. Kaal worden is bij chimpansee\'s waar-
genomen, doordat de vochtigheidsgraad in het verblijf te gering was. Het plaatsen
van bakken waarin de dieren zich konden baden, hief dit euvel op. Bij kangoeroe\'s
kwam een schimmelziekte voor ; het phytopathologisch onderzoek wees uit dat de
oorzaak in het ligstroo gezocht moest worden; verandering van dit ligmiddel door
turfmolm had hier het gewenschte resultaat. Tuberculose meestal van het bovine
type, bij alle diergroepen waargenomen. In 1911 waren alle herkauwers door
mond- en klauwzeer aangetast, waarbij zich geen sterfgevallen voordeden. Van
een interessante tandoperatie bij een nijlpaard werd melding gemaakt.

De dierentuin is van groot nut : dieren die uitsterven kunnen behouden worden
(Europeesche bison) ; de gedragingen der dieren kunnen beter bestudeerd worden.
De dieren leven er veelal langer dan in de natuur, omdat zij o.a. minder zijn bloot-
gesteld aan infectieziekten ; daarom is het ook beter dieren in beperkte ruimten te
houden dan in parken.

De ondervoorzitter, collega Heeg, dankte Dr. Folmer voor zijn bijzonder inte-
ressante causerie, waaruit de groote liefde sprak voor zijn vak. De geneeskundige
verzorging der dieren in Artis is bij hem in goede handen.

Bezoek van een Studie-Commissie benoemd door de Sectie voor de
Hygiene uit den Volkenbond.

In September van dit jaar ontving de voorzitter van den gezondheidsraad Dr.
Josephus Jitta bericht, dat door de Sectie voor de hygiene uit den Volkenbond
was besloten een commissie te benoemen ter bestudeering van de melkwinning in
verschillende landen. De studies over de menschelijke voeding uitgaande van deze
sectie hadden de groote beteekenis der melk als voedingsmiddel andermaal in het
licht gesteld en men was van oordeel, dat een overzicht over de meest gewenschte
wijze waarop dit voedingsmiddel gewonnen en aan de gebruikers geleverd moet
worden, aan de leden van den Volkenbond ter beschikking diende te worden gesteld.

Dr. Jitta wendde zich tot ondergeteekende met het verzoek een programma
voor dit bezoek op te stellen, onder mededeeling dat de commissie was samengesteld
als volgt : Prof. H. G. Bendixen, hoogleeraar in de hygiÃ«ne en de bacteriologie
aan de Veeartsenijkundige Hoogeschool te Copenhagen.

G. J. Blink, Voorzitter van de Vereeniging voor Zuivelindustrie en MelkhygiÃ«ne,
den Haag.

M. Leroy, chef des travaux de zootechnic, aan het Institut agronomique tc Parijs.

Prof. G. S. Wilson, Hoogleeraar in de bacteriologie en immunologie aan de
âLondon school of Hygiene and Tropical Medecine".

Dr. G. Olsen, Lid van de sectie voor hygiÃ«ne van het secretariaat van den Vol-
kenbond.

Na voorbereidende besprekingen werd het volgende programma ontworpen en
uitgevoerd. Op 16 Nov. bezichtigde de commissie de melkinrichtingen te Amsterdam
t.w. de V.A.M.I. en de O.V.V. In een bijeenkomst ten kantore van den Gezond-
heidsraad op 17 Nov. gaf Dr. Jitta een overzicht van den algemeenen hygiÃ«nischen
toestand in ons land, en in het bijzonder van de gelukkig zeer spaarzame gevallen
van in de Ziektewet genoemde besmettelijke ziekten, die aan het gebruik van ge-
infecteerde melk moeten worden toegeschreven. Spreker vermeldde de bijzondere
aandacht, die het vraagstuk der bovine tuberculose bij den mensch in ons land
thans trekt.

Daaraan sloot zich aan een overzicht samengesteld door den heer \'t Hooft,
Inspecteur bij het Veeartsenijkundig Staatstoezicht, over de van staatswege
ingestelde uitgebreide bestrijding van deze ziekte onder het rundvee. (Dit
overzicht werd namens den schrijver, die ter elfder ure verhinderd was, aan de
commissie ter hand gesteld). Ten slotte gaf Dr. Frenkel een exposÃ© van de onder-
zoekingen in het Staats-Veeartsenijkundig Onderzoekingsinstituut over het mond-
en klauwzeer.

Daarna vingen de Commissieleden hun onderzoek aan door een bezoek aan het
Centrale station der V.V.Z.M. te \'s Gravenhage. Te voren hadden zij reeds de
Melkinrichting de Sierkan bezocht. Ondergeteekende gaf een overzicht van het
ontstaan van dit controle-station, en de wijze waarop ingevolge bepalingen van de
âLandbouwcrisiswet" het toezicht op de consumptiemelk in het Westen des lands
was verscherpt en opgedragen aan deze aan het particulier initiatief ontsproten
stations. Dr. Kramer gaf een exposÃ© van de resultaten, die daarbij zijn bereikt, waarna
de Commissie met belangstelling het laboratorium bezichtigde.

De 18 Nov. werd besteed om te Zutphen onder leiding van den Directeur Ir.
H. W. de Kruyff de werkwijze van den keuringsdienst Voor waren te bestudeeren.
\'s Morgens werd het laboratorium bezichtigd waarbij de Directeur een uiteenzetting
gaf. Het Gemeentebestuur bood een âGeldersche Koffietafel" aan. Daarna werden
enkele melkwinkels en kleine melkinrichtingen bezocht terwijl ten slotte de stal-
verbetering en de wijze van melken op enkele boerderijen in oogenschouw werd
genomen.

De laatste dag van het bezoek werd bestemd voor Leeuwarden. Hier had Dr. A.
Veenbaas de leiding. Men bezichtigde de nieuwe melkinrichting âFrico" te Warga,
waar zooals bekend alleen melk uit beslagen vrij van tuberculose wordt verwerkt.
Dan bezichtigde de Commissie de stallen met het uitgezochte vee van de heeren
Wassenaar om ten slotte in het laboratorium van den dienst, de organisatie der
tuberculose-bestrijding en der Abortus-B.\\ng bestrijding te bestudeeren. De groote
omvang van dezen dienst maakte zeer merkbaren indruk op de commissieleden,
alsook de in de verslagen medegedeelde resultaten van het werk.

Ten slotte werd het bureau van het Ned. Rundvee Stamboek bezocht, waar Baron
Rengers de gevraagde toelichting verstrekte.

Een lunch werd door deze instelling aangeboden. Na terugkeer in Utrecht bezocht
de commissie het Laboratorium van ondergeteekende, waar nog menig belangrijk
punt werd besproken.

Voorzien van vele documenten en inlichtingen vertrok de Commissie naar Zwitser-
land, met de overtuiging, dat de deelneming der diergeneeskundigen aan de ver-
betering der melkwinning zeker niet gering is te noemen.

Le traitement des cadavers et des produits d\'origine animale au point
de vue de la prophylaxie vÃ©tÃ©rinaire et projet de rÃ©glementation.¹)

Onder dezen titel werd door den heer M. E. J. A. A. Quaedvlieg een overzicht
gegeven van het destructiewezen hier te lande, welk rapport werd behandeld in de
tiende zitting van het âOffice international des Ã©pizooties".

Wij mogen de strekking daarvan bij onze lezers bekend veronderstellen. Een
soortgelijk rapport werd uitgebracht door den Chef van den Zwitserschen Vee-
artsenijkundigen Dienst Prof. Dr. G. FlÃ¼ckiger te Bern, waarbij een overzicht
gegeven werd van de wijze waarop de cadaververnietiging in tal van andere landen
plaats heeft. Ongetwijfeld maakt Nederland op dit gebied een voortreffelijk figuur,
al zullen de oneffenheden die het verzamelen der cadavers nog aankleven niet ver-
geten mogen worden. Bij de discussie werden door verschillende sprekers nog op-
merkingen gemaakt over de wijze waarop in het land van elk hunner dit probleem
is opgelost.

Men zou nu denken dat er van dit College een sterke drang zou uitgaan om overal
de afdoende Nederlandsche werkwijze aan te bevelen ; te meer daar de rapporteur
Quaedvlieg bij de redactie van zijn conclusies volle recht deed wedervaren aan de
bijzondere omstandigheden, waarmede in verschillende landen rekening dient te
worden gehouden.

Zulks is echter niet het geval. Als eindconclusie vinden wij vermeld : âLa destruc-
tion des cadavres d\'animaux et des produits d\'origine animale, par une mÃ©thode
âoffrant toutes les garanties de sÃ©curitÃ© nÃ©cessaires, joue un grand rÃ´le au point
âde vue de la police des Ã©pizooties et reprÃ©sente indubitablement un Ã©lÃ©ment d\'une
âimportance fondamentale dans l\'ensemble des mesures essentielles Ã prendre
âdans ce domaine. C\'est pour cette raison qu\'il faut exiger que, dans tous les pays,
,,la lÃ©gislation sur les mesures Ã prendre pour combattre les Ã©pizooties contienne
âdes prescriptions Ã cet Ã©gard. Il serait dÃ©sirable que chaque Etat Ã©tablÃ®t un rÃ¨gle-
âment conform? dans ses dipositions au projet proposÃ© comme modÃ¨le."

Op den 27sten Augustus 1936 heeft de openingsplechtigheid van de Veterinaire
Hoogeschool te Oslo door den Koning plaats gehad in tegenwoordigheid van een
groot aantal regeeringsvertegenwoordigers en veterinaire autoriteiten van alle
Skandinavischc landen en Finland, terwijl verder aanwezig waren vertegenwoordigers
van de Universiteit van Oslo, van verschillende andere wetenschappelijke instellingen
van het Stadsbestuur, van de pers; ook vele dierenartsen en andere belangstellenden.

Na aankomst van den Koning, werd na orkestmuziek, achtereenvolgens het woord
gevoerd door den Veterinair-directeur N. Thorshaug, den rector van de nieuwe
Hoogeschool Prof. H. Holth, den voorzitter van de bouwcommsisie archtiect H.
J. Sparre, en den minister van Landbouw, waarna de Koning na een korte rede
de Hoogeschool voor geopend verklaarde.

In de verschillende redevoeringen is herinnerd aan de vorming van de Noorsche
dierenartsen aan de veterinaire hoogescholen in Zweden en Denemarken, vooral
in het laatstgenoemde land, waar de eerste Noorsche dierenarts reeds in 1780 zijn
opleiding kreeg. Voor de gastvrijheid, door de Noorsche studenten in genoemde
landen aan de veterinaire inrichtingen van onderwijs genoten, werd aan regeerings-
vertegenwoordigers en directeuren der Hoogescholen hartelijk dank gebracht.

Verder werd in herinnering gebracht, dat herhaaldelijk in Noorwegen stemmen
zijn opgegaan voor de oprichting van een veeartsenijschool, het eerst in 1811. Einde-
lijk in 1918 is door de verschillende regeeringsinstanties besloten een hoogeschool te
stichten. Na verschillende voorbereidingen werd in 1920 met den bouw begonnen.
In verband met de ongunstige financieele omstandigheden is niet met kracht door-
gewerkt en is zelfs gedurende eenigen tijd met den bouw opgehouden. Eindelijk is
dan toch het bouwwerk zoover voltooid, dat het in gebruik genomen kan worden.

De hoofdindruk van de nieuwe Veterinaire Hoogeschool is zeer gunstig ; met de
beperkte middelen ter beschikking door de ongunstige economische omstandigheden,
is toch een fraai geheel verkregen, een goede en practische inrichting voor onderwijs
en onderzoek, waarbij de verschillende afdeelingen en de leermiddelen in overeen-
stemming zijn met de voor onderwijs en onderzoek hieraan te stellen eischen. De ge-
bouwen liggen in een ruime omgeving, zoodat eventueele uitbreiding te allen tijde
kan plaats hebben.

De veterinaire studie is berekend op 5J jaar (11 semester). De vakken Physica,
Chemie, ZoÃ¶logie en Botanie worden gedoceerd aan de Universiteit gedurende het
iste en 2de semester, waarna de studie volgt aan de Veterinaire Hoogeschool, waar
gedurende de semester 3â5 de vakken Anatomie, Physiologie, Veeteelt en Erfelijk-
heidsleer en in de semester 6â11 de overige vakken zullen worden gedoceerd. Het
aantal nieuw-toegelaten studenten zal elk jaar hoogstens 15 bedragen. De eerste
groep studenten (15, waaronder 1 dame) is toegelaten tot de studie voor dierenarts
in 1935 en zal dus van heden af de opleiding volgen aan de pas ingewijde Hooge-
school.

4 professoren, 2 assistenten, 1 prosector in de anatomie: voor bureau-werkzaam-
heden is een secretaris-boekhouder aangesteld.

Het aantal professoren zal geleidelijk naar behoefte en noodzakelijkheid worden
uitgebreid.

De Nobelprijs voor Geneeskunde en Physiologie over 1936 werd toegekend aan
Sir Henry Dale te Londen en Prof. Otto Loewi te Graz, aan beide voor hun werk
op physiologisch gebied. Hun beider werk levert een nieuwe, belangrijke aanwinst
voor de humorale physiologie.

Het is bekend, dat het hoofdstuk der humorale overbrenging van prikkels in het
organisme de laatste jaren groote uitbreiding heeft ondergaan door de vondst
van de hormonen die, op een bepaalde plaats gevormd, door het bloed worden
vervoerd en daardoor hun werking uitoefenen kunnen op ver afgelegen organen.
Organen, die anatomisch met elkander in geenerlei verband staan, wier samenhang
en wederzijdsche afhankelijkheid men geenszins zou vermoeden, worden op deze
wijze functioneel met elkaar verbonden. De samenwerking tusschen de hypophysis
cerebri en de geslachtsorganen, die de laatste jaren gebleken is zoo intensief te zijn
en die telkens weer nieuwe perspectieven opent, vormt een karakteristiek voorbeeld,
hoe prikkels humoraal kunnen worden overgebracht.

Het werk van de beide Nobelprijs-winnaars betreft de overbrenging van prikkels
over een veel nauwer terrein : van zenuwvezel op eindorgaan. Het eerst publiceerde
Loewi, pharmacoloog te Graz, in 1921 het bewijs, dat het een chemische stof is die
ook dezen prikkel overbrengt. Hij had gevonden, dat prikkeling van den n. vagus
in het kikvorschhart een stof vrijmaakt die, overgebracht naar een tweede hartje,
hierop werkt, als werd ook de vagus van dit tweede hart geprikkeld. Daaruit con-
cludeerde Loewi, dat de werking van den vagus op het hart in laatste instantie
toegeschreven moet worden aan een chemische stof die door deze prikkeling in het
orgaan vrijkomt. Loewi noemde de stof zeer voorzichtig vagusstof. Op overeenkom-
stige wijze toonde hij in het hart acceleransstof aan, die ontstond onder invloed van
prikkeling der n. n. a?celerantes.

Aanvankelijk vond Loewi\'s ontdekking die, zooals veel werk van dezen onder-
zoeker, getuigt van oorspronkelijke en zelfs paradoxale inzichten, van verschillenden
kant bestrijding. Allengs echter werd deze weerlegd, vooral door Loewi zelf, en
werd de vondst algemeen bevestigd.

Geen enkele ontdekking valt uit den hemel. Ook die van Loewi was door andere
waarnemingen voorafgegaan. Zoo had Elliott in 1904 reeds de mogelijkheid
uitgesproken, dat de n. n. sympathici, wier werking in zoovele opzichten overeen-
komt met die van adrenaline, wellicht adrenaline in het eindorgaan zouden doen
ontstaan, die tenslotte het effect zou veroorzaken. Howell had zelfs getracht de
stof te vinden, die bij vagusprikkeling mogelijk vrij werd gemaakt.

Dale, pharmacoloog te Londen, trachtte hetzelfde vraagstuk op een andere wijze
op te lossen. Hij onderzocht nauwgezet in jarenlangen arbeid, die in 1914 begon,
de werking van een stof, die op vele plaatsen in het lichaam gevonden werd, en in
het Utrechtsche Pharmacologische laboratorium onder leiding van Magnus door
Le Heux in 1918 bereid werd uit de vloeistof, waarin stukjes darm, ontdaan van
mucosa en serosa, eenigen tijd hadden gecontraheerd: het acetyl choline. Le Heux
sprak de meening uit, dat zij bij de beweging van den darm een rol zou spelen. Ook
Dale verwachtte, dat deze stof van belang kon zijn overal in het lichaam, waar vagus-
prikkeling in het spel is. De genoemde ontdekking van Loewi nu bracht een sprong
vooruit, al bleef deze te voorzichtig, om zijn vagusstof als acetylcholine te betitelen.
Pas in 1929 bracht Dale het bewijs van de identiteit van beide, dank zij de door
Dale gevonden, deels verbeterde methode om kleine hoeveelheden dezer stof te
onderkennen. Daarna kon door Loewi met de door Dale ontwikkelde methoden
de acceleransstof als adrenaline worden onderkend.

Door beider werk werd het inzicht in de onzichtbare processen, die zich afspelen
tusschen de zenuwvezel en de spiervezel die geÃ¯nnerveerd wordt, op verrassende
wijze verdiept.

De erkenning van de gemeenschappelijke verdienste vormt de kroon op deze
vrijwillige samenwerking.

Amersfoort. In het verslagjaar kwam de eerste belangrijke uitbreiding van het
openbaar slachthuis tot stand, waardoor het slachtshuis onder de best geoutilleerde
abattoirs kan gerangschikt worden.

Medegedeeld wordt, dat met ingang van 1 Nov. 1935 het export- en vleeschwaren-
bedrijf van de N.V. Jac. Vos werd verplaatst naar Driebergen. Als oorzaak wordt
aangegeven, dat in zake de opnieuw vast te stellen tarieven geen overeenstemming
kon worden bereikt. Is eenerzijds het standpunt van de gemeente, om het normale
slagersbedrijf te beschermen tegen oneerlijke concurrentie van de zijde van een
privÃ©-bedrijf te waardeeren, anderzijds is de verplaatsing van bedoeld bedrijf te
betreuren, niet alleen omdat de zeer goed geoutilleerde voor export bestemde lokali-
teiten buiten gebruik zijn gekomen, maar ook omdat met deze verplaatsing tegelijk
wederom een particuliere slachtplaats in het leven is geroepen, alwaar voor minimale
tarieven tevens voor het binnenland wordt gekeurd.

Tengevolge van verschillende factoren (als tariefverschil, arbeidstijden, arbeids-
loonen, verschil in toezicht, snelvervoer enz.), worden de laatste jaren de slachtingen
voor grootere steden met abattoirs meer en meer verplaatst naar particuliere slacht-
plaatsen op het platteland, hetgeen feitelijk in strijd is met het doel, waarvoor open-
bare slachthuizen gesticht zijn.

Er werden 11 14 controlebezoeken afgelegd. In A. waren 66 slagerswinkels en in
de buitengemeenten 5 slachtplaatsen, die regelmatig werden bezocht.

Het aantal slachtingen nam af met 7753 stuks. Hieronder waren 5939 varkens,
welke vermindering vooral het gevolg is van een minder aantal slachtingen voor
export en vleeschwarenfabrikanten.

Tuberculose werd vastgesteld bij 13,5% der runderen, 3,3% der graskalveren,
4,4% der varkens en 1,5% der vette kalveren. Echinococcosis kwam voor bij 1,9%
der runderen, 30% der paarden, 0,4% der varkens en 0,3% der graskalveren.
Cysticerco ,is kwam voor bij 22 runderen (1 levensvatbaar) en 5 graskalveren (2
levensvatbaar).

Naar aanleiding van een polemiek over het nut en de werking van de keuring van
in de gemeenten ingevoerd vleesch tusschen Collega Houthuis en den Heer Pruiksma,
hoofdbestuurslid van den Nederl. Slagershond, welke polemiek voorkwam in de
V. en VI.handel van 6 Nov., kwam in het No. van 13 Nov. van dat blad een be-
schouwing over liet vraagstuk van de invoerkeuring voor. waaraan het volgende is
ontleend.

Allereerst wordt vermeld, dat Houthuis de invoerkeuring verdedigt op hygiÃ«nische
gronden, aangezien een aanmerkelijke hoeveelheid vleesch bij die keuring moet
worden afgekeurd. Hieraan had nog kunnen worden toegevoegd, aldus de schrijver,
dat onder de bestaande structuur der vleeschkeuringswet het helTen van een invoer-
keurloon voor abattoir-gemeenten noodzakelijk is ter bescherming van het slacht-
huis zelf, terwijl verder door het bestaan der invoerkeuring menigeen wordt weer-
houden om vleesch, dat niet zoo erg frisch meer is, toch te verzenden. Ontbreekt
de rem der invoerkeuring, dan zal, zooals voor de hand ligt, veel eerder tot verzenden
van laatstbedoeld vleesch worden overgegaan dan thans het geval is.

Dat de heffing van een invoerkeurloon overigens allerminst een bezwaar is voor
den invoer van elders geslacht vleesch in groote gemeenten blijkt wel uit de buiten-
gewoon sterke toeneming van dien invoer. Schrijver vergelijkt daartoe de slachting
en den invoer op het Amsterdamsche abattoir in de jaren 1912 en 1935. Bedroeg het
totaal aantal geslachte dieren in 1912 165.173 stuks, in 1935 was dit 170.516. De
invoer van geheele geslachte dieren was in 1912 een 4171 dieren, in 1935 echter
102.531 stuks. De slachting aan het abattoir nam in de periode 1912â1935 slechts
toe met 3,23%, de invoer van geheele geslachte dieren daarentegen met 2358%.

De invoer van vleesch in kleienere deelen dan geheele dieren nam eveneens een
zeer groote vlucht ; de stijging in hetzelfde tijdvak bedroeg in kg uitgedrukt 2.805.293
of 843%.

Ook wordt nog medegedeeld, dat ingevoerd vleesch in het algemeen, wat houd-
baarheid betreft, ten achter staat bij vleesch afkomstig van aan het slachthuis ge-
slachte dieren. Ook uit dit oogpunt bezien is de toeneming van den invoer dus
evenmin een hygiÃ«nisch voordeel.

Van economisch standpunt bekeken neemt verder de werkgelegenheid aan de
abattoirs door den invoer sterk af, terwijl men daarnaast ziet een overvleugeling
van het kleinbedrijf door dat der grootslachters.

De Heer Pruiksma wenscht afschaffing van de invoerkeuring en uniforme keur-
loonen ; deze samenkoppeling is volkomen juist, daar zonder gelijke keurloonen
afschaffing van de invoerkeuring het slachten aan abattoirs onmogelijk zou maken.
De Heer P. illustreert dan met een voorbeeld tot welke dwaasheid de tegenwoordige
invoerkeuring leidt : dezelfde keurmeester keurt een halve koe bij invoer, welk
vleesch afkomstig is van een zeer kort te voren door hem in een aangrenzende ge-
meente gekeurd dier. Opgemerkt wordt, dat deze gang van zaken niet als voorbeeld
kan strekken om overal de invoerkeuring maar af te schaffen. In een gemeente
als Rotterdam acht hij toezicht op de hoedanigheid van het ingevoerde vleesch
noodig, waartoe hij aanbeveelt een nauwkeurige intensieve winkelinspectie.

Nu zou voor een repressieve, zeer intensieve winkclcontrÃ¶le als door den Heer
P. bedoeld, zal zij eenigszins op Ã©Ã©n lijn worden gesteld met de tegenwoordige pre-
ventieve invoerkeuring, een zeer groot aantal ambtenaren noodig zijn. De hieraan
verbonden kosten zouden dan, indien geen invoerkeurloon werd geheven, verhaald
worden op de aan het abattoir slachtende slagers, middels het slachtrecht.

Nadat door den schrijver van deze beschouwing nog is opgemerkt, dat bij arrest
van den Hoogen Raad van 30 Mei 1932 is beslist, dat de gemeenten verplicht zijn
een keuring van ingevoerd vleesch toe te passen, komt hij tot de conclusie, dat dit
vraagstuk slechts opgelost kan worden met aanvaarding van de hieronder genoemde
punten. De kwestie rijks- dan wel gemeentelijke uitvoering der vleeschkeuringswet
kan daarbij op den achtergrond blijven. Bovenbedoelde punten zijn :

1. Gelijke keurloonen voor het geheele land; voor abattoir-gemeenten worden deze
met een zeer klein bedrag verhoogd bij wijze van slachtrecht.

2. De keurloonen en slacht)echten worden in \'s Rijks kas gestort en uit qc opbrengst
daarvan worden aan de gemeenten de kosten van den keuringsdienst en van het
openbaar slachthuis gerestitueerd.

3. Er worden zoo groot mogelijke keuringskringen gesticht, waarbinnen het verkeer
met vleesch, afkomstig van in eiken kring geslachte dieren, vrij is.

4. Invoerkeuring tusschen de keuringskringen onderling blijft gehandhaafd, met dien
verstande, dat daarvoor geen keurloon verschuldigd zal zijn.

a. dat het kleinbedrijf, wat keurloonen betreft, precies op dezelfde wijze wordt
behandeld als het grootbedrijf ;

b. dat het Rijk het geheel in de hand heeft, door middel van vaststelling van de
grootte der keurloonen en slachtrechten, om geen winst te maken ;

c. excessen op het gebied der invoerkeuring, zooals door den Heer P. beschreven,
zullen niet meer voorkomen ;

d. doordien al het vleesch gelijk belast is, zal invoer-keurloon niet meer behoeven
te worden geheven ;

e. de openbare slachthuizen worden uit een financieel oogpunt niet bedreigd door
den invoer ; de kosten van den keuringsdienst en van de abattoirs toch zullen uit
\'s Rijks kas (d. w. z. uit de opbrengst van keurloon en slachtrecht over het geheele
land) worden betaald.

Het centraal bureau voor de statistiek heeft een onderzoek ingesteld naar de in
Nederland aanwezige koelhuisruimte volgens den toestand op 1 Mei 1936.

In deze statistiek is, volgens een mededeeling in de N. R. Ct. van 27 Nov. j.1.,
de totale ruimte onderscheiden in koelruimte, vriesruimte en vriesruimte voor spe-
ciale doeleinden. Naar den aard van het bedrijf, waaraan de koelinrichting verbonden
is, is een splitsing gemaakt in 7 groepen, welke in de statistiek besproken worden.

De gegevens hebben betrekking op in totaal 301 koelinrichtingen, verbonden aan
281 ondernemingen. Uit de statistiek blijkt, dat in totaal 618.606 kubieke meter
koelruimte aanwezig is, waarvan niet minder dan 38% toebehoort aan bierbrouwe-
rijen (232.837 kubieke meter).

De koelhuizen voor algemeene doeleinden, w. o. de haven- en transito-koelhuizen,
beschikken over 134.317 kubieke meter koelruimte, de openbare slachthuizen over
114.535 kubieke meter.

Voor meer gegevens, o.a. over den inhoud der koelruimten, geschikt voor vleesch-
koeling (onderscheiden in voorkoelruimten en vleeschkoelruimten) en voor fruit-
koeling wordt verwezen naar de statistiek zelf.

B. en W. van Vlaardingen plaatsen zich op het standpunt, dat een vrijwillig samen-
gaan van Schiedam en Vlaardingen om tot stichting van een gemeenschappelijk
slachthuis over te gaan, verre te verkiezen is boven een door de Kroon opgelegde
verplichting tot samenwerking. Nu er van een bestendiging van den bestaanden
toestand geen sprake meer is, geven zij daarom den raad in overweging te besluiten
tot vrijwillige samenwerking met de gemeente Schiedam ten aanzien van de stichting
van een openbaar gemeenschappelijk slachthuis en van de uitoefening van den
keuringsdienst. Om daartoe te geraken stellen zij den raad voor het besluit van
11 Juli 1927, waarbij in beginsel werd besloten tot de stichting van een openbaar
slachthuis alleen voor deze gemeente, in te trekken. Indien dit gebeurt, dan ligt
daarin opgesloten dat de raad ook besluit met Schiedam vrijwillig een gemeenschap-
pelijk openbaar slachthuis te stichten en tot gemeenschappelijke uitvoering van den
keuringsdienst, waartoe zij dan ook voorstellen aan den raad te besluiten.

B. en W. van Groningen hebben bij den raad een voorstel ingediend tot verhooging
van de keur- en slachtrechten. De financieele uitkomsten van het openbaar slacht-
huis bewegen zich in dalende lijn als gevolg van een verminderden ijsverkoop en een
teruggang van het aantal slachtingen; daartegenover zijn door de verschillende
uitbreidingen de kapitaal-uitgaven groot geweest en als gevolg daarvan de uitgaven
aanmerkelijk vermeerderd. Om den verderen teruggang der inkomsten op te vangen
stellen zij voor, het keur- en slachtrecht voor een rund, niet in het bezit van de
binnenmelktanden, en dat verschuldigd voor een paard, muildier of rund, in het
bezit der binnenmelktanden, zwaarder dan 250 kg levend gewicht, elk met Æ 1.â
te verhoogen en te brengen van Æ 6.â op f 7.â. Tevens wordt dan het invoer-keur-
recht voor een niet in het slachthuis geslacht rund, paard of muidlier van Æ 5.â op
Æ6.â gebracht. Deze verhoogingen zullen ongeveer een Æ 10.000.â opbrengen.

Bij de behandeling der gemeentebegrooting in Leeuwarderadeel werd gewezen op
de noodzakelijkheid van bedrijf-contrÃ¶le bij den destructor der Ned. Thermo-
Chemische Fabr. te Bergum, welk bedrijf meer loonend gemaakt zou kunnen worden.
Wat nu verloren gaat is gelijk aan de subsidie, die de Friesche gemeenten verleenen,
werd beweerd.

In den gemeenteraad van Nieuwer-Amstel is een voorstel tot verlaging der slacht-
huisrechten aangenomen.

Bij de behandeling van de begrooting van het openbaar slachthuis te \'s Gravenhage
werd gevraagd om te bevorderen, dat goedkeuring werd verkregen op het tenvorigen
jare door den Raad aangenomen verhoogde invoerkeurloon, ten einde den grooten
binnenlandschen invoer van varkens- en kalfsvleesch te beperken. Voorts werd
aangedrongen op maatregelen om de ijsproductie van het slachthuis te bevorderen.

Het zes en twintigste congres zal worden gehouden te Utrecht in de Paaschweek van
1937, en wel op Dinsdag 30 en Woensdag 31 Maart en Donderdag / April.

In de algemeene vergaderingen â op Dinsdagmiddag en Donderdagmiddag â
zullen voordrachten gehouden worden door den algemeenen voorzitter en door de
leden A. J. Kluyver (Delft), A. Pannekoek (Amsterdam) en J. C. van Staveren
(Arnhem).

Op Woensdagmiddag zal gelegenheid zijn voor demonstraties, voor bezoeken
aan laboratoria, musea, fabrieken, enz.

De ie afdeeling (Wis- en Natuurkundige Wetenschappen) komt bijna in haar
geheel bijeen op Woensdagochtend : de onderafdeeling voor wiskundige natuur-
kunde vergadert dien ochtend afzonderlijk van 9â11. De onderafdeelingen voor
wiskunde, voor natuurkunde en voor scheikunde vergaderen afzonderlijk op Donder-
dagochtend.

De 2e afdeeling (Biologische Wetenschappen) vergadert op Woensdag- en Don-
derdagochtend in haar geheel. Zij is voornemens in hoofdzaak door eenige uit te
noodigen sprekers een inleidend overzicht te doen geven in de eerste zitting over
correlatieverschijnselen, in de tweede over nieuwe protoplasma-onderzoekingen.

De 3e afdeeling (Geneeskundige wetenschappen) komt in haar geheel bijeen
op Woensdagochtend, en bijna in haar geheel op Donderdagochtend : de onder-
afdeeling voor diergeneeskunde vergadert op Donderdagochtend afzonderlijk. Op
Woensdagochtend zal het onderwerp der bespreking zijn : aanwinsten en vooruitzichten
der geneeskundige RÃ¶ntgenologie. De Donderdagochtend wordt gehouden voor korte
mededeelingen.

De onderafdeeling voor diergeneeskunde zal Donderdagochtend de funclioneele
maagdiagnostiek behandelen.

De 4e afdeeling (Geologisch-Geographische Wetenschappen) vergadert in haar
geheel op Woensdag- en Donderdagochtend. In de eene zitting zal gesproken worden
over geomorphologische onderwerpen, in de andere over de geophysica der aard-
korst en over geophysische opsporingen.

De leden die in een der afdeelingen of onderafdeelingen een mededeeling wenschen
te doen of een demonstratie wenschen te houden, worden uitgenoodigd daarvan
vÃ³Ã³r i Januari bericht te zenden aan den voorzitter der betrokken afdeeling of
onderafdeeling â zie verder â en daarbij te vermelden, of zij proeven wenschen
te doen, of gebruik wenschen te maken van eenig projectietoestel. Zij zullen zich
stipt moeten houden aan den tijd, die voor hen beschikbaar wordt gesteld (in den
regel 20 minuten), en het uittreksel van hun voordracht, dat zij voor de âHande-
lingen" bestemmen, vooraf gereed moeten maken en in de vergadering aan een der
secretarissen ter hand moeten stellen. Dit uittreksel moet volkomen persklaar zijn :
extra correctie hiervan moet voor rekening van den spreker komen. In verband met
de hooge drukkosten geldt als regel, dat voor zulk een uittreksel slechts Ã©Ã©n bladzijde
druks in de Handelingen beschikbaar wordt gesteld. De kosten van een grootcren
omvang en van houtsneden, platen, foto\'s enz. komen voor rekening van de sprekers.

ie Afdeeling, Wis- en Natuurkundige Wetenschappen : Prof. Dr. F. Zernike
(Groningen, van Ketwich Verschuurlaan 5).

Onderafdeeling voor Wiskundige Natuurkunde : Prof. Dr. G. R. Uhlenbeok
(Utrecht, Pr. Hendriklaan 64).

Onderafdeeling voor Natuurkunde : Prof. Dr. F. Zernike (Groningen v. Ketwich
Verschuurlaan 5).

2e Afdeeling, Biologische Wetenschappen : Prof. Dr. H. J. Jordan (Utrecht,
Frans Halslaan 19).

3e Afdeeling, Geneeskundige Wetenschappen : Prof. Dr. A. K. M. Noyons
(Utrecht, Physiol. Labor., Vondellaan 24).

Onderafdeeling voor Diergeneeskunde : Prof. Dr. L. de Blieck (Bilthoven, Soest-
dijkerweg 113, Noord).

4e Afdeeling, Geologisch-Geopgrahische Wetenschappen : Prof. Dr. L. M. R.
Rutten (Utrecht, Corn. Evertsenstraat 7).

Het algemeen bestuur van het 26ste congres bestaat uit de heeren :
J. Boeke, algemeene voorzitter ; H. R. Kruyt, algemeene ondervoorzitter ; D. Coelingh,
ie algemeene secretaris ; N. R. Pekelharing Azn., 2de algemeene secretaris ; L. P. de
Bussy, algemeene penningmeester ; F. Zernike, H. J. Jordan, A. K. M. Noyons, L.
M. R. Rutten, V. J. Koningsberger, G. Krediet.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i Oct. niet waren genezen).

ScabiÃ«s (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 472 gevallen bij 21 eigenaars
(1411 bij 40 eig.), waarvan in Groningen (99 bij 1 eig.); (Friesland 73 bij 4 eig.);
Drenthe 93 bij 2 eig. (830 bij 6 eig.) ; Overijsel 4 bij 2 eig. (16 bij 2 eig.) ; Gelderland
4 bij 2 eig. (33 bij 6 eig.) ; Utrecht 22 bij 2 eig. (94 bij 8 eig.) ; Noordholland 146
bij 3 eig. (87 bij 3 eig.) ; Zuidholland 130 bij 7 eig. (252 bij 14 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 1552 gevallen bij 71 eig. (2624 bij 60 eig.), waarvan in
Groningen 127 bij 2 eig. (14 bij 1 eig.) ; Friesland 82 bij 3 eig. (137 bij 15 eig.) ;
Drenthe 3 bij 2 eig. (462 bij 2 eig.) ; Overijsel (24 bij 5 eig.) ; Gelderland 104 bij
7 eig. (144 bij 6 eig.) ; Utrecht 85 bij 2 (111 bij 2 eig.) ; Noordholland 1020 bij 40
(1614 bij 31 eig.) ; Zuidholland 23 bij 1 eig. (173 bij 10 eig.) ; Noordbrabant 24
bij i eig. ; Zeeland 29 bij 1 eigenaar.

Anthrax : 3 gevallen bij 3 eig. (2 bij 2 eig.), waarvan in Overijseli ; Utrecht 1 ;
Gelderland (2 bij 2 eig.) ; Noordbrabant 1 geval. Vr.

Verhuisd : C. van Gelder, Amsterdam, naar Noorder Amstellaan 199 huis,
tel. 94861.

Op bladz. 1375 van aft. 23 (1 Dec.) regel 16 v. o. staat 1 Januari 1937, moet
zijn 1 Januari 1936.

Verslag omtrent het openbaar slachthuis en den dienst der vee- en vleeschkeuring
te Haailem en omliggende gemeenten over het jaar 1935. [Door F. P. Keyser], Haar-
lem. 1936. 8Â°. 13 blz.

Verslag van de slachtplaats te Utrecht over 1935. [Door J. P. van der Slooten],
Utrecht. 1936. 8Â°. 21 blz.

A. W. A. Bos, Bacterioscopisch en histologisch onderzoek van vleeschwaren
volgens de methode ,,Brekenfcld". Proefschrift aan de Veeartsenijkundige Faculteit.
Waalwijk, J. C. van Eyckelenburg, 1936. 8Â°. 216 blz. met 26 fig. en 21 fot.

H. B. Thom, Die geskiedenis van die skaapboerderij in Suid-Afrika. Amsterdam,
Swets en Zeitlinger, 1936. 8Â°. XXII 4 396 blz. m. Â£11. Æ 6.60

J. van Beynum en J. W. Pette, De beteckenis der melkzuurbacteriÃ«n bij de
boteraromavorming. \'s Gravenhage, Alg. Landsdrukkerij, 1936. 8Â°. 32 blz. J 0.40

E. Brouwer en N. D. Dijkstra, Vergelijkende voederproef omtrent den invioed
van gras, geÃ«nsileerd met en zonder toevoeging van mineraalzuur op zuurbase-
evenwicht, gezondheid en opbrengst van melkkoeien en : Practische ervaringen
en wenken omtrent de extra-toediening van krijt en soda bij voedering van mineraal-
zuursilage. \'s Gravenhage, Alg. Landsdrukkerij, 1936. 8Â°. 43 blz.

J. U. A. Kroon en J. G. Th. van Nes, Prepareeren. Zutphen, W. J. Thieme en
Cie, 1936. 8Â°.

T. Bonadonna, Un viaggio nell\' U.R.S.S. Impressioni. Il problema agrieolo, il
problema zootecnico. Brescia, G. Vannini, 1936. 8Â°. 279 p. c. fig. e 9 tav. Lire 10.â
P. Venino, L\'allevamento dei conigli. C. una app. su l\'allevamento delle cavie.
Milano, A. Vallardi, 1936. 16⁰. 127 p. c. fig. Lire 3.â

G. Finzi, Le esotuberculine in medicina umana e veterinaria. Cremona. 1936.
8Â°. 306 p.

Rapport sur les opÃ©rations du service vÃ©tÃ©rinaire sanitaire de Paris et du dÃ©parte-
ment de la Seine pendant l\'annÃ©e 1935. Par A. ChrÃ©tien. Paris. 1936. 8Â°. 151 p.

L. Panisset, La lutte contre la tuberculose bovine en France. Paris, Vigot frÃ¨res,
1936. 8Â°. 132 p. fr. 15.â

T. Brumpt, PrÃ©cis de parasitologic. 5e Ã©d. Paris, Masson et Cie, 1936. Kl. 8Â°.
2 vol. 2140 p. av. 1085 fig. et 4 pl. fr. 200.â

Histoire gÃ©nÃ©rale de la mÃ©decine, de la pharmacie, de l\'art dentaire et de l\'art
vÃ©tÃ©rinaire. Tom. 1. Paris, A. Michel, 1936. 8Â°. 600 p.

The grading of eggs according to the Canadian standards. Ottawa, [J. O. Patenaude,
1936], 8Â°. 8 p. w. 5 fig.

R. W. Phillips and F. N. Andrews, The development of the testes and scrotum
of the ram, bull and boar. Amherst, State Coll., 1936. 8Â°. 16 p. w. fig.
Massachusetts Agr. Exp. Stat. Bull. Nr. 331.

W. W. C. Topley and G. S. Wilson, Principles of bacteriology and immunity.
London, E. Arnold, 1936. Gr. 8Â°. XVI 1645 p. w. 276 ill. Sh. 50.â

L. B. Smith, Modern gun dogs. London, Scribners, 1936. 8Â°. XX 173 p. w.
ill. Sh. 12.6

G. B. Brook, Experimental and clinical studies of the spine of the dog. London,
BalliÃ¨re, Tindall and Cox, 1936. Kl. 8Â°. X 4- 124 p. w. 32 pi. Sh. 7.6

Annual report of the civil veterinary department, Punjab, for the yeai 1934/1935.
[By T. F. Quiriej. Lahore, Government Printing Office, 1936. 8Â°. 36 20 p. w.
10 fig. on 5 pi. and 30 tab. Sh. 2.3

C. I. Ross and H. M. Gordon, The internal parasites and parasitic diseases of
sheep, their treatment and control. Sydney, Angus and Robertson, 1936. 8Â°. 238
p. w. 35 fig. and 46 tab. Sh. 25.â

I. Clunies Ross, A survey of the sheep and wool industry in North-Eastern Asia.
W. spec, reference to Manchukao, Korea and Japan. Melbourne, H. J. Green,
1936. 8Â°. 52 p. w. 16 fig.

Report of the civil veterinary department and of the veterinary college, Bengal,
for the year 1934â35. [By P. J. Kerr]. Alipore, Bengal Government Press, 1936. 8Â°.

Ch. J. Martin, Observations on âMyxomatosis cuniculi" (Sanarelli). Made
with a view to the use of the virus in the control of rabbit plagues. Melbourne.
1936. 8Â°. 28 p.

Commonwealth of Australia. Council for scientific and ind. research. Bull. No. 96.
R. M. C. Gunn, Fertility in sheep. Melbourne. 1936. 8Â°. 116 p.
Commonwealth of Australia. Council for scient, and ind. research. Bull. Nr. 94.
R. Lindsay Robb, Grassland development in South Africa. Present position and
future possibilities. Pretoria. 1936. 8Â°. 43 p. w. fig.
Univ. of Pretoria. Ser. No. 1. Agriculture. No. 36.

H. D. Leppan, The interdependence of animals, crops and pasture with spec,
reference to South African farming. Pretoria. 1936. 8Â°. 21 p.
â¢ Univ. of Pretoria. Ser. No. 1. Agric. No. 37.

J. Drabble, Textbook of meat inspection. London, Australian Book Co., 1936.
8Â°. 353 p. Sh. 21.â

C. H. Ec-kles, W. B. Combs and H. Macy, Milk and milk products. 2d ed.
London, Mc Graw-Hill Press, 1936. Kl. 8Â°. 386 p. w. ill. Sh. 21.â

A. W. Meyer, Dogs ; their care and training, breeds and selection. London, Mc
Graw-Hill Press, 1936. Kl. 8Â°. 268 p. w. ill. Sh. 10.6

Some diseases of farm animals. 7 th ed. London, H. M. Stationery Office, 1936. 8Â°.

G. H. Parker, Color changes of animals in relation to nervous activity. London
etc., Oxford Univ. Press, 1936. 8Â°. Sh. 7.â

D. T. Macfie, Practical bee-keeping and honey production. London, Collingridge,
1936. 8Â°. 127 p. w. ill. Sh. 2.6

GÃ¤rfutter-Berater. 1. Forschungsergebnisse Ã¼ber Gewinnung, Herstellung und
VerfÃ¼tterung von GÃ¤rfutter. Von W. Kirsch. 2. Winke fÃ¼r den Bau von GÃ¤rbehÃ¤ltern.
Von K. Lemke. KÃ¶nigsberg, Landesbauernschaftsverl. Ostpreussen, 1936. 8Â°. 71
S. m. Abb. M. 0.75

W. Guttmann, Medizinische Terminologie. Ableitung und ErklÃ¤rung der ge-
brÃ¤uchlichsten FachausdrÃ¼cke aller Zweige der Medizin und ihrer Hilfswissen-
schaften. 27ste Aufl. Von W. Marie. Berlin u.s.w., Urban und Schwarzenberg,
1936. 4⁰. V S. 1184 Sp. m. 653 Abb. M. 20.â

E. Vau, Die Wanderung des knÃ¶chernen Ã¤usseren GehÃ¶rganges als Rassenmerk-
mal. (Untersuchungen an Schaf, Ziege und Schwein). Berlin, P. Parey, 1936. Gr. 8Â°.
16 S. m. 6 Tafelabb. M. t.6o

H. Siebeneick, Untersuchungen Ã¼ber die Vererbung der Milch- und Fettleistung
durch den Bullen âMozart 4622" in der Provinz Sachsen. Berlin, P. Parey, 1936.
Gr. 8Â°. 57 S. m. Fig. M. 2.40

Jahrbuch Ã¼ber neuere Erfahrungen auf dem Gebiete der Weidewirtschaft und des
Futterbaues. Hrsg. von F. Falke und R. Geith. Jg. 12. Hannover, M. und H. Scliapcr,
1936. Gr. 8^C. 181 S. m. 4 Textabb. M. 10.â

F. Kreidel. Die Almen und die Almwirtschaft im Pinzgau. Eine heimatkundliche
Studie. Zell a. S., Selbstverlag, 1936. Gr. 8 . 72 S. m. 24 Lichtbildaufn. und 4 Zeichn.

C. Bomskov, Methodik der Hormonforschung. Bd. 1. Leipzig, G. Thieme, 1937.
(Ausg. 1936). 4Â°. XXI 716 S. m. 251 Abb. und 184 Tab. M. 56.â

Bd. 1. SchilddrÃ¼se, NebenschilddrÃ¼se, Nebennierenrinde, Nebennierenmark,
Pankreas.

Zeitschrift fÃ¼r Hundeforschung. Hrsg. von G. H. BrÃ¼ckner. N. F. Bd. 1. 1936. Leipzig,
SchÃ¶ps, 1936. Gr. 8Â°. 58 S. m. Abb.

G. Glimstedt, Bakterienfreie Meerschweinchen. Aufzucht, LebensfÃ¤higkeit und
Wachstum nebst Untersuchungen Ã¼ber das lymphatische Gewebe. Lund, Ohlsson,
1936. Gr. 8Â°. 295 S. m. Abb.

P. Eipper, Die gelbe Dogge Senta. Geschichte einer Freundschaft. Berlin, Ull-
stein, 1936. Gr. 8Â°. 168 S. m. 32 Aufn. M. 5.50

A. Burr, Kurzer Grundriss der Chemie der Milch und Milcherzeugnisse. 2te
Aufl. Hildesheim, Molkerei-Zeitung, 1936. 8Â°. 106 S. m. 2 Taf. M. 2.â

W. MÃ¼seler, Reitlehre. 8te Aufl. Berlin, P. Parey, 1936. Gr. 8Â°. 189 S. m. 83 Abb.

H. BÃ¶tticher, Lehrmeister Pferd. Berlin, Verlag âOffene Worte", 1936. 8Â°.

Zusammensetzbare Stammttafeln der VollblutbeschÃ¤ler in Deutschland. Berlin, Reher,
1937. 48, 64 Bl. 13.5 X 21 c.M., 14 X 43 c.M. M. 12.ââ¢

Tierschutz-Taschenbuch fÃ¼r den Polizeibeamten. Von A. Storch und W. Matliieu.
Hannover, M. und H. Schaper, 1936. Kl. 8Â°. 51 S. M. 1.â

K. Langenheim, Grundlagen der Marktordnung im Schlachtviehverkehr. Neu-
damm, J. Neumann, 1936. Kl. 8Â°. 16 S. M. 0.30

B. A. Wilhelm, Grundriss der Bakteriologie und ImmunitÃ¤tslehre. Berlin u.s.w.,
S. Seemann, 1936. 8Â°. XVI 4- 202 S. m. 33 Zeichn. im Text und auf 1 Bildtaf.

W. Zorn, Der kleine Schafhalter. Kurze Anleitung zur DurchfÃ¼hrung gemeinsch.
oder Kleinschafhaltungen und zur ZÃ¼chtung, ErnÃ¤hrung und Haltung der Schafe.
2te Aufl. Berlin, P. Parey, 1936. 8Â°. 63 S. m. 20 Textabb. M. 1.50

Stockklausner, MÃ¤nnliche Blutlinien der bayerischen Fleckviehzucht. Bd. 2.
Hannover, M. und H. Schaper, 1936. 8Â°. M. 28 Abb. auf 14 Kunstdrucktaf. M. 40.â

E. Martini, Wege der Seuchen. Lebensgemeinschaft, Kultur, Boden und Klima
als Grundlagen von Epidemien unter BerÃ¼cksichtigung der Tropenkrankheiten
dargest. Stuttgart, F. Enke, 1936. 4⁰. VI 4- 109 S. M. 6.â

W. B. Sachs, Aquarienpflege leicht gemacht. Eine Anleitung zur Einrichtung
von Aquarien aller Art nebst Angaben Ã¼ber bes. geeignete Fischarten, ihre Aufzucht
und Behandlung. 7te Aufl. Stuttgart, Franckh, 1936. Gr. 8Â°. 63 S. m. Abb. M. 1.80

W. Subklew, Das ander Buch von der Rossartznei von Graf Wolfgang II, Graue
von Hohenlohe und zu Langenburg. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

H. Bless, Einflusz von 6-Tetralon und hydrierten Derivaten des Anthracens und
Phenanthrens auf die tierische KÃ¶rpertemperatur und den Stoffwechsel. Inaug.-
Diss. Berlin. 1936.

O. Goes, Die Behandlung der Anaphrodisie bei KÃ¼hen und FÃ¤rsen mit Progynon
1J oleosum und Si 256. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

W. Richter, Uebcr BlutbildverÃ¤nderungen durch GrÃ¼n- und Gelbkreuzvergif-
tungen bei Hund und Pferd. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

U. Mf.tt, Zur mikroskopischen Anatomie des Afters beim Hunde. Inaug.-Diss.
Berlin. 1936.

H. Zieglf.r, Die Entwicklung des Jacobson\'schen Organs beim SchÃ¤ferhunde
nach der Geburt. Inaug.-Diss. Berlin. 1936.

O. PfÃ¤hlf.r, Einfluss verschieden konzentrierter subkutaner TerpentinÃ¶l-
Injektionen auf das weisse Blutbild beim Hund. Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

S. Winkelmann, Untersuchungen Ã¼ber die kapillar-toxische Wirkung der Ã¤ugen-
drucksenkcnden Pharmaka am Kaninchenauge. Inaug.-Diss. Erlangen. 1936.

W. GÃ¼nther, Ueber die Entwicklung der accessorischen GeschlechtsdrÃ¼sen beim
Kaninchen. Inaug.-Diss. Halle. 1936.

G. Harms, Der Zucht- und Nutzviehmarkt Leer in Ostfriesland. Eine Unter-
suchung zur Frage der Marktorganisation. Inaug.-Diss. Heidelberg. 1936.

P. Horchler, Steigerung der Milchsekretion durch antithyreoiden Schutzstoff.
Inaug.-Diss. Giessen. 1936.

F. Meyf.r, Untersuchungen Ã¼ber die Milchleistung in sechs schwarzbunten
Herden der Provinz Sachsen. Inaug.-Diss. Halle. 1936.

E. Schwarzkopf, Entwicklung der deutschen Futtermittclversorgung. Inaug.-
Diss. KÃ¶ln. 1936.

W. Gessner, Die einfache und die mit Morphin kombinierte Eunarcon-Nar-
kose beim Hund. Inaug.-Diss. Leipzig. 1936. du Buy.

Door de groep âkennis der menschelijke voedingsmiddelen van
dierlijken oorsprong" is bij het Hoofdbestuur ingediend het hier-
achter volgend voorstel tot wijziging en aanvulling der Vleesch-
keuringswet 1919.

In de vergadering van het Hoofdbestuur van 25 Januari j. 1. is
besloten dit \'voorstel ter kennis van de leden te brengen door bij-
voeging van een exemplaar bij het Tijdschrift van 1 Februari 1936.

Bovendien zal aan de secretarissen der afdeelingen een exemplaar
gezonden worden met verzoek dit voorstel in behandeling te nemen
op een binnenkort te houden afdeelingsvergadering.

Het Hoofdbestuur verzoekt zoowel aan de afdeelingen als aan de
leden persoonlijk eventueele opmerkingen op dat voorstel wel te
willen inzenden bij den secretaris der Maatschappij vÃ³Ã³r 15 Maart a.s.

Na ontvangst van deze opmerkingen zullen deze behandeld worden
in een daarvoor door het Hoofdbestuur aangewezen commissie, welke
op hare bijeenkomst gelegenheid zal geven aan die leden, die daartoe
den wensch te kennen gegeven hebben, hun opmerkingen en even-
tueele voorstellen nader toe te lichten.

Daar voor het oogenblik een wijziging der Vleeschkeuringswet in
het brandpunt der belangstelling staat, vertrouwt het Hoofdbestuur
dat door de leden aan dit voorstel de noodige aandacht zal worden
geschonken.

VOORSTEL VAN DE GROEP
KENNIS MENSCHELIJKE VOEDINGSMIDDELEN VAN
DIERLIJKEN OORSPRONG TOT WIJZIGING EN AAN-
VULLING DER VLEESCHKEURINGSWET EN DE DAARBIJ
BEHOORENDE UITVOERINGSBESLUITEN, MET BIJ-
BEHOORENDE TOELICHTING.

Motieven, leidende tot het indienen der voorstellen. De Maat-
schappij voor Diergeneeskunde heeft van den aanvang af in de voorste
rij gestaan der organisaties, die op een zoo goed mogelijke regeling
der vleeschkeuring hier te lande aandrongen. Herinnerd wordt aan :
ie. de enquÃªte, uitgevoerd onder leiding der Mij. in het jaar 1891,
waarvan de resultaten de noodzakelijkheid eener wettelijke rege-
ling overtuigend aantoonden ;
2e. het advies der Maatschappij over het ontwerp van wet tot wering
van vleesch en vleeschwaren, die voor de volksgezondheid scha-
delijk zijn. (December 1913).
Het moet ook thans nog gerekend worden te behooren tot het
arbeidsveld der Maatschappij, te overwegen of de getroffen regeling
voldoet aan de daarvan gekoesterde verwachtingen en voorstellen
te doen, daar waar deze niet voldoende zijn verwezenlijkt.

Het doel der wet was niet alleen de keuring die vroeger, slechts in
een deel der gemeenten was geregeld, in het geheele land in te voeren,
doch ook om een zoo groot mogelijke gelijkvormigheid der toege-
paste maatregelen te verkrijgen.

Doel der wet niet geheel bereikt. In tal van artikelen in tijd-
schriften van belanghebbenden is de overtuiging naar voren gekomen
dat dit laatste doel nog niet is bereikt.

In de eerste plaats schijnt nog geen voldoende overeenstemming
te zijn bereikt ter zake van dc uitvoering van de keuringen en de toe-
passing van het z.g. keuringsregulatief. (M.B. 15 Juli 1920, Stbl. i₃8).

Ongelijke toepassing van de uitvoerings-voorschriften, door
de met de keuring belaste ambtenaren. Dit vloeit voor een deel
voort uit den aard der hier geregelde materie.

De uitspraken, die bij de keuring dienen te geschieden, worden voor
een belangrijk deel beheerscht door de opvatting der keuringsambte-
naren over de beteekenis der waargenomen afwijkingen. Met het
voortschrijden van het wetenschappelijk onderzoek wisselen de opvat-
tingen. Het is niet te verwachten, dat de thans zoo talrijke hoofden van
dienst, waarvan velen dit ambt als nevenbetrekking (naast diergenees-
kundige praktijk) uitoefenen, daarvan allen even snel en even grondig
kennis nemen. Wel heeft men getracht richtlijnen voor deze beoordeeling
op te stellen in genoemd âKeuringsregulatief", doch dit kan niet meer
geacht worden in vele vragen het wetenschappelijke standpunt, dat

htden als het meest juiste wordt aangemerkt, te weerspiegelen, welke
gioote verdiensten het ook bij zijn afkondiging (1920) heeft gehad.

Herziening Keuringsregulatief dringend noodzakelijk. Op
dtzen grond heeft de Maatschappij dan ook reeds in Mei 1934 aan Z.E.
dm Minister van Sociale Zaken voorstellen gedaan tot herziening en
aanvulling van dit regulatief, nadat reeds in 1933, door de Vereeniging
vin Directeuren van Gemeentelijke Slachthuizen, ter zake een ontwerp
wis ingediend. Ongetwijfeld zouden door een dergelijke wijziging vele
bronnen van ongelijke beoordeeling worden weggenomen.

De Maatschappij betreurt het, dat van Regeeringswege nog geen
termen zijn gevonden tot herziening van dit regulatief over te gaan.

Gevolgen der ongelijke toepassing. Bovengemelde ongelijk-
vormige uitvoering leidt o.m. tot verplaatsing van slachtingen van
deren, waarvan men vermoedt dat bij âstrenge" (lees juiste) toepassing
vin het regulatief afkeuring of slechts voorwaardelijke goedkeuring zal
volgen, naar keuringsdiensten, waar de uitvoerende ambtenaren een
andere opvatting van hun taak hebben. Zonder dat zulks door ons met
cijfers en feiten kan worden aangetoond, leeft bij vele leden der Maat-
schappij de overtuiging, dat deze minder gewenschte verplaatsing der
te slachten dieren in bepaalde deelen van het land omvangrijk is te
noemen. Deze staat van zaken brengt reeds voor betrokkenen een
ongelijke druk mede uit de toepassing dezer wet voortvloeiend. Het
maakt het mogelijk, dat in bepaalde bedrijven goedkoop opgekochte
zg. âwrakke" dieren worden verwerkt, hetgeen elders gevestigden
onmogelijk is.

Ongelijke heffingen. Daarnevens mag niet onvermeld blijven,
dat de heffingen krachtens deze wet in de verschillende diensten zeer
uiteenloopen. Nadere studie dezer ongelijkheid toont aan, dat niet
altijd in âslachthuisgemeenten" de hoogste en in gemeenten met
gedecentraliseerde keuring de laagste keurloonen worden geheven.
In beide groepen van diensten treft men de meest uiteenloopende
keurloonen aan.

Verscheidenheid in verdere lasten. Voorts vindt men de
grootst mogelijke verscheidenheid in de uren waarop geslacht resp.
gekeurd wordt, in het toezicht op inrichting van slachtplaatsen en
vleeschbewaarplaatsen enz., waaruit wederom factoren voortspruiten,
welke een ongelijke druk op belanghebbenden leggen.

Verschillend toezicht. Gezien de personeelsbezetting van de
verschillende diensten is ook te verwachten, dat het toezicht op reinheid
bij de slachthandelingen en de handhaving van tal van op de Vleesch-
keuringswet berustende voorschriften zeer uiteenloopend zal zijn.
Eenerzijds heeft men in de âslachthuisgemeenten" bijkans permanent
toezicht door dierenartsen, anderzijds beperkt zich dit toezicht in
landelijke keuringsdistricten tot het kortstondig bezoek van een hulp-
keurmeester.

Exportkeuring. Ten slotte moge niet onvermeld blijven, hoe het
mogelijk gebleken is, dat in het groot dieren worden geslacht en gekeurd
onder de bepalingen van de Veewet (exportkeuring), terwijl dit vleesch
voor binnenlandsch gebruik wordt bestemd. De daarbij gevorderde
keurloonen zijn zeer laag te noemen, terwijl er verschillen bestaan
tusschen de bij deze keuring geldende uitvoeringsvoorschiiften en
bovengenoemd keuringsregulatief. Ook hier schuilt weer een aanleiding
tot ongelijke omstandigheden voor betrokkenen.

Bovenstaande overwegingen gaven der Maatschappij aanleiding
na te gaan op welke wijze de gesignaleerde, minder gelukkige gevolgen
van het thans vigeerende systeem waren op te heffen, met zoo mogelijk
behoud van de daaraan verbonden voordeelen. De voorstellen daartoe
worden in de volgende paragrafen opgesomd en toegelicht.

Beperkt aantal keuringskringen. Voor de uitvoering der wet
worde het land verdeeld in een beperkt aantal (bijv. circa 100) keurings-
kringen, bestaande uit groepen van gemeenten waaronder Ã©Ã©n, als
centrumgemeente, met de inrichting en de dagelijksche leiding van den
dienst worde belast.

Plaatselijke regelingen. Voor die gedeelten van den keurings-
kring, waar centralisatie der keuringen in de slachtplaats der centrum-
gemeente voorshands ongewenscht is, worden naar behoefte âplaatse-
lijke regelingen" getroffen, waarbij de keuring aan den ter plaatse geves-
tigden dierenarts wordt opgedragen.

Deze dierenartsen worden daartoe als vaste ambtenaren aan den
dienst verbonden, met bevoegdheid hunne praktijk te blijven uitoefenen.

Rijksdienst of Gemeentelijke uitvoering. In verschillende
geschriften vindt men de meening verkondigd, dat een zoo goed moge-
lijke uitvoering der wet alleen gewaarborgd zal zijn, indien hiervoor
een Rijks-dienst in het leven wordt geroepen, waarbij het aantal keu-
ringsdiensten (thans meer dan 300) belangrijk wordt beperkt, (b.v.
tot circa 100). De âGroep" is van oordeel dat, al mogen enkele leden
deze zienswijze deelen en andere haar als thans nog onbereikbaar
einddoel der aan te brengen hervormingen zien, er thans geen aanleiding
is op zoo radicale wijziging van stelsel aan te dringen.

De meerderheid vertrouwt, dat een meer gelijkvormige uitvoering der
wet bereikt kan worden, wanneer de genoemde inperking van het aantal
diensten wordt tot stand gebracht door groepeerfrig van gemeenten tot
keuringskringen, waarbij Ã©Ã©n gemeente, als Centrumgemeente, met

de inrichting en leiding van dien dienst wordt belast. Dit stelsel heeft
als voordeelen, dat daarbij rekening gehouden wordt met het feit,
dat deze wet is voortgevloeid uit hetgeen in een vroegere periode reeds
door de gemeenten was tot stand gebracht, terwijl, zooals in Â§ 8 nader
zal worden uiteengezet, de invoering der wijziging geleidelijk kan
geschieden.

âPlaatselijke regelingen" binnen den Kring. Door het in-
stellen van âplaatselijke regelingen" binnen den kring zal rekening
gehouden kunnen worden met omstandigheden, die centralisatie der
slachtingen in de eventueel aanwezige centrale slachtplaats der cen-
trumgemeente niet mogelijk of niet gewenscht maken (groote af-
standen, geringe aantal slachtingen).

Wij achten het in het belang van een sobere en toch doeltreffende
personeelsbezetting, indien bij deze âplaatselijke regelingen", voor de uit
den aard uitgestrekte landelijke gedeelten van zulk een kring, in den
regel de ter plaatse gevestigde practiseerende dierenarts als âkeurings-
veearts" in vast dienstverband met de keuringen wordt belast.

Wij meenen ons te mogen onthouden van een oordeel over de vraag
of de ter zake betrekking hebbende artikelen der wet tot deze reorgani-
satie voldoende grond bieden, of welke wijziging daarin tot dit doel
dient te worden aangebracht. Wij meenen hier, zoowel als bij de straks
te noemen onderwerpen op dit oogenblik met het aangeven van de
te kiezen richting te mogen volstaan.

Â§ 2. PERSONEELSBEZETTING; BENOEMBAARHEID EN
BEVOEGDHEID DER AMBTENAREN, o. a. art. 25 der wet.

Personeelsbezetting. De Minister stelt algemeene regels vast
voor het aantal keuringsveeartsen en andere ambtenaren, welke in de
keuringsdiensten ten minste werkzaam moeten zijn.

Hoofden van dienst. Hoofden van dienst zijn de directeuren,
aangesteld door de centrumgemeenten. Zij zijn belast met de zorg voor
een juiste en gelijkmatige uitvoering der wet in den geheelen kring.

Benoembaarheid van deze. De voordracht tot benoeming van
een hoofd van dienst aan den Raad gaat vergezeld van een advies van
den Inspecteur, die daarbij toeziet, dat tot dit ambt alleen dierenartsen
worden voorgedragen, die als keuringsveearts zich op de hoogte hebben
gesteld van de vraagstukken, die bij de leiding van een dienst, als waar-
voor de benoeming moet plaats hebben, voorkomen.

Keuringsveeartsen zijn dierenartsen, die hetzij in vol ambtelijke
of niet volledig ambtelijke functie worden belast met:

c. met de keuring van slachtingen van voor uitvoer bestemd vee en
van in den lande ingevoerd vleesch. (zie Â§ 6).
Benoembaarheid van deze. Ook de voordracht tot benoeming
als keuringsveearts behoeft het advies van den inspecteur, die daarbij
toeziet, dat hiertoe alleen dierenartsen worden voorgedragen, die
gedurende minstens drie maanden onafgebroken als volontair in een
keuringsdienst werkzaam waren.

Hulpkeurmeesters. Indien in een Keuringsdienst hulpkeurmeesters
zijn aangesteld, verrichten deze

b. hulp bij de keuringen in diensten met gecentraliseerde slachtingen,
onder nauwgezet toezicht en verantwoordelijkheid der keurings-
veeartsen.

Bevoegdheid van deze. De voorschriften omtrent de bevoegdheid
der hulpkeurmeesters (K. B. van 5 Juli 1920, Stbl. 285 Â§ 12) vereischen
herziening.

Personeelsbezetting. Voor een juiste uitvoering der wet moet er
overeenstemming zijn tusschen het aantal keuringsambtenaren en de
omvang van de taak in elke kring. Het is gewenscht dat daarvoor van
regeeringswege normen worden vastgesteld. Deze beschikt in Art. 10
der Wet over de noodige machtsmiddelen om ook het handhaven van
deze bepalingen te verzekeren, indien dit in een of andere kring te
wenschen zou overlaten.

Enkele leden zijn van oordeel dat voor dit en andere punten waarop
de gemeentebesturen hun taak niet afdoende zouden uitvoeren een
kortere weg moet worden aangewezen, die den Minister macht geeft in
te grijpen. Zij stellen voor een onderzoek in te stellen, o.a. door overleg
met juridisch geschoolde deskundigen, naar de mogelijkheid daarvan.

Hoofden van dienst. De beteekenis van deze functie treedt sterker
in het licht naar mate deze ambtenaren een zoo gelijkvormig mogelijke
uitvoering der wet in hun geheelen kring zullen bevorderen.

Het zal den inspecteurs gemakkelijk vallen, met het kleine aantal
hoofden van dienst dat dan onder de leiding van elk hunner zal zijn
gesteld, overeenstemming over dc uitvoering van belangrijke maat-
regelen te bereiken. Niet te zeldzame samenkomsten van deze ambte-
naren zullen hier het aangewezen middel zijn. Bedenkt men vervolgens,
dat overleg van de inspecteurs onder leiding van den hoofdinspecteur
hier coÃ¶rdineerend zal werken, dan ziet men, dat in de beperking van
het aantal dienstleiders de kern der voorgestelde wijziging ligt.

Het bereiken van deze meerdere gelijkvormigheid zal zich uit den
aard niet beperken tot de keuringsuitspraken in engeren zin, doch
zich ook uitstrekken tot alle onderwerpen, wier ongelijke uitvoering
ongelijke druk op belanghebbenden zou leggen: inrichting van slacht-

plaatsen en vleeschwinkels, keuringstijden, methoden van onderzoek
(insnijdingen) keurloonen ( ! !).

Uit het bovenstaande volgt, dat van deze hoofden van dienst grondige
kennis der vleeschkeuring met alle daarmede samenhangende vraag-
stukken geeischt moet worden, terwijl hun benoeming onafhankelijk
van plaatselijke of persoonlijke bijzondere invloeden moet geschieden.
Zij zullen gekozen moeten worden uit die keuringsveeartsen, die ter
zake over uitgebreide ervaring beschikken. Het advies van den inspecteur
op de voordracht zij daarvoor een waarborg.

Keuringsveeartsen. Omtrent de benoembaarheid tot dit ambt
is een regeling gedacht, dat jonge dierenartsen eerst eenigen tijd, b.v.
3 maanden, als volontair in een keuringsdienst werkzaam zijn, om
naast hun academische vorming practische ervaring op te doen, alvorens
zij van overheidswege met de uitvoering van wettelijke maatregelen
worden belast. Hiermede zou een werkwijze algemeen worden, die
thans in groote keuringsdiensten reeds gebruikelijk is. Door bij de
sollicitatie stukken overlegging van de verklaring, dat dit volontair-
schap is vervuld, verplicht te stellen (toezicht inspecteur) is hier een
zeer eenvoudige regeling te treffen. Overigens zullen alle dierenartsen
tot dit ambt benoembaar zijn. De ter plaatse gevestigde of zich ves-
tigende dierenarts wordt met de keuringen ingevolge âplaatselijke
regeling" belast. Daarmede kan het beginsel der wet, de keuringen aan dieren â
artsen op te dragen, zooveel mogelijk tot uiting worden gebracht, vooral omdat
thans niet meer de bedenking geldt, dat daarvoor niet voldoende
dierenartsen beschikbaar zullen zijn.

Hulpkeurmeester. Het toenmalige tekort aan dierenartsen heeft
bij de invoering der wet geleid tot het opnemen van âhulpkeurmeesters"
in de personeelsbezetting. Deze ambtenaren zullen ook in de nieuwe
diensten misschien niet geheel kunnen ontbreken. Er ware bij hunne
opleiding in de toekomst mede rekening te houden, dat deze meer in
politioneelen zin wordt ingericht. Zij zullen in diensten met gecentrali-
seerde slachtingen bij de keuring hulp kunnen blijven verleenen.

Een nadere omschrijving van de aan deze ambtenaren daarbij te
verleenen bevoegdheid is daarbij noodig. Deze kan echter moeilijk
binnen het kader van deze voorstellen gegeven worden. Zij komt aan
de orde indien tot herziening van het K. B. van 20 Juli 1920, Stbl. 285
wordt besloten.

Overigens dient erkend dat de plaatselijke verhoudingen in de
diensten met centrale slachtplaatsen zoo verschillend zijn, dat het aan
het oordeel van de hoofden van dienst moet worden overgelaten of zij
de keuringen uitsluitend door dierenartsen, dan wel in sommige gevallen
door deze met hulp van hulpkeurmeesters willen doen geschieden. De
keuringen in diensten met gedecentraliseerde slachtingen zullen echter,
zooals bovengeschetst, volgens het systeem der âplaatselijke regeling",
aan dierenartsen dienen te worden opgedragen.

Ook ten aanzien van deze onderwerpen beperken wij ons op dit
oogenblik tot het aangeven der richtlijnen. De vraag of hiervoor wets-
wijziging of aanvulling en â zoo ja in welke bewoordingen â moet
plaats hebben, worde aan de bevoegde autoriteiten overgelaten.

Vergunning tot slachten. Een dier, waarvoor vergunning tot
slachten (bedoeld in art. i i der wet) is verleend, moet worden geslacht
in den kring, waar het tijdens het leven werd gekeurd, tenzij door het
hoofd van dienst, onder door dezen te stellen voorwaarden, vergunning
tot vervoer naar een anderen kring wordt verleend.

Noodslachtingen. Noodslachtingen in gedeelten van den kring
met âplaatselijke regeling" worden aangegeven aan het plaatselijke
kantoor van den dienst en van daar zoo spoedig mogelijk, zoowel aan
den âplaatselijken keuringsveearts" als aan het hoofd van dienst, door-
gegeven, zoodat deze ambtenaren desgewenscht de keuring samen
kunnen verrichten.

Laboratoriumonderzoek. Bacteriologisch, histologisch en ander
bijzonder onderzoek geschiedt in den regel in het laboratorium der
centrumgemeente. In uitgestrekte kringen kunnen meer dan een labo-
ratorium voor dit doel worden aangewezen.

Verkoop van vleesch. Verkoop van vleesch mag alleen plaats
hebben in localen die voldoen aan de eischen, gesteld aan vleeschwinkels
krachtens art. ig der wet.

De bestaande bepaling in art. 5 der wet, wordt krachteloos gemaakt,
doordat eigenaars van dieren, die voor het slachten zijn gekeurd, deze
aan verdere keuring ter plaatse onttrekken door vervoer naar elders.
In het bijzonder geschiedt dit met dieren waarvoor âvoorwaardelijke
vergunning tot slachten" is verleend. Hieruit volgen moeilijkheden
voor een goede handhaving der wet (kans op frauduleuze slachting van
zulke dieren).

Daarom wordt een uniforme regeling noodig geoordeeld waarbij
het hoofd van dienst beslist of vervoer kan worden toegestaan en daaraan
zoonoodig voorwaarden kan verbinden. Aanvulling van art. 34, zoodat
overtreding van dit voorschrift kan worden gestraft, is dan noodig.

Noodslachtingen. Voorgesteld wordt samenwerking tot stand
te brengen tusschen den dierenarts, belast met keuringen ingevolge
plaatselijke regeling, en het hoofd van dienst, waar het geldt de keuring
van noodslachtingen. Het is een goed gebruik in tal van diensten met
gecentraliseerde slachtingen, dat de keuringsveearts in den regel niet
alleen de uitspraak bij noodslachtingen vaststelt, doch daarbij overleg
pleegt met het hoofd van dienst of diens plaatsvervanger. Dit ge-
bruik, zal met voordeel voor alle betrokkenen, ook bij eerstgenoemde
keuringen toegepast kunnen worden. Hiertoe zal de aangifte van
noodslachting, ingekomen op het plaatselijke kantoor van den dienst,
zoowel aan den keuringsveearts als aan het hoofd van dienst wor-
den doorgegeven. Deze laatste zal, vooral in den aanvang, prijs
stellen op gemeenschappelijke behandeling om uniformiteit bij de
uitspraken in zijn kring te waarborgen. Den keuringsveearts, tevens
practicus, zal een belangrijke maatschappelijke steun verleend worden,
indien het eventueel afkeurend oordeel over zijn voormalige patiÃ«nt
niet alleen door hem, doch in samenwerking met een hoogere autoriteit
wordt vastgesteld.

Laboratoriumonderzoek. Bij bovenstaande regeling sluit zich
aan, dat laboratoriumonderzoek in den regel zal plaats hebben in het
laboratorium van de centrumgemeente, ook voor slachtingen in
gebieden met plaatselijke regeling. In enkele uitgebreide kringen zal
hierop mogelijk een uitzondering zijn te maken. Het behoeft geen
betoog, dat gelijkvormigheid van methoden in het beperkter aantal
kring-laboratoria gemakkelijker zal zijn na te streven dan in den be-
staanden toestand, waarbij inrichting der laboratoria en ervaring der
werkers zoo belangrijk uiteenloopen. Ook hier blijft een taak voor de
inspecteurs weggelegd om coÃ¶rdinatie in de werkwijze der laboratoria
in onder hunne leiding staande diensten te bevorderen.

Keuring van huisslachtingen. Andermaal wordt aangedrongen
alle huisslachtingen onder de bepalingen der wet te brengen. Van de
daartoe aan te voeren motieven worden hier genoemd :

dat onder de als huisslachting te slachten dieren evenzeer zieke dieren
voorkomen, wier vleesch schadelijk geacht moet worden voor de volks-
gezondheid, als onder normale slachtingen;

dat het voorhanden hebben van vleesch, afkomstig van huisslachtingen,
zeer vaak aanleiding geeft tot overtreding van het verbod van vervoer
en aflevering, terwijl toezicht daarop zeer moeilijk is te handhaven.
Hierdoor wordt een zeer ongelijke druk, voortvloeiende uit deze wet, op
belanghebbenden gelegd.

Ten slotte wordt er aan herinnerd, dat de Mij. zich steeds op boven-
genoemd standpunt heeft gesteld. Thans is zeker niet te vreezen dat
deze maatregel, door te kort aan deskundig personeel, niet uitvoerbaar
genoemd moet worden.

Verkoop van vleesch. Terecht zijn krachtens art. 19 der wet
eischen gesteld waaraan winkels en bewaarplaatsen van vleesch moeten

voldoen. Deze worden echter thans niet in acht genomen bij het ver-
leenen van vergunningen tot het z.g. âuitponden" van vleesch, het
verkoopen van vleesch door personen, die daartoe een bijzondere ver-
gunning erlangen. De plaatsen, waar zulke verkoopingen geschieden,
zijn vaak van dien aard, dat daartegen op hygiÃ«nische gronden onover-
komelijke bezwaren bestaan. Ook vloeien hieruit weer ongelijke lasten
voor belanghebbenden voort. Het wordt derhalve noodig geacht, dit
uitponden alleen toe te staan in lokalen, die inderdaad aan de eischen,
gesteld krachtens art. 19 voldoen.

Termijn van aanvrage. Voorgesteld-wordt de gelegenheid tot het
aanvragen van herkeuring voor geheele dieren open te stellen tot aan
het sluitingsuur van het bureau van den keuringsdienst op den werkdag,
volgende op dien, waarop de keuringsuitspraak den betrokkene werd
medegedeeld.

II. Herkeuring van geheele dieren geschiedt door het hoofd van dienst
en den inspecteur, voorzoover eerstgenoemde geen deel heeft
genomen aan de keuring. Is dat wel het geval dan geschiedt de
herkeuring door twee inspecteurs.

III. De keuringsveearts, die de eerste keuring verrichtte, heefthet recht
van toelichting van zijn beslissing aan de met de herkeuring belaste
ambtenaren.

De aanvrager der herkeuring wordt in de gelegenheid gesteld
zijn aanvrage aan de met de herkeuring belaste ambtenaren toe
te lichten.

IV. Er zullen algemeene richtlijnen worden opgesteld, die bij de her-
keuring in acht genomen moeten worden.

Indien, nadat het vleesch werd goedgekeurd, daaraan afwijkingen
worden waargenomen, waaruit blijkt, dat het bij de eerste keuring geheel
of ten deele ongeschikt geacht had moeten worden voor onvoorwaarde-
lijke goedkeuring, is het hoofd van dienst bevoegd tot wijziging der
onvoorwaardelijke goedkeuring over te gaan.

Doet zich zulk een geval voor bij het onderzoek van vleesch ingevolge
art. 8 der wet, dan geeft het hoofd van dienst daarvan onmiddellijk
kennis aan den inspecteur.

In alle gevallen, waarbij tot herstel van een keuringsuitspraak wordt
overgegaan, is de eigenaar bevoegd herkeuring aan te vragen.

Termijn herkeuringsaanvrage. Deze termijn moet beperkt zijn,
omdat het technisch niet mogelijk is de voor een eventueel herkeurings-
onderzoek noodige organen en deelen te bewaren. Anderzijds moet de
belanghebbende voldoende tijd hebben zich over het voor en tegen van
zijn aanvrage te beraden. Men bedenke, dat deze op kosten van ongelijk
wordt uitgevoerd. De tegenwoordige termijn (12 uur), die dus b.v. voor
een in den namiddag afgekeurd dier reeds in den volgenden nacht eindigt,
voldoet niet aan deze eisch. Daarom wordt verlenging voorgesteld,
zoodanig dat den belanghebbende ten minste een geheele werkdag ter
beschikking staat. Alleen voor de dieren, die op Vrijdagnamiddag
worden gekeurd, zou deze termijn wegens vroegere sluiting van het
kantoor van den Dienst op Zaterdag misschien wat korter zijn. Afge-
wacht kan worden of hieruit zulke bezwaren voortspruiten, dat bijzondere
bepalingen daarvoor noodig zijn te achten.

Voor herkeuring van organen en deelen is deze verlenging minder
noodig. Deze herkeuring brengt slechts geringe kosten mede. De belang-
hebbende dient daaromtrent op korten termijn een besluit te nemen.

Uitvoering van de herkeuring. Daarbij is gedacht dat herkeuring
van organen en deelen door het hoofd van dienst zal geschieden. De
geringere omvang van het object maakt, dat hier een weinig kostbare
regeling de voorkeur verdient.

Voor geheele dieren wordt het beginsel gehuldigd, dat deze herkeuring
steeds door twee deskundigen zal geschieden. Bij de nieuwe organisatie
van den dienst zal het hoofd slechts uiterst zelden aan de eerste keuring
hebben deel genomen. Door het hoofd van dienst in de commissie van
herkeuring op te nemen, wordt voor de handhaving van de door hem
noodig geachte wijze van keuren in zijn dienst voldoende waarborg
gegeven. De inspecteur zal daar aan deelnemen ter bevrediging van het
rechtsgevoel, eenerzijds van den keuringsveearts, anderzijds van den
aanvrager. Daarnevens is de zekerheid gegeven, dal de keuringsveearts
zijn waarnemingen en de daaruit getrokken conclusie\'s aan de herkeu-
ringscommissie kan ontvouwen, terwijl ook de eigenaar zijn aanvrage
kan tcelichten.

In die gevallen, waarin het H. v. D. wel aan de eerste keuring deel
neemt â gedacht wordt hier aan de keuring van noodslachtingen in
gebieden met plaatselijke regeling â zal de herkeuring door twee
inspecteurs moeten geschieden. Het is te verwachten dat dit geval zich
uitermate zelden zal voordoen.

Ten slotte wordt het gewenscht geacht eenige regels op te stellen, die
bij het bepalen van de uitspraak bij herkeuring in acht genomen moeten
worden. Als zoodanig kunnen genoemd worden:

1. De eerste uitspraak wordt alleen gewijzigd indien deze in strijd
wordt geacht met de, bij de wet resp. algemeene maatregel van bestuur
gegeven, keuringsvoorschriften.

2. Bij gevallen, waarin binnen het raam dezer voorschriften ver-
schillende opvattingen redelijkerwijze mogelijk zijn, blijft de eerste
beslissing gehandhaafd.

3. Indien slechts Ã©Ã©n der herkeuringsambtenaren de keuringsuit-
spraak in strijd acht met de bovenbedoelde voorschriften, blijft deze
evenzeer gehandhaafd.

Herstel van keuringsuitspraken . Ook het keuren van slachtdieren
is menschenwerk, waarbij herstel van een uitspraak noodig kan blijken.
Dergelijke gevallen kunnen zich in drieÃ«rlei categoriÃ«n voordoen :
n. een belanghebbende ontdekt bij het verwerken van een slachtdier
een afwijking, die, ingevolge de begrenzing van de techniek der
keuring, aan de waarneming is ontsnapt en meldt dit bij den dienst.

b. bij winkelinspectie, of nog in de slachtplaatsen, wordt een afwijking,
die over het hoofd werd gezien, waargenomen, hetzij bij een dier,
geslacht in centrale slachtplaats of elders onder âplaatselijke regeling"
in den zelfden kring, hetzij bij een ingevoerd dier ;

c. bij het onderzoek ingevolge art. 8, (invoer uit anderen kring) doet
zich dit geval voor.

Thans voorzien noch de wet, noch de uitvoeringsbesluiten in een
regeling voor deze gevallen, hetgeen aanleiding tot verschillende
moeilijkheden vormt. Bepalingen om hieraan tegemoet te komen zullen
bij herziening der uitvoeringswijze van de Vleeschkeuringswet dan
ook niet mogen ontbreken.

Een dergelijke wijziging van de uitspraak kan alleen in handen van
het Hoofd van Dienst worden gegeven.

Het is een eisch van rechtvaardigheid daarbij den eigenaar in de
gelegenheid te stellen herkeuring aan te vragen. Uit den aard zal deze
dus steeds door twee inspecteurs worden verricht.

Geschiedt zulk een wijziging in de keuringsuitspraak na het onder-
zoek bedoeld in art. 8 der wet, dan wordt dus de keuringsuitspraak van
een andere dienst aangevallen. Het is noodzakelijk, dat deze gevallen
ter kennis van de Inspectie komen, omdat langs dezen weg ambtelijk
overleg herhaling kan voorkomen.

Onderzoek volgens art. 8. Dit onderzoek blijve in beginsel
gehandhaafd. Het strekke zich in de eerste plaats uit tot een onder-
zoek naar bederf, doch omvatte ook onderzoek naar ziekelijke af-
wijkingen. Bij het aantreffen daarvan treedt het bepaalde in de laatste
alinea van Â§ 4 in werking.

Stempeling, art. 16. Het goedkeuringsmerk voor den geheelen
kring, dus ook voor de gedeelten, waarvoor een plaatselijke regeling is
getroffen, is uniform, met dien verstande, dat uit een op het vleesch
aan te brengen contrÃ³lemerk blijkt, welke ambtenaar de keuring heeft
verricht.

Stempeling. De eenheid, waarvan wordt uitgegaan, is de keurings-
kring. Daar geldt derhalve hetzelfde goedkeuringsstempel. De vraag
dient gesteld, of daarin de naam der centrumgemeenten vervangen
kan worden door de aanduiding âKring No. ", waarbij voor eiken
kring een nummer wordt vastgesteld. Het aflezen van deze plaatsnamen,
is in concrete gevallen vaak zeer moeilijk door onleesbaarheid van het
merk, een cijfer zal makkelijker te herkennen zijn. Eenige moeilijkheden,
ondervonden bij het gebruik van den naam der centrumgemeenten in
het gebied der kringgemeenten, zouden daardoor worden vermeden;
ook komt hierdoor de gelijkheid van de keuring in den kring beter
tot uiting. Tevens is een No. makkelijker op brandstempels (voor or-
ganen) en kleine stempels (binnenzijde ribben) aan te brengen.

Onderzoek volgens art. 8. Daar vleesch niet zelden bij vervoer
in deugdelijkheid achteruitgaat zal het onderzoek bij invoer (art. 8)
niet kunnen vervallen. Of daarbij âkeurloon" geheven zal worden
en tot welke bedragen zal een punt van bijzonder onderzoek
moeten uitmaken. Bij de sterke tendenz tot nivelleering der keurloonen
in alle kringen van het Rijk, die uit de invoering van dit stelsel moet voortvloeien
zullen de financieele motieven, die thans voor het behoud van een hooginvoer-keurloon
worden aangevoerd, veel van hun beteekenis verliezen. Mocht inderdaad in
eenige gemeente bij ontstentenis van dit keurloon, of te gering bedrag
daarvan, de exploitatie van den keuringsdienst ernstig bemoeilijkt
worden, dan ware toepassing van art. 24 sub b, der wet te overwegen.
In geen geval mag het hygiÃ«nisch beginsel, dat keuring van vervoerd
vleesch onontbeerlijk is, verlaten worden.

Exportkeuring aan aangewezen diensten opgedragen. Keu-
ring van voor export bestemd vleesch geschiedt in daarvoor aangewezen
keuringskringen, door de bij dien kring werkzame ambtenaren.

Bij deze keuring gelden de bepalingen der Vleeschkeuringswet en
der daarbij behoorende uitvoeringsbesluiten.

Bijzondere bepalingen. Bij algemecne maatregel van bestuur
worden de gevallen genoemd, waarbij van deze bepalingen kan worden
afgeweken. Deze afwijking zal kunnen gelden o.a. de methodiek van het
onderzoek (ten verzoeke van buitenlandsche autoriteiten), alsmede
ongeschikt verklaring voor uitvoer in andere gevallen dan die, waarin
krachtens de Vleeschkeuringswet afkeuring resp. voorw. goedkeuring
wordt voorgeschreven.

Keuring bij invoer van vleesch in het Rijk. Ook hier worde
het stelsel gehuldigd, dat deze keuring door de gemeentelijke keurings-
diensten geschiedt. Aanvulling van art. 29 zoodat ook voorwaar-
delijke goedkeuring hier mogelijk wordt, verdient misschien aanbeveling.
(Zie voor de regeling der keurloonen Â§ 7).

Exportkeuring. Het doel der onderhavige herziening van de
regeling der vleeschkeuring, te weten het bereiken van een zoo gelijk-
vormig mogelijke keuring van al het hier te lande gebruikte vleesch,
zou gemist worden, indien de bestaande afzonderlijke regeling vcor te
âexporteeren" vleesch behouden bleef. Gebleken is dat groote hoeveel-
heden te voren tot export bestemd vleesch bij een bijzondere handels-
conjunctuur plotseling op de binnenlandsche markt worden geworpen.
Opgemerkt zij dat hier versobering van organisatie mogelijk is door
deze werkzaamheden op te dragen aan krachtens de Vleeschkeurings-
wet ingestelde keuringsdiensten, terwijl bij die keuring in beginsel de
voorschriften, krachtens deze wet over goedkeuring, voorw. goedkeuring
resp. afkeuring, zullen gelden.

Overbrenging van den geheelen titel V der Veewet naar de Vleesch-
keuringswet, waar noodig gewijzigd, schijnt een eenvoudige oplossing.
In het buitenland zal het aanzien der keuring er slechts door stijgen,
indien men weet, dat daarbij dezelfde strenge maatstaf wordt aangelegd
als bij de goedkeuring van hier te lande te gebruiken vleesch, terwijl
daarenboven nog speciale cischen worden gesteld.

Importkeuring. De Vleeschkeuringswet omvat dan de keuring
van het hier te lande te gebruiken, het te exporteeren en het in ons land
te importeeren vleesch. I)e bepalingen omtrent de keuring bij invoer zullen
zoodanig gewijzigd moeten worden, dat ook deze keuring door de
keuringsdiensten geschiedt geheel volgens de bepalingen der wet.
Het is gewenscht te onderzoeken of de in art. 29 geformuleerde be-
perking, dat daarbij geen voorw. goedkeuring kan geschieden, gehand-
haafd moet worden.

Voor de regeling van het keurloon bij in- en uitvoer wordt naar de
toelichting tot Â§ 7 verwezen.

Keurloon-Slachtloon. Het Keurloon bij âplaatselijke regeling"
worde weinig verschillend, liefst gelijk gesteld aan keur- en slachtloon
bij gebruik van centrale slachtplaats in denzelfden kring.

Overige rechten centrale slachtplaats. Het is toegestaan het
keur- en slachtloon in slachthuisgemeenten te verhoogen met een vast
bedrag per dier voor gebruik van stal, weegtoestellen, hangruimte, ver-
koophal, koelhuis enz., dan wel daarvoor afzonderlijke rechten te heffen.

Export-keurloon. Keurloon bijzondere slachtingen. Hiervoor
wordt in eerste instantie het gewone keurloon in rekening gebracht.
Tegen documenten van uitvoer, resp. bewijs, dat de bijzondere bestem-
ming is bereikt, zal een door den Minister te bepalen deel kunnen
worden gerestitueerd.

Keurloon bij invoer in Nederland. De tarieven voor de keuring
bij invoer worden door den Minister vastgesteld.

Van het export-keurloon en van het import-keurloon wordt een deel
aan den Staat afgedragen.

Boekhouding . Er wordt voor eiken dienst een bedrijfsboekhouding
ingevoerd waaruit :

ie. alle ontvangsten aan keurloonen, zoowel als van het slachthuis-
bedrijf in engeren zin en de uitgaven, ten laste van deze beide
deelen van den dienst, gescheiden zijn af te lezen ;
2e. alle ontvangsten en uitgaven van den dienst, vallende buiten het
sub i genoemde hoofdsgewijze zijn af te lezen.

Winst en winstverdeeling. Het overschot tusschen de sub i
genoemde ontvangsten en uitgaven moet gehouden worden binnen
de grenzen, gesteld bij art. 277 en 287 gemeentewet.

Er zullen voorschriften gegeven worden tot uitkeering van dit over-
schot aan de tot den kring behoorende gemeenten, naar rato van het
voor de slachtingen binnen elk dezer gemeenten ontvangen keurloon,
of naar het zielenaantal dezer gemeenten.

Uniformiteit keurloon over groote gebieden. Bij de indceling
van het land in districten zal er, met in achtneming van plaatselijke
omstandigheden, naar worden gestreefd, dat het aantal slachtingen
in eiken kring, gepaard aan de daarvoor vastgestelde personeels-
bezetting, een voor aangrenzende kringen gelijk of bijna gelijk keurloon
mogelijk maakt.

Verschillen tusschen deze standaardbedragen, vastgesteld voor ver
uiteenliggende streken met uiteenloopende levensstandaard en bevol-
kingsdichtheid, blijven daarbij mogelijk. Zij zullen echter niet van dien
aard behoeven te zijn, dat in ernst van ongelijke belasting voor belang-
hebbenden, voortvloeiende uit deze wet zal kunnen worden gesproken.

Verscheidene leden zijn van oordeel, dat het de voorkeur verdient
uniforme keurloonen te heffen in alle keuringsdiensten. Zij bevelen
een regeling aan, waarbij door storting dezer gelden in een centrale
kas, tekorten in d.c eene dienst kunnen worden aangezuiverd met over-
schotten uit de andere.

De meerderheid kon zich met deze denkbeelden niet vereenigen,
doch sluit zich aan bij het hierboven ontwikkelde schema.

De beteekenis der hier bepleite herziening zal niet het minst tot
uiting moeten komen door de gelijkmaking der lasten, die uit deze wet
voortvloeien. Zulks zal in de eerste plaats binnen den âkeuringskring"
moeten gelden, doch niet minder bij vergelijking der tarieven in de
verschillende kringen.

Keurloon. Grondslag voor het gekozen stelsel vormt de overweging,
dat het in een gemeente met openbaar slachthuis te betalen bedrag

voor keurloon en loon voor het gebruik van het slachthuis (slachtloon) te zamen
ongeveer gelijk zal zijn aan het keurloon, te betalen in de tot dien kring
behoorende gemeenten met gedecentraliseerde slachtingen. In laatst
genoemd geval zijn de kosten voor tijdverlies en vervoer van den keu-
ringsambtenaar zoo veel grooter, dat zij zeker opwegen tegen het deel
aan rente en afschrijving en exploitatiekosten voor het slachthuis, dat
per dier berekend moet worden. Deze regeling maakt het in gebruik
nemen van kleinere nevenslachthuizen in uitgestrekte kringen mogelijk,
waardoor de doeltreffendheid van den dienst wordt vergroot.

Kringen en plaatselijke regelingen. Nu de wet circa 15 jaar
werkt is voor elk onderdeel van het land (gemeente, buurtschap, enz.)
het aantal slachtingen, resp. noodslachtingen, bij benadering bekend.
Het moet na grondige studie mogelijk zijn een zoodanige groepeering
van gemeenten op te stellen, dat de kosten per slachtdier in deze kringen
niet veel varieeren, terwijl daarbij ruim gebruik gemaakt wordt van
het instellen van âplaatselijke regelingen" als in Â§ 2 bedoeld, waarbij
de keuringen aan den plaatselijken dierenarts werden opgedragen.

Beperkte ,,winst". Dat op deze diensten slechts âwinst" gemaakt
zal mogen worden, als bedoeld in art. 277 en 287 gemeentewet, volgt
uit den aard hunner bestemming. Voldoende baten zullen er moeten
zijn om rente, aflossing, bedrijfsreserve en vernieuwingsfondsen ver-
zekerd te achten. Dat daarbij voor andere diensten (stalling, wegen,
koelhuis) aanvullende rechten geheven zullen mogen worden, waarvan
de opbrengst buiten deze winstberekening valt, behoeft geen nadere
toelichting. De overschotten op de eerstbedoelde, direct uit de wet
voortvloeiende heffingen zullen gelijkelijk over de tot den kring be-
hoorende gemeenten, b.v. naar het aantal slachtingen waarvoor keur-
loon werd betaald, worden verdeeld.

Boekhouding. Bij den opzet der boekhouding zal met deze richt-
lijnen rekening gehouden moeten worden, zoodat geregistreerd worden :

uitgaven aan salarissen, kosten, en bijdrage in de algemecnc kosten
van den dienst, naar een nader te bepalen maatstaf;

uitgaven aan salarissen, exploitatiekosten en bijdrage als boven,
ontvangsten voor andere heffingen,
uitgaven voor idem.

Uit den aard zullen hier wel eens schattingen getroffen moeten worden
bij de verdeeling der uitgaven over de verschillende hoofden, doch
wanneer deze voor alle diensten naar gelijke beginselen geschieden,
zal ook hier de gewenschte gelijkvormigheid verkregen worden.

Keurloon exportslachtingen. Voor exportslachtingen wordt
in eersten aanleg het gewone tarief geheven. Na overlegging van docu-
menten van uitvoer volgt restitutie van een door den Minister te be-

jpalen deel, dat voor alle diensten het werkelijk betaalde exportkeurloon
op gelijke hoogte brengt. Van dit resteerende drage de gemeente een
deel aan het Rijk af. Soortgelijke regeling zal ook voor het keurloon
wan in het land ingevoerd vleesch getroffen kunnen worden.

De aldus in \'s Rijks kas vloeiende gelden kunnen worden besteed om :
ii. een deel der kosten der inspectie te dragen ;

2. maatregeling ter bevordering van den export te financieren (onder-
handelingen met buitenlandsche autoriteiten, bijzondere proef-
nemingen) ;

Bij 3 wordt gedacht aan veerijke streken met weinig slachtingen voor
Ibinnenlandsch gebruik, doch veel noodslachtingen, die gedestrueerd
worden en waarvoor geen keurloon wordt geind. Zulk een streek vormt
een schadepost voor eiken kring. Het is niet juist deze last alleen op de
kringbewoners te leggen; een bijdrage, als boven bedoeld uit elders
overschietende middelen, is hier aangewezen.

Door dit stelsel wordt het mogelijk, dat de gemeente voor deze export-
en import-keuringen vergoeding krijgt ten bedrage der werkelijke
kosten. Eventueele overschotten, die uit den aard ook begrensd moeten
zijn, komen ten algemeenen nutte.

Bij de indeeling van het land in keuringskringen zal de financieele
I >asis gelegd moeten worden als boven is geschetst. Het behoeft geen
betoog, dat de beteekenis der Rijksinspectie stijgt, naarmate zij er in
slaagt op dit gebied gelijkheid van lasten over het geheele land te be-
vorderen.

Geleidelijke invoering mogelijk. Indien de bovenomschreven
beginselen de goedkeuring der betrokken instanties verwerven en
daarvoor, zoover noodig, wettelijke voorzieningen zijn getroffen, zullen
bij de invoering de volgende richtlijnen in acht genomen moeten
worden.

De indeeling van het Rijk in keuringskringen zal slechts geleidelijk
kunnen geschieden, naar mate de, op contractueele verplichtingen be-
rustende, tegenwoordige regeling door expiratie der overeenkomsten
wijziging toelaat. Zoo zullen de, in toekomstige kringgemeenten thans
bestaande, afzonderlijke diensten, eerst vervangen kunnen worden docr
de instelling van âplaatselijke regelingen in kringverband", bij vacature
door overlijden resp. vertrek van het tegenwoordige hoofd van dienst.

Plan der kringen. Uit het bovenstaande volgt, dat deze reorgani-
satie moet aanvangen met het opstellen van het plan der toekomstige
kringendoor de inspectie, waarbij in het bijzonder met de, in voorgaande
paragrafen genoemde, plaatselijke toestanden en financiÃ«n rekening
gehouden moet worden. Ook de toekomstige personeelsbezetting zal
daarbij een punt van studie moeten uitmaken. Langs dezen weg behoeft

geen enkel bestaand belang geschaad te worden. Een regelmatige ont-
wikkeling van den nieuw gewenschten toestand wordt erdoor verkregen.
Het is hier niet de plaats in het bijzonder de maatregelen aan te geven,
die in dezen overgangstijd noodig mochten blijken. Zij zullen in den
regel bij algemeenen maatregel van bestuur getroffen moeten worden.
Echter tegenover de door anderen geuite meening, dat een zoo gelijk-
vormig mogelijke uitvoering der vleeschkeuringswet in het geheele
land niet mogelijk zoude zijn, dient hier ten slotte de overtuiging te
worden uitgesproken, dat in dit opzicht nog zeer veel te bereiken is,
wanneer, onder leiding van den betrokken Minister, door de Inspectie
daarop met onvermoeibare volharding wordt aangedrongen.

Het doel der voorgestelde wijzigingen kan dan ook kort worden sa-
mengevat in de woorden, dat zij moeten strekken om bedoelde Inspectie
de thans ontbrekende middelen te verschaffen, die daartoe onontbeerli jk
moeten worden geacht.

Paard :	TABEL I.
	Niet gravide	Gravide
Folliculine in bloed. . .	Sporen Bij bronst iets meer	500—4000 M. E. p. L. Dosis sterk wisselend
Folliculine in urine. . . .	300 M. E. p. L. Bij oestrus tot 800 M. E. p. L.	100.000 M. E. p. L. Vanaf 9de week
H. V. H. in bloed	Sporen	Sterk verhoogd tot 4de a 5de maand
H. V. H. in urine.....	Geen	Geringe hoeveelheid in de eerste maanden
Vrouw :
	Niet gravide	Gravide
Folliculine in bloed .. .	Enkele M. E. p. L.	iste mnd. 200—300 M. E. p. L. gde mnd. 800—1000 M. E. p. L.
Folliculine in urine. . . .	Enkele M. E. p. L.	i—8 wk. 300—600 M. E. p. L. 7—10 mnd. 6000—20.000 M. E. p. L.
H. V. H. in bloed H. V. H. in urine.....	Sporen 15 R. E. H. V. H. p. L.	iste weken 15000 R. E. H. V. H.—A. p. L. 10.000 R. E. H. V. H. —B. p. L. i—8 wk. 5000—30.000 M. E. p. L.

Datum			Uitkomst Ovariën		Uitstr.	vagina
29 Juni	=	32 dagen	n. d.	—	-				—
7 Jul\'	=	40 „	> J >>		H.V.R. I	f 11	(I	5000)¹) (	: 5000 )
19 Juli	=	52 „	>> i)		H.V.R. I	fll-f	III (1	20000) -f (	: 20000)
24. Aug.	=	88 „	>5 J5		H.V.R. I	4- HI	(I	5000 ) (	: 40000)
29 Sept.	=	124	>> J J		H.V.R. I		(\'	200 ) (	: 200 )
26 Oct.	=	151	J> >}	—•		—			—
I Dec.	=	18G „		—		—			—
5 Jan.	=	221 „	}> >J	—•		—		(	: 200 )
					TABEL 3
			Paard	Marie	20 April	\'934 gedekt.
Bloedonderzoek :
Datum			Uitkomst	Ovariën		Uitstr.	vagina
17 Mei	=	27 dagen	n. d.	—
28 Mei	=	38 „	>) J?	—
8 Juni	=	49 »	J> >5		H.V.R. I	f II III (I	5000 ) (	: 20000)
29 Juni	=	70 „	>> >>		H.V.R. I		(«	20000) (	: 20000)
18 Aug.	=	110 ,,	a J j		H.V.R. I	f II	(I	400 ) (	: 400 )
24 Aug.	=	126 „	55 >>			—		(	: 1000 )
2 Oct.	=	164 „	>> jj			—		(	: 400 )
10 Oct.	=	172	}> >)			—		(\'	: 400 )
9 Nov.	=	202 ,,	)) if			—		(I	: 400 )
15 Dec.	=	238 „	>> J)			—		(\'	: 200 )

temperatuur............. w. bl. lich..\'............. basoph. leucoc........... eosinophyle 1............ myeloc................. metamyeloc.............. staafkern. l.c............ segment kern, l.c........ lvmphoc................ gr. mononucl. l.c........	39°2 10⁰⁰⁰ 5 I 54 37 3	39°² 9750 4 r 3 69 22 2	39°7 11450 1 2 65 27 I	39°^J8500 4 I 40 50 4	40° 8700 3 3 74 \'9	39°²14000 2 4 84 10 i	₃8°6 13800 4 74 21 i
Haemoglob. gehalte.......	Hb. :	79-
	ie	dag	2e dag	5e	dag	6e dag
	Kort voor injectie	Na inj. tijdens koorts —	Na inj. tijdens koorts -	Kort voor injectie —	Na inj. tijdens koorts -	Na inj. nà koortsperiode —	M CN tii «s •c 4J "o u.


m	f\\nnlllHÉlllllll \| "«WWMUWIVf
IfMIVVVWlT ¹¹¹ ..... <r i ii i i i i	...... ■	I I I I I I . I . i 1_ .1 J_1
, _
\'V	1 fv.A

	X-rij.	U-rij.
	Milt-
Maanden		Water-	aX	alj	aX . alj	aX²	alj²
	gevallen	stand
Januari........	5-\'4	44-5	4-1-73	19-89	34.41	2-99	395-6I
Februari.......	3-92	43-5	0.51	4-18.89	9-63	0.26	356.83
Maart.........	4.24	42-5	0.83	17-89	14.85	0.69	320.05
April..........	4.66	3\'-4	1-25	6.79	8.48	1.56	46.10
Mei...........	3-50	21.0	0.09	— 3.61	— 0.32	0.0081	1303
Juni...........	2.42	8.4	—0.99	—16.21	16.05	0.9801	262.76
Juli............	2.60	1.0—	—0.81	—25.61	20.74	0.6561	655-87
Augustus.......	2.80	4-4	—0.61	—20.21	12.33	0.3721	408.44
September......	2.12	6.6	—1.29	— 18.01	23.23	1.6641	324-36
October.......	2.38	\'9-5	—1.03	— 5-\' >	5-26	i .0609	26.11
November......	3-50	32-5	0.09	7-89	0.71	0.0081	62.25
December......	3.64	42.0	0.23	¹7-39	3-99	0.0529	3°2.5\'
Totaal p. jaar ..	40.92	295-3			149.36	10.3024	3\'73-9²
Gemidd. p. jaar .	3-4\'	24.61			Eax. aij	Hax-	£ a ij²

7 Sept.	= \'39	d.	n.d.	8.000	M.E.	P-	E.
10 Oct.	= 173	d.	n.d.	80.000	M.E.	P-	L.
9 Nov.	= 203	d.	n.d.	120.000	M.E.	P-	L.
15 Dec.	= 239	d.	n.d.	40.000	M.E.	P-	L.
15 Mrt.	= 329	d.	n.d.	10.000	M.E.	P-	L.
23 Mrt.	= 337	d.	n.d.	10.000	M.E.	P-	L.

Jaar	1921	1922	\'923	1924	\'925	1926	>927	1928	\'929	1930	\'93\'	\'932	\'933	\'934	\'935
Jan.........	—	—	—	—	—.	i	—	i	2	i	i	2	5	3	2
Febr.......	—	—	—	—	i	—	—	—	—	i	—	—	5	i	5
Maart ......	—	i	—	—	—	2	i	—	2	4	i	i	4	3	2
April.......	—-	i	i	—	—	—	i	—	—	3	2	—	4	i	4
Mei ........	—	—	2	—	—	2	—	—	—	2	—	4	3	7	7
\|uni........	—	—	—	3	i	i	—	—		3	—	3	i	—	6
Juli.........	i	2	—		—	2	i	3	i	2	i	2	i	3	9
Aug........	—	i	—	4	i	2	—	2	i	i	i	4	6	11	5
Sept.........						4	2	1	—	4	6	3	i	5	10
Oct.........	—	—	—	i	3	5	1	—	2	5	3	5	2	9	—
Nov........	—	—	—	—	—•	2	2	3	2	4	4	3	—	6	—
Dec........	—	—	—	—	—	2	2	—	—	2	5	4	4	5	—
Totaal......	i	5	3	8	6	23	10	10	10	28	24	3\'	36	54	5°

-	Kwartalen	Tot.	Jaar	Kwartalen	Tot
Jaar
	ie	2e	3^e	4^e			ie	2e	3e	4^e
1871	\\ —			_	_	1902	95	81	82	95	353
1872		—	—	—	—	—	1903	110	89	67	\'39	4°5
\'873		—	—	—	—	—	1904	\'9\'	111	"5	\'37	554
1874		—	—	—	—	—	1905	207	138	9\'	114	550
\'875		_	—	—.	—	—	1906	\'57	"3	89	100	459
1876		—.	—	—	—	—	\'9°7	\'39	108	108	i i i	466
1877	. Ontbreken		—	—	1908	170	111	81	104	466
1878		_	—	—	—	—	1909	168	140	106	141	555
■879		—	—	—	—	—	1910	259	204	129	161	753
1880		—	—	—	—	—	1911	25\'	,76	247	272	946
1881		—	—	—	—	—	1912	216	\'5\'	96	142	605]
1882		—	—	—	—	—	¹9¹3	129	107	87	"7	44»
1883		—	—	—	—	—	¹9¹4	150	141	\'55	"7	5⁶3
1884		—	—	—	—	¹9¹5	77	82	50	73	282 :
>885	28	5²	45	63	188	1916	73	69	5\'	50	243
1886	102	42	73	49	266	\'9\' 7	62	92	59	39	252 1
1887	"64	55	50	52	221	1918	26	62	49	34	\'7\'
1888	76	75	48	29	228	\'9\'9	25	3\'	34	45	\'35
1889	48	74	5"	55	227	1920	42	37	36	39	\'54
1890	35	48	36	42	161	192 i	5i>	5\'	85	85	271
1891	52	73	45	45	215	1922	68	76	58	64	266 ;
1892	60	43	59	38	200	\'923	103	9\'	57	104	355 j
1893	7\'	61	123	69	324	\'924	\'65	130	58		442
1894	88	66	43	49	246	\'9²5	88	65	59	104	316
1895	72	69	52	54	247	1926	127	54	55	"69	3°5
1896	59	67	67	70	263	1927	86	81	48	86	30 t
>897	86	7°	58	68	282	1928	109	75	73	100	357
1898	99	65	72	86	322	\'929	87	78	78	84	327
\'899	76	67	85	65	293	1930	"3	61	30	168	372
1900	53	50	47	54	210	\'93\'	181	110	77	776	484
1901	70	69		53	262	\'932	~88	49	34	87	258
Totaal ...	¹ \'39	1052	1023	94\'	4155	Totaal.. .	3812	2964	2444	3 \'86	12406
						Transport	\' \'39	\'052	1023	94\'	4\'55
						Alg. Tot.	495\'	4016	3467	4127	1656 t

Jaar	Jan.	Febr.	Mrt.	April	Mei	Juni	Juli	Aug.	Scpt.	Oct.	Nov.	Dcc.	Tc
1909	3	3	2	4	—	3	2	2	—	5	7	4	3\'
1910	^r3	\'5	10	10	12	5	5	2	5	1	5	10	9
1911	11	6	12	9	6	i	2	2	7	3	3	16	7
1912	10	4	3	9	3	3	2	3	1	2	5	8	5
1913	3	5	5	3	4	2	3	2	2	1	i	3	3
19*4	4	6	6	9	5	2	3	3	i	2	3	i	4
1915	3	4	i	2	6	2	2	4	i	2		7	3
1916	6	2	5	5	6	2	4	4	4	1		4	4
1917	6	5	3	8	2	2	2	3	2	3	1	4	4
1918	4	2	—	4	4	4	2	2	2	2	3	—	2
1919	i	i	i	3	2		2	2	2	i		i	i
1920	—	—	4	—	i	3	2	3	2	2	i	4	2
1921	—	2	4	3	—	i	3	11	2	5	3		3
1922	4	5	9	6	4	2	4	2		4	i	2	4
1923	3	7	6	10	6	i	3	4	—	i		13	6
1924	9	8	7	4	4	2	5	4	—	—	i	3	4
1925	5	2	6	4	2	—	i	—	2	3	4	3	3
1926	5	5	i	4	3	3	—	—		1	i	7	3
1927	9	2	3	6	2	3	3	3	4	2	4	5	4
1928	2	2	3	2	6	4	7	2	3	2	3	2	3
1929	3	3	4	4	2	—	2	3	-—	i	i	4	2
1930	3	i	4	8	2	i	4	2	2	11	6	7	5
1931	^J3	6	8	2	5	—	i	i	—	4	2	3	4
1932	—	3	5	4	—•	—	i		i	2	2	4	2
1933	5	—	i	4	i	2	—	i	i	i	4	2	2
\'934	4	5	2	5			i		1	2	2	3	³
Tot. . .	129	104	115	132	88	48	es	65	45	64	79	122	ic

	Grondwaterstand (gemiddelde)	Aantal gevallen van miltvuur (gemiddeld)
i e	kwartaal ................	45	\'3
2e	kwartaal ................	21	10,5
3e	kwartaal ................	3>2	7,8
4«	kwartaal ................	3\'	9.8

Jaren	Aantal voorgekomen gevallen in perceelen waar in vorige jaren ook reeds gevallen zijn voorgekomen	Aantal veestapels waaronder in dat jaar miltvuur is voorge- komen	Percentage
1905	i	36	2,8
1906	3	45	6,7
1907	3	44	6,8
1908	4	4\'	9.76
1909	4	35	11,4
1910	4	93	4,3
1911	5	78	6,4
1912	2	53	3,8
¹9¹3	4	34	tl,8
\'9\'4	i	45	2,2
¹9¹5	i	36	2,77
1916	3	45	6,6
\'9\' 7	2	4\'	4,9
1918	2	29	6,9
¹9¹9	i	18	5,5
1920	2	22	9,\'
1921	i	36	2,8
1922	4	43	9-3
\'923	7	64	10,9
\'924	3	47	6,4
\'925	i	32	3,\'
1926	4	3°	>3-3
\'927	5	46	10,5
1928	4	38	11,1
\'929	3	27	11,1
\'93°	6	5\'	11,8
\'931	5	45	11,1
•932	2	22	9,o
\'933	2	22	9,o
\'934	3	25	12,0

4
5
6	i	45	61	34	i			142
ïii ⁷	2	\'73	408	193	18	1		795
§ 8		121	322	221	45	3	i	713
9		9	3\'	\'4	2			56
10		9	3\'	43	²3	2	i	109
	3	357	853	5°5	89	6	2	■815

AAN DEN STIER 16727 TOEGEKENDE PUNTEN: 6	5 9	7	7	8	5	2	7	5	16 = 77
Kop, hoornen	Hals, schoft, schouders, borst	Rug. ribben, flanken	Lenden	Kruis	Dijen	Staart	Beeilen	Uier, spenen, melkt.	Algemeen voor- komen	Kop	Hoornen	Hals, borst, schoft, schouders	Rug, ribben, flanken	Lenden	Kruis	Dijen	Staart	Beenen, stand, gang	Melk- j ^„„jggQ teekens, „„ ... \' voor- huid en . , , , komen haar
DOCHTERS:	ZOONS:
	1			3				11	9			3	1		1			1		9
1	2	1	1	4	12	10	1	4	2	1	2	2	10
2	3	2	2	5	13	11	2	°	3	-	3	1	3	1	11
3	4	3	3		1	1	14	I"	3	1	⁶	4	S	4	2	4	2	12
4	5	4	4 Jl			1	2	15		4	2	7	5	4	5 m	3	5	3	13
5 III	6 ]_ m 1	5	5 III	8 II	3 III	2	3 m 1	lfi ]_ lil!	m mi	5 II 1	3 IM	8 mim li	6 IJH	5 IJl	6 tan a	4 mmu llll 5	1	6 mm 1	4	14 mmm 1
\'6 i / 7 1 6 mm II -mm / m m mm m mm m m	6 // 9 mm u mmmmmm	1 4 mmi mmm	/ 3 / 4 1/1.7 j 15 mmm\\mm \\mii \\m mmmlmmmmmmlmmm	-<S mm li	4 m 1 ui	9 III II	7 mmi IUI	mm li	j_ a	mmm uu	7 l± II	5 mmm IUI	15 IUI
j_ 1 /	⁸	HilMJtUi	7 m	10 mm	5 in	4	5	18 m	16 /	\'li 1	5 III [__ 6	10	8	li	8	6	3	8	6	16
8	SI	8	8	li in	6		6	19	17	8	11	9	8	9			9		17
	10			12			20	18	9		12	10		10	10		18
									19
20

	proefp. E.	proefp. F.	proefp. G.	proefp. H. \|	proefp. I.	proefp	1 K \'
	lanol.	U.F.	lanol.	U.F.	lanol.	U.F.	lanol.	U.F.	lanol.	U.F.	lanol	U.F.
0 u.	neg.	neg.		0.29	neg.	neg.	neg.	neg.	neg.	neg.	0.41	neg.	neg.
$ ^u-	0.70	0.15		¹ -37	0.62	5-75	1.09	0.58	0.52	0.28	i-37	1.29	0.31
4 u.	1.38	1.08		2-51	1.27	12.90	1.85	0.72	0.52	0.20	¹ -55	4-53	\'•53
6 u.	0.74	2.29		0.61	1.08	9-52	0.68	0.71	1.26	0.70	1.14	5-3\'	¹ -54
8 u.	0.43	1.20		0.86	1.16	3-40	3-45	0.77	i-39	0.47	0.92	2.14	1.03
q u.	0.63	0.96		0.66	0.86	3-54	\'•75	0.26	0.30	o-39		0.89	0.56
% u.	0.40	0.85		0.23	°-57	3.68	2.11	0.29	o-57	0.61	0.66	2.86	3-45
8 u.	1.64	3-79		4-°5	5-58	7-5°	5.82	0.40	2.69	0.63	3-23	5-83	3-33
0 u.	0.27	0.60		0.77	0.34	0.49	0.46	neg.	0.41	0.29	0.51	0.90	1.64
>taal	6.19	10.92	\'1-35	11.48	46.78	17.21	3-73	7.66	3-57	10.94	23-75	\'3-39

	proefpersoon A.	proefpersoon 15.	proefpersoon C.	-- proefpersoon DJ
		Fissan-		Fissan-		Fissari -		Fissan
	lanoline	Pasta	lanoline	Pasta	lanoline	Pasta	lanoline	Pasta
10 uur	negatief	negatief	negatief	negatief	0-35 mgr.	negatief	negatief	negatie
!2 ,,	0.14 mgr.	id.	0. i 7 mgr.	id.	\'•05 »»	id.	id.	id. ]
14 ..	5-26 „	id.	\'•32 »»	id.	°-74 .»	id.	0.73 mgr.	id.
16 ,,	3-28 „	id.	3-45 ..	id.	0.82 „	id.	0.85 „	id.
18 „	4.00 „	id.	°-55 »	id.	0.66 ,,	id.	°-73	id. i
20 ,,	2.28 ,,	id.	0.85 „	id.	0.66 ,,	id.	2-75	id. \|
22 „	4-57	id.	i-9⁶ ..	id.	0.44 „	id.	1-90 „	id. ,
8 „	9-14 ..	id.	>•52 „	id.	■•3° »	id.	3-⁸4 ..	id. jj
10 „	2.42 „	id.	0.55 »	id.	0.40 „	d.	0.03 „
Totaal	31.09 mgr.	negatief	10.37 ^mS^r\'	negatief	6.42 mgr.	negatief	10.83 ^mg^r\'	negatie


c		s
		/
J,
,. ! . .......:................... .............

Aantal onderzochte runderen	Totaal eiwit 0/ /o	Albumine 0 .0	Globuline 0/ 0	Alb/glob. - quotient
7	7,17—8,17 7.74	4.3\' 5.34 4./I	2,5\'—3.59 3;°3	1,25—2,13 1,55	niet drachtig droog.
7	6,88—8,25 7,⁶4	4,30—5,02 4-59	2,00—3,91 3.04	1,10—2,44 i»5\'	niet drachtig melkgevend
4	6,68—8,48 7.50	4.17—5.03 4,62	2,61—3,47 2,88	■>44 \'.76 1,60	drachtig droog
8	7,61—8,88 8,16	4>°\'—5,34 4.84	2-75—3,96 3,32	1,02—1,97 ^!,45	drachtig melkgevend
26	6,68—8,88 7,81	4.°\'— 5.34 4.7°	2,75—3,96 3.\'0	i,02—2,44 \',5i

		Inzendingen	Onderzoeken
i.	Bloed .....................	61	232
2.		100	100
3-	Buizerd...................	i	i
4-		4	4
V	Culturen .................	9	10
6.	Duiven..................	207	267
7-	Duiven betreffende........	7	7
8.	Eenden ..................	■3	25
ci-	Eieren ...................	i	6
io.		21	46
11.	Fazanten.................	7	9
12.		7	8
1.3-	Hazen ...................	i	i
14.		i	i
\'ö-	Honden..................	4	6
16.		8	8
¹7-	Kalkoenen ...............	6	6
18.	Kalveren.................	5	7
¹9-	Kanaries .................	30	34
20.		2	2
21.		306	363
22.		32	36
23-		¹ >9	3¹4
24.	Melk....................	i	i
25-		i	i
26.	Nerzen...................	2	2
27-	Ooievaars.................	2	2
28.	Organen (en diversen).....	46	63 ■
29-	Paarden ..................	1	2
30.	Papegaaien en Parkieten . . .	2	2
31-	Parasieten................	5	8
32.	Pauwen..................	5	6
33-		4	7
34-	Pus......................	7	-7
35-	Ratten...................	i	i
36.	Schapen .................	i	i
37-	Serum ...................	2	2
38.	Sputum..................	2	2
39-	Urine ....................	2	2 8

	1924	\'925	1926	1927	1928	1929	1930	1932I1932	\'933	\'934
Runderen......	9	16	■5	>3,7	10	9>56	8,97	8,81	6,63	6,16	5,57
Paarden........	10	10	10,7	9.9	9)4	11,4	f,69	\'3,75	12,05	\'5,5	15,81
Varkens .......	2	1,6	i, 16	1,02	°,94	0,65	o,37	o,35	o,59	o,5\'	o,53
Schapen ......	24	\'5	10,3	10,1	7.2	7,27	5,18	3,o9	2,68	i ,46	1,09
Geiten ........	\'3	9	a,4	B,2₅	8,1	6,77	5,27	3	3	2,53	3,57

	verdunning van het S. pullorumserum IX, ?.
	1 : 40	i : 80	i : 160	I : 320
S. pullorum antigeen X, ?.	met ophel- dering.	met oph.	met oph.	iets oph.
S. ent. var. essen ant. I IX, ?, g, 0, m.	met oph.	4- met oph.	met oph.	iets oph.
S. typhi-mur. ant. IV, V, ?, i, 1, 2, 3.	iets oph.	iets oph.	geen oph.	? geen oph.

verdunning van het S. pullorumserum IX.
	i : 40 4-
S. pullorum antigeen IX, ?.	geen voll. oph.
S. ent. var. essen ant. IX, ?, g, 0. m.	-f- geen voll. oph.
S. typhi-murium ant. IV, V, ?, i, 1, 2, 3.	—

	verdunning van het S. typhi-muirumserum IV, V, ?, i, 1, 2, 3.
	i : 50	i : 100	i : 200
S. typhi-muriumantigeen IV, V, ?, i, 1, 2, 3.	overwegend grofvl. voll. opheldering	overwegend grofvl. voll. opheldering.	. overwegend grofvl. voll. opheldering. 666
S. ent. var. essenant. IX, ?, g, 0, m.	• fijnkorrelig matige oph.	fijnkorrelig matige oph.	fijnkorrelig geringe oph.
S. pullorumantigeen IX, ?.	fijnkorrelig matige oph.	fijnkorrelig matige oph.	fijnkorrelig matige oph.

	verdunning van het verzadigde S. typhi-murium- serum IV, V, i, 1, 2, 3.
	i : 50	i : 100	i : 200
S. typhi-muriumantigeen IV, V, ?, i, 1, 2, 3.	overwegend grofvl. voll. opheldering.	overwegend grofvl. voll. opheldering.	overwegend grofvl. voll. opheldering.
S. ent. var. essen ant. IX, ?, g, 0, m.	—	—	—
S. pullorumantigeen IX, ?.	—	—	—

Na 3 uur Anreicherung	M 1	M 2 5 kol.	M 3	B i 7 kol.	B 2 12 kol.	B 3 10 kol. j
Na 6 uur Anreicherung	M 1 115 kol.	M 2 80 kol.	M 3 100 kol.	B i ± 1800 kol.	B 2 ± 1800 kol.	B 3 ± 1800 kol,
Na 12 uur Anreicherung	Mi M 2 ontelbare koloniën, maar derlijk liggend	M 3 nog afzon-	B 1 platei	B 2 totaal overgi	B 3 •oeid
Na 24 uur Anreicherung	M i 80 kol.	M 2 130 kol.	M 3 260 kol.	B 1 280 kol.	B 2 650 kol.	M 3 650 kol.

Aantal	slachtdieren met	Aanta	trekhonden in
Echinococcusblazen in		dezelfde
Woud-	Weidegemeenten.	Woud-	Weidegemeenten.
429	35	108	22
107	53	133	43
\'49	44	64	47
260	24	84	32
128	34	116	10
164	13	137	12
145	44-	80	17

	D	E
Maismeel ..................................	73-55	7¹ -°5
Gerstemeel ................................	1-—	7-—
Havermeel ................................	1-—	7-—
Poeder van ondermelk .....................	10.—	10.—
CaHPOj 2 aq.............................	0.25	0.25
KH .PO, ..................................	0.20	0.20
Na,HP0₄ 2 aq............................	i-75	—
NaH .PO, aq................................	—	1.36
NaCl......................................	0.25	0.82
CaCO, .................................	0.19 i : 3-5	2.32 i. 11 1.6 :
Het Ca-gehalte bedroeg .................... De Ca P-verhouding was ....................

Groep	Voeding van 10—21 Nov.	Ca in proc.	Voeding vanaf 23 Nov. \') alle groepen 40 % D en 60 % E verder :	Ca in • proc.
a	D 1,5 % slaolie	0.19	bestr. chol. conc. I	0.74
b ¹)	D 2,32% CaCO_;! \'>5% slaolie	1,11	\' 0,92 % CaCO_a \'>5% slaolie	i .11
c	D bestr. chol. conc. II	0.19	bestr. chol. conc. II.	o. 74
d	D bestr. chol. als c 2,32 % CaCO,,	i. 11	0,92% CaC0₃ bestr. chol. als c	i. 11
e	D -f levertr. 1,5%	0.19	1,5% levertraan	0.74
f	D levertr. als e 2,32% CaC0₃	i. 11	0,92 % CaC0₃ levertraan als e	i. r i
g	D bestr. chol. conc. IV	0.19	bestr. chol. conc. IV	0.74
h	D -f- bestr. chol. als g 2,32% CaCO_:,	i. 11	0,92 % CaC0₃ bestr. chol. als g	i. 11
/ Bleven tot 21 Nov. onin- j igedeeld. Waren 8 Nov.j /nog niet rach. Tot 21\' iNov. gevoerd met D,\' k f evenals groep a echter 1 \\ zonder slaolie	0.19	bestr. chol. conc. 111 0.92 % CaC0₃ bestr. chol. als j	0.74 1. 11

		Tijdschrift voor Diergeneeskunde ....	/	9.000	—	ƒ 9.000	—
		Acta Veterinaria Neerlandica ........	-	—	—	200	—
		Diergeneeskundig Jaarboekje ........	-	94\'	78	900	—
		Reis- en verblijfkosten Hoofdbestuur . .	-	781	23	1.200	—
		Verdere onkosten Hoofdbestuur.....	-	\'7	36	200	—
		Honorarium Secretaris.............	-	2.400	—	2.400	—
		Onkosten secretariaat................	-	184	17	250	—
		Zaalhuur vergaderingen ............	-	111	85	150	—
		Verdere onkosten vergaderingen.....	-	43	10	150	—
		Telefoon-onkosten ..................	-	27	96	\'75	—
		Centrale Raad.....................	-	492	70	400	—
			-	125	38	400	—
		Commissie post-universitair onderwijs..	-	—	—	100	—
		Contributie en vertegenwoordiging ....	-	101	29	150	—
		Druk- en typewerk.................	-	318	08	55°	—
		Incasso-kosten.....................	-	42	66	60	—
		Storting Ondersteuningsfonds.......	-	725	—	725	—
		Bijdr. Prof. Dr. D. A. de jono-Stichting	-	600	—	600	—
• 194	—	Aanschaffen auto-embleem ..........	-	96	57	-	—
20	—	Bureau voor plaatsvervanging ........	-	75	80	—	—
—	—	Belasting doode hand 1934—1935 •■•■	-	36	—	—	—
10	—	Onvoorziene uitgaven................	-	\'34	10	364	—
750	—	Koersverlies op effecten..............	-	833	74
		Saldo kas..............ƒ 119.54
		„ Spaarbank......... - 1.253.35
		,. Twentsche Bank. .. - 827.81
		„ effecten..........- 17.212.50
		------	-	¹9-4\'3	20
		Batig saldo gewone rekening 1935 ....	ƒ	36-501	97
/	1.828	94

Tijdschrift voor Diergeneeskunde....	ƒ 9.000.—	ƒ 9.000.—	/	9.000.—
Acta Veterinaria Neerlandica......	200.—	200.—		—
Diergeneeskundig Jaarboekje.......	900.—	850.—	-	941.78
Reis- en verblijfkosten Hoofdbestuur	1.000.—	1.200.—		781.23
Verdere onkosten Hoofdbestuur.....	100.—	200.—	-	I7-36
Honorarium Secretaris.............	- 3.000.—	2.400.—	-	2.400.—
Bureaukosten Secretaris............	250.—	250.—	-	184.17
Zaalhuur vergaderingen............	150.—	125.—	-	111.85
Verdere onkosten vergaderingen ....	75 —	125.—	-	43.10
Telefoonkosten ..................	75 —	150.—	-	27.96
Centrale Raad...................	500.—	500.—	-	492.70
Commissies ......................	300.—	350.—	-	125-38
Contributie en vertegenwoordiging . .	150.—	150.—	-	101.29
Druk- en typewerk...............	400.—	500.—	-	318.03
Incasso kosten.....................	50.—	60.—	-	42.66
Post-Universitair Onderwijs.........	50.—	100.—		—
Storting ondersteuningsfonds.......	I.OOO.—	750-—	-	725--
Bijdrage Prof. Dr. de JoNG-Stichting	600.—	600.—	-	600.—
Bureau voor plaatsvervanging......	100.—r	—	-	75.80
Belasting doode hand ............	24.—	-TT	-	36.-
Aanschaffen auto-embleem ........	—	—	-	96.57
Onvoorziene uitgaven.............	- 386.—	505 —	-	134.10
Kapitaalvorming..................	Memorie	Memorie		—
Totaal.........	ƒ 18.310.—	ƒ 18.015.—	/	\'6.255.03
Raming uitgaven 1935 ............			-	17-974-—
Minder uitgegeven dan geraamd. . .			ƒ	1.718.97

ƒ	123	66	Saldo Spaarbank.................................	/	■87	54
-	59	53
-	4	35
/	CD	54		ƒ	187	54

	water 4- histidine ("j^°/oo)				(Kap. Adl. donker violet.
			»	(diazo iets rose. (Kap. Adl. kleurloos.
2.	urine man	j)		55	(diazo geel (soms licht rood). (Kap. Adl. kleurloos.
3-	urine man 4- histidine (i°/₀o)	> ;		55	(diazo rood. (Kap. Adl. violet bruin.
4-	a. urine vrouw I (8 mnd. zwanger) 4-	j>		55	(diazo geel. (Kap. Adl. kleurloos.
5-	b. urine vrouw II (8 mnd. zwanger)	„		"	(diazo rood. (Kap. Adl. geelbruin.
	c. urine vrouw III (8 mnd. zwanger)	••		55	(diazo geel. (Kap. Adl. kleurloos.
	d. urine vrouw IV (8 mnd. zwanger)	„		55	(diazo licht rood. (Kap. Adl. roodbruine verkleuring.
5-	urine rund (niet drachtig) 4~	55		55	(diazo geel. (Kap. Adl. kleurloos.
6.	urine rund (8 mnd. drachtig) 4-	55		55	(diazo geel. (Kap. Adl. kleurloos.
7-	urine rund 4~ histidine (i°/₀o)	55		55	(diazo rood. (Kap. Adl. violet bruin.
8.	urine paard (niet drachtig) 4-	55		55	(diazo geel. (Kap. Adl. kleurloos.
9-	urine paard (8 mnd. drachtig) 4-	55		»	(diazo geel. (Kap. Adl. kleurloos.
10.	urine paard 4- histidine (i°/oo)	55		55	(diazo geel tot lichtrood. (Kap. Adl. kleurloos.
11.	urine varken al of niet drachtig	55		55	(diazo geel. (Kap. Adl. kleurloos.
12.	urine varken 4- histidine (i°/₀₀)	55		"	(diazo rood. (Kap. Adr. donkel violet.

\' No. cavia	Verdun-	Datum
ning blaar- inhoud	13-4	14-4	>5-4	18-4	Opmerkingen
332 333	i : 100 i : 100	--.--				No. 333. 14-4 t pleu- ropneum. pe- ricarditis
334 335	i : 500 i : 500					No. 335. binnen 24 uur t

338	i : 5 000
339	i : 5 000
340	I : 10 000
341	1:10 000
342	i : 50 000
343	i : 50 000
344	i : 100 000
345	i : 100 000

No. cavia	Verdun-	Datum
ning blaar- inhoud	\'3-4	14-4	\'5-4	18-4	Opmerkingen
346 347	i : i 000 i : i 000	----	-- --	—	4- —
348 350	i : 5 000 i : 5 000	----	H--- --	—	? ?	—
35\' 352	1:10000 1:10 000	----	--	—	—		—
353 354	i : 50 000 i : 50 000	----	---	—				No. 353. 15-4 f peri- tonitis
355 35⁶	i : 100 000 i : 100 000	---—	----	—			—

No. cavia	Verdun- ning der cantha-	Datum	Op- merkingen
blaren vloeist.	22-4	23-4	24-4	25-4	28-4
4\'9 418 421 422	i : 100 i : 100 r : 500 i : 500				—	4- —

neg. 3 3	neg. 33	neg. 33	neg. 33	neg.
423 425	i : i 000 i : i 000	33 33	33 33	33 33	3 3 33	33 33
426 427	i : 5 000 i : 3 000	3 3 33	33 33	33 33	3 3 33	33 33
429 43°	1:10 000 1:10 000	33 33	33 33	33 33	33 33	33 33
43\' 432	i : 50 000 i : 50 000	33 33	33 33	33 3 3	33 33	33 33
433 434	i : 100.000 i : 100 000	33 33	33 33	33 33	33 33	33 33

	Verdun-
No.	ningen
ca-	klauw-
via	blaar
	lymphe
548	1 : i 000
549	1 : i 000
551	I : 5 000
552	i : 5 000
553	1:10 000
554	1:10 000
555	1 : 50 000
556	I : 50 000
557	i : 100 000
558	i : 100 000

16-5	18-5	\'9-5
—	—	—
—	—	—
.—	-	—
		gestorven


gestorven		gestorven

No.	Verdunning	Datum	Opmerkingen
cavia	6-6	8-6	9-6
803	i : i 000		—		—	-1---h
805 806	1:10 000 1:10 000		--		H----h	--
807 808	i : 50 000 i : 50 000	—	--	—			8-6 gestorven
809 810	i : 100 000 i : 100 000		--		--	--
811 812	i : 500 000 i : 500 000		--	—		---

	Draaiing van de	Draaiing van het	Draaiing van het
No.	onverdunde sera.	zwavelzure mengsel	zoutzure mengsel
		x 4.	X 4.
1	2.30	4.60
2	3.10	6.00	5.60
3	2-95	5.00	5.60
4	3\'5	6.00	6.60
5	2.25	4.60	5.60
6	2-35	5-30	6.00
7	1.20	5.80	7.60
8	4-5Â°	6.40	6.40
9	2.85	4.60	6.40
10	5-50	5.60	8.60
11	5.00	6.20	6.80
12	3-7Â°	7.80	8.00
\'3	1.60	3.20	6.00
\'4	4.70	5.60	7.60
\'5	3.60	4.00	6.20
16	3-7Â°	4.80	5.20
\'7	2.00	4.60	6.40
18	2-35	5.60	6.20
19	0.20	5.60	6.00
20	2-75	5.60	7.20
21	4\'75	5-4Â°	6.60
22	3-50	5.60	6.80
23	5-45	6.40	7.00
24	3\'5	6.00	6.80
25	3.00	.40	6.70
26	3-95	6.40	6.20
27	3-75	5.60	6.40
28	3.20	4.20	4.20
29	4.10	6.40	â¢7.00
30	2.40	4.60	5.60
	gemiddeld 3.23	gemiddeld 5.43	gemiddeld 6.65
	hoogste waarde 4.70	hoogste waarde 7.80	hoogste waarde 8.60
	laagste waarde 0.20	laagste waarde 3.20	laagste waarde 4.20