Prof. Dr. G. KREDIET, Dr. A. VRIJBURG, A. VAN HEUSDEN
Dr. J. A. BEIJERS, Dr. R. VAN SANTEN
en Dr. C. BUBBERMAN.

Abortus, Infectieuze — bij merries......................................................................33

Abortus-salmonellose der paarden........................................................................995

Acanthosis nigricans................................................................................................tiog

Acetonurie..................................................................................................................465

en de alveolaire lucht. (Roos en Romijn)......................................................305

Afscheidscollege, Bij het — van Prof. Dr. B. Sjollema..................................645

Anasarca bij het rund............................................................................................1105

Anorganische stoffen, De — in het gezonde en zieke dier. (Prof. Sjollema) 589
Anthonie van Leeuwenhoek, Ned. Tijdschr. v. Hygiëne en Serologie :

1937, deel No. 2, 88 : id. id. No. 3 en No. 4 ............................................737

der -— bij het rund. (Seekles)..........................................................................421

Avitaminosen............................................................................................................775

Avitaminosen A ......................................................................................................\'°5\'

Avitaminosen B......................................................................................................229

Babesia canis............................................................................................................951

Bac. tularense, Kan — den mens per os infecteren? (Postma) ..................213

Bari.ow, Ziekte van -— bij den hond..................................................................1108

,, ,, Strongylosis bij het paard. Klinische les. . . . 699
„ ,, Bestrijding van sarcoptesschurft bij het rund.

Beriberi bij den hond ............................................................................................899

„ ,, Gestuwde venae jugulares bij het rund. Kli-
nische les................................................................822

Beijers-Schultze. Jubileum Prof. Dr. G. Krediet ..........................................477

Bibliografie............. 51, 151, 248, 363, 472, 585, 696, 808, 957, 1065, 1246

„ „ Onderzoekingen ten behoeve van de praktijk.... 691
Blieck, Prof. Dr. L. de, en Jansen, Dr. Jac. Het desinfecteerend ver-
mogen van citopogeen op Streptococcen 209

Bloedgroepen, Bepaling van — in paardebloed (Reesf.r) ..............................115

Bloedonderzoek 8, 84, 90, 115, 138, 348, 450, 454, 545, 611, 811, 1137, 1255
Bloedonderzoek, Bespreking van de uitkomsten van het morphologisch —

aan de hand van enkele ziektegevallen bij het rund (Fooij) ..................611

Bloedonderzoek, Een morphologisch — bij tuberculose van het rund (Thijn) 8
Boekaankondigingen :

Anatomie régionale des Animaux domestiques (Bourdelle et Bresson) 636
Archives internationales des Brucelloses (Fièvre ondulante humaine avor-

Centraal Bureau voor schimmelcultures, Baarn............................................1004

(Götze)..............................................................................................................746

Der Tierarzt im Recht (Rudolf Lägel) ......................................................467

Die Fohlenlähme und ihre Bekämpfung (Oppermann)................................1237

Szidat) ..............................................................................................................634

Einiges über den Krvptorchismus der Pferde (Silbersiepe) ......................351

Gemengde voedermiddelen (Grashuis) ..........................................................39

Gemengde voedermiddelen (Grashuis) ..........................................................\'293

Handbuch der Eierkunde (Grossfeld)............................................................406

Joest\'s. Band II, 2e Hälfte, 2e Auflage 1937 (Frei) ..............................195

Inkuilen van gras en andere groenvoeders (Timmermans)..........................575

(Froehner-Zwick, bearbeitet von Wirth-Zwick)....................................1293

Lehrbuch der Arzneimittellehre für Tierärzte (Reinhardt) ......................145

Leitfäden für Trichinenschauer (von Ostertag)..........................................688

die Fleischbeschau (Ec.ehoj)..........................................................................351

Limburg en N.V. Mekog. No. 17................................................................145

Mededeelingen (idem). Het kunstmatig drogen van gras ..........................194

Mededeelingen (idem). No. 18 ........................................................................636

Mededeelingen (idem). Ir. H. T. Witteveen..............................................778

Neuzeitliche Embryotomie bei Pferd und Rind (Götze) ..........................575

(Timmermans) ..................................................................................................1004

Pelztierkrankheiten und ihre Bekämpfung (Heidegger)..............................1293

Practische proeven met mestvarkens over het gebruik van aardappel-
vlokkengries en gemalen gedroogde aardappelen in meelrantsoen. Uit-
gegeven door het Centraal Veevoederbureau in Nederland ..................518

Practische Vleeschkeuring (Luxwolda en Reitsma)......................................37

Revue générale des ferrures contre les glissades (Barrier) ......................745

Manninger), 7e Auflage, erster und zweiter Band....................................1162

Sterilität, Die — des Rindes (Richter)..........................................................746

Taschenbuch der Geburtshilfe für Tierärzte (Becker)................................37

Tierheilkunde und Tierzucht, Elfter Band 1937 (Stang und Wirth) . . . . 243
Verslagen en mededeelingen van de Directie van den Landbouw, 1937,

No. 3..................................................................................................................351

Verslagen (idem), 1938, No. 1 ........................................................................575

Veterinary Helminthology and Entomology (Mönnig) ..............................903

Vitamines, de — (Hoff en Hoff-Vermeer)................................................745

onderzoek van vleesch en vleeschwaren..........................................................55

viennei bij een rund uit Suriname..................................................................963

Botulismus, Een geval van — bij den mensch als gevolg van het nuttigen
van gedroogde beenham, afkomstig van een ongekeurde huisslachting

(Hamers)........................................................................................890

Botulismus bij runderen..........................................................................................80

Bromostrontiuran (Ojemann)..................................................................................889

Brucellosen, De (P. Sjollema). Literatuur-overzicht ......................................1271

Bulbair symptomen bij het rund..........................................................................83

Calvé-Perthes, Ziekte bij honden..........................................................................401

Casuïstische Mededeelingen (Hartog en Loran)............................................334

Centraal Veevoederbureau in Nederland ..........................................................910

(Schrf.inemakers)................................................................................................434

Blieck en Jac. Jansen)......................................................................................209

Coccidiose bij kuikens..............................................................................................999

Colibacillose en kaasvergiftiging (Clarenburg)..................................................164

Colibacillosis bij kuikens........................................................................................776

Indrukken van bovengenoemd Congres (Schornagel) ..............................934

Nederlandsch Landhuishoudkundig Congres ..................................................858

Corpus luteum-physiologie, Eenige resultaten, verkregen bij onderzoekin-
gen op het gebied der — (Duyvené df. Wit)..............................................973

Cryptorchismus, Erfelijkheid van — ..................................................................144

Cursus in Pluimveeteelt door de A.N.P.V..........................................................1064

Cysten aan de tong-basis ......................................................................................238

Destructiebedrijf van de N.T.F. in Friesland......................................................45

in den Wieringermeerpolder..............................................................................836

Diergeneeskundige Faculteit van het Utrechtsch Studenten Corps................1188

Diergeneeskundige praktijk, De — in Groot-Britannië en Ierland..............98

hond in Suriname (Frickers) ..........................................................................921

Mededeelingen uit de praktijk..........................................................................1094

Andrewes en Inman epidemiologische beteekenis? ......................................738

het gebied der corpus luteum-physiologie......................................................973

Echinococcosis in Nieuw-Zeeland ........................................................................398

Eczeembehandeling..................................................................................................1110

Eczemen......................................................................................................................400

Eere-promotie Prof. Dr. B. Sjollema..................................................................1167

Eisma, W. A. Mededeelingen uit de praktijk ..................................................983

Electrisch bedwelmen..............................................................................................566

Electro-ejaculatie bij schapen en geiten..............................................................847

Endocarditis, Over de antidateering van •—. Klinische les (ten Thije) . ... 1125

Endokrine klieren....................................................................................................1111

Ernst, Dr. A. M. Uterus-ruptuur na uitwendig trauma bij een kat................760

Faculteit der Veeartsenijkunde..............................................................................>185

Ferwerda, Dr. S. Haemangio-endotheliomen bij een paard........................374

Filarien bij runderen ..............................................................................................78

paard..............................................................................................545

„ ,, Bespreking van de uitkomsten van het morphologisch bloed-
onderzoek aan de hand van enkele ziektegevallen bij het

rund ..............................................................................................611

,, ,, Leucopenie of agranulocytair bloedbeeld ..............................1137

,, ,, Pellagra bij varkens ....................................................................1141

cara canis (Werner 1782) ; Ancylostoma caninum (Ercolani
1859) ; Dirofilaria immitis (Leydi 1856) en Spirocerca sangui-
nolenta (Ruoolphi 1819) bij de hond (Canis familiaris) in

Suriname ..........................................................................................921

Furunculose ..............................................................................................................400

Gartnerbacillen als veroorzakers van een hersenvliesontsteking......................143

Gasbescherming van paarden ..............................................................................510

Gelder, Dr. R. H. van........................................................................................353

Geneesmiddelenvoorziening, De hedendaagse (Klarenbeek)..........................1257

Gezondheidsdienst (Openbare-) van Suriname..................................................408

Gezondheidsdienst van vee in Friesland..............................................................1114

Gezondheidsdiensten voor vee (Veenbaas) ........................................................203

Gids voor Eerstejaars aan de Utrechtsche Universiteit 1938..........................858

Giftigheid van padden ..........................................................................................574

245, 292, 301, 338, 342, 361, 405, 408, 418, 457,
469» 50⁶. 5\'2. 5²5> 564» 583* ^fi2ß. 638, 683, 686,
692, 74°. 748, 805, 839, 845, 856, 909, 950, 1000,

Graafsma, W............................................................................................................137

Haemangio-endotheliomen bij een paard (Ferwerda) ..................................374

inspuiting van runderbloed ..............................................................................1105

Hamers, J. H. Een geval van Botulismus bij den mensch als gevolg van het
nuttigen van gedroogde beenham, afkomstig van een ongekeurde huis-
slachting ................................................................................................................890

sprekers en onderwerpen (1938) ......................................................................1006

Hartog, J. H. en Loran, G. J. Casuïstische mededeelingen ......................334

Herniae, De — bij de groote huisdieren. Klinische les (Hartog)....................1017

Herpes-infectie..........................................................................................................1102

Hofstra, S. T. Valvanol in de veterinaire praktijk ......................................1037

Hoogland, Dr. H. J. M........................................................................................284

les (Klarenbeek)..................................................................................................256

„ ,, Nicotinevergiftiging bij een koe................................................216

Icterus, Een geval van — met agranulocytair bloedbeeld bij het paard (Fooij) 545
Icterus neonatorum bij den mensch en neonatale physiologische bilirubinae-

mie (Beijers) bij de huisdieren (P. M. Veenstra)......................................925

Idiosyncrasie, Een geval van — (de Jong) ......................................................1226

Inkuilen, Mijn methode van — (Timmermans)..................................................1014

Internationale Gesellschaft für Veterinär-Pharmacologie..................................953

Intoxicatie van paarden door stikgassen ............................................................134

Jaarbeurs, Koninklijke Nederlandsche —............................................................751

„ Derde Agrarische — te Utrecht........................................................584

Jaarverslag over 1936 van den B.V.D. in Nederlandsch-Indië......................562

Jaarverslag van den Openbaren Gezondheidsdienst in Suriname..................408

Jaarverslagen Slachthuizen 1936 ........................................................................48

Jansen, Dr. Jac. . 3, 82, 209, 294, 392, 435, 479, 1112, 1218, 1231, 1236, 1284
,, „ Over verwantschap tusschen boutvuur en paraboutvuur. 3
,, ,, Blieck, Prof. Dr. L. de — en. Het desinfecteerend vermo-
gen van citopogeen op streptococcen ..................................209

gallinarum..................................................................................392

,, ,, Overzicht der onderzoekingen van het uit de praktijk inge-
zonden ziektemateriaal in 1937..............................................435

,, ,, Miltvuur. Klinische les ..........................................................479

Jicht bij hoenders....................................................................................................228

633. ⁶⁷¹\' 742. 769, 839, 844, 896, 945, 949, 951, 1105, 1106
,, ,, Een voor Nederland onbekende parasiet in den conjunctivaal-

zak van het rund ..........................................................................671

Jong, J. de, Een geval van idiosyncrasie ..........................................................1226

Jubilea 1938..............................................................................................................692

Jubileum American Medical Association..............................................................691

Jubileum, Prof. Krediet (Beijers-Schultze) ..................................................478

Kaasgebreken ..........................................................................................................346

Kaasvergiftiging, Colibacillen en — (Ci.arenburg) ........................................164

Kamp, Dr. C. J. G. v. d. Het bewaren van voedingsbodems ......................1082

doozen ..................................................................................................................26

Ketonurie ..................................................................................................................948

Keuring (invoerkeuring) van vleeschwaren (Slager) ......................................556

,, ,, en Winsser, Dr. J. De Leptospirosen bij de kleine
huisdieren. Een statistisch en experimenteel on-
derzoek ......................................................................666

,, ,, De hedendaagse geneesmiddelenvoorziening. . . . 1257
„Kleine plaat-methode", Betrouwbaarheid der -— voor de qualiteitsbepaling

van melk (van Oijen) ......................................................................................865

Korte-golf-behandeling ..........................................................................................134

Kramer, Y. M..........................................................................................................353

Leishmaniose ............................................................................................................396

Leprabacillen, Een poging tot het cultiveeren van —....................................738

Leptospirosen, De — bij de kleine huisdieren. Een statistisch en experimenteel

onderzoek (Klarenbeek en Winsser) ............................................................666

Leucopenie of agranulocytair bloedbeeld (Fooy)..............................................1137

Leucoponie of agranulocytair bloedbeeld (Thijn)............................................1255

Leucopenie (Thijn) ................................................................................................811

kippenbedrijf, vrij van neurolymphomatosis gallinarum (Jansen)................392

896, 992, 1047, 1102, 1228
Luchtbescherming, Rapport van de door de afdeeling Friesland van de Mij.
voor Diergeneeskunde benoemde Commissie, inzake een regeling voor een

zoo goed mogelijke bescherming van vee bij luchtaanvallen ....................858

Lympho-sarcomen bij een paard (Ferwerda) ..................................................69

Rede voorzitter op 15 October 1938..................................................................1069

Verslag over het jaar 1937................................................................................791

Vergaderingen ......................................................................................................296

Rekening en Verantwoording............................................................................783

,, Zeeland ..................................................................................................581

,, Zuid-Holland ........................................................................................146

Mastitis-behandeling ..............................................................................................85

Mededeelingen, Enkele — uit de kleine huisdierenpraktijk............................404

Meier, J. J. Het lot van de gemeentelijke slachthuizen................................1087

een rund, lijdende aan mond- en klauwzeer................................................281

hydroxyde geadsorbeerd •—- virus naar aanleiding
der enting tegen mond- en klauwzeer in Duitschland

Narcose ......................................................................................................................1160

,, bij het paard............................................................................................994

,, bij vogels ................................................................................................226

Navelinfectie bij jonge duiven, veroorzaakt door trichomonas ......................778

Necrologieën : Dr. H. J. M. Hoogland 1 ; Mr. J. L. van Eck 103 ; J.
Zweers 155 ; Dr. E. A. L. Quadekker 253 ; Dr. H. J. Lovink 365 ; H.

van Staa ..............................................................................................................475

Necrose-bacil ............................................................................................................452

Nederlandsche Zoötechnische Vereeniging, Studieprijsvraag ..........................750

Nephrotisch oedeem bij het rund. Klinische les (Fooij) ..............................911

Nicotinevergiftiging bij een koe (Huizinga) ......................................................216

trypanosoma viennei bij een rund uit Suriname..........................................963

Noma, Trypaflavinebehandeling van — bij den hond ..................................iioS

onder chloralhydraat-narcose (intraperitoneaal)..............................................1133

Noordijk, E................................................................................................................1229

Novalgin, Mededeeling omtrent de toepassing van — pro us. vet. als pijn-
stillend middel (Weekenstroo)..........................................................................755

pyreticum (Weekenstroo) ..................................................................756

Nymphomanie ..................... ................................................................28

Ojemann, J. G. Bromostrontiuran..........................................................................889

Onderstepoort, The — Journal..............................................................................100

Onderzoekingen ten behoeve van de praktijk (de Blieck)............................69¹

Onvruchtbaarheid bij het rundvee. Klinische les (Veenbaas) ......................1249

Oogonderzoek..............................................................................66 7

nendaal)................................................................................................................1084

Oriënteering van trekvogels ..................................................................................i>3²

Osteomalacie ............................................................................................................626

Ostitis fibrosa ..........................................................................................................4°4

Ovariotomie bij het varken ..................................................................................239

468, 688, 865, 920, 1057, 1058, 1114, 1236
,, „ Overzicht van de in een viertal landen geldende
bepalingen omtrent de keuring van slachtdieren,

Paraboutvuur ..........................................................................................................3

Paraplegia haemorrhagica......................................................................................1104

rund (Joling) ......................................................................................................671

Pasteurellose, Epizoötie van — bij het konijn..................................................231

Pathogene organismen en verlamming................................................................1111

Pellagra bij varkens (Frens)..................................................................................1141

Peritonitis ..................................................................................................................82

Petechiaal-typhus......................................................................................................453

infectie bij het — (Jac. Jansen)......................................................................1218

klauwzeer door hygiënische en therapeutische maatregelen........................550

Piroplasmose..............................................................................................................455

745, 1004, 1047, 1054, 1232, 1292
Pleuropneumonie, De complements-binding methode bij infectieuze — van

het rund..................................................................................................................944

,, ,, Tularaemie en wildkeuring........................................................490

Postma, H. Praktijkvaria ......................................................................................106

Praktijkvaria (H. Postma)......................................................................................106

Prestatiebeoordeeling van paarden........................................................................138

Proefbedrijf, Een ■— voor den landbouw ..........................................................751

Prontosil bij ziekten van kleine huisdieren (Ojemann) ..................................885

Prijsvraag der W. T. A..........................................................................................^!47

Prijzen van overdrukken en omslagen................................................................50

Pseudotuberculose................. ..................................................................899

Psychosen bij het rund ..........................................................................................839

mond- en klauwzeer?..........................................................1099

Rabiës en de ziekte van Aujeszky......................................................................1231

Rabiës in Zuid-Afrika............................................................................................252

Radium in de veterinaire praktijk ......................................................................99²

Reconvalescentenbloed bij mond-en klauwzeer (Pulles)..................................1147

Rectale darmpunctie bij het paard......................................................................237

Redactie......................................................................................................................⁶⁴⁵

Reeser, Dr. H. E. Bepaling van bloedgroepen in paardebloed ..................115

Reünie, De Jaarlijksche — van Dierenartsen in Utrecht................................1013

Rhijn, L. J. van......................................................................................................644

Rockl\'s granuloom bij runderen..........................................................................681

respiratorische grootheden en de alveolaire lucht ........................................305

Roos, Prof. Dr. J. en Romijn, C. Idem..............................................................305

Rijks-Universiteit te Utrecht 51, 150, 200, 584, 641, 751, 956, 1064, 1121, 1242

Rijvereeniging, Veterinaire — ,,De Solleysel"..................................................1188

Salmonella bij hond en kat ..................................................................................405

Salmonella gallinarum..............................................................................................777

Salmonellose..............................................................................................................1236

Santen, Dr. R. van, Het vraagstuk der onbruikbaarmaking van ondeugde-
lijke waardevolle deelen van slachtdieren ......................................................1199

Moet de bestrijding van de — bij het rund wettelijk of vrij-
willig worden geregeld? (Sybesma) ......................................1027

Mededeelingen uit de praktijk (de Nooij) ....................................................1133

Septichaemie, Haemorrhagische •—......................................................................350

Septichaemie bij lammeren ..................................................................................130

,, ,, Indrukken van het 13e Internationale Veeartse-
nijkundige Congres te Ziirich ..............................934

Schreinemakers, H. H. H. De toepassing in de praktijk van de chloralhydraat-
narcose bij het varken. Mededeelingen uit de praktijk ..............................434

Schultze, W. H. — Beijers, Dr. J. A. Jubileum Prof. Krediet................477

Schurft. Schurftbestrijding. Schurftmijten 128, 129, 158, 448, 724, 892 ,901 1027

Schuytf.makf.r, K....................................................................................................802

Simons, Dr. S. Bacterioscopisch vischonderzoek................................................316

,, ,, De anorganische stoffen in het gezonde en zieke dier 589
,, ,, Over weide-diarrhee op zandgrond in den Wierin-

germeerpolder ..............................................................1189

„ ,, De Brucellosen ................................................................................1271

Slaap, De — van het paard ................................................................................201

waardevolle deelen van slachtdieren (van Santen) ..................................1199

Slachthuizen, Het lot van de gemeentelijke — (Meier)................................1087

Slijper, Dr. E. J. Over kalveren met twee koppen (Duplicitas anterior) . 650, 710

(Hartog) ..............................................................................................................366

Spirochaetosis ..........................................................................................................395

Staatsveeartsenijkundig Onderzoekings-Instituut................................................1064

Stalhygiëne, De beteekenis van — voor de kwaliteit der melk, met inacht-
neming van de rentabiliteit op dit punt (S. Stuurman) ..........................217

Staphylococceninfecties, Het gebruik van uliron bij — ..................................685

Sterilisatie..................................................................................................................688

Steriliteit....................................................................................................................1160

Steriliteit-bestrijding bij merries ..........................................................................33

Strongylosis bij het paard. Klinische les (Baudet) ..........................................699

met inachtneming van de rentabiliteit op dit punt ....................................217

,, ,, Schurftbestrijding bij onze huisdieren ....................................158

,, ,, Uierspoelingen met entozon. Mededeelingen uit de praktijk 830
,, ,, Moet de bestrijding van de sarcoptesschurft bij het rund

Taeniasis....................................................................................................................466

Tepelaandoeningen..................................................................................................946

Tetanus......................................................................................................................896

The Onderstepoort Journal No. 1 en 2 1937....................................................100

Thif., W. Inversio et prolapsus uteri bij het varken ....................................1263

het rund ..................................................................................8

,, ,, Leucopenie ............... ................................................811

Torsio colli ..............................................................................................................77¹

Tropical Diseases bulletin 1937 Juli—December ..............................................99

Tropical Diseases bulletin Inhoud vol. 35..........................................................751

(Nieschulz, Bos en Frickers) ..........................................................................963

,, bij eenden........................................................................................777

Oijen) ................................................................................................377

,, „ den mensch................................................................................388

Tuberculose van papagaaien ................................................................................230

,, (aviaire)......................................................................................997

(Venema) ..........................................................................1209

Tularaemie en wildkeuring (Postma) ..................................................................490

Uierspoelingen met entozon (Veenstra)..............................................................1035

Ultraviolette bestraling ..........................................................................................90

Uraemie, Extra-renale — (Beijers) ....................................................................1023

Uteri, Inversio et prolapsus — bij het varken (Thie) ..................................1263

Uterus-ruptuur na uitwendig trauma bij een kat (Ernst) ............................760

Valvanol in de veterinaire praktijk (S. T. Hofstra) ....................................1037

Variola bij varkens..................................................................................................177

Varkensgriep ............................................................................................................179

Veeartsenijkunde uit den ouden tijd....................................................................643

Veen, H. T. van der, De toepassing van reconvalescentenbloed bij mond-
en klauwzeer ........................................................................................................1266

899, 951, 1084, 1106, 1113, 1160
,, ,, Een geval van te wijde oogspleten (euryblepharon)

bij een hond....................................................................1084

,, ,, Icterus neonatorum bij den mensch en neonatale physio-
logische bilirubinaemie (Beijers) bij de huisdieren.... 925

,, ,, Uierspoelingen met entozon ................................................1035

Venae jugulares, Gestuwde — bij het rund. Klinische les (Beijers) ..........822

Venema, H. Tuberculose-bestrijding ..................................................................1209

Vermannelijking door tumoren bij een kip (Krediet) ..................................493

(Beijers)................................................................................................................515

Vischkunde ..............................................................................................................950

Vischonderzoek, Bacterioscopisch — (Simons) ..................................................316

Vischziekten ..............................................................................................................628

E ..............................................................................................................1051

301, 361, 418, 461, 469, 525, 556, 564, 583, 626, 638, 686, 692, 740, 748,
805, 856, 909, 951, 1000, 1009, 1054, 1060, i 120, 1087, 1185, 1199. 1235,

1936 ......................................................................................................................188

Vleesch en vleeschwaren, Het gebruik van gepolariseerd licht bij het micro-
scopisch onderzoek van (Dr. A. W. A. Bos) ........................................55

ziekte (VVester) ..................................................................................................168

Voedingsbodems, Het bewaren van — (van der Kamp) ..............................1082

Vogelcholera, Over het voorkomen van — in Australië................................gg9

Vogelpest, Enting tegen Chosenziekte (Newcastle-ziekte) en —....................776

Voronoff\'se transplantatie bij hengsten ..............................................................251

208, 230, 23g, 247, 251, 252, 282, 2g5, 340, 362, 408, 44g,
512, 524, 52g, 544, 571, 574, 585, 636, 642, 688, 6g3,

,, ,, Mond- en klauwzeer bij trekossen ......................................282

,, ,, Overzicht der proefnemingen met aan aluminium-
hydroxyde geadsorbeerd mond- en klauwzeervirus
naar aanleiding der enting tegen mond- en klauw-
zeer in Duitschland...........................

941

987

264

987
756

755

756

637

1189

632
1237

168

666

1056

Zeeziekte ..................................................................................................................532

(Jac. Jansen) ......................................................................................................435

Ziekten door wormen..............................................................................................1230

van apen....................................................................................................853

duiven..................................................................................................778

kalkoenen ..........................................................................................777

konijnen..............................................................................................231

kuikens..............................................................................................775

muizen..................................................................................................853

olifanten ............................................................................................633

papagaaien..........................................................................................230

264, 281, 282, 285, 287, 292, 293, 338, 342, 421, 456, 512,
611, 671, 672, 678, 724, 763, 822, 830, 836, 888. 892,

visschen ..............................................................................................g50

Zitterkrampf bij kalveren ......................................................................................838

Den 22sten December overleed plotseling te zijnen huize doctor
Hendrik Jacobus Marinus Hoogland in den ouderdom van 53 jaren.

Hoogland was een zeer bijzondere persoonlijkheid; stammend uit
een geslacht, waarin het beroep veearts gedurende meer dan twee

eeuwen van vader op zoon was overgegaan, had hij zijn hart geheel
verpand aan ons vak en onze wetenschap. Nadat hij in 1907 na een
vlotte studie tot veearts was bevorderd, werkte hij samen met zijn vader,
die in Utrecht was gevestigd; daarnaast keurde hij op drukke middagen
als tijdelijk keurmeester aan het Abattoir te Utrecht, tevens was hij
gemeente-veearts van de gemeenten Bunnik en Odijk.

Hoewel dc practijk zijn volle liefde had, werd hij tevens zeer aange-
trokken tot wetenschappelijk onderzoek. In 1920 werd hij op zijn verzoek
benoemd tot assistent bij het Pathologisch Instituut, spoedig daarop
werd hij bevorderd tot prosector, welke titel later werd veranderd in
conservator.

De periode van 1920 tot 1933 vormde de gelukkigste tijd van zijn
leven. Werklust, werkkracht en een helder verstand stelden hem in staat
om zich met succes te wijden aan de wetenschap, die hem zoo lief was.
Onvermoeibaar, steeds denkende en zorgende voor anderen, geheel
opgaande in zijn werk, was hij ons een onmisbare medewerker en een
trouwe vriend. Talrijke onderzoekingen zijn door hem verricht, waarvan
hij een aantal in verschillende periodieken publiceerde. Hoewel hij zijn
aandacht aan de geheele pathologische anatomie wijdde, had hij een
bijzondere voorkeur voor het zoo moeilijke onderdeel: de leer der
gezwellen. Zijn proefschrift „Het primaire levercarcinoom bij de dieren \'
dat door vakgenooten bijzonder werd geprezen, toonde hoezeer hij dit
onderdeel beheerschte en welk een nauwgezette en intelligente onder-
zoeker hij was.

Het jaar 1933 bracht Hoogland dc grootste teleurstelling in zijn
werkzaam leven; in dat jaar werd hij bij de algemeene bezuiniging bij
het Hooger onderwijs op wachtgeld gesteld. Grooter slag had dezen
onbaatzuchtigen onderzoeker niet kunnen treffen. Hij, die zich zoo
geheel aan zijn werk gaf, wien nooit iets te veel was, werd overbodig
geacht. Dank zij zijn groote veerkracht is hij deze slag schijnbaar tc
boven gekomen, en toen hij kort daarop weer als assistent aan het
Pathologisch Instituut werd verbonden, bleken werkkracht en ambitie
onverminderd te zijn.

Hoogland heeft niet mogen beleven, dat hij weer in zijn oude functie
werd hersteld. Te midden van zijn werkzame leven is hij, zonder ooit
eenig ziekteverschijnsel te hebben vertoond, plotseling overleden. De
ontroering onder zijn vele vrienden was groot, wij konden niet begrijpen
dat dit tragische einde werkelijkheid was.

Wij zullen Hoogland nimmer vergeten, wij zullen onzen trouwen
collega en vriend steeds dankbaar gedenken.

Met weemoed gaan onze gedachten uit naar zijn gezin, dat voor kort
nog zoo gelukkig was. Zijn vrouw en zijn beide zoons knnnen hem niet
missen.

Uit de Afdeeling Infectieziekten van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.
Directeur: Prof. Dr. L. DE BLIECK.

In ruimen zin opgevat kan men zeggen, dat houtvuur en parabout-
vuur en eveneens de verwekkers Clostridium chauveaui en Clostridium
oedematis-maligni aan elkaar verwant zijn, want beide ziekten zijn geken-
merkt door een gasphlegmoon en de bacillen zijn in den bodem voor-
komende sporenvormende anaeroben. Of men in engeren zin eveneens
van verwantschap mag spreken, is volgens velen niet te verdedigen,
volgens anderen echter wel. Weinberg en Mihailesco (i) bv. beschou-
wen de gasphlegmonen na wondinfecties bij den mensch, het „gangrène
gazeuse" dat veroorzaakt wordt door verschillende anaerobe bacillen
(o.a. de paraboutvuurbacil), en het boutvuur van het rund als „une
maladie identique". Mihailesco (2) betoogt dat de boutvuurbacil
zeer na verwant zou zijn aan den paraboutvuurbacil en van deze bacil
zou kunnen afstammen.

Dit verwantschapsprobleem komt vooral naar voren bij het bout-
vuurvraagstuk wat betreft de aetiologie en de prophylactische entingen,
waarover door de Blieck en Jansen (3) en Jansen (4) in dit tijdschrift
reeds een en ander werd medegedeeld. Vooral van belang is, of er
immuniteitsverwantschap bestaat. Deze vraag kon in studie genomen
worden, daar er van de boutvuurproeven van de Blieck en Jansen (5)
26, waarvan later 1 stierf, dus 25 caviae waren overgebleven. Deze
caviae waren destijds geënt met boutvuurformolvaccin en hadden
daarna de toediening van een doodelijke dosis boutvuurcultuur (alle
48 controles dood) doorstaan. Het was te verwachten, dat de aange-
toonde immuniteit na de doorstane cultuurtoediening nog gestegen
zou zijn. Mocht er dus immunisatorische verwantschap tusschen bout-
vuur en paraboutvuur bestaan, dan zouden deze caviae volledig immuun
tegen boutvuur en immuun in een bepaalden graad tegen paraboutvuur
moeten zijn.

Teneinde deze groote immuniteit tegen boutvuur aan te toonen,
werd proef I verricht.

12 caviae werden intramusculair in de linker dij met 0.2 c.c. bout-
vuurcultuur van 24 uur oud, welke stam d.m.v. Zeissierplaten op rein-
heid gecontroleerd was, ingespoten, n.1. de nummers : 160, 631, 632,

633, 66o, 665, 635, 642, 643, 644, 671, 676 en gelijktijdig 6 contröle-
caviae.

De 12 boutvuurcaviae bleven in leven, zelfs werd practisch geen
locale reactie waargenomen ; daarentegen werden de 6 controles allen
ziek, 4 ervan stierven en 2 herstelden langzaam. Hieruit blijkt dus,
dat deze 12 caviae en dus ook de 13 die voor de paraboutvuurbesmetting
gebruikt zullen worden, groote immuniteit hebben t.o.v. boutvuur-
infectie.

Aan deze 12 caviae waren nog 4 caviae toegevoegd, die destijds
voor boutvuurvaccin-contróle hadden gediend en dus alleen vaccin
en geen cultuur hadden gehad. Ook deze 4 bleken immuun te zijn.
Onderstaande curves geven het resultaat van deze proef weer.

6 16
IS

13
IZ
II
10
9

5 8
7
6

^Z 5
V
S

2
1

0 0

13 caviae, n.1. 529, 662, 666, 668, 647, 648, 650, 651, 652, 675, 679,
680 en 681 en zes contrôle-caviae werden allen gelijktijdig besmet,
intramuseulair in de linker dij, met 0.03 e.c. paraboutvuurleverbouillon-
eultuur, 24 uur oud : de reinheid der stam was van te voren op Zeissier-
platen gecontroleerd. Het resultaat was, dat van de 13 caviae na 24 uur
11 gestorven waren en van de 6 controles 5, na nogmaals 24 uur was
alles gestorven, behalve cavia 662. die na geringe locale reactie is
blijven leven. Het blijven leven van deze eene cavia kan onmogelijk
op specifieke immuniteit berusten, gezien het resultaat van de groep
in zijn geheel, immers na 24 uur is percentsgewijs berekend de sterfte
van de proefcaviae zelfs iets hooger dan dat van de controles.

Evenals in proef I waren aan deze proef nog 2 caviae toegevoegd,
die gediend hadden voor boutvuurvaccin-contrôle. Deze stierven
binnen 24 uur; van de in totaal 15 caviae stierven er dus 13 van
de 15 (86.6%) en van de controles 5 van de 6 (83.3%) binnen
24 uur.

Dezelfde 16 caviae van proef I werden 8 dagen later gelijktijdig met
zes contröle-caviae met 0.03 c.c. paraboutvuurcultuur intramusculair
in de linker dij ingespoten. Alle caviae stierven aan paraboutvuur.
Ook cavia 662 uit proef II, die mede ingespoten was, bezweek thans.

Tenslotte werden nog 32 met boutvuurformolvaccin geïmmuniseerde
caviae, gelijktijdig met 13 controles, met 0.15 c.c. 48 uur oude parabout-
vuurleverbouillon-cultuur ingespoten, welke dieren allen binnen 1
etmaal stierven.

In totaal werden dus 16 immune boutvuurcaviae besmet met bout-
vuur, die allen bleven leven. Daarentegen zijn 63 immune boutvuur-
caviae, besmet met paraboutvuur, allen gestorven.

Bedenkt men, dat de houtvuur- en de paraboutvuurbacil morpholo-
gisch niet gelijk zijn, zich cultureel verschillend gedragen, uiteenloopend
karakter hebben wat betreft pathogeniteit voor verschillende diersoorten
en mensch, immunisatorisch geen verwantschap hebben, dan komt
men tot de eindconclusie, dat deze microörganismen te beschouwen
zijn als twee zelfstandige kiemen.

Nog steeds vindt men in een deel der literatuur de begrippen boutvuur
en paraboutvuur onvoldoende van elkaar gescheiden, vooral wat betreft
de aetiologie en de prophylaxis van het boutvuur. Aangetoond werd,
dat 16 tegen boutvuur geïmmuniseerde caviae volledig immuun waren
tegen boutvuur, daarentegen bleken 63 tegen boutvuur geïmmuniseerde
caviae niet immuun tegen paraboutvuur te zijn. Beide kiemen zijn als
geheel zelfstandige microörganismen te beschouwen.

Man findet in der Literatur noch teilweise Rauschbrand und Pararauschbrand
nicht genügend getrennt, besonders wo es die Aetiologie und die Prophylaxe des
Rauschbrandes betrifft.

Der Verfasser wies nach, dass 16 gegen Rauschbrand immunisierte Meerschwein-
chen vollständig immun waren gegen diese Krankheit ; 63 gegen Rauschbrand
immunisierte Meerschweinchen waren aber nicht immun gegen Pararauschbrand.
Beide Keime sollen als vollkommen selbständige Mikro-Organismen betrachtet
werden.

In a part ofliterature blackleg und malignant eclema arestill insufficiently distinguis-
hed from each other, especially as regards the aetiology and prophylaxis of blackleg.

The author demonstrated that 16 guineapigs immunised against blackleg showed
a total immunity to blackleg ; while 63 guineapigs immunised against blackleg
appeared not to be immune to malignant edema.

Dans une partie de la littérature on 11e fait pas encore une distinction suffisante
entre le charbon symptomatique et la septicémie gangrèneuse, surtout en ce qui
concerne l\'étiologie et la prophylaxie du charbon symptomatique.

L\'auteur a démontré que 16 cobayes immunisés contre le charbon sympto-
inatque étaient solidement immuns contre le charbon symptomatique ; par contre
63 cobayes immunisés contre le charbon symptomatique n\'étaient pas immuns
contre la septicémie gangrèneuse.

Les deux germes bac. chauveaui et vibrion septique sont à considérer comme des
micro-organismes tout à fait différents.

Hieronder volgt in zeer beknopten vorm een overzicht van de bevin-
dingen, waartoe verschillende onderzoekers kwamen, die een onderzoek
instelden naar het bloedbeeld bij tuberculose van het rund.

Wirth (12): Voortgeschreden tuberculose geeft anaemie, anisocy tose en oligochro-
masie.

Hofferber (5) : Bij 37 tuberculose-patiënten vond H. gemiddeld een matige
anaemie met iets verlaagden kleurindcx. Het beeld liep bij de verschillende patiënten
echter sterk uiteen.

Basel en Lewek (i) : Leucopenie is veel zeldzamer dan leucocytose. Onder-
zochten 105 dieren, waarvan echter 86 dieren naast tuberculose, een ander lijden
toonden.

Wirth (12) : Leucocytose vooral bij acute en niet te ver voortgeschreden gevallen.
Leucopenie vooral bij algemeene tuberculose.

Hofferber (5) : Bij 37 runderen 2 X leucocytose, 14 X boven het normale
gemiddelde en 21 X beneden het norm 1: gemiddelde.

van Hooydonk (6) : Bij 93 in de interne kliniek te Utrecht onderzochte runderen
vond men :

35 X leucopenie (beneden 6000) ; 16 X leucocytose ; 42 X normale waarden
(6000—10.000).

In Utrecht vond men dus een neiging tot leucopenie. Van Hooydonk geeft de
volgende vergelijking tusschen de bevindingen te Utrecht en die van Hofferber
(voor een aangenomen normale waarde van 6000—10.000) :

In Utrecht vond men dus een aanmerkelijk grooter aantal met leucopenie. Van
Hooydonk vindt het waarschijnlijk, dat dit verschil moet worden gezocht in het
feit, dat men in Utrecht vermoedelijk patiënten onderzocht, die in een veel verder
stadium der ziekte waren. Op blz. 114 van zijn proefschrift schrijft hij, dat men in
Utrecht bij tuberculeuze dieren in goeden voedingstoestand wel leucopenie aantrof
en omgekeerd bij sterk vermagerde dieren een hyperleucocytose, zoodat hij de
leucopenie dan ook eerder in verband brengt met de tuberculose zelf en minder
met den uitputtingstoestand van het organisme.

W totaal aantal w.bl.1. ; R totaal aantal r.bl.1. ; eos. = eosinophyle cellen :
neutr. neutrophyle cellen ; ly = lymphocyten ; mo monocyten : bas. = baso-
phyle cellen ; de afkortingen in de haemogrammen zijn de gewoon gebruikelijke ;
pl.c. = plasma cel ; abn.c. abnormale cel : Hb haemoglobine gehalte vlg.
Sahli : Hb e Hb per erythrocyt.

De cijfers achter de namen der verschillende onderzoekers komen overeen met
de nummers in de toegevoegde literatuurlijst.

Basel en Lewek (i) kwamen tot de conclusie, dat een eosinophylie niet als een
prognostisch gunstig symptoom mag worden opgevat.

Hofferber (5) zag meestal het aantal eos. cellen verlaagd of aneosinophylie.
Bij 37 runderen zag hij 23 X waarden beneden het normale gemiddelde.

Van Hooydonk (6) concludeert, dat men in Utrecht in het algemeen het aantal
eos. cellen verlaagd vond. Men vond daar n.1. :

aneosinophylie in 23 % der gevallen ; 1 —10 % in 62 % der gevallen ; 10—20 °₀in 10% der gevallen; boven 20% in 5% der gevallen.

neutr. : Schwanitz (10) vond bij 9 runderen : 4 X neutropenie ; 2 X neutrophylie
en daarbij 3 X een verschuiving naar L.

Haffner (4) vond bij acute, ernstige tuberculose een neutrophylie met verschui-
ving naar L, echter zonder het optreden van jeugdige voorstadia.

Hofferber (5) vond bij 37 onderzochte gevallen : 2 X een sterke neutropenie ;
14 X vond hij waarden beneden het normale gemiddelde en 17 X daarboven.
In ²/j der gevallen vond hij een verschuiving naar L tot de jeugdcellen (tot 4%).
In één geval zag hij myelocyten in het stroomende bloed.

Van Hooydonk (6) concludeert, dat men in Utrecht een neutrophylie boven
45% zag in 46% der waargenomen gevallen (— 93).

mon. : Basel en Lewek (i) kwamen tot de conclusie, dat een monocylose niet
bewijzend is voor een actief proces.

Van Hooydonk (6) vermeldt, dat men in Utrecht een monocylose vond in 3 %
der gevallen n.1. in één geval 14 % en in een ander geval 16 %. In het gehe,-l werden
in Utrecht maar 3 X monocyten gevonden op 93 onderzochte patiënten. In alle
andere gevallen ontbraken zij, hetgeen zeer opvallend is.

Ly : Hofferber (5) vond niet vaak hooge ly-waarden. Zelfs vond hij bij tuber-
culeuze dieren vaker waarden beneden 50 % dan bij gezonde runderen.

Van Hooydonk (6) schrijft, dat in Utrecht Ly werden aangetroffen van 20—86 %.
Een duidelijke lymphocytose zag men in twee gevallen n.1. 76 en 86%.

Basel en Lewek (i) komen tot de conclusie, dat een lymphocytose niet mag
worden opgevat als een gunstig symptoom.

bas. : In Utrecht werden volgens van Hooydonk slechts in één geval bas. cellen
waargenomen (1 %). Ook dit is zeer merkwaardig. Van andere zijde wordt wel
een toeneming der bas. cellen vermeld o.a. door Haffner, die bij voortgeschreden
tuberculose een gemiddelde voor deze cclsoort vond van 1,6%.

Wat de waarde van het bloedonderzoek bij de tuberculose-diagnostiek betreft
komen de verschillende onderzoekers tot de volgende conclusies :

Haffner : zelfs een voortgeschreden tuberculose verandert het bloedbeeld maar
weinig en soms in het geheel niet. Bij een ernstige, acute tuberculose ziet men echter
steeds een neutrophylie met een duidelijke verschuiving naar L, echter zonder het
optreden van jeugdcellen.

Basel en Lewek : ,,Im ganzen können Veränderungen in allen Stadiën vor-
handen sein oder fehlen, obgleich die fortgeschrittenen Fälle in der Regel schwere
Blutveränderungen bieten."

Fooy (3) ; ,,Het bloedbeeld heeft v/cinig karakterestieks. Misschien bestaat een
geringe relatieve lymphocytose."

Hofferber : Volgens H. spreekt voor tuberculose een anemie met een normalen
of iets verlaagden kleurindex naast een eosinopenie of aneosinophylie, een lympho-
cytose met vaak een belangrijke monocytose en een L-verschuiving, die tot de staafjes
beperkt blijft.

Van Hooydonk : Het bloedonderzoek heeft niet veel waarde. Hoogstens kan men
zeggen, dat een leucopenie met een aneosinophylie of eosinopenie als een aanwijzing
voor een mogelijke tuberculose kunnen worden beschouwd.

Daar ik na de bestudeering van de literatuur tot de conclusie kwam, dat op alle
bovenstaande onderzoekingen belangrijke aanmerkingen konden worden gemaakt,
óf omdat men dieren onderzocht met een secundair lijden behept (o.a. Basel en
Lewek) óf omdat men dieren onderzocht aan het abattoir (o.a. Haffner en Hoffer-
ber), waartegen ik elders mijn bezwaren kenbaar maakte, óf omdat men uitsluitend
rekening hield met het quantitatieve bloedbeeld en het qualitatieve beeld daarbij
geheel verwaarloosde (Utrecht) leek het mij gewenscht deze materie nog eens
opnieuw te bewerken, daarbij dan rekening houdende met de nieuwere onderzoe-
kingsmethoden. Dit leek mij des te meer gewenscht, daar men bij den mensch met
deze methode van onderzoek toch behoorlijke resultaten verkrijgt.

In tabel 1 worden de uitkomsten weergegeven van mijn bevindingen
bij 25 runderen, welke in meerdere of mindere mate lijdende waren aan
tuberculose, zonder dat verder een secundair lijden aanwezig was,
hetgeen steeds door een sectie is bewezen. Ik was niet steeds in de ge-
legenheid de sectie zelf te verrichten, maar ik werd in dezen zeer bereid-
willig bijgestaan door Collega v. d. Kamp te Groningen en Collega
de Vries te Stadskanaal. Ook op deze plaats wensch ik hun daarvoor
mijn hartelijken dank te betuigen.

In de meeste gevallen kon klinisch tuberculose aangetoond worden,
maar er zijn toch ook verscheidene patiënten bij, waarbij het mij
niet mogelijk was door sputurn-onderzoek of op een andere manier
met zekerheid tuberculose aan te toonen. Deze dieren werden dan
opgeruimd omdat zij haematologisch sterk verdacht waren. Uitsluitend
zijn opgenomen bloedbeelden van runderen ouder dan 3 jaar, zoodat
met den invloed van den leeftijd op liet bloedbeeld geen rekening
behoeft te worden gehouden.

Dc procentische tellingen werden steeds op dezelfde manier „dwars-
over" verricht.

Oorspronkelijk heb ik geprobeerd de toxisch veranderde cellen
precies uit te tellen naar hun veranderde kernvorm en naar de ver-
andering aan de granula. Later ben ik daar van terug gekomen, omdat
mij de practische uitvoerbaarheid onmogelijk bleek. Ook gekleurd
volgens de methode van Mommsen was het mij niet mogelijk een juiste
objectieve indeeling en telling te verrichten.

Voor het verkrijgen van de gemiddelde uitkomsten heb ik de eerste
twee koeien niet meegerekend. Het was n.1. mijn bedoeling een inzicht
te verkrijgen in het bloedbeeld van normale tuberculeuze koeien,
waarbij geen secundaire factor het bloedbeeld beïnvloedde. Koe No. 1
was een koe met acute miliair-tuberculose met een temp. van 41 Bij
zoo\'n koe zal de hooge temp. op zich zelf al een aanmerkelijken invloed
hebben op alle lichaamsreacties en ook op het bloedbeeld.

Koe No. 2 was eveneens een koe met acute miliair-tuberculose, die
bovendien nog voor drie dagen t.g.v. een tuberculeuze endometritis
het kalf had verworpen en op het oogenblik van onderzoek nog met de
nageboorte stond. Het kalven op zich zelf heeft bij iedere koe reeds
veel invloed op het bloedbeeld, zoodat ook deze koe voor het berekenen
der gemiddelden buiten beschouwing is gelaten.

In onderstaande staatje geef ik cle gemiddelde uitkomsten welke ik
verkreeg bij 20 normale koeien en bij 23 koeien uit eigen praktijk,
welke lijdende waren aan tuberculose.

Opmerking : De hier en in het vervolg genoemde normale waarden zijn
overgenomen uit mijn proefschrift (13). Dit heeft het voordeel, dat
waarden met elkaar worden vergeleken, gevonden bij koeien uit delzefde
omgeving en onder absoluut gelijke omstandigheden onderzocht.

Gemiddeld vond ik dus bij tuberculose runderen zoowel R als Hb
verlaagd en wel Hb iets meer dan R, zoodat ik gemiddeld een anaemie
vond met een verlaagden kleurindex. Deze anaemie vond ik steeds van
zuiver degeneratieven aard.

Zij is n.1. gekenmerkt door geringe anisocytose, oligochrornasie cn
microcytose. Bij het rund schijnt men, ook in den meest uitgcbreiden
vorm van tuberculose maar bij hooge uitzondering een regeneratief
kenmerk in het roode bloedbeeld aan te treffen. In de meeste gevallen
vindt men niets van dien aard : geen reticulocyten, geen polychromasie,
geen basophyle puncteering, geen normoblasten, geen Jolly-lichaampjes.
Mijn meening is dan ook, wanneer verscheidene regeneratie-verschijn-
selen worden aangetroffen, deze een gevolg zijn van een ander eventueel
secundair lijden. In mijn practijk denk ik dan wel in de eerste plaats
aan haemoglobinurie wegens het veelvuldig voorkomen daarvan. Maar
ook ziet men soms een aanmerkelijk regeneratieve anaemie bij distoma-
tosis, bij een chronische bloeding ^zoo zag ik b.v. bij een rund reeds
9 dagen voor een optredende longbloeding een anaemie met veel
regeneratieve kenmerken in het bloed), bij sommige vormen van
streptococcen-mastitis, enz. Wanneer één van de laatst genoemde
ziekten aanwezig is, dan is de anaemie in den regel ook veel duidelijker.
Juist het typische van de anaemie bij tuberculose is, hoewel niet specifiek,
dat de anaemie gewoonlijk niet ver is voortgeschreden en daarbij zuiver
aregeneratief.

verlaagd. Indien dat laatste wel het geval is, dan betrof het steeds een
geval van uitgebreide tuberculose.

Mede in verband met mijn onderzoekingen bij reageerende dieren
(zie verderop), kom ik tot de volgende conclusie :

Een geringe tuberculose heeft geen invloed op het roode bloedbeeld.
Een voortgeschreden tuberculose doet echter in vele gevallen een zuiver
degeneratieve anaemie ontstaan, welke echter gewoonlijk maar matig
ver is voortgeschreden.

Bij 12 normale dieren vond ik voor VV : gem. 6683 ; grensw. 4600- -
10.960 ; i X beneden 5000, 1 X boven 8000. In de literatuur vindt
men gewoonlijk als normaal opgegeven 6000—10.000.

Dit is echter, wat de benedenste grens betreft, beslist te hoog. Men
dient zeker als laagste grens aan te nemen 5000. En maar zelden vindt
men waarden boven 8000, indien men de dieren althans voortdurend
in volkomen rusttoestand onderzoekt. In mijn praktijk vind ik bij
normale koeien bijna altijd waarden welke gelegen zijn tusschen 5000
en 8000 en het lijkt mij dan ook niet onwaarschijnlijk dat deze waarden
als grenzen voor normaal dienen aangenomen te worden, zonder echter
bij gering afwijkende waarden direct van abnormaal te spreken.

Bij 23 tuberculeuze runderen vond ik voor W : gem. 5220 ; grensw.
2000—10.880; 11 X beneden 5000, 2 X boven 8000.

Hieruit volgt dus, dat ik bij tuberculose een besliste neiging aanwezig
vond tot een leucopenie.

In Utrecht (vlg. v. Hooydonk) vond men bij een aangenomen
minimum normaalgrens van 6000 in 41 % der onderzochte gevallen
een leucopenie.

Hofferber vond bij dezelfde mimimum normaalgrens (6000) in
15 % der onderzochte gevallen een leucopenie.

Ik vond in 75 % der gevallen waarden beneden 6000 en in 46 % dei-
gevallen waarden beneden 5000. Dus ik vond de neiging tot leucopenie
veel duidelijker dan in Utrecht en door Hofferber gevonden. Hoe
is dat verklaarbaar ?

Zooals ik in mijn proefschrift aantoonde, ziet men bij het rund na
lichamelijke inspanning en zenuwachtigheid een aanzienlijke verande-
ring in het witte bloedbeeld optreden, welke, wat de celmorphologie
betreft, hoofdzakelijk hierin bestaat, dat optreedt : 1) leucocytose;
2) neutrophylie met verschuiving naar L ; 3) eosinopenie.

Wanneer men dus de bloedonderzoekingen verricht bij dieren, welke
niet in volkomen rusttoestand verkeeren, dan zal men steeds boven-
staande drie afwijkingen in zijn bloedbeelden terugvinden.

Bovendien heeft men in Utrecht niet steeds sectie verricht op de
onderzochte gevallen, zoodat nooit met zekerheid is te zeggen of niet
in veel gevallen een secundair lijden aanwezig was. Dat dit niet steeds,
ontbrak kan men lezen in het proefschrift van van Hooydonk.

Hierdoor is het verklaarbaar dat men in Utrecht en dat Hofferber
niet zoo vaak een leucopenie vond als ik en hierdoor is het ook verklaar-
baar waarom zij veel vaker een neutrophylie vonden en een sterke
neiging tot eosinopenie, zooals wij verderop zullen zien.

Om dezelfde reden is de bovenste grens van het gevonden aantal
w.bl.1. in mijn gevallen laag in verhouding tot de andere onderzoekingen.
Slechts in 2 gevallen vond ik waarden boven 8000. Het eene geval
betrof een koe, die in goeden voedingstoestand verkeerde en leed aan een
niet te uitbgereiden vorm van uitsluitend kliertuberculose. De andere
koe verkeerde eveneens in goeden voedingstoestand en had een vrij uit-
gebreiden vorm van longtuberculose met verwekingshaarden.

Dat bij acute miliair-tuberculose een verhoogd aantal w.bl.1. kan
voorkomen, bewijst No. 1 van tabel I.

In de gevallen, waarin ik een besliste anaemie waarnam (beneden
40°), zag ik ook een duidelijke leucopenie. Alleen No. 16 maakt hierop
een uitzondering. Daar dat echter tevens één van de weinige gevallen
is, waarbij ik regeneratie-verschijnselen in het roode bloedbeeld waar-
nam en bovendien een vrij hoogen kleurindex in het bloed vond, is het
niet onwaarschijnlijk, dat hier de anaemie ook nog langs een anderen
weg mede is beïnvloed.

Uit het bovenstaande heeft men reeds kunnen afleiden, dat men een
besliste leucopenie vooral aantreft bij uitgebreide tuberculose. Echter
ook bij minder uitgebreidheid van het proces kan men soms een dui-
delijke leucopenie aantreffen, hetgeen o.a. blijkt uit No. 18, waarbij
wel een duidelijke leucopenie aanwezig is, maar geen ernstige anaemie.
De tuberculose was in dit geval ook niet zeer uitgebreid. De patiënt
zelf was een zeer oude, magere koe, die overigens geen zieken indruk
maakte.

Bij 12 normale runderen vond ik waarden welke schommelden tus-
schen 6_:} en 23^ %. Hierbij vond ik 3 X waarden beneden 8 %.

Bij 23 tuberculeuze runderen vond ik waarden welke schommelden
lusschen 1en 45J %. Slechts in één geval (Nr. 11) vond ik een aan-
merkelijke eosinophylie n.1. 45J %.

De volgende nog abnormaal hooge waarde was No. 14 met 28 %. In
beide gevallen betroffen het koeien, die klinisch geen zieken indruk
maakten en in beide gevallen was een oude, chronische longaandoening\'
aanwezig.

Flinke subnormale waarden zag ik bij No. 3 en 8, beide patiënten
met ernstige tuberculose met acute uitbreidingen.

Aneosinophylie zag ik tot heden alleen bij patiënten met acute
miliair-tuberculose en algemeen ziek zijn (No. 1 en 2) of bij patiënten
waarbij een secundair lijden aanwezig was.

Het lijkt mij waarschijnlijk, dat men in die gevallen, waarbij men
een aneosinophylie of een flinke eosinopenie aantreft, men steeds moet

denken aan een acuut proces, waarbij in het lichaam dus een acute
strijd wordt gevoerd. Het wijst naar mijn meening op een „Kampf-
phase".

Bij de gewone chronische tuberculose zonder acute verschijnselen
vond ik dus geen neiging tot eosinopenie. Ook dit is dus in sterke afwij-
king met hetgeen men in Utrecht vond.

Wat de enkele gevallen van eosinophvlie betreft, zij opgemerkt dat
men, behalve bij chronische tuberculose, ook anders wel veel eosino-
phylen kan aantreffen.

Zoo zag ik b.v. enkele malen een zeer hoog eosinophvlen-percentage
bij koeien, welke vroeger aan excema solare hadden geleden en nu
nog een chronische huidaandoening hadden aan schoft, rug en lendenen
(met vorming van hoornschubben). Ook ziet men soms bij chronisch
hoestende koeien, waarbij geen tuberculose in het spel is en waarbij
ook overigens de longen niet zijn aangedaan, een vrij sterk verhoogd
aantal eos. cellen. Dat men bij verschillende wormziekten en verder
na het doorstaan van acute ziekten (posttoxische eosinophvlie) hooge
eos. percentages kan aantreffen, is bekend. Dus een belangrijk diagnos-
tisch symptoom kan men in het gedrag der eos. cellen niet vinden. Voor
de prognose is het gedrag der eos.cellen vermoedelijk wel van belang,
maar dit heeft voor de diergeneeskunde weinig te beteekenen.

Bij 12 normale runderen vond ik 32^—54 % neutr. cellen, waarvan
sgm. 26I—43-I % en st. 3—iof %.

Bij 23 tuberculeuze runderen vond ik 16—69 ^ % neutr., waarvan
sgm. 6—40§ ... st. 7!—28-J- en jst. o—15$.

Bij de tuberculeuze runderen vond ik slechts één keer een aantal
neutr. boven 50 % ; in 8 gevallen beneden 30 %.

Dus slechts in één geval vond ik een vrij sterke neutrophylie. Dit
betrof een patiënt met een uitgebreide longtuberculose met verweekings-
haarden.

In alle andere gevallen vond ik een normaal of verlaagd aantal. Een
besliste neutropenie vond ik echter in slechts één geval nl. bij No. 7
(•6 %).

Ook deze uitkomsten verschillen dus weer aanmerkelijk met de be-
vindingen in Utrecht, waar men in 46 % der gevallen een neutrophylie
vond boven 45 %.

Wat het haemogram betreft vond ik bij dezen meer uitgebreiden vorm
van tuberculose steeds een flinke verschuiving naar L. Slechts in één
geval n.1. bij koe No. 13 vond ik een bloedbeelcl, dat geen duidelijke
en in het haemogram goed tot uiting komende verschuiving toonde.
In dat geval betrof het een koe met open longtuberculose, waarvan
collega de Vries het volgende sectie-verslag inleverde : „Tuberculose
van de longen en de bijbehoorende klieren. Het proces maakte een
zeer ouden indruk. In de leverklier ook een oude tuberculose haard.
Verder geen afwijkingen." De weinige veranderingen, welke in het

In alle andere gevallen was een duidelijker, ook in het haemogram
af te lezen verschuiving aantoonbaar. In de meeste gevallen was deze
verschuiving uitsluitend degeneratief. Slechts in 6 van de 23 gevallen
vond ik naast verschijnselen van degeneratie ook verschijnselen van regene-
ratie aan de kern, hetgeen dus wil zeggen dat in het stroomende bloed
cellen aanwezig waren met kenmerken der jeugd. Nimmer kwam het
echter tot het optreden van myelocyten en slechts in één geval van acute
miliair-tuberculose zag ik enkele jeugdcellen. In alle andere gevallen
bleef de verschuiving bepaald tot de staafjes.

In alle gevallen, waarin ik regeneratieve kernveranderingen kon
aantoonen, betrof het tuberculose, waarbij bij de sectie miliaire uit-
breidingen waren aan te toonen. De regeneratieve verschuiving wees
dus steeds op een actief proces.

In alle gevallen kon ik echter een duidelijk degeneratieve verschuiving
naar L waarnemen. De staafjes en ook veel segmenten waren nl. veel
te donker, de chromatine te veel samengebald, de oxychromatineholten
ontbraken. Daarbij is bij een chronische tuberculose, ook al komt ze
in zeer uitgebreiden vorm voor, de kern nooit opgezwollen. Het staafje
is dan steeds slank uitgetrokken, droog, donker. Dus wij treffen bij
het rund bij eenigszins meer uitgebreide chronische ( !) tuberculose in de
meeste gevallen den zg. chronisch degeneratieven staafvorm (Schilling)
aan.

Dit is op zich zelf reeds een belangrijk verschijnsel. Nog belangrijker
wordt het, omdat daarnaast slechts weinig degeneratieve kenmerken
voorkomen. Toxische plasmabasophylie ziet men nooit (is ook niet te
verwachten), vacuolen zag ik slechts bij hooge uitzondering. Toxische
granula ontbreken soms geheel, in andere gevallen komen ze wel voor,
maar gewoonlijk slechts in weinigduidelijken vorm. Toxische granula in
een vorm en uitgebreidheid als men b.v. aantreft bij traumatische
pericarditis of bij een perulente bronchopneumonie zag ik bij tubercu-
lose nimmer. Bij een gewone purulente bronchopneumonie zal men
als regel veel meer en veel grovere toxische granula aantrefTen. Boven-
dien zijn hierbij de kernen in den regel ook niet zoo droog uitgetrokken,
maar meer opgezwollen. Daarbij zien we dan in den regel ook meer
regeneratieve kenmerken, hetgeen men behalve aan de kernen, ook ziet
uitgedrukt in het totaal aantal w.bl.1. en in een duidelijker anisocytose
der cellen.

Bij 23 tuberculeuze runderen vond ik i—29 % monocyten (boven
8 % in 11 gevallen).

Dus ik vond bij tuberculose een besliste neiging tot een monocytose.
In twee gevallen trof ik een monocytose aan van resp. 29 en 33 %. Dat

betroffen beide gevallen met acute miliair-tuberculose. In alle andere
gevallen bleef de monocytose beperkt tot 8—19 %.

Volgens van Hooydonk werden echter ook maar in drie gevallen
(op totaal 93 gevallen) monocyten waargenomen. Hofferber vond in
bijna de helft der gevallen een monocytose. Hiermee komen dus mijn
bevindingen overeen.

De andere cellen (ly en bas.) laat ik buiten beschouwing, omdat
mij die voor de diagnostiek van tuberculose, althans bij het rund, van
geen belang lijken.

Wat het witte bloedbeeld betreft kom ik dus voor chronische tuber-
culose tot de volgende kenmerken :

1) W normaal of leucopenie, zelden verhoogd ; 2) eos. normaal of
verlaagd, zelden verhoogd ; 3) neutr. normaal of laag-normaal, zelden
verhoogd ; 4) vaak een monocytose, anders normaal ; 5) neutr. toonen
een meest uitsluitend degeneratieve verschuiving naar L met daarnaast
slechts weinig toxische granula, soms geheel ontbrekend.

Bij dezen uitgebreiden vorm van tuberculose vond ik dus een neiging
tot leucopenie, een neiging tot neutropenie en een neiging tot monocy-
tose.

Wanneer men zich nu de vraag stelt of men met bovenstaande be-
vindingen de diagnose „tuberculose" kan stellen, dan luidt zonder
voorbehoud het antwoord „neen".

Maar toch kan het bloedonderzoek ons bij het stellen van de diagnose,
maar meer nog bij het opsporen van de aan tuberculose lijdende dieren
behulpzaam zijn en zelfs belangrijke diensten bewijzen.

Het bloedbeeld is niet specifiek, maar toont toch verschillende ken-
merken die ons in bepaalde gevallen van nut kunnen zijn. De kliniek
zal ons daarbij natuurlijk steeds behulpzaam moeten zijn. Men vindt
nl. een dergelijk bloedbeeld ook wel bij andere chronische, koortslooze
ziekten, waarbij weinig toxinen in het bloed worden opgenomen bv.
bij een eindocarditis verrucosa of bij een chronisch absces. Bij een
chronische bronchopneumonie ziet men in den regel geen leucopenie
(soms wel), meestal een sterke eosinopenie of aneosinophylie (niet
steeds) en meestal een duidelijk neutrophyl bloedbeeld met veel breederen
en vaak meer opgezwollen kernvorm en met meer regeneratieve ken-
merken. Ook ziet men hierbij vaak veel meer en veel grovere granula
(niet steeds). De cellen toonen hierbij ook vaak veel sterkere anisocytose.

In een onlangs geplaatst artikel in dit tijdschrift heb ik reeds met
enkele voorbeelden de belangrijke differentieel-diagnostische waarde
van het bloedonderzoek, ook voor tuberculose, aangetoond. Daarom
volsta ik hier met slechts één voorbeeld aan te halen, waaruit niet alleen
de practische waarde blijkt, maar ook de noodzakelijkheid om alle
veranderingen in het bloedbeeld naast elkaar te beschouwen.

Op io Juli 1937 werd mijn hulp gevraagd bij een 2-jarige, best bevleeschde, guste
vaars, waaraan de eigenaar nimmer afwijkingen had waargenomen. Op 10 Juli
toonde het dier plotseling een abnormale stand en een atactische gang. Ten slotte
viel het neer en kon niet meer overeind komen. Zelf was ik niet aanwezig, zoodat
het eerste onderzoek werd ingesteld door een buurcollega.

Deze vond bij het koortslooze dier een sterk gezwollen boekglier en een sterk
gezwollen kliermassa in de onderhalsstreek. De waarschijnlijkheidsdiagnose „tuber-
culose" werd gesteld, waar te meer reden voor was daar van hetzelfde bedrijf al
eenige keren een koe opgeruimd was met open tuberculose.

De volgende dag werd door mij bloedonderzoek gedaan, heigeen het volgende
opleverde :

Witte bloedbeeld : tox. gran. ontbreken in de meeste cellen, in een enkele cel
aanwezig ; de jeugdcellen zijn typische regeneratieve jeugdcellen met vaak nog iets
blauwig protoplasma; de staafjes zijn deels zuiver regeneratief, deels zuiver degenera-
tief; de segmentkernigen toonen soms iibersegmentatie, zijn meestal echter van
normalen bouw, toonen echter soms duidelijke pyknosc.

De sterke leucopenie, de neutropenie, de weinige toxisch granula in de neutrophyle
cellen doen aan tuberculose denken, beslist tegen tuberculose pleit de sterke eosino-
penie, de monocytopenie, de typisch regeneratieve verschuiving naar L (naast
geringe degeneraticve verschuiving) en misschien ook de aanwezigheid van macro-
cyten in het roode bloedbeeld en een enkele normoblast.

Aan de hand van deze bloedbevindingen werd dan ook het vermoeden uitgespro-
ken, dat geen tuberculose in het spel was.

Bij cle sectie bleken alle klieren van het lichaam sterk vergroot. Aan het Rijks
Instituut voor de Volksgezondheid te Utrecht werd vastgesteld, dat wij hier hadden
te doen met hyperplastische lymphklicrcn (lymphadf ncse).

Alleen aan het bloedbeeld zal men dus nimmer de diagnose „tuber-
culose" kunnen aflezen. Dat was trouwens ook niet te verwachten.
Wanneer men echter zoowel het roode als het witte bloedbeeld in aan-
merking neemt, dan kan men, wanneer men alle afwijkingen nauwkeurig
bestudeert, toch in het bloedbeeld vaak zeer belangrijke aanwijzingen
vinden.

En hiermede ben ik dan gekomen tot de practische mogelijkheden
van het morphologisch bloedonderzoek bij tuberculose.

Een ieder die verbonden is aan de georganiseerde tuberculose-bestrij-
ding, zal mij moeten toegeven, dat de dierenarts daarbij vaak voor zeer
moeilijke en vaak niet op te lossen problemen komt te staan.

De eerste moeilijkheid ondervindt hij direct al bij de beoordeeling
der reacties. Gelukkig heeft de persoonlijke ervaring de meeste dieren
artsen al veel voorzichtiger gemaakt in den omgang met de merktang.
Dr. Beijf.rs zegt op blz. 1269 van het T. v. D. (Dl. 63, afl. 122, 1936),
dat hij de persoonlijke ervaring niet zoo hoog aanslaat. Het doet er
volgens hem niet zoo veel toe of men ten slotte bij 1000 of 5000 koeien
de reactie heeft afgelezen. Als men het zoo beschouwt, inderdaad, dan
doet het er niet veel toe, maar de persoonlijke ervaring bewijst ons
LXV 2

enorme diensten wanneer wij het positief en eventueel ook het negatief
reageeren op zich zelf kritisch gaan beoordeelen. En dat dit inderdaad
noodig is moge blijken uit de volgende twee voorbeelden, die ik zonder
bezwaar met vele andere zou kunnen aanvullen.

Dec. 1936 : stal vee (5 koeien en 4 pinken) gedruppeld. Drie voorgaande jaren
vrij. Nu alle koeien vrij, maar de pinken reageeren alle positief. Na één maand
overgedruppeld en nu reageeren alle pinken negatief. De oorzaak van het reageeren
in December moet worden gezocht in een besmetting met longwormen (zie o a.
art. v. Dr. S. Bakker : Ned. Ind. Bladen v. I). Dl. 47, 1934, afl. 3/4).

„Ver. Musselkanaal en Omstr." Onderzocht aantal runderen 600. In 1934 reageer-
den positief 17,6%. Dit aantal daalde in 1935 tot 8,2% en in 1936 tot 4,7%.

In de winter 1936 trof ik 18 koeien aan, die (link positief reageerden, maar waarvan
ik dat absoluut niet verwachtte, omdat ze al jaren vrij waren en niet door ander
vee besmet konden zijn. Daarom werden alle dieren aan een subcutane tuberculinatie
onderworpen. Volgens deze methode reageerde nu slechts één dier positief. Alle
andere dieren reageerden zonder voorbehoud negatief, ook niet twijfelachtig.

Deze beide voorbeelden zijn voldoende om duidelijk te doen uitkomen,
dat het aflezen van de reacties niet zoo eenvoudig is als velen wel willen
doen voorkomen.

Wanneer men echter, zoo noodig langs verschillende wegen, met
zekerheid heeft uitgemaakt d.at op een stal eenige reageerders voorkomen,
dan begint de tweede moeilijkheid. Dan is het nl. onze taak om cle wer-
kelijk lijdende dieren aan te wijzen. En hoe vaak komt het niet voor,
dat wij voor een stal met reageerders staan, waarvan wij overtuigd zijn,
dat er een open lijder onder moet schuilen en dat wij er maar geen
kunnen vinden. En hoe vaak gebeurt het niet dat juist een heel beste
melk- en fokkoe reageert, welke de eigenaar nog graag een paar jaar
wil aanhouden. Ons wordt dan gevraagd of daartegen bezwaar bestaat.
Wanneer wij ons dan veilig willen stellen, dan zal ons advies steeds
moeten luiden, ook al kunnen wij geen open tuberculose aantoonen,
het dier op te ruimen.

De vaste overtuiging, dat iedere dierenarts, die de veehouderij zelf
ter harte gaat, vaak voor groote moeilijkheden komt te staan, voor
moeilijkheden en vragen welke hij niet in staat is om op te lossen wegens
de onvolmaaktheid der methoden van onderzoek, heeft mij den moed
gegeven in dezen met mijn bloedbevindingen voor den dag te komen.

In de vorige bestrijdingscampagne heb ik voor het eerst het bloed-
onderzoek gebruikt bij de georganiseerde tuberculose-bestrijding.

Vooraf had ik er mij van overtuigd, dat het practische waarde had
en wel op de volgende manier. Zooals ik boven beschreven heb was ik
tot de conclusie gekomen, dat koeien, die een meer uitgebreiden vorm
van tuberculose toonen, goed definieerbare afwijkingen in het bloedbeeld
hebben. Het ging er dus om of ik door het constateeren van die afwij-
kingen omgekeerd ook tuberculose-patiënten kon opsporen. Daarvoor
onderzocht ik het bloed van goede slachtkoeien (huisslachtingen) welke
op de boerderij zelf werden geslacht en als volkomen gezond werden
beschouwd. Door stelselmatig het bloed bij deze koeien te onderzoeken

zou ik dus een eventueele tuberculoselijder al voor de slachting moeten
kunnen aanwijzen, zonder natuurlijk met zekerheid de diagnose tuber-
culose te kunnen stellen. Het geluk was mij mee. De vierde koe waarvan
ik het bloed onderzocht toonde het volgende beeld :

1) aregeneratieve anaemie met verlaagden kleurindex ; 2) W. laag-
normaal ; 3) duidelijke, uitsluitend degeneratieve verschuiving naar L.
De neutr. met overigens geringe toxische veranderingen (granula) ;
4) ,monocytose.

Dit bloedbeeld gaf dus zooveel aanwijzingen in de richting van tuber-
culose, dat hier zeer zeker aan die ziekte gedacht moest worden. Na de
slachting bleek dan ook een vrij uitgebreide longtuberculose aanwezig
te zijn.

Thans zal ik overgaan tot het beschrijven van enkele bevindingen
bij mijn stalonderzoekingen.

Geval I : Stal S. te E. In 1934—35 .... 5 reageerders. In 1935—36 .... 9 reageer
ders.

Conclusie : er moet een open lijder aanwezig zijn, welke gezocht moet worden
onder de eerste 5 reageerders. Hiervan waren in 1935—\'36 nog 3 dieren aanwezig,
zoodat hiervan bloedonderzoek werd verricht.

2) geringe, maar duidelijke degeneratieve verschuiving naar L. In het haemogram
is deze verschuiving niet sterker dan bij No. 2, maar in het praeparaat veel duide-
lijker,

Aan deze koe werd dan verder ook speciaal aandacht geschonken en na 6 >
sputum-onderzoek kon open longtuberculose worden aangetoond. Bij de sectie bleek
inderdaad een geringe, oude longtuberculose aanwezig te zijn.

Geval 2 : Stal D. te D. Op dezen stal kwamen 4 positief reageerende koeien voor.
zoowel op de ophthalmo reactie als op de subcutane reactie. Ook hier kon met
gewoon onderzoek geen open lijder worden gevonden.

1. tox. gran. -)- -)- ; twee ceelln met vacuolen ; kernen toonen uitsluitend droge
pyknose.

3. tox. gran. ; één cel met vacuolen ; kernen wat breeder en soms duidelijk
regeneratief,

1) laagste Hb, hoewel van een anaemie geen sprake is, Maar bij dezelfde voeding
en op denzelfden stal dient men een dergelijk verschil toch te wantrouwen.

5) aanwezigheid van tox. gran. en vacuolen. De toxische veranderingen zijn
voor tuberculose wel wat erg duidelijk.

No. 3 en 4 toonden ook duidelijke veranderingen in het bloedbeeld, maar deze
waren niet zóó dat zij wezen in de richting van tuberculose n.1. geen anaemie, geen
leucopenie (eerder het omgekeerde), geen eosinopenie, geen monocytose.

Wel toonden de neutr. een duidelijke, in hoofdzaak degeneratievc verschuiving
naar L, maar daarnaast waren toch ook duidelijk regeneratieve kenmerken waar
te nemen. De tox. gran. waren ook sterk ontwikkeld. Koe No. 3 hoestte zeer veel
en gaf veel sputum op, waarin echter niets dan zeer veel streptococcen waren aan
te toonen. Koe No. 4 toonde klinisch totaal geen afwijkingen. Beide koeien waren
vet. Natuurlijk was tuberculose niet uit te sluiten.

Het is heel goed mogelijk, dat een secundair lijden het bloedbeeld beïnvloedde.
Ook deze koeien zijn door den eigenaar opgeruimd. Omtrent de sectie is echter niets
bekend.

Geval 3 : Stal T. te R. Deze stal reageerde voor 100%. Onderstaande drie koeien
zijn onderzocht. Voedingstoestand zeer goed.

Alleen koe No. 2 toont een norn aal bloedbeeld, hoewel Hb wel wat laag is.
hetgeen echter bij een normale melkkoe wel meer voorkomt.

Koe No. i en 3 toonen een sterk afwijkend wit blceebeeld. Tuberculcse kon niet
aangetoond worden. Secties zijn niet bekend.

Geval 4 : Stal L. te B. Deze stal bevatte het vorige jaar geen reageerders en nu
drie, waarvan het bloed is onderzocht.
Bloedbeelden :

Koe No. i : Flinke anaemie met laagnormalen kleurindex. Indien dezea naemie
uitsluitend een gevolg was van een aanwezige tuberculose, dan zou men daarbij
een leucopenic mogen verwachten. Dat is echter niet het geval, zcodat vermoedelijk
nog een andere oorzaak vcor dc anaemie aanwezig moet zijn. In dit geval is dat
vermoedelijk een aanwezige oude streptococcen-mastitis. Bovendien is de anaemie
ook veel te erg, cm alleen de tuberculcse daarvoor aansprakelijk te stellen, bij deze
koe welke in goeden vocdingstoestand verkeert.

De neutr. toonen een (linke deg. vcrsch. naar L, waarnaast echter ook nog reg.
kenmerken aan dc cellen zijn waar ti nemen. Bovendien hebben de staafjes wel
zeer donkere kernen, maar ze zijn vaak wat opgezwollen. Tox. gran. • Flinke
anisocytose der cellen. Verder een eosinophylie.

Koe No. 2 : toont precies hetzelfde bloedbeeld als de vorige, alleen geen anaemie.

Bij geen dezer koeien zou ik op grond van het blcedonderzoek tuberculose waar-
schijnlijk achten. De bestaande eosinophylie doet denken aan een worm-infectie,
welke in den voorgaanden zomer onder het vee heeft geheerscht (longwoi men). Tot
mijn spijt was ik niet in de gelegenheid dezen stal na cenige maanden over te drup-
pelen. Het lijkt mij niet onwaarschijnlijk, dat in de volgende campagne, geen dezer
koeien meer reageert. *)

¹ Na het beëindigen van dit art. heb ik alsr.cg bovenstaande drie koeien
overgedruppeld. Op 29 Juli 1937 was dc uitslag der < phthalmc-reactie : No. 1
positief, No. 2 en 3 negatief.

Geval 5 : Stal L. te E. De eigenaar heeft voor kort een zeer goede fokkoe gekocht
van een tuberculose-vrij bedrijf. Heeft zelf ook een tuberculose-vrij bedrijf. Bij
een eenige maanden later ingesteld stalonderzoek reageerde de nieuw aangekochte
koe duidelijk positief. De eigenaar wilde graag weten of het noodzakelijk was, dat
de nieuw gekochte koe onmiddellijk weer van de hand werd gedaan.

Naar aanleiding van deze gunstige bevinding werd de subcutane reactie ingesteld.
Hoogste voortemp. was 39,2. De hoogste natemp. was 39,8.

Nog enkele stallen zijn als boven onderzocht. Ik zal ze hier echter niet meer
noemen, daar zij verder geen bijzonders opleveren.

Wanneer ik de resultaten van mijn onderzoekingen aangaande tuber-
culose overzie, dan kom ik tot de conclusie, dat het morphologisch
bloedonderzoek ons bij de tuberculose-bestrijding belangrijke diensten
kan bewijzen. Door talrijke oorzaken kan dat onderzoek echter ten
zeerste worden bemoeilijkt, vooral in den weidetijd, wanneer weers-
invloeden en bewegingen een veel grootere rol spelen clan gedurende
den stalstand (bronchitiden, longwormen, runderhorzels, kreupelheden,
enz.). Door deze secundaire invloeden wordt het bloedbeeld vaak zoo-
danig beïnvloed, dat het zeer moeilijk, zoo niet onmogelijk wordt om
dan nog bepaalde conclusies te trekken.

Indien men echter de secundaire invloeden kan uitsluiten, hetgeen
toch, vooral gedurende den stalstand, op heel veel bedrijven mogelijk
is, clan kan men met het morphologisch bloedonderzoek ongetwijfeld
belangrijke resultaten verkrijgen.

Men kan dan deze onderzoekingsmethode aanwenden om uit de
reageerende dieren de werkelijk lijdende dieren op te sporen, waardoor
men in staat is een wetenschappelijk gefundeerd antwoord te geven op
de vraag of het noodzakelijk is een positief reageerend dier onmiddellijk op
te ruimen of nog eenigen lijd aan te houden. Het al of niet open zijn der
tuberculose zal men natuurlijk langs dezen weg nooit kunnen uitmaken.

Een koe, die in het bloedbeeld totaal geen afwijkingen toont is absoluut
zeker niet lijdende aan een eenigszins voortgeschreden actieven vorm van tuber-
culose. Een positief reageerende koe met een normaal bloedbeeld kan dan ook
met gerustheid worden aangehouden.

Men is door het bloedonderzoek in den regel ook in staat om uit te
maken of men met acute of met chronische tuberculose heeft te maken.
Gevallen van acute miliair-tuberculose zullen steeds een aanmerkelijk
afwijkend bloedbeeld geven. Hierdoor is men in den regel ook in staat
den eigenaar in te lichten omtrent de slachtwaarde van een wegens
tuberculose op te ruimen koe.

Na een onderzoek ingesteld te hebben naar de veranderingen, welke
in het roode en witte bloedbeeld optreden bij tuberculose van het rund,
heeft schrijver een onderzoek ingesteld naar de practische beteekenis
van dat morphologisch bloedonderzoek voor het opsporen van dieren
lijdende aan tuberculose en naar de differentieel-diagnostische waarde
van een dergelijke onderzoek. Schrijver komt tot gunstige resultaten.

1. Basel en Lewek : Blutbild gesunder und tuberkulöser Rinder.
Arch. Thkd. 58—1928.

2. Büngener : Das Schillingsche Hämogram kranker Rinder.
In Diss. Hannover 1927.

4. Haffner : Das verhal en der weissen Blutzellen bei kranken Rindern unter
besondern Berücksichtigung der Arnethsche Kernverschiebung.

5. Hofferber : Ein Beitrag zur Hämatologie des Rinderblutes under besonderer
Berücksichtigung des Blutbildes tuberkulöser Tiere.

7. Knoblauch : Weisse Blutzellen Rind und Hund. Infections- und Invasions-
krankheiten.

8. Menck : Untersuchungen des normalen u. pathologischen Rinderblutes u.s.w.
Inaug.-Diss. Giessen 1927.

Dtsch. Tierarzt!. W.schr. 26, 1928.
10. Schwanitz : Das Blutbild des Rindes bei Lungenseuche, Tuberkulose und
septische Erkrankungen.
Monatsh. Thkd. 31, 1920.
ti. Utf.ndorfer : Über lcucocytose beim Rind unter besonderer Berücksichtigung
der Trachtigkeit und der Tuberkulose.
Arch. f. wiss. u. prakt. Tierhkd. Bd. 33—1907.

Nachdem er die morphologischen Aenderungen des roten und weissen Blutbildes
bei tuberkulösen Rindern nachgeforscht hat, hat Verfasser die praktische Bedeutung
und den differentiell-diagnostischen Wert dieses morphologischen Blutbildes zur
Ermittelung tuberkulöser Rinder untersucht.

After having examined the morphological changes in the red and white blood-
picture in tuberculous bovines, the author made inquiries into the practical value
and the diffrential diagnostic value of that morphological blood picture for the
detection of animals suffering from tuberculosis. The author obtained favourable
results.

Après avoir recherché les altérations morphologiques de 1\'image sanguine des
globules rouges et blancs chez des bovins tuberculeux, 1\'auteur a fait des recherches
sur la valeur pratique et la valeur pour le diagnostic diflférentiel de cette image
sanguine pour l\'identification d\'animaux atteints de tuberculose.

T.B.C. van longen-, lever-, pleu
ra-peritoneum, uier, uterus. Mi
liaire haarden in de nieren.

Het artikel van Dr. v. d. Kamp in afl. 22 van ons tijdschrift geeft mij
enkele opmerkingen in de pen.

Vooreerst de mededeeling, dat ik deze methode al ruim 10 jaar
toepas. Dit moge vreemd lijken, daar het artikel van Hock van 1929
is, doch daarin heet het o.a. ,,ein Konservierungsverfahren welches,
soweit ich unterrichtet bin, aus Holland stammt". Ik heb de inlichtingen
over deze methode destijds dan ook gekregen van het Pathologisch
Instituut.

Om het optreden van luchtblaasjes te voorkomen heb ik eveneens bij
het insluiten van sommige organen de behoefte gevoeld, het praeparaat
na stollen uit de schaal te lichten, om het daarna aan de andere zijde te
begieten. Ik leg dan onder in de glasdoos enkele strooken hydrophyle-
gaas waarvan de uiteinden over den glasrand hangen, en daarop weel-
een schijfje stevig filtreerpapier. Hierop wordt dan de eerste gelatine-
laag gegoten. Na stollen kan men dan praeparaat en gelatine gemakkelijk
uitlichten. De gelatine houd ik altijd vloeibaar, hetzij in de broedstoof,
hetzij in dc paralfinestoof.

Om te controleeren of er nog luchtblaasjes onder het praeparaat
zitten is het gemakkelijk de schaal met vloeibare gelatine op een spiegel
of een zwart verglaasden tegel te plaatsen.

In verband met het uitzetten der gelatine sluit ik de doozen niet
geheel af. Bij glasdoozen met precies oppassend vlak deksel wordt
tusschen den rand van de doos en de glasplaat hier en daar een druppel
canadabalsum gebracht. De praeparaten worden bewaard in een
aluminium vatting waarin de naam van het slachthuis gestempeld is.

Tenslotte kan nog medegedeeld, dat om de lastige en tijdroovcnde
bereiding der insluitgelatine te ontgaan, ik er zeer spoedig toe gekomen
ben deze gelatine kant en klaar volgens recept te bestellen in den phar-
maceutischen groothandel.

Svensson \') geeft een methode aan om het drinkwater op de boerderij door chloor
te zuiveren. Voor het grootbedrijf is het toevoegen van chloor in de vorm van chloor-
gas aan het water het meest economisch. Voor het kleinbedrijf is één gram natrium-
hypochluriet per m³ water voldoende. Dit als drinkwater is voor het vee niet schadelijk.

\') Sven Svensson : Water purification by means of chlorination. Skand. Vet.
Tidskr 1037- No. 3. Blz. 131.

ZIEKTEN DER GESLACHTSORGANEN. ABORTUS. OESTRUS.
STERILITEIT-BE STRIJDING. DRACHTIGHEID-DIAGNOSE.

Om te beletten, dat de uterusmucosa onder invloed van corpusluteumhormoon
voorbereid wordt voor de implantatie van het spermovium, heeft Koch \') bij muizen
follikelhormoon ingespoten. Geen van de dieren werd drachtig. Bij honden, die-
gedekt waren tegen de zin van den eigenaar werden 2 X iooo M.E. Unden ingespoten
met wisselend succes. Teneinde de oestrus tegen te gaan kan men door middel van
Prolan de vorming van het corpus luteum bevorderen. Herhaalde injecties
kunnen gedurende i jaar de bronst bij de hond onderdrukken; ook bij katten, die
zeer dikwijls en lang krolsch waren, werd resultaat verkregen. De werking berust
v.n.1. op langdurige werking van kleine doseeringen, daarom is prolan in olie opge-
lost te prefereeren. In 80% van de behandelde gevallen bleef de oestrus £—1 jaar
weg. Door 3 X 250 R.E. prolan in olie opgelost in te spuiten zijn 3 nymphomane
koeien genezen. Bij merries was het resultaat negatief.

Onderzoekingen over de permeabiliteit van de placenta voor hormonen
en over de bloeddrukverminderende werking der fetale bijnieren.

De placenta fingeert als semipermeabele filter ; alle eenigszins samengestelde licha-
men worden tegengehouden. Water, minerate zouten en kristalloide substanties
passeeren, moederlijke proteïnen passeeren niet als zoodanig, aminozuren en andere
stikstof houdende substanties met relatief laag soortelijk gewicht ditfundeeren.

In 1932 werden door Cattaneo in hel physiologisch instituut te Pugliese proeven
genomen met adrenaline, choline en hvpophysenextract bij geiten, waaruit bleek,
dat genoemde hormonen de placenta passeerden en eenigen tijd na toediening aan
het moederdier hun werking toonden op de bloeddruk van het fetus.

Falaschini ^a) nam proeven niet gravide\' konijnen en controleerde de doorlaat-
baarheid van de placenta van fetus naar moederdier.

De konijnen worden genarcotiseerd met 0,5 c.c. van een 1 % chloret, morphini-
oplossng per kg levend gewicht. De carotis wordt verbonden met een kwikmano-
ïneter volgens Ludwig, schrijvend op draaiende cylinder. De buikholte en de
uterus worden geopend zoodat een hormon-oplossing in het hart van een der feten
kan worden ingespoten. Sehr, onderzocht aldus de werking van adrenaline, fetaal
bijnierextract, acetylcholine en histamine.

Het blijkt, dat genoemde stofTen zeer snel de placenta passeeren, zoodat reeds
3 ä 4 seconden 11a de injectie van fetaal bijnierextract in het hart van het fetus de
bloeddruk van het moederdier verlaagt.

Fetaal bijnierextract verlaagt de moederlijke bloeddruk in tegenstelling mei
adrenaline of bijnierextract van volwassenen, die na injectie in het fetus de placenta
passeeren en de bloeddruk van het moederdier verhoogen.

Chelle ¹) refereert een aantal auteurs welke de invloed van ovarium-implantatie,
het toedienen per os en parenteraal van ovariaalpoeder en de behandeling met het
gonadotropc hypophysehormoon, folliculine en luteïne, op de steriliteit hebben
nagegaan.

Hij komt tot de conclusie dat, naast de methode Alurechtsen, het masseeren dei-
ovaria en het uitdrukken van ovariaalcysten en corpcra lutea persislantia, de hermoon
therapie in de praktijk van nut kan zijn.

¹) Paul-I.ouis Chelle, Les hormones sexuelles dans le traitemtnt de la sterilité des femelles
domesliques. Revue de Médecine Vétérinaire. Janvier 1937.

In die gevallen waar geen afwijkingen van het genitaalapparaat aanwezig zijn en
de oestrus normaal optreedt, raadt hij aan of folliculine of het gonadotropc hormoon
te gebruiken.

Persisteerende corpora lutea kunnen exclusief behandeld worden met hypophyse-
voorkwab-hormoon. Cystovaria na uitdrukken te behandelen met het gonadotrope
hormoon in hooge doseering om recidieven te voorkomen.

Inplaats van de oorspronkelijk door Albrachtsen aangegeven methode met
trechter of infusiekolf gebruikt Schubert een gummiballon, die direct op de
catheter wordt geplaatst. Hij gebruikt de catheter van Albrachtsen, (die dikker
is dan de catheter die gebruikt wordt in Utrecht bij de steriliteitbestrijding). Schrij-
ver beveelt ten zeerste rustig werken aan met het oog op uterusperforatie. (De
methode met spuit en gummislang op de catheter lijkt mij nog veel eenvoudiger
en geeft practisch nooit verwondingen of perforaties).

Chapman en Casida ¹) hebben de oestruscylcus als geheel en gesplitst in zijn
componenten bestudeerd en getracht verband te vinden tusschen duur en
intensiteit van de oestrus in de opvolgende cyclus. Er is gebleken, dat de variaties
in lengte bij klinisch gezonde dieren verder uiteen loopen dan men vermoedde.
Extreme verschillen in duur der cyclus zijn bij runderen niet alleen een indicatie van
afwijkingen als follikelcysten en persisteerende corpora lutea, doch voorspellen ook
het optreden hiervan op later tijdstip. Potentieel fertiele coïtus wordt gevolgd door
langer oestruscyclus, dan looze dek,,act", opf totaal ontbreken van coïtus.

Met de leeftijd neemt ook de totale lengte der cyclus toe bij runderen en schapen,
doch niet de variatie.

Seizoen-invloeden op de lengte der cyclus worden bij runderen niet gevonden,
bij schapen een enkele maal opgemerkt bij het voortschrijden van het dek-seizoen ;
dit is slechts een kleine greep uit de rijkdom aan materiaal hier verzameld.

Tehver ²) geeft een literatuuroverzicht betreffende het meest gunstige tijdstip
voor bevruchting.

Bij het paard blijkt het gunstigste tijdstip voor dekking 24 48 uur voor het einde
der oestrus (hengsügheid). De moeilijkheid blijft bestaan om dit tijdstip te bepalen.
Ook bij oudere merries is dat zeer moeilijk.

Bij de koe varieert de opgave van het ovulatie-tijdstip tusschen 18 en 40 uur na
het begin der bronst. De beste dektijd valt tusschen 9—12 en 16—30 uur volgens
verschillende schrijvers.

Bij liet schaap zou het 10e en 22e bronstuur het gunstigste zijn voor conceptie.

Ook bij het varken varieeren de opgaven voor de ovulatie van 24- 48 uur na het
begin der bronst. De beste dektijk ligt tusschen het 18e—30e bronstuur..

De hond heeft g.;en vast ovulatie-tijdstip. Bij de kat vindt ovulatie pas na conceptie
plaats, (dus als bij het konijn) en wel 25 tot 28 uur er na. D. D. B.

Bf.nson, Plum en Portman ³) beginnen op te merken, dat de hormonen afkomstig
uit de voorste kwab van de hypophysis ccrebri sterke invloed uitoefenen op het
ovarium en verantwoordelijk zijn voor follikelrijping, de ovulatie en de vorming van

¹) A. B. Chapman and L. E. Casida, Aanatysis of variation in the sexual cycle and some oj
its compenent phases, with special reference to cattle. Journal cf Agricultural Research.
March 15, 1937.

²) J. Tehver, Ueber den Ovulationstermin und die optimale Begattungszeit bei den Haus-
tieren. Berl. Tier. Woch. 1937. Nr. 27. S. 407.

³) K. Benson, N. Plum, K. Portman, Contribution to elucidation of the etiology of
ntmphomania. Skandinavisk veterinär-tidskrift, April 1937.

het corpus luteum. Zij meenen dat door een dysfunctie van de hypophysis cerebri
de ovarieele cyclus dusdanig te lijden heeft, dat cysten in de ovariën al of niet gevolgd
door de verschijnselen van nymphomanie, bij koeien optreden.

Van deze overweging uitgaande hebben zij getracht nymphomanie bij 2 groepen
van runderen te genezen door toediening van de gonadotrope hormonen van den
hypophysis cerebri in de vorm van „Prolan" met de bedoeling dat de cyste zou
barsten en een corpus luteum gevormd zou worden. In de eerste groep van 7 runderen
geven zij deze dieren 1000 M.E. prolan vrijwel steeds verdeeld over 3 of 4 dagen,
liij 5 van deze dieren had uitknijpen der cysten (meestal bij herhaling verricht) geen
succes gegeven. Het succes der hormoon-behandeling was veel belovend. 5 dieren
genazen en werden weer drachtig. Bij een dier trad weer normale bronst op en bij
een trad geen verbetering op. Meestal volgde de genezing 9—17 dagen na dc behan-
deling. Bij de tweede groep van 6 dieren werd een gecombineerde behandeling inge-
steld n.m. verschillende malen uitknijpen der cysten en toediening van grootere
doses hormonen.

In deze groep waren de resultaten niet zoo goed als in de eerste. Bij 3 dieren ver-
dwenen dc verschijnselen der nymphomanie na langdurige behandeling niet. Een
werd drachtig. Bij twee mocht van verbetering gesproken worden.

Meer experimenten zullen de waarde van de hormoon-therapie bij nymphomanie
nog nader moeten onderzoeken.

Kock \') behandelt nymphomane koeien met „Prolan" opgelost in olie. De dieren
krijgen hiervan 10—15 c.c. (5000 -7500 R.E. prolan) subcutaan of intramusculair
toegediend. Het doel is dc follikelcyste om te zetten in een corpus luteum, daar dan
de bronstverschijnselen verdwijnen.

Van 35 koeien werden 30 met succes behandeld. De eerste dagen na de injectie is
de nymphomanie vaak erger en daarna gaat zij afnemen. Zijn de verschijnselen na
een week niet verdwenen, dan wordt de injectie herhaald, dit is in ¹/₃ der gevallen
noodig.

Dc nymphomanie heeft zich bij de herstelde dieren niet herhaald. Bij de meeste
treedt geen bronst meer op. Bij sommige trad na 2 èt 3 mnd. de normale ovarieele
cyclus weer op. Zelfs werden enkele gedekt en bleken later drachtig te zijn. Sommige
dieren reageerden om onbekende redenen in het geheel niet op de toediening van
Prolan.

Zimmermann ²) zoekt de oorzaak van deze afwijkingen in het endocrine systeem
en wel vooral van de bijnieren en de ovaria van het moederdier. Bij dezelfde dieren
werd het eene jaar hydrops van de vruchlvliezen gezien en het andeie jaar hydrops
van een van de lichaamsholten van het kalf waargenomen of omgekeerd. Bij sectie
werden afwijkingen aan de bijnieren en (of) aan de ovaria gevonden; in één geval
was het proces van de bijnieren van tuberculeuze aard. Als gevolg hiervan daalt de
bloeddruk en vermindert de circulatie. Daar de hormonen door dierlijke membranen
dilfundeeren, slaat de vrucht mee onder de invloed van dezelfde hormenen als het
moederdier. Dc aan hydrops van de huid of lichaamsholten lijdende vruchten zijn
opvallend bleek, terwijl zij abnormaal klein zijn. Bij hydrops-ascites zijn de nieren,
uretheren. pancreas en de thymus vergroot, de bijnieren zijn oedemateus, blocdledig
en bleek, de lever schijnt soms gestuwd. Een geit met hydrallantois wierp 3 lammetjes,
i was normaal ontwikkeld en groeide goed op, 2 waren kaal, hadden hydrocephalus
en vuistgroote schildklieren.

¹) Dr. W. Koch, Die Hormonbehandlung der Nymphomanie des Rindes. Tierarztl. Rund-
schau 1937, No. 27.

²) Dr. K. Zimmermann, £um Problem patholcgischer Graviditatshydropsien. Wiener
Tierarztl. Monatschr. 1936, S. 577.

Wille \') beschouwt het verwerpen niet als een infectieziekte, maar als fetalr
Asphyxie met secundair bacteriewerking. De oorzaak zal gezocht moeten worden in
de voeding en in het circulatieapparaat. De eerste 10 dagen post partum moet het
dier schraal gevoerd worden, zoodat darmtractus en uier niet te veel bloed aan de
uterus onttrekken. Bij melkziekte zijn de calcium- en phosphorwaarden gedaald,
die van magnesium is verhoogd; bij iedere versehe koe zal dit eenigszins het geval
zijn. Hierdoor treedt vaatcollaps op, waardoor in de darm de opname van zouten
gestoord is en waaronder ook de bloedstroom van en in de uterus lijdt. Dit laatste
is te voorkomen door 2—3 weken na het kalven de cervix met jood-tinctuur te pen-
seelen, de algemeene vaatcollaps door 3—6 dagen na de dekking de melksecretic
door uierinsufffatie stil te leggen. Bovendien geeft men de dieren in de iste—2e
maand een analepticum (100 c.c. Rephrin). Teunissen.

Flagellaten, behoorend lot het genus Bodo, vond Koffman ¹) in materiaal af-
komstig van aborteerende runderen. Voorgestelde naam : Bodo foetus. De parasiet
welke gevonden werd in de secundinae kan bij 6°—7° C. gedurende eenigen tijd
bewaard worden zonder invloed op zijn groeivermogen. De beste cultuurbodem is
physiologische zoutoplossing, waaraan een stukje secundinae-weefsel is toegevoegd.
Bij kamertemperatuur ontwikkelen zij zich overvloedig in enkele dagen. Optimum
P^H is ± 7.— beneden 6,5 en boven 7,5 komt de groei tot staan.

Een eenvoudige methode voor het maken van uitstrijkpraeparaten wordt verder
aangegeven.

Naar aanleiding van het optreden van trichomonas-infectie in eenige veestallen,
verspreid over verschillende districten in Engeland, behandelen Stableforth en
Scorgie ²) zeer uitvoerig het historisch overzicht, klinisch beeld, bestrijding der
ziekte en geven een beschrijving van trichomonas foetus, met kleur-methoden en
kweekwijze. D. D. B.

Mussill ³) nam hieromtrent proeven. Verscheiden keeren bevriezen bij - 14° C.
heeft geen invloed. Bij 40° C. is de beweging sterk, bij 49° C. houdt de beweging
op. f>o° C. doet de vermeerdering van de ronde vormen ook ophouden. Door de
trichomonaden in gedestilleerd water te brengen, houdt de bewegelijkheid voor
goed op. In geconcentreerde Na.Cl. oplossing (boven 2,55 %) treedt schrompeling
op en verdwijnt de beweging; in physiologische Na.Cl. oplossing treedt de beweging
weer op. 3 dagen straffe zomerzon heeft geen invloed. P\'¹-schommelingen tusschen
6 en 8 hebben geen invloed; beneden 4, treedt korreling op, waarna de trichomo-
naden vervallen. Bij P" boven 9 vermindert de beweging en treedt lysis op. In
vitro werken 0,01% Ag N.O_a, 0.05% Chinisol, 0.05% Zimtaldchyd, 0,5%
sagrotan, 0,2 % natriumperborat, 0.05 % chloramin en desamin, 0,5 % zachte
zeep en t % soda doodend. In de uterus speelt de oplossende werking van slijm
een belangrijke rol, als zoodanig zijn desamin 0,5%, Naperborat 2% en soda
i % oplossing zeer werkzaam. Voor stal en gereedschap is kokend sodawater zeer
goed te gebruiken.

¹) M. Koffman, Flagellat förekomsten vid kaslning Los nötkreatur. Skandinavisk veteri-
när-Tidskrift Juni 1937.

²) A. W. Stableforth en N. J. Scorgie, G. N. Goui-d, Trichomonas Disease in
Cattle. The Veterinary Record, February 20, 1937.

³) Dr. J. Mussill, Untersuchungen über die Widerstandsfähigkeit der Rinder-Trichomo-
naden gegen physikalische und chemische Finflüsse. Wiener Tierärztl. Monatschr. 1937.
S. 104.

Op het voetspoor van Diernhofer tracht Sirks \') een methode uit te werken,
waardoor men de agglutinatie-liter van het bloed tegenover Brucella Bang eventueel
aan opgedroogde bloeddruppels kan vaststellen. Het resultaat is, dat men deze
werkwijze alleen als noodhulp-reactie kan toepassen. Alleen sterk positieve en vol-
komen negatieve uitslagen hebben beteekenis. Voor de details der techniek moet
naar het originaal verwezen worden.

Ook het agglutinatie-onderzoek van de melk werd aan ingedroogde melkdruppels
uitgevoerd. Er was overeenstemming in de resultaten dezer methode en die der
„Schnellagglutination" volgens Diernhofer. C. F. v. O.

Voortbouwende op vroeger, ook van Amerikaansche zijde genomen proeven,
aangaande de vraag, in hoeverre de stier, die even tevoren een bacillen-uitscheidende
koe heelt gedekt, bij latere dekkingen in staat is abortus verder te verspreiden, kon
Thomsen ¹) de eerder geuite veronderstelling bevestigen, dat de infectie door copu-
latie weliswaar mogelijk is, maar voor de verspreiding der ziekte toch van onder-
geschikte beteekenis is. De proeven werden genomen door bij stieren op overmatige
wijze infectieus secundinae-materiaal in het praeputium te brengen en hadden bij
de 15 door zulke stieren gedekte vaarzen nog maar tot gevolg, dat er 5 aborteerden,
5 niet concipieerden en 5 normaal afkalfden. Tevens bleek, dat de vorming van
antilichamen bij deze wijze van infectie langzaam plaats vindt en laat intreedt,
terwijl de incubatie-periode (tijd tusschen copulatie en abortus) zeer lang is (gemid-
deld 225 dagen). Schrijver dringt aan op het nemen van verdere proeven onder meer
natuurlijke- condities. Bu.

De abortusbacil is een obligate parasiet en geen vrij in de natuur voor-
komende .

Het groote succes bij de bestrijding van malleus, longziekte, pokken, runderpest,
hondsdolheid, enz., ligt in het dooden of afzonderen der zieke dieren. Volgens
Haupt ²) werd hierbij de goede methode toegepast, daar deze ziekten, waarbij ook
de infectieuze abortus en de streptococcen-inastitis behooren, door een obligate
parasiet worden veroorzaakt.

In de latere jaren kwam de meening, dat de abortusbacil een vrij in de natuur
levende parasiet is en de primaire oorzaak van de infect. abortus te zoeken zou
zijn in de uitwendige omstandigheden, waaronder het dier leeft. De maatregelen
zouden dus tegen deze uitwendige omstandigheden gericht moeten worden en iso-
leering van de zieke dieren zou onnoodig zijn. De toestand van de vrij komende
bacil is van groot belang voor het tot stand komen van een infectie.

De obligate parasiet, b.v. de malleusbacil, komt niet in de vrije natuur voor,
alléén in de directe omgeving van het zieke dier : de facultatieve parasiet, o.a. de
coli-bacil kan als saprofiet in het darmkanaal leven en rondom het dier voorkomen.
Bij on-physiologische toestanden wordt zij een echte parasiet.

Is nu de abortusbacil geen obligate parasiet ? Het rund reageert op elke injectie
van doode of levende abortusbacillen, in de uier of parenteraal, met agglutininen.
In de faeces of in de omgeving van gezonde dieren, zijn nooit bacillen gevonden ;
de bacil-physiologie pleit er ook niet voor. Een spontane infectie in totaal vrije
bedrijven of het weder optreden na een periode van rust, doet nog denken aan een
vrij in de omgeving voorkomende parasiet. De infectieuze abortus is door isolatie

¹) A. Thomsen, 01 the occurrence of copulation infection among cattle with infectious
abortion. The Journal of Comp. path. and ther. 1937. Vol. 50, part. 1, p. 1.

²) H. Haupt, Leipzig, Der Abortusbazillus ist ein obligater parasit und nicht ubiquitar
Tierarztl. Rundsch. 1937. No. 8. S. 125.

van alle positief reageerende dieren te bestrijden (Amerika), een bewijs voor een
obligate parasiet.

Wagener en Mertz en anderen zoeken de primaire oorzaak in de voeding, verple-
ging, veredeling, en vinden een stijging van de virulentie van de bacil pas na het
vestigen in het lichaam. Maar reeds in 1870 was de infect. abortus bekend en de
natuurlijk gehouden bufTclkudden van Noord-Amerika zijn besmet. Dat groote
voederfouten de vruchtbaarheid in gevaar brengen is bekend, (o.a. Ca- of Ph-gebrek .
Niet elke abortus is van infectieuze aard.

Er blijft nog veel te verklaren, ook door het zeer verschillend verloop der ziekte
in de besmette bedrijven, en het cptreden van het hoofdsymtoom abortus.

Kirsch \') kan zich niet vereenigen met de gebruikelijke therapie van prolapsus-
vaginae-incompleta. Hij gaat uit van de opvatting, dat prolapsus vaginae is te be-
schouwen als een hernia.

De hernia wordt in dit geval opgeheven door afklemming. Schrijver heeft een
speciale klem geconstrueerd met aan de uiteinden gummiringen, waardoor een
constante druk wordt verkregen. In verschillende gevallen had schrijver goede
resultaten. D. D. B.

Neuenschwander ²) werd 5 uur na een normale partus bij een koe geroepen, die
verschijnselen van onrust toonde en niet wilde eten. Bij onderzoek bleek een torsio
uteri van 290° naar rechts te bestaan. Hij kon de hand nog in de uterus brengen
en met vrij veel moeite gelukte het hem de uterus in zijn normale ligging terug te
brengen. Bij deze gelegenheid verwijderde hij ook de secundinae. Na een half uur
begon de koe te eten.

(Ref. zou het op prijs gesteld hebben indien schrijver nauwkeuriger beschreven
had op welke bevindingen zoowel bij vaginaal en rectaalonderzoek de diagnose
was gesteld, daar dit soort torsies hoogst zelden zijn waargenomen en beschreven).

Horvath ³) gebruikt overlevend uterusweefscl in vitro. Hel bleek dat de niet
gravide paardenuterus rhytmische automatische bewegingen uitvoert. Hypophyse-
preparatcn (Pituisan en Orasthine) versterken en vermeerderen in alle gevallen de
automatische uteruscontracties of wekken ze op bij niet contrahecrende uteri.

Lentine gaf versterking van de automatische uteruscontracties of opheffing der
rhytmische contracties, terwijl tegelijkertijd de tonus verhoogd werd. De werkings-
duur van lentine was korter dan van hypophyse-preparaten.

De gravide uterus gedraagt zich anders : automatisme werd niet geconstateerd.
Contracties werden pas verkregen met veel hoogere doses van hypophyse-preparaten,
terwijl het resultaat wat tonusverhooging en uteruscontracties aangaat veel geringer
was dan bij de niet-gravide uterus. D. D. B.

Turgut Argun ⁴) heeft deze reactie toegepast bij urine van 20 merries die in de
6e—i ie maand van de dracht waren. 12 dieren reageerden positief en veulenden
later, 8 reageerden negatief en bleken ook niet drachtig te zijn.

⁴) Kirsch, Versuche einer operativen Behandlung des inkompletten Prolapsus vaginae beim
Rind. Wiener Tierärztl. Monatschr. 24, 1937, S. 1.

") Dr. W. Neuenschwander, Torsio uteri post partum. Schweizer Archiv für Tier-
heilk., No. 3, 1937.

³) E. Horvath, Die Automatie des Pferdenuterus und deren Beeinflussung durch I^ntik
und Hypophysen-extrakt. Wiener Tierärztl. Monatschr. 24, 1937, S. 138.

⁴) Dr. Turgut Argun, Die Diagnose der Trächtigkeit der Stute mittels der Reaktion
nach Cuboni. Tierärztl. Rundschau 1936, S. 815.

Karmann ¹) heeft 36(1 urinemonsters onderzocht volgens de methode Cuboni.
Vanaf 120e. dag van de dracht geven deze reactie en die met muizen t % miswijzin-
gen. Door bloedonderzoek met muizen kan vanaf de 40e. dag onderzocht worden;
na 120 dagen dracht verdient de reactie v an Cuboni vanwege de snelheid en goed-
koopte de voorkeur.

Svf.nsson ¹) paste de methode van Cuboni eenigszins vereenvoudigd toe. De
merries waren 140 dagen drachtig. Van 142 urinemonsters gaven 137 een positieve
reactie: 136 van de merries veulenden; het bloed van de eenc merrie, die niet
veulendc, had ook positief gereageerd. De 5 negatief reageerende monsters bleken
wel van drachtige merries afkomstig te zijn, 1 monster was afkomstig van een 95
dagen drachtige merrie. De reactie gaf 2,86 % miswijzingen, het bloedonderzoek
op hypophyse-hormoon 5,26%.

Zoowel de particuliere als de rijkshengstendepóts slaan onder controle van een
dierenarts. Een merrie, die gedurende een dokperiode meer dan 3 keer opgebroken
heeft, moet worden onderzocht. De oorzaak van de steriliteit ligt meestal in een
uteruscatarrh waartegen perboraat en borozon het meeste succes geven.

Behandeling van de ovaria speelt geen rol. Bij stille bronst kunnen warme irrigaties
of hormoonpreparaten van belang zijn.

45 % ^van de behandelde dieren veulende. Dieren met pvometra, etterige catarrh.
dieren, die na 3 jaar behandeld te zijn, niet opnemen, dieren met cysteuze ovaria
of waarbij de ovaria meer dan 2 maal te groot zijn, dieren met een urovagina ol
cloaca of met infantiel genitaalapparaat. mogen niet meer bij de hengst gebracht
worden. Teijnissen.

Petersen ²) geeft een beschrijving van de symptomen tengevolge van trichomo-
naden-infectie bij merrie en hengst. Behandeling werd ingesteld volgens de
methode die Küsr aanbeveelt voor bestrijding van deze ziekte bij het rundvee.

In aansluiting met vroegere onderzoekingen hebben Kurosawa c.s. ³) bij experi-
menteele en accidenteele abortus bij merries de lochicn cytologisch en bacterieel
onderzocht en deze vergeleken met die voorkomend 11a normale partus. Zij be-
schrijven het voorkomen der cel-typen in het verloop van een week en het verband
hiervan met hel causatieve agens dei- abortus. Stammen van salmonella abortiva
equina van verschillende virulentie, Streptococcus haemolvticus en secundaire
bacterie-invasies.

Behalve de bekende oorzaken van de niet-infectieuze abortus bij paarden, n.l.
verpleging, gebruik, voeder, drinken, mechanische-, thermische- en chemische
invloeden, tweelingdracht, te ver doorgevoerde fokkerij, speelt erfelijkheid een groote
rol, zooals Hetzij •) met stamboomen aantoont. Ook worden conslitutioneele

¹) S. Svensson, A. chemical hormonalpregnancy-reaction for mares. Skandinavisk veteri-
nartidskrift 1936, pag. 554.

²) Dr. Petersen, Trichomonadenerkraiikungeti hei Stuten. Deutsche Tier. Wochenschr.
45, \'937. S. 151.

³•) Prof. Dr. H. Hetzel, Ein Beitrag z" den l\'rsachen des ahakterieUen Verwerfens der
Slute. Tierarztl. Rundschau 1936, S. 773.

gebreken overgeërfd, waardoor de nakomelingen minder sterk zijn en wat zich uit
in ziekten bij de jonge dieren.

Bij de drachtige merrie kan in de ioe maand behalve H.V.H. en folliculine ook
lutin (corpus luteum hormoon¹ aangetoond worden. In urine van een merrie, die
24 uur tevoren verworpen had, waren deze niet aan te toonen. gebrek aan hormoon
kan dus een rol spelen.

Kr worden meer hengstveulens verworpen en er sterven er meer dan merrie-veulens.

l ot heden waren de volgende oorzaken voor abortus bij paarden bekend, t.w.
de bact. abortus equi (tegenwoordig Salmonella abortus equi genaamd Ref.j, de
streptococcus pyogenes, de bact. pyosepticum en de niet-bacterieele oorzaken, als
zijn: trauma, verkeerde voeding, bovenmatige inspanning, koude etc. Kenmerkend
voor de niet-bacterieele abortus is het incidenteele voorkomen.

Dimoi k eti Edwards (L\'.S.A.i schreven in 193b over Virus-abortus bij paarden
(onder virus wordt hier een ultra-visibel virus verstaan Rel\'.!. Miksznkk en Hak.ms \')
namen iets dergelijks waar op een groote stoeterij in Duitschland. De incubatietijd
was ongeveer 10 12 dagen, terwijl de ziekte zich zeer snel verbreidde op de overige
paarden, /onder ziekte-verschijnselen trad in de 9e tot 1 ie maand na sterke transpi-
ratie abortus op, welke in korte tijd. zonder moeilijkheden verliep. Behalve geringe,
spoedig weer verdwijnende scheede -uitvloeiing, bleven de merriën gezond, werden
voor het grootste deel weer op normale wijze gravide.

In de buik- en borstholte van de foetus bevond zich een te groote hoeveelheid
vloeistof. De milten en levers waren te groot. De foetus toonden meestal nog teekenen
van leven, doch stierven spoedig. De seeundinae hadden een normaal aspect en waren
hoogstens na een uur geboren.

Herhaald bloedonderzoek der merriën op agglutininen van S-abortus-equi bleek
negatief. Trichomonaden werden niet gevonden. Bacteriologisch onderzoek van
foetus en seeundinae viel negatief uit. Schrijvers concludeeren dan ook dat een ultra-
visibel virus de oorzaak voor deze abortusgevallen moet zijn, daar voedings- of ver-
plegingsfouten eveneens zijn uit te sluiten. Zij vonden voor bun meening steun ui
het dierenexperiment bij drachtige caviae. ¹ Wegens de kosten kon niet met paarden
geëxperimenteerd worden). Ken deel van de caviae aborteerde en het gelukte
eveneens met geaborteerd cavia-materiaal opnieuw abortus bij drachtige caviae
op te wekken. Als bestrijdingsmaatregelen bevelen schrijvers isoleeringsmaatregelen
aan, vooral tijdens de laatste drachtigheidsperiode. Daarnaast een aparte box voor hel
veulen en de meest mogelijke reinheid van hel gebruikte materiaal bij de geboorte.
Het verplegend personeel moet zich er uiteraard voor hoeden om eventueele be-
smetting over te brengen. Foetus en seeundinae dienen verbrand of naar een destruc-
tor gebracht te worden.

Kt stali.ow werkte een methode uit tol vaststelling van ectopische graviditeit bij
di\' vrouw, daar volgens zijn meening de Ascheim-Zondek-reactie daar geen zeker
resultaat geeft. Deze methode bestaal uil het toevoegen van een druppeltje urine
aan een druppel hooi-infuus. Dit hooi-infuus moet Paramaeciën bevatten (Paramae-
ciën behooren tot de Infusoriën). Bij zwangerschap houdt de beweging der diertjes
op. Dit geschiedt niet met urine van niet zwangere vrouwen of van mannen.

Gettkandt ²) onderzocht de bruikbaarheid van de Kustallowsche reactie bij de
graviditeitsdiagnose van runderen. In 94 °„ van een klein aantal gevallen (71 bleek

¹\'i 11. Miesznkr eil Fr. Harms. \\\'irusabort der Stuten. Deutsche Tierärztl. Wochen-
schi\'. 1937. Xo. 43, S. 685.

²i Alb. Gettkandt, Trächtigkeitsnachweis beim Rind durch Einwirkung von Hern auf
Paramäcien Kustallowsche Reaktion). Deutsche Tierärztliche Wochenschrift 1937, 49,
pag. 783.

de reactie juist te zijn. Schrijver sloot de factor NaCl. uit door nader onderzoek en
schrijft de reactie toe aan het aanwezige „Ovarialhormon" (Oestron? ref.).

Roderick c.s. \') hebben een aantal experimenten beschreven, waarbij men
getracht heeft acetonurie bij schapen op te wekken. Men heeft gevonden, dat bij
goed gevoede hoogdrachtige ooien zoowel door ondervoeding en slecht gebalan-
ceerde rantsoenen als bij totaal onthouden van voedsel, het glycogeen in de lever
vervangen werd door vet. Het optreden van ketosis liep parallel met het meer of
minder sterk en snel vervetten van de lever.

Morphologisch en chemisch waren de processen gelijk aan die, gevonden bij
praktijk-gevallen van acetonurie.

Bij lammeren en niet drachtige ooien gelukte het wel vervette levers te krijgen,
doch niet regelmatig acetonurie en dan slechts na veel langere perioden vasten dan
bij de drachtige ooien.

Aan door biopsie verkregen leversi ukken werd bij verschillende proefdieren de
vervetting nagegaan. Na herstel en verdwijnen der acetonurie bleek dat het vet
in de lever weer verdween en het glycogeengehalte toenam.

Uit nog niet gepubliceerde gegevens wordt medegedeeld, dat de lever van de
vrucht een glycogeen-reserve opslaat gedurende de laatste dagen voor de partus.
Tot 9 % glycogeen werd gevonden ; 2 è 3 X zooveel als in de levers der ooien.
Deze glycogeen-onttrekking zou bij labiele toestand van het moederdier acetonurie
tengevolge kunnen hebben.

Schrijvers staan op het standpunt, dat de vervetting der lever aan de acetonurie
voorafgaat. Conclusie is dat ondervoeding en ondoelmatige rantsoenen een groote
rol spelen bij het ontstaan der ziekte.

Dr. C. F. Schlatthauer merkt op bij de discussie, dat hij de ziekte steeds omge-
keerd heeft opgevat ; schapen welke „pregnancy disease" krijgen, eten niet meer ;
dit vasten geeft vervetting der lever. Zijn ervaring is dat voldoende gedwongen
beweging der dieren ongeacht het rantsoen op boerderijen de acetonurie voorkomt,
waar zij zonder dit steeds optreedt. D. D. B.

Anders ¹) geeft eerst een overzicht van de bestaande instrumenten voor de per-
cutane verkleining van de vrucht. Daarna volgt een beschrijving van het door hem
geconstrueerde toestel, welke beschrijving vergezeld gaat van een zevental photo\'s.
Het toestel bestaat uit een tweetal spiraaldraden, waardoor de draadzaag wordt
gevoerd. De spiraaldraden zijn, aan het eind dat in de uterus wordt gebracht, ver-
bonden door een manchet. Aan deze manchet wordt een staaf verbonden, die bij
de manchet door middel van twee gewrichten in alle standen gebogen en met behulp
van schroeven gefixeerd kan worden.

De voordeelen van dit toestel zijn volgens schrijver: de buigzaamheid, het ont-
breken van de dikke knop en de mindere wrijving van de draadzaag in het toestel.

Fritz ²) vond bij een 1 jaar oud merrieveulen craniaal van de urethraopening
de vagina volkomen afgesloten, zoodat de cervix niet te bereiken was. De afsluiting
bestond uit 2 naar voren gekoepelde uitpuilingen met de scheiding in de mediaanlijn
Door persen kwamen de uitpuilingen naar caudaal, zij bleken vrij sterk gevuld te

¹) J. anders, Die Embryotomie und das Winkel-Embryotom. Schweizer Archiv ürf
Tierheilkunde. Oct. 1937, pag. 451.

²) Dr. J. Fritz, Hymenanomalie bei einem Jahrlingsfohlen. Tierarztl. Rundsch. 1936,
Pag. 836.

zijn. Bij het neerwerpen kwam de blaas zelfs tot buiten de vulva. Na punctie van de
blaas en doorsnijden van de streng in \'t midden kwam i 1 slijmige vloeistof vrij.
De rest van het hymen imperforatus werd met de hand verscheurd, waarna de
cervix gemakkelijk te bereiken was. D. D. B.

Bij een zeug, die voor de ie keer wierp, schoot de partus niet op. Bij exploratie
was geen ontsluiting aanwezig, waarom een uterinum werd toegediend. Na 2 uur
was in de vagina duidelijk een naar links verloopende schroef te voelen. De zeug
werd 360° naar links gewenteld, terwijl de vaginawand tegen het bekken gefixeerd
werd. Na 15 minuten werden levende en doode biggen geboren.

Mitchell ²) hield hierover een voordracht. De vagina is bekleed met verhoornend
plavei-epitheel, waarin geen klieren, de uterus met cylinderepitheel met er tusschen
veel klieren, waardoor de laatste zoo gevoelig is voor infecties. Bovendien zijn tijdens
oestrus en partus dikwijls defecten aanwezig. De grens ligt scherp bij het orificium
externum. Tijdens partus en oestrus is de uterus zeer bloedrijk en zijn de klieren volop
actief, zoodat zeer veel antistoffen aanwezig zijn, en drijven de uteruscontracties
de inhoud naar buiten. Bovendien wordt de uterusmucosa 2 maal per jaar ver-
nieuwd. De persisteerende corpora lutea zouden deze vernieuwing tegengaan,
waardoor infectie en endom \'tritis optreden. Wanneer een partus 1—2 uur geduurd
heeft, zonder dat een jong geboren is, is het tijd om vaginaal te exploreeren. Hierbij
moeten de volledige chirurgische voorzorgen getroffen worden, want blijkt hysterec-
tomie noodig te zijn, dan is, als de uterus geinfecteerd is, de sterftekans groot. Als
indicaties van de kant van de moeder noemt schrijver uterusatonie (primair of
secundair). Bij primaire atonie hebben H.A.H.-injecties goede resultaten. Het bekken
kan misvormd zijn (fractuur, V-vorm van de bekkeningang, bij Bostonterricrs) of
de vrucht kan te groot zijn. Een enkele maal is de cervix niet heelcmaal geopend,
bezwaren geeft dit zelden. Tumoren geven zelden moeilijkheden. Een te groote
vrucht kan, wanneer de snuit of de achterbeenen in het bekken zijn gebracht, soms
niet passeeren. Schrijver zet een haakje in de mond tusschen de takken van de
onderkaik. Nu wordt de schedel voornamelijk door het dier zelf in het bekken
gebracht, wat soms 5—to minuten duurt. Is de snuit in de vulva zichtbaar, dan
wordt met 1 hand de vulva over de schedel geschoven, terwijl met de ander aan de
kop getrokken wordt, soms na het reponeeren van de voorbeenen. Bij een groote
slappe uterus kan een helper de kop via de buikwand voor het bekken fixeeren ; kan
deze dit niet door het persen van het dier, dan geeft narcose goede resultaten. Bij
stuitligging kan met hel haakje een achterbeen of bij een groote vrucht kunnen beide
achterbeenen in het bekken gehaald worden en daarna kan langzaam geëxtraheerd
worden. Het indrukken van de schedel met de forceps is slechts dan gemotiveerd,
wanneer hysterectomie te gevaarlijk is. Irigaties zijn enkel aan te bevelen, wanneer na
de partus een septische metritis is ontstaan. Sectio cesarea geeft in verband mets hoek
beter resultaten dan hysterectomie. De laparotomie wordt in de linea alba verricht.

Peritoneuin en spicrwand worden zoodanig gehecht, dat deze diepe hechting,
zonder de huidwond open te maken, is te verwijderen. De huid wordt met afzonder-
lijke knoophechtingen gesloten. Bij pyometra onderbindt schrijver de vaginastomp
met een catgutligatuur en desinfecteert de stomp met carbolzuur, zonder dat daarna
het peritoneum er over gehecht wordt. Bij de discussie volgens op deze voordracht,
werd gewezen op het voorkomen van primaire uterusatonie bij groote oude honden
met slechts 1 jong. H.A.H. geeft vaak geen tesulraat : mummificatie volgt dikwijls.
Ook werd algemeen de prognose bij hysterectomc van een geïnfecteerde uterus
niet zoo ongunstig gesteld. Teunissen

Taschenbuch der Geburtshilfe für Tierärtze von Dr. Med. Vet.Wilhelm
Becker, prakt. Tierarzt in Bevensen (Hannover). Mit 57 Abbildungen. Prijs:
M 4.60.

Een der oudste Duitsche dierenartsen Wilhelm Becker, de uitvinder van de
Vacufakt, die 50 jaren praktijk achter den rug heeft, heeft dit boekje geschreven
met het doel op deze wijze de jonge practici te laten profiteeren van zijn groote erva-
ring op verloskundig gebied. Het is een boekje van 86 blz. en geïllustreerd met
57 niet zeer fraaie foto\'s, die meerendeels onveranderd zijn overgenomen uit reeds
bestaande boekwerken, o.a. uit „das Praktikum der tierärztlichen Geburtshilfe"
van Lindhorst und Drahn. Schrijver behandelt nagenoeg de geheele praktische
verloskunde op beknopte wijze en bespreekt daarbij tevens de inversio et prolapsus
uteri. Hij bespreekt vrij beknopt verschillende instrumenten, de hulpverleening bij
abnormale verlossingen van te groote vruchten en die bij abnormale liggingen.
Opvallend is het, dat schrijver zoovele verloskundige instrumenten beschrijft ;
meestal kan een geroutineerd accoucheur met een zeer beperkt instrumentarium
zijn werk verrichten. Hoewel ik het niet overal eens ben met hetgeen collega Becker
schrijft, heb ik zijn werkje toch met genoegen gelezen. Wie zijn kennis omtrent de
practische verloskunde nog eens wil opfrisschen, kan dit boekje van nut zijn.

Het verschijnen van een boek omvattende een belangrijk deel der vleeschkeuring
is hier te lande een zoo zeldzame gebeurtenis, dat daaraan wel bijzondere aandacht
moet worden geschonken. De heeren I.uxwolda en Reitsma hebben in dit, met
duidelijke letter gedrukte en typografisch keurig verzorgde werk een schat van ge-
gevens bijeengebracht, waaraan elkeen die met dc keuring is belast inderdaad steun
kan ontleenen bij het vormen van zijn oordeel over een concreet geval.

Men meene niet bij het openslaan van het boekje een in gedragen proza gestelde
beschouwing te zullen aantreffen. De tekst is in een min of meer aphoristischen stijl
gehouden, waardoor de feiten en mededcclingen ,,in het gelid" den lezers worden
voorgesteld. Daardoor konden de schrijvers in beknoptcn vorm al datgene opnemen,
hetwelk zij vermeldenswaard vonden, zonder dat de omvang van het werk de hand-
zaamheid bij het gebruik ging schaden. Voor zoover de stof een overzicht geeft
van wettelijke (en andere) bepalingen over een bepaald onderwerp ontstaan duidelijke
cn beknopte samenvattingen der op één onderwerp betrekking hebbende voor-
schriften. daar waar het geldt ziekten te beschrijven treft men voortreffelijke korte
overzichtjes aan van al hetgeen uit een keuringsoogpunt van beteekenis is. De schrij-
vers hebben zich een strenge discipline opgelegd en behandelen b.v. in Hoofdstuk II
„de keuring voor het slachten" om in dc Hoofdstukken VII tot XI de bespreken
„de keuring (na het slachten) van resp. runderen, kalveren, schapen en geiten, een-
hoevige dieren, varkens." Daardoor worden de op één ziekte betrekking hebbende
mededeelingen over twee (of meer) plaatsen verdeeld. Bij de bespreking van hetgeen
bij dc keuring van organen cn deelen wordt waargenomen, worden evenzeer nog
opmerkingen gemaakt over de beoordeel ing van het geheele dier. Zoo wordt het
mond- en klauwzeer, om een actueel voorbeeld te noemen, vermeld op blz. 23,
bij de keuring vóór het slachten, en de beoordeeling beschreven op blz. 83 zoowel
als op blz. 137. Hierdoor ontstaan herhalingen, die inherent geacht moeten worden
aan de door de schrijvers gekozen behandelingswijze.

Trouwens stijl en behandelingswijze stellen betrekkelijk zware eischen aan de
nauwgezetheid van den lezer. Ongetwijfeld zullen studenten die onder leiding dit
vak bestudeeren er veel van hun gading in kunnen vinden, en voor dierenartsen die

een grondige vooropleiding hebben genoten zal het ongetwijfeld een zeer gemakkelijk
repertitorium zijn. Voor zelfstudie van hen, die zich op eigen kracht op de hoogte
willen stellen van omvang en werkwijze der vleeschkeuring zal het minder geschikt
blijken. Deze opzet moest de schrijvers ook verhinderen beschouwingen op te nemen
over bepalingen, waarmede zij het eventueel niet eens waren, of kritiek te oefenen
over de uitvoering zooals deze in het „Keuringsregulatief" is neergelegd. Maar zij
ontnam hen ook de gelegenheid veel van hetgeen door Nederlandsche onderzoeker«
als nieuwe bijdragen bij de techniek of de beoordeeling is geleverd te vermelden.
Zoo noemen zij bijvoorbeeld nergens de merkwaardige mededeeling van van Santen,
dat drie weken gekoelde cysticerci niet alle gedood zijn en deze bewerking dus
onvoldoende is. En dit is een waarneming die er toe geleid heeft dat thans in Duitsch-
land deze koeling officieel is afgeschaft en alleen invriezen is toegelaten. Wij be-
twijfelen dan ook of zij het eerst door hen genoemde doel: een overzicht „samen te
stellen van het belangrijkste, dat op dezen eigen weg (hier te lande) is bereikt" wel
in voldoende mate hebben kunnen verwezenlijken.

Het is natuurlijk niet mogelijk hier alle detailopmerkingen te maken die zich
bij het lezen voordoen. Om aan te toonen dat deze zonder twijfel den schrijvers
zullen bereiken, bezien wij even de eerste van Hoofdstuk 1 op blz. 5. Dan zien wij
dat in den 7en regel van de tweede alinea een a cursief te veel is blijven staan, zij
wordt nergens door een gelijkwaardige b gevolgd.

Maar vragen wij, is hier de reeks van uitzonderingen der slachtdieren die niet
aan „keuring" volgens de Vleeschkeuringswet onderworpen zijn wel voldoende
volledig weergegeven.

Hadden hier niet evenzeer genoemd moeten worden de dieren bedoeld sub 3
in art. 4 der wet (ongeboren, doodgeboren en jonge gestorven dieren); de dieren
die bestemd zijn om na slachting te worden uitgevoerd en wier vleesch genoemd
wordt in art. 50 der wet; evenals de dieren (daargenoemd) die voor wetenschappelijk
onderzoek bestemd zijn. Het is toch geenszins de bedoeling dat de eerste hier genoem-
de groep dieren eerst gekeurd worden of zij voldoen aan de op blz. 194 gestelde
criteria om dan eerst te worden vernietigd. Het doel der bepaling is dat zij juist
zonder keuring zullen worden vernietigd. En ware het niet nuttig, te vermelden dat
de wel aangehaalde „vrijstelling der huisslachtingen" geregeld is bij art. 6a der
wet.

Doch wenden wij ons weer tot meer algemcene gezichtspunten. Het is een voor-
treffelijke gedachte van de schrijvers geweest zich niet te beperken tot slachting,
keuring resp. onderzoekingsmethoden, maar dat zij ook uitvoerige mededeelingen
hebben gedaan over „keuring" (liever onderzoek) van vleeschwaren en het toezicht
op de inrichting der vleeschwinkels en slachtplaatsen en op de naleving der wet.
Over deze stof is in Nederland nog weinig geschreven. De practische raadgeving
om zich bij een „ronde" tot bepaalde onderwerpen te beperken (b.v. toestand dei-
ijskasten, toestand der gereedschappen) en voor het overige met een vlug overzicht
te volstaan is zeer juist. Ook de opsommingen, b.v. van de eischen waaraan een
vleeschwinkel moet voldoen of „wat is strafbaar", zullen velen van groot nut zijn.
De beginner zal met vreugde het model van een „proces verbaal" begroeten.

Vatten wij ons oordeel samen, dan luidt dit: Een boek, met eigen karakter en
dus deugden en gebreken zooals die elke „persoonlijkheid" aankleven. Het verdient
door alle vleeschkeuringsambtenaren bestudeerd en geraadpleegd te worden.

Ongetwijfeld zal het dan bijdragen tot het verkrijgen van meer uniformiteit
in de uitvoering der Vleeschkeuringswet, welk doel de schrijvers zich in de tweede
plaats bij het samenstellen voor oogen hielden. Moge het daartoe snel zijn weg
vinden naar alle „hoofden van dienst".

Gemengde voedermiddelen voor rundvee, paarden, varkens en pluimvee, door Dr.
J. Grashuis, Arnhem. Drukkerij H. J. Remmelink, Zelhem.

Van bovengenoemd werkje is de derde jaargang verschenen, aangevende een
oplage van het 70ste tot het 100ste duizendtal.

Enkele toevoegingen en uitbreidingen daargelaten, komen de in de tweede jaar-
gang voorkomende hoofdstukken op dezelfde wijze voor in deze derde jaargang;
als nieuwe hoofdstukken zijn er echter nog in opgenomen: koeienmeel voor droog-
staande koeien, stierenmeel en voedermethode voor eendenkuikens en volwassen
eenden.

Dat in twee jaren tijds 70 duizend exemplaren van dit werkje afgenomen zijn,
zegt meer dan voldoende in welke behoefte hierdoor wordt voorzien; het zal dan
ook niet verwonderen, wanneer deze nieuwe oplage aan het eind van het jaar 1938
weer grootendeels afgeleverd zal zijn.

Verslag van de algemeene vergadering gehouden op 11 December 1937 te
Zutphen. In tegenstelling tot de andere vergaderingen van dit jaar was deze
slecht bezocht, vermoedelijk tengevolge van den sneeuwval; slechts 13 leden en
4 introducé\'s waren aanwezig. Na opening, lezing notulen en behandeling van
ingekomen stukken bracht collega Dr. I\'. G. M. van Hooydonk verslag uit als
afgevaardigde naar de algemeene vergadering te Utrecht.

De contributie voor 1938 werd wederom bepaald op f 26.50 (f24.— voor
de Maatschappij en f 2.50 voor de afdeeling).

Als opvolger van den Heer G. van Soest werd benoemd tot penningmeester
de Heer B. Lok te Deventer.

Hierna werd behandeld het voorstel van de Verecniging tot bestrijding van
de tuberculose onder het rundvee en van andere veeziekten in Gelderland
n.m. om, indien bij de plaatselijke vereenigingen tot invoeren van de oormerken
bij de bestrijding wordt overgegaan, de kosten van die oormerken en de daar-
voor benoodigde tangen voor rekening van den dierenarts te nemen. Na hier-
over gehouden besprekingen werd besloten aan de leden te adviseeren tot
inwilligen van het voorstel van de Provinciale verecniging over te gaan. Men
meende echter de voorwaarde te moeten maken, dat, mocht binnen een paar
jaar blijken, dat die oormermeiken niet zouden voldoen en het daardoor noodig
werd voor andere oormerken ook andere tangen aan te schaffen, de kosten van
die nieuwe aanschaffing dan door de organisaties zouden worden gedragen.

Hierop hield de Heer H. J. Odé een bespreking over : „De varkenspest in
de Veewet", waarop eenige discussie volgde. Daar dit de laatste maal was, dat
de Heer Odé als lid in ons midden was, dankte de voorzitter hem niet alleen
voor deze inleiding maar bovendien voor al hetgeen hij in den loop der jaren
als bestuurslid en als H.B. afgevaardigde voor de afdeeling heeft gedaan.

Aanwezig 15 leden en het eerelid kolonel Knipscheer; het Hoofdbestuur werd
vertegenwoordigd door collega A. van Heusden.

De voorzitter opende de vergadering en richtte een speciaal woord van welkom
tot den kolonel Knipscheer, den luit. Kolonel Dr. Gallandat Hu et en den heer
van Heusden. Daarna bracht hij weemoedige hulde aan de nagedachtenis van den
majoor dirigeerend paardenarts (b. d.) F. Lameris. Hij bracht in herinnering, dat
majoor Lameris vele jaren lid van onze vereeniging is geweest en van zijn hand
verschillende publicaties op het gebied van hoefbeslag zijn verschenen. Na zijn
ontslag uit den militairen dienst trok hij zich uit het actieve leven terug en hebben
wij het contact met hem verloren. I11 het corps militaire paardenartsen zal de naam
Lameris een bekende klank blijven houden. Deze woorden werden door de aanwe-
zigen staande aangehoord.

De notulen van de vorige vergadering werden door den secretaris voorgelezen
en zonder bemerking onder dankzegging gearresteerd.

1. Een schrijven van het plaatselijk comité \'s Gravenhage der stichting „Fonds
Ridderdagen" met verzoek haar financieel te willen steunen. Het werk der Stichting
omvat het verleenen van steun aan behoeftige Ridders der Militaire Willemsorde
en hun nagelaten betrekkingen. Besloten werd dit schrijven voor kennisgeving
aan te nemen.

2. Een verzoek van de Militaire Hoefsmeden Vereeniging haar te willen steunen
om de positie van den militairen hoefsmid te verbeteren en wel in de eerste plaats
door wederom in de gelegenheid te worden gesteld den rang van opperwachtmeester
te bereiken. Zij meent in vergelijking met andere militaire werklieden, als geweer-
makers, bankwerkers en zadelmakers, billijke aanspraak op dien rang te hebben.
Hoewel de Militaire Veterinaire Vereeniging de wensehen van de militaire hoef-
smeden erkent en met de actie verbetering van hun positie in het leger gaarne instem!,
achtte zij toch den weg, welke de Mil. Hoefsmeden Vereeniging nu meent te moeten
bewandelen, niet de juiste. Wordt de steun verlangd van de militaire paardenartsen,
dan moet de vereeniging zich wenden tot den Chef van het dienstvak, hetgeen wel
is waar al een keer vruchteloos is geschied, maar wiens bemiddeling na verloop van
tijd nogmaals kan worden ingeroepen, wanneer zich eventueele wijzigingen ten
gunste van de hoefsmeden hebben voorgedaan.

3. Een schrijven van het Genootschap voor Militaire Traditie en Uniformkunde,
waarin wordt medegedeeld, dat de Mil. Vet. Vereeniging als stembevoegd lid is
aangenomen en Dr. van Vloten op de ledenlijst als medewerkend lid is ingeschreven.
Statuten en Huishoudelijk Reglement werden separaat toegezonden.

4. Een dankbetuiging van Majoor J. van Zijverden te \'s Gravenhage voor de
ontvangen gelukwensten bij zijn veertigjarig jubileum als dierenarts

De voorstellen tot wijziging en aanvulling der Vleeschkeuringswet 1919 werden
niet in behandeling genomen. Aan het Hoofdbestuur werd in December 1936 bericht
gezonden, dan onze afdeeling op het gebied van vleeschkeuring te weinig deskundig
is om een oordeel te vellen. Het zou daarom onjuist geweest zijn hieromtrent een ver-
gadering te houden. Ook werd in verband hiermede geen afgevaardigde gezonden
naar de Buitengewone Algemeene Vergadering der M. v. D. van 9 Januari 1937.

D? aan alle reserve-paardenartsen gerichte circulaire, welke was samengesteld
door de reserve-majoors v. n. Bosch en Prof. Dr. v. d. Plank en ten doel had onze
reserve-collega\'s aan te moedigen om buitengewoon lid van de Mil. \\ et. \\ er. te

worden, heeft een uiterst pover resultaat gehad. Slechts twee heeren zijn als lid
toegetreden. Besloten werd de actie door persoonlijk contact voort te zetten.

Het jaarverslag van den secretaris en de rekening en verantwoording van den
penningmeester over 1936 werden zonder opmerking goedgekeurd. In verband
met den gunstigen financieelen toestand der afdeeling werd besloten: ie. Over
1938 geen contributie te heffen. 2e. Een bedrag van ƒ 15.— te storten in het Onder-
steuningsfonds der Maatschappij voor Diergeneeskunde.

Bij de gehouden bestuursverkiezing werd Dr. C. Brands bij acclamatie als voor-
zitter herkozen. De volgorde van aftreden was van te voren als volgt bepaald:
1. voorzitter, 2. secretaris-penningmeester, 3. vice-vcorzitter.

Als afgevaardigde naar de Algemeene Vergadering der M. v. D. te Utrecht werd
benoemd Dr. G/zenbeek. Als plaatsvervangend afgevaardigde werd gekozen Dr.
Stefei.s.

Bij de behandeling van den beschrijvingsbrief der Maatschappij werd de lieer
|. H. ten Thije candidaat gesteld als lid van de Notulencommissie. Voor de ver-
kiezing van een onder-voorzitter der Maatschappij wegens het bedanken als zoodanig
van Prof. Dr. G. Krediet, werd besloten de candidatuur van Dr. C. Brands te
steunen. Als secretaris der Maatschappij werd weer candidaat gesteld de heer A.
van Heusden en als voorzitter, respectievelijk plaatsvervangend lid van den Cen-
tralen Raad, de heeren C. Tenhaeff en E. Rutgers.

Als afgevaardigde in het Hoofdbestuur werd gekozen Dr. J. G. C. van Vloten,
in geval Dr. C. Brands door de Algemeene Vergadering tot ondervoorzitter der
Maatschappij mocht worden benoemd.

Besloten werd de benoeming van de voorgestelde eereleden en correspondeerende
leden der Maatschappij bij acclamatie te steunen.

De overige punten van de agenda van de Algemeene Vergadering werden met
algemeene stemmen aangenomen. De door de Afdeeling Groningen—Drenthe
voorgestelde wijzigingen van art. 46 en 52 van het H.B. werden echter verworpen.
Een wijziging van deze artikelen werd niet gewenscht geacht.

Na het huishoudelijk gedeelte der vergadering verkreeg Dr. van Vloten hel
woord voor het houden van zijn voordracht over: „Enkele mededeelingen omtrent
den huidigen stand van het paardengasmaskcr". Het nieuwe ontwerp masker werd
hierbij gedemonstreerd.

Hierna sloot de voorzitter deze geanimeerde vergadering, na Dr. van Vloten
hartelijk dank gezegd te hebben voor zijn interessante voordracht.

De 57e Kringavond werd gehouden 25 November j.1. Aanwezig waren 9 leden
en i introducé. Als nieuw lid werd aangenomen collega Mol te Utrecht. Wegens
liet niet aannemen van de benoeming tot secretaris-penningmeester door collega
Dinkelaar van Egviond werd als zoodanig gekozen collega Hoogstraten te
Amstelveen. Vervolgens deed collega Eichholtz een vrije mededeeling over
Spirochaetosis bij honden. Spr. gaf in een heel kort résumé de verschillen aan
tusschen de I.eptosp. ictcro-haemorrhagica en de Leptosp. Canicola en ging op deze
laatste vorm meer in speciaal wat hel clinisch onderzoek en de therapie betreft.
Bij het urine-onderzoek op leptospiren moet men beschikken over een „Dunkel-
feld" en de urine zoo versch mogelijk daarmee onderzoeken. Terloops merkte
spreker hierbij op. dat de moderne groote-stad-praxis (kleine huisdieren) steeds
betere outillage van de dierenartsen vereischt, zoodat spr. het streven van het

publiek naar steeds goedkoopere poliklinieken langzamerhand een waarschuwend
halt moet toeroepen. Spr. gaf verder aan de typische clinsche verschijnselen, welke
bij de Spirochaetosis op den voorgrond treden, waaraan grof clinisch de diagnose
met vrij groote zekerheid is te stellen, maar streng wetenschappelijk zeker blijft
natuurlijk alleen het bloedonderzoek en het urine-onderzoek in Dunkelfeld.
Therapeutisch blijft behalve het tegenwoordig goed helpende serum van de Rijks-
seruminrichting, de nabehandeling van de nierpatiënt (Lept. canicola), waarvoor
spr. de aandacht vestigt op het praeparaat „Diuzamon", dat een geleidelijke
afsplitsing geeft van chloor-ammonium, waardoor de urine langen tijd achtereen
zuur is te houden. Spr. licht dit toe aan de hand van een door hem weten-
schappelijk gecontroleerd geval. In de discussie had spr. gelegenheid enkele dingen
nader toe te lichtten en gaf hij ten slotte den collega\'s in overweging voor der-
gelijke gevallen hun beter geoutilleerde collega\'s in den arm te nemen, voor
zoover hun kleine-huisdier-paxis zelfs geen betere inrichting noodig maakt of
verlangt. Spr. waarschuwt tegen het zonder meer empirisch toepassen van Weil-
serum en het nieuwe chloor-ammonium praeparaat.

Na collega Eichholtz dank te hebben gezegd voor zijn leerrijke vrije mede-
deeling sloot de voorzitter, collega Folmer, de bijeenkomst.

In Mei van het vorig jaar verzonden wij een circulaire, waarin aan
een aantal instituten, geleerde genootschappen en faculteiten voorgesteld
werd, het derde internationale tropengeneeskundig congres in de maand
September 1938 te Amsterdam te houden.

Op deze circulaire mocht het voorbereidende comité, daartoe aange-
steld door de Nederlandsche Vereeniging voor tropische geneeskunde,
van vele zijden toestemmende antwoorden ontvangen, terwijl de
Nederlandsche Regeering reeds eerder Haar instemming met ons
voornemen had betuigd. Daardoor zijn wij thans in staat U mede te
deelen, dat bedoeld congres inderdaad, buitengewone omstandigheden
daargelaten, zal kunnen plaats vinden en wel te Amsterdam en Rotter-
dam, in de week van 26 September tot 1 October 1938.

Aangezien de Spaansche Regeering liet weten, dat door omstandig-
heden buiten haar wil het derde internationale malariacongres, hetwelk

in Madrid zou gehouden worden, niet kan doorgaan, hebben wij. met
toestemming van de Nederlandsche Regeering en van den Voorzitter
van den „Conseil permanent pour les Congrès du Paludisme", Prof.
E. Marchoux te Parijs, besloten dit congres met het onze te combi-
neeren. Het congres zal-dus den naam dragen van „Derde Vereenigd
Internationaal Tropengeneeskundig en Malaria Congres". De malaria-
afdeeling zal in ruime mate zelfstandig blijven; de gedrukte handelingen
daarvan zullen een afzonderlijken bundel vormen.

Voorzitter van het geheele congres is Prof. G. Grijns, oud-hoogleeraar
aan de Landbouwhoogeschool te Wageningen; voorzitter van het
malariacongres is Prof. N. H. Swellengrebel, lid van den eerder
genoemden „Conseil permanent pour les congrès du paludisme".

1. De Nederlandsche Regeering verklaarde zich bereid, vreemde
Regeeringen uit te noodigen, een officieele delegatie naar het congres
te zenden.

2. Daarnaast zullen wij het zeer op prijs stellen, indien uit de ver-
schillende landen een zeer groot aantal deelnemers komt.

3. In eenige landen zijn reeds nationale comité\'s voor het congres
gevormd, een voorbeeld hetwelk naar wij hopen in alle landen, die bij
de tropengeneeskunde of de malaria geïnteresseerd zijn, zal worden
gevolgd.

5. De leden van het congres ontvangen de gedrukte handelingen,
hebben toegang tot de vergaderingen en kunnen deelnemen aan de
discussies.

6. Eenige excursies zullen worden georganiseerd, o.a. naar het
Instituut voor tropengeneeskunde te Leiden, het nieuwe Havenhospitaal
te Rotterdam, de malariastreek in Noord Holland, den Wieringermeer-
polder en den afsluitdijk der Zuiderzeewerken. Een gemeenschappelijk
diner zal het congres besluiten.

7. Voor voordrachten en discussies zijn alle talen toegelaten: den
sprekers wordt evenwel verzocht, tevoren aan de congresleiding op te
geven, in welke taal zij het woord zullen voeren. Hiervan wordt in het
programma melding gemaakt.

8. Voor de dames der leden zal een afzonderlijk comité zorgen,
teneinde haar het verblijf in Nederland zoo aangenaam mogelijk te
maken.

9. Overeenkomstig het programma van het tropengeneeskundig
congres, hetwelk in 1932 te Amsterdam gehouden zou zijn, stellen wij
voor,.de volgende onderwerpen op het programma te plaatsen: 1. Defi-
ciëntie-ziekten; 2. Gele Koorts; 3. Leptospiren; 4. Filariasis. Dit laatste
is gekomen in plaats van zwartwaterkoorts, welke in 1932 op het pro-
gramma stond.

10. Overeenkomstig het programma van het congres te Madrid,
stellen wij voor, op het malariacongres te bespreken: 1. Anopheles-

rassen; 2. Parasietenstammen; 3. Behandeling met kinine en met de
nieuwe synthetische middelen; 4. Prophylaxis; 5. Assaineering en
Kolonisatie.

11. Het congres zal ook een sectie voor vergelijkende tropenpathologie
omvatten; als programma daarvan stellen wij voorloopig voor: 1. Defi-
ciëntieziekten; 2. Lyssabestrijding; 3. Rickettsia; 4. Uitroeiing der
tsetsevlieg.

12. Voor al deze onderwerpen zullen tijdig rapporteurs en deelnemers
aan de discussies uitgenoodigd worden. De opgave van verdere onder-
werpen of van vrije voordrachten zien wij gaarne tegemoet. Voor zoover
de tijd dit toelaat zal de congresleiding hiermede rekening houden.

Dr. Th. Ameschot, Prof. Dr. L. de Blieck, Prof. Dr. S. L. Brug,
Prof. Dr. P. C. Flu, Prof. Dr. G. Grijns, algemeen voorzitter, Dr. E.
H. Hermans, A. A. Hulshoff, Prof. Dr. B. C. P.Jansen, J. D. Kayser,
Prof. Dr. G. J. W. Koolemans Beynen, Prof. Dr. W. A. Kl enen,
Prof. Dr. C. D. de Langen, Prof. Dr. J. J. van Loghem, Dr. A. van
der Scheer, Prof. Dr. W. A. P. Schüffner, Prof. Dr. E. P. Snijders,
Prof. Dr. N. H. Swellencrebel, voorzitter der malaria-afdeeling,
Dr. G. P. Utermöhlen, Dr. W. Th. de Vogel, Dr. Cu. W. F. Winckel,
secretaris, A. van der Zijl, Mr. D. Crena df. Iongh, penningmeester.

Wij vestigen de aandacht van collega\'s die belang stellen in tropische ziekten,
op dit belangrijke Congres, waaraan, op initiatief van Prof. ijk Blieck, om het
contact tusschen geneeskundigen en diergeneeskundigen te versterken, een sectie
voor Vergelijkende Pathologie is toegevoegd, waarin belangrijke onderwerpen op
veterinair gebied zullen worden behandeld.

20 December is te Giessen Geheimer Medizinalrat Prof. Dr. Paul Martin
gestorven, die ons Hollandse dierenartsen allen goed bekend is als de schrijver
van het hier veel gebruikte leerboek der veterinaire anatomie. Met hem is na
een arbeidzaam en welbesteed leven een der voormannen heengegaan, waaraan
niet alleen de Duitse, maar de dierenartsen der gehele wereld veel te danken
hebben. Zijn naam zal in herinnering blijven bij allen, die de diergeneeskunde
tot hun levenstaak hebben gekozen.

Prof. C. F. van Oijen, door de Mij. voor Diergeneeskunde aangewezen als
bestuurslid van bovengenoemd Congres werd in de Algemeene Vergadering.
17 Dec. te Amsterdam onder voorzitterschap van Dr. N. M. Josephus Jitta
gehouden, bij acclamatie gekozen tot bestuurslid aangewezen door de leden van
het Congres (overeenkomstig art. 10 sub 2 der statuten) en ook voor het jaar
1938 wederom als secretaris aangewezen.

Een onderzoek namens de Ver. van Nederl. Gemeenten bij het destructie-
bedrijf van de N.T.F. in Friesland.

Naar aanleiding van de op de gestie van de N.V. Nederl. Thermochemische
Fabrieken te Amsterdam (destructor Bergum) geoefende kritiek heeft de Ver. van
Nederl. Gemeenten bij deze onderneming een bedrijfs-oeconomisch onderzoek
doen instellen, waaromtrent in September j.l. een rapport is uitgebracht. Een ver-
gelijking is gemaakt zoowel wat het meel- en vetrendement als wat de financieele
resultaten aangaat tusschen de N.T.F. en de beide andere groote destructorbedrijven
in ons land, te weten de N.V. Gekro te Overschie en N.V. destructor Son van de
N.C.B. Omtrent de conclusie, waartoe het deskundig onderzoek heeft geleid, kan
aldus de N. R. Ct., het volgende worden medegedeeld: de cijfers betreflende de
hoeveelheid diermeel en vet, welke per 100 kg verwerkt materiaal verkregen zijn,
doen zien:

1) dat bij alle 3 bedrijven het totaal rendement uit 1936 hooger is dan in 1935;

3) dat het totaal rendement van de N.T.F. zoowel over 1935 als 1936 gunstiger
is dan dat van de beide overige bedrijven;

4) dat het vetrendement bij de N.T.F. in 1936 veel hooger is dan in 1935, terwijl
het rendement bij de Gekro en te Son in beide jaren gelijk bleef. De vergelijkende
cijfers wijzen dan ook allerminst op het verloren gaan van groote hoeveelheden
vaste stoffen bij de N.T.F., zooals aan de bedrijfsleiding werd verweten. Uit verge-
lijking van de kostenbestanddeelen, de aanvoerkosten, de slachtkosten en de ver-
werkingskosten, enz. en de opbrengst per 1000 kg aangevoerd materiaal, welke thans
van de 3 bedrijven ter beschikking zijn over de jaren 1935 en 1936, is de overtuiging
verkregen, dat de N.T.F. niet minder oeconomisch werkt dan de beide andere
bedrijven.

Het ingestelde onderzoek heelt op overtuigende wijze aangetoond, dat de op de
N.T.F. geoefende kritiek als volkomen ongemotiveerd van de hand moet worden
gewezen.

Het Hoofd van den [taliaanschen Veeartsenijkundigen Dienst bezoekt
eenige abattoirs in ons land.

Als bewijs, dat ons land op het gebied der Vleeschkeuring, en meer speciaal op
dat van den slachthuisbouw, een voorname plaats gaat innemen kan gelden het
bezoek, dat het Hoofd van den veeartsenijkundigen dienst van Italië, Dr. Giovanni
Sicola, in gezelschap van eenige andere ambtenaren van zijn dienst, aan ons land
bracht. De bezoekers, die een studiereis door Polen, Oostenrijk en Duitschland
achter den rug hadden, bezochten, na de inrichting te Eindhoven te hebben bezich-
tigd, eveneens het nieuwe slachthuis te Bussum. Zij verklaarden o.m., dat dit abattoir
het mooiste en meest praktisch ingerichte was, dat zij tot dusver hadden gezien. Na
ook nog de inrichting te Amsterdam te hebben bezocht is het gezelschap naar
Kopenhagen vertrokken.

De kwestie der schietapparaten (met kogel), welke niet meer gebruikt
zouden mogen worden.

Op 15 October j.l. richtte de Minister van Justitie een rondschrijven aan de
Commissarissen der Koningin, waarbij Z.Exc. verzocht het gebruik van schiet-
apparaten, waarbij de te slachten dieren met een kogel worden gedood, tegen te
gaan.

Als gevolg daarvan ontvingen de Burgemeesters, Hoofdcommsisarissen en Commis-
sarissen van Politie een zelfde verzoek van de Commissarissen der Koningin en het
resultaat daarvan was, dat reeds in verscheidene plaatsen door de politie inlevering
der schietapparaten en patronen werd verlangd.

In een uitvoerig schrijven verzocht daarop het Hoofdbestuur van den Nederland-
schen Slagershond den Minister zijn meening tc herzien en alsnog het gebruik van
bedoelde slachtapparaten toe te staan. Het resultaat, aldus meldt de Vee- en Vleesch-
handel, hiervan is geweest, dat inmiddels de Burgemeesters, Hoofdcommissarissen

en Commissarissen van Politie een tweede rondschrijven ontvingen, waarbij wordt
medegedeeld, dat, naar aanleiding van het feit, dat van verschillende zijden zich
ernstige bezwaren hebben doen hooren, Z.Exc. aanleiding heeft gevonden om de
in zijn vorige circulaire behandelde materie nader in overweging te nemen en
Z.Exc. verzocht tot nader order de uitvoering van het eerste rondschrijven te willen
opschorten.

Toekenning van opsporingsbevoegdheid aan de ambtenaren van den
keuringsdienst voor vee en vleesch op de naleving der vestigingswet
kleinbedrijf 1937.

De Minister van Binnenlandsche Zaken heeft een circulaire gezonden aan de
gemeentebesturen. Daarin wordt het volgende gezegd:

Met verwijzing naar mijn circulaires d.d. 23 Aug. 1937 en 9 September 1937
heb ik de eer Uw college tnede te deelen, dat, naar is gebleken, sommige gemeente-
besturen behalve aan de gemeentepolitie, ook aan de ambtenaren van den keurings-
dienst hebben opgedragen, nauwkeurig toezicht te houden op de naleving van de
vestigingswet kleinbedrijf 1937 en de door den Minister van Economische Zaken
bij beschikking van 18 Augustus 1937 vastgestelde regeling.

De aldus door bedoelde ambtenaren verleende medewerking wordt door dien
Minister op hoogen prijs gesteld. Zij is met betrekking tot de toepassing van genoemde
wet op slagersbedrijven zeer doelmatig, aangezien de ambtenaren van de gemeente-
lijke keuringsdiensten voor vee en vleesch in het bijzonder in de gelegenheid zijn het
bedoelde toezicht uit te oefenen. Uiteraard zal hun echter de noodige opsporings-
bevoegdheid, als bedoeld in art. 15 der wet, behooren te worden verleend, welke
bevoegdheid beperkt zal kunnen blijven tot het opsporen van overtredingen in het
slagersbedrijf. l)e Minister van Economische Zaken is bereid, op aanvrage van de
betrokken gemeentebesturen, bedoelde bevoegdheid aan de daarvoor in aanmerking
komende ambtenaren te verleenen.

De gemeenschappelijke regeling inzake de vleeschkeuring, welke door Breda
met de gemeenten Chaam, Etten-Leur, Ginneken en Bavel, Princenhage, Rijsbergen,
Terheijden, Teteringen en Zundcrt werd getroffen, heeft aanvankelijk tot aller
tevredenheid gewerkt, totdat eenige Bredasche slagers er toe overgingen in buiten
de gemeente gelegen slagerijen te slachten. Dit voorbeeld werd spoedig door andere
Bredasche slagers gevolgd, eensdeels omdat zij goedkooper uit waren, anderdeels
om te trachten Breda te dwingen de slachttarieven te verlagen, aldus B. en W.
van Breda, in een voorstel aan den Raad.

Om daarin verandering te brengen, zijn B. en W. van Breda in onderhandeling
getreden met de buitengemeenten, teneinde te komen tot een zoodanige wijziging
van het contract, dat daarin de clausule betreffende het niet-heffen van invoerkeur-
loon door Breda op van buiten Breda ingevoerd vleesch. vervalt.

Verschillende gemeenten stemden hiermede in, andere echter niet, zoodat de
tusschentijdsche wijziging niet kon plaats hebben, aangezien dit slechts met goed-
vinden van alle partijen kan geschieden. Nu doet zich het geval voor, dat het contract
eindigt op 1 Januari 1939, doch automatisch 6 jaren doorloopt, als het niet voor
i Jan. 1938 is opgezegd.

Een en ander geeft B. en VV. aanleiding den Raad in overweging te geven bedoeld
contract op te zeggen onder mededeeling, dat de Raad bereid is de overeenkomst
te verlengen op dezelfde voorwaarden, met uitzondering van de bovengenoemde
bepaling inzake het niet-heffen van invoer-keurloon, waartoe Breda zelfde bevoegd-
heid wenscht te hebben.

Blijkens een bericht in de N. R. Ct. van 11 Nov. j.1. heeft de Ned. Indische Regee-
ring zich vereenigd met het standpunt van het college van Gedeputeerden van
West-Java, dat de tarieven voor de varkensslacht te Batavia veel te hoog zijn. Ten

opzichte van de kapitaal-investatie maakt de gemeente Batavia 50% winst per jaar
op het varkensabattoir en de regecring acht verlaging dringend geboden.

Deze regeeringsopdracht is een uitvloeisel van de protesten der Chineesche varkens-
slagers tegen de tarieven; men herinnert zich, dat de spekslagers direct na de invoering
gestaakt hebben. De winsten over 1934, 1935 en 1936 hebben bedragen j 38.777.71,
ƒ39.836.60 en ƒ 35.550.— tegenover kapitaal-investatie van resp. ƒ80.000.—,
ƒ 77.500.— en ƒ75.000.—

Hoewel de directeur van B. B. de tarieven, in vergelijking met die van elders,
niet overmatig hoog achtte, meende toch ook deze autoriteit, dat verlaging in verband
met de gemaakte winst geboden is.

Het is reeds een oud standpunt der regeering, dat de autonome gemeenschappen
met hun bedrijven een matige winst mogen maken; 111 dit verband is weieens van
5 è 10 % gesproken. Volgens B. en YV. is echter over het hoofd gezien, dat het varkens-
slachthuis en de inventaris al zeer oud zijn, zoodat binnen afzienbaren tijd tot alge-
hcele vernieuwing overgegaan zal moeten worden. De aanschafiïngskosten van een
nieuw varkensslachthuis worden geraamd op 2 ton, zoodat met dit bedrag de ge-
maakte winst vergeleken zou moeten worden en niet met de kapitaal-investatie minus
de afschrijvingen. (De redactie merkt hierbij op, dat men uit de afschrijvingen toch
de noodige vernieuwingen zou kunnen doen?). Ook dan nog maakt het varkens-
abattoir nog een winst van 20%.

B. en W. stellen thans verlaging voor van de varkens- en geitenslachtgelden.
Verlaging van het rundertarief achten B. en W. niet gewenscht, omdat dit vergeleken
bij dat van andere groote plaatsen op Java, reeds laag is. Zij stellen daarom voor
het varkenstarief te brengen van ƒ 1.75 op ƒ 1.50 per dier en het tarief voor geiten,
schapen en herten van ƒ 0.45 op ƒ0.30. Mede een der redenen tot verlaging van het
geit ntarief is de sterke achteruitgang van het aantal geslachte geiten. In 1935
werden nog 43.358 geiten geslacht, in 1936 41.256, terwijl voor 1937 op geen hooger
aantal mag worden gerekend dan 33.300. Ook wordt nog voorgesteld de koelgelden
te verlagen. De verlaging der slachttarieven zal een winstderving geven van naar
schatting ƒ 15.940. De invloed der verlaging van het koelgeld kan niet worden
geraamd.

Bij de algemeenc beschouwing in de 2de Kamer over het Voorloopig Verslag van
het 11de hoofdstuk van de Rijksbegrooting voor 1938 werd er aan herinnerd, dat
het wetsontwerp tot wijziging van art. 20 der Vleeschkeuringswet is ingetrokken.
Beteekent dit, aldus werd gevraagd, dat voorloopig van elke herziening dezer wet
wordt afgezien ? Dit zouden verscheidene leden betreuren. Zij verzochten omtrent
\'s Ministers plannen te dezen aanzien te mogen worden ingelicht. In het bijzonder
zouden zij gaarne van den Minister vernemen, of deze niet meent, dat de gevallen
van vleeschvergiftiging, welke zich den laatsten tijd hebben voorgedaan, een wets-
wijziging noodig maken ten einde het toezicht op de naleving beter te verzekeren.

Enkele leden bepleitten het vaststellen van één keuringstarief voor het geheele
land. De keuring zou dan door Rijksambtenaren dienen te geschieden. Desgewenscht
zou een herkeuring vanwege het gemeentebestuur kunnen worden toegelaten, mits
hiervoor geen extrakeurloon of andere retributies geheven zouden worden.

In zijn Memorie van Antwoord aan de Tweede Kamer inzake de begrooting
van Sociale Zaken zegt Min. Romme, dal de intrekking van het wetsontwerp tot
wijziging van art. 20 der VI.wet niet beteekent, dat voorloopig van elke herziening
dezer wet wordt afgezien. Het ligt in de bedoeling van den Minister, om een algeheele
herziening dezer wet te bevorderen. Voor een verscherping van het toezicht op de
naleving der VI.wet behoeft op deze herziening niet te worden gewacht.

Bij deze herziening der VI.wet zal de Minister ook aandacht schenken aan de
wenschelijkheid, om voor het geheele land één keuringstarief vast te stellen. Voor-
stellen om de keuring van de gemeentelijke diensten over te brengen naar een rijks-
dienst zijn evenwel van hem niet te verwachten. Deze kwestie staat, aldus de Minister,
geheel los van het v-aagstuk der uniforme keurloonen.

Bij de behandeling der begrooting, afdeeling volksgezondheid, merkte de Heer
Ruyter nog op, dat het onjuist is te achten, dat de VI.wet wordt gebruikt ten behoeve
van de gemeentelijke budgetten. De winsten der abattoirs komen voor een groot
deel uit de keuringsgelden, terwijl de slachttarieven veelal te hoog zijn. Spreker
bepleitte één keuringstarief voor het geheele land, met de bepaling, dat bij de invoer-
keuring geen extra keurgeld mag worden geheven.

Groningen. De uitbreiding van het slachthuis, t.w. uitbreiding van het oude koel-
huis, bouw van een nieuw voorkoelhuis, vergrooting der runderslachthal, alsmede
moderniseering van de slachttechnische installatie en verbouwing van het penslokaal
kwamen in 1936 tot stand. Enkele andere verbeteringen moesten wegens financieele
redenen worden uitgesteld. Het totaal aantal slachtingen bedroeg 50.594, tegen
52.875 in het jaar 1935. Het vleeschverbruik per hoofd der bevolking nam af van
43.20 kg in 1935 tot 42.54 kg in 1936.

In totaal werden 3094 controlebezoeken verricht bij slagers en vleeschwaren-
fabrikanten in den geheelen kring. Het aantal slagerijen bedroeg in Groningen 178.
Het aantal bacteriologisch vleeschonderzoekingen bedroeg 352; in 41 gevallen met
positief resultaat.

Het tuberculosepercentage bedroeg 17,7% bij de runderen, 2,1% bij gras-
kalveren, 0,64 % bij vette kalveren en 7 % bij varkens. Echinococcustlazen werden
waargenomen bij 1,28 % runderen, 0,49 % varkens, 0,035 % der schapen en 9,2 %
der paarden. Vinnen werden gevonden bij 14 runderen in levensvatbaren toestand
en bij 107 runderen en 8 graskalveren in afgestorven toestand.

Leiden. Ook te L. uitbreiding en verbouwingen. Het nieuwe varkensslachthuis
kwam begin April gereed (bouwkosten ƒ122.500,—). In totaal werden ƒ400.000,—•
door den Raad beschikbaar gesteld voor uitbreidings- en vernieuwingswerken.

Het aantal slachtingen liep terug van 31.409 stuks in 1935 tot 25.234 stuks in
1936. Vooral het aantal slachtingen ten behoeve der vleeschwarcnfabrieken liep
aanzienlijk terug.

In totaal werden 2285 inspecties verricht, n.1. 1377 bij slagers en vleeschwaren-
verkoopers en 908 bij openbare middelen van vervoer. Het aantal slagers in Leiden
bedroeg 100, benevens 3 vleeschwarenfabrieken; vleeschwarenverkoopers waren
er 246.

Het tuberculosepercentage is te Leiden zeer hoog: bij volwassen runderen 2937
maal of 56,8%; koeien 2879 maal, 57,7%; stieren 58 maal, 31,9%; graskalveren
4 maal, 11,4% ; vette kalveren, 51 maal, 3,5% ; nuchtere kalveren 12 maal, 0,25 % ;
varkens 1909 maal, 15,9 %. Voor den geheelen kring werd 569 maal een bacteriolo-
gisch vleeschonderzoek ingesteld, met 57 rnaal een positief resultaat. In totaal werd
de cysticercus inermis in levensvatbaren vorm 29 maal bij runderen en 1 maal bij
graskalveren aangetroffen, in afgestorven toestand bij 215 runderen en 3 graskalveren.
Cysticercus ovis werd bij 11 schapen in het hart waargenomen, met in 4 gevallen
nog levende exemplaten.

In een circulaire aan de burgemeesters heeft de Minister van Binnenlandsche
Zaken in verband met de beschikking van den Minister van Economische Zaken
inzake de toepassing van de Vestigingswet Kleinbedrijf 1937 ten aanzien van het
slagersbedrijf medegedeeld, dat, naar gebleken is, sommige burgemeesters van
meening zijn, dat voor het zg. „uitponden" geen vergunning vereischt is, zoodal
huns inziens het uitponden zonder meer veroorloofd is. Deze opvatting wordt dooi-
den Minister van Economische Zaken geenszins gedeeld.

Het uitponden — d. i. het, zonder van het slagersbedrijf een beroep te maken,
van tijd tot tijd slachten van een enkel stuk vee en het verkoopen van het vleesch —
moet geacht worden te vallen onder art. 1 der Vestigingswet Kleinbedrijf 1937.

Hetgeen de betrokken personen, de z.g. uitponders, doen is toch te beschouwen als
het „vestigen" in den zin van de wet van een, zij het dan ook primitieve, inrichting,
waarin het bedrijf, in casu het slagersbedrijf, wordt uitgeoefend.

Winterswijk. Het totaal aantal slachtingen is gedaald met 1886 stuks. Meer werden
geslacht vooral een groot aantal vette kalveren, minder 404 runderen, 217 graskal-
veren en 3322 varkens. In 54 gevallen werd een bacteriologisch vleeschonderzoek
ongesteld; hiervan kon het vleesch in 42 gevallen in consumptie worden gebracht.

In het verslagjaar werden 463 winkelinspecties gehouden. Het aantal slagers-
winkels wordt niet vermeld. Tuberculose kwam voor bij 59 runderen (van de 1219),
23 vette kalveren (van de 5437) en 62 varkens (van de 8835); echinococcose bij 20
runderen, 7 paarden (van de 84) en g varkens. Cysticercus inermis werd 18 maal
bij het rund in afgestorven toestand waargenomen.

Enschede. In totaal werden geslacht 5083 runderen, 2095 vette en graskalvererj,
2906 nuchtere kalveren, 4gi eenhoevige dieren, 8026 varkens, 470 schapen en
18 geiten. Vermeld wordt, dat ruim ƒ4000.— minder aan keurloonen werd ont-
vangen, zoodat men wel mag aannemen, dat ook te E. het aantal slachtingen is terug-
geloopen. Tuberculose kwam voor bij 1 i,g2 % der runderen en 3,g % der varkens.
Cysticercosis werd 158 maal bij runderen waargenomen, waarvan 24 maal levende
parasieten.

Einde 1936 was het aantal slagerswinkels 149; het aantal inspecties bij deze
inrichtingen bedroeg 658. Inspecties van vleeschwarenwinkels en marktinspecties
bedroeg 230. Bij de laboratorium-onderzoekingen wordt vermeld, dat onderzocht
werden 57 kippen, 2 konijnen en 1 duif.

In 1936 is in de verordening op de heffing van keurloon voor vee en vleesch in de
gemeente SmaUingerland een bepaling opgrn >men, waarbij reductie van rechten
wordt toegestaan, indien een minimum aantal nuchtere kalveren van meer dan
500 gedurende één kalenderjaar door denzelfden persoon ter keuring wordt aange-
boden.

Van een belanghebbende was een verzoek ingekomen, om een gelijke regeling
te willen treffen voor het keuren van varkens. B. en W. hadden hiertegen geen bezwaar
en stelden daarom voor voor elk in een kalenderjaar boven de 500 stuks door een
persoon te slachten varkens het keurloon te verlagen van ƒ2.- ■ tot ƒ 1. — De Raad
besloot echter om voor het keuren van meer cian 500 varkens in één jaar het keurloon
te stellen op J 0.25 per varken.

Evenzoo besloot de gemeenteraad van Zwartsluis de keurloonen voor vee en
vleesch met 5 % te verlagen, terwijl collega Tolhoek als keuringsveearts werd her-
benoemd.

Overeenkomstig het voorstel van B. en W. van Brie/Ie besloot de gemeenteraad
mede te werken tot combinatie van de keuringskringen Brielle, Hellevoctsluis en
Abbenbroek ingevolge de vleeschkeuringswet.

In verband met de voorgekomen vleeschvergiftiging te Harenkarspel besloot de
Raad van die gemeente tot afscheiding van den vleeschkeuringsdienst van den Kring
Oudkarspel en toetreding tot dien te Barsingerhorn.

In een vergadering van den Raad der gemeente Abbenbroek werd, overeenkomstig
den wensch van Gedep. Staten, besloten tot opheffing van den keuringskring Abben-
broek voor den keuringsdienst van vee en vleesch voor de gemeenten Abbenbroek,
Zuidland, Heenvliet en Oudenhoorn en met ingang van 1 Jan. a.s. over te gaan
naar den nieuw te stichten keuringsdienst, omvattende 12 gemeenten op Voorne
en Putten, met als centrum de gemeente Brielle. Ook de gemeente Oudenhoorn besloot
over te gaan, onder het maken van de opmerking, dat de opheffing van den dienst
een nadeel is voor de 4 aangesloten gemeenten, wier belangen worden opgeofferd
aan de belangen van de gemeenten Hellevoetsluis en Brielle.

Bij de behandeling van de begrooting der gemeente Reilen werden enkele salarissen
verhoogd, doch werd de jaarwedde van den keuringsveearts, hoofd van den vleeschkeu-
ringsdienst, daarentegen, wegens vermindering van werkzaamheden, waarin zich
de crisis in het slagersbedrijf weerspiegelt, verlaagd met ƒ 500.—.

Teneinde te komen tot een meer billijke heffing van keurloonen en slachthuis-
rechten heeft de slachthuiscommissie te Wageningen, in overleg met den directeur
van het slachthuis, een tarief ontworpen, hetwelk op enkele uitzonderingen na, ook
de instemming van de slagers had. Het nieuwe systeem van heffing komt, aldus het
bericht in de „Vee- en Vleeschhandel", hierop neer, dal per kilogram slachtgewicht
de rechten zullen worden geheven. Paarden, runderen en graskalveren zullen met
3 cent per kg worden belast, varkens, bedrijfsslachtingcn, met 4J cent, vette kalveren
met 5 cent, terwijl het slachtrecht van nuchtere kalveren, schapen en geiten is vast-
gesteld op ƒ 1.50. Het invoerkeurloon is bepaald op 5 cent per kg.

In verband met op 1 Januari 1938 in werking tredend contract voor het drukken
van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde, worden hierbij medegedeeld de prijzen
voor overdrukken en omslagen voor in het Tijdschrift geplaatste artikelen.

De eerste 100 overdrukken van elk artikel worden gratis geleverd; voor het leveren
van roo exemplaren boven dit aantal wordt berekend:

De prijzen van de omslagen worden bovendien nog verhoogd met 4 % omzet-
belasting.

Het is gebleken, dat de voor 1937 geldende bepalingen betreffende contributie
en tijdschriftkcuze niet geheel gehandhaafd kunnen blijven, daar dan met het ledental
van 35 voor 1938 geen sluitende begroting kan worden verwacht. De contributie
zal daarom moeten worden gesteld op ƒ g.— voor het gehele jaar, terwijl de Revue
vétérinaire, een der twee franse bladen, die het minst blijkt te worden gelezen, zal
vervallen.

Voor ig38 zullen dus de abonnementen als volgt zijn: D. T. W.; T. Rsch. (D.);
Vet. Ree. en Vet. Journ. (E.); Ree. de Méd. Vét. (Fr.); T. v. Geneesk. (N). Van
ieder worden 2 abonnementen genomen. Zo enigszins mogelijk zal ook het Vlaamse
Tijdschrift worden aangeschaft. Aan het verzoek van een lid tot aanschaffing van
het Schweizer Archiv, kan om verschillende redenen niet worden voldaan; één
ervan is, dat het indertijd vrijwel ongelezen terugkwam.

De contributies zullen weer een dezer dagen per postwissel of per giro kunnen
worden voldaan; men wordt verzocht het bedrag voor einde December te voldoen,
daar geen enkel periodiek wordt besteld, voordat het aantal leden bekend is.

Een oproep wordt gericht tot de dierenartsen, zich op te geven, waardoor dan
tevens het bladengetal kan worden uitgebreid.

J. Bakker. R. A. P. H. Gorbev. Th. Dr Groot. Th. Stegenca, J. H. P
Verwey. (,. Wagenaar.

Overleden: Dr. H. J. M. Hoogland, Utrecht.
Overleden : H. F. F.ggink te Beetsterzwaag.

E. Frühner, Lehrbuch der Arzneimittellehre für Tierärzte. 14. Auflage. Verlag
I cid. Enke, Stuttgart, 1937. R.M. 20.

K. Hokmann, Ueber den Einflusz des Insulins auf den Blutzucker des Schales und
auf Hyperglykämien verschiedenen Ursprungs. Inaug-Diss. Berlin. 1937.

K. Krohn. Ueber die Grösze und Resorptionfähigkeit der Analbeutel des Ilundi s.
Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

E. Sii.hersikpe, Einiges über den Kryptorchismus der Pferde. Verlag Rieh.
Schoetz, Berlin. 1937. R.M. 1.40

R. Koiil, Einwirkung d< s Vlistelextrakles auf den Blutdruck di s Hundt s. Inaug.-
Diss. Hannover, 1937.

H. H. Dükes, The Physiology of domestic animais. 41h cd. Gomstock Publishing
(Company, inc. Ithaca, New-York, U.S.A., 1937.

Air raid précautions mémorandum Mo. 5, Anti-gas training. lssued by the Home Office
(Air Raid Précautions Department). His Mahesty\'s Stationerv Office. 4 d.

K. ijandsiedk 1 . Untersuchungen ueber die Hauttemperatur des Rindes mit dent
l\'her.-oelement. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

f.. Simon. Untersuchungen über die Säure-Basengleichgewicht bei Hund und
Rind. Inaug-Diss. Zürich, 1937.

E. Abderhalden, Dem weitschauenden Naturforscher und überzeugenden
Lehrer, dessen Wirken auf verschiedensten Gebieten der Biologie wesentlich beige-
iragen zum Fortschritt der Tierheilkunde. Ehrenpromotion, Zürich. 1937.

V\\. Bunge. Im 11 Beitrag zur Frage der Harnstoffspaltung im Pansen und Labmagen
des Schafes. Inaug.-Diss. Berlin. 1937.

k. Evers. Versuche zur Bestimmung der Residualluft beim Tier. Inaug.-Diss.
Berlin, 1937.

V. Engei.skamp, Experimentelle Beeinflussung der Herztätigkeit mit anschlieszen-
der Aufnahme von Herzton, Elektrokardiogramm und Kombination. Inaug.-Diss.
Berlin, 11)37.

B. Fuksa, Untersuchungen über die physikalischen Eigenschaften der Wolle des
Cigaja-Schafes in verschiedenem Alter. Inaug.-Diss. Wien, 1936.

G. Steinke, Bau und Einrichtung des Stalles als Gesundheitsfaktoren in der deut-
schen Schweinezucht. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

G. Andres, Marx Fugger und die deutsche Pferdezucht und -heilkunde. Inaug.-
Diss. Berlin. 1937.

H. So.nnenbrodt, J )rr Blutaufbau der braunschweigischen Kaltblutzucht auf
Grund der Abstammung der belgischen und rheinisch-deutschen Kaltbluthengste
des Braunschweigischen Landgestüts Harzburg. Inaug.-Diss. Berlin. 1937.

P. v. Grüningen, Abstammung und Rassezugehörigkeit der Saanenziege. Inaug.-
Diss. Bern, 1937.

J. Kuncaitis, Versuch einer Monographie des Pferdes in Lithuania. Inaug.-Diss.
Bern. 1937.

A. Aepli, Betrachtungen über die Messung der oberen Extremitätenwinkel sowie
neue Messungs- und Beobachtungsversuche durch die Filmaufnahme beim Pferd.
Inaug.-Diss. Zürich, 1937.

O. Bötsciii, Untersuchungen über die Beanspruchung des Beugesehnenapparates
des Hufes unter Berücksichtigung des Körpergewichtes und der Zehenlänge am
unbeschlagenen und beschlagenen Hufe. Inaug.-Diss. Zürich, 1937.

J. Forrer, Geschichte und Aufbau der Braunviehzucht des Kantons Graubünden.
Inaug.-Diss. Zürich. 1937.

R. Good, Studie über Erblinienkombinationen in einigen wichtigen Viehzucht-
genossensehaften der Braunviehzucht des Kantons St. Gallen. Inaug.-Diss. Zürich,
\'937-

F. Gubler, Der Aufbau der wichtigsten Hengstfamilien der schweizerischen
Jurapferdezucht. Inaug.-Diss. Zürich, 1937.

B. Grzimek, Geflügel richtig füttern. Handbuch, d. neuzeitl. Geflügelfüllerg.
2. völlig neubearb. u. stark verm. Aufl. Leipzig: Neri. d. Geflügel-Börse (1937

E. A. Heiniger, Puszta-Pferde. Ein Bilderbuch mit 107 Aufn. Berlin: Atlantis-
Verl. (1937). R.M. 6.50

I,. Sellier, Anomalies des organes génitaux des génisses jumelles de mäles. These,
Lyon, 1936.

H. Schmiedt, Häufigkeil und Formen der Tuberkulose des Rindes unter Berück-
sichtigung der Pathogenese. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

H. Fi.ügk, Ueberdie Thyreoidea der Hühner im endemischen Kropfgebiel. Inaug.-
Diss. Bern. 1937.

J. Balmer, Uebcr Herzgewichte gesunder und nierenkranker Hunde. Inaug.-
Diss. Bern, 1937.

F. Müller. Ein Fall von Chondrodystrophie beim Kalb. Inaug.-Diss. Zürich,
¹937-

E. Neu . Sieben Fälle von Hyperdaktylie beim Rind. Inaug.-Diss. Zürich. 1937
Ernst Joest\'s Handbuch der speziellen pathologischen Anatomie der Haustiere. Bd. 2
(Hälfte 2). Berlin: R. Schoetz, 1937.

Leber u. Gallenwege, Bauchspeicheldrüse, Bauchfell, zentrales u. peripheres
Nervensystem v. Ernst Joest. 2. Aull. Bearb. v. Joh. Dobberstein. R.M. 27.60

P. Nebauer, Das Röntgenbild der normalen Harnblase des Hundes. Inaug.-Diss.
Wien, 1936.

J. Leitnf.r, Die Blutgerinnungswerte (nach Fonio) des gesunden Schweines.
Inaug.-Diss. Wien, 1937.

H. Schappes, Die Blutkörperchensenkung bei den Haustieren mit dem Apparat
nach Reichel. Inaug.-Diss. Wien, 1936.

R. Schmidt, Klinische HarnstofFbestiminungen (Hund und Pferd). Inaug.-Diss.
Wien. 1936.

A. Schratt, Die Regeneration des Blutbildes bei der Katze. Inaug.-Diss. Wien,
\'937-

J. Kern, Das Blutbild des Hundes nach Röntgen-Ganzkörperbestrahlungen.
Inaug.-Diss. Wien, 1936.

\\v. s\'u-i\'p. |. Kühnai und h. Suiirof.oer. Die Vitamine und ihre klinische
Anwendung. 2. Aufl. Verlag Ferd. F.nke, Stuttgart, 1937. K.M. 8.

E. Sii.BKRsn.t\'K, Einiges über den Ki vptorchismus des Pfrdrs. \\ erlag Rieh.
Schoetz, Berlin, 1937. R.M. 1.40

K. Sonnenschein. Versui he über l.xtraduralanästhesie bei der Ziege. Inaug.-
Diss. Berlin, 1937.

k. Herzog. Statistische Krhebungen über Zahnerkrankungen beim Pferde. Inaug.-
Diss. Leipzig, 1937.

H. Berger, Hormonale Therapie als ätiologischer Behandlungsfaktor bei Huf-
krebs und Dermatitis verrucosa. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

A. Mf.nsa, Patologia chirurgica veterinaria. Vulume primo. Lniorc tipografico-
editrice veterinaria Torinese, 1937. Lire 90.

I ii. Hahn, Die wichtigsten Operationen des Tierarztes in der Praxis mit beson-
derer Berücksichtigung der Lahmheiten, Erfahrungen über Technik. Wert und
Wirtschaftlichkeit. Verlag Rieh. Schoetz, Berlin. 1937. R.M. 4.60

w. Becker, Taschenbuch der Geburtshilfe für Tierärzte. Verlag Rieh. Schoetz,
Berlin, 1937. R.M. 4.(10

A. Hrn. Lieber chronische Atembeschwerden des Pferdes. Inaug.-Diss. Zürich,
\' <»37-

J. Haiiser, Weitere Beiträge zur Frühdiagnose der Trächtigkeit beim Rind. Inaug.-
Diss. Zürich, 1937.

F. Kahm 1:1.i) u. \\. Wahi.icii. Bakteriologische Nährboden-Technik. 3. Aull.
Leipzig: G. Thieme 1938 (Ausg. 1937). R.M. (>.7;,

R. Leskova, Positive Bacillus Abortus-Bang-Agglutinationen beim Pferd. Inaug.-
Diss. Wien, 1936.

P. Radvii.i.a, Zur aktiven Immunisierung gegen Schweinerotlauf mit virulenten
Rotlaufglukosidkulturen. Inaug.-Diss. Wien, 1936.

l. Rieiif.r, Ueber Versuche einer Klarstellung der Bedeutung des Komplementes
für Infektion und Immunität. Inaug.-Diss. Wien, 1936.

IL Miesznkr und Fr. Harms, Bekämpfung der Aufzuchtkrankheiten. 8. Tagung
der Fachtierärzte für die Bekämpfung der Aufzuchtkrankheiten in Berlin vom ifi bis
18 Sept. 1936). M. u. H. Schaper. Hannover, 1937. R.M. 8.

R. Groszmann, Zur Geschichte der Hundswut. 2. Teil: Das Krankheitsbild.
Inaug.-Diss. Berlin. 1937.

G. A. Bramm, Ueber die Vrulenz der saprophytisch in den Tonsillen des Schweines
vorkommenden Rotlaufbakterien. Inaug.-Diss. Berlin. 1937.

G. Schulz, Ist die prositive Tuberkulinreaktion der Kälber bis zu drei Wochen
diagnostisch wertvoll für die Erkennung einer kongenitalen Infektion durch das an
Uterustuberkulose erkrankte Muttertier ? Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

W. Bruns. Das Verhalten der invasionsfähigen Larven der Pferdestrongyliden in
verschiedenen Bodenarten. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

F. O. Heinz, Der kulturelle Nachweis von Tuberkelbakterien in nichttuberkulösen
Hühnern. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Greimer, Michael, Handbuch des praktischen Desinfektors. 3. Aufl. Verlag
von Theodor Steinkopff, Dresden. 1937. R.M. ti.

M. Weiztanner, Untersuchungen über die Zuverlässigkeit verschiedener Tuber-
kulinisierungsmethoden beim Rind. Inaug.-Diss. Bern, 1937.

j. Behnke, Die- Brauchbarkeit der .Schnellagglutination für die veterinärpolizei-
liche Feststellung des seuchenhaftes Verkalbens. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

G. Bohn. Untersuchungen über den I.ungenwurmbefall der wichtigsten deutschen
Nutzwildarten. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

j. Narbutas, Refraktomclrische Untersuchungen eiweiszlreier Milchseren
Inaug.-Diss. Wien, i Çï-

R. Di mont. Contribution à l\'etude des viandes ladres. Thèse, Lyon, 1936.
H. Sallf.rmann, Histologische Untersuchungen von Wuppertaler Leberwurst
unter besonderer Berücksichtigung der Fleischverknappung im Herbst 1935. Inaug.-
Diss. Berlin, 1937.

\\\\. Wil.ms, Histologische Analyse von Kingeweidewürsten im Stadtbezirk M.
Gladbach. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

]. Hille, Der Keimgehall der Gewürze Majoran, weiszer Pfeffer, Nelken und
si ine Bedeutung in der Wurstfabrikation. Inaug.-Diss. Berlin. 1937.

K. Tilgner, Weitere Studien über das Zellbild der Milch bei der tuberkulösen
Mastitis. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

K. Lütkefei s. Die Wasst rstoffionenkonzentralion Ph) beim Gefrierfleisch und
ihre Veränderung im Verlaufe des Auftauprozesses unter Berücksichtigung der
Genusztauglichkeit und Haltbarkeit desselben. Inaug.-Diss. Hannover. 193t).

W. I.i:i i . Zur Verwertung der Konfiskate und des Blutes auf des deutschen
Schlachthofen. Inaug.-Diss. Berlin, 1937-

W. Brauer, Untersuchungen über die Zersetzungsursache von heiszgeraücherlen
f ischen. Inaug.-Diss. Berlin. 1937.

H. Drehe r. Versuche über den Linllusz der Raücherung auf das in der Rohwursl
enthaltene Bakt. Proteus und Bakt. Coli sowie den Bazillus Mesentericus. Inaug.-
Diss. Berlin, 1937.

1\'. Heine. Taschenkalender für Fleischbeschauer und Trichinenschauer. Jg. 11.
1938. Hannover: Schaper \'1937). R.M. 1.50

\\lilchstatistiek der Schweiz. Statistique laitière de la Suisse. Im Auftr. d. Spe/.ial-
kommission f. Statistik d. schweizer. Milchkommission bearh. v. d. Preisberichtstelle
d. Schweizer. Bauernverbandes. 1936. Bern : Verbandsdruckerei 1937. fr..».

\\\'on /i.scherei und Fischmärkten in Hamburg und Altona. Altona: Alster-verl.
J. Krögers Buchdr. 1937. R.M. 5.80

R. Refait. Des Janicéphales; le Dieu Janus dans la legende, la numismatique,
la littérature et les arts. Thèse, Lyon, 1936.

Otto M. L. Wkt/.i-.l, Der Tierschutz im Reichsstrafrecht. Verlag : Konrad
Triltsch, Würzburg, 1937. R.M. 2.50

Bildberichte der Tierärztlichen Rundschau. Verlag: Gebr. Bisschoff, Wittenberge,
,937. R.M. 1.

I.. Sunt■■fRiNfi. Die wichtigsten Krankheiten unserer Fische. Verlag: Dr. Hans
Schindler, München. R.M. 3.20

H. Stutz kl, Die Geschichte und Entwicklung der deutchen tierärztlichen Zeit-
schriften. Inaug.-Diss. Berlin, 1937-

lt. Liljefors, Das Reich des Wildes. Autoris. Lebertr. aus d. Schwed. von Hele
Willecke. Neudamm: J. Neumann. R.M. 10.

Vergr. 45 x . Uuu\'spek gedurende 48 uur
bewaard bij kaïnerpemperatuur (18°—
22° C.). Alleen de uitwendige laaj,\' (links
op foto) ter dikte van circa 1 mm is
gestold, wit van kleur. Het inwendige
spek (rechts op foto) is glazig en niet
gestold. Kristallisatie in de uitwendige
laatf is gebrekkig, terwijl inwendig de
celinhoud geheel donker is.

Hund vleesch-spiervezel 17 uur na
slachting, bewaartemp. H° (\'. pFI 5,9.
Vergrooting 50 x. Helder lichtende
spiervezels. Geringe dislocatie van de
,,discs" en beginnend uiteenvallen van
de spiervezelen in ,,discs".

Vergr. 45 x. Beeld van 2 monsters ge-
zouten rugspek, waarvan het linker
monster, afkomstig van goed hard ge-
droogd spek, prachtige kristallisatie
vertoont, terwijl het rechter monster,
afkomstig van week bedorven spek
(z.g. zomerspekreuk) bijna geen kristal-
lisatie te zien geeft.

Spiervezels uit Kundvleesch, dat gedu-
rende 8 dagen in de koelcel (temp.
2—4° C.) is bewaard. pH 5.85. Ver-
grooting 50 x. Dislocatie en uiteen-
vallen in ,,discs" is duidelijk waar te
nemen.

Vergrooting 50 x . Spierweefsel van een
Rund, 24 uur na slachting. Rewaartemp.
± 23° C. pil. na 21 uur 6.55. /eer sterk
uiteenvallen in ,,dises". Beginnende
sponsachtige-draadvormige teekening.

Vergroot int: 50 > . Spiervezels uit rund-
vleesch, dat gedurende s etmalen is
bewaard bij een temp. van ± 23° 0.
Er is niets meer van een vezelstructuur
te onderkennen dan enkele (\'of lichtende
vlekjes.

Spiervezels uit rundvleesch, dat gedu-
rende 120 uur is bewaard bij een temp.
van 23° C. Het geheele gezichtsveld
is vrijwel donker. De vezeleontouren
zijn niet meer of slechts vaag te onder-
kennen.

Vergrooting 45 x . Rugspek onmiddellijk
na de slachting in iets afgeblend normaal
licht; celinhoud overal helder.

Vergr. 45 x . Rugspek 4 uur na slachting
in iets afgeblend normaal licht. De
inhoud van een gedeelte der cellen is
diffuus wazig tengevolge van de opge-
treden kristallisatie.

Hetzelfde beeld als bij foto 1 in gepo-
lariseerd licht: celwanden slechts vaag
te zien als iets lichtende cirkeltjes,
celinhoud donker, slechts hier en daar
beginnende kristallisatie van den cel-
inhoud.

Hetzelfde beeld als bij foto 3 in gepo-
lariseerd licht. L)e celwanden zijn nog
wazig wit van kleur (niet hel lichtend).
De celinhoud van de diffuus wazige
cellen blijkt te bestaan uit fijne kristal-
letjes, terwijl een ander gedeelte van de
cellen nog donker is.

Vergr. 15 x. Rugspek 1*6 uur bewaard
in het Koelhuis gezien in gepolariseerd
licht. Gelwanden beginnen hel lichtend
te worden. De diffuse kristallisatie is
toegenomen.

Vergr. 45 x. Rugspek na 120 uur be-
waren in het koelhuis. Normale be-
lichting. Cel wand en niet meer zuiver
rond of elliptisch, maar meer polygonaal
van teekening. [ets zwaarder van lijn.
De inhoud van de cellen is niet diffuus
wazig meer, maar zoo goed als egaal
helder van kleur.

Vergr. 45 X, Rugspek gedurende \'.»0 uur
droog gezouten bij 18° C., gepolariseerd
licht. Celwanden overal hel lichtend.

Hetzelfde beeld als bij 7 in gepolariseerd
licht. De kristallen blijken zich voor
het grootste gedeelte naar t\'e cel wan den
te hebben begeven, zoodat de celwanden
hel lichtend en breed van teekening zijn,
terwijl de celinhoud over het algemeen
donker van teekening is en slechts hiel-
en daar wat fijne kristalltjes erin zijn
achtergebleven .

HET GEBRUIK VAN GEPOLARISEERD LICHT BIJ HET
MICROSCOPISCHE ONDERZOEK VAN VLEESCH EN
VLEESCHWAREN

In een uitvoerige publicatie heeft Dr. Hans Mayer, Leiter des
Forsehungs-institutes fiir Fleischverarbeitung in Berlijn, in den aanvang
van dit jaar (1937) voor het eerst gewezen op het gebruik van gepolari-
seerd licht bij het microscopische onderzoek van vleeschwaren en daar-
mede wederom een methode van onderzoek ingeschakeld, waardoor het
vaak moeilijke probleem, dat het vaststellen van de oorzaken der vleesch-
warengebreken ons oplevert, zij het niet geheel dan toch ten deele tot
oplossing kan worden gebracht.

Ingewijden zullen het met mij eens zijn, dat het wetenschappelijke
onderzoek van de vleeschwaren nog slechts weinig vorderingen heeft
gemaakt.

Door de onderzoekingen van Dr. Kf.rstf.ns, door eigen onderzoek en
door publicatie\'s van Dr. R. van Santen is slechts een tipje van den
sluier opgelicht. Van de talrijke afwijkingen, die bij vleeschwaren kunnen
voorkomen en waarvan ik o.a. noem het optreden van scheuren en holle
plekken in het inwendige, afwijkingen in reuk, verkleuringen van het
snijvlak, verweekingen in het centrum, rood worden van de spekdeelen
e.a. is het slechts in enkele gevallen gelukt wetenschappelijk de aard van
deze soort afwijkingen aan te toonen, terwijl men nog minder uit de
afwijkingen met zekerheid de door de praktijk gemaakte fouten heeft
kunnen bepalen. Een dankbaar veld voor onderzoek ligt nog braak en
met vreugde mogen wij dan ook deze nieuwe methode van onderzoek
begroeten. Wel is waar, dat wij met deze nieuwe onderzoekingsmethode
zooals uit onderstaande uiteenzetting zal blijken, dicht het terrein
naderen van den physicus en scheikundige. Samenwerking van de
vleeschhygiënisten met de beoefenaren van deze takken der wetenschap
is m. i. dan ook noodzakelijk om met succes het onderzoek van de
vleeschwarengebreken tot een goed einde te brengen. Zooals straks zal
blijken, zullen de verschijnselen die waargenomen worden in het ge-
polariseerde licht op juiste wijze verklaard kunnen worden door den
chemicus en met belangstelling zie ik dan ook de mij toegezegde nadere
publicatie van een wetenschappelijken arbeid op dit gebied van Dr.
Mayer tegemoet.

Dat veterinaire voorlichting bij het onderzoek der vleeschwaren niet
gemist kan worden, spreekt vanzelf en komt mij temeer gewenscht voor,
nadat ik een uitlating in ,,de Vee en Vleest hhandel" van 3 September
ig37 heb gelezen, gebezigd door Dr. Mayer ter gelegenheid van de
LXV 4

tentoonstelling van scheikundige apparaten te Frankfort a.M., waarin
genoemde onderzoeker van meening is, dat één der oorzaken van de
gebreken zou schuilen in „toevoeging van vleesch van in nood gedoode
slachtdieren blijkens het gehalte aan bacteriën en mogelijk zekere ont-

Het terrein van onderzoek
scherp afbakenen is bij het
vleeschwarenonderzoek nu
eenmaal onmogelijk. De be-
oefenaren van de verschil-
lende takken van wetenschap
zijn in deze op elkaar aan-
gewezen.

De onderzoekingen van Dr.
Mayer hebben in hoofdzaak
betrekking op de postmortale
veranderingen in spekweefsel.
Ik heb de resultaten van zijn
onderzoek gecontroleerd en
waar noodig mijn afwijkende
bevindingen nader beschreven.
Tevens heb ik mijn onderzoek
nog uitgebreid tot de post-
mortale veranderingen in het
spierweefsel. Ik heb mij hier-
bij uitsluitend bepaald tot het
vaststellen van de feiten en
laat als veterianir de ver-
klaring van de optredende ver-
schijnselen gaarne over aan de
tot oordeelenmeerbevoegden.

Alvorens tot de bespreking van mijn onderzoek over te gaan wil ik trachten in het
kort aan te geven wat onder gepolariseerd licht wordt verstaan.

Volgens de theorie van Chr. Huygens ontstaat het licht door trilling van den
aether, welke trilling geschiedt in een vlak, dat loodrecht staat op de richting, waarin
het licht zich beweegt. Het aantal trillingen per seconde is voor alle kleuren, waaruit
het witte licht bestaat niet gelijk, maar is het kleinst voor het rood en grootst voor het
violet. Beschouwt men den lichtstraal a—b (tig. i) dan zullen de lichttrillingen op
het oogenblik, dat deze straal door het vlak A gaat, in dit vlak plaats hebben. Zij
zijn echter niet aan een bepaalde richting in dit vlak gebonden maar kunnen alle
standen door de pijltjes aangeduid innemen. Zulk een straal, die naar alle kanten
dezelfde eigenschappen zal hebben, bestaat uit niet gepolariseerd licht.

Laat men echter op den spiegel A (ftg. 2), die uit een aan de achterzijde zwart-
gemaakt stuk glas bestaat, een lichtstraal a—b vallen onder een hoek van 35°25\',
dan zal deze straal na terugkaatsing volgens b—c gepolariseerd zijn.

Hierdoor verstaat men, dat alle trillingen in dezelfde richting geschieden; zij zullen
dus evenwijdig aan elkaar plaats hebben. Is dus in Fig. 3 g—h een lichtstraal, in een
horizontaal vlak gepolariseerd, dan zullen alle trillingen plaats hebben in de richting
der pijltjes d—e.

Laat men in Fig. 2, den gepolariseerden straal b—c weder onder een hoek van
35°25\' (polarisatiehoek) op een tweeden spiegel B vallen, die evenwijdig aan A
geplaatst is, dan zal het licht door dezen spiegel gereflecteerd worden in de richting
c—d. Draait men een der spiegels b.v. B, om de optische as b—c, met die voorzorg,
dat de hoek A CB steeds 35°25\' blijft, dan ziet men den spiegel allengs donker
worden en wanneer hij op go⁰ is gedraaid, wordt er in het geheel geen licht gereflec-
teerd. Draait men den spiegel nog verder, dan ziet men hem weder helderder worden
en bij eene totale draaiing van 180⁰ wordt al het licht weder gereflecteerd. Hieruit
volgt, dat gepolariseerd licht alleen dan teruggekaatst wordt, indien de invallende
straal op den eersten spiegel en de gereflecteerde straal van den tweeden spiegel in
hetzelfde vlak liggen. Laat men op den spiegel A licht vallen onder een anderen
hoek dan 35°25\', zoodat het na de terugkaatsing niet gepolariseerd is, dan wordt
dit licht door den spiegel B in iederen stand teruggekaatst. Het polarisatievlak
wordt gevormd door dat vlak, waarin de intredende en de gereflecteerde straal zijn
gelegen. In onze figuur is dus het blad papier het vlak, waarin b—c—d gepolari-
seerd is.

Het gewone (natuurlijke) licht, zooals het van elke lichtbron uitgezonden wordt,
heeft dus door de terugkaatsing aan den eersten spiegel een eigenaardige verandering
ondergaan.

Licht, dat zich ten opzichte van bepaalde vlakken anders gedraagt dan ten op-
zichte van andere, noemt men gepolariseerd. De toestel met behulp waarvan het
natuurlijke licht gepolariseerd wordt (hier de eerste spiegel) heet polarisator; dc
toestel, waardoor men kan onderzoeken of het licht gepolariseerd is (de tweede
spiegel) heet analysator.

Behalve door terugkaatsing van het licht onder den polarisatiehoek, kan men ook
gepolariseerd licht verkrijgen door dubbele breking.

Door kristallen, die niet tot het regelmatige stelsel behooren, wordt licht niet
eenvoudig (zooals b.v. in glas) volgens de wetten van Snellius gebroken, maar een
invallende straal wordt in het algemeen in twee stralen gesplitst, die zich binnen het
kristal in verschillende richtingen voortplanten. Men noemt dit verschijnsel dubbele
breking. Bij de kristallen van het kwadratische en van het hexagonale stelsel volgt
een der beide stralen de wet van Snellius; de brekingsaanwijzer is voor dezen straal
steeds dezelfde, onverschillig hoe de straal invalt; men noemt dezen straal daarom
den gewonen straal. De andere straal volgt de wet van Snellius niet: hij kan onder
bepaalde omstandigheden buiten het vlak van inval treden; de brekingsaanwijzer
is afhankelijk van den hoek, dien deze straal binnen het kristal met de hoofdas of
met een daarmede evenwijdige lijn maakt. Hij is bij sommige stoffen steeds grooter,
bij andere steeds kleiner dan die van den gewonen straal. Men noemt dezen straal
daarom den buitengewonen straal.

De gewone en de buitengewone straal, waarin een natuurlijke lichtstraal bij het
intreden in een dubbelbrekend kristal gesplitst wordt, zijn gepolariseerd en wel in
twee loodrecht op elkaar staande vlakken.

Ten einde met deze dubbelbrekende kristallen licht te verkrijgen, dat slechts in
één vlak gepolariseerd is, werden zij door Nicol zoodanig gewijzigd, dat de gewone
straal volkomen gereflecteerd wordt, terwijl de buitengewone straal onveranderd
door het prisma gaat.

Hiervoor wordt een kalkspaatkkristal doorgezaagd volgens een vlak, dat de beide
tegenoverliggende stompe hoeken met elkaar verbindt, en dus schuin door hel
geheele kristal gaat. Vervolgens worden deze zaagvlakten zorgvuldig gepolijst en
met canadabalsum weder in hun vorigen stand vereenigd. Het voor- en achtervlak
van het kristal wordt vervolgens zoover afgeslepen, dat zij hoeken van go⁰ maken,
met het vlak, dat door het kristal gebracht is. Een zoodanig gewijzigd kalkspaat-
kristal heet prisma van Nicol of wel alleen nicol.

volgens welk het kristal is doorgezaagd; de vlakken PQen P\'Q.\' zijn zoover afgeslepen,
dat de hoeken Q P Q\' en P\'Q\'P recht zijn.

Denkt men zich nu een lichtstraal A B, die in de richting der lengteas op het
prisma valt, dan zal deze zich splisten in den gewonen straal B C en den buiten-

gewonen straal B D. Volgen wij eerst den weg, dien de gewone straal neemt. Bij zijn
intrede in het kristal wordt hij gebroken in de richting B C en valt dan op de laag
Canadabalsum. Daar de brekingsindex van den gewonen straal 1,654 \'^{s en} die van
Canadabalsum 1,54, volgt hieruit, dat de grootste hoek, waaronder deze straal op
de Canadabalsum mag vallen om gebroken en dus doorgelaten te worden, 69° is;
in dit geval is deze hoek veel grooter en hierdoor wordt de lichtstraal B C volkomen
gereflecteerd in de richting CJ en geabsorbeerd door de zwart gemaakte zijden
van het prisma, terwijl de buitengewone straal, waarvan de brekingsindex 1,483
tot 1,654 \'^s> \'ⁿ de richting D E doorgelaten wordt en het prisma als gepolariseerde
straal E F verlaat.

Op deze wijze heeft men gepolariseerd licht verkregen, dat evenwijdig is aan den
invallenden straal.

Plaatst men achter dit eerste nicol een tweede, dan zal dit alleen dan licht door-
laten, indien hunne polarisatievlakken evenwijdig zijn. Draait men dus één der
nicols, dan zal men het gezichtsveld beurtelings helder en donker zien worden. Bij
evenwijdigen stand zal het licht wel, bij gekruisten stand niet doorgelaten worden.

Gepolariseerd licht kan ook verkregen worden door gewoon licht dunne lagen
van verschillende mineraliën te laten passeeren. Zoo heeft o.a. Prof. Bernauer
dunne Herapathit-lagen laten kitten tusschen twee glasplaten en daarmede een filter-
polarisator en filter-analysator samengesteld. (Herapathit is een Chinin-Joodver-
binding), die voor ons doel zeer geschikt zijn.

De onderzoekingen in het gepolariseerde licht geschieden in den regel bij gekruisten
stand van prisma\'s of plaatjes. Naar de soort van de daarbij optredende verschijn-
selen kan men drie hoofdgroepen onderscheiden n.1.:

Ter onderscheiding van deze groepen moet men het preparaat in het tafelopper-
vlak kunnen draaien. Een draaibare objecttafcl verdient dus bij het onderzoek de
voorkeur.

a) Optisch isotrope objecten blijven tusschen gekruiste prisma\'s of plaatsje in
iederen stand donker (b.v. water, glas).

b. Optisch anisotrope objecten vertoonen bij draaiing om 360° viermaal afwisselend
een helder en donker worden b.v. bij dubbelbrekende substantie\'s.

c. Circulair polariseerende objecten zijn bij gekruisten stand bij draaiing steeds
helder b.v. suikeroplossingen in dikke laag.

Voor het verkrijgen van gepolariseerd licht maakte ik gebruik van
een eenvoudig polarisatieapparaat, dat zoowel door de firma Zeiss als
door de firma Leitz in den handel wordt gebracht. Het bestaat uit een
filter-polarisator en een filter analysator. De polarisator wordt op
dezelfde wijze als een kleurfilter in de blendchouder van het Abbe\'sche
bclichtingsapparaat (bij de eenvoudige belichtingsapparaten in de
daarvoor bestemde ring) geplaatst, terwijl de analysator over het
oculair heen wordt geschoven. De aanschaffingskosten van dit polarisa-
tieapparaat zijn zoo gering, dat ze voor geen enkelen onderzoeker be-
waarlijk zijn.

Het verdient aanbeveling bij het onderzoek niet te sterke objectieven
te gebruiken, aangezien hierbij door z.g. „depolarisatie" het gezichts-
veld helderder wordt.

Voor het vervaardigen van de preparaten maakte ik met een gilette-
mesje of met een mic.rotoommes dunne coupe\'s, die op het voorwerpglas

gebracht met een paar pluisnaalden al naar behoefte iets werden uit-
gerafeld en daarna bedekt werden met een voorwerpglas, dat licht werd
aangedrukt met de naalden.

Worstcoupe\'s werden vervaardigd met het bevriesmicrotoom. For-
malinefixatie bleek geen nadeeligen invloed op de beelden uit te oefenen.

Het spekweefsel is opgebouwd uit de z.g. vetcellen, die door een
bindweefselreticulum bijeen worden gehouden. Dit reticulum is naar de
zwoerdlaag toe zwaarder van bouw en vaster van consistentie dan in
de meer centraal gelegen vetdeelen. De celwanden zelf zijn vrij dun,
zoowel perifeer als centraal en van een zwaarder worden van dc cel-
wanden naar de zwoerdlaag toe, zooals Dr. Mayer beschrijft, heb ik
niets kunnen bespeuren.

De vorm van de vetcellen in het spek kort na de slachting is rond tot
rondovaal (foto i en 3) en kan na eenigen tijd bewaren van het spek een
meer polygonaal karakter gaan vertoonen (foto 7). De grootte van de
vetcellen is wisselend. Over het algemeen zijn de cellen van het rugspek
meestal kleincellig, terwijl de vetcellen van het buikspek grootcellig van
voorkomen zijn. Vooral de vetcellen van het rugspek, gelegen tusschen
zwoerd en peesplaat zijn meestal klein van type. De onder dc peesplaat
gelegen cellen zijn wisselend in grootte. Om echter uit de grootte van
het celbeeld conclusie\'s te trekken van welke deelen het spek afkomstig
is, lijkt mij in vele gevallen riskant. Controleproeven gaven 10 % mis-
wijzigingen. Dc grenzen van juiste overgang van rugspek in buikspek
zijn trouwens niet te trekken.

Bij normaal doorvallend licht is dc inhoud van de spekccllen onmiddel-
lijk na slachting helder en bij afschermen van het licht worden alleen de
contouren van de celwanden duidelijker, terwijl aan dc kleur of teckc-
ning van den celinhoud niets veranderd, (foto 1).

Betrekkelijk kort na de slachting zien wij echter reeds een ander beeld
bij afgeschermde normale belichting optreden. Van een gedeelte der
cellen wordt de inhoud ieiS meer geel van tint, terwijl in andere cellen
het licht nog ongehinderd doorgaat en de inhoud helder wit blijft, dus
a.h.w. leeg schijnt (foto 3).

Macroscopisch zien wij, dat spek na de slachting van consistentie
begint te veranderen. Het dierlijke vet, bestaande uit gemengde trigly-
ceriden (verbindingen van het driewaardige alkohol glycerine met
vetzuren met de formule C_nH_2n0₂ met even aantal G-atomen), is in
het dierlijke lichaam tengevolge van de hooge lichaamstemperatuur in
vloeibaren toestand in de cellen aanwezig. Begint het spekweefsel af te
koelen dan kunnen wij in de normale gevallen een stolling van het vet
waarnemen. De glazig grauw wit-gele tint van het spekweefsel ver-
andert in een helder witte kleur. Invloeden van buiten kunnen dit
stollingsproces versnellen of vertragen. Het komt echter voor, dat spek,
niettegenstaande de afkoeling, niet of niet voldoende vast van consis-

tentie wordt. Het is nu de groote verdienste van Dr. H. Mayer, dat hij
door gebruikmaking van gepolariseerd licht de oorzaken van dit
gebrek heeft kunnen opsporen.

Hierdoor is het tevens mogelijk geworden om de zoojuist beschreven
post mortale veranderingen in het spekweefsel, te weten de celwand
en celinhoudveranderingen, in het microscopische preparaat nader
te verklaren.

Mayer zag n.1. in gepolariseerd licht een kristallisatie in het spek
optreden. Het aanvankelijk vloeibare vet van de vetcellen ondergaat
dus een verandering. Er treden kristallen in op, die de gepolariseerde
lichtstralen breken, waardoor deze kristallen als hel lichtend in het
microscopische preparaat zichtbaar worden.

In tegenstelling met Mayer, die zegt, dat deze kristallisatie uitgaat
van d.e celwanden en dan geleidelijk naar het inwendige van de cellen
voortschrijdt, nam ik waar, dat de kristallisatie diffuus in den celinhoud
als zeer fijne kristalnaaldjes optreedt, terwijl de celwanden niet aan het
proces deelnemen. Ik stelde dit vast door bestudeering van preparaten
vervaardigd onmiddellijk na slachting of wel korten tijd daarna. Aan
de hand van de door mij opgenomen microfoto\'s kan ik dit tevens
verduidelijken.

Foto i geeft het beeld weer van rugspek onmiddellijk na de slachting
in normaal doorvallend licht, dat iets is afgeschermd om de celgrenzen
duidelijk te laten uitkomen. Wij hebben reeds gezien, dat de celinhoud
helder blijft a.h.w. leeg schijnt. Bezien wij ditzelfde beeld nu in gepola-
riseerd licht dan blijkt, dat de celgrenzen zich voordoen als zeer vage
grijswitte m. o. m. ronde tot ovale lijntjes, hetgeen vermoedelijk tot
stand komt door een zeer geringe lichtbreking van de eiwitsubstanties
der celwanden.

De celinhoud is geheel donker (foto 2). (Het gesluierde in de micro-
foto is ontstaan door de geringe lichtdoorlating van het polarisatie-
apparaat. In het preparaat is het geheel donkerder). Geleidelijk aan
zag ik nu, dat in verscheidene cellen tegelijk het donkere veld van den
celinhoud diffuus lichtend werd en dat zeer fijne kristalletjes in de cellen
te voorschijn kwamen als hel lichtende puntjes en streepjes. Vier uur
na de slachting was deze kristallisatie in het meerendeel van de cellen
aanwezig. Slechts van een gedeelte der cellen was de inhoud nog vol-
komen donker getint in het gepolariseerde licht. Speciaal lette ik hierbij
op de veranderingen van de celwanden, maar het bleek, dat deze niet
helder lichtend werden en als dezelfde vage grijs-witte lijntjes bleven
bestaan. Microfoto 4 geeft hiervan een duidelijk beeld. De verandering
van het celbeeld bij normaal afgeschermd licht, waarvan foto 3 een
afbeelding is en waarin wij zien, dat een gedeelte van de cellen een meer
gele tint heeft aangenomen, blijkt te zijn veroorzaakt door beginnende
kristallisatie. Bij de stolling van kalfsvet, welk proces analoog verloopt
met de vetstolling in spekweefsel, kon ik de centrale kristallisatie nog
duidelijker waarnemen.

Wordt het spek verder droog en koel bewaard, b.v. in een koelhuis,
dan zien wij deze kristallisatie van den celinhoud m. e. m. toenemen.
De preparaten worden steeds hel lichtender en ook beginnen nu de
celwanden een meer lichtende teekening te vertoonen. (foto 5). Het valt
daarbij echter op, dat de celwandcontouren hun ronde of ovale teekening
verliezen en meer polygonaal van vorm worden. Ook blijken de kristallen
zich meer naar de periferie van de cellen te begeven.

Van een stuk rugspek, dat gedurende 120 uur in het koelhuis was
bewaard en flink hard van consistentie was, zag ik in het microscopische
beeld bij gepolariseerd licht zeer duidelijk deze polygonale celwand-
teekening optreden.

In het centrum van de vetcellen lagen slechts sporadisch enkele
kristalletjes. De celwanden waren echter zeer helder lichtend en breed
van teekening (foto 8).

Ook bij normaal doorvallend iets afgeschermd licht is deze polygonale
celwandteekening duidelijk waar te nemen, terwijl de celinhoud weder-
om leeg schijnt (foto 7). In tegenstelling met Mayer, die van meening
is, dat de kristallisatie uitgaat van de celwanden en zich geleidelijk naar
het centrum voortplant, heb ik duidelijk kunnen aantoonen, dat juist
het omgekeerde plaats heeft n.1. een kristallisatie van den celinhoud
met een verplaatsing der kristallen naar de periferie.

Ik wil vooral hierop de aandacht vestigen, omdat mij gebleken is,
dat foutieve conclusies anders niet uit kunnen blijven. Uit soortgelijke
afbeeldingen als foto 8 in de publicatie van Dr. Mayer trekt deze de
conclusie, dat zulk spek niet zorgvuldig behandeld is en niet voldoende
hard van consistentie geweest kan zijn. Mijn bevindingen hebben echter
het tegenovergestelde bewezen.

Volgens de onderzoekingen van Mayer schijnt vooral het onttrekken
van water aan de celwanden en het bewaren van spek in droge lucht
van groot belang voor een behoorlijke kristallisatie. Alhoewel ik van
meening ben, dat deze factor een zeer belangrijke rol speelt, staat het
voor mij vast, dat temperatuur-invloeden en de chemische samenstelling
van het vet zeker van even groote beteekenis zijn. Uit het door Mayer
zelfbepaalde vochtgehalte van spek, dat gemiddeld niet meer dan 1—2%
bedraagt, blijkt, dat deze factor alleen niet het volle gewicht in de schaal
kan leggen.

Niettemin oefent deze factor blijkens mijn controleproeven grooten
invloed uit. Een vergelijking van de microfoto\'s 5 en 6 kan zulks duidelijk
maken.

Rugspek, dat gedurende 96 uur droog gezouten werd bij een tem-
peratuur van i8° C. gaf in het microscopische preparaat een meer
gevorderde kristallisatie te zien dan hetzelfde rugspek, dat gedurende
96 uur in het koelhuis was bewaard.

Naast het onttrekken van vocht speelt m. i. ook de temperatuur en
de samenstelling van het vet, zoo ik zeide, een belangrijke rol.

schommelend van 18—22° C., nam ik waar, dat alleen de uitwendige
laag ter dikte van circa 1 mm een iets vastere consistentie had en de
witte kleur van gestold vet spek te zien gaf, terwijl het inwendige nog
glazig wit en week van consistentie was.

In een microscopisch preparaat van de grenslaag van dit spek in
gepolariseerd licht bleek, dat de vetcellen van de uitwendige zóne
een gebrekkige kristallisatie vertoonden, terwijl in de vetcellen van het
glazige spek nog geen kristallisatie was waar te nemen en in gepolari-
seerd licht een zwart beeld te zien gaven, (foto 9).

Dit beeld was na 120 uur bewaren van het spek onder dezelfde
omstandigheden nog niet gewijzigd.

Dr. Mayer ^j) schrijft in zijn publicatie, dat hij heeft kunnen vast-
stellen, dat de kristallisatie uiterlijk 2 dagen na de slachting van het
dier moet beginnen, wil het vet zijn kristallisatievermogen niet ver-
liezen.

Deze mededeeling gaf mij aanleiding om het laatst besproken monster
spek, dat dus 120 uur na de slachting onder bovengenoemde omstandig-
heden was bewaard, aan een nader onderzoek te onderwerpen, nadat
het gedurende 2 dagen (dus 168 uur na slachting) in het koelhuis was
bewaard. Bij het microscopische onderzoek van dit monster bleek
inderdaad, dat de kristallisatie van het inwendige van het spek zeer
onvolledig had plaats gehad. Wel was de inhoud van de vetcellen iets
diffuus lichter geworden, maar hel lichtende kristalletjes waren toch maar
sporadisch aan te toonen. De celwanden waren als vage witte contouren
zichtbaar en vertoonden geen kristalophooping. Ook de uitwendige
zone gaf slechts een gebrekkige kristallisatie van den celinhoud te zien,
terwijl bij de celwanden een geringe kristalophooping was waar te
nemen. Geheel verdwenen was het kristallisatievermogen echter niet.

Met Dr. Mayer ben ik van meening, dat voor een goede kristallisatie
een regelmatige snelle afkoeling in goed circuleerende droge lucht
noodzakelijk is. De afkoeling dient echter met regelmaat te geschieden
en het vetweefsel moet niet z.g. onderkoeld worden, aangezien in dit
geval de uitwendige \'aag te snel hard wordt en verdamping van vocht -
deelen uit het inwendige onmogelijk maakt.

Behalve de temperatuur is ook de chemische samenstelling van het
vet van beteekenis. Hoe lager het moleculairgewicht is van de vetzuren,
die aan glycerine gebonden zijn, hoe weeker de consistentie zal zijn.
Een groot gehalte aan oleïne in het dierlijk vet geeft een laag smeltpunt
en week vet.

Uit de praktijk weten wij, dat varkens uit bepaalde streken van ons
land steeds minder vast spek leveren, hetgeen aan de voeding wordt
toegeschreven. Dergelijk vet spek schijnt niet voldoende te kristalliseeren
bij het stollen en deze kristallisatie is des te gebrekkiger in de zomer-

Ik heb een dergelijk monster spek, dat volgens mededeeling van den
eigenaar niet voldoende hard was geworden en dat na zouten en rooken
nog steeds minder vast van consistentie was aan een onderzoek in ge-
polariseerd licht onderworpen. Hierbij kwam aan het licht, dat de
kristallisatie zeer onvoldoende was en dus dc oorzaak moest zijn van
het niet hard worden.

Voor een duidelijke vergelijking maakte ik naast het zooeven bedoelde
monster spek in één microscopisch prepraat eveneens een coupe van
een monster gerookt hard spek, waardoor het frappante verschil zeer
duidelijk in het oog valt. Foto 10 geeft een opname van dit beeld weer.
Links ziet U het monster van het vaste gerookte spek en rechts dat van
het wegens z.g. „zomerreuk" afgekeurde spek.

Te waterrijke voeding geeft eveneens te week spek, doordat het water-
gehalte van het vetweefsel niet goed te verminderen is en daardoor de
kristallisatie belemmerd schijnt te worden. Ik heb dit kunnen vaststellen
bij spek van een varken, dat uit de spoelingsdistricten afkomstig was.

Wat kunnen nu de gevolgen zijn van de verwerking van niet voidoende
gekristadiseerd spek in verduurzaamde vteeschworst ?

Wij hebben gezien, dat spekweefsel met onvoldoende kristallisatie
week en slap van consistentie is en het is gemakkelijk tc begrijpen, dat
vleeschworst, waarin dit spek wordt verwerkt, nimmer die vastheid kan
verkrijgen dan bij gebruik van vast hard spek. Maar er gebeurt meer.
In week spek is een deel van het vet nog in vloeibaren toestand aanwezig
en is het smeltpunt van dit spek lager. Worden nu vleeschworsten,
waarin dergelijk spek is gebruikt, gerookt, d.us blootgesteld aan een
hooge temperatuur, dan zal reeds door den geringen druk, die door het
uitdrogen van den darm op d.e worstmassa wordt uitgeoefend, vet z.g.
„uitzweeten". Dit vet zet zicli bij latere afkoeling af op, in en onmidellijk
onder den darm, zoodat het worstomhulsel niet meer voldoende poreus
blijft voor hel doorlaten van vocht en zuurstof. Ook de vleeschdeeltjes
in de worstmassa kunnen door een dun vetlaagje omgeven worden en
zoodoende kan de afgifte van vochtdeelen uit het vleesch w-orden be-
lemmerd..

De praktijk heeft geleerd, dat tijdens het stoppen van de worst, waarin
dergelijk week spek verwerkt wordt, vet wordt uitgeperst, waardoor de
ruimten in cle worstspecie de z.g. „ademkanaaltjes" worden opgevuld
met het gevolg, dat het drogen van de worst door een geleidelijke afgifte
van vochtdeelen van liet centrum naar de periferie, alsmede een latere
indringing van den rook in omgekeerde richting wordt belemmerd;
ja zelfs geheel onmogelijk kan worden gemaakt. Vaklieden zeggen „de
ademhaling van de worst wordt bemoeilijkt".

Dat worstgebreken zoodoende niet zullen uitblijven zal U duidelijk
zijn. Ook zal het nog vloeibare vet vermoedelijk door bacterieele om-
zetting, lichtinwerking en zuurstof uit de lucht gemakkelijk ranzig

worden, dus ook hier weer een omstandigheid, waardoor worst spoediger
ondeugdelijk wordt. Bovendien zullen in vet oplosbare kleurstoffen
van specerijen, speciaal paprika, in het vloeibare vet opgenomen worden
en de spekdeeltjes kunnen kleuren.

Volgens O. Noetzel en A. Pawletta kan ook uit spierhaemoglobine
onder bepaalde omstandigheden een in vet oplosbare roode kleurstof
ontstaan, die dan de vetdeelen een roode kleur geeft, hetgeen ook weer
onder de worstgebreken gerangschikt dient te worden.

Om den invloed van het pekelproces na te gaan op de kristalvorming
in de vetcellen, liet ik monsters vet spek gedurende 3 etmalen hard
worden in het koelhuis (temp. 2- 4° C.), waarna zij in pekel werden
gelegd met opklimmende concentratie van het kcukenzoutgehalte n.1.
5—10—15—20 en 25 %. Hierin bleven de monsters gedurende 3 weken
liggen, waarna zij aan een onderzoek werden onderworpen. Tevens
werd een monster z.g. „droog gezouten" en na 10 dagen bewaren
onderzocht.

In pekel van 5 % bleek het monster week en slap van consistentie.
De inhoud van de cellen was gedeeltelijk diffuus troebel (iets lichtend
dus), vermoedelijk door de aanwezigheid van zeer kleine kristallen.
Op andere plaatsen is de celinhoud geheel donker van tint. Slechts
sporadisch worden er enkele kleine kristalletjes in de cellen aangetroffen.
De celwanden waren voor een deel vaag lichtend, zooals wordt waar-
genomen in versch spek onmiddellijk na de slachting, terwijl op andere
plaatsen dc celwanden als zeer fijne lichtende lijntjes te onderkennen
waren. De kristallisatie was onvoldoende.

Bij het monster spek, gezouten in 10% pekel, was het spek eveneens
slap en week en kwam het beelcl geheel met het voorgaande overeen.

Het monster spek, gezouten in 15% pekel, was iets vaster van con-
sistentie. De inhoud van dc vetcellen vertoonde een duidelijke kristalli-
satie, alhoewel deze nog niet hel lichtend was. Geheel zwarte celinhoud
kwam echter niet voor. Ook de celwanden waren iets meer lichtend.
De kristallisatie bleef nog beneden het normale.

Eerst bij 20 % en 25 % gaf het beeld meerdere kristallisatie te zien
en vertoonden de celwanden gedeeltelijk het polygonale karakter,
ofschoon ook in deze preparaten nog vaag lichtende celwanden en cel-
inhoud te zien waren.

Al deze monsters bleven irr kristallisatie verre ten achter met het
monster spek, dat z.g. „droog gezouten" werd. Het preparaat hiervan
was over het geheel hel lichtend; zelfs zóó, dat de celwanden niet waren
te onderkennen, terwijl ook de bindweefselstrooken, vermoedelijk door-
de opname van keukenzoutkristallen als helder lichtende strepen te
voorschijn traden.

Uit deze proeven blijkt, dat het water van de pekeloplossing grooten
invloed uitoefent op het kristallisatievermogen van de vetcellen.

beeld heeft vertoond, blijkt er uit de preparaten, dat er een regressie
heeft plaats gehad.

Wij mogen dus zeggen, dat spek, dat wegens onjuiste bewaarwijze
(te hooge temp.) gedurende de eerste dagen een onvoldoende kristalli-
satie te zien geeft en bij latere doorkoeling in geringe mate het kristallisa-
tievermogen terugkrijgt, dit kristallisatievermogen wederom ten deele
verliest door onjuiste behandeling (te geringe pekelconcentratie).

Door de sterke wateronttrekking bij „droog zouten" wordt hel
kristallisatievermogen tot het ideale opgevoerd.

(Ik wil in dit artikel alleen bespreken mijn waarnemingen in gepola-
riseerd licht. De resultaten van mijn onderzoek bij normale belichting
heb ik uitvoerig beschreven in mijn proefschrift en in het autoreferaat
hiervan, dat in dit tijdschrift is verschenen).

Onmiddellijk na de slachting is de inhoud van de spiervezels hel lichtend
met scherpe contouren van de vezelwanden. Bij een vergrooting van
15 X is reeds een meer lichtgevende dwarsteekening in de spiervezels
waar te nemen, die echter niet verward moet worden met de vezel-
dwarsstreping.

Bij sterkere vergrootingen n.1. van 45 X en 100 X is deze dwars-
teekening duidelijk van de dwarsstreping der spiervezels te onderkennen
en moet worden togeschreven aan een dislocatie van de „discs" bij de
bewerking van het preparaat. Ditzelfde verschijnsel heb ik eveneens
waargenomen bij gewoon doorvallend licht in de met \\ % methyleen-
blauw gekleurde spierweefselpreparaten.

Na ij uur bewaren in het voorkoelhuis bij een temperatuur van circa
8- -io° C. is het beeld niet noemenswaard veranderd. Het is alleen nog
iets meer lichtend geworden. Of hier\'sprake kan zijn van een analogie
met de geringe troebeling, die zich voordoet in de spiervezels kort na de
slachting en die ik in gekleurde preparaten bij gewone belichting kon
waarnemen, durf ik zonder meer niet te zeggen, alhoewel mij is opge-
vallen, dat ook hierbij deze opheldering niet egaal op alle plaatsen in
het spierweefsel op hetzelfde oogenblik in gelijke mate aanwezig is.

Verder kon ik waarnemen, dat de dislocatie van de „discs" iets is
toegenomen en meer begint te gelijken op een uiteenvallen van de
spiervezelelementen. In gepolariseerd licht kan men dus dit verschijnsel
vroeger waarnemen dan bij gewone belichting. De pH. van het vleesch
was 5,9 (foto 11).

Na 42 uur bewaren in het voorkoelhuis was het microscopisch beeld nog
niet veel veranderd. Wel was het iets minder helder en kon ik in sommige
spiervezels reeds een uiteenwijken van de fibrillen waarnemen, waar-
door de lengtestreping in de vezels iets duidelijker te voorschijn trad.
Ook het uiteenvallen in „discs" was in enkele spiervezels toegenomen.
pH. van het vleesch = 5,95.

Na 68 uur bewaren in het voorkoelhuis bij een temperatuur van 8—io°
G. en 4 uur bij een temperatuur van 22" C. was de pH. = 6,1. Het lich-
tend vermogen is wederom iets minder geworden dan in het vorige
preparaat. Op meerdere plaatsen zag ik het optreden van een eigen-
aardige draadvormige teekening a.h.w. een sponsachtige teekening.
Het ontstaan hiervan op het oogenblik dat de waterstofionenconcen-
tratie meer naar het alkalische begint over te hellen en op beginnend
bederf van het vleesch gaat wijzen, lijkt mij voor het onderzoek niet
van belang ontbloot. Ik meen dit verschijnsel te moeten toeschrijven
aan een vergevorderd stadium van het uiteenvallen der „discs". Dit
uiteenvallen, alsmede het uiteenwijken van de fibrillen in de vezels
is zeer duidelijk waar te nemen. Ook zien wij in het beeld meer donker
getinte plekken voor den dag komen, hetgeen m. i. wijst op een verge-
vorderd stadium van autolyse van het spierweefsel. Bij mijn vroegere
onderzoekingen (zie autoref) heb ik vastgesteld, dat dit vleesch, hetwelk
ook wel als „overrijp" vleesch wordt aangeduid, bij de verwerking tot
gehakt een detritusmassa kan vormen, die later in de daaruit bereide
worst was terug te vinden.

Ik was toen tevens in de gelegenheid om de verschillen aan te geven
met de detritusmassa, die wij zien optreden bij de verwerking van
bedorven vleeschdeelen.

Hierop behoef ik dan ook niet terug te komen. Maar wel maak ik
van deze gelegenheid gebruik om U te wijzen op gevolgen, die een ver-
werking van dergelijk vleesch in vleeschworst kan hebben. Op dezelfde
wijze als niet behoorlijk gekristalliseerd spek de z.g. „ademkanaaltjes"
in worst vermag af te sluiten, is ook deze detritusmassa in staat hetzelfde
te doen met het niet te voorkomen gevolg, dat worstgebreken ontstaan.

Van een monster vleesch, dat gedurende 8 dagen na slachting in de koelcel
bij een temp. van 2—4° C. was bewaard en een pH. had van 5,85 was het
microscopische beeld in gepolariseerd licht nog vrij helder. Wel was
een sterke uiteenvalling van de „discs" waar te nemen, waardoor,
vooral op plaatsen, waar de spiervezels wat gegolfd verloopen of elkaar
kruisen, een beginnende sponsachtige teekening te voorschijn begint
te komen. Bij een vergrooting van 100 X was de dwarsstreping nog
zeer duidelijk waarneembaar, (foto 12).

Een ander monster vleesch werd in een glasdoos met los overvallend deksel
bij een temperatuur van circa 23° C. bewaard om een eenigszins snel bederf-
proces te bewerkstelligen.

24 uur na slachting: pH. = 6.55. Het microscopisch beeld is middel-
matig helder. Het uiteenvallen in „discs" is zeer duidelijk waar te nemen.
Ook is in meerdere gezichtsvelden een draadvormige-sponsachtige
teekening te zien (foto 13).

48 uur na slachting: pH. = > 7,0. De spiervezels zijn niet helder meer.
Er komt een zwarte korreling in de spiervezels. Tevens is de spons-

achtige teekening te zien. Bij 50 X vergrooting is de dwarsstreping van
de spiervezels op de meeste plaatsen niet goed meer waar te nemen.
De spiervezelinhoud lijkt klonterig (schollenstadium). De celcontouren
zijn niet scherp meer.

5 etmalen na slachting: Het geheele beeld is vrijwel donker. Slechts hiel-
en daar in het preparaat zijn nog eenige lichtende plekken te zien. De
vezelcontouren zijn niet meer of slechts zeer vaag te onderkennen,
(foto 14).

8 etmalen na slachting: Tijdens het uitpluizen van het spierweefsel blijkt
de vezelige structuur reeds niet meer aanwezig te zijn. Het vleesch
begint te vervloeien. In het microscopische preparaat is bij gebruik
van gepolariseerd licht niets meer van een vezelstructuur te onderkennen
dan enkele dof lichtende vlekjes. Het gezichtsveld is overigens donker
(foto 15).

Op andere plaatsen in het preparaat zijn talrijke hel lichtende kristal-
letjes waar te nemen, die in de handboeken als tripelphosphaatkristallen
worden beschreven. Bij mijn vroegere onderzoekingen heb ik deze
kristallijne ophoopingen ook beschreven en kon ze toen reeds vroeger
waarnemen, (na 5 dagen). Ook in het „schollenstadium" meende ik
deze verschijnselen te zien en twijfelde ik er aan of de lichtende puntjes
veroorzaakt werden door zouten of door kiemen waar geen kleurstof bij
heeft kunnen komen. Het is mij tot op het oogenblik nog niet gelukt
om deze beelden aan te treffen, zoodat ik in deze nog geen beslissing
kan nemen. In ieder geval kan met het gepolariseerde licht een uitspraak
verkregen worden. Om na te gaan of de waargenomen postmortale
veranderingen in spek en vleesch in vleeschworst teruggevonden kunnen
worden heb ik eenige monsters vleeschworst aan een onderzoek onder-
worpen en uit dit onderzoek kan ik concludeeren, dat dit inderdaad
zeer goed mogelijk is. Bij een vergelijkend onderzoek van een worst-
monster, afkomstig van een goed aangeschreven staande vleeschwaren-
fabriek en van een monster bedorven vleeschworst kwamen de verschillen
al zeer duidelijk aan het licht.

In bovenstaande uiteenzetting hoop ik U te hebben duidelijk gemaakt,
dat de door Dr. Hans Mayer aangegeven methode van onderzoek, die
door mij werd gecontroleerd en waar noodig aangevuld, voor de keuring
van vleesch en vleeschwaren een waardevolle beteekenis moet worden
toegekend.

Beschreven wordt een door Dr. Mayer aangegeven methode van
onderzoek n.1. het gebruik van gepolariseerd licht bij de beoordeeling
van spek. Dit onderzoek werd door schrijver gecontroleerd en aangevuld.
Tevens werden de postmortale veranderingen van vleesch door middel
van gepolariseerd licht nagegaan. Vooral met het oog op het vaststellen
van worstgebreken kan deze methode van onderzoek als een dankbare
aanvulling van de reeds bestaande werkwijzen begroet worden.

In het midden van Augustus werd in de centrale slachtplaats een
paard geslacht, afkomstig van een hier ter stede wonenden tuinder, dat
reeds vele maanden tevoren mijn opmerkzaamheid had getrokken door
knobbelachtige verdikkingen, die over het geheele lichaam voorkwamen,
deels innig met de huid waren verbonden, deels los van de huid waren
en dus duidelijk in de subcutis waren gelegen.

Volgens mededeeling van den eigenaar was het paard (merrie)
23 jaar oud en hadden zich acht jaar geleden de eerste verdikkingen
gevormd. Langzaam was het aantal grooter geworden en nu kon het
dier door den hinder, die het door sommige der tumoren bij het trekken
ondervond, zijn werk niet meer verrichten. Bovendien scheen het paard
gedurende de laatste maanden krachteloos te zijn geworden, maar was
dan ook drie en twintig jaar oud.

Bij het onthuiden van het gedoode paard moesten talrijke tumoren wor-
den doorgesneden, zoodat een deel aan de huid bleef zitten, van de meeste
kon de huid echter goed worden gescheiden. Het was een walging-
wekkend gezicht bij het geslachte dier, het geheele lichaam overdekt
te zien met de bruingele glanzende knobbels, iets wat nog erger werd
toen een dag later door uitdrogen het vleesch wat teruggetrokken scheen.

Verfasser beschreibt ein von Dr. Mayer angedeutetes Verfahren zur Beurteilung
von Speck in polarisierten Lichte. Diese Untersuchungen wurden vom Verfasser
kontrolliert und ergänzt. Es wurden zugleich die postmortalen Aendcrungen des
Fleisches in polarisierten Lichte untersucht.

Besonders in Bezug auf die Feststellung von Wurstfehlern kann dieses Unter-
suchungsverfahren als eine wichtige Ergänzung der schon bestehenden Arbeits-
methoden begrüszt werden.

The author describes a method of examination indicated by Dr. Mayer, which
is based on the use of polarized light in the inspection of lard. The author controlled
and completed this method and also examined postmortal changes in meat by means
of polarized light. Especially for the recognition of adulterations in sausages, this
method will prove to be a valuable aid to the methods already employed.

L\'auteur décrit une méthode de recherche indiquée par le Dr. Mayer, basée
sur l\'emploi de lumiere polarisée dans l\'inspection de lard. L\'auteur a contrôlé et
complété cette méthode. Puis l\'auteur a fait des recherches sur les altérations post-
mortales de viande au moyen de lumiere polarisée. Surtout pour la recherche de
adultérations de saucisse cette nouvelle méthode sera un supplément utile des métho-
des déjà enployées.

Met meer clan gewone belangstelling van mijn zijde werd de keuring
verricht, die echter slechts het volgende resultaat gaf:

1. op het slijmvlies van het neusmiddenschot werd een vlakke ver-
dikking aangetroffen, die in haar midden weefselverval toonde ;

2. een gedeelte van cysteus gedegeneerde ovaria, deed bij doorsnijden
aan het weefsel der tumoren denken ;

3. in het net werd een ronde tumor gevonden, die bij doorsnijden
hetzelfde vermoeden gaf.

In geen andere organen werd eenige afwijking gevonden en ook bij
doorsnijden van verschillende dikke spieren niet.

Met een der tumoren uit de subcutis werden het neusseptum, een
ovarium en de tumor uit het net ter onderzoek toegezonden aan het

Pathologisch instituut van Prof. Schornagel, vanwaar ik d.d. 23 Augus-
tus j.1. dc volgende mededeeling ontving:

1. de tumoren van het neusseptum en subcutis zijn lymphosarcomen,
opgebouwd uit lymphocyten en reticulum-cellen. De groei is matig
infiltreerend met weinig of geen verval. De verspreiding van dergelijke
sarcornen is vaak heel onregelmatig, zoowel lympho- als haematogeen ;

2. de tumor van het omentum bleek te zijn een lipoom met gedeelte-
lijke nécrosé, zooals subperitoneaal vaak voorkomt door steelvorming
en torsie ;

3. de haarden in het ovarium bleken geen echte tumoren te zijn,
zooals het min of meer cysteuze karakter reeds microscopisch deed
vermoeden. Het zijn atretische follikels met woekering van granulose-
cellen.

Het paard werd door mij afgekeurd voor consumptie; maar deze
geschiedenis heeft nog een vervolg.

Ongeveer een veertien dagen later, werd mij meegedeeld, dat bij het
paard, dat de voormalige eigenaar ter vervanging van het geslachte
had gekocht en dat daarmee ongeveer drie weken had saamgeleefd,
zich in de huid ook knobbels gingen ontwikkelen en dat de verspreiding
veel sneller ging, dan dat bij het eerste het geval was geweest. Bij een
door mij ingesteld onderzoek, bleek de mededeeling inderdaad juist
te zijn en waren reeds een tiental zeer harde verdikkingen waar te
nemen, echter nog klein en duidelijk alle vast aan de huid verbonden.

De eigenaar was over dit feit zeer ongerust, vooral omdat de ver-
spreiding zooveel sneller ging en ik kreeg daarom verlof een stukje uit.
te snijden om dit ter onderzoek op te zenden. Ik kreeg dienaangaande
van het Pathologisch-Instituut het volgende bericht :

Bij microscopisch onderzoek van het huidknobbeltje vindt men in de
subcutis tusschen de zware bindweefselvezels kleine cellige ontstekings-
haardjes met vele eosinphiele cellen. Waarschijnlijk betreft het hier een
parasitair haardje. De strohgyloides geeft o.a. zoo\'n haardje. Aansarcoom
doet het microscopisch beeld niet denken.

Dit bericht kwam een tiental dagen na de toezending van het stukje
uitgesneden weefsel en toen ik mij haastte hiervan, te zijner geruststelling,
mededeeling aan den eigenaar te doen en het paard zag, waren tot mijn
niet geringe verwondering alle knobbeltjes verdwenen en was op enkele
plaatsen, in de huid een uiterst klein openingetje op te merken.

Ein aites Pferd wurde unbrauchbar infblge multipler Lymphosarkomen in Haut
und Unterhautsgcwebe.

An old horse was unable to work any more as a resuit of multiple subeutaneous
and cutaneous lympho-sarcomata.

Un cheval âgé ne pouvait plus être utilisé pour le travail par suite d\'un grand
nombre de lymphosarcomes siégeant dans et sous la peau.

MAATREGELEN GETROFFEN IN VERBAND MET DE
HEERSCHENDE MOND- EN KLAUWZEER-EPIZOÖTIE 1937.

Reeds in het begin van het jaar 1937 werden zeer enkele sporadische
gevallen van mond- en klauwzeer in ons land geconstateerd. Deze
gevallen deden zich voor op oogenschijnlijk willekeurige plaatsen
welke ver verwijderd van elkaar gelegen waren. Een voor zooveel
mogelijk nauwkeurig epidemiologisch onderzoek bracht in geen dezer
gevallen de herkomst aan het licht. Er was weder ruimschoots gelegen-
heid zich te verdiepen in de vraag of mogelijk het mond- en klauwzeer
niet een ziekte zou zijn, welke spontaan zou kunnen ontstaan ; niet
zoozeer een generatio spontanea, waarbij dus een levend organisme
geboren werd uit zoogenaamde levenlooze materie, maar een celpro-
duct, een fermentachtige stof, die eenmaal ontstaan zijnde tengevolge
van abnormale stofwisseling, autonomie verkregen had. Dit autonome
product zou in andere gezonde dieren aangekomen in staat zijn de
daarvoor bestemde cellen tot de vorming van hetzelfde product aan-
leiding te geven.

Merkwaardig genoeg bleef het gedurende de eerste maanden van het
jaar bij deze enkele gevallen en bestond er geen aantoonbaar verband
tusschen deze gevallen en de groote epizoötic waarin wij ons thans
bevinden. Een van de factoren waardoor dit verband ons ontgaat is
stellig de vaak achterwege gebleven aangiften, die de schakels kunnen
vormen tusschen het sporadisch- en het epizoötisch voorkomen.

De eerste felle uitbraak openbaarde zich in de Alblasserwaard, met
name in de gemeente Groot Ammers en wel in de tweede helft van
Juli. Een onderzoek ter plaatse deed bij ons, mede in verband met
onze informatieve arbeid, het vermoeden rijzen dat menig geval ver-
zwegen werd en dat, door zeer persoonlijk belang, de Nederlandsche
veestapel in gevaar werd gebracht.

Aanstonds werd blaarmateriaal van versch uitgebroken gevallen
verzameld en het type der smetstof bepaald door middel van kruis-
entingen op caviae. Het bleek een smetstof van het O-type te zijn,
de vorm, aan welke onder de drie bekende typen de grootste stabiliteit
wordt toegeschreven.

Toen het type der smetstof eenmaal was vastgesteld, hetgeen in
dit geval betrekkelijk spoedig kon geschieden omdat zij zonder her-
haalde entingen op caviae onmiddellijk aansloeg en generaliseerde,
werd tot het aankweeken ervan op weefselculturen van embryonale
runderhuid overgegaan. Het aldus gekweekte virus had getitreerd op
caviae, door deze dieren intracutaan aan de planta pedis te infec-
teeren, een titer van 1 : 10.000, waarbij wij konden vaststellen dat
zelfs bij deze sterke verdunning de aanslag nog duidelijk was. Er werd
naar een snelle opeenvolging der kweekgeneraties gestreefd, teneinde

zoo spoedig mogelijk over een smetstof met min of meer constante
eigenschappen te kunnen beschikken. In tegenstelling met de A-smetstof
welke wij reeds ongeveer 3 jaar in cultuur hebben en die afkomstig
is van rundervirus dat cavia en varken gepasseerd heeft, was dus de
cultuur Groot-Ammers een reine rundersmetstof.

Een 24-tal ossen, bestemd voor de bereiding van immuunserum
tegen mond- en klauwzeer, werd met de gekweekte smetstof der ge
passage in het slijmvlies van de tong geënt, terwijl 4 ossen een intracu-
tane injectie met dit virus in de zoom van een der horens ontvingen.
Bij cleze intracornuale enting zat de gedachte voor, dat hieruit misschien
een langzamere ontwikkeling en opname van het virus zou kunnen
plaats vinden. Inderdaad bleek zulks, vergeleken met de intralinguaal
geënte dieren, het geval te zijn, maar er moet onmiddellijk bij worden
aangeteekend dat deze wijze van besmetting op het verdere verloop
der ziekte van geen merkbare invloed was.

De ossen welke in het tongslijmvlies waren geënt, hadden alle binnen
24 uur.een groote entingsblaar, terwijl de ziekte binnen 2 maal 24 uur
bij alle dieren generaliseerde in de vorm van blaarerupties aan
kroonrand en tusschenklauwspleet. De temperatuur dezer dieren was
zonder uitzondering boven 40° C. Bij nagenoeg alle dieren werd ook
de tandelooze rand in het ziekteproces betrokken, terwijl bij enkele
ossen een blaar op de neusspicgel optrad. Merkwaardig was dat bij
een der dieren (niet intracornuaal geënt) aan de zoom van de linker
horen een blaar werd opgemerkt, hetgeen dus wel bewijst dat ook de
horenzoom, hoewel niet tot de geregelde, toch tot de praedilectie-
plaatsen moet worden gerekend. Het is wel waarschijnlijk dat vaker
blaren aldaar zouden worden opgemerkt, indien zich het klinisch
onderzoek ook systematisch tot de horenbasis zou uitstrekken. Door
overgroeiende haren wordt de smalle horenzoom bovendien aan de
rechtstreeksche waarneming onttrokken.

De temperatuur van een der intracornuaal geënte ossen werd
gedurende 6 dagen in de compensograaf continu geregistreerd. Hieruit
blijkt wel duidelijk dat er van een groot aantal toppen, zooals Cosco
en Aguzzi aangeven, geen sprake is, maar dat de ziekte in hoofdzaak
gekenmerkt wordt in haar zuivere vorm, door écn belangrijke tempera-
tuurgolf, waarin enkele kleine afwijkingen voorkomen, die stellig ver-
band houden met de physiologische verrichtingen van het dier.

Na 7 dagen werd de eerste bloedtapping bij deze ossen verricht,
welke een zeer hoogwaardig immuunserum opleverde. De serumtiter
werd van elk der ossen afzonderlijk bepaald. Deze was voor alle dieren
kleiner dan 0.3, d.w.z. 0.3 cc van dit serum was voldoende om
intracutaan besmette caviae tegen generalisatie te beschermen.

Aldus slaagden wij erin om zonder gebruikmaking van varkens als
virusgevser, hetgeen gewoonlijk de wijze is waarmede de bereiding
van immuunserum bij runderen plaats vindt, alleen met cultuurvirus
een hoogwaardig serum te verkrijgen.

Op het tijdstip, dat de epizoötie uitbrak, was er nog een vrij groote
voorraad mond- en klauwzeerserum aanwezig. Naar het zich liet
verwachten zou deze voorraad echter spoedig zijn uitgeput, zelfs al
zou zij voor ons land een relatief groote geweest zijn. De stalruimte
der Rijksseruminrichting die zooals bekend is, niet is berekend op de
productie van mond- en klauwzeerserum, zulks in verband met het
feit dat een eigen huisvesting van het Staats Veeartsenijkundig Onder-
zoekingsinstituut in de bedoeling der regeering heeft gelegen, biedt
slechts gelegenheid tot plaatsing van een betrekkelijk klein aantal
runderen, welke het mond- en klauwzeerserum moeten leveren. Op
het oogenblik bedraagt dit aantal slechts 28 a 30 stuks, die een weke-
lijksche opbrengst aan serum van ongeveer go liter kunnen geven.
Deze hoeveelheid is te gering om bij een eenigszins omvangrijke
epizoötie aan alle aanvragen uit de praktijk te kunnen voldoen.
Bovendien neemt het gehalte aan antilichamen in het serum reeds na
2 a 3 tappingen af, zoodat meestal na de derde tapping weer opnieuw
inspuiting van smetstof moet plaats vinden om het serum weder op
peil te brengen, hetgeen niet steeds gelukt.

In de overtuiging dat met de productie op doelmatige wijze niet
snel over serum zou kunnen worden beschikt, werd besloten tot het
winnen van reconvalescentenserum in de practijk en daarvoor een
dienst te organiseeren. Onverwijld werden maatregelen getroffen,
die een systematische oogst van dit serum mogelijk maakten.

Reeds bestonden voorbeelden van een zoodanige scrumwinning
op groote schaal, in het buitenland. Denemarken had deze methode
in toepassing gebracht en daarvoor in het Statens Veterinaere Serum-
institut een installatie laten bouwen. Men ging met groote vracht-
wagens ten platten lande en tapte van elk reconvalescent dier 7 liter
bloed tegen betaling van iö Kronen. Gemakkelijk was het hierbij,
dat de Deensche wet voorschrijft, dat de veehouders verplicht zijn hun
van mond- en klauwzeer herstelde dieren voor éénmaal bloedtappen
ter beschikking van den directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst
te stellen. Het bloed werd dan opgevangen in een oplossing van natrium-
citraat tot een concentratie van i %, waarna het werd gesepareerd
en nadat er chinosol aan het plasma was toegevoegd, was het gereed
voor gebruik.

Opgemerkt dient te worden dat hier dus geen serum, maar plasma
werd bereid en dat er geen filtratie ter bevrijding van eventueel aan-
wezige ziektekiemen plaats vond. Men achtte in Denemarken het gevaar
van het achterwege blijven der bacterieele filtratie niet groot met
betrekking tot de mogelijkheid van smetstofverspreiding. Het is niet
uitgesloten dat dit standpunt juist is, te meer daar chinosol ter conser-
veering aan het plasma wordt toegevoegd.

Wij meenden echter deze bacterienfiltratie niet achterwege te moeten
laten, hetgeen ons echter voor moeilijkheden bracht, welke hieronder
zullen worden aangegeven.

Met een aantal steriele 5-liter-flesschen verpakt in kratten, ader-
laatcanules, scalpellen, werden de werkzaamheden aangevangen.
Het materiaal werd geladen in een vrachtauto, terwijl het personeel
de beschikking had over een personenwagen. In de 5-liter-fleschen
bevond zich 250 cc van een 25% oplossing van citras natricus, ter
voorkoming van stolling.

Voor de tapping werden slechts runderen uitgezocht, die bij een
vluchtig onderzoek een gezonde indruk maakten en waarbij de ziekte-
verschijnselen ongeveer 12 dagen tot 3 weken te voren waren uitge-
broken. In ieder geval werd de tapping slechts verricht bij die dieren
waarbij nog veranderingen die in herstel verkeerden aan het mond-
slijmvlies werden aangetroffen. Deze termijn van 12 dagen werd
zooals vanzelf spreekt, gekozen om de kans op het winnen van een
hoogwaardig serum zoo groot mogelijk te doen zijn. (De ervaring
had ons immers geleerd, dat na kunstmatige besmetting het serum
reeds na 7 dagen een hooge titer pleegt te hebben).

Met de beschikbare middelen kon op deze wijze 160-180 liter
citraatbloed worden verzameld, dat snel naar het instituut werd
gebracht om in de centrifuges der Rijksseruminrichting te worden
gesepareerd in cellen en plasma. Van 150 liter citraatbloed werd
ongeveer 100 liter plasma verkregen, waaraan ter conserveering
chinosol tot een concentratie van J°/_no werd toegevoegd. Dit plasma-
bleef vloeibaar, maar moest, ten einde volkomen veilig te kunnen
worden gebruikt, een Seitz Entkcimungsfilter passeeren. Na passage
door dit filter echter bleek er in de samenstelling van het plasma een
wijziging te zijn ontstaan, die zich uitte in het optreden van hinderlijke
stollingen. Aanvankelijk meenden wij, dat deze stollingen samen-
hingen met een mogelijk gehalte aan calcium van de asbcst-filterschijven
en plaatsten wij het geheele filtercomplex in een oplossing van natrium-
citraat ten einde aldus eventueel aanwezig calcium te binden. Dit
bleek niet het gewenschte resultaat te geven. De verhoogde stolbaarheid
is naar de meening van Dr. L. W. Janssen mogelijk gelegen in een door
het mechanisch proces der filtratie gewijzigde rangschikking der
colloidale bestanddeelen van het plasma.

Niettegenstaande deze stolling, is, naar ons bleek, het plasma zeer
goed voor injectie bruikbaar, wanneer men het door een gesteriliseerde
los geweven doek (uitkoken) filtreert.

Hoewel dus het op deze wijze gewonnen plasma zeer goed kan
worden toegepast, zochten wij toch de methodiek te wijzigen om van
de hinderlijke stollingen af te komen.

Aanvankelijk wilden wij, met terzijdestelling van het citraat, het
bloed ter plaatse van de tapping in bussen defibrineeren, zooals dat
voor eenige jaren aan de Rijksseruminrichting gebruikelijk was. (Dit
geschiedde n.1. door het in bussen uit de opvangcylinders verzamelde
bloed door middel van draaiende spanen manueel te roeren. Thans
geschiedt deze bewerking met behulp van electrische drijfkracht).

de uitmuntende raad voor het defibrineeren van het bloed ter plaatse
van de tapping gebruik te maken van een waschmachine ! Hij bevestigde
aan de spil dezer machine een roerapparaat, dat door manueel draaien
een voldoende snelheid kon worden gegeven welke voor het defibri-
neeren noodig is. Aanstonds bleek dit het gezochte apparaat bij uitstek
te zijn en kon het na reiniging en steriliseering met chinosoloplossing
in bedrijf worden gesteld. Hiermede waren apparatuur en voorbe-
reidingen voor de bloedtapping tevens aanmerkelijk vereenvoudigd.
Immers kon nu het citraat vervallen en behoefden wij niet meer een
groot aantal 5-liter-flesschen mede te nemen. Deze flesschen werden
vervangen door een 3-tal flesschen van 60 liter. Het bloed werd opge-
vangen in een 2-liter maat, die telkens in de machine geledigd werd.
De inhoud der machine bedraagt ongeveer 80 liter, zoodat telkens
i 80 1 gedefibrineerd bloed de machine kon verlaten 20 minuten nadat
de laatste hoeveelheid bloed erbij gevoegd was.

Het op deze wijze verzamelde bloed levert na scpareeren door de
Alfa Laval een serum, dat ten overvloede door een Seitz-apparaat
gefiltreerd en voorzien van chinosoloplossing zonder meer gebruikt
kan worden.

Thans worden met de beschikbare krachten dagelijks 100 1 recon-
valescentenserum bereid, dat een hooge immuniseerende werking
blijkt te bezitten.

Onze aandacht is echter ook gevallen op de mogelijkheid dat op
groote abattoirs nog een aanzienlijke hoeveelheid reconvalescenten-
serum zou kunnen worden verzameld. Daar immers bij de gewone
tappingen per rund slechts 5 1 bloed verkrijgbaar zijn, overwogen
wij, dat op abattoirs het gehcele bloedquantum zou kunnen worden
verzameld. Dr. Houthuis, directeur van het abattoir, te Rotterdam
verklaarde zich bereid deze wijze van verzamelen te bevorderen en
collega CREzéE nam op zich de noodige werkzaamheden te verrichten,
waaronder het onderzoek bij de nog levende dieren viel, welke op hun
geschiktheid voor het door ons beoogde doel moesten worden beoor-
deeld. Thans is ook op het abattoir te Rotterdam een apparaat gesta-
tionneerd, waarin dagelijks al het hiervoor in aanmerking komende
bloed wordt opgevangen en gedefibrineerd.

Wat nu betreft de practische toepassing van het reconvalescenten-
serum, heeft de regeering besloten het aan te wenden middellijk de
officieele instantie i.c. de Inspecteurs van den Veeartsenijkundigen
Dienst, waardoor het kan worden aangewend daar waar het naar hun
meening het meest noodig is. Het langs deze weg toegepaste serum
wordt kosteloos verstrekt. ^x)

Verder wordt het serum gebruikt in veehouderijen in welke de
simultaanenting met serum en gekweekte smetstof wordt toegepast.
Hierover zal een nadere publicatie verschijnen.

Sedert enkele maanden is het recouvalescenten-serum ook voor algemeene
praktijk beschikbaar.

Kan men weiden vrij maken van eieren van Taenia saginata door kal-
veren of schapen er op te laten grazen ?

Taenia saginata (Taeniarynchus saginatus) komt in Australië ook dikwijls voor. Van 90
gevallen, die onder de aandacht van Penfold en Philips \') kwamen, bleek dat er een
groot aantal personen was. dat de lintworm al meer dan 13 jaar herbergde, zonder
dat zij ooit moeite gedaan hadden om er af te komen. Van deze 90 personen waren
er echter 65 gekomen op het aanbod van 5 pond belooning voor een complete
lintworm ; dit was de reden dat zij zich thans ter behandeling kwamen aanbieden.

Volgens de schrijvers zijn er twee methoden om cysticercosis van de runderen te
voorkomen ; de eerste is te trachten de dieren hiertegen te immuniseeren, en de
tweede is te beletten dat zij eieren van Taenia saginata binnen krijgen. Deze laatste
methode hebben zij trachten uit te werken.

Besmette weiden zou men misschien vrij kunnen krijgen door er schapen op te
laten grazen, zij immers grazen zeer kort, waardoor dus zeer veel kans bestaat dat
veel lintwormeieren met het gras opgenomen worden.

Allereerst werd nagegaan of schapen gevoelig zijn voor C. bevis. Een schaap
werd met 100.000 eieren van 7. saginata besmet. Vooraf was bepaald, dat de eieren
die men in -deze proeven gebruikte, infectieus waren voor het kalf. Het schaap
bleek na 7^ week 11a het experiment vrij te zijn van blaaswormen. Dit onderzoek
geschiedde door het heele dier in smalle schijfjes te snijden, spieren zoowel als
organen. De faeces van dit schaap waren gedurende 3 dagen na de voedering met
de eieren verzameld en daarna ingegeven bij een kalf. Ook dit dier werd na 7J week
geslacht en was vrij van vinnen. Uit deze proeven is dus gebleken, dat het schaap
niet gevoelig is voor Cysticercus bovis en dat het echter ook geen levende eieren of
oncosphacrcn met de faeces had uitgescheiden. Een kalf werd eveneens met 100.000
eieren van T. saginata gevoederd: de faeces hiervan werden ook gedurende 3 dagen
verzameld en aan een ander kalf ingegeven. Nadat beide dieren i\\ week op een weide
gegraasd hadden, welke nooit met menschelijke faeces besmet was geweest, werden
zij geslacht. Het eerste kalf bevatte 305 vinnen in de predilectie-plaatsen, terwijl
het andere kalf vrij was. Hieruit blijkl, dat de kalveren die met eieren van T. saginata
besmet worden, geen eieren of levende oncosphaeren met de faeces verspreiden.

Om na te gaan in hoeverre de weiden van de eieren bevrijd werden door het
grazen van kalveren en schapen, werd de volgende proef genomen : Een proefweide
werd door bemesting met faeces met 10 miilioen eieren van T. saginata besmet;
hierna werden 5 kalveren op de weide gelaten totdat het gras behoorlijk kort was
afgegraasd. Deze dieren werden 5 weken later geslacht. Het aantal vinnen bedroeg
in totaal 349. De weide werd nu in twee helften verdeeld. Op de eene helft bracht
men 15 schapen, deze konden het gras nog korter afgrazen. Nu liet men het gras
op beide helften doorgroeien. Op de noordelijke helft waar de 15 schapen geloopen
hadden werden 2 kalveren gebracht en op de zuidelijke helft, die dus alleen door
kalveren afgegraasd was, werden 3 kalveren gebracht. Na ruim 14 dagen was dit gras
er totaal afgegeten. Vijf weken later werden de kalveren, die inmiddels op een andere
parasietenvrije weide gegraasd hadden, geslacht. De 2 kalveren van de noordelijke
helft hadden samen 25 vinnen, die van de zuidelijke helft van de weide 22 cysticerci.

Nu werden nog eens 3 kalveren op elke helft van bovengenoemde proefweide
gebracht. Zes weken later werden deze gedood. De 3 van de noordelijke helft bevatten
geen vinnen, die van de zuidelijke in het geheel 2 vinnen.

Wanneer men het aantal vinnen nagaat, dat dus bij deze 3 groepen kalveren
gevonden werd, dan blijkt dit resp. 349, 47 en 2 te zijn, een zeer belangrijke ver-
mindering dus van 100% tot 0.6%.

\') W. J. Penfold, H. B. Penfold & Philips : Ridding pasture of Taenia saginata
ova bv grazing ctdlle of sheep. Jl. of Helminthol. XIV, p. 135 —140, 1936.

Wanneer men runderen met eieren van Taenia saginata (Taeniarynchus saginatus)
besmet, ontwikkelt zich Cysticercus b^vis in de spieren. Na verloop van eenigen tijd
sterven deze af en er blijft niet veel meer over dan een kleine gele massa of een
klein litteekenpuntje in de spieren. Negen maanden na deze infectie heeft men
zekerheid, dat deze resten van de blaaswormen volkomen ongevaarlijk zijn. Na
langen tijd verdwijnen zij geheel; na aj of 3 jaar ziet men niets meer van deze
infectie.

W. J. en H. B. Penfold >) konden aantoonen, dat runderen, die eenmaal een derge-
lijke infectie hadden doorgemaakt, immuun waren tegen een herinfectie. Dieren, die na
de eerste infectie met 400.000 eieren van T. saginata een uitgebreide cysticercosis
kregen, konden 54 weken en 23 maanden daarna niet meer besmet worden. Zij
waren immuun geworden. In landen, waar T. saginata veelvuldig voorkomt, zooals
in Syrië en in bepaalde streken van Eng. Indie en Afrika zou men deze eerste besmet-
ting van het jonge vee kunnen verkrijgen door de dieren op geinfecteerde weiden te
brengen, die besmet zijn met ontlasting van den mensch. Men is dan zeker, dat alle
dieren besmet zullen worden met C. bovis. Daar waar de weiden onvoldoende
besmet zijn, dus in die streken, waar slechts een klein percentage van de menschen
besmet is, is deze methode niet door te voeren. Men is dan niet zeker, dat alle dieren
in de weiden besmet zullen worden met lintwormeieren en daardoor zou er dus
kans bestaan, dat zij kort voor het slachten besmet raken en dan gevaarlijk voor den
mensch zouden zijn. Hier zou dan kunstmatige besmetting aan te bevelen zijn.
Wanneer men maar zeker is van een infectie in de jeugd, dan behoeft men geen
vrees te hebben dat deze dieren na 2^ of 3 jaar nog levende blaaswormen zullen
herbergen. Die van de eerste infectie zijn gestorven en verdwenen en tegen latere
infecties zijn de dieren immuun geworden.

Voor het eerst is in Engeland Onchocerca guttorosa (syn. O. bovis) gevonden. De
vrouwelijke parasieten zijn ongeveer 25 cm lang en 1 mm dik en leven tusschen de
lamellen van de nekband, daar waar deze hel dikst is, nl. ter hoogte van de 2e lol
4e halswervel. Bovendien wordt deze worm, zij het dan in mindere mate, aange-
troffen in het bindweefsel, dat tusschen milt en pens gelegen is. De mannetjes zijn
heel moeilijk te vinden omdat zij slechts 4 - ₀ mm lang zijn.

De microfilariën leven in de huid van het rund en worden overgebracht door
verschillende soorten van het geslacht Similium en wel speciaal door Similium
ornatum die in 40 % met microfilariën besmet bleek te zijn. In ons land is deze para-
siet nog niet gevonden, maar zou alleen verwacht kunnen worden in streken, waar
snel stroomende beekjes zijn, omdat de larven van Similium zich daarin alleen ont-
wikkelen (Ref.). Baudet.

Klimmeck ¹), die een voordracht over dit onderwerp hield, deelde o.a. mede,
dat de paratyphusenteritis der dieren een specifieke, onder wisselende klinische
verschijnselen verloopende ziekte is, veroorzaakt door de z.g. vleeschvergiftigers.
uit de paratypbusgroep (hoofdzakelijk Gärtner- en Breslaubacillen). Deze enteritis
is in de meeste gevallen de oorzaak van een bacterieele levensmiddelenvergiftiging
bij den mensch en speelt verder onder de opfokziekten bij onze dieren een groote

¹) Kli.mmeck : Erfahrungen mit der planmäszigen Bekämfpung der Enteritis in den Rin-
derbeständen. Z. f. Fl. u. Milchhyg. 1936, Jg. 47.

rol. Daarom werd gedurende i £ jaar in Silezië deze ziekte systematisch bestreden,
l\'itgaande van een bij de vleeschkeuring ontdekte paralyphusvondst werd in de
betreffende rundveestal door een gecombineerd klinisch-bacteriologisch onderzoek
gezocht naar tijdelijke en blijvende bacillenuitscheiders, waarna deze onder de
noodige voorzorgen werden geëlimineerd.

Het resultaat van dit systematisch onderzoek was het volgende : Bij het onderzoek
van 44 rundveestallen, met 2369 stuks vee. kalveren daaronder begrepen, bleek in
16 gevallen (36 °₀) bij groote slachtdieren en in 28 gevallen bij kalveren (64%)
een infectie aanwezig te zijn. Bij de groote slachtdieren werden gevonden 9 maal
een Gartnerbesmetting, 6 maal een Breslau- en 1 maal een Schottmüller-infectie.
Bij de 28 kalvergevallen was slechts in één geval een Breslau-infectie aanwezig, en
in de overige gevallen een Gartner-bacillosis. In 43 gevallen was het vaststellen van
de enteritis door het bacteriologisch vleeschonderzoek mogelijk geworden ;
slechts in één geval volgde de ontdekking in een onderzockingslaboratorium van
den boerenbond bij een diagnostisch onderzoek.

Van de 44 stallen waren 25 groote, 14 middelmatig groote (tot 50 stuks vee)
en 5 kleine stallen (tot 10 stuks vee). Klinisch verdacht waren in 8 stallen 7 groote
dieren en 24 kaheren. Hel bacteriologisch onderzoek werd verricht bij 1584 groote
runderen en 146 kalveren. De Widalreactie was positief bij 159 bacteriologisch
onderzochte runderen (10%) en bij 4 kalveren (2,7%). Bacillenuitscheiders waren
47 groote dieren (3 % der bact. onderzochte dieren) en 39 kalveren (26,7 % der
bact. onderzocht kalveren). De bacillcnuitscheidende groote dieren verspreidden
23 maal Gartner-, 23 maal Breslau- en 1 maal Schotmüller-barillen ; de kalveren
33 maal Gartner-, 5 maal Breslau- en 1 maal Schottmüller-bacillen. De als uit-
scheiders gevonden, klinisch gezond schijnende groote dieren hadden 11 maal
(23,4%) een positieve Widal, de kalveren 2 maal (5%).

Als „Dauer" uitscheiders werden bij de groote dieren ontdekt 8 dieren of 0,5 %
van alle bact. onderzocht groote dieren en 17% van de als uitscheiders ontdekte
groote dieren. Als daueruitscheidcrs werden bij de kalveren gevonden 2 stuks, of 1,4%
van alle bact. onderzocht kalveren en 5 % van de als uitscheiders ontdekte kal-
veren. Als tijdelijke uitscheiders werden 39 groote dieren en 37 kalveren ontdekt.

Bij deze bestrijdingsmaatregelen werden in totaal 86 bacillenuitscheiders onder
veterinair toezicht gehouden. Van de klinisch of serologisch verdachte dieren (28)
en als uitscheiders ontdekte kalveren (30) stierven gedurende het velerinair-politio-
neel toezicht 12 stuks, terwijl door de bezitters 20 stuks vee werd gedood.

Coles heeft Rickcttsia-achtige lichaampjes gevonden in het conjunctivale
slijmvlies van schapen, geiten, varkens en ossen, lijdende aan ontsteking van hel
oogslijmvlies. De kleuring van het agens in alkrabscl van de conjunctiva geschiedt
op de gewone wijze volgens Giemsa (meest roodachtig, groote vormen blauw).
Volgens andere kleurmethoden bliikt de smetstof Gram negatief en niet zuurvast.

Men vindt Rickcttsiën intracellulair (echter zonder aantasting van de kern)
in vele vormen (ronde-, bipolaire-, staafjes-, driehoeks- en haltervormcn) in afme-
tingen van 0,3 tot 2 fJ-.

Welke arlropode de overbrenger is van deze Rickettsia conjunctivae bovis, is
nog niet bekend. Directe overbrenging gelukt ; echter ontstaan geen duidelijke
clinische symptomen. Met zekerheid kan men deze Rickettsia dus nog niet als de
oorzaak der runder-conjunctivitis aanwijzen, al vindt men ze wel steeds in de
eerste phasen der ontsteking. v. Waveren.

\') J. D. W. A. Coles : A Rickettisia-like Organism oj the Conjunctival Epithelium of
Cattle. J. of the S. Afric. Vet. Med. Assoc. 1936, p. 221.

Botulismus is een ziekte van raensch (van Ermengen 1896) en dier, veroorzaakt
door de toxinen van den „bacillus botulinus", van welk organisme, naast den
„bacillus parabotulinus" (Seddon) drie typen : A, B en C bekend zijn, welke in
immunbiologisch opzicht van elkaar verschillen, Rossi en Vigel \') die een paar
gevallen der ziekte observeerden in een troep runderen van een vilderij in het
Departement Saone-et-Loirc. geven naast een gedetaillerde uiteenzetting van
hun eigen gevallen, een compileerende beschrijving van wat tot nu toe bekend is
over de botulismus van het rund. Hieruit zij het volgende aangehaald.

Het i,s aan wijlen Sir Arnold Theiler en zijn medewerkers te danken, dat de
ziekte in den vorm van de bekende Zuid -Afrikaansche „lamziekte" van het rund
voor het eerst bij dieren werd onderkend (1919). Later vormde zij een onderwerp
van ernstige studie in Amerika, Tasmanië en Australië (Forage-poisoning; Midland
Cattle disease). In Europa was zij, ondanks het voorkomen in verschillende landen
van analoge ziektebeelden (vildersziekte maladie des equarrisseurs - Wasen-
meistcr-krankheit) nog niet met zekerheid onderkend, totdat riu Rossi en Vigei.
in December 1935 een viertal typische ziektegevallen konden waarnemen langs de
oevers der Saóne.

De bacil bevindt zich in aarde, op groenten en vruchten ; de huisdieren, in het
bijzonder het rund, infecteeren zich door ingestie van afval van dierlijke origine
en van voedsel, dat bezoedeld is door de excrementen van pluimvee, vliegen en
ratten. De ziekte begint op een erf, zooals ook in het door schrijvers waargenomen
geval, soms met sterfte onder het pluimvee (vooral ganzen zijn gevoelig). Wal
bclrefl de „lamziekte" in Zuid-Afrika, is het een bekend feil, dat de runderen,
welke tengevolge eencr phophorus-deficientie aan „pica" lijden, cadaverafval,
vooral beenderen, van op het „veld" gestorven dieren bekauwen en opnemen en
zich aldus infecteeren, in het bijzonder aan het sierk sporenhoudende beenmerg.
(In Australië heeft zulks vooral betrekking op cadaverdeelen van wilde konijnen).
De incubatieperiode der ziekte schijnt 4 lot 6 dagen le bedragen. De symptomen
welke bij het huisdier geheel met die van den mensch overeenstemmen, bestaan in
het algemeen in hypothermie, ophouden van alle secreties, constipatie en multipele
paralysen. De ziekte blijft zelden tol een enkel geval beperkt, meestal worden
verscheidene dieren van de troep binnen een kort tijd-verloop tegelijk ziek. Het
lijden treedt plotseling op. met sopor, laag gehouden hoofd, gegeneerden gang ;
de rectale lichaamtcmpcratuur komt niet boven 38 C°.; horens, ooren en ledematen
voelen koud aan en snel treedt vermagering in. De eerste verschijnselen worden
meestal opgemerkt in den vorm van moeilijk slikken, de voedselbrok valt weer
terug op den grond of het dier „pruimt", terwijl een gedeelte van het voedsel
tusschen de lippen blijft steken. Dat alles neemt toe, tot ook vloeistoffen niet meer
kunnen worden ingeslikt. Er is geen speekselvloed, maar een taai, dradentrekkend
speeksel loopt uit de mondhoeken en bezoedelt grond en voorbeenen. De neus-
spicgel is droog en in de neusgangen zit taai slijm. De koude, slappe tong prolabeert
min of meer van tusschen de snijtanden. Het dier heeft een hangbuik met holle
flank en harde pens, zonder peristaltiek. Er is hardnekkige constipatie met af en
toe ontlasten van harde, platte, donkere en mei slijm overdekte excrementen. De
ademhaling is kort en krampachtig en van het abdominale type. De slijmvliezen
zijn bleek ; de tensie in de vaten, o.m. in de jugularis, verlaagd, met zwakke pols
en meestal verlangzaamde hartslag. Zeer spoedig treedt anaemie in met over-
wegend mononucleaire leucocyten (75-80%), verdwijnen van lymphocyten,
terwijl de polynucleaire meestal van het tweckernige type zijn. Het oog ligl diep,
er is mydriasis, de iris reageert niet of langzaam, terwijl de oculo-cardiale reflex
is verdwenen. De melksecretie is totaal opgeheven, de urincloozing zelden. De urine
is arm aan ureum, bevat geen suiker, eiwit of galbestanddeelen, maar wel veel

\') P. Rossi et F. Vigel : Le Botulisme des bovins. Revue gén. de méd. vet. Tonte 45,
No. 538, 15 Nov. 1936.

urokarmijn. Met de daling van het ureumgehalte der urine gaat een verhooging
van hel gehalte in het bloed gepaard. De huidgevoeligheid is normaal. De spier-
groepen voelen slap aan : het dier staat moeilijk op en loopt gegeneerd ; Iaat het
hoofd veelal op den grond of op den voerbak rusten. Gravide runderen aborteeren
niet.

De ziekteduur is bij een ernstig geval niel langer dan 3 tot 4 dagen ; de paralysen
nemen toe, de tong is nu geregeld tusschen de tanden zichtbaar en het dier sterft
in verlamden toestand. Soms treedt spontaan herstel in, met terugkomen der
secreties, waarna de patiënt in een 14 dagen hersteld kan zijn.

De prognose is in het algemeen infaust; de mortaliteit bedraagt 75%-
Klinisch is volgens schrijvers de ziekte duidelijk genoeg voor het stellen van een
riehtige diagnose, vooral als men verneemt, dat op hetzelfde erf ook pluimvee,
zooals ganzen en eenden, terzelfder tijd zijn gestorven. Differentieel-diagnostisch
zijn van belang : belladonna-, hyoscyamus- en colchicum-intoxicatie.

Wat betreft de bacteriologie, de bacil vermenigvuldigt zich niet in het lichaam
en gaal, althans bij het leven, niet in hel bloed over; bloedculturen zijn altijd nega-
tief; soms wordt de bacil in de milt aangetroffen, maar daardoor is de bacteriolo-
gische diagnose moeilijk en niet van practisch, alleen van retrospectief belang.
Hetzelfde is het geval ten aanzien van het aantoonen van toxinen of specifieke
antistoffen (normaal runderserum agglutineert botulinus A en B 1 : 400), terwijl
allergische controle bij laboratorium-proefdieren in den zin van de Schick\'sche
diphteritis-reactie, faalt. Wat uit een diagnostisch oogpunt meer waarde heeft,
is de therapeutische diagnose in dien zin, dat een goede curatieve werking van
polyvalent botulinus-serum een aanwijzing geeft, dat men inderdaad met botulinus
te maken heeft.

Met goed succes laat zich bij het paard o.a. een polyvalent antiserum van hooge
praeventieve en curatieve waarde bereiden, dat in de door schrijvers geobserveerde
gevallen prompt werkte (intraveneus 60—80 cc., daarna 2 subcutane injecties van
40 cc. om de 48 uur).

Hel doorstaan van een natuurlijke infectie schijnt slechts een zwakke immuniteit
achter te laten, zoodal recidieven dan ook voorkomen. Echter is het wel mogelijk
om door enting een voldoende immuniteit op te wekken en dan het beste met botu-
linus-anatoxine volgens Wf.inberc en Gov. Schrijvers zagen bij hun 10 nog gezonde
contact-dieren goede resultaten van enting door subcutane injectie van 10 cc. van
een mengsel van anatoxine A en B, in dien zin, dat de epizoötie tot stilstand kwam.
Een dezer geënte dieren werd typisch ziek, in de negatieve phase, doch kon met
een intraveneuze seruminspuiting van 60 cc. tot herstel worden gebracht. Terecht
merken schrijvers op, dat dit mooie resultaat slechts van betrekkelijke waarde is,
daar zij door omstandigheden geert onbehandelde contröle-dieren konden aan-
houden. Toch mcencn zij op grond van hun ervaring te mogen aanraden, om bij
het optreden van een geval van botulismus bij het rund, direct over te gaan tot
enting van de nog gezonde dieren met anatoxine A en B, alsmede tot het curatieve
gebruik van polyvalent antiserum, zoo spoedig als maar eenigszins mogelijk na het
opmerken der eerste ziekteverschijnselen. Bu.

Hoewel de resultaten in de afgeloopen 20 jaar van de boutvuur-immunisatie in
Amerika met de bekende entstoffen : natuurlijk agressin, boutvuur-bacterin (gefor-
maliniseerd mengsel van agressin en bacteriën), kunstmatig agressin en gepraecipi-
teerd agressin, over het algemeen genomen gunstig waren, bleef toch het vraagstuk
bestaan, dat bedoelde immunisatie in bepaalde streken in een zeker percentage
faalde.

Het bleek, dat de oorzaak hiervan moest worden gezocht in een gelijktijdige
infectie met den bac. Chauveaui en den paraboutvuurbacil (vibrion septique), in
enkele gevallen ook nog met den bac. Novyi. Om die reden werd door Frank

Breed¹) volgens de methode Scheuber (Zuid-Afrika) een formol-entslor (baclerin)
bereid, waarin beide eerstgenoemde organismen proportioneel waren verwerkt
en met deze entstof (dosis 5 cc.) kon bij jonge runderen in de bedoelde streken
nagenoeg volle protectie worden verkregen. Bu.

Mason en Scheuber\') hebben op verschillende manieren getracht een goed
boutvuurvaccin te bereiden. Gedurende hunne proeven bleek dat als aan gegroeide
boutvuurculturen glucose toegevoegd werd opnieuw groei ontstaat. l)e hoeveelheid
antigeen neemt hierdoor enorm toe, doch gelijktijdig schijnen ten gevolge van dit
door glucose opgewekte groeiproces omzettingsproducten te ontstaan die zeer veel
antigeen vernietigen, zoodat tenslotte een groote glucose-toevoeging toch niet
aanbevelenswaard bleek te zijn. Het eindresultaat was (de proeven werden verricht
op schapen) dat de volgende methode een goed vaccin leverde : Leverbouillon
wordt gemaakt van runderlever, het derde volumedeel bestaat uit stukjes lever ;
hieraan wordt toegevoegd : 1 % pepton ; 0.85 % NaCl. Na sterilisatie wordt nog
i % glucose toegevoegd. De pH wordt op 7.8 gebracht. Deze voedingsbodem
wordt geënt met een virulente boutvuurstam. Na 36 uur bebroeden wordt 0.5 %
formol toegevoegd, waarna nog een verblijf van 3 dagen op 37° C. volgt.

Het aldus bereide vaccin wordt op steriliteit onderzocht, bovendien worden
schapen voor controle met 20 cc subcutaan ingespoten. De immuniteit (na 3 weken)
beschutte schapen tegen 40 x de minimale letale dosis. Jac Jansen.

Een niet alledaagsch geval is de insnoering van een darmgedeelte door het
rudimentaire overblijfsel der arteria umbilicalis. Bij een kalf met lichte tympanie
en zonder koliekverschijnselen bleek den volgenden dag bij sectie een insnoering
van het collum en een gedeelte van het ileum over een lengte van 5 cm te besiaan
door de strengvormige rest der arteria umbilicalis.

Duhaut ²) verklaart het ontstaan als volgt : dat bij het liggende dier zoowel de
voor- en achtcrbeencn onder het lichaam, deze streng maximaal ontspannen is en
dat door een meer of minder gevormd lisvormig gedeelte hiervan een darmlis kan
heen glippen. De streng wordt door een plotseling strekken der beenen aangespannen
en zoodoende het darmgedeelte afgesnoerd.

In een 2tal analoge gevallen waarbij plotseling vrij hevige koliekverschijnselen
optraden (slaan bij liggende positie niet de achterbeenen naar de buik, later in
afnemende mate, temp. 38.2°, pols 88 p.m., geen pensbewegingen, defaecatie in
kleine hoeveelheden) stelde D. de diagnose door rectale exploratie, waarbij een
sterk aangespannen, naar voren en naar beneden loopende streng, eindigende in
een peer-groote zachte zwelling (ingeklemde darm), voelbaar was.

Een opheffing der inklemming gelukte door in het eene geval deze streng door
vrij sterke tractie rectaal te verscheuren ; in het andere geval door aantrekken en
daaropvolgende snelle ontspanning een opheffing der inklemming te verkrijgen met
genezing der patiënten. Middelkoop.

Twee gevallen van locale peritonitis met sterke vochtafscheiding,
veroorzaakt door vreemde lichamen, bij het rund.

Terwijl locale peritonitis door traumatische gastritis met weinig sero-fibrincus
exudaat het meest voorkomt, is een zoodanige met een vochtafscheiding van 10 tot

¹*) Frank Breed : A study of blackleg and its complications. Journal of the Amer.
Vet. Med. Ass., 1937, N.S. Vol. 43, No. 4.

²) M. R. Duhaut : La reduction par voie rectale. Methode de choix chez la bête bovine
pour le traitement des obstructions dues a Venserrement d\'une portion intestinale par une ai 1ère
ombilicale. Annales de méd. vét. 1937. No. 2. p. 57.

3<> liter, veroorzaakt door een vreemd voorwerp, zeldzaam. Nof.sen \') heeft 3 ge-
vallen gezien. De licht citroengeel gekleurde vloeistof geleek op die bij ascites. Het
vreemde voorwerp werd tegelijk met de vloeistof operatief verwijderd. In één geval
werd de buikholte gedraineerd. l)e vloeistof resorbeert nooit geheel spontaan en
dit is de oorzaak van het optreden van membranen tusschen het parietale en
viscerale peritoneum. Twee van de drie gevallen worden beschreven. Een 5 maand
drachtige vaars had sedert 24 uur recidiveerende tympanie, weinig eetlust, gestrekte
hals en kop, kreunde spontaan, had frequente ademhaling en was pijnlijk bij druk
in de streek van de 6e, 7e en 8e intercostaalruimte en van het xyphoid. De vaars
werd in rugligging geopereerd. In de mediaanlijn vlak achter het xyphoid werd
een snede gemaakt. Een spijker van 12 cm werd, alleen nog vast gehouden door het
rood gekleurde net, vrij in de buikholte gevonden. Adhaesies van de netmaag met
het diaphragma en de organen waren nog niet opgetreden. Een steriele, gevensterde
gummidrain van 50 cm werd schuin door de buikholte aangebracht. De spieren
en de huid werden gehecht, het peritoneum niet. De drain kon na 10 dagen verwijderd
worden.

Twee andere dieren met de zelfde maar met meer chronische verschijnselen en
meer vocht (uitgebreide demping) en vocht-geruischen werden in de linker flank
geopereerd. Uit de direct geopende pens werd bij elk een spijker verwijderd. Het
uiteinde stak vrij in de buikholte. De vloeistof werd uit de buikholte geheveld en
het geheel gehecht, geen drainage. Beide dieren zijn voorspoedig genezen.

Dc inwendige bloedingen waar wij veelal mee te maken hebben zijn de door
zweren veroorzaakte lebmaag-bloedingen en de na het uitkrijpen van de ovaria
optredende ovariaal-bloedingen. De symptomen zijn : geen eetlust, verhoogd dorst-
gevoel, onderdrukte maag- en darm-peristaltiek, normale temp., frequente
ademhaling en hartslag en bleeke slijmvliezen ; bovendien zijn bij de lebmaag-
bloedingen de faeces bruin-zwart, slap van consistentie, stinkend ; soms treedt
koliek op.

De therapeutische maatregelen zijn : natie zak op het kruis (rcflect. vaatcon-
tractie), rectaal het bloedende ovarium comprimecren, cardiotonica en vasotonica
(o.a. coffeïne en Ca-preparaten, adrenaline, gelatine, coaguleen, verder vreemd
eiwit (subcutaan) en injecties van steriele melk. Als adstringeerende werking bij
lebmaag-bloedingen gebruiken Hofmann en Messeri.i ¹) : olie, slijm, opium,
bismut, tannine en zilvernitraat in gedestill. water. Het beste bleken intraveneus
groote hoeveelheden physiol. NaCl. oplossing te werken ; tot 7 liter, soms nog eens
na 24 uur herhaald. Het optreden van een voorbijgaande frequente ademhaling
en hartslag en spierrillingen wordt veroorzaakt door de toxische werking der NaCl
op de hartspier. Adrenaline, 5—10 cc van 1 pro mille, kan door de physiol. gemengd
worden.

Derzelle ²) zag bij het rund gedurende de weide-periode paralytische ver-
schijnselen, die wezen op een bulbair-lijden. De dieren konden moeilijk kauwen
en slikken. De herkauwbrok viel op de grond. Uit de mond vloeide zeer veel speek-
sel ; in de keelstreek geen deformatie of\'overgevoeligheid. Een homolaterale paralyse
van oor, oog en oogleden was aanwezig. De temperatuur bleef normaal, de pols
was iets vertraagd.

Schrijver komt tot de conclusie dat hierbij betrokken zijn de n. glossopharyngeus
en de n. .acialis. De bradycardie wordt veroorzaakt door een vagotonus. Alleen de

¹) W. Hofmann und W. Messerli : Ein Beitrag zur Therapie innerer Blutungen beim
Rind. Schweizer Archiv, f. Tierheilk. 2 Heft, 1937. S. 51.

²) E. Derzelle: Syndrome bulbaire chez tes hovins. Ann. de méd. vét. 1937. No. 4.

motiliteit is gestoord, de sensibiliteit is aanwezig. De tong is niet paralytisch. De
leeftijd heeft geen invloed (2—12 jaar). De dieren liepen nog maar kort in de weide.
Bij sectie, in één geval verricht, werd een sterke kneuzing gevonden ter hoogte van
de nek. Dit deed denken aan een traumatische oorzaak. De frequentie van de
gevallen (ook bij buurt collega\'s) weerspreekt dit. Om tuberculose uit te sluiten is
tuberculinatie nuttig. Ook werd gedacht aan voedselvergiftiging.

Barvaux \') geeft naar aanleiding van hetgeen Derzelle opmerkte eenige analoge
gevallen, uit de zelfde streek en omstreeks de zelfde tijd. De verschijnselen traden
op bij 5 runderen (bij één eigenaar) van 1 —10 jaar en wel één werd ziek in Juli,
een andere in Augustus, Januari en twee in Maart. Eén sectie gaf hersenvlies-
congestie. Het voornaamste symptoom was sterk speekselen bij het kauwen. De
pharynx was verlamd. Met de hand in de pharynx gaande was geen slikrcactie op
te wekken. De tong was niet verlamd. De herkauwbrok en het voedsel konden niet
worden doorgeslikt. Ook het drinken was onmogelijk. Alle 5 dieren zijn afgemaakt.
Het staan was hun ten slotte onmogelijk. Schrijver vermoedt een verlamming van
de slikspieren.

Derzelle ¹) beschrijft een kalf van 6 dagen rnet een cerebrospinale meningitis.
Bij het eerste onderzoek had het dier een waggelende gang. Het hoofd werd naar
achter gestrekt, de nek was duidelijk stijf, conjunctiva hyperaemisch ; op beide
oogen een vlek, pupil-reflex negatief; het dier was blind. Uit de neus vloeide wat
sereus vocht. Na 24 uur was de toestand verergerd ; het dier kon niet meer staan ;
eetlust nog voldoende. Na 4 dagen werden de beenen rythmisch bewogen, met het
z.g. galoprythme ; er was een manegebeweging naar rechts. Een onderzoek naar
een stuwingspapil was door de keratitis onmogelijk. Er bestond nystagnus van
beide oogen ; het hoofd werd nog sterker achterover gebogen, tot aan de schoft.
Deze contractie was blijvend en niet op te heffen. Volgens van Gehuchten moet
deze hals-stijfheid worden veroorzaakt door een prikkeling van de motorische
zone. De huid- en peesreflexen zijn versterkt door prikkeling van de hersenschors
ter hoogte van de zintuigen-zóne. De linker papil was driemaal zoo groot als de
rechter.

Dergelijke gevallen genezen zelden. Diagnostisch pleiten ten gunste van een
cerebro-spinale meningitis : een onophefbare verstopping, stijfheid van de nek,
de opisthotonus en de paralyse van de oogen. Is er twijfel dan kan de vloeistof,
verkregen door lumbaal-punctie, onderzocht worden op chemische en cytologische
veranderingen en bacteriën. Bij mengingitis is deze vloeistof rijk aan albumine.
Normaal bevat zij 0.18 °/₀₀, bij acute meningitis 10—15 °/_(l0 albumen.

Er kan een chemo- of vaccino-thcrapie worden ingesteld en een locale zalfbe-
handeling. De lumbaal-punctie verricht te hoogte van het lumbo-sacraal gewricht
zal door het opheffen van de hypertensie in de ventrikels de patiënt verlichten.

Uit de verkregen vloeistof (3 c.c.) zijn coli-bacillen en coccen gekweekt. De
meening van Derzelle is dat de ziekte enzoötisch kan optreden ; hij zag ver-
scheidene gevallen. (Niet altijd komt door het snelle verloop de opisthotonus tot
uiting). Zij is te beschouwen als een nerveuze vorm van de veelvormige septicaemie
van de jonge dieren.

De methode Diernhofer voor de agglutinatie van roode bloedcellen op
voorwerpglaasjes wordt door Alfred Dorn ²) gebruikt om de hoeveelheid
complement in de sera van verschillende zieke dieren vast te stellen. Bij een normaal

¹j E. Derzelle : La méningite cerebro-spinale chez le veau. Annales de med. vet. 1937.
No. 6, p. 258.

²) Alfred Dorn : Der Komplimentgehalt des Blutes gesunder und kranker Rinder. Wien.
Tierärztl. Monatsch. 1937. No. 6.

rund is do hoeveelheid complement in het bloed voldoende om een zelfde hoeveelheid
inactief bloed te doen agglutineeren. Bij enkele ziekten is het complement van
een achtvoudige hoeveelheid bloedserum nog onwerkzaam. Bij acute en subacute
septische processen is een sterke vermindering van het complementgehalte vast te
stellen. Bij minder uitgebreide processen zooals aclinomycose, pyelonephritis,
periarthritis, mastitis en bij resten van peritonitis, pleuritis en pericarditis is een
geringe daling. Geen vermindering is er bij chronische processen, distomatose,
echinococcose en tuberculose. Acute tuberculose geeft weinig complement. Volgens
schrijver is de bloedagglutinatieproef als diagnostisch hulpmiddel bruikbaar in dien
zin, dat zeer weinig complement wijst op een ernstige acute of subacute ontsteking.
Een volledig uitblijven van de samenklontering is geen bewijs van een ongunstige
prognose. Dergelijke dieren kunnen genezen. Een positieve reactie keert terug
wanneer reeds klinisch vast staat dat het dier geneest. Joling.

Conti \') vermeldt het volgende merkwaardige geval : Een rund met acute tym-
panie werd door den eigenaar behandeld met de slokdarrnsonde ; daar de tympanie
niet direct totaal verdween, liet de boer de sonde enige tijd zitten. Na verloop van
tijd keerde de boer terug ; de tympanie was verdwenen evenals de slokdarmsonde.
Deze werd niet teruggevonden, zodat verondersteld werd, dat iemand ze v erwijderd
en meegenomen zou hebben.

Eenige maanden later kreeg de koe een zwelling aan de rechterbuikwand.
Na behandeling met resolv eerzeep volgde na 10 dagen doorbraak, waarbij een
gedeelte der indertijd verdwenen slokdarmsonde te voorschijn kwam. Door tractie
was ze echter niet te verwijderen, zodat de opening in de buikwand vergroot moest
worden, waarna extractie gemakkelijk volgde. Met gewone nabehandeling volgde
spoedige totale genezing ; de kleine overgebleven breukpoort veroorzaakte geen
hinder. Hofstra.

Collega F. v. Hoi.mboe ¹) herinnert in het No. van Nov. 1936 van het „Norsk
veterinaer-Tidskrift" aan een artikel uil het „Dansk Maanedskrift" van 1921 1922
van H. P. Hansen, waarin deze mededeelt, dat olie een uitstekend middel is tegen
trommelzucht (een behandeling, volgens overlevering afkomstig van een oud
veearts). Volgens Hansen kan men raapolie of rauwe lijnolie gebruiken ; hij
waarschuwt tegen gekookte lijnolie. Paraffin. liquid. kan ook worden gebruikt.
De gewone dosis is ²/_t tot 1 liter. K. Huizinga.

Werner Steck ³) opent dit artikel met de volgende medcdeeling van fundamen-
teelen aard. Bij de bestrijding der echte „Gelbc Galt" is de voorbehoedende enting,
zoowel als het verwijderen der besmette dieren, in de praktijk onbruikbaar. In een
reeks van onderzoekingen werd daarom een andere strijdwijze opgebouwd. De
geïnfecteerde dieren werden opgespoord door bacteriologisch onderzoek van
steriel gewonnen melk.

Als „Galtstreptococcen" werden zoodanige beschouwd die Raffinose, Manniet,
Inulien en Sorbiet vergisten alsmede „Hippurat" omzetten en in Melksuikerbouillon
een finale P" kleiner dan 5 verwekken. (Sacharose splitsing facultatief). Van de
behandeling wordt slechts weinig medegedeeld : er volgt een bijzondere publicatie

²) Werner Steck : Radikale Tilgung des gelben Calles mit Hilfe der Akridin Behand-
lung während der Laktation. Schweizer Archiv für Tierlheilkunde. LXXVII 1936.
12 Heft, blz. 555.

over. Slechts wordt opgemerkt dat men met uierinjecties van relatief kleine hoe-
veelheden vloeistof kan volstaan. (Trypaflavin sacharose oplossing). Enkele dieren
wier kwartieren na een enkele (soms een paar injecties) niet genazen, werden
verwijderd. Op deze wijze gelukte het een aantal stallen, waar de rendabiliteit
enstig door dit lijden werd bedreigd, vrij of geheel vrij te maken van deze ziekte.

Analoge werkwijze zou ook hier te lande in bedrijven met veel gevallen van
streptococcen-mastitis aanbeveling verdienen. v. Oijen.

Filmer en Underwood \') geven een vervolgartikel over hun zoo interessante
onderzoekingen inzake de cobalt-therapie bij enzoötisch marasmus van schaap en
rund in Australië. Het bleek hun in een uitgebreid experiment, dat cobalt-toediening
een opmerkelijk gunstigen invloed had ten aanzien der toeneming van lichaams-
gewicht, wolproductie, haemoglobine en erytrocyten-getal. De minimum curatieve
dosis van cobalt-chloride, waarmede schapen tot 14 maanden toe in goede conditie
konden worden gehouden, bedroeg o. 1 mgr per dag (doses tot 2 mgr per dag
werden overigens bij langdurige toediening ook zonder schade verdragen) ; voor
runderen bedroeg de dagelijksche dosis 0.3— 1 mgr. Wel kon het zeilde therapeutisch
effect ook worden verkregen met „limonite", maar de cobalt-therapie is veel minder
kostbaar. Gobalt-choride uit den handel bevat bijna altijd ook nikkel en schrijvers
achten het waarschijnlijk, dat de goede werking mede ook aan die bij-elementen
is te wijten, waarvoor pleit, dat kleine doses nikkel de werking van sub-optimale
doses cobalt-chloride kunnen versterken.

Cobalt kon in effectieve hoeveelheid steeds worden aangetoond in alle middelen,
welke voor genezen en voorkomen der marasmus zijn aanbevolen, alleen met
uitzondering van gedroogde lever. Schrijvers vermoeden, in analogie met wat men
aanneemt bij de levertherapie van pernicieuze anaemie, dat de curatieve werking
van lever berust op een zekere groeifactor (analoog aan physin mapson) voor welker
ontstaan cobalt noodig is. lil\'.

Het voorkomen van alcohol vergiftiging bij runderen is reeds meermalen
geconstateerd. In het handboek van Frühner (Lehrbuch der Toxicologie) zijn een
aantal gevallen vermeld en wel speciaal bij runderen, welke in branderijen gehouden
werden. Dat overigens op arillere plaatsen runderen in de gelegenheid gesteld
werden om alcoho! op te nemen, zal wel niet veelvuldig voorkomen. Mocht dit toch
het geval wezen, dan zal dit in de meeste gevallen op een vergissing berusten. Ook
is het mogelijk, dat voedingsmiddelen, welke voor het gebruik door den mensch
ongeschikt zijn gemaakt, aan dieren worden gevoederd, waardoor soms eigenaardige
vergiftigingen kunnen ontstaan. Een typisch voorbeeld van het laatstgenoemde
werd in het afgeloopen najaar geconstateerd bij een veehouder in de provincie
Zuid-Holland. Op 24 Oct. 1935 was door den betreffënden veehouder een mengsel
klaargemaakt bestaande uit 300 kg grind, 25 kg suikerpulp, 400 1 spoeling, 1000 kg
suiker en 3500 1 water. Om het oplossen van de suiker eenigermate te bevorderen
was het mengsel verhit. Daarna was de ketel afgedekt en werd ongeveer 24 uur later
van het mengsel aan een 70-tal runderen gevoederd. Volgens den eigenaar hadden
verscheidene runderen het aldus bereide voedsel met graagte opgenomen. Den
volgenden morgen bleken alle runderen echter in meer of mindere mate ziek te zijn.
De eetlust en het herkauwen waren gestoord en de melkgift aanmerkelijk gedaald.
Bij verscheidene dieren waren de faeces dun van consistentie, bij sommige bestond zelfs
diarrhee. Twee dieren, welke later geztorven zijn, verkeerden in een comateusen toe-
stand. Zij waren totaal verlamd en het bewustzijn was in hevige mate gestoord. Door

den betrelTenden dierenarts waren deze beide dieren reeds behandeld met een intra-
veneuse injectie van chloretum calcium, waardoor evenwel geen enkele verbetering
in het proces was opgetreden. Evenmin heelt een injectie van insuline een gunstig
resultaat gegeven. Bij de sectie, verricht op één der dieren, werd behalve een
gastro-enteritis geen enkele afwijking gevonden. Gezien het groote aantal gevallen
op denzelfden stal kort na het voederen van het boven omschreven mengsel moest
hierin zeer waarschijnlijk de oorzaak van de ziekteverschijnselen schuilen. Te
dien einde werd een hoeveelheid van het mengsel aan een chemisch onderzoek
onderworpen en toen bleek, dat het tamelijk veel alcohol (6 %) bevatte. Vervolgens
is van het mengsel aan een proefkalf gevoederd. Aanvankelijk wilde dit dier niet
van het mengsel drinken, doch nadat het met water verdund was, werd het opge-
nomen. Een paar dagen later werd het mengsel onverdund opgenomen, ± 5 1,
en reeds eenige uren later toonde het dier duidelijke symptomen van vergiftiging,
waarbij de paretische gang het meest op den voorgrond trad. Den volgenden dag
waren de verschijnselen evenwel weer verdwenen. Een belangrijke vraag was nu
nog of de alcohol in het mengsel reeds na 24 uur gevormd was, of dat het grootste
gedeelte pas ontstond, nadat het door de dieren opgenomen was en dus een vorming
van den alcohol in de maag plaats vond. Om in deze kwestie eenig inzicht te ver-
krijgen werd een mengsel van dezelfde samenstelling als de oorspronkelijke gemaakt
en overigens precies eender behandeld als door den veehouder was gedaan. Na
verloop van 24 uur was in dit proefmengsel nog maar een geringe hoeveelheid alcohol
gevormd, doch werd het daarna gedurende 12 uur bij 37° C. geplaatst, dan bedroeg
het alcoholgehalte 6%. Het is dus niet buitengesloten, dat, 11a opneming van het
mengsel door de runderen, daarna in de maag van de dieren de meeste alcohol
gevormd is en dientengevolge een vergiftiging is ontstaan. Tot staving van deze
opvatting moge nog dienen de omstandigheid, dat de dieren, welke het meeste van
het verstrekte voedsel opgenomen hadden, het ergste ziek waren en er zelfs twee
van deze gestorven zijn.

Ondanks de vele onderzoekingen die er over retentio secundinarum gedaan
zijn en de belangrijkheid van dit verschijnsel, is de behandeling tot heden nog steeds
onbevredigend. Het achterblijven van de secundinae bestaat uit een onvermogen
van de placenta foetalis en speciaal van de chorionvlokken om zich uit de crypten
van de placenta materna los te maken. De Bruin en Harms dachten aan een ver-
groeiing ; Holterbach aan het ontbreken van de naweeën ; Pomayer en Schmied
aan een ontstekingsproces, waardoor de vlokken ingeklemd zijn. Echter bij de
placentitis bij Bang-infectic laten de secundinae toch veelal snel los. De gebruikte
medicamenten hebben ten doel een desinfecteerende, absorbeerende, adstringeerende
of losmakende werking op de vlokken uit te oefenen. Ook wordt wel pepsine gebruikt.

Erismann *) is van meening dat de retentio secundinarum behandeld moet worden
en niet aan de natuur mag worden overgelaten. Er zullen steeds evenals bij de
zwaarste infectie-ziekten individuën zijn, die zonder behandeling genezen. Zoo
lang nog zooveel dieren door ret. sec. of door onzorgvuldig verwijderen daarvan
(welke beide een acute metritis of maligne oedeem tengevolge kunnen hebben)
geslacht moeten worden of on-economisch geworden zijn, is het noodig dat wij
naar nieuwe en betere methoden zoeken.

Schrijver behandelde 270 gevallen, vallende op alle tijdstippen van de 2e helft
der drachtigheid. Hiervan waren 50 11a tweeling-drachtigheid. Het onderzoek der
ovaria gaf de overtuiging, dat het al of niet meer aanwezig zijn van het corpus
luteum graviditatis van geen invloed is op de ret. sec. Welke tijd er na de geboorte

\') H. Erismann : Beobachtungen über die Retentio secundinarum und ihre Behandlung
beim Rinde. Schw. Archiv, f. Tierh.k. No. /. 1937, S. 317.

moet verloopen alvorens met succes te kunnen ingrijpen, kon niet worden uitge-
maakt. Steeds moet getracht worden manueel de sec. te verwijderen; 187 maal
gelukte dit, 35 maal gedeeltelijk en 48 maal was het totaal onmogelijk. Er moet
nauwkeurig en zuiver gewerkt worden. Door na het verwijderen medicamenten
in te brengen van resorbeerende, adstringeerende en desinfecteerende aard, kan
het succes nog vergroot worden. Zeer gunstig werkt ook dan 10 tot 15 c.c. metritis-
vaccin. Het minst succesvol zijn de gevallen waar de sec. niet manueel verwijderd
kunnen worden ; dan schijnt echter het metritis-vaccin de gevallen met doodelijken
afloop (door het optreden van metritis of maligne-oedeem) te voorkomen. Er ont-
breekt nog een zeker werkend uterus-tonicum, dat de natuur helpt en de sec. los
doet laten en de schadelijke secretie-ophooping in de uterus voorkomt. De thans
bekende uterus-tonica werken slechts enkele uren en zijn niet per os in te geven.

ANTONIE VAN LEEUWENHOEK. Nederlandsch Tijdschrift voor Hygiëne,
Microbiologie en Serologie, 1937, deel 4, No. 2.

Een theoretische beschouwing met betrekking tot de veranderlijkheid van bac-
teriën, als physiologisch verschijnsel.

H. W. de Boer en O. Bosgra: Onderzoekingen betreffende de schadelijkheid
van minerale olie als plaatolie.
olie als plaatolie.

Meermalen zijn vergiftigingsgevallen waargenomen, die verband hielden met
het gebruik van minerale olie bij het bestrijken van platen voor het bakken van
brood of koek.

Schr. verrichtten een experimenteel onderzoek bij kuikens en meencn op grond
daarvan te mogen aannemen, dat bij de verhitting van minerale olie met de orga-
nische bestanddeelen van het voedingsmiddel, ontledingsproducten ontstaan, die
storende invloed oefenen op de normale groei van het individu en die onder bepaalde
omstandigheden vergiftiging kunnen veroorzaken.

F. Liebert en L. Kapf.r: Some notes on the influence of light 011 coloured
coli-media.

Vastgesteld werd, dat bij huidontsteking de waterafgifte door de huid veel grooter
is dan bij normalen toestand van de huid. Zij was meer dan verdubbeld. Er konden
in de onderzochte gevallen geen nierafwijkingen worden gevonden.

Bij aanwending van verschillende middelen, die de water-stofwisseling beïn-
vloeden, bleek, dat indien huidontsteking aanwezig was, de hoeveelheid der urine
niet toenam, daarentegen was de extrarenale waterafscheiding vergroot.

De zweetverminderende werking van atropine was afhankelijk van den toestand
van de huid ; zij was hij huidontsteking kleiner. De schrijver neemt aan, dat de huid
onder pathologische omstandigheden actief aan de water-stofwisseling deel neemt.

De spier is niet een eenvoudige warmtemotor : de energie voor de contractie
wordt ontleend aan het directe effect van chemische reacties. De moederstof hier-
voor is het glycogeen. Zuurstof is voor deze energielevering niet onmiddellijk noodig.
Ten laatste wordt het glycogeen tot melkzuur, dat gedeeltelijk tot koolzuur en water

verbrandt ; een ander gedeelte wordt weer tot glyocgeen teruggevoerd. Deze laatste
processen hebben plaats in de tweede periode der spierwerking, de z.g.n. restauratie-
of rustperiode, waarover in dit referaat niet zal worden gesproken.

In 1914 introduceerde Embden een hexose-diphosphaat, door hem lactacidogeen
genoemd, dat als tusschenstof tusschen glycogeen en melkzuur op zou treden.

De laatste tien jaar is echter gebleken, dat de chemie der spiercontractie veel
ingewikkelder is. Men is thans van meening, dat 2 systemen tusschenkomst ver-
leenen en wel :

ie. het phosphocreatine, een verbinding van creatine en phosphorzuur (Eggleton,
Eiske, Subb arrow),

2e. het A.T.P. zuur, een stof met een ingewikkelde genese. Adenine (een purine -
basis) en ribose (een suiker) kunnen verbonden zijn tot een riboside (het adenoside),
dat met phosphorzuur een esther kan vormen, het adenilinezuur. Dit gaat weer een
verbinding aan met pyrophosphorzuur, waardoor dan het Adenosine-Tri-Phos-
phorzuur = het A.T.P. zuur ontstaat. (Lohman, Mf.yerhof).

In de spier zouden dus drie systemen naast elkaar aanwezig zijn : glycogeen,
phosphocreatine en A.T.P. zuur.

Men heeft nu ongeveer de volgende voorstelling van de processen, welke zich in
de eerste phase = de anaërobe phase van de spiercontractie afspelen. Het begint
met de zoogenaamde initiale phosphorylatie : door hydrolyse levert 1 mol. A.T.P.
zuur 2 mol. H₃ P 0₄ 1 mol. adenilinezuur. Het glycogeen gaat nu met dit vrijge-
komen phosphorzuur een verbinding aan, aldus een monophosphorzure esther
leverende (Barnas, Barabowsky). Vervolgens wordt deze esther door het A.T.P.-
zuur nogmaals met phosphor beladen, waardoor ontstaat de diphosphorzure-
hexose-esther van Hardf.n-Young. .

Het bij beide reacties gevormde adenilinezuur is onbestendig en zou worden
gedesamineerd, wat niet zou passen in de zuinige huishouding der spiercontractie.
Door interventie van phosphocreatine wordt het dan ook teruggevoerd in A.T.P.-
zuur, waarbij het phosphocreatine tot creatine wordt. (1)

i mol. van de diphosphorzure-hexosc-esther van Harden-Young valt uiteen in
2 mol. phospho-dioxy-aceton (esther van phosphorzuur en dioxyaccton = glyce-
rose). Door intramoleculaire omzetting wordt deze verbinding tot phospho-
glycerine-aldehyde (esther van phosphorzuur en glycerinc-aldchyde).

Onder H₂ O opname (oxydo-reducticreactie van Carnizarro) ontstaan uit
2 dezer moleculen 1 mol. phosphodioxy-propionzuur (2) (esther van phosphorzuur
en diopropionzuur = glycerinczuur) en 1 mol. phosphoglycerine (esther van
phosphorzuur en glycerine). Wij vervolgen voorloopig alleen dit laatste. Door
waterverlies wordt het tot phospho-branderigdruivenzuur (in enolvorm), dat
daarna zijn phosphorzuur-bcstanddeel afgeeft en tot branderigdruivenzuur wordt.
Volgens Embden, Meijerhof en Parnas gaat dit een reactie aan met aanwezig
phospho-glycerine-aldehyde (zie boven), waardoor phospho-dioxy-propionzuur (3)
en melkzuur gevormd worden. Aldus treedt voor het eerst melkzuur in de reeks der
reacties op.

Uit de stoffen waar we van uitgingen, zijn, behalve het bovengenoemde melkzuur,
dus nog gevormd creatine (1), phosphoglycerine (2) en phospho-dioxy-propion-
zuur (3). Dit laatste gaat een verbinding aan met creatine, waardoor weer bran-
derigdruivenzuur ontstaat en phsophocreatine.

Branderigdruivenzuur, phosphoglycerine en nog resteerende creatine gaan
onderling weer reacties aan, waardoor uiteindelijk alsnog een hoeveelheid melk-
zuur benevens phosphocreatine gevormd worden.

Telt men alle chemische vergelijkingen op, dan resulteert : Glycogeen H₂ O =
2 melkzuur.

Phosphocreatine en A.T.P.-zuur zijn na hun hulp en tusschenkomst weer tot
hun oorspronkelijken staat teruggekeerd.

Ravotti ¹) bestraalt cavia\'s, waarvan de rug vooraf werd kaalgeschoren, met de
kwikdamplamp, gedurende 30 dagen, dagelijks van 10 tot 120 minuten en consti-
teert, dat tengevolge van de bestraling het aantal reticulocythen in het bloed stijft
evenals het aantal roode bloedcellen. Na 30 dagen bestraling is een maximum
bereikt ; de bestraling wordt gestaakt, langzaam treedt vermindering op van het
aantal reticulocythen en roode bloedcellen, maar na 60 dagen na het staken d-r
bestraling blijft een geringe verhooging van het aantal reticulocythen en erythr>-
cythen bestaan. Schr. meent, dat de grootere activiteit der haematopoese te dank\'n
is aan de sterkere ademhaling na de bestraling.

Carotinoiden in bloedsera van dieren en het gevaar om carotinaemie
voor bilirubinaemie te houden.

Aangezien carotinoiden aanleiding kunnen geven tot sterke geelkleurig vin
bloedserum en huid, kunnen zij bilirubinurie of in het algemeen icterus voorspiegelen.
Het gevaar van een verkeerde conclusie zal uit den aard der zaak dan mogel.jk
zijn, wanneer de dieren gre>ote hoeveelheden carotinoiden in het voeder tot zich
nemen. Carotinaemie komt echter niet voor bij het varken (konijn en cavia) cn ver-
moedelijk ook niet bij den hond. Bij schaap en kat is slechts weinig dezer stoffen
aanwezig ; daarentegen kan bij het paard — en vooral bij het rund — zoo veel
aanwezig zijn, dat een diep gele kleur van het bloedserum ontstaat. Von Eijlir
vond hierin zelfs 0.47 mgr % carotine.

RimIiNGTON ²) onderscheidt carotinaemie en bilirubinaemie door aan het serum
het dubbele volume alkohe>l van 96 % toe te voegen, waardoor de carotine te zam\'ii
met het eiwit praecipiteert, terwijl de bilirubine nagenoeg geheel in oplossing blijft.

De afgefiltrccrde of afgecentrifugeerde massa wordt 2 of 3 maal met aether be-
handeld, de aetherextracten bij kamertemp. verdampt tot zoodanig volume, dat
de karakteristieke absorptie-banden met een gewone handspectroscoop zijn waar
te nemen. Zij liggen ongeveer bij 475 en 430 ^ in deze oplossing.

Indien men op deze wijze niet tot geheel zekere uitkomsten komt, kan men de
aetherextracten met coti weinig NaOH (zeer verdund) schudden teneinde alle sporen
van bilirubin te verwijderen. Bijlft de kleur van de aether geel dan zijn zeker can>-
tinoiden aanwezig.

Men kan ook, na volledige verdamping van den aether, het residu oplossen in
zwavelkoolstof en het absorptie-spectrum onderzoeken. De banden liggen bij 517
en 482 H f*.

Carotinoiden geven niet de reactie van Hijmans van df.n Berc;h (met sulfanilzuur,
zoutzuur en nitriet). Zonder positieve uitkon st dezer reactie mag men niet lot
bilirubin besluiten. B. S.

Suzuki, Kimura en Ohta ³) waren in de gelegenheid twee patiënten met hae-
mophilie te onderzoeken en daarbij de bloedstolling na te gaan volgens de methoHe
van Birch.

Het eerste geval betrof een jongen, oud 5! jaar. Het haemoglobinegehalte volgens
Sahli bedroeg 110, het aantal erythrocyten 5,1 millioen per mm³, het aantal leu-
cocyen 6000, het aantal trombocyten 230.000.

Voor de proef van Birch werd 5 cc. veneus bloed afgenomen. Dit werd in twee
gelijke deelen verdeeld. De eene helft liet men normaal stollen. Tijd 2 uur, 40 min.
De andere helft werd gecentrifugeerd. Hierbij dus verkregen serum plaatjes -n
bloedlichaampjes. De plaatjes werden fijngewreven. Daarna serum beschadigde-
plaatjes weer samengebracht met de bloedlichaampjes. Nu treedt stolling op, 35
minuten na de beschadiging.

¹*■) Dott. Roberto Ravotti : L\'Azione dei raggi ultraviolette sui reticolociti. Biochimica
e Terapia sperimentale Annata XXIII Fascicolo IX.

De tweede patiënt was een jongen, oud 2 jaar. Het haemoglobincgehaltc bedroeg
50, het aantal erythrocyten 4,05 millioen per mm³, het aantal leucocyten 12.000,
het aantal trombocyten 48o.;ooo.

Normale bloedstolling trad op na 3 uur en 3 min. Na beschadiging der plaatjes
volgens Birch, stolling na 21 minuien. Tn beide gevallen was het Ca-gehalte normaal.
Schrijvers zijn het eens met Birch dat beschadiging van de bloedplaatjes een
gunstigen invloed op de stolling uitoefent. De groote resistentie van de bloed-
plaatjes bij deze patiënten zou de oorzaak zijn van het gebrek aan trombokinase.
De bloedplaatjes zijn bij lijders aan haeinophilie zeer groot. Toch beschouwen zij
het gebrek aan trombokinase niet als eenige factor. Ook het serum zou van invloed
zijn.

Amadon *) geeft aan, dat het goed mogelijk is bij het rund en het paard in geval
van aanzienlijk bloedverlies gebruik te maken van bloedtransfusie of intraveneuze
injectie van isotonische zoutoplossingen. Wordt bij het paard bloedtransfusie toege-
past, dan is het noodig vooraf na te gaan of er geen agglutinatie optreedt bij het
samenbrengen van hel bloed van de ontvanger en de gever. Het is vooral van belang,
dat het serum van de ontvanger de bloecellen van de gever niet doet samenklonteren.
Een methode wordt beschreven om dit vast te stellen. Bij het rund bestaat over het
algemeen geen gevaar voor agglutinatie.

De bloedtransfusie kan geschieden volgens de directe en de indirecte methode.
Bij de eerste wordt de vena jugularis van de gever verbonden met die van de ont-
vanger. De techniek hiervoor wordt uitvoerig beschreven. Bij de indirecte methode
kan men gebruik maken van bloed, dat onstolbaar is gemaakt met behulp van
natriumcitraat of van gedefibrineerd bloed. Het laatste heeft het nadeel dat de
manipulatie veel langer duurt en er veel bloedlichaampjes worden beschadigd. De
isotonische oplossingen die volgens schrijver gebruikt kunnen worden zijn : (a)
0,8.5 % NaCl opl. (b) vloeistof volgens Ringer, (c) vloeistof volgens Locke.

Het is in deze gevallen steeds noodig de vloeistof zeer langzaam in te spuiten en
het haemoglobinegehaltc te bepalen.

De urinesecretie is ten zeerste afhankelijk van het vegetatieve zenuwstelsel. Zoowel
het sympathische zenuwstelsel (via de splanchnici) als het parasympathische (via
de vagi) oefenen er hun invloed op uit. Ondanks de vele onderzoekingen is er echter
slechts zeer weinig met zekerheid bekend. Daarom heeft Hiratsuha ²) de invloed
van een drietal pharmaca, die het autonome zenuwstelsel beïnvloeden, nagegaan.
Hij heeft gebruik gemaakt van de methode, aangegeven door Reiiberg („Kreati-
ninbelastungsmethode"). Hiermee werd gemeten zoowel het filtraat der glomeruli
als de resorptie der tubuli. Het bleek dat atropine (parasympathisch verlammend
gift) antidiuretisch werkt. Dit komt niet door een vermindering van het filtraat
der glomeruli maar door een vermeerderde resorptie der tubuli.

Pilocarpine (parasympathisch prikkelend gift) werkt diuretisch en wel door een
toeneming van het filtraat der glomeruli en een vermindering der resorptie in de
tubuli. De toeneming van het filtraat moet worden toegeschreven aan de optredende
vasodilatatie. Wat de toeneming der resorptie betreft, deze moet waarschijnlijk
worden toegeschreven aan de meerdere prikkeling van de cellen der tubuli door
pilocarpine.

Adrenaline (sympathisch prikkelend gift) heeft een zeer gecompliceerde werking.
Hierdoor treedt een vermeerdering van het filtraat, maar tegelijkertijd een toe-
neming van de resorptie in de tubuli op. Daar echter beide invloeden bij verschil-
lende individuën zeer verschillend zijn zal dan eens de urinehoeevelheid toenemen,
dan eens afnemen. Koopmans.

In verband met de gevallen van tularaemie in Oostenrijk en Tsjecho-Slowakije
zijn in het afgeloopen jaar tal van artikelen verschenen, vooral in medische tijd-
schriften. Uit artikelen van Drbolav (Med. Klin. 1937, 1006—1008), van Cause
(Klin. Mbl. Augenheilk. 1937, 98, 391) en uit referaten in het Zentralblatt f. Bakt.,
Ref. Bd. 127, H. 1920, S. 424—429; David, D. t. W. 1937, 477—481 ; Kerl,
Wien. Kl. Wschr. 1937, 733—737 ; Pillat u. David, Z. Augenh.k. 1937, 91, 1 —19 ;
Hamburger, Klin. Mbl. Augenh.k. 1937, 98, 546 ; Donle, Z. zrztl. Förtb. 1937,
468—472 ; Poppe, D. med. W. 1937, 1008—1010 ; Fust, Schw. med. W. 1937,
733—736, 14 Tsjechische en Slowaakse artikelen ; Z. f. Tl. u. M. Hyg., Bd. 47,
H. 23, S. 470 ; neem ik de volgende gegevens over, voorzover zij niet reeds besproken
zijn in mijn artikeltje in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van 1 November
\'937-

In Oostenrijk is de tularaemie ook aangetroffen in het Burgenland nabij de
Hongaarse grens. Waarschijnlijk is zij onder hazen meer verbreid dan tot nu toe
werd gedacht. Ook het aantal gevallen bij mensen is vrij zeker groter dan bekend
is. In Tsjecho-Slowakije zijn tot Juli 1937 416 gevallen bij mensen bekend geworden,
waarvan 7 in Bohemen, 290 in Mähren en Silezië, 119 in Slowakije. Volgens een
verklaring van den Tsjechischen minister voor Volksgezondheid zouden de meeste
gevallen in het laatste kwartaal van 1936 en de eerste 2 maanden van 1937 zijn
voorgekomen. In Maart werden slechts 2 nieuwe gevallen aangegeven. Tot eind
Maart 396 gevallen, daarna dus nog 20. De samenhang met het jachtseizoen is
duidelijk. De gevallen in Praag waren veroorzaakt door hazen uit het aangetaste
gebied. In 1936 zijn in Turkije 112 gevallen bij mensen geconstateerd. In Duitsland
heeft men bij een laboratorium-bediende en een preparateur in een jachtinstituut
aan kunnen tonen, dat zij aan tularaemie hadden geleden (serologisch?), terwijl
aan de Universiteits-Kliniek voor oogheelkunde bij een geval van de Conjunctivitis
van Parinaud de bac. tularense werd gevonden (bevestigd door het Reichsgesund-
heitsamt te Berlijn). Het is mij niet bekend, waar de infectie had plaats gehad ;
of er al of niet verband was met de gevallen in Oostenrijk of Tsjecho-Slowakije,

Het is opmerkelijk, dat in sommige landen de eerst ontdekte gevallen oculoglan-
dulaire vormen waren, waarbij de diagnose gesteld werd op de Conjunctivitis van
Parinaud. De bacil daarvan bleek identiek te zijn met de bac. tularense, niet met
de bac. pseudotuberculosis rodentium. Er zijn allerlei overgangen gevonden van
een calarrh met zwelling van en follikelzwelling in het conjunctivaalslijmvlies tot
de hevigste processen met zweervorming, die veel op tbc. gelijken. De incubatietijd
bedroeg enkele dagen tot 3 weken. De dierenting biedt nog het beste resultaat bij
deze vorm ; uit bloed en klieren faalt zij volgens David nog wel en is serologisch
onderzoek beter. Drbohlav vond van 151 serologische reacties 63 in verd. 1 : 1280 ;
23 : i op 640 ; 25 : i op 320 ; 10 : 1 op 160 positief. 27 = 9,16 % agglutineerden tevens
hoog de bac. van Bang. Van de 26 negatieve werd 1 als Bang gediagnostiseerd.

In Tsjecho-Slowakije schat men het aantal zieke hazen in de duizenden. De
meeste gevallen bij den mens werden dan ook door behandelen van hazen veroor-
zaakt. Een enkele maal door muizen, eenmaal door een krab van een kat, eenmaal
door het wassen van bebloede kleeding en tenslotte werd ook een kleermaker ziek,
die een hazenbontje op een jas had gezet. Verder zijn er door bloedzuigende insecten
ontstaan en door het eten van onvoldoende gekookt vlees.

Het wordt niet onmogelijk geacht dat de ziekte in Tsjecho-Slowakije uit Oosten-
rijk is geïmporteerd. Evenwel wordt de mogelijkheid niet uitgesloten, dat in het
geheim bac. tularense is geïmporteerd om de bisamratten te doden, die oorspron-
kelijk in deze streken veel voorkwamen, en nu vrijwel uitgestorven zijn. Ook kan
de invoer van hazen (voor bloed-verversing) of van pelsdieren de oorzaak geweest
zijn.

In de verschillende streken in Europa heeft men vóór de gevallen bij den mens
optraden grote sterfte onder ratten en hazen waargenomen.

De penningmeester van de Maatschappij brengt ter kennis van de leden, dat ook
voor dit jaar door het Hoofdbestuur gelegenheid gegeven wordt de contributie in
twee termijnen te voldoen, mits hiervan storting plaats heeft vóór i Maart en vóór
i September 1938. De leden worden er echter attent op gemaakt, dat storting der
halve contributie vóót 1 Maart de verplichting medebrengt van storting van de
tweede helft vóór 1 September ; dit laatste laat nogal eens te wenschen over.

Aan de in Nederland wonende leden der Algemeene afdeeling wordt verzocht
vóór i Maart hun contributie, hetzij geheel, hetzij gedeeltelijk, te willen storten op
giro No. 1025 van de N.V. Twentsche Bank te Nijmegen. Deze contributie bedraagt
ƒ 24.—; echter voor de leden, die hun diploma behaalden in 1936 of daarna, bedraagt
die voor dit jaar/ 15.—.

De leden der bijzondere afdeelingen kunnen hun contributie in twee termijnen
betalen aan den penningmeester hunner afdeeling ; bij de eerste storting zal dan
echter de geheele contributie voor de afdeeling moeten worden gevoegd.

Aan de penningmeesters der afdeelingen wordt daarom verzocht er voor te zorgen,
dat de leden hunner afdeeling, hetzij door mededeeling in het Tijdschrift, hetzij
door convocatie, tijdig weten de hoegrootheid van het te storten bedrag en het num-
mer van de giro, waarop dit geschieden kan.

Bij niet storten vóór 1 Maart wordt van alle leden over het volle bedrag per kwi-
tantie beschikt.

Gedurende de maand December 1937 is de navolgende vrijwillige bijdrage in
dank ontvangen: Afd. Noord-Holland ƒ 60. .

Zending van een bijdrage kan geschieden hetzij door storting op giro No. 173327
van ondergeteekende, hetzij door zenden van een postwissel.

Voor zoover dit door hen nog niet is gedaan, wordt aan de secretarissen der afdee-
lingen verzocht dc ledenlijst hunner afdeeling zoo spoedig mogelijk in te zenden ;
art. 22 van het Huish. Reglement geeft daarvoor aan de termijn van vóór 15 Januari.

Ondergeteekende herinnert er aan, dat de contributie voor 1938 in twee ter-
mijnen kan worden voldaan en wel door vóór 1 Maart f 14.50 en vóór 1 Sept.
f 12.— te storten.

Wanneer vóór 1 Maart niet de geheele contributie of de eerste termijn is
voldaan wordt over de geheele contributie beschikt onder medeberekening van
innings- en zegelkosten.

Afdeeling Noord-Holland. Kort verslag van de Algemeene Vergadering
op Zaterdag 18 Dcc. 1937, n.m. 2 uur in American, Amsterdam.

Deze vergadering was zeer matig bezocht (17 leden). Collega J. de Jong, uit
Hilversum werd als lid aangenomen. Onze voorzitter collega Schuytemaker werd
herkozen als bestuurslid. Collega Siewerda bracht verslag uit als afgevaardigde
naar de 1.1. gehouden Algemeene vergadering te Utrecht. Naar aanleiding van dit

verslag zeide de voorzitter het zeer te betreuren dal de B.B. inzake vrije dieren-
artsenkeuze verworpen zijn. Na eenige discussie werd besloten dat het Bestuur
voor de volgende Afd. vergadering zal overwegen of mogelijk voor onze afdeeling
deze B.B. zijn aan te nemen.

De afdeelingscontributie voor 1938 werd wederom op ƒ 26.50 gesteld (ƒ 24.—
voor de Maatschappij enƒ2.50 voor de Afdeeling).

Uit de begrooting met toelichting van den penningmeester bleek dat wij in de
toekomst contributie-verhooging zullen krijgen. Het bestuur meende dat het mis-
schien overweging zou verdienen, gezien het feit dat er voor de practici-tuberculose-
bestrijders nogal wat extra werk gedaan wordt, hun een geringe extra contributie
le laten betalen, b.v. ƒ 1.— per 1000 onderzochte dieren. (Vroeger was er toch een
aparte vereeniging van Praciiseerende Dierenartsen met een jaar-contributie van
ƒ 3.— en in 1930 zelfs ƒ 10.— hoofdelijke omslag. Uit de vergadering bleek wel dat
niet iedereen enthousiast was voor dit Besluurs-idee.

De voorgestelde bijdrage van ƒ60.— voor het ondersteuningsfonds werd wederom
voor één jaar vastgesteld.

Namens de commissie Eichholtz, de Gier, Dr. Hoedemaker. ter bestudeering
van de B.B. inzake ziekenfondsen bracht de laatste verslag uit. De commissie kwam
tot de volgende conclusie : ,,Dat de algemeene B.B. der Mij. inzake ziekenfondsen
voldoende moeten worden geacht voor de Afdeeling Noord-Holland, zoodat de
Afd. niet behoeft over te gaan tot het uitvaardigen van bijzondere B.B. in dezen."
En hiermede was de vergadering het eens.

Namens de contact-commissie inzake tuberculose-bestrijding (Dr. P. Stapel,
Kruiswijk en de secretaris) bracht de secretaris verslag uit over het onderhoud
met het D.B. der Prov. Ver. tot bestrijding der tuberculose onder het rundvee e.a.
veeziekten in Noord-Holland, betreffende de campagne 1937—1938.

1. Te beginnen in campagne 1938—1939 kunnen nieuwe leden als B.leden een
proefjaar meemaken en daarna A. lid worden.

Bij de hierop volgende discussie bleek dat sommige collega\'s leelijke miswijzingen
kregen in stallen die sterk aan mond- en klauwzeer hadden geleden.

Inspecteur Odé merkte op dat het hem, na overleg met Inspecteur \'t Hooft,
wenschelijk bleek minstens 3 weken na het ziek zijn aan Mond- en Klauwzeer te
wachten alvorens te druppelen in zoo\'n stal.

Een der collega\'s had na enting met mond- en klauwzeerserum nogal eens abcessen
zien optreden. Waar hij met bloed had ingespoten had hij daarvan geen last. Hij
betwijfelde of het serum wel voldoende steriel was.

Collega Folmer memoreerde zijn ervaringen in Artis met het inspuiten van
mond- en klauwzeer-serum bij de jonge wisent-kalveren.

Een man werd bij het vellen van boomen in het been gebeten door een duizend-
poot (Scolopendra). De locale verschijnselen : pijn, roodheid, zwelling, waren na
enkele dagen verdwenen. Tien dagen na de beet kreeg hij echter algemeene ver-
schijnselen : hevige hoofdpijn en algemeene depressie, vermoeidheid en spierzwakte :
nu cn dan rillingen, die langzamerhand, met symptomatische behandeling, genazen.

^j) Escomel, Buil. Soc. Path. Exot. 1936; ref. Trop. dis. buil. 1937, No. 9, p. 733

Het vraagstuk van <le invoerkeuring van vleesch in den keuringskring
Zaanstreek.

In het nummer van 26 November 1937 van de ,,Vee- en VleeschhandeP\' is opge-
nomen de conclusie van den I\'rocureur-Generaal bij den Hoogen Raad in zake
boven aangeduide kwestie. Zooals bekend is de slager Z. te Zaandijk in cassatie
gegaan van een vonnis van den kantonrechter te Zaandam, bij welk vonnis hij was
veroordeeld ter zake, dat hij in Zaandijk vleesch voorhanden heeft gehad, dat niet
voor invoer te Zaandijk was gekeurd. Hoewel Z. aanvankelijk verklaarde tot een
schikking te willen overgaan, heeft hij later de kwestie aan het oordeel van den Hooge
Raad willen onderwerpen, in verband met het groote belang dat de kwestie heeft
voor de slagers in de Zaanstreek.

De feiten komen hierop neer, dat requirant kalfsvleesch in zijn zaak te Zaandijk
voorhanden heeft gehad, hetwelk hij uit de gemeente Krommenie had ingevoerd.
Het vleesch was afkomstig van een aldaar door hem geslacht kalf en voorzien van het
goedkeuringsmerk Zaandam, geldende voor alle gemeenten van den keuringskring.
De vraag, waarom het nu gaat is deze. Krommenie behoort, wat den keuringsdienst
betreft, tot den keuringskring Zaanstreek, maar is niet aangesloten bij het slachthuis
te Zaandam. De slagers te Krommenie slachten dus thuis. Mag nu vleesch van
Krommenie ingevoerd worden in een gemeente van den keuringskring, die haar
slagers wel verplicht heeft van het slachthuis te Zaandam gebruik te maken, zonder
dat dergelijk vleesch opnieuw aan een invoerkeuring moet worden onderworpen ?
Moet invoerkeuring wel plaats vinden, moet deze dan geschieden te Zaandijk, de
gemeente van invoer, of te Zaandam op het slachthuis?

De Procureur-Generaal merkt allereerst op, dat Z. in strijd heeft gehandeld met
art. 22 van de Verordening op den keuringsdienst voor vee en vleesch in de gemeente
Zaandijk. Daarin wordt o.a. bepaald, dat ieder, die vleesch in de gemeente Zaandijk
invoert, dit langs bepaalde wegen naar het openbaar slachthuis moet vervoeren ter
keuring. Zaandijk bezit zelf echter geen openbaar slachthuis, doch daarvoor is aan-
gewezen het abattoir te Zaandam. Het daar gekeurde vleesch krijgt het stempel
Z\'dam, en dit stempel ontbrak nu op het kalfvleesch, waarover het in deze zaak gaat.

De moeilijkheid is ontstaan door de omstandigheid, dat Krommenie niet onder
de gemeengschappelijke regeling valt, zoodat vanuit die gemeente in Zaandijk inge-
voerd vleesch voorzien moet zijn, niet alleen van het stempel Zaandam, maar,
zooals de verordening van Zaandijk luidt, nog bovendien bij invoer langs den aange-
wezen weg vandaar naar het openbaar slachthuis te Zaandam moet worden gebracht,
om gekeurd en met het stempel Z\'dam gemerkt te worden. Daarna kan het wederom
naar Zaandijk worden vervoerd om daar aan afnemers te worden verkocht.

De Procureur-Generaal zegt verder, dat hij den indruk krijgt, dat met deze
omslachtige regeling het doel der Wet te zorgen, dat behoorlijk vleesch verkocht
wordt — niet op de meest practische wijze wordt nagestreefd, doch hij verdiept
zich niet in de redenen van het ontstaan van dezen toestand, als zijnde deze in
cassatie niet ter zake diende. Wel wil hij zich bezig houden met de vragen, in de
cassatiemiddelen gesteld.

Door den slager waren n.1. tegen het vonnis van den kantonrechter een tweetal
cassatiemiddelen aangevoerd, waarin o.a. het volgende werd medegedeeld:

Ten eeste wordt er aan herinnerd, dat bij besluit van Gedep. Staten van Noord-
Holland van 19 Aug. 1936 een gemeenschappelijke regeling inzake den keuringsdienst
van vee en vleesch voor de gemeenten Zaandam, Koog aan de Zaan, Zaandijk,
Wormerveer, Krommenie (welke gemeente o.a. wel tot de gemeenschappelijke
regeling inzake den vleeschkeuringsdienst, doch niet tot het openbaar slachthuis te
Zaandam is toegetreden) Assendelft, Westzaan, Wormer en Jisp is ingesteld. Al deze
gemeenten vormen den kring ..Zaanstreek". Art. 44 van het K.B. van 5 Juni 1920
schrijft nu voor een stempclmcrk, bevattende o.m. den naam van de gemeente, waar

liet vleesch gekeurd is, of, als verschillende gemeenten een gemeenschappelijke
regeling hebben aangegaan, den naam van een dier gemeenten. Voor den gcheelen
kring geldt derhalve één goedkeuringsmerk en niet, gelijk in den kring Zaanstreek,
twee goedkeuringsmerken, n.I. het merk Z\'dam voor vleesch, goedgekeurd aan het
slachthuis te Zaandam, en het merk Zaandam, voor vleesch, in de niet bij het open-
baar slachthuis aangesloten gemeenten goedgekeurd, welke gemeenten echter wel
deel uitmaken van den kring Zaanstreek.

Opgemerkt wordt nu. dat de kantonrechter den dienst van het openbaar slachthuis
vereenzelvigt met den vleeschkeuringsdienst van den geheelen kring. Het gevolg van
liet ééne goedkeuringsmerk voor den geheelen kring is, dat invoerkeuring ex art. 8
van de VI.wet niet mag worden toegepast op vleesch, dat in een gemeente van den
keuringskring, waarin het reeds is goedgekeurd en waarvan het derhalve reeds het
goedkeuringsmerk heeft ontvangen, wordt ingevoerd. Zulks een tweede keuring
is derhalve én in strijd met het begrip „gemeenschappelijke regeling" als bedoeld
bij art. 23a der VI.wet én in strijd met art. 44 van het K.B. van 5 Juni 1920, St. 285.

Dientengevolge was het eenmaal in den keuringskring Zaanstreek goedgekeurde
en in dien kring van het goedkeuringsmerk „Zaandam" voorziene vleesch vrij van
invoerkeuring bij invoer in eenige andere gemeente van dien kring en behoefde dit
vleesch nog niet daarenboven het stempelmerk Z\'dam.

Ten tweede wordt er aan herinnerd, dat volgens art. 8 van de VI.wet de invoer-
keuring moet geschieden in de gemeente, waar de invoer heeft plaats gevonden en
sluit dit artikel uitdrukkelijk uit, dal de gemeente van invoer die invoerkeuring
in een andere gemeente kan doen geschieden. Ware het de bedoeling van den wet-
gever geweest de invoerkeuring in een andere gemeente dan de gemeente van invoer
mogelijk te maken, dan ware de redactie van art. 8, ie lid, anders geweest en waren
le woorden „in die gemeente" vervangen door de woorden „door die gemeente".

Het derde lid van art. 20 VI.wet bevestigt zulks door te bepalen dat het personeel
van de centrale gemeente van den kring bevoegd is „in de andere gemeenten"
van den kring de wet toe te passen. Wel wordt derhalve de keuring in het onderhavige
geval verricht door het keuringspersoneel van de centrale gemeente Zaandam, doch
deze invoerkeuring moet worden verricht in de gemeente van invoer, in casu Zaan-
dijk, en mocht in geen geval plaats hebben te Zaandam. De thans in dien zin in den
keuringskring Zaanstreek geldende bepalingen zijn met letter en geest van art. 8
VI.wet in strijd.

Naar aanleiding van deze 2 cassaticmiddelen merkt de Procureur-Generaal op,
dat ook bij den kantonrechter gelijk verweer is gevoerd. Deze overwoog in zijn
vonnis, dat, gezien art. 20 en 23a der VI.wet, het in overeenstemming met \'s wet-
gevers systeem is, dat de keuring van ingevoerd vleesch plaats vindt in het daarvoor
bij de gemeenschappelijke regeling aangewezen keurlokaal. en dat het geenszins
met dat systeem in strijd is, dat dit keurlokaal is gelegen in de gemeente, die als
centrale gemeente is aangewezen. Bovendien overwoog nog de kantonrechter, dat
de bedoeling van art. 8, sub 1, der V\'l.wet geenszins is, dat de daar bedoelde keuring
van invoer moet geschieden in de gemeente van invoer, doch alleen, dat in die
gemeente, d. w. z. door het bestuur der gemeente, een besluit kan worden vastge-
steld, waarbij het ingevoerde vleesch aan invoerkeuring wordt onderworpen, zoodat
van strijd tusschen de te Zaandijk geldende vleeschkeuringsverordening en art. 8
der VI.wet geen sprake is. Ook de Procureur-Generaal is van meening, dat die strijd
niet bestaat.

Wat betreft het tweede cassatiemiddel, waarin de slager zich beroept op de woor-
den van art. 8, lid 1, VI.wet, volgens welke de invoerkeuring zou moeten plaats
vinden in de gemeente van invoer, merkt de Procureur-Generaal op, dat daarnaast,
al is het niet in art. 8, de wet de mogelijkheid schept van gemeenschappelijke regelin-
gen voor eenige gemeenten, en wanneer men nu niet aan den letter van de VI.wet
blijft hangen, wat gelukkig, aldus de Procureur-Generaal, steeds minder gebruikelijk
is, dan kan zonder bezwaar aan het begrip „in de gemeente" een ruimer beteekenis
worden gehecht dan die van grondgebied van een bepaalde gemeente. Art. 20, lid

3, der VI.wet wijst, naar zijn oordeel, dan ook juist hierop, dat bij gemeenschappe-
lijke regeling de ruime opvatting moet worden gehuldigd.

Van oordeel, dat de middelen niet tot cassatie kunnen leiden, concludeerde
de Procureur-Generaal tot verwerping van het beroep.

Het besluit van B. en W. van Franeker van 29 Febr. 1936, waarbij den
keuringsveearts geen extra-vergoeding van vervoersonkosten werd »oege-
kend. door de Kroon niet goedgekeurd.

Gedep. Staten van Friesland hebben, overeenkomstig art. 23a der VI.wet, een
gemeenschappelijke regeling voor den keuringsdienst van vee en vleesch vastgesteld
voor de gemeenten Franeker en Franekeradeel, waarin de jaarwedde van den keu-
ringsveearts is bepaald op ƒ4000.— tot ƒ 5000.—, met 5 tweejaarlijksche verhoogin-
gen, zonder dal in deze regeling een bepaling omtrent vergoeding van vervoerkosten
was opgenomen.

Door B. en W. van I\'raneker is daarop een door Gedep. Staten goedgekeurde
instructie vastgesteld, waarin eveneens een zoodanige bepaling ontbreekt, zulks in
tegenstelling met den aanvankelijken opzet van de gemeenschappelijke regeling
door de beide gemeentebesturen.

Van dit besluit van Gedep. Staten is de Inspecteur van de Volksgezondheid bij
de Kroon in beroep gekomen, o.a. daarbij aanvoerende:

dat, in afwijking van het oorspronkelijk plan de werkzaamheden als keurings-
veearts van het Geneeskundig Gesticht te Franeker zonder eenige vergoeding aan
den keuringsveearts zijn opgedragen geworden;

dat, indien het in de bedoeling zou hebben gelegen, geen afzonderlijke vergoeding
voor vervoersonkosten toe te kennen, zulks in de gemeenschappelijke regeling van
Gedep. Stalen nadrukkelijk had moeten zijn bepaald;

dat deze jaarwedde, ook in vergelijking met de voor overeenkomende functies
geldende wedderegelingen, niet zoodanig is, dat kan worden verlangd, dal uit die
wedde tevens vervoersonkosten dienen te worden bestreden;

dat de keuringsveearts van dezen kring een volledige betrekking bekleedt, en als
gevolg van de uitgebreidheid van dien kring de noodzakelijk door hem te maken
vervoersonkosten niet onaanzienlijk zullen zijn;

dat van den tegenwoordigen functionaris niet kan worden verlangd, dal hij zijne
vervoersonkosten uit zijn jaarwedde zal bestrijden, en dit te minder, wijl de overge-
legde stukken den indruk vestigen, dat een inkomen ad ƒ 5000.— zonder vergoeding
van vervoersonkosten blijft beneden hetgeen hem bij het voorbereidend overleg
inzake de totstandkoming van den keuringskring in uitzicht is gesteld;

dat deze vergoeding naar billijkheid niet minder dan ƒ350.— behoort te bedragen.
Bij besluit van 11 December 1937 heeft de Kroon het besluit van Gedep. Staten
van 20 Mei 1936, waarbij goedgekeurd werd de door B. en W. van Franeker vast-
gestelde instructie, vernietigd.

De slachthuiskwestie tusschen Sittard en Geleen geëindigd.
Sedert jaren bestond er tusschen de gemeenten Sittard en Geleen een kwestie
over de vraag op welk grondgebied het nieuw te stichten gemeenschappelijke slacht-
huis zou worden opgericht. Om het vraagstuk op te lossen was een commissie ge-
sticht, waarin Sittard en Geleen zitting hadden, onder voorzitterschap van burge-
meester Berger van Venlo. Thans is als plaats van den bouw aangewezen een
terrein, toebehoorende aan de N.V. Grondbezit Tijdig, langs den grooten rijksweg
Maastricht—Sittard, in de gemeente Geleen, vlak bij de grens van Sittard tegenover
de kolonie Kleindorp.

Nieuwe voorschriften voor de inzending van materiaal voor bacteriolo-
gisch vleeschonderzoek.

Blijkens een schrijven van den Minister van Sociale Zaken aan Hceren Burge-
meester en Wethouders der betrokken gemeenten zijn nieuwe voorschriften gegeven
voor de inzending van materiaal voor bacteriologisch vleeschonderzoek. Het lijkt
mij nuttig ze hier te vermelden.

a) van slachtdieren, waarbij de keuring vóór het slachten heeft plaats gevonden, de milt,
lever en een nier, of een gedeelte van elk dezer organen:

b) van slachtdieren, waarbij de keuring vóór het slachten niet heeft plaats gevonden, behalve
het onder a) genoemde materiaal, tevens een gedeelte der groote spiergroepen
van een der voorste en achterste ledematen, benevens, voor zoover betreft runderen,
één of meer vleeschlymphklieren.

Indien verwacht mag worden, dal het resultaat van het bacteriologisch vleesch-
onderzoek van plaatselijk ziekelijk veranderde weefsels van invloed is op dc te nemen
beslissing, inoet dit onderzoek van deze weefsels, alsmede van de regionnaire lymph-
klier(en) worden verricht.

Milten en nieren van kleine slachtdieren worden in hun geheel en zooveel mogelijk
oningesneden opgezonden.

Lymphklieren mogen niet ingesneden zijn. Dc afmetingen der te onderzoeken,
zooveel mogelijk met fascies omgeven skeletspiergcdeelten, moeten minstens 6 bij 6
bij 6 cm bedragen.

Aangezien het volledig asceptisch verzenden van het te onderzoeken materiaal
op groote bezwaren zal stuiten is het noodig maatregelen te nemen, welke een be-
smetting zooveel mogelijk tegengaan. In verband hiermede verzende men het be-
doelde materiaal verpakt in een goed sluitende, vloeistofdichte trommel, welke in
een passend en afsluitbaar houten kistje is geplaatst.

a) na te zijn gewikkeld, elk deel afzonderlijk, in een met i% formaline, 70%
alcohol of brandspiritus gedrenkte linnen lap, of

b) na gedurende één tot enkele minuten te zijn gedompeld in kokend water eu
daarna op de onder a) aangegeven wijze behandeld, of in zaagmeel gelegd te zijn.

Ziekelijk veranderde deelen worden volgens de onder a) aangegeven wijze be-
handeld. Het verzenden dient per snelste gelegenheid te geschieden.

Er wordt aan herinnerd, dat het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid verzen-
dingsmateriaal tegen den kostenden prijs op aanvrage beschikbaar stelt.

aan dc Praktiseerendc Collega\'s, in de Groote- en in de Kleine-lniis-
dieren-praktijk, hunne interessante gevallen aan het tijdschrift in te
zenden. Ook bij drukke praktijk is daarvoor nog wel eens tijd te
vinden.

De nuttige rubriek: Körle Mededeelingen uil de Praktijk, nu sporadisch
aanwezig, zou dan in elke aflevering kunnen voorkomen.

De diergeneeskundige praktijk en hare organisatie voor de bestrijding
der dierziekten in Groot Britannië en Ierland.

Onder bovenstaande titel bevat „The Veterinarv Record" van 12 Juni j.1. een
rapport van een commissie, die was ingesteld door de National Veterinary Medical
Association van Gr. Br. en Ierland. Deze commissie werd ingesteld den ien Oct.
1935 ter bestudeering van het vraagstuk van vrije of semi-vrije diensten op dier-
geneeskundig terrein. Zij richtte een vragenlijst aan alle dierenartsen in Engeland,
Schotland, Wales en Noord-lcrland, in het geheel 2366. Zij ontving 284 antwoorden
dus slechts ruim 10%. Van Noord-Ierland werd geen antwoord ontvangen. Aange-
zien vrijwel alle takken van de veterinaire diensten in die 10% antwoorden waren
vertegenwoordigd meende de commissie aan het uitwerken van de ontvangen

opgave te kunnen beginnen. Een algemeen resultaat van dit onderzoek is wel ge-
weest, dal gebleken is, dat de organisatie van de verschillende diensten en de
verhoudingen tusschen de practiseerende en de heele of halve ambtenaar-dieren-
artsen aanleiding geeft tot wrijvingen. Het uitgebreid rapport behandelt al deze
zaken in extenso maar is te omvangrijk om in een korte samenvatting goed te
worden weergegeven.

a. Er moet worden ingesteld een Departement van „Animal Health", liefst als
een afzonderlijk Departement, of anders als een afdeeling van een bestaand depar-
tement, (Department of an existing Ministry).

b) De uitvoerende macht van dit Departement zou moeten bestaan uit een
veterinair hoofdambtenaar (chef v. d. Dienst, Directeur) een plaatsvervanger van
dien chef; ambtenaren voor grootere gebieden, ambtenaren voor provincies, voor
gemeenten, laboratoria, en eenige specialisten.

d. De veterinaire chef van den dienst moet direct verantwoordelijk zijn aan den
Minister.

e. De hoofden van de grootere gebieden (districten) dienen verantwoordelijk
te zijn aan den chef van den dienst en diens plaatsvervanger en zij regelen de werk-
zaamheden der provinciale ambtenaren en de daaronder hoorende laboratoria.

J. De speciale diensten hebben ieder hun eigen chefs, die staan onder hel Hoofd
van den Dienst aan het Departement.

g. Laboratoria dienen in iedere grootere afdeeling aanwezig te zijn („in each
area") en te staan onder leiding van dierenartsen, welke goed onderlegd zijn in
laboratoriumwerk.

h. De provinciale veterinaire hoofden moeten het oppertoezicht uitoefenen,
regelen het routinewerk, dat uitgevoerd wordt door aangewezen practici. Deze
groep dierenartsen vormen een permanente afdeeling van den dienst, maar iedere
veehouder dient het recht te hebben zijn eigen dierenarts te kiezen, mits hij vooraf
hel Hoofd van den dienst raadpleegt (er staal : „State Departement").

1. In sommige streken zal hel noodzakelijk zijn vaste ambtenaren toe te voegen
aan de provinciale en gemeentelijke ambtenaren, vooral in gemeenten.

j. Het hoofd van den geheelen dienst en diens plaatsvervanger worden aange-
wezen door den Minister.

k. De provinciale, gemeentelijke en laboratoriumamblenaren moeten door het
Hoofd van den Dienst worden aangewezen. De practici kunnen worden gekozen
door de veehouders na overleg met het Hoofd van den Dienst. B.

No. 9 : Rabiës ; Gele koorts ; Febris recurrens en andere Spirochaetoses ; Lepto-
spirosis ; Malaria ; Slangegif.

No. io : Tuberculose in de Tropen (A survey of Tubcrculosis in the Tropics,
part I.) ; Malaria ; Cholera ; Pest ; Helminthiasis ; Diversen.

No. 11 : Tuberculose-bestrijding in de Tropen ; Zwartwaterkoorts (Blackwater-
fever) ; Typhus en verwante ziekten (the Typhus group of fevers) ; Dengue (Dengue
and Sandllyfever) ; Helminthiasis.

No. 12: Tropische Ophtalmologie ; Lepra; Trypanosomiasis; Malaria;
Amoebiasis en Dysenterie ; Yaras (Framboesia) en Syphilis. Vr.

Van de N.V. Kon. Pliarm. Fabrieken, voorheen Brocades, Stheeman & Phar-
macia, ontvingen wij de prijscourant van Januari 1938, van Geneesmiddelen,
reagentia, standaard-oplossingen, kleurstoffen, chemicaliën, gecomprimeerde
geneesmiddelen, gesteriliseerde injectie vloeistoffen, laboratorium-benoodigdheden,
enz.

BESLUIT van den 20sten December 1937 No. 21 tot wijziging van het Koninklijk
besluit van 6 .Juni 1922, No. 40, tot uitvoering van artikel 74 der Veewet.

Het besluit van 6 Juni 1922 tot uitvoering van artikel 74 der Veewet, zooals dit
besluit nadien is gewijzigd, wordt met ingang van een door Onzen Minister van
Economische Zaken te bepalen datum nader aangevuld als volgt:

Artikel 61a. In afwijking van het bepaalde in artikel 61 bestaat het in artikel 70
der Veewet bedoelde merk ten aanzien van voor uitvoer naar Groot-Brittannië
goedgekeurde vleeschwaren uit een etiket van lichtgeel, stevig linnenpapier, groot
6J bij 12$ centimeter, op welk etiket aan een zijde is afgedrukt het onderstaande
stempelmerk.

In dit stempel wordt achter de letters No. afgedrukt een cijfer, aangevende liet
nummer van den betreffenden keuringsdienst van voor uitvoer bestemd vleesch.

De Kock, G., van Heerden, C. J., du Torr, R. and Neitz, W. O. : Bovine
theileriasis in South Africa with special reference to Theileria mutans.
Virus Diseases.

De Kock, G., du Toit. R. and Neitz, W. O. : Observations on bluetongue in
cattle and sheep.
Parasitology.

Ortlepp, R. J. : Observations on the morphology and life-history of Gaigeria
pachyscelis Raill. and Henry 1910. a hookworm parasite of sheep and goats.

Nieschulz, Otto, and du Toit, R. M. : Investigations into the transmission of
horsesickness at Onderstepoort during the season 1932—33.
Vol. 8, No. 2.
Bacteriology.

Henning, M. YV. and Greenfield, E. C. : Salmonella bovis-morbificans (Basenauj
from an outbreak of food-posoining in the Cape Province.
Mineral Metabolism and Nutrition.

XXXVII. The influence of variations in the dietary phosphorus and in the Ca :
I\' ratio on the production of rickets in cattle.

Malan, A. P. and Curson, H. H. : Studies in Sex Physiolog/ No. 18. On the
growth of the gravid uterus in the merino.

Thomas, A. D. and van der Wath, G. J. : Bone biopsy as an aid to the study
and diagnosis of deficiency diseases.

Hamersma, P. J. : Chemioal Blood Studies, VII. A serial study over a 12 months
period of some organic and in-organic constituents in ,,laked" and „unlaked"
blood filtrates of healthy bovines between 15 and 27 months old.

Curson, H. H. : Anatomical Study 62. On the effect of debudding on skull con-
formation.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan, die

Mond- en klauuzeer : bij 37,998 eigenaars (bij 10.974 ^e\'g0> waarvan in Groningen
bij 2143 (68) eig. ; Friesland bij 2148 (34) eig. ; Drenthe bij 1260 (20) eig. ; Over-
ijscl bij 4328 (99) eig. ; Geldeiland bij 6860 (444) eig. ; Utrecht bij 4258 (1751) eig. ;
Noordholland bij 5777 (1456) eig.; Zuidholland bij 5703 (6261) eig.; Zeeland bij
693 (97) eig. ; Noordbrabant bij 4196 (712) eig. ; Limburg bij 632 (52) eigenaars.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 254 gevallen bij 15 eig. (464
bij 27 eig.), waarvan in Groningen 46 bij 1 eig. ; Friesland 42 bij 2 eig. (153 bij 9
eig.) ; Drenthe 56 b:j 3 eig. (80 bij 1 eig.) ; Overijsel (6 bij 2 eig.) ; Gelderland 48
bij 4 eig. (107 bij 6 eig.) ; Utrecht 26 bij 3 eig. (57 bij 5 eig.) ; Zuidholland 36 bij 2
eig. (54 bij 3 eig.) ; Noordbrabant (7 bij 1 eig.).

Ilotkreupel bij schapen : 362 gevallen bij 21 eig. (3145 bij 152 eig.), waarvan in
Groningen 104 bij 2 eig. (91 bij 3 eig.) ; Friesland 17 bij 3 eig. (336 bij 2/ eig.) ;
Drenthe 4 bij 1 eig. (18 bij 3 eig.) ; Overijsel 8 bij 2 eig. (13 bij 2 eig.) ; Gelderland
40 bij 2 eig. (63 bij 7 eig.) ; Utrecht 13 bij 1 eig. (72 bij 5 eig.) ; Noordholland 162
bij 8 eig. (2045 bij 90 eig.) ; Zuidholland 14 bij 2 eig. (507 bij 15 eig.).

Anthrax : 8 gevallen bij 8 eig. (2 bij 1 eig.), waarvan in Friesland 2 ; Gelderland 2 ;
Gelderland 2 ; Noordbrabant 4 ; Limburg (2 bij 1 eig.).

Varkenspest: 662 gevallen bij 38 eig. (1246 bij 89 eig.), waarvan in Groningen 2
bij i eig. (18 bij 2 eig.) ; Friesland 52 bij 8 eig. (106 bij 15 eig.) ; Drenthe 18 bij

2 eig. (59 bij 6 eig.) ; Overijsel (20 bij 4 eig.) ; Gelderland 69 bij 4 eig. (70 bij 5
eig.) ; Utrecht 29 bij 2 eig. (117 bij 7 eig.) ; Noordholland 90 bij 1 eig. (18 bij 1 eig.) ;
Zuidholland 367 bij 1 i eig. (754 bij 33 eig.) ; Noordbrabant 31 bij 8 eige. (39 bij 12
eig.) ; Limburg 4 bij 1 eig. (45 bij 4 eig.). Vr.

Verhuisd : Dr. A. P. Middelkoop, Utrecht, naar Mecklenburglaan ïGbis;
Gr. 25843.

C. Favejee, gevestigd te Leerdam, Spoorstraat 7. (praktijk overgenomen van M.
Niemants verdriet).

Onder den titel: , ,Inwieweit können reiterliche Schwierigkeiten des Pferdes
zu diagnostischen Irrtümer Veranlassung geben. und wie sind diese
lrrtumer zu vermeiden ?"

geeft Dr. Köhler\') een uitvoerig artikel, dat voor dierenartsen, die veel rijpaarden
onder behandeling krijgen, veel wetenswaardige dingen bevat. Het is te technisch
voor een duidelijk referaat. Hij behandelt:

ie. Teugelkreupelheid. Dit komt, doordat paarden van nature iets scheef gebouwd
zijn, waardoor vele hun rechter achterbeen moeilijk buigen. Zij zwaaien het eenigs-
zins naar buiten en schuiven het vrijwel omgebogen naar voren. Dit kan in de hand
gewerkt worden o.a. door foutieve zit en hulpen van den ruiter, waardoor verschil-
lende spieren vast gehouden worden en niet normaal functionneeren. Hierdoor
nemen de paarden den teugel li.v. aan en kruipen er re.v. achter, waardoor het
gewicht li.v. neerkomt, hetgeen op den duur op kreupelheid gaat lijken. Hij noemt
verder verschillende verschijnselen op, waardoor men kan nagaan, of men met teugel-
kreupelheid te doen heeft, dan wel met een echte kreupelheid.

2e. Remonte-kreupelheid. Dat heeft met teugelkreupelheid niets te maken. De details
hiervan zijn eigenlijk niet bekend. Men veronderstelt echter, dat er door het berijden
van het jonge paard, tractie wordt uitgeoefend op het periost, daar waar pezen,
spieren en banden zich er aan vasthechten. Hierdoor ontstaat periostitis met moge-
lijke kreupelheid als gevolg.

3e. Cornage. Af te richten jonge rijpaarden hebben veelal zware kaken en dikwijls
vetrijk keelweefsel, waardoor het moeilijk is ze bij te toornen. Doet men dat toch,
dan oefent men te sterken druk op de larynx uit, waardoor een stenose-geluid kan
optreden, dat op cornage lijkt. Men moet bij dergelijke dieren voorzichtig zijn met
zijn diagnose, die in die gevallen eigenlijk alleen maar laryngoscopisch te stellen is.

4e. Onwil om zadel en ruiter te dragen. Dit komt als regel niet voort uit een pijnlijken
toestand van rug en lendenen. Meestal ontstaat bet, omdat men de eerste keeren
met onvoldoende omzichtigheid opzadelt, aansingelt en te paard stijgt, waardoor
het dier pijn ondervindt, angstig wordt en daardoor onwillig. Soortgelijke hippisch-
paedagogische fouten kunnen

5e. Steegsheid tengevolge hebben. Alleen gezonde paarden kunnen steegs worden.
Nymphomane en kolderige paarden, in het algemeen paarden met een pathologisch
gevoelsleven, kunnen steegs lijken, zijn het echter niet. Schr. wil het verschijnsel
steegsheid beperkt zien lot volkomen gezonde paarden, waarbij door africhtings-
fouten de lust lot den arbeid gedood is.

6e. Schuwheid. Dit is volgens Schr. slechts voor een zeer klein percentage der
gevallen een gevolg van ooggebreken, maar moet meestal teruggebracht worden
op moeilijkheden in dc africhting van het paard, of op mindere geoefenheid van den
ruiler. Wellicht speelt ook de oernatuur van het paard een rol. Voor de huisdier-
wording toch moest het steeds uitkijken naar den belager en zal bij het ontwaren
daarvan, geschrokken zijn.

7e. Storingen in de stofwisseling. Deze kunnen ook het gevolg zijn van rijkunstige
moeilijkheden. Paarden, die gedurende hun werk onrustig zijn, kunnen op stal
gekomen, vaak niet direct eten. Dergelijke dieren zijn moeilijk in goede voedings-
conditie te krijgen. Ziekelijke afwijkingen zal men niet vinden. Alleen werk, dal hen
rustig maakt, vooral stapwerk, zal hier verbetering kunnen brengen.

t Januari-afl., bladz. 30, onder ref. Resistentie enz. naam Teunissen ;
bladz. 33, onder réf. Infect. Abortus, D. D. B. ;
bladz. 34, onder 7e regel v. b., Teunissen;
bladz. 35, onder réf. Embryot. Instr. D. D. B. ;
bladz. 36, onder 4e regel v. b., D. D. B. schrappen.
\') Dr. Köhler, Zeitschrift für Veterinärkunde 1937, No. 2/3. S. 49.

Op Zaterdag 8 Januari 1938 overleed te \'s Gravenhage na een
langdurig ziekbed collega van Eck, gepensionneerd Hoofd van den
Burgerlijken Veeartsenijkundigen Dienst in Nederlandsch-Indië.

Johannes Lodewijk van EcKj geboren te Breda op 31 December
1882 als jongste zoon van den lector aan de K.M.A. Rutger van Eck,
verwierf in 1906 het diploma van veearts aan \'s Rijks Veeartsenijschool
te Utrecht en volgde in Maart 1907 zijn bestemming naar Ned.-Indië
als militair paardenarts bij het K.N.I.L. Op zijn verzoek verkreeg hij
einde 1913 eervol ontslag uit H.M. Militairen Dienst om als gouver-
nementsveearts over te gaan bij den Burgerlijken Veeartsenijkundigen
Dienst. In die laatste functie diende hij achtereenvolgens te Magelang,
XLV 7

Soerabaia, Soekaboemi en werd hij na ommekomst van een Europieescli
verlof van November 1920 tot Maart 1922, met standplaats Buitemzu g,
tijdelijk toegevoegd aan het Hoofd van den Dienst, om in September
van laatstgenoemd jaar te worden benoemd tot Ajunct-Inspeicttur.
In die qualiteit was hij tijdens het verlof van den Dienstchef van uli
1923—October 1924 met de leiding van den Dienst belast, om n.adien
verder als Inspecteur te resideeren in Buitenzorg, Medan en Fo>rt de
Koek. In Maart 1926 volgde daarop na het overlijden van Dr. H J.
v. d. Schroeff zijn definitieve benoeming tot Hoofd van den B.V D.,
een betrekking welke hij ruim 4. jaren heeft bekleed. Op 31 Augustus 1931
werd hem tijdens zijn tweede Europeesche verlof eervol ontslaLg uit
\'s Lands Dienst verleend onder dankzegging voor de bewezen diemsien.

Dit ontslag beteekende voor de Indische diergeneeskunde het
scheiden van een zeer verdienstelijk leider, een man die zich steeds
vol toewijding en doorzettingsvermogen aan zijn taak had gegeven,
iemand met een aangeboren zin voor organiseeren, streng en
eerlijk in dienstverhoudingen, daarnaast van een warme collegiailneit,
alles eigenschappen welke er niet alleen toe hebben geleid, dat zijn
bewind zich kenmerkte door de voor een grooten Dienst zoo nood-
zakelijke orde en discipline, maar ook, dat hij onder zijn ondergeschik-
ten en medewerkers een geest wist te scheppen van collegiale samen-
werking aan de gemeenschappelijke taak. De talrijke bezoeken, welke
hij na zijn pensionncering ontving van met verlof h.t.1. vertoevende
Indische collega\'s, zijn steeds blijven getuigen van die door hem gelegde
banden. Zijn diensttermijn als Hoofd bracht o.m. op ziektekundig
gebied ordening in vele belangrijke problemen zooals de systematische
tuberculose-bestrijding onder het melkvee, de jaarlijksche massale
prophylactische immunisatie tegen heerschende infectieziekten als de
haemorrhagische septichaemie, anthrax, enz., en persoonlijk kan ik
er uit den tijd van ons samenwerken van getuigen, hoe van Eck bij
hem voorgebrachte plannen met grooten zin voor werkelijkheid op hun
juiste waarde wist te schatten en dan later zijn vollen invloed wist in
te zetten bij de practische verwezenlijking ervan.

Op verdiende wijze werden zijn gaven officieel gewaardeerd door
de onderscheiding van „Officier in de Orde van Oranje-Nassau",
welke hem op 31 Augustus 1929 door H.M. de Koningin werd verleend.

Maar niet alleen in het ambtelijke was van Eck een geachte figuur ;
ook daarbuiten, in het sociale leven, wist men hem te waardeeren als
een man met groote geestesgaven en werkkracht, getuige o.m. zijn

Voorzitterschap van het Bestuur van het Werkloozenasyl der A.M.V.J.
te Buitenzorg, alsmede van de Buitenzorgsche Societeit. En de Indische
collega\'s weten, hoe de uitoefening zijner bestuursfuncties, waaronder
het Voorzitterschap, in de Ned. Indische Vereeniging voor Dierge-
neeskunde veel tot een goed vereenigingsleven heeft bijgedragen.

Het was niets voor van Eck om na zijn pensionneering werkeloos
te blijven. Zijn drang om ook verder mede te werken aan het welzijn
der gemeenschap bracht hem ertoe zich al spoedig te Leiden te laten
inschrijven bij de Juridische Faculteit. Het beteekende heel veel voor
een 48 jarige en dan nog een niet-Latinist, om die studie aan te vangen,
maar van Eck heeft het met ijzeren wil volbracht om in normalen tijd
(1936) zijn Meester-titel te behalen. Hij liet zich daarna als advocaat
en procureur bij de Haagsche Balie inschrijven en benutte zijn vrijen
tijd door actief deel te nemen aan den arbeid van het Nederlandsch
Genootschap tot zedelijke verbetering van gevangenen, alsmede aan
het reclasseeringswerk. Veel plannen zaten nog bij hem voor om zijn
juridischen arbeid in compagnonschap met een jongen neef uit te
bouwen, maar in Februari 1937 wierp een ernstige ziekte, gevolgd door
een hoogst ingrijpende operatie, hem op het ziekbed, waarvan hij niet
meer zou opstaan.

Dinsdag 11 Januari werd hij op Nieuw-Eyk-en-Duinen ten grave
gebracht onder overstelpende belangstelling vooral uit de kringen
der Indische ambtenaarswereld van zijn tijd, maar ook van later in
het Vaderland gemaakte relaties. Van collegiale zijde waren op den
doodenakker aanwezig : Dr. W. v. n. Akker, Dr. C. P. Dieben, A. A.
de Haas, Dr. J. Kok, Dr. G. Leurink en Dr. M. G. Numans. Ds. T.
J. J. Loeff bracht dank voor wat van Eck voor het Genootschap tot
zedelijke verbetering van gevangenen had verricht; collega Dr. C. P. A.
Dieben, Inspecteur van Oost-Java m.v.h.t.1., sprak woorden van
afscheid namens de Ned. Indische Vereeniging voor Diergeneeskunde
en ondergeteekende bracht een laatsten groet namens den Buiten-
zorgschen vriendenkring, van welke vele leden, thans gepensionneerd,
hun trouwen vriend mede de laatste eer bewezen. Een neef, Mr. J. W.
R. Laceuille, dankte namens de familie.

Een goed en gaaf mensch, een harde werker aan het welzijn der
maatschappij is in van Eck heengegaan. Moge zijn lieve echtgenoote,
die alleen achterblijft en hem met voorbeeldige toewijding en zorg
heeft omringd, o.m. troost vinden in de herinnering aan het vele goede
en schoone, dat hij in haar en anderer leven heeft kunnen brengen.

Wegens gebrek aan tijd heb ik indertijd niet kunnen voldoen aan den
oproep aan de Friesche dierenartsen een bijdrage te sturen ten behoeve
van het jubileumnummer. Deze oproep is toch de impuls geweest tot
het noteeren van enkele praktijk-ervaringen, die, naar ik hoop, belang-
rijk genoeg zijn om door de praktizeerende collega\'s te worden gelezen.

ontstaan na een hevige bloeding als gevolg van castratie. Voor het
castreeren gebruik ik nog altijd den eenvoudigsten vorm emasculateur.
In mijn studietijd werd aan de school als regel gebruik gemaakt van de
tangen van Renault. Met de eene tang werd de zaadstreng gefixeerd
en met de andere afgedraaid. Collega Bosma te Wommels ried mij
aan liever de emasculateur te nemen, die toen nog niet in zijn verbeterde
vormen bestond. Aan deze laatste heb ik nog nooit behoefte gehad.
Ofschoon ik tamelijk veel heb gecastreerd, heb ik maar twee rampen
beleefd wegens nabloedingen. Het eerste geval betrof een ouden beer.
Deze werd \'s morgens om 11 uur gecastreerd. De eigenaar heeft het dier
den middag en avond kalm laten bloeden en vond het den volgenden
morgen gestorven. Het tweede geval kwam voor bij een enter hengst.
Dit dier werd Woensdag gecastreerd en den Dinsdag d.a.v. werd ik
ontboden met de mededeeling dat de ruin blind zou zijn. Dit bleek
inderdaad het geval. Aan de oogen was niets te zien. Ik kreeg het
verhaal dat er kort na mijn vertrek een bloeding was opgetreden die zoo
lang aan hield, dat het dier ten slotte wankelend op stal werd gebracht.
Na eenige weken is het geslacht. Dat hier inderdaad aetiologisch ver-
band bestond heb ik o.m. daarom aangenomen omdat in het werk over
oogheelkunde van Bayer (1905) in het hoofdstuk over Amaurosis een
geval wordt aangehaald van blindheid na aderlating, gelukkig door
een „Pfusscher". Dit dier was echter na een maand weer klaar.

Beide ongelukken waren te voorkomen geweest bij meer activiteit
van de eigenaren en wijzen niet op onmisbaarheid van de dure emas-
culateurs.

In zandstreken waar veel met prikkeldraad moet worden gewerkt,
zijn tepelverwondingen frequent. In vele gevallen zijn de tepelkanalen
geopend. Nu in het werk van Prof. Dr. Wester nog staat dat perforee-
rende tepelwonden bijna nooit genezen zonder een fistel achter te laten,
kan ik niet nalaten op te merken dat de manier van hechten van zeer
veel invloed is. Aanvankelijk ben ik begonnen met zijdehechtingen,
later paste ik speldhechtingen toe. Het was een ellende. Na enkele dagen

gingen de hechtingen ruim zitten en het eindresultaat was een melk-
fistel. Daarvoor behoeft men niet te hechten. Sedert ik echter in navol-
ging van jongere buurcollega\'s agrafes ben gaan gebruiken is de zaak
totaal veranderd. Nu is genezing zonder fistel regel, natuurlijk met
uitzonderingen. Van belang is dat de w^rond versch behandeld wordt.
Ook zal van invloed zijn de kans van schuren tegen den grond. Toch
kan het soms veel lijden. Ik heb gezien dat een koe na vier dagen de
wond danig beleedigde, zoodat enkele agrafes verdwenen. Dit herhaalde
zich na enkele dagen nog eens. De eigenaar liet het geval maar op zijn
beloop en het dier genas volkomen. Ik heb den indruk gekregen dat,
wanneer men er maar gauw bij is en de genezing een dag of vijf goed
in gang is gezet, de zaak in orde is. Ter verklaring van het verschil in
succes stel ik mij voor dat de agrafehechting elastischer is dan de zijde-
hechting ; de eerste geeft bij eenige trekking iets toe, de laatste gaat
doorsnijden.

Tot de meest ondankbare gevallen behoorden vroeger de schoftbuilen
die maar al te vaak in fistels overgingen. Een enkele maal ging een
abces dat wat aan den zijkant zat na opening vlot in genezing over, de
regel was anders. Een langdurige, lastige behandeling, met als slot
verkoop van de patiënt en een rekening die men met fatsoen niet uit
kon schrijven. Ik koester de hoop dat ook deze misère tot het verleden
behoort. Uitkomst heeft hier gebracht behandeling met yatren-vaccin
E 104. Dit preparaat is voor de niet-luxe-praktijken te duur en het
heeft dan ook lang geduurd voor dat ik er de proef mee wilde nemen.
Voor drie jaar heb ik het gewaagd en al was het eerste geval nog een
mislukking, het demonstreerde toch duidelijk dat er mogelijkheden
bestonden. Het geval was ongeveer als volgt : een schoftabces was al
enkele weken op de gewone manier behandeld, d. w. z. insnijden,
daarna compressen met Burow, daarna uitspuiten met id. Het voorloo-
pig resultaat was een opening aan beide kanten, veel pusvorming en
een vieze, opgezette wond. Daarna werd met dit werk opgehouden en
begonnen met de Y-104 injecties.

Om de week werden 15 c.c. ingespoten. Deze waren dermate pijnlijk
dat het dier na ongeveer 15 minuten over den grond rolde. Het effect
was opvallend. Reeds na 1 week was de wond veel vlakker geworden
en de suppuratie verminderd. Na 4 injecties was één kant dicht en aan
den anderen kant was nog een fistelopeningetje waar een breinaald nog
net kon passeeren. De volgende injectie deed de fistel nog niet sluiten.
Ik liet de opening aanstippen met joodtinctuur en in 14 dagen was alles
bedorven. Ik ging weer insnijden en heb een nieuwe serie injecties
toegepast, maar ik kon niet weer zoo ver komen als ik reeds was geweest
zoodat opruiming moest volgen.

Het volgende geval werd ook nog een teleurstelling. Hier werd direct
overgegaan tot incisie en Y-104 behandeling. Het leek aanvankelijk goed

te zullen gaan, maar ook hier bleef een klein fisteltje over dat ook na
behandeld te zijn met yatren-poeder niet wilde helen. Ook dit paard
moest worden opgeruimd.

Daarna ben ik echter gelukkiger geweest. Ik heb nog 7 gevallen
achtereenvolgens met deze behandeling zien genezen. Het aantal
injecties varieerde van 3 tot 8. Bij het laatste geval dacht ik nog aan
een mislukking ; in eerste termijn kwam het dier in behandeling en
genas ; vier maanden later recidive. De eigenaar liet de zaak eerst een
tijd lang gaan maar haalde mij er ten slotte toch weer bij. Verbetering
volgde, maar voorloopig geen herstel. Er bleef een harde verdikking,
die ik aanzag voor een groot bothryomycoom. Ik staakte de behandeling.
De eigenaar zag het geval nog wat aan omdat het dier een veulen had
en na enkele weken was alles weg. Hier is vermoedelijk te veel inge-
spoten.

Tot de groote risico\'s op de melkboerderijen behooren de mastitiden.
Het zijn in hoofdzaak de beste mclkgeefsters die er aan lijden. Op dit
terrein laat onze hulp helaas maar al te vaak in den steek. Uit een
hygiënisch oogpunt zou het al veel zijn gewonnen wanneer wij in staat
waren de zieke kwartieren op korten termijn droog te krijgen. Ik heb
dat met een drietal middelen geprobeerd : n.1. 1 pro mille nitras argenti,
i—2—300 Lugol, en entozon. De resultaten zijn bij alle drie wisselend
geweest. Dit was ook niet anders te verwachten, gezien het groot aantal
variaties van het ziektebeeld. Met de vloeistof bereikt men in den regel
slechts de inelkgangen voor zoover deze nog niet verstopt zijn. Alleen
al hierom is het duidelijk dat men vaak te laat komt.

Met nitras argenti heb ik een aantal gevallen in korten tijd zien
opdrogen. Ik was met dit middel dan ook erg tevreden, totdat een fataal
afloopcnd geval mij er definitief heeft van doen afzien. Een koe met een
mastitis (die al een poos had geduurd) en die onder de hand mager was
geworden, was na 1 infusie aanmerkelijk verbeterd maar nog niet geheel
droog. Na een week werd een tweede infusie gegeven. Den volgenden dag
was het dier ziek en na nog een week is het aan algemeene sepsis ge-
storven. Blijkbaar is hier de kat in den kelder gemetseld. De mogelijkheid
had voorzien kunnen worden.

Behalve kiemdoodend is nitras argenti korstvormend. In bepaalde,
door ons niet bekende omstandigheden zal de korst afvloeiing van
ontstekingsproducten tegengaan, het lichaam zal daardoor worden
verzwakt en de overgebleven ziektekiemen zullen de overhand kunnen
krijgen. De grootte van dit gevaar kunnen wij niet schatten, maar voor
mij was de aardigheid er af. Ik ben toen begonnen met Lugol. Dit ging
ook vrij goed, hoewel nitras argenti het m. i. toch beter deed. Helaas
liep ook dit op een drama uit. Een prima koe kreeg een niet al te erge
mastitis zonder ziek te worden. Omdat het zoo\'n best dier was wilde
de eigenaar het zieke kwartier zoo gauw mogelijk droog hebben met het

oog op de volgende lactatie. Na infusie van de gebruikelijke hoeveelheid
Lugol was het dier reeds denzelfden avond totaal van streek. Den
volgenden dag was de geheele uier sterk opgezet, het dier suf en niets
meer gebruikend. Ik zag het aan voor een toevallig wat hevige plaatse-
lijke reactie en dacht dat het nog wel mee zou vallen.

Na 5 dagen was het dier dood en de sectie toonde een haemorrha-
gische nephritis van beide nieren. Hier heeft m. i. een idiosyncrasie
mij parten gespeeld. Lugol heb ik echter voor dit doel niet meer gebruikt.
Ook bij uterus-behandeling volgens Albrechtsen met Lugol heb ik
enkele malen ongewenschte reacties gezien.

Als laatste middel om de kwartieren droog te krijgen gebruik ik het
nu wel zeer bekende entozon. De resultaten die ik er tot nu mee heb
verkregen zouden een wettelijk verplichte behandeling van strepto-
coccen-mastitis met entozon, zooals in Duitschland schijnt voorgeschre-
ven, niet rechtvaardigen. Wonderlijk genoeg waren deze resultaten
aanvankelijk veel beter dan later. Toen was het succes werkelijk vaak
verbluffend. De reiziger van Bayer die ik mijn nood klaagde zou eens
bij de fabriek informeeren, maar heeft mij niet kunnen troosten. Het
verschijnsel zou alleen verklaard kunnen worden door spelingen der
statistiek. Door toeval zouden de eerste collectie gevallen een te gunstig
beeld hebben getoond en de latere het tegengestelde. Het is mogelijk.
Intusschen is het een middel dat bij koeien die aan het einde van de
lactatie moeite hebben met het drogen, goede diensten kan bewijzen
en dat bij streptococcen-mastitiden te gebruiken is.

Een goede therapie is echter met opdrogen lang niet tevreden. Zij
zal blijven zoeken naar een restitutio ad integrum. In de reclame die er
gemaakt werd voor het yatren-vaccin E 104 werd de verwachting
opgewekt dat wij met dit middel op het goede pad zijn. In een serie van
60 gevallen zou bij 90 a 95 % herstel zijn opgetreden zonder verminde-
ring van melkgift. Het betrof een mastitis (in de buurt van Hardenberg)
van parenchymateuzen aard, met verhoogde temperatuur, verhoogde
pols en algemeen ziek zijn. Zoo\'n bericht mag geen practicus negeeren.
Het heeft sedert ontbroken aan enthousiaste bevestigingen. Toch heb
ik het bij de mastitiden geregeld in gebruik genomen en meen er genoeg
succes mee te hebben om het ondanks de duurte te blijven gebruiken.
Het meeste succes wordt gezien in het aanvangsstadium. Sceptici zullen
tegenwerpen dat de lichte, spontaan genezende gevallen de oorzaak zijn
van dit succes. Deze bestrijding is mij echter te goedkoop. M. i. zijn de
resultaten van dien aard, dat het hoog tijd wordt dat onze officieele
wetenschap er zich mee gaat bemoeien.

Een oude merrie had reeds langer dan een jaar een sterke etterige
baarmoederuitvloeiing. Ook dit dier is met Y 104 behandeld en genezen.
Er zijn 6 injecties toegediend, over 2 termijnen. Na 3 injecties meende
ik n.1. klaar te zijn. Twee maanden later was de toestand bijna weer

als tevoren. Daar het dier prachtig gereageerd had, werd besloten tot
een tweede serie van 3 injecties met 14 dagen tusschentijds. Patiënt is
hersteld.

Dit geval is eenige jaren ouder. Patiënt had het aspect van een koe
in het laatste stadium van tuberculose, waarbij dan ook baarmoeder-
tuberculose aanwezig zou zijn. Tuberculiriatie gaf een negatieve reactie.
Een albrechtsen-behandeling met Lugol werd begonnen. De alge-
meene toestand verbeterde spoedig, maar de uitvloeiing hield hard-
nekkig aan. Daar de crisis van 1931 mij bijna werkloos had gemaakt en
de eigenaar dichtbij woonde, besloot ik de behandeling zoo lang moge-
lijk door te zetten om eens te zien wat of er op den langen duur te berei-
ken was. De voorwaarde waaraan wij als regel moeten voldoen is tot
een genezing op korten termijn te komen. Ik heb den eigenaar dan ook
eerst gerust gesteld omtrent de financieele gevolgen en heb het genoegen
gehad dat het dier na 16 behandelingen weer drachtig is geworden en
normaal heeft afgekalfd. De Lugol is na 4 malen vervangen door lysol
en dit na de 10de maal door een noritsuspensie.

Deze afwijking krijg ik wel alle jaren te zien, maar tot een behandeling
is het nog maar 2 maal gekomen. In den regel houden de dieren het uit
en de eigenaar beperkt zich er toe de koe een zachte bodem en de
noodige ruimte te verschaffen. Herhaaldelijk heb ik ze tijdens of kort
na den partus zien sterven. De twee gevallen die ik heb behandeld,
verdienen vermeld te worden. Zij hadden betrekking op dezelfde koe
die twee opeenvolgende jaren er aan heeft geleden. De eerste maal deed
ik punctie in de rechter vang, waarbij twee emmers water werden afge-
tapt. Heel veel omvang-vermindering gaf dit nog niet, maar de afvloeiing
ging stokken. Wij zouden nu maar wachten op het begin van den partus
praematurus artificialis. Ik hoorde echter van het heele geval niet meer,
totdat ik een vier weken later het dier terug zag met een opgeschorte
buik waarin men geen kalf meer zou verwachten. Dit was echter wel
degelijk het geval. Op de punctie had het dier de eerste 14 dagen niet
zichtbaar gereageerd. Toen had het een 3 dagen geweldige hoeveel-
heden urine ontlast en de dikke buik was totaal verdwenen. Het alge-
meen welzijn was onder deze bedrijven niet in het minst gestoord.
Eigenaar had dan ook niet de behoefte er een visite aan te wagen. Na
nog 2 maanden heeft de koe op den gewonen tijd gekalfd. Er kwam weinig
water en een dood kalfje van ongeveer 30 pond.

Het volgende jaar werd ik bij hetzelfde dier met dezelfde kwaal
geroepen. Dezelfde therapie gaf nu een ander resultaat. Het kalfde nu
ruim een week na de punctie spontaan. Het werd echter hard ziek en
is met groote moeite in leven gebleven. De eigenaar heeft de derde maal
niet geriskeerd.

Dit behoort ook tot de rariteiten die een praktijk kan opleveren. Ik
-werd geroepen bij een koe die al 8 dagen kalven in den zin had. Bij
onderzoek bleek het ostium al weer bijna gesloten. Er werden een zeer
kwalijk riekende vloeistof en ook beentjes geloosd. Het dier was vol-
komen gezond. Het heeft mij het best geleken maar niet in te grijpen.
De geheele vrucht is gemacereerd zonder dat het dier een dag ziek is
geweest. Het is niet drachtig verkocht.

Een koe zou door haar eigenaar worden verkocht omdat zij dermate
schreeuwde dat het in het woonvertrek niet meer was uit te houden.
Deze ondeugd was in een jaar tijd tot een dergelijke intensiteit aange-
groeid. Het begin was bijna onmerkbaar geweest. Het geluid scheen
uit de buurt van de keel te komen. Ik werd dan ook geroepen om de
keel eens te onderzoeken. Het geheel deed mij eenigszins denken aan
een luchtzuiger. Om het geluid te produceeren werd de kop eerst
gestrekt, daarna werd de mond geopend, de tong ook gestrekt, inge-
ademd en dan kwam bij uitademing het geluid.

Bi j het inkomen van den stal werd het even gestaakt, maar al heel gauw
werd het hervat, zonder dat het dier zich om de aanwezigen bekommerde.

Het keelonderzoek leverde niets op. Eigenaar wenschte het dier niet
te houden. Het zou naar Utrecht worden gezonden. Eerst zou het aan
de kliniek van Prof. Wester worden gepresenteerd en wanneer daar
geen genezing zou zijn te krijgen, dan naar den markt. Den eigenaar
werd aangeraden om intusschen den kop zooveel mogelijk laag te binden.
Allicht dat het schreeuwen dan zou worden bemoeilijkt. Meer werd
van dit ingrijpen niet verwacht. Mijn verwachtingen zijn overtroffen.
Het schreeuwen werd direct nagelaten. Na enkele uren werd het touw
losgemaakt omdat de boer het te riskant vond het dier voortdurend
in deze onnatuurlijke houding te laten. Het halster werd echter op zijn
plaats gelaten. Het geluid bleef weg. Bij afdoen van het halster kwam
het direct terug. Weer omdoen van het halster deed het weer verstom-
men. Het halster is op zijn plaats gelaten en zonder dat de kop weer
vast is gemaakt is het schreeuwen weg gebleven, ook in het land.

Als slotvaria nog een korte mededeeling over hartthrombose als
illustratie van de groote reservekracht waarover het hart beschikt.
Op 12 Mei werd mij een koe getoond die er goed uitzag, 17 1 melk gaf,
maar in de tusschenkaakstreek eenig oedeem had. Het zag er iets anders
uit dan gewoonlijk ; het was eenigszins zakvormig, wat korter en wat
dieper dan andere oedemen, die in den regel weinig beteekenis hebben.
Aan hart en jugularis niets op te merken. Tot mijn verrassing had het
dier 4 weken later een zwaar oedeem van kossum, kaakstreek en een
sterk gespannen jugularis. Temperatuur normaal, hartonderzoek
negatief, melkgift 13 1.

Een paar weken later was de toestand tamelijk gelijk, alleen 11 1
melk. Geen grootere frequentie van den hartslag, niet bonzend, geen
verhooging. Dat er iets aan het hart haperde was duidelijk, maar wat ?
Er werd nu digitalis geprobeerd, maar een vervangende collega staakte
dit weer omdat effect uitbleef. In den eerstvolgend en tijd ging het dier
langzaam achteruit in voedingstoestand, ook iets in de melk ; aan het
hart was verder niets te hooren. Den 27 Juli werd tot opruiming besloten,
hoewel het dier oogenschijnlijk nog lang niet aan het eind van zijn
krachten was. Collega Terpstra was zoo vriendelijk na slachting mij
het hart met omgeving te sturen. Bij aansnijding was uit de rechter
kamer een losse thrombus gerold ter grootte van een kokosnoot. Aan
den bovenkant van de rechter voorkamer zat nog een vaste thrombus
ter grootte van een kleine vuist. De losse thrombus was aan den buiten-
kant korrelig en een vingerbreed naar binnen gelijkmatig glad en kazig.
De vaste thrombus was aan den buitenkant glad, iets bruin, en naar
binnen georganiseerd. Het centrum leek te veretteren. De tricus pedalis
was normaal. Aan den buitenkant van het hart, ter plaatse van de aan-
hechting van den thrombus, was een plek ter grootte van een halve
stuiver die er haemorrhagisch uitzag. Bij insnijding leek het spierweefsel
veranderd. Hier zullen wij wel aetiologisch verband moeten zoeken.
Verbazingwekkend is het dat het rechter hart met een dergclijken
inhoud zijn werk nog zoolang heeft kunnen verrichten.

Dr. Chr. van Gelderen \') had bij behandeling van jongens (van 8—14 jaar)
met retentio testis in zeer vele gevallen succes met Pregnyl; bij abdominaal gelegen
testis had echter de behandeling geen resultaat. Bij bilaterale gevallen werd in ^s/_eder gevallen effect verkregen ; in unilaterale gevallen slechts in ¹/₃. De hormoonkuur
duurde 3 tot 6 maanden ; wekelijks werd, gradueel stijgend, 100, 200, 300, 500,
750, en verder 1000 R.E. in eens (of bij doses bov en 500 R.E. liever twee doses
apart) gegeven, intramusculair.

De hormonale therapie bereikt bij uni- en bilaterale retentie het vier- tot zes-
voudige van hetgeen als spontane descensus verwacht kan worden.

In zuur geworden, tuberkel-bacillen bevattende, melk zijn de tuberkelbacillen na
eenige dagen meestal niet gedood. De bovine-type is in dit opzicht resistenter dan de
humane-type. Bij kunstmatig besmette zure melk was de humane type na 7 dagen nog
niet gedood ; de bovine type was na 20 dagen door de dierproef nog aan te toonen. ²)
-----------Vr.

⁸) Kliewe en Schüffner, Zentralblau für Bakt. Orig. I, 1937, 139 Band, Heft ^a/_t,
S. 180.

Bij de keuring trof ik een vet kalf aan dat in de longen, de lever en
verder in het rechter gedeelte van het hoofd abnormaal gepigmenteerde
gedeelten had, allen met dezelfde zwarte iets bruinachtige verkleuring.

In de longen werden een zestal plekken waargenomen; zij hadden
een doorsnee van een tot drie centimeter. Bij insnijding bleken zij onge-
veer even diep in het longweefsel door te dringen als hun doorsnee
groot was. Als men met de scherpe kant van het mes over de sneevlakte
streek bleef hierop een zwarte iets bruinachtige massa achter die in zijn
geheele hoedanigheid veel geleek op de kleurstof, die men vindt in
mclanomen. Zoowel het longweefsel als het interstitium was verkleurd.
De randen der plekken gingen vrij scherp in het normale weefsel over.
De overgangs-rand was niet breeder dan twee millimeter.

De lever maakte in zijn geheel een donkerder indruk dan men bij dit
vetkalf van prima kwaliteit kon verwachten. Er kwamen een viertal
plekken in voor, zooals in de longen werden beschreven. In nieren en
bijnieren werden geen kleurafwijkingen gevonden, ook niet in milt of
hart. De milt alhoewel niet gezwollen, was grooter dan normaal.

Aan het hoofd was aan de linker kant alles normaal. Rechts was de
musculus cutaneus een weinig donker gekleurd. De diepere spieren n.1.
de in- en uitwendige kauwspieren, de wangspier en de groep van spieren
op de buitenvlakte van het bovenkaakbeen en neusbeen (rechts) waren
allen diep bruin-zwart verkleurd, alsmede het tusschenliggend bind-
weefsel.

De rechter helft van de onderkaak was in zijn geheel zoowel mediaal
als lateraal diep donker zwart met een iets bruinachtige schijn. Het
bovenkaakbeen, voorste deel voorhoofdsbeen en het jukbeen met juk boog
hadden op de buitenvlakte dezelfde donkere verkleuring. Deze kleur-
afwijking zette zich niet diep in het been door maar was niet verder
ingedrongen dan ten hoogste tot even onder het periost. \'t Inwendige,
meer spongieuse been van de onderkaak was weer wel, maar minder
sterk gepigmenteerd.

De tanden en kiezen waren normaal, maar om de kieswortels en in
de alveolen was weer duidelijk de abnormale pigmentatie waar te
nemen.

Het kalf, waarbij deze afwijkingen werden gevonden, was roodbont.
Het rood was sterk domineerend.

Volgens de eigenaar was het dier steeds goed gezond geweest en had
hij er ook nooit iets bijzonders aan gemerkt, ook niet met drinken.
Blijkbaar heeft het dus geen last van de sterk veranderde spieren onder-

vonden. Dit laatste werd ook niet vermoed, daar het hier een vetkalf
van prima kwaliteit betrof.

Zooals boven gezegd geleek de pigmentatie geheel en al op melanine.
Microscopisch onderzoek is niet verricht, zoodat omtrent de zetel van
het pigment geen nadere verklaring kan worden gegeven. Het geval doet
denken aan haemochromatosis, hoewel de hier omschreven pigmentatie
er niet geheel mede overeenkomt. De kleur was donkerder en de ver-
kleuring ging niet door het geheele been, zooals men dat bij osteo-
haemochromatosis ziet (Haemochromatosis ossea veelal ochronosis
genoemd naar een overeenkomstige abnormale pigmentatie, die bij den
mensch voorkomt, maar in werkelijkheid met deze bij de dieren voor-
komende afwijking niets gemeen heeft.) Wat er misschien wel voor pleit
is, dat bij dit kalf de milt grooter was dan normaal en dat er gepigmen-
teerde plekken waren in de longen en in de lever. Het eerste komt
geregeld voor bij osteo-haemochromatosis, terwijl gepigmenteerde
vlekken in de longen en de lever en ook wel in hart, milt en nieren
hierbij vaker zijn waargenomen. Voor zoover mij bekend is het voor-
komen in de sceletspieren echter nooit beschreven.

Er wordt een geval van abnormale pigmentatie beschreven bij een
vetkalf waarbij behalve verkleuringen in de beenderen, de longen en
in de lever tevens een diepe bruinzwarte verkleuring der scelet spieren
van het rechter gedeelte van het hoofd werd waargenomen. Microsco-
pisch onderzoek is niet verricht. Het geval doet denken aan osteo-
haemochromatosis.

Verafsser erwähnt einen Fall einer abnormalen Pigmentierung bei einem fetten
Kalbe. Ausser Verfärbungen in den Knochen, den Lungen und der Leber gab es
noch eine braunschwarze Verfärbung der Skeletmuskeln der rechten Kopfhälfte.
Mikroskopische Untersuchung ist nicht ausgeführt worden. Der Fall erinnert an
Osteo-Haemochromatosis.

The author mentions a case of abnormal pigmentation in a fat call. Except disco-
loration in the bones, the Iungs and the liver a deep black-brown discoloration of
the sceleton muscles of the right side of the head was found.

Microscopical research is not performcd. The case makes think of osteo-haemo-
chromatosis.

L\'auteur relate un cas de pigmentation anormale chez un veau gras. Il y avait
changement de couleur des os, des poumons et du foie, ainsi qu\'une pigmentation
brun foncée des masses misculaires du côté droit de la tête. On n"a pas fait d\'examen
microscopique. Le cas fait penser à de l\'osteo-hémo-chromatose.

Wanneer men de roode bloedlichaampjes van den mensch tezamen
brengt met het serum van een ander mensch, goed met elkaar vermengt
en het mengsel eenigen tijd laat staan, dan neemt men in vele gevallen
een samenklonteren van de erythrocyten, een agglutinatie waar. De
vloeistof, die eerst troebel en ondoorzichtig was, wordt helder en door-
zichtig doordat de klontertjes bloed, die zich gevormd hebben, op den
bodem zakken. Schudt men dit bodembezinksel voorzichtig op dan ver-
deelen de bloedlichaampjes zich weer onregelmatig in de vloeistof, maar
de vloeistof zelf blijft helder en de opgewervelde hoopjes bloed zakken
spoedig op den bodem terug. Deze reactie noemt men haemagglutinatie
en daar het hier betreft de bloedlichaampjes en het serum van verschil-
lende individuen van dezelfde soort (bijv. mensch) spreekt men van
isohaemagglutinatie. Een onderscheid tusschen de agglutininen in de
bacteriologie en de hier bedoelde bestaat hierin, dat de eersten in den
regel pas als reactieproduct, bijv. na voorbehandeling met bacteriën,
ontstaan, terwijl de haemagglutininen reeds van nature in het normale
serum voorhanden zijn.

Inplaats van te worden geagglutineerd, kunnen de bloedlichaampjes
ook opgelost worden (isolyse); het aanvankelijk geelachdge serum wordt
roodachtig, omdat de bloedcellen vernietigd worden en het haemoglo-
bine in oplossing gaat. Tusschen het verschijnsel van isohaemagglutina-
tie en isolyse bestaat een nauw verband. Aan elke isolyse gaat een
isoagglutinatie vooraf, soms treedt de eerste zoo snel in, dat de aggluti-
natie niet meer is waar te nemen. Veel vaker echter vindt men alleen
isoagglutinatie, zonder dat het tot lyse komt. Voor de isolyse toch is de
aanwezigheid van komplement noodzakelijk; ontbreekt dit, dan kan
wel isoagglutinatie, doch geen lyse optreden. Laat men het serum 5 a 7
dagen staan, alvorens de proeven te nemen of verhit men het serum i uur
op 56° C., in beide gevallen wordt het komplement vernietigd, dan is
een dergelijk serum niet meer in staat haemolyse te verwekken doch
alleen agglutinatie.

Vermengt men een bepaald serum bijv. van den mensch met de
roode bloedcellen van een andere soort, bijv. die van het paard of omge-
keerd, dan treedt in vele gevallen eveneens een agglutinatie van de
bloedcellen op, maar daar nu het serum en de bloedlichaampjes van twee
verschillende soorten afkomstig zijn, spreekt men in dit geval van hetero-
agglutinatie. Ook hierna kan het tot heterolyse komen en voor het
inaktiveeren van deze heterolysinen kan men dezelfde methoden ge-
bruiken als bij de isolysinen. Behalve voor deze specifieke reacties, zal

!iij, die zich met bloedreacties onledig houdt, zich vaak ook voor nict-
specifieke reacties geplaatst zien, n.1. de pseudo- en de autoagglutinatie.
De pseudoagglutinatie is de meest voorkomende onspecifieke reactie, de
roode bloedlichaampjes gaan met de beide kanten tegen elkaar liggen,
zoogenaamde vorming van geldrollen. De autoagglutinatie treedt vooral
in paardebloed dikwijls op. Wanneer men gedefibrineerd of gewasschcn
paardebloed eenigen tijd laat staan en dan langzaam opwervelt, dan ziet
men vaak dat de cellen zich niet gelijkmatig verdeelen, doch nog tot
hoopjes vereenigd blijven, hetgeen aan een echte agglutinatie doet
denken. Wil men deze niet-specifieke reacties uitschakelen, dan doet
men het beste het serum of de bloedlichaampjessuspensie te verdunnen
met physiologische keukenzoutoplossing, waarna het verschijnsel niet
meer wordt waargenomen.

De eerste proeven over de reacties van het normale bloed werden
verricht door Landvis in 1875 (Transfusionen des Blutes, Leipzig. Ver-
lag von T. C. W. Vogel 1875). De specificiteit van dit verschijnsel
onderkende hij echter niet en hij hield zich voornamelijk bezig met de
heteroagglutinatie van het bloed van verschillende diersoorten (paard,
rund, varken en hond). Eerst 25 jaar later werden deze proeven weer
opgenomen, maar in den aanvang gingen deze in de verkeerde richting,
omdat men het samenballen der roode bloedcellen van den éénen mensch
door het serum van een ander als een symptoom van bepaalde ziekten
aanzag: een isoagglutinatie met het bloed van volkomen gezonde
menschen zou niet voorkomen. Bij latere proeven bleek echter wel
degelijk isoagglutinatie met het serum van gezonde individuen voor te
komen en Landsteinf.r was de eerste, die dc specificiteit van de isoagglu-
tinatie aantoonde en die bewees, dat niet bij alle menschen dc isoagglu-
tineerende eigenschappen gelijk waren. Op grond van zijn proeven
gelukte het hem een indeeling van de menschen in drie bloedgroepen tot
stand te brengen (groep O, A en B), waaraan later door Jansky en Moss
nog een 4de groep werd toegevoegd (AB). Men moet aannemen, dat bij
den mensch twee verschillende bloedcigenschappen voorkomen (A en
B). In de iste groep (O) brengt men nu samen de bloedlichaampjes, die
deze eigenschappen missen, in cle 2de groep (A) bevatten de bloed-
lichaampjes de agglutinogenen A, in de 3de groep (B) de agglutinogenen
B en in de 4de groep (AB) zoowel de agglutinogenen A als B. Hoe staat
het nu met de sera van deze vier groepen ? Op grond van de Landstei-
ner\'sche regel moet men aannemen, dat, die antilichamen, die in het
serum van die 4 groepen physiologisch aanwezig kunnen zijn, ook aan-
wezig zijn. Waarom deze regel steeds opgaat weet men niet, maar het
feit bestaat. In de iste groep (O), waarvan de bloedcellen over geen
enkel agglutinogeen beschikken, kunnen de antilichamen voor A en B
physiologisch dus heel goed aanwezig zijn, want doordat beide agglu-
tinogenen ontbreken, kunnen de bloedcellen toch niet geagglutineerd
worden. Groep O bevat dus in het serum de antilichamen A (aangeduid
door a) en de antilichamen B (anti B of /3) en de groep wordt aange-

duid door O a /S. De 2de groep A bevat de bloedcellen met het agglu-
tinageen A. In het serum van deze groep kunnen dus geen antilichamen
A (a) voorkomen, want anders zouden in het eigen lichaam de bloed-
lichaampjes geagglutineerd worden. Wel kunnen de antilichamen B (j8)
voorkomen en die zijn dan ook volgens de Landsteiner\'sche regel aan-
wezig en de groep wordt aangeduid door A Op dezelfde wijze wordt
de groep B aangeduid door B a en de groep AB door AB 0.

In deze laatste groep toch, waarvan de bloedcellen over beide agglu-
tinagenen beschikken, kunnen geen agglutininen voor A en B voorkomen.
Tevens is later gebleken, dat die bloedlichaampjeseigenschappen reeds
bij het foetus aanwezig zijn, terwijl de serumeigenschappen eerst later
(2de levensjaar) zijn aan te toonen. Ook van belang is, dat de bloed-
groep bij den mensch erfelijk is, hetgeen voor het onderzoek op het
vaderschap van gewicht is gebleken te zijn.

Het door L andsteiner in het jaar iqoi vastgestelde verschijnsel van
de isohaemagglutinatie is bij paarden voor het eerst in 1902 door Klein
(Wiener Klin. Wochenschr. 1902, S. 413) onderzocht. Uit zijn proeven,
die echter slechts betrekking hadden op 6 paarden, mag men dan ook
alleen de conclusie trekken, dat het serum van bepaalde paarden in staat
is de bloedlichaampjes van andere paarden te agglutineeren. Weszeczky
had bij zijn onderzoekingen in 1920 (Biochem. Zeitsch. Band 107 pg.
159) met technische moeilijkheden te kampen, agglutinatie op het voor-
werpglas was moeilijk waar te nemen, omdat de vorming van geldrollen
sterk op den voorgrond trad en men moeilijk kon zeggen of men al dan
niet met een echte agglutinatie te doen had. Volgens de proeven van
Walsh (Jourri. of Imm. Vol. 9, 1924, pg. 57) was het twijfelachtig of
bij het paard wel een echte isoagglutinatie voorkwam. Het door hem
gebezigde paardeserum agglutineerde op dezelfde wijze de eigen als de
vreemde paardebloedlichaampjes en noch voor de auto-agglutininen,
noch voor de isoagglutitiinen kon hij een electieve adsorptie aantoonen.
Zeer interessant waren de proeven van Hirszfeld en Przemygki (Ref.
Ber. über d. ges. Phys. u. cxp. Pharmakol. Bd. 12, 1922 en Compt.
rend. des séances de la Soc. de Biol.Bcl. 89, 1923). Evenals bij den
mensch konden zij bij het paard in de bloedlichaampjes twee verschil-
lende agglutinogenen A en B onderscheiden. De stof A kwam voor bij
70% der dieren, B bij 15% en O bij 9%. Evenals bij den mensch
bevatte groep A het agglutinine anti B (/3) maar niet regelmatig, slechts
in 10% der gevallen. Groep B bevatte het agglutinine a in 60% der
gevallen, terwijl bij de bloedsoorten van groep O regelmatig het aggluti
nine a doch slechts in de helft der gevallen het agglutinine /3 voorkwam.
Tevens bleek, dat naast de hoofdgroepen A en B nevengroepen voor-
kwamen en dat de isoagglutinatie bij paarden zwakker was dan bij men-
schen. Panisset en Verge (Cpt. rend. des séances de la Soc. d. Biol.
87, 1922) konden eveneens een isoagglutinatie bij het paard vaststellen,
maar de mogelijkheid van een groepeering ontkenden zij echter.
Hektoen en ook Opperman ontkenden zelfs het bestaan van een

isoagglutinatie bij het paard. Groll daarentegen (Berl. tierärztl.
Wochenschr. Bd. 41, 1925) zou met behulp van de isoagglutinatie de
verschillende paardenrassen onderscheiden hebben, hetgeen echter door
Kronacker, Böttger en Schäfer (Zuchtungskunde 2, 1927) niet
bevestigd werd. Bij hen, die isoagglutinatie hadden waargenomen in
normaal paardebloed, voegden zich in 192 7 ook Schermer en Hofferber
(Archiv, f. w. u. pr. Tierheilkunde Bd. 57, pg. 77) die liefst 5 hoofdgroepen
en 6 nevengroepen vaststelden en ook Schwarz (Zeitschr. f. Imm.
forsch. Bd. 48, pg. 79), die op grond van zijn proeven 47 bloedsoorten
van het paard in 4 groepen verdeelde. In de Deutsche tierärztl. Wochen-
schr. van Dec. 1928, pg. 797 vinden we een uitvoerige verhandeling
van Schermer. Zestig, door hem onderzochte schapen kon hij in 3
groepen verdeelen, terwijl het bloed en serumonderzoek van 11 geiten
(tegenover elkaar onderzocht dus 121 reacties) negatief verliep. Bij
varkens toonde hij weer 3 groepen aan; een Ao-groep (bloedlich. eigen-
schap zonder serumeigenschap) een Oa-groep (geen bloedlich. antigeen
maar wel antilichamen) en de groep O0 (noch antigenen noch anti-
lichamen). In tegenstelling met Ottenberg en Friedmann (Journ. of
exp. med. 1911, Bd. 13, pg. 536), die bij het rund 3 groepen vaststelden,
kreeg Schermer bij zijn proeven met het bloed van 50 runderen nega-
tieve resultaten. Maar bij het paard stelde hij evenals bij den mensch
4 groepen vast. AB, Ba, A/30 en Oaß waarmede hij natuurlijk niet gezegd
wilde hebben, dat de A en B van mensch en paard identisch waren. Ook
bij het paard bestonden, evenals bij den mensch, rassenverschillen; bij
warmbloedpaarden zou de A meer voorkomen dan bij het koudbloed.
Uit deze publicatie bleek tevens, dat bij de groepaanduiding, die hij
eerst had aangegeven (Deutsche tierärztl. Wochenschr. 1928, pg. 797)
nl. Xy Yx Oxy en XYo had laten vervallen en dat hij weer tot de aan-
duiding A en B zijn toevlucht had genomen.

Wat het rund betreft kregen behalve Schermer, ook Kaiser (Archiv,
f. Tierheilk. Bd. 59) en Kunz (Zeitschr. exp. med. Bd. 59, 1928) nega-
tieve resultaten, terwijl Hofferber en Winter (Archiv, f. Tierheilk. Bd.
64, 1932) die met sera werkten, waaraan carbol en met bloedlichaampjes,
waaraan ter conserveering formaline was toegevoegd in 6577 combina-
ties van serum en erythrocyten 80 maal (1,3%) een positieve agglutinatie
waarnamen, waarbij zij 3 groepen meenden te kunnen onderscheiden
(O, A en B). Versterking der agglutinatie bij het bepalen van bloed-
groepen kon door Hara (Z. f. Imm. forschung Bd. 67, 1930, pg. 174)
bereikt worden door het inaktiveeren der sera en door het resultaat af te
lezen na 1 uur 37° C. (om een niet-specifieke koude-agglutinatie te
ontgaan) en 1 uur kamertemperatuur.

Ingewikkelder werd de bloedgroepsbepaling toen Schermer, Hoffer-
ber en Kaempffer aantoonden (Archiv, f. Tierheilk. Bd. 64, pg. 518)
dat in het bloed van 508 paarden in 46% der gevallen nevengroepen
bestonden met de allesbehalve physiologische structuur Aa, B/3 en A
Ba/3, zoodat in bijna de helft der gevallen agglutininen aanwezig zouden

zijn, die op de bloedlichaampjes van het eigen bloed reageerden. Om
zich uit deze moeilijkheid te redden, verklaarden de schrijvers dit door
aan te nemen, dat deze agglutininen reeds direct in statu nascendi weer
geabsorbeerd zouden worden, maar bij de isoagglutinatieproeven van
den mensch konden deze „kortlevende" agglutininen toch niet aan-
getoond worden. Meer voor de hand ligt, dat men te doen heeft met
agglutininen, die van a iets verschillen (a_1; a₂ enz.). Opvallend blijft
het echter, dat dergelijke varianten in bijna de helft der combinaties
zouden optreden en dat de uitzonderingen van het 4 groepen schema
ongeveer evengroot zouden zijn als de regelmatige reactie. In het Zeit-
schr. f. Imm. f. Bd. 80, 1933, pg. 146 gaven Schermer en Kaempffer
ook als hun meening aan, dat binnen de groep Aa verschillen zouden
bestaan. Naast een zeer gevoelige A (AJ komt een minder gevoelige
A (A₂) voor, eveneens naast een zeer werkzame a een minder werkzame
a_v Komen bloedlich. A₃ met a_x agglutininen tezamen dan komt het
dikwijls niet tot agglutinatie, 7,5% der bloedlichaampjes bezaten naast
A₂ het agglutinatie a_v De onphysiologische structuur Aa in hetzelfde
bloed is dus in werkelijkheid. A₂aj en daarmede volgens hen weer phy-
siologisch. Ook konden zij weer 4 nieuwe eigenschappen Xx, Yy, Zz
en Vv aantoonen.

Kühn (Arch. f. Tierheilk. Bd. 65, 1932) kon bij 3200 controleproeven
met paardebloed 9% middelmatig sterke en 2% zeer sterke agglutinaties
waarnemen. In deze laatste twee procent moet dus zeker op ernstige
bloedtransfusiemoeilijkheden gerekend worden, doch ook in die andere
negen procent kunnen ongewenschte reacties de genezende werking van
een bloedtransfusie storend beïnvloeden. Zijn resultaten waren niet
bevredigend, omdat hij constateerde, dat de sterkte der agglutinatie-
reactie bij hetzelfde paard veel veranderlijker was dan bij den mensch.
Om, zooals bij den mensch, met behulp van twee testsera (a en j8) de
bloedgroepen bij het paard vast te stellen, achtte hij een onmogelijkheid.

Als slot van dit verkorte literatuuroverzicht betreffende de bloedgroep-
bepaling bij dieren wil ik nog noemen de onderzoekingen van Fourie
in „The Onderstepoort Journal" vol. 4, Jan. 1935. Nagegaan werd de
isoagglutinatiereactie van 47 paarden, waarbij serum en bloedlichaam-
pjes tegenover elkaar gecontroleerd werden, en zijn conclusie was, dat
ongeveer 50% dezer paarden behoorden tot een groep, die overeenkomt
met A-B bij den mensch, wanneer alleen gelet wordt op de serumfactor.

Op grond van het bovenstaande moet dus worden aangenomen, dat
ook bij het paard 4 hoofdbloedgroepen voorkomen, echter met dien
verstande, dat daarnaast tal van afwijkingen van die bloedgroepen
bestaan. Interessant was het nu eens na te gaan of deze bloedgroepen
ook voorkwamen in het bloed van paarden, die door de inspuitingen
met bacteriën hoog geïmmuniseerd waren geworden, met andere
woorden, of de immunisatie dezer dieren ook invloed had uitgeoefend op
de bloedgroep.

andere techniek toe te passen, dan die bij de bloedgroepbepaling van
den mensch gebruikelijk is. Kan men daar volstaan met op een voor-
werpglas bloedlichaampjes en serum te zamen te brengen en na eenige
minuten macroscopisch en microscopisch het resultaat af te lezen, bij het
paard komt men er op deze wijze niet, omdat de agglutininen van het
paardebloed veel zwakker zijn dan die van den mensch. Eerst bij een
bloedlichaampjesemulsie van ^ i % krijgt men betrouwbare resultaten.

Van onze serum leverende paarden werden er 50 uitgezocht, waarvan
bloedlichaampjes en serum tegenover elkaar onderzocht werden, zoodat
dus in het geheel 2500 agglutinatiereacties werden verricht. Van elk
dezer dieren werd ^ 100 cm³ serum verzameld en in de koelkast bewaard.
Voor deze fijne bloedreacties toch lijkt het mij niet gewenscht om te
werken met bloedserum, waaraan carbol of een andere conservee-
ringsvloeistof is toegevoegd, zooals de meeste onderzoekers gedaan
hebben. Evenmin is het juist om deze proeven te verrichten met bloed-
lichaampjes, waaraan ter conserveering formaline is toegevoegd.

Het van de paarden verkregen bloed wordt gedefibrineerd en daarna
slechts i maal gecentrifugeerd, waarna het serum vervangen wordt door
physiologische keukenzoutoplossing. Het meerdere malen wasschen is
overbodig en daarbij heeft dit geen gunstigen invloed op de agglutininen;
de toch reeds zwakke agglutininen van het paardebloed worden daar-
door geschaad. Na voorloopige, voorafgaande proeven is mij gebleken,
dat de mooiste resultaten verkregen worden door in buisjes te zamen te
brengen 4 druppels van de versch bereide 1% bloedemulsie zonder toe-
voeging van eenige conserveeringsvloeistof en 2 druppels serum, daarna
de buisjes te schudden en bij kamertemperatuur 16 uur te laten staan,
daarna de buisjes wederom zwak te schudden en na 15 minuten een
druppel uit elk buisje op een voorwerpglas te brengen en deze druppels
microscopisch te onderzoeken. Een aflezen der resultaten alleen macros-
copisch, zooals door vele onderzoekers gedaan wordt, is beslist af te
raden. Zwakkere agglutinaties ontgaan den onderzoeker op deze wijze.
De proeven werden nu zoo ingericht, dat eiken dag het bloed van vijf
paarden onderzocht werd met alle 50 sera, zoodat dus 250 druppels
microscopisch werden nagegaan. Dit onderzoek kan zoo vlug geschieden
omdat zonder eenig bezwaar op een voorwerpglas 10 druppels gelegd
kunnen worden. Om eventueele fouten te voorkomen, werd hetzelfde
bloed den daarop volgenden dag nogmaals op dezelfde wijze onderzocht.
Afwijkende resultaten, waarvoor dan een derde onderzoek met versch
bloed noodzakelijk was, kwamen slechts sporadisch voor.

Hieruit blijkt, dat bij 2500 combinaties van serum en bloedlichaam-
pjes 484 maal een isoagglutinatie werd waargenomen, dat in is 19,36%
der gevallen, een cijfer, dat zeer veel overeenkomt met dat hetwelk
door Schermer is aangegeven bij zijn 2121 combinaties, n.1. 19,27%.
Gaan wij nu echter de verdeeling in bloedgroepen na, dan komen wij tot
een belangrijk verschil. Bij de proeven van Schermer bleken van de

50 paarden er 9 (i8"₀) over bloedlichaampjes te beschikken, die door
geen enkel serum geagglutineerd werden, terwijl het serum dezer negen
paarden met alle andere groepen reageerde (groep O). Bij mijn com-
binaties trof ik niet één bloedemulsie aan, die met geen enkel serum
reageerde. De verhouding was als volgt: de bloedlich. van één paard
(No. 94) reageerde met 15 verschillende sera positief, 2 paarden gaven
met 14 verschillende sera een positieve reactie, 1 met 13; 10 met 12;
14 met 11; 6 met 10; 3 met 9; 1 met 8; 3 met 7; 2 met 6; 1 met 5 ;
3 met 4; terwijl ten slotte de bloedlichaampjes van 3 paarden (No. 10,
41 en 43) met slechts 3 sera een isoagglutinatie vertoonden, n.1. No. 10
met de sera 41, 73 en 12; No. 41 met de sera 34, 43 en 92 en No. 43
met 41, 59 en 73. Het spreekt vanzelf, dat het bloed van deze drie
paarden nog eens extra gecontroleerd werd met de genoemde sera om
na te gaan of hier inderdaad wel van een isoagglutinatie sprake was of
dat wellicht een pseudo-agglutinatie of autoagglutinatie een rol had
gespeeld. Bij het controle-onderzoek bleek hiervan echter geen sprake te
zijn, de bloedcellen dezer 3 paarden gaven met de genoemde sera een
zeer duidelijke isoagglutinatie. Toch staat bijv. paard 43 het dichtst bij
de O-groep gezien ook het feit, dat het serum van dit paard 43 van de
50 bloedsoorten agglutineerde. Opgemerkt dient hierbij te worden, dat
verschillende schrijvers het percentage der bloedgroepen geheel verschil-
lend opgeven, zoo spreken wat groep O betreft Herszfeld en Przes-
mycki van 9%, Thomoff van 12%, Schermer van liefst 25%. Burg-
hardt van 5,3%, terwijl Fouri bij zijn 47 paarden er ook slechts
3 bevond (6,3%), die met geen enkel van de 47 sera reageerden.

Kon dus bij het bloedonderzoek van de door mij gebezigde geïmmuni-
seerde paarden geen O-groep worden aangetoond, iets anders was het
met die groep, waarbij in het serum geen agglutininen voorkomen, de
AB groep van den mensch. Aangezien echter absoluut niet gezegd kan
worden, dat de AB groep van het paard en den mensch identisch zijn,
zoo zou het raadzaam zijn om bij het paard niet te spreken van een
AB groep, maar van een XY groep, zooals ook Schermer in zijn eerste
artikelen gedaan heeft.

Gaan wij nu de hierbij gevoegde tabel na dan blijkt, dat de sera van
32 paarden met geen enkel van de vijftig bloedemulsies een isoaggluti-
natie vertoonden. In het serum dezer dieren kwamen dus geen agglu-
tininen voor, terwijl de bloedlich. van deze 32 paarden (No. 2, 4, 5, 6,
27, 35\' 36, 44. 45> 48, 49\' 52, 54> 60, 61, 63, 64, 66, 69, 70, 71, 80, 83,
87, 94, 96, 97, 99, 113, 121, 126 en 129) door de meeste andere sera
geagglutineerd werden, doch natuurlijk niet door de sera van deze
groep (XY) waardoor gezien de grootte van deze groep de negatieve
reactie in zoovele gevallen verklaard wordt. Volgens deze onderzoekin-
gen zouden dus 32 van de 50 paarden, wanneer voornamelijk gelet
wordt op de agglutininefactor, dat is 64%, tot de groep XY behooren,
een cijfer dat nagenoeg overeenkomt met dat, hetwelk door Burghardt
wordt aangegeven, n.1. 64,7%. Ook hier loopen de opgegeven percen-
tages belangrijk uiteen. Zoo spreekt Schermer van slechts 5,6 %,
Thomoff van 13%, terwijl Fouri weer een percentage van 50% noemt.

»0 kj lo »0 k> - « \'o (£) (d !£) !£) cc co co cc-^i c"> c) o) o") c^cji üiuiüiuiui^^-^^^-^wwww 10 k> kd —

<£> ctloi « oo m (£) vj 04⁴- m vj w kj o go — o co cl 4- w - o t£i vj io o ^ cooi 00 — qui ^ o o vl « o co <t>ü> k)

Wat nu de verdere groepen X, Y en de nevengroepen betreft, die
te zamen dus 36 % van het totaal zouden bedragen, daarbij komen zoo-
vele afwijkingen voor, dat het mij niet gewenscht lijkt, tot een ver-
deeling in groepen over te gaan.

Ten slotte wil ik aan het eind van deze beschouwing nog enkele
woorden wijden aan dc bloedgroepbepaling van het rund. Zooals reeds
in het literatuuroverzicht naar voren is gebracht konden Ottenberg en
Friedmann bij het rund 3 groepen vaststellen, terwijl Schermer bij zijn
proeven met 50 runderen negatieve resultaten verkreeg, zoo ook Kaiser
en eveneens Kunz. Hiertegenover stonden weer de onderzoekingen van
Hofferber en Winter, die 3 groepen meenden te kunnen aannemen.
Zelf heb ik de bloedcellen en de sera van 25 runderen (geïmmuniseerde
dieren) tegenover elkaar geagglutineerd, zoodat dus 625 reacties
werden verricht. Gezien het feit, dat de agglutininen in runderbloed nog
spaarzamer aanwezig zijn dan in paardebloed werd gewerkt met 3 drup-
pels 1% bloedemulsie, waaraan 3 druppels runderserum werden toege-
voegd. Ook hier werd weer gewerkt met versch bloed, waaraan geen
enkele conserveeringsvloeistof was toegevoegd, terwijl het serum, zonder
eenige bijvoeging, in de bevrieskast steriel werd bewaard. Zooals uit de
bijgevoegde tabel blijkt kon niet éénmaal een positieve agglutinatie
worden waargenomen, alleen was in zeven gevallen sprake van een
twijfelachtig resultaat. Op grond hiervan, meen ik, dat van een indeeling
in bloedgroepen bij het rund geen sprake kan zijn.

Schrijver deelt het resultaat mede zijner proeven betreffende de
bepaling van bloedgroepen in paardebloed, afkomstig van geïmmuni-
seerde dieren. -— In 2500 combinaties van serum en bloedlichaampjes
kon 484 maal. (in 19,36% der gevallen), een isoagglutinatie worden
waargenomen. Bij deze combinaties werd niet één bloedemulsie aange-
troffen, die met geen enkel serum reageerde (groep O.). Wel werd, in
64% der gevallen, indien voornamelijk gelet werd op den agglutinatie-
factor, de groep AB van den mensch aangetroffen, (waarbij in het
serum geen agglutininen voorkomen) en welke groep schrijver, om
verwarring te voorkomen, liever met XY zou willen aanduiden.

Wat de groepen X, Y, en de nevengroepen betreft (36%), daarbij
komen in het bloed van gïemmuniseerde paarden zoovele afwijkingen
voor, dat het schrijver niet gewenscht lijkt tot een indeeling in groepen
over te gaan.

Vooral vestigt hij er de aandacht op dat deze gevoelige reacties niet,
zooals veelal geschiedt, verricht moeten worden met bloedlichaampjes
en sera waaraan conserveeringsmiddelen zijn toegevoegd; tevens
betoogt hij met nadruk alle reacties microscopisch te controleeren,
omdat met het bloote oog zwakke reacties gemakkelijk aan de aandacht
ontsnappen.

Tenslotte werden nog 625 agglutinatie-reacties verricht met de sera
en bloedcellen van 25 geïmmuniseerde runderen. Niet éénmaal kon
een duidelijke positieve agglutinatie worden waargenomen, zoodat,
met het oog hierop, van een indeeling in bloedgroepen bij het rund
geen sprake kan zijn.

Verfasser berichtet über seine Versuche zur Bestimmung von Blutgruppen im
Blut von immunisierten Pferden. Bei 2500 Kombinationen von Serum und Blut-
körperchen konnte 484 Mal (in 36% der Fälle) eine Isoagglutination beobachtet
werden. Bei diesen Kombinationen wurde kein einziges Mal eine Blutemulsion
vorgefunden welche mit keinem Serum reagierte (Gruppe O). Es wurde falls haupt-
sächlich der Agglutinationsfaktor betrachtet wurde in 64% der Fälle die Gruppe
AB des Menschen angetroffen (wobei im Serum keine Agglutininen vorkommen
und um Verwirrungen vorzubeugen will Verfasser diese Gruppe lieber mit XY
bezeichnen).

Was die Gruppen X, Y und die Nebengruppen anbelangt (36%) kommen im
Blute der immunisierten Pferde soviele Abweichungen vor, dass es dem Verfasser
nicht wünschenswert erscheint zu einer Gruppeneinteilung überzugehen. Er macht
besonders darauf Aufmerksam dass man diese empfindlichen Reaktionen nicht, wie
meistens geschieht, mit Blutkörperchen und Sera denen Konservierungsmittel
zugesetzt worden sind ausführen soll; zugleich empfiehlt er nachdrücklich alle Reak-
tionen mikroskopisch zu kontrollieren weil mit dem blossen Auge schwache Reak-
tionen leicht übersehen werden. Zum Schluss wurden noch 625 Agglutinations-
reaktionen ausgeführt mit Sera und Blutzellen von 25 immunisierten Rindern.
Nicht einmal konnte eine deutlich positive Agglutination festgestellt werden, sodass
dementsprechend von einer Blutgruppeneinteilung beim Rinde nicht die Rede
sein kann.

The author records the results of his investigations carried out to determine blood-
groups in horse-blood from immunised animals. In 2550 combinations made of
serum and red bloodcorpuscles iso-agglutination was demonstrated 484 times (in
19,36 per cent). Among these combinations not one blood emulsion was found,
which failed to react with any serum, (group O). However, in 64 per cent of the
cases, when special attention is paid to the agglutinfactor, group AB of man was
found (in which group agglutinins are absent in the serum) sand which group author
prefers to design with XY.

As regards the groups X and Y and the accessory groups, (36 per cent) there
are so many deviations in the blood from immunised horses that the author prefers
not to make a classification.

The author points out that these sensible reactions should not be performed (as
often is done) with blood corpuscles and sera to which chemical stuffs have been
added; he also urges the necessity of controlling all reactions microscopically as, with
the naked eye, feable reactions easily escape attention.

Finally, 625 agglutination reactions with sera and blood corpuscles from 25 immu-
nised bovines were performed. Not once a clearly positive agglutination could be
observed, so that classification into blood groups in the bovine is out of question.

L\'auteur donne le résultat de ses recherches portant sur la détermination de groupes
sanguins dans le sang de cheval provenant d\'animaux immunisés. Sur 2500 com-
binaisons de sérum et de globules sanguins il a observé 484 fois (en 19,36 p. c. des
cas) une isoagglutination. Parmi ces combinaisons il n\'y avait pas une seule ém\'il-
sion de sang qui ne réagit avec aucun sérum (group O).

En 64 p. cent des cas, si on fait attention en premier lieu au facteur agglutinant,
le groupe AB de l\'homme fut rencontré (dans ce groupe les agglutinines font défaut
dans le sérum), lequel groupe l\'auteur préfère de désigner par XY).

Quant aux groupes X, Y et les groupes accessoires (36 p. cent), dans ces groupes
il y a tant de déviations dans le sang de chevaux immunisés, que l\'auteur préfère
de ne pas les classifier.

L\'auteur appelle surtout l\'attention sur le fait que ces réactions sensibles ne doivent
pas être réalisées (comme on le fait souvent) avec des corpuscules sanguins et des
sérums auxquels on a ajouté des mo/ens de conservation; aussi il insiste sur l\'impor-
tance de contrôler microscopiquement toutes les réactions, parce que, à l\'oeil nu,
les réactions faibles échappent facilement à l\'attention.

Enfin l\'auteur donne le résultat de 625 réactions d\'agglutination avec les sérums
et les corpuscules sanguins provenant de 25 bovins immunisés. Pas une seule fois
une agglutination nettement positive ne fut observée de sorte qu\'une classification
en groupes sanguins, chez le bovin, est impossible.

Ofschoon katten de vermeerdering van ratten tegengaan, is het houden van
katten toch geen afdoend middel tegen pest. Bovendien kunnen katten de ziekte
verbreiden en er zijn voorbeelden dat dit reeds is voorgekomen, en wel door middel
van de kattevloo Ctenocephalus felis. Deze kan pest overbrengen ; zij bijt ook de
mens, evenals de rattevlooien Xenopsylla cheopis en Ceratophyllus fasciatus.
----------vr.

\') Raybaud, Marseille-méd., ref. in Trop. diseaeses buil. 1937, No. 10, p. 789.

Dumitru volgt in hoofdzaak de behandelingsmethode zooals deze door Skrja-
bi.ne en Orloff in U.S.S.R. wordt toegepast. De schapen worden in rugligging op
een houten tafel met opstaande zijwanden gelegd, waarvan het voorstuk 20 cm
hooger ligt dan hel achterstuk. De in te spuiten vloeistof wordt met een canule van
2 cm lang en £ mm dik tusschen twee tracheaalringen langzaam ingespoten. Dit
voorkomt hoesten. De plaats van injectie wordt zoo ver mogelijk van de laryncx af
gekozen. Toevoeging van glycerine bevordert de strongylicide werking van de injec-
tievloeistof. Hoe minder glycerine echter, des te beter de injectie verdragen wordt.

Goede resultaten werden verkregen met een vloeistof, bestaande uit jodiumtinctuur
18 cc., glycerine 150 cc. en gedistilleerd of gekookt water 750 cc. Nog beter waren
de resltaten met een mengsel van creosoot 13.5 cc., terpentijn 9 cc., alcohol (70%)
27 cc., glycerine 150 cc. en water (gekookt of gedistilleerd) 750 cc. De dosis van deze
beide injectievloeistoffen bedraagt 6—10 cc. voor lammeren en 20 cc. voor jonge
en volwassen schapen.

Het aantal injecties hangt af van de uitbreiding van de longaandoening. Dit
hangt ook van andere omstandigheden af, nl. van de graad van besmetting van de
weide en van de anatomische veranderingen, die er reeds in de longen ontstaan
zijn. Gedurende regenachtige jaargetijden is de bestrijding moeilijker dan gedurende
perioden van droogte. De regen bevordert zeer sterk de ontwikkeling van het worm-
broed buiten den gastheer. Voor dieren, die niet al te ernstig zijn aangetast, kan
men volstaan met 3 injecties, liefst met hoogstens een tusschentijd van 4—6 weken.
Bij sterk besmette dieren kan men door 3—6 injecties de sterfte doen ophouden,
maar de longen zijn dan nog niet vrij van longwormen. Daarvoor zijn dan minstens
9 behandelingen noodig, welke in 3 series van 3 behandelingen toegepast worden,
elk inct een tusschentijd van 4 weken.

Wil men de ziekte goed onder de knie krijgen, dan moet men tegelijkertijd de
aandacht gevestigd houden op de maag- en darmstrongyliden en zoo noodig daar-
tegen een therapie instellen, tegelijk gepaard gaande met een rationeele voeding.
Op deze wijze is het aan Dumitru gelukt, in bepaalde streken in Roemenie de
schapen vrij van longwormen te krijgen. De niet behandelde contröle-dieren hadden
zwaar door deze ziekte te lijden.

Rietz ¹) heeft de werking van verschillende gebruikelijke wormmiddelen voor
het schaap nog eens gecontroleerd.

De te behandelen schapen bleken besmet met verschillende maag-darmtricho-
strongyliden en met lintwormen.

Onderzocht werd de werking van kopersulfaat in percentages van 2 en 2j% ;
ook het bekende mengsel van 1 £ % kopersulfaat en ij% nicotinesulfaat ; verder
tetrachlooraethyleen, colloidaaljodium en calciumpolysulfiet.

Van al deze middelen bleek 1 J % kopersulfaat in een dosis van ongeveer 30 cc.
(1 ounce) bij lammeren en ongeveer 100 cc. voor volwassen schapen zeer goede
resultaten te geven.

De behandeling moet echter geregeld, nl. eens in de 3 weken en ongeveer 7—8 maal
toegepast worden. Het aantal nematodeneieren in de faeces was dan ongeveer
98 % verminderd. Alle lintwormen waren dan ook afgedreven.

Noodzakelijk is echter, de dieren 24 uur vooraf te laten vasten ; deed men dit
niet, dan was de werking van dit middel 20 % minder.

¹) J. M. Rietz. Control of parasites in sheep. Jl. Am. Vet. Med. Assoc. 43, p. 163—168
(■937)-

Ook werden dergelijke goede resultaten verkregen met een zelfde dosis van een
mengsel van gelijke deelen i J % kopersulfaat en t £ % nicotinesulfaat.

Om deze drie-wekelijksche behandeling te vermijden werd getracht hetzelfde
doel te bereiken door aan de schapen een likzout, bestaande uit i deel kopersulfaat
en 30 tot 50 deelen zout ter beschikking te stellen. Hiermede werd geen succes
verkregen, daar enkele dieren aan kopervergiftiging stierven en de overige dieren
niet bevrijd werden van hun darmparasieten.

Tegen longwormen gebruikte Rietz een olieachtige oplossing van Pyrethrum,
3 Engelsche ponden flores pyrethri op 1 gallon olie (1 Eng. pond = ongeveer 373
gram en 1 gallon = ongeveer 1.) De naam van de olie wordt niet genoemd.

Deze olieachtige solutie wordt direct in de trachea ingespoten in een dosis van 3—6
cc. bij schapen. Bij 70—75 % van de aan longwormziekte lijdende schapen was
één behandeling voldoende om hen te genezen. Slechts in 3 % van de gevallen
waren 3 behandelingen voor volledig herstel noodig.

Over het gebruik van tetrachloorkoolstof tegen Nematoden bij schapen
op IJsland.¹)

De nematoden, die bij schapen in IJsland voorkomen, behooren tot de geslachten
Ostertagia, Nematodirus, Bunostomum, Trichiurus, Oesophagostomum en Chabertia. De
in ons land veelvuldig voorkomende Haemonchus contorlus is op IJsland niet bekend.

De meeste schade wordt daar veroorzaakt door Bunostomum trigonocephalum en
Chabertia ovina, parasieten, die juist in ons land niet zooveel voorkomen. Verschillende
geneesmiddelen zijn door de schrijvers beproefd. De gunsigste resultaten werden
verkregen met tetrachloorkoolstof. Vergiftigingsverschijnselen werden weinig waar-
genomen ; op 300.000 schapen gingen er 217, dus 0.007 % tengevolge van de be-
handeling te gronde. De meeste kans voor nadeelige gevolgen van de behandeling
bestond dan, wanneer de schapen direct na de behandeling voedsel kregen. Daarom
liet men de dieren 48 uur voor en 24 uur na de kuur vasten, in totaal dus 72 uur.

Ingeval vergiftigingsverschijnselen ontstonden, werd met een 20% calcium-
oplossing herstel verkregen. Bij de eerste proeven die genomen werden, bedroeg
de dosis C.C1₄ voor volwassen schapen 5 capsules è 1 cm² en voor lammeren 4 van
deze capsules.

Daar capsules tamelijk kostbaar zijn, werd het middel met speciaal daarvoor
gemaakte tinnen buisjes (drench tubes) ingegeven die 5 cc. inhoud hadden. Hieraan
was 10% paraffine-olie toegevoegd om de tetrachloorkoolstof minder vluchtig te
maken en hierdoor de kans voor inhalatie te verminderen. Baudet.

Downing ³) heeft een nauwkeurige studie gemaakt van Psoroptes communis
var. ovis. Deze schurftmijt, die de gevreesde wolschurft bij het schaap verwekt, is
reeds eerder door verschillende onderzoekers beschreven. De schrijver heeft de
ontwikkelingscyclus op de huid van het schaap nagegaan.

Hij maakte daarvoor gebruik van kleine aluminium doosjes, die met een kleefstof
op de geschoren huid van het schaap bevestigd werden. De wol ter plaatse was dus
zeer kort en het leven der mijten kon met behulp van een binoculaire microscoop
waargenomen worden. Naarmate de wol groeide, bleek het noodzakelijk deze te
verplaatsen of de wol op dezelfde plek weer te scheren. De bovenzijde van de doosjes
was met een zeer fijne zijde afgesloten, waardoor men van voldoende ventilatie
verzekerd was.

Na een beschrijving gegeven te hebben van de verschillende stadia van ontwikke-
ling der mijten, wordt omtrent de duur dezer stadia het volgende vermeld.

¹\') Dcncal, N. and Gislason, G. Nematodes in sheep in Iceland. Experience with carbon
tetrachloride drenches. Jl. Comp. Path, and Ther. 49, p. 210, 1937.

²io latent or supfiressed scab. Jl. of Comp. Path, and Ther. 49, p. 163 en p. 183 (19361.

³) W. Downinc. The life history of Psoroptes communis var. ovis with particular reference

De ontwikkeling van ei tot larve duurt gemiddeld 2.7 dag, van larve tot nvmph
2.2 dag, van nymph tot geslachtsrijp wijfje 2.3 dag en van dit stadium tot eier-
■dragend wijfje 2.2 dag. Dit wijfje legt haar eerste ei na ongeveer 1.3 dag, zoodat
de heele cyclus van ei tot ei ongeveer 10.7, dus ongeveer 11 dagen duurt. Uit de
ontwikkeling van Nymphen van dezelfde leeftijd worden de mannetjes 2* & 3 dagen
later geboren dan de geslachtsrijpe wijfjes.

Zooals bekend, wordt elk nieuw ontwikkelingsstadium voorafgegaan door een
vervelling. Het bleek, dat bij koud weer (nachtvorsten) het wijfje sneller haar eieren
deponeerde, maar dat baar levensduur ook korter was. Regenachtig weer had geen
invloed op het eieren leggen. De levensduur van de mannetjes is ongeveer een
maand. Downing kon waarnemen, dat een mannetje binnen 48 uur 3 wijfjes be-
vruchtte.

Het aantal eieren, dat gemiddeld per dag gelegd wordt, is zeer verschillend. Dit
kan varieeren van 1—4 stuks.

Het eigenaardige is, dat de wijfjes die lang leven bv. 42 dagen, gemiddeld 1.2 ei
per dag leggen, terwijl zij die korter leven bv. 11 —15 dagen, gemiddeld per dag
3.6 ei legden. Uit experimenten bleek, dat de uitbreiding van de schurft na kunst-
matige infectie in den winter veel sneller ging dan gedurende den zomer. Een uit-
gebreide infectie kreeg men op deze wijze in den winter na 6 weken tot 2 maanden,
terwijl ditzelfde ziektebeeld bij een besmetting in het voorjaar eerst in de volgende
herfst totstandgekomen was. Spontaan herstel, althans schijnbaar, werd bij schapen
<lie gedurende den winter ernstig aangetast waren, tijdens de zomermaanden waar-
genomen ; rccidieven kwamen \'s winters echter geregeld terug.

In deze vrije periode kan men bij nauwkeurig onderzoek toch nog mijten vinden ;
alle stadia kan men aantreffen doch hongerende en niet eierdragende wijfjes zijn
in de meerderheid. De ziekte breidt zich in den zomer dus niet uit, de parasieten
houden zich hoofdzakelijk in beschutte plaatsen op, zooals infraorbitaalgroeven,
liesplooien, scrotum en staart. Na afloop van de latente periode verspreiden de mijten
zich van deze plaatsen uil over het lichaam. Dit levert dus gevaar op wanneer men
gezonde schapen met dieren samenbrengt, waarbij de schurft in dit latente en dus
niet zichtbare stadium verkeert.

De meest gunstige periode om de schapen te behandelen (dippen of zwavel-
tlioxydebehandeling) is dus in het najaar, wanneer de mijten uit hun tijdelijke
schuilplaatsen te voorschijn komen en zich over de oppervlakte van de huid der
schapen gaan verspreiden.

Wolschurft, die door Pioro^itej-mijteri veroorzaakt wordt, komt in Pruisen veel-
vuldig voor. Dat de veterinaire politiemaatregelen faalden om deze ziekte afdoende
te bestrijden kwam door verschillende oorzaken. 1. de moeilijkheid om de ziekte
in het beginstadium vast te stellen, vooral in groote kudden, 2. het sluipende karakter
en het wisselende verloop van de ziekte, 3. de moeilijkheid van de behandeling en
4. de neiging van de schapenhouders om de ziekte zooveel mogelijk geheim te houden.

Daar in Duitschland in bepaalde gebieden geregeld wolschurft voorkomt, o.a.
in het regeeringsgebied Ehrfurt, Hildesheim, Hannover, in de provincies Westfalen,
Hessen-Nassau e.a. is daar wettelijk voorgeschreven, deze ziekte te bestrijden. De
schapen moeten eenmaal gedipt worden, onverschillig of zij aan schurft lijden of
niet; zieke of verdachte dieren moeten 2 maal gedipt worden en alle materiaal dat
met schapen in aanraking is geweest moet gereinigd en gedesinfecteerd worden.

Als dipvloeistof wordt uitsluitend het zwavelkalkbad gebruikt. Dit wordt op de
volgende wijze bereid : 3 kg ongebluschte, liefst gepulversiseerde kalk wordt ge-
bluscht. Deze wordt daartoe met water besproeid. De kalk mag niet in eens met
een groote hoeveelheid water gemengd worden, daar zij dan „dood" is en niet meer
werkt. Op deze 3 kg kalk gebruikt met 1 1 water. Voor het doelmatige fclusschen
moet lucht toetreden kunnen. De poedervormige gebluschte kalk wordt nu goed
gemengd met 5 kg zwavelbloem en onder toevoeging van 6 1 kokend water tot een
pasta geroerd. Deze pasta brengt men in een ketel, die 50 1 kokend water bevat. Het

geheelc mengsel wordt nu 40—50 min. gekookt onder voortdurend roeren (met
een roeispaan bv.). Daarna laat men de vloeistof in een ander vat bezinken. Dit
duurt ongeveer 3 uur. De boven het sediment staande vloeistof, die volkomen helder
zijn moet, is geelbruin van kleur en dit is de z.g. stam- of moederloog. Voor het
gebruik wordt deze vloeistof met de viervoudige hoeveelheid water verdund. Uit
5 kg zwavelbloem en 3 kg kalk verkrijgt men dus 250 1. dipvloeistof. De moederloog
is in gesloten vaten 1—2 dagen houdbaar.

De werking van deze vloeistof berust op een neerslag van polysulfiden in de wol,
die door aanraking met de lucht voortdurend zwaveldioxyde afsplitsen. Er ontstaat
dus een voortdurende gaslaag om het schaap. Daar bij pas geschoren schapen de
gelegenheid tot de neerslag van deze polysulfiden niet bestaat, moeten deze dan
eerst gedipt worden wanneer de wol weer minstens 1 cm gegroeid is, op zijn vroegst
4 weken na het scheren. Het is dus een gecombineerde behandeling door baden en
gas.

De microscopische diagnose wordt volgens de schrijvers het gemakkelijkst gesteld
door korstjes met verdunde kaliloog in een trichine-compressorium te brengen en
zoo mogelijk met een trichinoscoop te bekijken. Het materiaal moet steeds van de
peripherie der korsten genomen worden.

Klinisch wordt de diagnose gesteld door het bestaande jeukgevoel, korstvorming
en uitvallen van de wol. Bekend is dat wanneer men op de aangetaste plekken krabt,
de schapen teekenen van welbehagen toonen, die zich uiten door typische likbe-
wegingen.

Het baden kan geschieden in cementen dipruimten, die in den bodem zijn aan-
gebracht, doch ook in verplaatsbare kuipen waar de schapen in gedompeld worden.
Voor de laatste kan men het beste met zink beslagen houten bakken van 1 m hoog
en van een bodemoppervlakte van 1.25 m bij 80 cm nemen.

Met behulp van een windapparaat kan een rooster hierin op en neer gelaten
worden. Op deze rooster wordt het te behandelen schaap gelegd, zoodat men het
gemakkelijk in de vloeistof kan laten zakken. Door invoeren van stoom wordt het
bad op temperatuur gehouden. Het schaap wordt met gebonden pooten op de rug-
zijde gelegd waarna men het in het bad laat zakken.

Een helper houdt de kop op. Men laat het dier 2 minuten in de vloeistof; de kop
wordt gedurende dien tijd 2 maal ondergedompeld. De neusgaten moeten dan dicht
gehouden worden, daar anders onaangename ontstekingen van neus en nevenholten
ontstaan kunnen. Grootere kuipen met inhoud van 2000 1 kunnen gebruikt worden
om 6 schapen tegelijk te behandelen.

Voor nadere bijzonderheden raadplege men het origineele artikel, dat met 16
duidelijke foto\'s voorzien is. Baudet.

De stallen waarin aan (Psoroptes)schurft lijdende schapen hebben gestaan,
moeten worden gereinigd of gedurende 3 weken buiten gebruik gesteld worden.
Eieren en mijten kunnen slechts 5 tot 7 dagen daarin blijven leven. De werking van
de zwavelkalk op de wol is gunstig. Het zwavel-kalkbad heeft in Duitschland succes
gehad. Stelselmatig baden (eenmaal per jaar) wordt aanbevolen \'). Joling.

Bij verschillende aandoeningen van huisdieren (varkens, runderen, schapen,
vogels) heeft men tot nu toe de B. rhusiopatia suis gevonden. Cordier en Ménager ¹)
vermelden een besmetting van een kudde lammeren van 400 stuks, waarvan bij het
eerste onderzoek reeds 80 waren gesotrven.

¹) Mlle Cordier et M. J. Ménager. Septicemie des agneaux ä bacille du rouget. Recueil
de Méd. Vét. 1937. No. 4, p. 215.

werd geënt uit bloed en beenmerg, met het resultaat dat reinculturen van vlekziekte-
bacillen werden verkregen.

Infectieproeven bij duif, muis en konijn bevestigden deze voorloopige diagnose.
Van 2 lammeren, die werden geinfecteerd (een i. d. jugularis, i subcutaan) reageerde
het eerste sterk, maar genas ; het tweede lam reageerde schijnbaar niet, maar stierf
11 dagen later. Bij de sectie werd een longabsces gevonden en parasitaire darm-
aandoening.

De onderzoekers meenen, dat het waarschijnlijk is, dat hier een navelinfectie heeft
plaats gevonden. Het was niet mogelijk, dat varkens hierbij eene rol zouden hebben
gespeeld.

Zij veronderstellen de mogelijkheid, dat in Tunis de meeste der septicaemieën
der jonge lammeren door de vlekziektebacil zouden kunnen worden veroorzaakt
en dat men hier dan een specifieke prophylaxie zou kunnen aanwenden. B.

Zooals bekend wordt in Australië met succes geënt tegen de „infectieuze necro-
tische hepatitis" (black disease) van het schaap en wel door inspuiting met i maand
tusschentijd van 2 doses van 5 c.c. eener anacultuur van „clostridium oedematiens",
het zgn. stock- of Standard-vaccine.

Oxer werkte eerst een vlugge methode tot bepaling van de antigene waarde
van een oedematiens-toxid uit en bereidde daarna door behandeling van het stock-
vaccin met aluin (2 %) een nieuwe entstof voor black-disease, welke zich van het
stock-vaccin onderscheidt door hoogere werkzaamheid en daarenboven een gerin-
gere doseering vergt. Met 2 c.c. aluin-vaccin, dat overeenkomt met 10 c.c. stock-
vaccin, kan in één \'enkele dosis een hoogere en langduriger immuniteit worden
verwekt dan met de gebruikelijke 10 c.c. stock-vaccin (toegediend hetzij in 1, hetzij
in 2 opeenvolgende doses).

Gill ¹) rapporteert in deze derde publicatie over de door hem in 1931 in Nieuw-
Zecland waargenomen infectie bij het schaap, welke hij den naam gaf van bacterieele
encephalitis (circling disease) en waarbij hij een Gram-positief staafje isoleerde,
dat hij Listerella ovis noemde.

Gelijk bekend, is het in 1927 voor hel eerst benaamde genus „Listerella" van
toenemend belang voor de vergelijkende pathologie, daar infecties door vertegen-
woordigers van dat geslacht zijn geconstateerd bij konijn en cavia in Engeland,
„gerbilles" (een ratachtig knaagdier) in Zuid-Afrika, het schaap in Australië,
Nieuw Zeeland en N. Amerika, het rund en de kip in N. Amerika en bij den mensch
in Amerika.

Het lijden komt bij het schaap in Nieuw Zeeland vooral voor in den nazomer
en voorwinter, verloopt bijna altijd doodelijk en openbaart zich door symptomen
van encephalitis met manege-bewegingen en na een paar dagen al onvermogen
om te blijven staan.

Post mortaal wordt alleen gevonden bloedovervulling in de meningen en troebe-
ling van de cerebrospinaal-vloeistof, welke een hoog celgehalte heeft. In coupes van
hersenen en ruggemerg worden leucocytenhaardjes gevonden, waarin het organisme
is aan te toonen. Kunstmatige infectie van konijnen gelukt, met een exitus letalis
in 2 4 3 dagen, en bij sectie miliaire necrotische haardjes in de lever en meningitis,
in een enkel geval ook met necrotische haardjes in het myocardium. Kunstmatige
infectie van schapen met bouillonculturen gelukte door besmetting langs de neus-
holte. Met steriele filtraten van geinfecteerd hersenweefsel konden schapen en konij-
nen niet worden besmet, zoodat er geen reden is om te denken aan een secundaire

¹) D. A. Gill. Ovine bacterial encephalitis (circling disease) and the bacterial genus Listerella
The Australian vet. Journ. 1937. Vo. 13, No. 2.

rol van de listerella na primaire infectie met een neurotroop virus of aan een filtreer-
baren vorm van de listerella.

Schrijver heeft een sterk vermoeden, dat larven van het iste stadium van „oestrus
ovis", welke naar bekend in de neusboezems van het schaap voorkomen, een rol
spelen bij het ontstaan der infectie en geeft voor dat vermoeden steek houdende
motieven. Bu.

Onder een kudde schapen van 200 stuks trad tympanie op. Hiervan stierven in
twee jaar tijd niet minder dan 48. De meeste schapen hadden een neiging tot tym-
panie wanneer zij graasden op lage weiden. Vroeger was nooit een ziekte opgemerkt.
Een onderzoek naar het voedsel en de bacterie-flora gaf geen plausibele verklaring
voor deze ziekte. Daarop stelde Koffman *) een onderzoek in naar de protozoën-
fauna in de pens van de dieren.

De pens bevatte een veel kleiner aantal groote protozoën dan normaal bij een
gezond schaap voorkwam ; andere hadden een groot aantal groote bacillen, dat
dat der protozoën overtrof.

Een mogelijke verklaring voor de tympanie is dat de protozoën, die in de pens
van een normaal schaap de bacteriën in bedwang houden, hier te kort schieten in
hun werk. Indien er een achteruitgang is qualitatief of quantitatief van de protozoën
dan brengt dit een vermeerdering van de schadelijke microörganismen, vergezeld
van tympanie, met zich mede. Bij een normaal verloop is de pH van de pensinhoud
ongeveer 7. Deze pH-waarde en de fauna der protozoën staan met elkaar in verband.
De protozoën beïnvloeden de pH, evenals dit gebeurt door het soort voedsel. Bij
de schapen met tympanie bleek de pensinhoud zuur te zijn. Pogingen om dit met
Na₂C0₃ of Ca Co₃ te verbeteren hadden geen succes. Gevonden werd dat de pens-
reactie bij een geslacht schaap snel verandert, waarschijnlijk door het braken van
zure lebmaag-inhoud bij het slachten. Een nauwkeurig onderzoek bij 4 schapen
wees uit dat de toestand van de protozocn-fauna in verband slaat met de gezond-
heidstoestand van het schaap en dat door geschikt voedsel een verbetering quantitatief
in de fauna der protozoën te brengen is. De groote protozoën hebben een gunstiger
invloed dan de kleine. Joling.

Carré ¹) is na een studie, welke zich over een tijdperk van 25 jaar uitstrekt, tot
de conclusie gekomen, dat de toestand van het maagdarmkanaal bij het schaap
van grooten invloed is op het weerstandsvermogen tegen een invasie met parasieten,
een bacterieele infectie of een intoxicatie. De vorm, consistentie, kleur enz. van de
faeces zouden, zonder dat reeds ziekteverschijnselen merkbaar zijn, van belang zijn
bij het nemen van een beslissing over de toe te passen therapie of een uitspraak tc
doen over het verloop van het verborgen proces. Aangezien het artikel met een
aantal foto\'s verrijkt is, waardoor het zich niet zoo goed leent voor een referaat,
verdient het aanbeveling dat de praktizeerende collega\'s, die een schapenpraktijk
hebben, het oorspronkelijke nalezen.

Volgens Beveridge ²) komt rotkreupel veelvuldig voor onder schapen in Australië.
De ziekte is op gezonde dieren over te brengen, door de tusschcnklauwspleet van deze
in te wrijven met materiaal, afkomstig van zieke schapen. Met een Berkenfeld-
filtraat van dergelijk materiaal bereikt men geen succes. Een filtreerbaar virus

¹) M. H. Carré. Coprologie du Mouton. Les Cahiers de Médecine vétérinaire, 1936,
Vol. VI, No. 9, p. 26.

²) W. I. B. Beveridge. Foot Rot in sheep. Journal of the Council for Scientific and
Industrial Research, Vol. 8, No. 4, Nov. 1935, p. 308.

schijnt het dus niet te zijn. Door middel van het bacteriologisch onderzoek is het
evenmin gelukt de specifieke oorzaak van het lijden op te sporen. Wel wordt de
Bac. necrophorus in veel gevallen in de laesie\'s aangetroffen, doch het is niet mogelijk
met een reincultuur van dit microörganisme de ziekte op te wekken. Werden de
wonden, welke men kunstmatig had aangebracht in de tusschenklauwspleet van
gezonde schapen, met Bac. necrophoruscultuur ingewreven, dan ontstond wel een
geringe ontsteking, doch het verloop van deze was geheel afwijkend van die, welke
bij het rotkreupel bestaat. Naast den Bac. necrophorus heeft men aandacht besteed
aan de op spirochaeten gelijkende microörganismen, welke soms in de laesie\'s aan-
wezig zijn. Bij nadere beschouwing bleken deze echter geen spirochaeten te zijn.

Verder vestigt Beveridge de aandacht op een tot nu toe nog niet nader gede-
finieerd organisme (X organisme), hetwelk hij in uitstrijkjes, gemaakt van de
wonden, aantrof. Of dit microörganisme inderdaad de verwekker is van de ziekte,
is nog niet bevestigd, aangezien het tot op heden nog niet mogelijk is het op de
bekende voedingsbodems te cultiveeren. Was dit wel het geval, dan zou men met
behulp van reinculturen proeven kunnen doen. C. J. de Gier.

In den loop van een onderzoek, strekkende om na te gaan in hoeverre de geit
zou zijn te gebruiken als proefdier voor het testen van longziekte-immunserum,
werd door Dick \') geconstateerd, dat subcutane injectie van culturen der „borrelo-
myces peripneumoniae" bij geiten ouder dan i jaar de typische oedemateuze zwelling
verwekt met temperatuur-verhooging, vorming van complementbindende stoffen
en immuniteit tegen herinfectie, terwijl eenzelfde infectie bij geitjes van 4 maan-
den oud niet aansloeg. Er bestaat dus bij de geit tegenover de infectie met long-
ziekte-virus een leeftijds-resistentie. Bu.

Onder zomerwonden verstaat men wonden, die gedurende de maanden Juni tot
September ontstaan en weinig neiging tot herstel hebben. Vliegen spelen hierbij een
rol. Zij infecteeren bestaande wonden met hun eieren, waaruit later larven
komen, of, kunnen paarden steken, waardoor een absces ontstaat, dat na
doorbraak een zomerwond wordt. Friedrich ¹) heeft deze zomerwonden behandeld,
door ze eerst uit te krabben met scherpe lepel en ze daarna te desinfecteeren
met tetrachloorkoolstof. Hij had n.1. waargenomen, dat deze stof meer dan eenig
ander middel, doodend inwerkt op vliegelarven. Zijn de wonden op deze wijze
goed voorbehandeld, dan heeft de verdere genezing, op de gewone wijze, snel plaats.

Hutschenreiter ²) heeft reeds vroeger gepubliceerd over resultaten, bereikt met
epiphysan. Toen had hij er hoofdzakelijk rheumatische spieraandocningcn mee
behandeld, thans afwijkingen in het geslachtelijk leven van merrie en hengst en
van mannelijke en vrouwelijke castraten. (Deze afwijkingen hebben een slechte
invloed op het karakter en dus op de bruikbaarheid dezer dieren). Te veelvuldig
terugkeerende en te lang aanhoudende hengstigheid nam er vaak sterk door af,
bleef soms zelfs maanden lang weg. Daar hij sportpaarden behandelde, was het voor
hem al van groot voordeel, als hij de dieren gedurende het sportseizoen vrij van

²) C. Hutschenreiter. Epiphysan G. Richter als Mittelgegen Hypersexualitatserscheinungen
bei Pferden. Tierartztl. Rundschau 1937, No. 46, S. 762.

hengstigheid kon houden. Hetzelfde succes had hij met aan onanie lijdende hengsten,
en met ruins, die na castratie hun „go" kwijt bleken te zijn. Epiphysan is een pro-
duct, verkregen uit de gland. pinealis der runderen. Het wordt in ampullen van
i,i c.c. inhoud in den handel gebracht door de chemische fabriek van G. Richter
te Budapest. H. spoot 5 è 10 c.c. (per injectie) in. Uit het verloop van het geval
bleek hoeveel injecties moesten worden gegeven en met welke tusschenruimte.

In het Poolsche tijdschrift „YViadomosci Weterijnarijjne" No. 202, Mei 1937,
komt een artikel voor over intoxicatie van paarden door stikgassen. Aan het
Fransche resumé wordt het volgende ontleend :

In het algemeen is het paard niet zoo gevoelig voor stikgassen als de mensch.
Licht vergiftigde paarden hebben dan ook veel kans op herstel. Echter is de behan-
deling van dieren, die langeren tijd met gas van sterke concentratie in aanraking
zijn geweest, zonder succes. Het gevaarlijkst zijn de secundaire infecties. Men moet
gas-vergiftigde paarden in het geheel niet, of slechts over korte afstanden vervoeren,
waarbij men ze veel moet laten rusten. Zijn zij op de plaats van bestemming dan
moeten zij veel frissche lucht hebben, goed voedsel en bij koud weer goed toegedekt
worden. De behandeling kan bestaan in een aderlating, in het toedienen van zuur-
stof, en in intraveneuze injecties van glucose. Het vleesch van gas-vergiftigde paarden
is geschikt voor de consumptie.

Van Driest ^l) heeft een tijdlang gewerkt met een toestel, waarmede hij paarden
behandelde met diathermie. De resultaten hiervan waren niet bijzonder gunstig,
terwijl de dieren zich op den duur verzetten. Daarna heeft hij de beschikking ge-
kregen over een korte-golf-apparaat. Tegen de behandeling hiermede verzetten
de paarden zich niet. Van Dr. geeft een nauwkeurige beschrijving van het toestel,
en de wijze waarop hij er mede gewerkt heeft.

Een belangrijk voordeel van de korte-golf-behandeling is, dat de stroom van
electrode naar elcctrode gaat, langs den kortsten weg, dus dwars door alle weefsels
tusschen deze beide gelegen. Men kan dus precies de plaatsen treffen, die men
wenscht te behandelen.

Hij komt verder tot dezelfde conclusie als andere autorcn, n.1. dat acute gevallen
(wonden, peesaandoeningen enz.) veel beter gunstig zijn te beïnvloeden, dan chro-
nische. Toch heeft hij bij de behandeling van deze laatste altijd wel succes gehad,
zij het dan in sommige gevallen niet blijvend.

Heizmann ^a) heeft bij een merrie een 140-tal steentjes uit de blaas verwijderd.
Het dier loosde bloederige urine en perste bij het urineeren heel sterk. Hij bracht
een merrie-kateter in de blaas en, al masseerende, heeft hij in enkele keeren de
steentjes naar buiten kunnen brengen. Geregelde spoeling met 1 % rivanol-
oplossing bracht na 6 weken herstel. H. Lubberts.

Zoowel uit een differentieel diagnostisch- als uit een prognostisch oogpunt maakt
Bolz *) een scherp onderscheid tusschen een echte penisverlamming en een uit-
hangen van de penis door andere oorzaken. Dit laatste is meestal geen echte para-
phymosis als gevolg van een vernauwing van het Ostium praeputiale ; men ziet dat
deze opening even groot is gebleven, echter kan de penis door vergrooting en door
meerdere zwaarte van het lid niet naar binnen worden gebracht.

Deze „paraphymosis in ruimeren zin" kan ontslaan tengevolge van aandoeningen
welke dan gelegen zijn aan de dorsale vlakte van de penis, zooals diffuse bloedingen,
haematomen, phlegmonen, abscessen en kneuzingen daar te plaatse. In tegen-
stelling met een verlamming, waarbij de penis recht naar beneden hangt, ziet men
hierbij, behalve dan een zwelling aan de dorsaalviakte, een kromming van de penis
naar achteren tengevolge van contractie der m. m. retractores penis. Tengevolge
van dit uithangen van het lid treden secundaire veranderingen op, zooals stuwings-
oedeem met daaraanvolgend bindweefselvorming, verwondingen met infectie en
weefselnecrose.

Als therapie beveelt B. aan om zoo spoedig mogelijk een conservatieve behandeling
in te stellen (masseeren, bandageeren, warme Priesznitsch-verbanden (suspensorium)
of een tijdelijke fixeering van de penis in het praeputium door dit met hechtingen
af te sluiten.

Bij geen resultaat zoo noodig een operatief wegnemen van de ringvormige plooi
gevormd door het inwendige praeputiaalblad en een permanente fixeering van de
penis in hel praeputium (methode Mörkeberg of Forssell).

Ten opzichte van het behoud als dekhengst ziet schr. zelfs bij genezing, meestal
geen succes.

Bij een penisverlamming door myogene- of neurogene oorzaak past men allereerst
ook de mildere behandeling toe en pas daarna hecht men de penis permanent in het
praeputium.

Krüger \') heeft een paard voor verruceuze mok behandeld met een mengsel
van houtskoolteer en formaline. Van beide had hij een 10% oplossing genomen
en daarvan gelijke deelen door elkaar gemengd. Aan dat mengsel was wat spiritus
toegevoegd.

Aanvankelijk werd de ontstoken plaats dagelijks, later oin de 2 a 3 dagen gepen-
seeld. Ook werd vanaf den vierden dag met onregelmatige tusschenpoozen Yatren
E 104. ingespoten. De begindosis bedroeg 1 c.c., de cindosis 10 c.c. Spoedig werden
de verrucae kleiner en na 45 dagen was de kootholte alleen nog wat ontstoken.
Schr. meent dit geval te moeten vermelden, daar andere behandelingsmethoden
niet geholpen hadden, en na operatief ingrijpen recidive was opgetreden.

Matzke kreeg een paard in behandeling dat reeds tien weken 1. a. kreupel
liep. Het trachtte, om zijn evenwicht te behouden, bij het vooruitgaan, het rechter
achterbeen midden onder het lichaam te plaatsen. De linker knie was zeer verdikt
en pijnlijk. De spieren van de linker heupstreek waren sterk geatrophieerd. Het
dier belastte alleen het toongedeelte van de hoef, en bracht dat been zoo weinig
naar voren, dat het meer een „hüpfen" kon heeten dan loopen. Blijkbaar heeft
schr. het arme dier ook nog laten draven cn galoppeeren, want dan was dit ver-
schijnsel nog beter te zien, zegt hij. De rüntgen-foto wees uit, dat er een fractuur
was in het kniegewricht. Bij de sectie bleek, dat de kop van de tibia ernstig gelai-
dcerd was.

Nieland ³) heeft een paard in zijn kliniek in behandeling gekregen, waarvan
de heele 1. achter kogel dik en hard was. De dikte was in den loop van circa 5 jaar
geleidelijk ontstaan. Het dier liep kreupel. Hij heeft geen behandeling ingesteld,

daar hij na anaesthesie gemerkt had, dat de kreupelheid van mechanischen aard
was. 15ij de sectie bleek, dat er een uitgebreid verbeeningsproces had plaats gehad.

N. denkt dat het ontstaan is door rekking en verscheuring der gewrichtsbanden
op hunne insertie-plaatsen, met een daarop volgende periostitis. Het merkwaardige
van dit geval vindt N., dat ook het weefsel van de peesscheeden was verbeend, echter
dat der pezen niet.

N. heeft in korten tijd twee dergelijke aandoeningen gezien, hoewel er overigens
in de literatuur weinig van vermeld staat.

Meyerjürgen geeft eerst een overzicht van de literatuur en van de diagnostiek.
Daarna behandelt hij de therapie en beschrijft 2 door hem met gunstig gevolg
behandelde gevallen, om tenslotte op grond daarvan tot de conclusie te komen,
dat patiënten met hoefbeenfractuur niet maar direct behoeven te worden gedood.
De genezing wordt tegengehouden, doordat het hoefbeen niet bekleed is met periost,
maar voornamelijk doordat, door het hoefmechanisme, de breukranden geen rust
hebben en uit elkaar wijken. Behalve ernstige kreupelheid moet men voor het stellen
der diagnose de volgende hoofdsyrnptomen geheel of gedeeltelijk waarnemen :
bewegen der verzenen veroorzaakt veel pijn : evenzoo druk met de visiteertang op
zool en wand, of met de vingers op het proc. extensorius. Ook rotatie van het hoefge-
wricht verwekt pijn. Tenslotte ziet men oedeem aan den kroonrand. Een röntgen-
foto doet alle twijfel opheffen. De behandeling bestaat in het fixeeren van de breuk-
stukken. Hiertoe wordt de hoef beslagen met een ijzer, dat ook in de takken nagels
heeft. Verder wordt een gipsverband aangelegd vanaf halverwege de pijp, tot aan
den draagrand van de hoef. Het geoznde been wordt volgens de methode Stark-
Günther beslagen om hoefbevangenheid te voorkomen.

Schr. ontraadt het hangen in de broek ten sterkste. In een ruime box met zaagsel
redden de paarden zich zelf wel en liggen zich niet door. Tijd voor herstel noodig
bedraagt circa 1,5 tot 2,5 maand.

Schmal ¹) heeft een springpaard in behandeling gekregen, waarvan de hoef-
beenbuiger r. v. verscheurd leek. Daar het dier vroeger aan dat been kreupel geloopen
had, tengevolge van podotrochlitis, was er neurectomie van de nervi volares op
verricht. Bij de sectie bleek, dat bedoelde pees losgerukt was van de facies flexorius
van het hoefbeen. Tengevolge daarvan was het kroonbeen van zijn plaats geschoven.
Hierdoor had het druk uitgeoefend op het straalbeen, waardoor dit gebroken was,
hetgeen des te gemakkelijker ging, daar dit been door een ostitis rarefaciens ver-
zwakt was. In het algemeen denkt men, dat straalbccnfacturen niet veel voorkomen,
en dat men ze op de röntgen-foto alleen maar kan zien, als de uiteinden gebroken
zijn. Schmal meent echter, dat men bij een goed toegepaste techniek, elke straal-
beenfractuur wel kan fotografeeren.

Dünemann ²) meent, dat men op grond van de röntgen-foto alleen, de diagnose
„overhoef" niet kan stellen. Daarvoor geven bandknobbels van normale vorm en
grootte, onschuldige onregelmatigheden in de vorm van het been en dergelijken,
veel te veel hetzelfde beeld als exostosen. Alleen kan de röntgen-foto de klinische
diagnose helpen bevestigen. Wel meent hij, dat de röntgen-foto zeer goede diensten
kan bewijzen in het stellen van de prognose.

Eenigen tijd geleden is hier een artikel gerefereerd over bovenstaand onderwerp
van de hand van Oxspring, Engelsch paardenarts. Hij was enthousiast over de ver-

kregen resultaten, meende zelfs op grond van de röntgen-foto, podotrochlitis te
kunnen voorspellen. Dünemann denkt er anders over. Hij meent, dat ook voor de
zeer ervaren röntgenoloog, altijd moeilijk zal blijven, een röntgen-foto van het
straalbeen te maken en te lezen. Dat komt door de moeilijke vorm van dit beentje,
en zijn bijzondere ligging te midden van kroonbeen, hoefbeen, pees, bursa,
straalkussen en hoefleerheid, terwijl dit alles nog omgeven is door de hoornkapsel.
De foto\'s kunnen volgens twee methoden genomen worden, de latero-mediale en
de dorso-ventrale. D. geeft de voorkeur aan de eerste, Oxspring prefereert de
tweede. Bij de latero-mediale methode, doordringen de stralen het straalbeen in
zijn lengte-richting, bij de dorso-ventrale methode in de dwars-richting. Bij de
eerste methode zal men daarom minder idee krijgen, van wat er in het midden van
het straalbeen zich afspeelt, dan bij de tweede, maar daar staat tegenover, dat men
volgens de eerste methode het straalbeen veel meer afzonderlijk op de foto krijgt,
terwijl men bij toepassing van de tweede methode moet bedenken, dat wat men op
de foto ziet, ook kan zetelen in hoefbeen en kroonbeen, daar ook deze beide been-
deren doorstraald worden. D. heeft steeds opnamen van een tijd-duur van o, i tot
jIö seconde genomen. Belicht men langer, dan krijgt men als regel, door beweging
der dieren, verwrongen foto\'s. Hij geeft verder enkele moeilijkheden aan, die voor-
komen bij de interpretatie der beelden. Hoewel hij, zooals gezegd, niet enthousiast
is over de te verkrijgen resultaten, meent hij toch, dat men met behulp van de
Röntgen-foto, en van de hoefgewricht-injectie van Forsell, mede in verband met
de klinische verschijnselen, met zekerheid de diagnose „podotrochlitis" kan stellen,
hetgeen alleen op grond van de klinische verschijnselen, en van anaesthesie van de
nervi volares c.q. plantares, niet kan.

Reeds lang heeft men voor renpaarden aluminium ijzers trachten te gebruiken.
Dit beviel niet daar het metaal te week was. Daarom gebruikt men thans een
legeering van aluminium met cadmium, het zoogenaamde systeem Wood, een procédé
van Engelschen oorsprong. Deze metalen versmelten goed met elkaar, en de
legeering is zeer hard en weerstandbiedend. Een dergelijk hoefijzer weegt 35 gram,
en is wel het beste renijzer van den tegenwoordigen tijd.

Fjscher ^a) maakt verder van dit artikel gebruik om propaganda te maken voor
aluminium-belegsels, als men een ijzer moet geven met verhoogde takken bijv. bij
podotrochlitis. Natuurlijk is een dergelijk beslag veel lichter, dan wanneer het
geheel uit ijzer is vervaardigd. H. Lijbberts.

Ramon Cardenal ³) beschrijft een geval van nageltred in het achterste deel van
de middelste straalgroeve, waaraan het paard zeer kreupel was, met koorts en geen
eetlust. Na extractie van den nagel bleek de wond bij sondeering 9 cm diep, ver-
loopend naar de kootholte. Uit de wond vloeide veel donkere stinkende vloeistof.
Na injectie van 10 cc antitetanus-serum, werd de wond behandeld met een 4%
oplossing van „Zufra" een desinfectans op de grondslag van formol ; op de wond
een tampon, gedrenkt met dit desinfectans ; het geheel onder verband.

Gedurende 4 dagen werd deze behandeling voortgezet. De 5e dag verminderde
de ontsteking ; de zwarte vloeistof ging over in dikke etter. Tevens fluctuatie op de
hoefballen. Verdere behandeling twee keer per dag etter uitdrukken ; bad in 6%
sulfas cupri gedurende J uur ; tampon gedrenkt in water en „Zufra" aa. De uit-
vloeiing verminderde ; de 10e dag brak de fluctuatie door ; uitwasschen met „Zufra"
4%. Na 24 dagen genezing. Graafsma.

Messler ¹) geeft een behandeling aan voor hoornscheuren, die tot in de matrix
doorloopen. Hij heeft er 100 % succes mee gehad. Zij berust op verwijding van de
hoef, waardoor de druk op de hoefleerhuid ophoudt en daarmee de kreupelheid.
Dit bereikt hij door reinures te trekken. In het wand- en verzengedeelte, zoowel bin-
nen als buiten, trekt hij er twee evenwijdig aan elkaar van vóór boven, naar achteren
beneden. In het toongedeelte maakt hij er twee, die in het midden van de kroonrand
samen komen en naar beneden divergeeren. Hij geeft de plaats der reinures aan met
een krijtstreep, brandt het begin in met een ferrum candens en snijdt ze dan verder
uit met een renet tot op de leerhuid.

Verder moet de kroonrand rust hebben, opdat gave, niet gescheurde hoorn zal
afgroeien. Hiertoe moet het paard stalrust hebben, of onbeslagen in de weide loopen.
De hoef, die door de reinures neiging heeft tot afbrokkelen, moet goed verzorgd
worden. Bij een toonscheur wordt onder de nieuwe hoorn, als deze 2 cm is afge-
groeid, een dwars-reinure aangebracht, waardoor het verband tusschen gave en
gescheurde hoornwand wordt opgeheven. Hierdoor kan de patiënt zonder bezwaar
beslagen worden en werken. Hij geeft, in een casuistiek, frappante staaltjes van herstel.

Oppermann, Meijer en Löwe ²) zeggen, dat het prestatie-vermogen van een paard
in de eerste plaats afhangt van de samenstelling van zijn bloed en van de snelheid
waarmede het gedurende de arbeid die samenstelling op peil houdt of verbetert. Bij
sportpaarden van naam neemt n.1. het aantal erythrocyten gedurende hun werk toe,
terwijl het bloedvormende orgaan, de milt, sterker ontwikkeld is dan gewoonlijk. Bij
het Engelsche volbloed bijv. is deze 1,81 maal zoo zwaar als bij het doorsnee-paard.

Schrs. stellen voor het bloed van de remonte-paarden op deze wijze te onderzoeken
en op grond van dat onderzoek te bepalen, voor welke diensten zij zullen worden
aangewezen. Zij meenen, dat hiermede groote legerbelangen zouden zijn gediend.
Daar deze eigenschappen homozygoot zijn, zou men er de fokkerij van legerpaarden
ook mede kunnen rationaliseeren.

Dit artikel is een kort vergelijkend verslag van afzonderlijke studies over dit
onderwerp van de hand van dc paardenartsen Möhr en Selle³). Voor collega\'s,
nog al eens belast met de veterinaire keuring gedurende rallye-papers, crosses-
country, afstandsritten enz., bevat het verschillende aardige gegevens. De uitkomsten
van de beide onderzoekers loopen nog wel eenigszins uiteen. Zij hebben hun metingen
gedaan bij paarden, die diensten deden, overeenkomende met een rijles van één
uur in de manege. Het bleek, dat de temperatuur binnen sterker toenam dan buiten.
Reeds 10 minuten na het beëindigen van de werkzaamheden daalde de T. al weer.
Echter was ze eerst weer normaal na 60—90 minuten. De pols was dat al reeds na
15 min. Mohr zag een sterkere temperatuurstijging, bij oudere paarden na inten-
sieve spierarbeid, als longeeren, draf, gallop, dan bij jongere. De daling was bij
beide even snel, maar bij geen der paarden was ze reeds 11a 90 min. tot de begin
temp. gezakt. Verder bleek, dat bij de verschillende arbeidsprestaties, er geen
constante verhouding was vast te stellen tusschen temp. en pols.

Mageri. ⁴) is er een groot voorstander van, om paarden op hun geschiktheid
voor verschillende prestaties te beoordeelen, op grond van maten en gewichten

¹\') Dr. Messler. Hornspalten des Pferdes und ihre Behandlung mittels einer auf Erweiterung
der Hufkapsel beruhenden Methode. Tierärztl. Rundschau No. 26, 1937, S. 433.

²) Drs. Oppermann, Meijer en Löwe. Untersuchungen über Beziehungen zwischen
Blutausrüstung, Exterieur und Leistung bei Truppenpferden. Zeitschrift für Veterinärkunde.
1937. 6 Heft, S. 157.

³⁸) Mohr en Seele. Ueber den Einfluss der Arbeitsleistung auf Körpertemperatur und Puls
bei Truppenpferden. Zeitschrift für Veterinärkunde. No. 10, S. 377, 1937.

⁴) Dr. Magerl : Uber Leistungsbeurteilung des Pferdes durch Messungen, Wägungen
und Leistungsprufüngen. München. Tier. Wochenschr. No. 5, 1937, blz. 49.

der verschillende lichaamsdeelen. Men krijgt dan de meest objectieve gegevens,
en elimineert het subjectieve van de persoonlijke smaak. Hij geeft verschillende
werken aan op dit gebied geschreven, o.a. die van Duerst, Nathusius, Schmaltz,
GMelin, e.a. Zelf geeft hij in dit artikel al verschillende interessante dingen weer,
zooals bijv., dat het gemiddelde gewicht van een trooper 458 kg bedraagt, dat van
een paard, geschikt voor afstandsritten 446 kg, dat van een jachtpaard 455 kg,
dat van een springpaard 471 kg, en dat van een dressuurpaard 475 kg. Ondanks
zijn voorliefde voor getallen, maakt hij er wel attent op, dat men de waarde der
stamboek-gegevens, dus de erfelijke eigenschappen betreffende, niet te hoog kan
schatten, en dat men tenslotte ook proefondervindelijk moet nagaan, of het dier
de goede wil heeft, de prestaties te verrichten, die men ervan wenscht te vragen.

Als gevolg van ontstekingen aan de oorschelp van paarden, ziet men vaak door
oplossing van het kraakbeen een schrompel-oor ontstaan. Hallbach \') heeft een
dergelijk geval in behandeling gehad. Hij heeft het heele ontstoken gedeelte der
oorschelp radicaal weggenomen, nadat het dier genarcotiseerd was, en de operatie-
plaats geschoren en locaal geanaestiseerd. Aan de voor- en achterkant der oorspier
werd ingesneden, welke sneden door een derde werden verbonden, waarna de
oorspier werd weggenomen en zooveel van de oorschelp als noodig was. Hij haalde
verder een oorschelp, met veel huid eraan bevestigd, van het abattoir, sneed daaruit
een stuk kraakbeen gelijk aan de nog aanwezige oorstomp en liet de rest prepareeren.
Aan het surplus van huid liet hij passantjes maken. De geprepareerde oorschelp
nu werd over de aanwezige oorstomp geschoven, terwijl de huid door middel van de
passantjes werd bevestigd aan frontriem en kopstuk. Het was eerst bij nauwkeurige
beschouwing te merken, dat men met een kunstoor te doen had. H. Lubberts.

Bestaat er een verschil in voedingswaarde tusschen versch vleesch en
bevroren vleesch ?

Door Venus ¹) werd nagegaan of er onderscheid is in de voedingswaarde van
versch en bevroren vleesch, door middel van de dierproef. Deze voederingsproef
duurde 120 dagen en werd bij jonge, groeiende ratten uitgevoerd. Er werd een ge-
mengd rantsoen verstrekt, dat, behalve het te onderzoeken versehe en bevroren
vleesch, dat in het begin rauw, gekookt en gebraden werd gevoederd, ook nog
bevatte mineralen en vooral koolhydraten en vet.

Daar na de eerste proefnemingen geen duidelijke verschillen werden waarge-
nomen, werden later paarsgewijze proeven genomen. Ook werd toen de vitamine-
toevoer verhoogd en het zoutmengsel verbeterd. Toen deze proef tot geen resultaat
leidde, werd tenslotte de eiwit-hoeveelheid verhoogd en wel bij de groepen verschil-
lend tot op 12^, 15 en 20%, waarbij kon worden vastgesteld, dat de dieren met
20 % eiwit in het rantsoen zeer goed groeiden en hun jongen uitstekend groot
brachten. Een 4de paarsgewijze proef bevestigde inderdaad, dat 20 % eiwit in staat
is alle tot dusver optredende gebreken te voorkomen.

De eindconclusie van Venus is, dat bij de gewone gebruikelijke toebereiding van
het versehe en bevroren vleesch er geen verschil in voedingswaarde tusschen deze
2 vleeschsoorten is waar te nemen.

¹^a) Venus. Bestehen Unterschiede im Nährwert von frischem und Gefrierfleisch ? Inaug.-
Diss. Leipzig, 1936.

volgende overgenomen. Bij de, gedurende het bewaren bij temperaturen boven
o° C., in het vleesch optredende veranderingen kan men deze in 2 groepen ver-
doelen, n.1. de door enzymen en fermenten veroorzaakte autolytische veranderingen
en de door bacteriën veroorzaakte omzettingsprocessen.

De autolyse, welke door Jacoby, Hoagland, Fearon, Forster, e.a. wetenschap-
pelijk is nagegaan, gaat, onafhankelijk van de bacteriewerking, verder. Er vormt
zich eerst melkzuur, waardoor de pH daalt tot 5,7 k 5,8. Daarbij sluiten zich proteo-
klastische veranderingen aan, welke, onder vorming van eenige ammoniak en zwavel-
waterstof, omzettingsproducten geven. Op de autolyse volgt in den regel snel een
bacterieele omzetting waardoor een zekere teruggang in smaak en voedingswaarde
ontstaat, welke intusschen nog niet geheel en al volkomen verklaard kan worden.

In verband hiermede werden door S. S. en N. S. Drosdow (Food, 1936, Bd. 5,
pg. 349) de in het vleesch bij temperaturen boven o° C. optredende chemische en
physisch-chemische veranderingen nagegaan om vast te stellen, of deze onder
overigens gelijksoortige verhoudingen eenigermate regelmatig en constant verloopen.

Hiertoe werden 2—4 kg wegende stukken vleesch van runderachtervoeten, na
24 uren bewaren bij 2—-4° C., daarna bij 2 geheel verschillende temperatuur, n.1.
3—5° C. en 15—17⁰ C. opgehangen en wel werd in het eerste geval de relatieve
vochtigheid op 75—85 % gehouden, terwijl in het tweede geval het bewaren in
exsiccators geschiedde. Deze waarnemingen lieten gedurende de duur der proef en
het begin van het optreden van vleeschveranderingen een onderbroken ammoniak-
ontwikkeling zien. Dit optreden van een mindere vleeschkwaliteit begint, volgens
Manschke, bij een ammoniakgehalte van 20 mgr. op 100 gram vleesch. Deze waarde
werd, bij een temperatuur van 3—5⁰ C., eerst na 264 uur bereikt, terwijl bij 15—17°
C. reeds na 72 uur een gehalte van 18,2 mgr. en na 96 uur zelfs van 24,82 mgr. op
100 gram vleesch werd gevonden. De hoeveelheid vluchtige zuren steeg een tijdlang,
om na 192 uur, waarbij reeds een begin van bederf was op te merken, pas te ver-
minderen.

Volgens de meening van Broten moet een pH van 6,3 als teeken van beginnend
bederf van het vleesch worden opgevat, terwijl volgens F. Schmidt vleesch met
een pH van meer dan 6,3 niet meer als frisch kan worden beschouwd. De onder-
zoekingen van Manschke bevestigden, dat bederf begint zoodra de pH boven 6,2—
6,3 stijgt.

Bij bewaren van vleesch bij 3—5⁰ C. steeg de pH van 5,64 na 24 uur op 6,2—6,31
na 168—216 uren, terwijl bij een temperatuur van 15—17° C. reeds na 72 uur een
pH van 6,15 en na 96 uur van 6,53 werd gevonden. Dit hooger worden van de pH
is het gevolg van de verhooging der aikaliciteit door de ammoniak-ontwikkeling en
ook van de omzetting van eenige in het vet aanwezige vluchtige vetzuren. Dat dit
omzettingsproces van reduceerend karakter is werd door de bepaling van de oxydatie-
reductie-potentiaal van het vleeschextract bevestigd. Door de vorming van sub-
stanties met naar verhouding zeer lage moleculairgewichten komen de aan colloid
gebonden electrolyten vrij, die op het elektrisch geleidingsvermogen van het waterige
vleeschextract een grooten invloed hebben.

Door verdere onderzoekingen op dit gebied werd gevonden, dat in het begin bij
het bewaren van vleesch een vermindering van het geleidingsvermogen optreedt,
terwijl daarna een, met het begin van de omzetting overeenkomende sterke stijging
volgt. Deze stijging werd bij een bewaartemperatuur van 3—5⁰ C. na 312 uur
en bij een temperatuur van 15—-17° C. reeds na 144 uur waargenomen.

Deze stijging van het elektrisch geleidingsvermogen wordt toegeschreven aan het
vrijkomen van elektrolyten door de in het vleesch voorkomende colloidale stoffen
en kan door de bepaling van het chloridegehalte gemeten worden. De toeneming
van het geleidingsvermogen is het gevolg van een sterke vermeerdering van de
hoeveelheid chloride.

De viscositeit van het vleeschafkooksel en van kalkwaterextracten nam toe met
de tijd van bewaren, wat te verklaren is door de omzetting van het proteïne-materiaal
en ook door het aanwezig zijn van in zout oplosbare proteïne-substanties. De stijging

van de viscositeit komt eveneens voor een deel door een geringe vermindering van
de oppervlaktespanning.

De bepaling van het glucosegehalte van het waterige vleeschextract toonde aan,
dat de glucose, als de omzetting begint, blijkbaar vermindert. Dit verschijnsel zag
men bij een bewaartemperatuur van 2—5° C. na 168 uren optreden, bij 15—17⁰ C.
echter reeds na 72 uren.

Het isoelektrische punt van het vleeschalbumine krijgt in het begin geen ver-
andering, wat bewijst, dat proteïneomzettingsproducten (ptomaïnen) eerst in een
later stadium worden gevormd.

Hetzelfde zag men bij de indolvorming. Eerst na 6—8 dagen bewaren van het
vleesch komt indol voor.

De conclusie, die Manschke trekt, is deze, dat de eerste teekenen van bederf
in een stijging van de pH-waarde op 6,2—6,3 en in de vorming van ammoniak in
een graad van 20 mgr. op 100 gram vleesch tot uiting komen.

Over de waarde van de pH-bepaling voor de beoordeeling van de houd-
baarheid van het vleesch.

Scholemann ¹), die een proefschrift over dit onderwerp samenstelde, vond, dat
normale varkens 24 uur na de slachting een pH-waarde toonden van tusschen 5,7—
6,2, runderen van 5,8 tot 6,2 en paarden van 5,8 tot 6,2. De waarde van de pH-
bepaling voor de beoordeeling van het vleesch van noodslachtingen is in de prak-
tische vleeschkeuring niet te overschatten, daar een zeker procentgedeelte van de
onderzochte noodslachtingen een hooge pH-waarde vertoonde, zonder dat dit met
een ander uiterlijk of kenteeken van mindere houdbaarheid van het vleesch parallel

Bij een ander deel van de onderzochte gevallen had het vleesch een normale
zuurgraad, ofschoon uiterlijk en aard van het vleesch wezen op een mindere houd-
baarheid.

De meening van Andrjewsky, dat men door de pH bepaling de dieren zou kunnen
ontdekken, die aanleiding tot een vleeschvergiftiging kunnen geven, kon niet be-
vestigd worden.

In bepaalde gevallen beteekent de pH-bepaling echter toch wel een welkome
uitbreiding van het onderzoek en deze bepaling kan in twijfelachtige gevallen tot
een juiste beoordeeling bijdragen.

PH-waarden van 6,4 en hooger, 24 uur na de slachting, zijn als een bewijs van
een mindere houdbaarheid van het vleesch te beschouwen. Het is dan ook aan te
bevelen, dat men dergelijk vleesch niet zoomaar zonder meer in het vrije verkeer
toelaat.

Door middel van vergelijkende proeven werden door Zwilling en Sergeewa ²)
de verschillende chemische methoden voor de onderkenning van de deugdelijkheid
van vleesch op hun gevoeligheid nagegaan.

Lakmoespapier toonde een neutrale en soms zelfs een zure reactie als het vleesch
sterk bedorven was; pH-waarden van 6,5 en hooger wezen in de meeste gevallen
op een reeds opgetreden bederf.

De methyleenblauwreductaseproef was onbevredigend, daar zoowel bij versch
als bedorven vleesch een ontkleuring plaats vond. De Ebersche reactie, in de wijziging
volgens Guttermann, alsmede de loodazijnproef volgens Budajan gaven slechts
een positieve reactie bij reeds geheel bedorven vleesch. Ook de reacties met gua-
jachars, zilvernitraatoplossing en azijnzuuroplossing (proef van Andrjewsky)
bleken voor het onderkennen van een beginnend bederf niet geschikt.

¹*) Scholemann. Untersuchungen über die Verwendbarkeit der pH Bestimmung zur Beur-
teilung des Haltbarkeit des Fleisches in der Fleischbeschau. Vet. Med. Dissert. Hannover,
1936.

²) Zwilling en Sergeewa. Z^ur Frischebeurteilung des Fleisches. (Z. f. Unters, d.
Lebensm. Jg. 72, 1936, pg. 148).

De bepaling van de zuur-alkaliecoëfficient volgens Smorodinzevv vertoonde bij
de verschillende vleeschmonsters een te groote variatiebreedte, zoodat deze bepaling
voor de beoordeeling van de deugdelijkheid van vleesch niet is te gebruiken.

In de gevallen, waarbij in de vleeschmonsters talrijke bacteriën aanwezig waren
en de monsters volgens organoleptisch onderzoek sterk bedorven waren, gaf de
zuurstofbepaling volgens Tillmanns een duidelijke vermindering van het zuurstof-
gehalte aan. Nesslersch reagens toonde een troebeling en kleurverandering bij tame-
lijk bedorven en een neerslagvorming bij reeds geheel bedorven vleesch.

De meest gevoelige reacties bleken de magnesia- en benzidinreactie. Een nega-
tieve magnesiareactie kwam overeen met volkomen versch vleesch. Reeds sporen
van een beginnend bederf werden door een positieve magnesiareactie en dikwijls
door een negatieve of slechts zeer zwakke benzidinreactie aangetoond.

Voor de beoordeeling van de toestand van deugdelijkheid van vleesch wordt door
Zwilling en Sf-rgeewa de volgende reactie aangeraden :

Van het te onderzoeken vleesch worden 2—3 stukken van 300—400 gram geno-
men, deze organoleptisch onderzocht en bacterioscopisch onderzocht. Daarna
wordt deze hoeveelheid vleesch in een vleesehmolen gemalen en chemisch onder-
zocht. Bij een negatieve magnesia- en positieve benzidinreactie en een gering bacterie-
gehalte is het vleesch nog als volkomen versch te beschouwen. Bij een positieve
magnesia- en negatieve benzidinreactie moet nog de Nesslersche proef worden
verricht. Valt deze proef negatief uit, dan kan het vleesch, voorzoover het een
gering bacteriegehalte heeft, voor direct gebruik worden vrijgegeven. Valt echter
de Nesslersche proef positief uit, dan is het vleesch als geheel onbruikbaar te be-
schouwen. de Graaf.

Volgens Boldyreff is haemophilie een ziekte waarvan men tot nu toe alleen
met zekerheid kon zeggen, dat daarbij de bloedstolling vertraagd is. Therapeutisch
was slechts weinig uit te richten.

Schrijver heeft zich vele jaren met de bestudeering van deze ziekte bezig gehouden.
Ook bij honden komt zij een enkele maal voor. Gebleken is, dat ook honden, waarbij
een pancreasfistel was aangelegd, een neiging tot bloeden hadden. Ook door de
school van Pawlov was dit reeds opgemerkt. Daar dacht men echter de oorzaak
hiervan aan het verlies van alkali te moeten toeschrijven. Schrijver is het hiermee
niet eens. Uit proeven, die door Aniekkov in schrijver\'s laboratorium werden ver-
richt, bleek, dat gedurende de tijden dat het pancreassap vrij door het bloed kan
worden opgenomen de stolling veel sneller gaat dan tijdens rustperioden van het
digestiekanaal. Schrijver heeft zelf proeven genomen met honden, waarbij de pan-
creas was weggenomen. Dit veroorzaakte een veel slechtere bloedstolling. Dit is
volgens schrijver ook de verklaring voor de oude waarneming, dat het bloed bij een
geïsoleerde hart-longcirculatie na 4 uur onstolbaar is geworden. Ook werden proeven
genomen met honden waarbij een pancreasfistel was aangelegd. Het bleek, dat
indien pancreassap hierdoor afgevoerd wordt er een merkbare afneming van de
bloedstolling optreedt. Zelfs kon een duidelijk verminderde stolling worden waar-
genomen na een kortdurende afsluiting van de uitvoergangen van de pancreas.
Ook door de darm zou, hoewel in minder mate, een dergelijk ferment kunnen worden
afgescheiden. Afwezigheid van het ferment zou behalve een verminderde stolling
ook een degeneratie van de vaatwand veroorzaken. Schrijver tracht ook te verklaren
waarom haemophilie veel meer bij mannelijke dan bij vrouwelijke individuen
voorkomt (hij kent 3 vrouwelijke patiënten, die aan haemophilie lijden). Het is geble-
ken, dat bij de vrouw de periodieke schommelingen in de afscheiding van pancreassap
grooter zijn dan bij den man. Hierdoor zou bij eerstgenoemden de resistentie grooter
zijn geworden.

Schrijver wijst er verder op, dat therapeutisch pancreasferment moet worden
ingespoten.

Er zou een groote overeenkomst bestaan tusschen diabetes en haemophilie. Ook
bij eerstgenoemde ziekte komen dikwijls laesies van de vaatwand voor. Dat hae-
mophilie soms op oudere leeftijd spontaan geneest, schrijft hij toe aan het feit dat
het metabolisme dan afneemt, waardoor er minder gebrek bestaat aan pancreas-
ferment. KOOPMANS.

De laatste tijd is komen vast te staan, dat bij diabetes van den mensch naast de
Langerhan\'sche eilandjes in de pancreas ook de hypophyse.een belangrijke rol
speelt. In 1932 kon Houssay bij den hond aantoonen dat, na het toevoeren van
hypophysevoorkwab-extract diabetes kon worden opgewekt; bij extirpatie der
hypophyse hadden de dieren daarentegen een verlaagd bloedsuikergehalte.

Anselmine en Hoffmann ¹) hebben de laatste jaren onderzoekingen op dit gebied
verricht. Het is hun gelukt in het bloed en in de urine van diabetespatiënten vetstof-
wisselings-en koolhydraatstofwisselingshormon aan te toonen. Eerstgenoemd hormon
veroorzaakt een sterke stijging van het aantal ketonlichamen, laatstgenoemd geeft
een afneming van het glycogeengehalte van de lever. Beide hormonen zijn afkomstig
uit de hypophyse-voorkwab waaruit ze door schrijvers in 1931 en 1934 werden
geïsoleerd. De werking van beide hormonen kan door insuline worden opgeheven.
Volgens schrijvers moet nu de toeneming van het aantal ketonlichamen bij diabetes-
patiënten aan dit vetstofwisselingshormon en het verminderde vermogen van de
lever om glycogeen vast te leggen aan het koolhydraatstofwisselingshormon worden
toegeschreven. Zij willen echter niet zoo ver gaan de hypophyse-theorie te stellen
tegenover de insuline-theorie. Zoowel de hypophyse als de pancreas en misschien
nog ander klieren zouden bij diabetes een belangrijke rol spelen.

Onderzoekingen betreffende het vitamine A gehalte van het bloed van
patiënten met oogsymptomen van avitaminose A.

Nadat in 1926 Carr en Pricf. een chemisch-colorimetrische methode hebben
uitgewerkt om kleine hoeveelheden vitamine A en carotine aan te toonen, is de
mogelijkheid geopend om de hoeveelheid van deze stoffen in het bloed te bepalen.
Van patiënten met afwijkingen die over het algemeen beschouwd worden als een
uiting van gebrek aan vitamine A, beschikt men tot nu toe niet over gegevens omtrent
het gehalte van de A stoffen in het bloed. Door sie Boen Lian ²) is hiernaar een
onderzoek gedaan.

De verschijnselen van xerophthalmie gaan meestal gepaard of worden vooraf
gegaan door nachtblindheid. Veenendaal.

Bij een 23 dagen zwangere cavia werd intraperitoneaal 0,5 c.c. Trypanosoma
gambiense-houdend bloed ingespoten. In het bloed werden, vanaf de volgende dag,
steeds trypanosomen aangetroffen. Bij de ruim een maand na de besmetting geboren
twee jongen werden vanaf de 6e en de 8e dag in het bloed trypanosmen gevonden.

²) Sie Boen Lian. Geneesk. Tijdschr. voor Ned. Indië. 1937. afl. 30, blz. 1786.

⁴) Wildführ. Bact. ent. Gartner als Erreger einer Gehirnhautentzündung. D. M. W. Jg.
62, 1936, pg. 344, referaat Z. f. Fl. u. Milchhyg. 1937, Jg. 47, pg. 140.

vrouwelijk geslacht ziek onder verschijnselen van onrust, buikpijn en koorts. Na een
tijdelijk herstel trad opnieuw koorts op, met ziekelijke trekkingen van handen en
voeten. Lumbaalpunctie bracht geen verbetering, zoodat na 13 dagen de dood
intrad.

Bij bacteriologisch onderzoek van de liquor werden Gärtnerbacillen gevonden,
pathogeen voor muizen bij parenterale infectie. De besmetting van het kind was,
dacht men, veroorzaakt door besmette koemelk. De betreffende koe had bij bloed-
onderzoek een zwakke, doch duidelijke agglutinatie tegenover Gärtnerbacillen.
Melk en faecesmonsters waren negatief. Een in het voorjaar geboren kalf van dezelfde
koe zou af en toe aan een Gärtnerinfectie hebben geleden. Daaruit wordt geconclu-
deerd, dat de verstrekte melk op de bewuste tijd met Gärtnerbacillen besmet is
geweest. de Graaf.

Over het voorkomen van Breslau- en Gärtnerbacillen in waterplassen,
beekjes, vijvers, enz., waarin watervogels worden gehouden. Tegelijk
een poging tot vaststelling van de oorzaak van bacterieele levensmiddelen-
vergiftigingen, veroorzaakt door waterwild.

Het is bekend, dat in de meeste gevallen, waarbij een bepaalde epidemie onder
waterwild voorkomt, het een Breslauinfectie betreft. De dieren zouden zich dan
besmetten door opname van besmet voeder of water. De verdere verspreiding
volgt dan gewoonlijk door besmette broedeieren, zooals uit pathologisch-anato-
mische veranderingen van de eierstok van klinisch gezonde, volwassen dieren, welke
de ziekte hebben doorstaan, is op te maken. Sedert eenige jaren komen dergelijke
infecties onder het waterwild in Duitschland meer en meer voor. Daar dit waterwild
doorgaans in stil staande wateren, dikwijls in vuile poelen en verontreinigde grachten
verblijft, is het logisch te verwachten, dat dergelijke plaatsen door enteritisbacteriën,
in dit geval Breslaubacteriën, zouden zijn verontreinigd.

Daarom heeft Krantz *) dergelijke plaatsen, alsmede de faeces van eventueel
aanwezig waterwild, welke op den oever van die plekken werden aangetroffen,
cultureel onderzocht. Hij heeft uit een ioo-tal grachten, vijvers, waterplassen, enz.,
en ook uit stroomend water, watermonsters nader onderzocht. In geen enkel geval
mocht het gelukken enteritisbacteriën te kweeken. Wel groeiden in alle ter onderzoek
gekregen monsters in min of meerdere mate colibacteriën. Toch kan, meent hij,
in een bepaald geval, als een verontreiniging door een sterk besmette pluimveekoppel
van het water plaats vindt, dit water voor mensch en dier gevaar opleveren.

Schaper ¹) vermeldt een geval van een koudbloedmerrie — zeer goed preferent
moederdier — die in het geheel 13 veulens geworpen had, waarvan er tien hengst
en drie merrie waren. Van de hengsten waren er 7 cryptorchide. Daar de veulens
op twee na alle van verschillende vaders waren, is het duidelijk, dat de afwijking
van de moeder geërfd werd. Van de hengsten hadden er twee met succes gedekt.
Een ervan was zelfs een dubbelzijdige klophengst. Schr. wil ter bestrijding van dit
erfelijk gebrek bepaald zien, dat klophengsten zoo spoedig mogelijk gecastreerd
worden, dat normale hengsten afgekeurd en gecastreerd worden, als blijkt, dat zij
cryptorchieden verwekken, en ten slotte, dat nakomelingen van merries, met dit
gebrek, erfelijk belast, van de fokkerij worden uitgeschakeld.

¹) Dr. W. Schäper. Beitrag zur Vererbung des Kryptorchismus beim Pferd. Tierärzt.
Rundschau No. 49, S. 816, 1937.

Eugen Fröhnf.r. Lehrbuch der Arzneimittellehre für Tierärzte. 14e editie,
bewerkt door Prof. Dr. Med. Vet. R. Reinhardt.

Ferdinand Enke Verlag. Stultgart-W., Hasenbergsteige 3 ; Prijs : R.M. 20,
Geb. 27.80, voor buitenland 25% korting.

De omstandigheid, dat het werk van Fröhner in zijn oorspronkelijke vorm reeds
13 edities beleefde en nu na diens dood, bewerkt door Reinhardt, voor de 14e maal
verschijnt, bewijst, dat het aan zijn doel beantwoordt.

Inderdaad kan de dierenarts zich in dit werk op snelle wijze oriënteren over
ieder gangbaar geneesmiddel, daar de materie overzichtelijk en beknopt is weer-
gegeven.

De indeling der stof heeft geen grondige wijziging ondergaan ; een bezwaar is,
dat, evenmin als in de vorige edities aan een principiële indeling werd vast gehouden;
de stof werd deels gegroepeerd naar de pharmacodynamische eigenschappen der
middelen (zoals koorts- en hartmiddelen) en deels naar de chemische samenhorigheid
(zoals metalen en metalloiden, alcaliën enz.). Daardoor ontstaat ook hier de twee-
slachtigheid, gemeen aan meer pharmacologische werken. Een aanwinst is de —
zij het bescheiden — algemene beschrijving der werkingswijze, aan het hoofd der
meeste groepen geplaatst ; dat dit weer niet steeds werd doorgevoerd, is slechts
te betreuren, te meer daar de uitvoerige inleiding vervallen is.

De gegevens over Pharmacognosie en Pharmaceutische Chemie werden beknot;
een aantal middelen, die van weinig practische waarde zijn of meer zijn, werd
geschrapt. Vele nieuwe middelen, zoals narcotica, ontsmettings- en antiparasitair
werkende middelen, vitaminen, hormoonpreparaten, onspecifiek werkende middelen,
werden toegevoegd, terwijl de behandeling der afzonderlijke middelen volgens het
tegenwoordige standpunt der wetenschap plaats vond.

Het spreekt van zelf, dal bij een zo omvangrijke materie als deze persoonlijk
verschil in opvatting over de indeling en behandeling respectievelijk de appreciatie
der afzonderlijke middelen steeds zal bestaan. Dit neemt niet weg, dat ik dit veteri-
naire werk, voor het doel, waarvoor het is uitgegeven, als een der beste, zo niet het
beste, beschouw. Voor den hollandsen dierenarts bestaat echter het bezwaar, dat
de latijnse terminologie der stoffen volgens duitse zienswijze geheel anders is dan de
hollandse. Geeft hij zich daarvan rekenschap, dan is ook voor hem dit werk een
practische aanwinst.

Mededeelingen van het Landbouwkundig Bureau der Staatsmijnen
in Limburg en N.V. Mekog.

Deze nuttige „Mededeelingen" worden, op aanvraag, gratis toegezonden door
de Administratie te Heerlen. Vr.

Ondergeteekende herinnert de leden er aan dat de contributie over 1938 in twee
termijnen kan worden voldaan, en wel vóór 1 Maart ƒ14.50, en vóór 1 September
ƒ 12.00, door overschrijving op gironummer 111985 van ondergeteekende. Na 1
Maart wordt per kwitantie over het geheele bedrag beschikt.

De penningmeester van de Afdeeling Zuid Holland verzoekt den leden het
contributie-bedrag ad f 26.— vóór 1 Maart op gironummer 219310 (van pen-
ningmeester der Afd.) te storten.

De voldoening kan ook in 2 termijnen geschieden: vóór 1 Maart f 14.— en
vóór i September f 12.—. Bij niet-betaling van het geheele bedrag of den
eersten termijn zal na 1 Maart over de geheele som per giro-kwitantie beschikt
worden. D. Hendrikse.

Ingevolge besluit van het Hoofdbestuur kan de contributie over 1938 wederom
in twee termijnen worden voldaan en wel vóór 1 Maart en vóór 1 September,
telkens de helft.

Aan de leden wordt verzocht hun contributie voor de M. v. D. ad
ƒ 24.— vóór i Maart a.s. te storten op mijn postrekening 143609, of desge-
wenscht vóór 1 Maart a.s. ƒ 12,— en vóór 1 September a.s. wederom ƒ 12.—.
Wordt vóór 1 Maart a.s. niet gestort, dan wordt na dien datum over de ge-
heele contributie beschikt, verhoogd met zegel- en incassokosten. Over 1938
wordt geen Afdeelingscontributie (contributie Mil. Vet. Ver.) geheven.

De Secretaris-Penningmeester,
Dr. J. G. C. van Vloten,
van Alphenstraat 8, Utrecht.

De Redactie richt hierbij een vriendelijk verzoek tot de Collega\'s,
vooral ook de Inspecteurs en de Hoofden van Dienst, om, bij even-
tueel voorkomende belangrijke en vermeldenswaarde zaken en (juri-
dische) kwesties op ons gebied, vooral ook processen en vonnissen
i. z. de uitvoering der Vleeschk.wet, een (zoo mogelijk uitvoerig)
bericht aan ons Tijdschrift te willen zenden.

Het komt n.1. herhaaldelijk voor dat wij dergelijke berichten pas
uit de tweede hand vernemen. Red.

Verzoek aan de dierenartsen in Nederland om hunne leveranciers
in veterinaire artikelen wel aan de Redactie te willen opgeven. Zulks
met het doel: adverteeren in ons Tijdschrift te bevorderen.

Artikel 3 van den Stichtingsbrief:
„De Stichting heeft ten doel het steunen en
„bevorderen van — en het aansporen tot
„wetenschappelijk tandheelkundig onderzoek."

De Stichting voor wetenschappelijk tandheelkundigen arbeid (W.T.A.) der
Vereeniging van Nederlandsche Tandartsen vraagt : een oorspronkelijk wetenschappelijk
werk, omvattende een onderzoek naar het ontstaan en het wezen van de tandcaries.

Bij beoordeeling van het antwoord zal o.m. aandacht geschonken worden aan
de vraag, of het uitzicht opent op een rationeele preventie van de tandcaries.

Het A. A. H. HAMER-fonds, dat zijn oorsprong heeft in een belangrijk bedrag,
den stichter als huldeblijk aangeboden door zijn oud-patiënten bij het nederleggen
van zijn tandheelkundige praktijk op 1 Mei 1928, stelt hiervoor ƒ 1000.— beschikbaar.

Tot mededinging worden toegelaten Nederlandsche en Nederlandsch-Indische
artsen, tandartsen, dierenartsen, biologen en studenten aan een Nederlandsche
of Nederlandsch-Indische universiteit, hoogeschool of tandartsenschool.

De inzendingen zullen worden beoordeeld door een commissie, bestaande uit
Prof. G. C. Heringa, Prof. B. C. P. Jansen, Hoogleeraren te Amsterdam, Prof.
P. Nieuwenhuyse, Hoogleeraar te Utrecht en Dr. J. P. Bijl, Directeur van het
Instituut voor Praeventieve Geneeskunde te Leiden, verder den voorzitter en een
bestuurslid der W.T.A. en den Hoofdredacteur van het Tijdschrift voor Tandheel-
kunde.

Antwoorden in duplo (het papier slechts aan één zijde met de schrijfmachine
beschreven) worden ingewacht aan het adres van den secretaris der W.T.A. uiterlijk
15 December 1939 in gesloten couvert, waarop motto, zonder bijvoeging van den
naam des auteurs. In dezen omslag moet zich een tweede gesloten couvert bevinden
waarin naam en adres van inzender en het motto moeten voorkomen. Alleen de
omslag van de(n) bekroonde zal worden geopend. Niet bekroonde inzendingen
worden teruggezonden, indien een correspondentie-adres (een ander dan dat van
den inzender) op de buitenste enveloppe bij het motto is vermeld. De uitslag zal,
zoo mogelijk, binnen een halfjaar in het Tijdschrift voor Tandheelkunde worden
bekend gemaakt.

De W.T.A. behoudt zich het recht voor van eerste publicatie van het bekroonde
antwoord in het Tijdschrift voor Tandheelkunde.

Indien na afloop van den termijn geen antwoorden zijn binnengekomen, kan
deze door het W.T.A.-bestuur met 6 maanden worden verlengd, of indien na de
beoordeeling der inzendingen blijkt, dat geen daarvan kan voldoen aan de gestelde
voorwaarde, zal de W.T.A. een nieuwe prijsvraag uitschrijven.

Namens het Bestuur der W.T.A.,
J. S. Bruske, voorzitter.
P. Ch. Willemse, secretaris.

Nu de regeering van plan is voor het geheele land uniforme keurloonen voor de
verschillende soorten van slachtdieren vast te stellen verscheen in de „Vee- en
Vleeschhandel" van 21 December van het vorige jaar een beschouwing over dit
onderwerp, waaraan het volgende is ontleend.

Een der redenen, waarom men de instelling van uniforme keurloonen overweegt,
is allereerst om de z.g. binnenlandsche export tegen te gaan. Deze is vooral mogelijk
door de dikwijls zeer lage keurloonen in de plaatsen, waar de particuliere groot-
slachterijen zijn gevestigd. Meer speciaal geldt dit voor varkens, omdat in hoofdzaak
slechts het eigenlijke vleesch van deze dieren voor den binnenlandschen export
wordt bestemd en dus slechts dit gedeelte met invoerkeurloon wordt belast, terwijl
het spek en de andere minder waardevolle deelen voor de vleeschwarenfabrikage
achter blijven.

Een tweede reden is, dat men met het uniforme keurloon beoogt een meer gelijke
uitvoering van de keuring en van het op de abattoirs en slachtplaatsen en vleesch-
warenfabrieken uitgeoefende toezicht door de onderscheidene keuringsdiensten.
Wil men succes met deze maatregel hebben, dan moet deze uniforme keurloon-
regeling gepaard gaan met een gedetailleerde regeling nopens de samenstelling,
inrichting en werkwijze der keuringsdiensten, welke moet steunen op de in VI.wet
daaromtrent aanwezige bepalingen. De kans dient uitgesloten te worden, dat
sommige gemeenten slachtingen tot zich trekken door het verleenen van faciliteiten,
waarmede in dit verband bedoeld wordt een te soepele uitvoering der VI. wet,
door b.v. te weinig personeel en het niet stipt naleven der wettelijke voorschriften.
De gelegenheid daarvoor zal er zijn, omdat het Rijk, via de in het geheele land
ontvangen keurloonen, de kosten van de keuringsdiensten aan de gemeenten zal
dienen te restitueeren. Onafwijsbaar zal het zijn, de kleine keuringsdiensten samen
te voegen tot grootere, onder vol-ambtelijke leiding staande keuringskringen.

Bij het instellen van uniforme keurloonen zit niet alleen voor een bescherming
der financieele belangen van de openbare slachthuizen, doch eveneens die van de
doelstelling dier inrichtingen uit een oogpunt van hygiëne in uitgebreiden zin.
Als men uniforme keurloonen voor het geheele land gaat invoeren, moet men ver-
onderstellen, dat de invoerkeurloonen geheel zullen worden afgeschaft, wat niet
wil zeggen, dat de invoerkeuring zelf zou dienen te worden opgeheven. Dit zal zeer
zeker niet de bedoeling zijn. Voor plaatsen met slachthuizen zal dan het keurloon
plus slachtrecht slechts zeer weinig mogen uitsteken boven het keurloon voor buiten
het abattoir geslachte dieren. De exploitatierekeningen der abattoirs mogen, evenals
die der keuringsdiensten zonder openbaar slachthuis, geen verliezen opleveren,
zoodat men dus het uniforme keurloon zoodanig zal moeten vaststellen, dat een »
zeker percentage van het door de gemeenten in die inrichtingen geïnvesteerde
kapitaal als winst zou moeten worden uitgekeerd met het oog op de noodlijdendheid
der gemeentelijke financiën.

Wanneer als uitgangspunten worden aangenomen ten eerste : uniforme keur-
loonen (slachtrechten inbegrepen), met een zeer kleine verhooging voor de openbare
slachthuizen en ten tweede : wettelijke waarborgen, dat de gemeenten van het rijk
vergoed krijgen de kosten der keuringsdiensten en de nadeelige saldi der openbare
slachthuizen, welke vergoeding geput moet worden uit de door het Rijk ontvangen
keurloonen, dan is het billijk en logisch, dat de invoerkeurloonen worden afge-
schaft.

Nadat nog uitvoerig wordt betoogd, dat, naast uniforme keurloonen en slacht-
rechten, door het Rijk ook nog een eenheidstarief voor de voornaamste andere
abattoirheffingen (als daar zijn weegloon, stalgeld, halgeld, enz.) dient te worden
gegeven, en dat men tevens normen moet vaststellen voor de personeelsbezetting
der eigenlijke keuringsdiensten, worden de volgende stellingen geponeerd :

1). Keurloonen en slachtrechten aan openbare slachthuizen worden als één
geheel beschouwd ;

2). De keurloonen worden in het geheele land uniform vastgesteld, met dien
verstande, dat die voor abattoirs niet meer dan 50 cent voor een stuk grootvee en
20 cent voor een stuk kleinvee hooger kunnen zijn dan de keurloonen voor buiten
die inrichtingen geslachte dieren ;

a) de personeelsbezetting der keuringsdiensten, wat aangaat het aantal keurings-
ambtenaren ;

b) den omvang en de wijze van het preventieve en repressieve toezicht uit te
oefenen door de keuringsdiensten ;

5). De heffingsverordeningen der keuringsdiensten en abattoirs worden gecodifi-
ceerd, hoofdzakelijk in dien zin, dat

a). de voornaamste heffingen, als weegloon, halgeld, steriliseeren van vleesch en
vet, enz. dezelfde zijn ;

b) de overige heffingen, rekening houdende met plaatselijke toestanden en
billijkheid, zooveel mogelijk gelijkgeschakeld worden;

6). De gemeenten storten het keurloon in \'s Rijks kas en eerstgenoemde ont-
vangen van het Rijk terug het nadeelig saldo van de keuringsdiensten en abattoirs ;

7). Het centrale gezag bepaalt, zoo dit met het oog op den financieelen toestand
der gemeenten onvermijdelijk is te achten, een zeker percentage van het door de
gemeenten in de abattoirs geïnvesteerde kapitaal, hetwelk de gemeenten als winst
ontvangen ;

8). Voor kapitaal-uitgaven ten behoeve van abattoirs is speciale, voorafgaande
goedkeuring van het centrale gezag noodzakelijk ;

9). De administratie van de keuringsdiensten en abattoirs wordt naar een uniform
model ingericht, opdat het toezicht op het financieel beheer volledig tot zijn recht
kome ;

10). De percentages van afschrijving op de vaste bezittingen der keuringsdiensten
en abattoirs worden doorliet centraal gezag vastgesteld ; dit laatste is verder bevoegd
ten aanzien van het overige financieele beheer algemeene regelen te geven (b.v.
wat als onderhoud en wat als vernieuwing is te beschouwen).

liet aantal slachtingen en de vleeschconsumptie gedurende het derde
kwartaal van 1937.

In de Staatscourant verscheen een opgave van het aantal slachtingen voor het
binnenland gedurende het derde kwartaal van 1937, inclusief noodslachtingen en
gestorven dieren, maar exclusief de slachtingen voor de Veehouderijcentrale. Deze
cijfers waren : runderen 83.386 ; nuchtere kalveren 62.914 ; vette kalveren 34.915 ;
graskalveren 26.765 ; varkens 275.780 ; idem huisslachtingen 5074 ; schapen 56.450 ;
paarden 8316 en geiten 5122.

Van de procentueele verschillen tusschen de aantallen slachtingen gedurende
het derde kwartaal 1937 en die van het derde kwartaal 1936 geeft de ,,V.- en VI.-
handel" het volgende overzicht : meer of minder dan in 1936 : runderen —17,1% ;
nuchtere kalveren —10,7% ; vette kalveren —12,9% ; graskalveren 5% ; varkens
varkens — 6,4% ; varkens huisslachtingen 15,9% ; schapen — 12,6% ; paarden
26,6% en geiten 104.2%.

Door gemiddelde slachtgewichten te nemen voor de verschillende slachtdieren,
en daarbij op te tellen de hoeveelheid ingevoerd vleesch, berekent het blad
het verloop der vleeschconsumptie. Uit die cijfers blijkt, dat, vergeleken met
het overeenkomstige kwartaal van 1936, de rundvleeschconsumptie ongeveer
£ kg terug ging, eveneens de varkensvleeschconsumptie met £ kg. De paardevleesch-
consumptie was 0,06 kg per hoofd der bevolking hooger geworden, terwijl het
gebruik van schapen- en geitenvleesch slechts zeer weinig, n.1. 0,02 kg per hoofd
terug liep.

Alle vleeschsoorten te zamen genomen, blijkt, dat de normale vleeschconsumptie,
blijkens deze cijfers, van 73.028.390 kg gedurende het derde kwartaal van 1936 is

teruggeloopen tot 64.909.610 kg over het overeenkomstige kwartaal van 1937;
een daling van 8.118.780 kg of 11,1%. Het blad voegt er aan toe, dat de teruggang
in het eerste kwartaal van 1937, t.a.v. dezelfde periode van 1936, reeds bedroeg
3,43%, en in het tweede kwartaal 4,72%.

Bij K.B. van 11 December 1937, Stbl. 865, is een wijziging gebracht in art. 2
van het K.B. van 24 Mei 1922, Stbl. 379, waarbij dit artikel als volgt moet worden
gelezen :

„Van de bepaling onder letter a, eerste alinea, van het eerste lid van art. 2 van de
vleeschkeuringswet zijn uitgezonderd de volgende voor technische doeleinden
bestemde deelen :

1). beenderen, mits geheel van spieren ontdaan, voor zoover zij zich niet bevinden
in inrichtingen, waar vleesch of vleeschwaren worden verkocht of voorradig zijn ;

2). a. beenderen, mirs geheel van spieren ontdaan ; b. varkenshuiden ; c. onge-
smolten vet, voor zoover deze artikelen onder toezicht en volgens aanwijzing van
den keuringsveearts of van den door dezen aan te wijzen ambtenaar, vermengd zijn
met dierlijke olie, kalk, carbol, creoline, saprol of andere met goedkeuring van den
desbetreffenden Inspecteur van de volksgezondheid aan te wenden stoffen."

Aangezien bij geruchte bekend is geworden, dat er gewerkt wordt aan een
wijziging der Vleeschkeuringswet en de mogelijkheid groot is, dat daarbij ook
belangrijke landbouwbelangen aan de orde zullen komen, hebben, aldus een
bericht in de „V. en VI.handel" van 4 Jan. j.1. de Centrale Landbouworganisaties
besloten tot den Minister van Sociale Zaken het verzoek te richten, hen in staat
te stellen vooraf van de voorgestelde wijziging kennis te nemen en hierover haar
advies uit te brengen. de Graaf.

Bevorderd tot Doctor in dc Veeartsenijkunde J. D. Erdman Schmidt, dierenarts
te Hilversum, op een proefschrift getiteld : „Experimenteele Thrombose bij den
hond."

Bevorderd tot dierenarts H. Koens. Geslaagd voor het Doe toraal-examen 2e
gedeelte : R. Gol. Geslaagd voor het Doctoraal examen ie gedeelte : Mej. S. M.
Endert en de Heeren P. Koopman, R. E. de Maar, W. J. C. Reiningh en B. de
Vlas.

Gelet op het Koninklijk besluit van 31 Maart 1932 No. 19 (Nederlandsche Staats-
courant No. 65) en op de beschikking van den Minister van Staat, Minister van
Binnenlandsche Zaken en Landbouw van 20 Juli 1931 (Nederlandsche Staatscourant
van 20 Juli 1931, No. 138), zooals deze laatstelijk is gewijzigd en aangevuld ; mede
gelet op de artikelen 70 en 71 der Veewet :

1. wordt aan het bepaalde onder B, a, van voornoemde beschikking een nieuwe
alinea toegevoegd, luidende als volgt:

„6. vleeschwaren, voor zoover in deze beschikking niet genoemd en bestemd voor
Groot-Britannië."

Gelet op de gewijzigde beschikking van den Minister van Staat, Minister van
Binnenlandsche Zaken en Landbouw, van 31 Juli 1931 (Nederlandsche Staats-
courant van 31 Juli en 1 Augustus 1931, No. 147) ;

„Nadat den Rijkskeurmeester bij onderzoek is gebleken, dat het gezouten varkens-
vleesch nog voor uitvoer geschikt is, wordt, op de wijze, omschreven in artikel 62,
sub d., van het bovengenoemd Koninklijk Besluit, de verpakking voorzien van een
merk als bedoeld in artikel 61a van meergenoemd Koninklijk Besluit."

3. De artikelen 9 en 10 van voornoemde beschikking worden genummerd respec-
tievelijk 8 en 9. In den aanhef van het bepaalde onder letter C van voornoemde
beschikking wordt gesteld in plaats van „de artikelen 1 t/m g" : „de artikelen 1 t/m
8" en in plaats van „de artikelen 7 t/m 10" : „de artikelen 7 t/m 9".

De Minister van Economische Zaken heeft benoemd tot plaatsvervanger van
den Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst in het district Overijssel

Jelle Hans de boer te Steenwijk ; Frederik Jan Brinkman te Ommen ;
Jacobus Antonie Hage te Oldenzaal; Albert Antonie Hesselink te Deventer;
Lieuwe Hofstra te Hengelo (O.) ; Aart Adrianus Velthoen te Zwolle.

Verhuisd : Dr. J. Kok, den Haag, naar Sportlaan 113, Tel. 337766, Giro 321050.
Overleden : J. Zweers, te Utrecht.

W. Bastmf.yer, Untersuchungen über die Konzentration und mengenmäszige
Ausscheidung an reduzierenden Substanzen im Harn von Hunden und Verhalten
derselben bei Verabreichung von Vitamin-C-Präparaten. Inaug.-Diss. Hannover,
>937-

K. Dräger, Ueber die Sinus columnae vertebralis des Hundes und ihre Verbin-
dungen zu Venen der Nachbarschaft. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

K. Hagemeier, Röntgenologische Beobachtungen am Darmkanal, insbesondere
am Blinddarm der Ziege. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

J. Kolitz, Untersuchungen über die Milchsekretion und Milchzusammensetzung
nach Gaben von Elityran-Schilddrüsenextrakt bei Ziegen. Inaug.-Diss. Hannover,
\'937-

W. Meyer, Ueber die Zusammensetzung, Angriffsweise und Wirtschaftlichkeit
einiger Spezialpräparate (Abführmittel). Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

M. Holzhausen, pH-Wert und Gesamtazidität. Vergleichende Untersuchungen
am Magensaft gesunder und kranker Hunde nach Einwirkung des Alkoholpro-
befrühstücks von Ehrmann. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

H. Pörschmann, Untersuchungen an den Geschlechtsorganen von Bullen. Inaug.-
Diss. Leipzig, 1937.

H. F. Krallinger, Angewandte Vererbungslehre für Tierzüchter. Verlag Eugen
Ulmer, Stuttgart, 1937. R.M. 4.40

L. Weinmiller, Züchtungslehre für Geflügelzüchter. Verlag Eugen Ulmer,
Stuttgart, 1937. • R.M. 1.65

H. Baehring, Die Leistungsprüfung in der Jeverländer Rinderzucht und ihre
Stellung zu den derzeitigen Wirtschaftsfragen. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

F. Röhlcke, Ein Beitrag zur Frage der Ferkelaufzucht bei einseitiger Fütterung
der Muttersauen mit Rüben bzw. Kartoffeln, unter besonderer Berücksichtigung
des Hämoglobin- und Eisengehaltes des Blutes, sowie des Eisengehaltes der Milch-
Untersuchungen an Angler-Sattelschweinen. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

O. Schmedemann, Die Geschichte und Entwicklung der mecklenburgischen
Warmblutpferdezucht von ihren ersten Anfängen bis zum Jahre 1895. Inaug.-Diss.
Hannover, 1937.

B. Berg, Sarkomatose und Lymphosarkomatose bei je einem Hund. Inaug.-Diss.
Hannover, 1937.

E. Kühne, Ueber Milzveränderungen bei Schlachtschweinen und ihre Ursachen
mit besonderer Berücksichtigung der Milzgewebshernien. Inaug.-Diss. Hannover,
\'937-

A. Szczepanski, Ein Beitrag zur Polydaktylie des Pferdes. Inaug.-Diss. Hannover,
"937-

O. Dix, Untersuchungen über die Formen, unter denen die Tuberkulose beim
Rinde auftritt. (Nach dem Material vom Städtischen Schlacht- und Viehof zu Gera
in Thüringen). Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

G. Brauns, Ein Beitrag zur pathologischen Anatomie der Abortus-Bangcrkran-
kung des Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

K. Schubert, Beitrag zum Vorkommen und zur Entstehung tuberkulöser Ver-
änderungen in der Darmschleimhaut des Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

H. Schmiedt, Häufigkeit und Formen der Tuberkulose des Rindes unter Berück-
sichtigung der Pathogenese. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

H. J. Härder, Untersuchungen über die Hauttemperatur des Schweines mit dem
Thermo-Element. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

H. Hombrink, Verträglichkeitsprüfungen und Behandlungsversuche mit Ozon
an gesunden und kranken Eutervierteln und intravenöse Ozoninsufflationen (Zyto-
zonapparat). Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

A. Jeiler, Wie beeinfluszt der Aderlasz beim Pferd das morphologische Verhalten
und das Albumin-Globulin-Verhältnis des Blutes? Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

H. Mastall, Chloridbestimmung im Harn gesunder und kranker Hunde. Inaug.-
Diss. Hannover, 1937.

J. Menslage, Ueber Betäubung und Abtötung des lebenden Fötus vor der Em-
bryotomie. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

F. Paulsmeier, Quantitative Bestimmung der Urobilin-Farbstoffe in der Milch
von Kühen und ihr diagnostischer Wert für den Nachweis des Frischmilchendseins
der Kühe. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

R. Waldhelm, Untersuchungen über den Harnstoffgehalt des Speichels bei
gesunden und nierenkranken Pferden. Inaug.-Diss. Hannover, 1937-

K. Weber, Versuche mit der Trächtigkeitsfeststellung nach Cuboni durch chemi-
schen Nachweis des Ovarialhormons bei Pferd und Rind. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

R. Weckmüller, Kasuistischer Beitrag über den Krankheitsverlauf und das
Schicksal an Retikuloperitonitis erkrankter, nicht operierter Rinder. Inaug.-Diss.
Hannover, 1937.

K. Herzog, Statistische Erhebungen über Zahnerkrankungen beim Pferde.
Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

H. Berger, Hormonale Therapie als ätiologischer Behandlungsfaktor bei Huf-
krebs und Dermatitis verrucosa. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

M. Gervois, Le bacille de Type Bovin dans la Tuberculose Humaine. Revue de
la Documentation actuelle. (1937). Lille: Imp. L. Danel, 93, rue Nationale.

H. Behrens, Untersuchungen über seuchenhaftes Verlammen in Schleswig-
Holstein. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

W. Brewe, Beitrag zur Differentialdiagnose parasitärer und nichparasitärer
Gebilde bei der mikroskopischen Untersuchung des Hühnerkotes. Inaug.-Diss.
Hannover, 1937.

H. Brüggemann, Vergleichende Untersuchungen verschiedner Flotationsmedien
zum Nachweis von Leberegeleiern im Kot von Schaf und Rind. Inaug.-Diss. Hanno-
ver, 1937.

H. J. Freyer, Versuche zur Bekämpfung des Dasselbefalles beim Rinde. XII.
Beitrag, a) Die Auswirkungen des Entdasselung 1936 auf der Befall 1937. b) Derris-,
Barbasco-, Phenolpräparate und mechanische Abdasselung. Inaug.-Diss. Hannover,
\'937-

O. Leschin, Desinfektionsversuche an Anaerobiersporen. Inaug.-Diss. Hannover,
"937-

E. Mitscheri.ich, Antagonismus zwischen Bact. coli com. und Bact. enteritidis
Gärtner. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Th. Peters, Weitere Beiträge zur Diagnose der ansteckenden Blutarmut der
Pferde mit Hilfe des Kaninchenversuches. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

H. Preszer, Der Wert des Kaninchenimpfversuches für die Epidemiologie der
ansteckenden Blutarmut der Pferde. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

R. Röthel, Uebertragungsversuche bei experimenteller Virusstaupe. Inaug.-
Diss. Hannover, 1937.

E. Thumann, Die Schnellagglutination nach Diernhofer bei der Feststellung der
Brucellose sowie ein Beitrag zur Bekämpfung der Seuche durch Absordeung und
Ausmerzung. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Lapage, Geoefrey, Nematodes parasitic in animals. Methuen and Co., Ltd. 36
Essex Street W.C. London, 1937. 4 sh. 6 d.

W. Bode, Untersuchungen über den Einflusz des Alters beim erstmaligen Kalben
auf die Milch- und Fettleistung der Mittelweserkuh. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

H. Stenf.rt, Untersuchungen über die Eignung von Kalbsgekrösen zur Herstel-
lung von Eingeweidewürsten, insbesondere Leberwürsten Gleichzeitig ein Beitrag
zum Keimgehalt der Kalbsgekröse. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

H. von Pock, Beitrag zur Frage des Vorliegens „mikroskopisch nachweisbaren
Eiters" in der Milch. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

K. Tilgner, Weitere Studien über das Zellbild der Milch bei der tuberkulösen
Mastitis. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

Cheiron, Veterinärhistorisches Jahrbuch. Jahrg. IX, 1937. Verlag der Verlags-
abteiling der Reichstierärztekammer Berlin S.W. 19, Lindestr. 42. R.M. 20.-

W. Nuszhag, Die erste Hilfe bei Erkrankungen und Unfällen im Viehstall. Reichs-
nährstand Verlags-Ges. m.b.H., Berlin No. 4, 1937. R.M. 1.65

In vele landen heeft men gedurende den oorlog gebruik gemaakt van honden
voor legerdoeleinden. Het Duitsche leger bijv. had er in Aug. 1914 reeds 2000 en
vorderde er bovendien nog 4000.

Frankrijk heeft gedurende den oorlog een heel systeem van vordering en africhting
van honden opgebouwd. Eerst dienden de dieren hoofdzakelijk voor het opsporen
van gewonden. Later toen de stelling-oorlog begon, was dat niet meer zoo noodig,
en kregen ze een ander emplooi. Toen werden ze afgericht voor schildwacht-diensten.
Zij konden n.1. door hun scherp gehoor en hun gevoel voor bodemtrillingen, een
vijandelijke nadering spoedig waarnemen. Ook voor het overbrengen van berichten
bleken zij waardevol te zijn. Landrat *) vermeldt bijv., dat in de sector Vaudesson,
7 honden in 26 minuten dezelfde berichten overbrachten, als 24 mannen in 105
minuten. Ook is het bij Verdun voorgekomen, dat een hond verschillende malen
een bericht overbracht, in een linie, waar reeds 17 ordonnansen gesneuveld waren.
Verder deden ze dienst als waakhond, ter voorkoming van diefstallen, en verichtten
zij trek- en draagdiensten. Wanneer de gareelen en karretjes goed passende waren,
konden sommige honden 40 tot 50 km per dag afleggen. Zij trokken 100 tot 150 kg
met een snelheid van 8 km per uur over lange afstanden en met een snelheid van
18 km over korte. Draaghonden torsten 15 tot 20 kg op hun rug mee, onverschillig
of de weg goed of slecht was. In het algemeen was men dan ook zeer tevreden over
de verrichtingen der dieren. Klachten kwamen voort uit onvoldoende africhting,
welke op haar beurt weer voortkwam uit de groote vraag naar honden door de
fronten.

Niet alzoo in het Duitsche. Daar steunt men burger-clubs, die zich met de africh-
ting van honden bezig houden, financieel en geeft adviezen bij deze africhting,
gebaseerd op de resultaten van serieuze studiën over deze onderwerpen aan de
militaire school van honden te Kummcrsdorf.

Het aantal stuks pluimvee en het gebruik van eieren en pluimvee in
verschillende landen en in Polen.

Gutowska ¹) geeft een overzicht van de statistische gegevens uit de verschillende
landen naar de gegevens van het 5de en 6de wereldpluimveecongres. Hieruit blijkt
dat de gegevens voor verschillende landen onvolledig zijn. In verschillende landen
kan men een toeneming van het verbruik van eieren en pluimvee constateeren
evenals een toeneming van de productie van het pluimvee. In vele landen blijkt het
verbruik van pluimveeproducten nog zeer laag te zijn, maar ook daar heeft het
verbruik neiging tot stijging.

¹) Le Nombre de volaille et la consommation des oeufs et de la volaille dans \'iiffe-
rents pays et en Pologne. M. S. Gutowska. Higjena Productow zwierzecyck. Vol.
2» \'937- P- 33-

Den i8en Januari 1.1., overleed te Utrecht onverwacht in den
ouderdom van 52 jaar Collega Johannes Zweers, Rijkskeurmeester,
belast met het Rijkstoezicht op de Bacon-controle.

Zweers werd den 29en December 1885 te Deventer geboren en
behaalde na een vlotte vier-jarige studie in het jaar 1908 het diploma van
veearts. Hij vestigde zich toen als praktiseerend-en gemeente-veearts te
Rhenen, alwaar hij tot 1 October 1909 bleef. Hij voelde zich echter
meer aangetrokken tot een ambtelijke functie en werd benoemd tot
Rijkskeurmeester in algemeenen dienst, achtereenvolgens te Hoek van
Holland en Vlissingen. Vanaf het jaar 1911 tot 1929 werden aan zijn
leiding toevertrouwd de Rijkskeuringsdiensten van voor uitvoer bestemd
vleesch te Wolvega en in de laatste periode daarvan ook de dienst te
Akkrum. In het jaar 1929 werd Zweers belast met het Rijkstoezicht
op de Bacon-controle en deze functie heeft hij tot zijn dood bekleed.

Zweers was een uitmuntend ambtenaar, correct, zeer nauwgezet,
plichtgetrouw, ijverig, rustig en bezonnen, beschikte over uitstekende
geestesgaven en een helder inzicht. Deze eigenschappen gingen gepaard
met een bescheiden optreden en een prettig karakter en het is dan ook
niet te verwonderen, dat hij ieder die met hem ambtelijk in aanraking
kwam niet alleen voor zich innam en eerbied afdwong, maar daarmede
ook in de beste verstandhouding bleef.

Zweers wist te bereiken, wat hij zich had voorgesteld en vooral in de
laatstgenoemde functie, die hem zoo lief was en waarop hij zich zoo
met hart en ziel toelegde, kwamen zijn groote werklust en capaciteiten
LXV _IO

ten volle tot hun recht. Niet alleen den Lande, maar ook den Bacon-
fabrikanten heeft Zweers in die functie vele en uitstekende diensten
bewezen.

Ook als Gemeente-en Staatsburger had Zweers een goeden staat van
dienst. Reeds te Wolvega speelde hij als V.D. Raadslid en gedurende de
jaren 1919—\'923 als Wethouder een belangrijke rol, ten dienste van
de Gemeente en de gemeenschap. Daarnaast gaf hij zijn werkkracht
aan een functie, die hem eveneens zeer lief was, n.1. het Secretariaat
van de Vereeniging „Het Groene Kruis", Afdeeling Weststellingwerf.

In zijn standplaats Utrecht zette hij de traditie voort. Van de Utrecht-
sche Loge van de Vrijmetselaren was hij Aalmoezenier en voor vele
menschen, die hulp noodig hadden, is hij als zoodanig heel veel geweest.
Hij was voorts Secretaris van den Nederlandschen Protestantenbond
en vanaf de oprichting van de Afdeeling Utrecht van „Eenheid door
Democratie", eveneens Secretaris hiervan.

Voor zijn Gollega\'s en vooral voor de Frieschc dierenartsen is Zweers
echter veel meer geweest. Hij was een best lid van de Afdeeling
Friesland en vanaf het jaar 191 7 tot 1929 Secretaris van de Afdeeling.
In die 12-jarige periode, waarin moeilijke tijden met veel strijd voor-
kwamen, heeft hij aan de Afdeeling vele en uitmuntende diensten
bewezen. Veel werk heeft hij daar voor ons gedaan, heel veel heeft hij
ons daar gegeven en dat alles deed en gaf hij altijd even blijmoedig.
Het in het jaar 1926 door de Afdeeling uitgegeven Gedenkboek, aan
welks samenstelling Zweers het grootste aandeel heeft gehad, is het
blijvende getuigenis daarvan.

Nog steeds herinneren wij ons met grooten eerbied en dankbaarheid,
welk een eminent Secretaris hij was. Hij had de juiste opvatting van
deze functie : een groote steun zijn voor de Leden en Bestuursleden ;
hij wist op den juisten tijd ook het juiste woord, maar daarmede dan
ook de beslissing, te geven. Voor de Collega\'s was hij de behulpzame
vriend, die niet op den voorgrond wenschte te treden, maar steeds
bereid was op de hem eigen bescheiden wijze zijn juist en helder oordeel
of raad te geven of te dienen.

Zweers had dan ook bij ons niets dan vrienden om zich heen en
groot was onze teleurstelling toen hij Friesland ging verlaten. Zijn
hartelijkheid en groote belangstelling voor zijn Friesche vrienden
mochten wij daarna nog zoo herhaaldelijk ondervinden. Steeds is de
band tusschen hem en ons gebleven en hoe heeft het ons allen gespeten,
dat hij door dienstwerkzaamheden verhinderd was aan de feestelijke
herdenking van het 50-jarig bestaan van de Afdeeling deel te nemen.

Voor mij persoonlijk is Zweers niet alleen een groote steun als
Secretaris geweest ; die band versterkte onze reeds sinds langen tijd
bestaande vriendschap. Zweers is voor mij een door en door eerlijk

en oprecht vriend geweest. Zoowel ambtelijk als daarbuiten hebben
wij steeds in mooie harmonie, in de meest prettige verhouding, waarbij
nooit één wanklank is geweest, tot elkaar gestaan. Met groote dank-
baarheid zal ik zijn vriendschap steeds blijven gedenken.

Groot was onze ontroering bij het vernemen van zijn zoo plotseling
heengaan, waardoor dit werkzame leven zoo onverwacht is beëindigd
en op dat alles terugziende heerscht ook bij ons groote droefheid.
Nog kunnen wij ons niet begrijpen, dat wij dien trouwen Collega en
vriend verder moeten missen, dat ook wij onzen troost hebben te zoeken
in de dankbare herinnering en het weten, dat wij, die zoo geruimen
tijd zijn vriendschap en diensten hebben genoten, bevoorrecht zijn
geweest. Die dankbare herinnering, die eerbied en dat weten zullen de
Friesche Collega\'s in hoogen eere houden.

Den 2ien Januari 1.1., had de teraardebestelling t.e Utrecht plaats,
waarbij uit de groote belangstelling, ook buiten onzen veterinairen
kring, bleek hoezeer Zweers gezien was. Onder de aanwezigen waren
Vertegenwoordigers van de Maatschappij, Afdeelingen en Vereeni-
gingen, vele Collega\'s, Jaargenooten, velen van de Vrijmetselaren
en uit den Protestantenbondskring en vele vrienden. Woorden van
groote waardeering werden daarbij gesproken door Mr. J. M. A.
Paling te Utrecht, namens de Utrechtsche Loge, Prof. Dr. H. C.
L. E. Berger, als Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst,
ondergeteekende, namens de Afdeeling Friesland en als vriend, Dr.
J. A. Beijers, als studiegenoot, Voorzitter van de Afdeeling Utrecht
en namens den Nederlandschen Protestantenbond, G. Verschuur,
namens Eenheid door Democratie, G. Dokter, namens de Nederland-
sche Bacon-contróle-Vereeniging en Poesse, namens de groep Bacon-
exporteurs.

Onze gedachten gaan in de eerste plaats uit naar het zoo gelukkige,
thans zoo zwaar getroffen gezin, waarin velen en ook ik zulke genoeg-
lijke uren hebben doorgebracht en wij hopen zoo van harte, dat het
voor zijn vrouw en kinderen een troost moge vormen, dat zoo velen
zoo oprecht met hun medegevoelen en meetreuren om het verlies van
dezen Collega en vriend, die zulke mooie herinneringen heeft achter-
gelaten.

Gaat men de verslagen over de werkzaamheden van den Veeartsenij -
kundigen Dienst en den Gezondheidstoestand van den Veestapel
gedurende de laatste jaren na, dan valt het vooral op, dat bij het rund-
vee zooveel gevallen van schurft worden aangetroffen. De sterk
aangetaste dieren hebben er zeer onder te lijden. Er treedt vermagering
op, er worden zelfs sterfgevallen vermeld, maar vooral gaat het hier
om de verminderde melkgift, die bij de aangetaste dieren steeds verre
beneden normaal blijft, ook al worden de lijders krachtig gevoederd.

Van economisch standpunt beschouwd, vraagt het optreden van
runderschurft dus zeker onze aandacht.

Maar ook ten aanzien van de Volksgezondheid verdient het aanbe-
veling de schurftbestrijding eens onder de loupe te nemen.

Bij het rund is deze ziekte vaak zeer hardnekkig en daarom moeilijk
te bestrijden. Daarbij kan het lijden gemakkelijk op den mensch over-
gaan en aanleiding geven tot een zeer onaangename en vaak verborgen
gehouden huidziekte bij stalpersoneel en zelfs gansche boerengezinnen.

In het verslag van het jaar 1929 staat een geval genoemd, waarbij
alle leden van het gezin, door contact met het aan sarcoptes-schurft
lijdende rundvee, of door besmetting onderling, werden aangetast.
Hierbij moest de geheele stal koeien, die met haar vingerdikke korstige
en verwaarloosde huid moeilijk met succes te behandelen waren, op
advies van den dierenarts worden opgeruimd en alles grondig ontsmet.

Het verwaarloozen van deze huidziekte onder het vee kan dus tot
groote materieele schade leiden.

In dit verband dient allereerst een opmerking te worden gemaakt
met betrekking tot de huidverpleging van onze huisdieren, meer
speciaal van het rundvee, gedurende de stalperiode. Men krijgt wel
eens den indruk dat hieraan minder zorg wordt besteed dan vroeger.
Borstel en roskam behooren dikwijls al lang niet meer tot de vaste
gereedschappen in den stal. Het reinigen en zindelijk houden van de
huid heeft dan ook niet meer geregeld plaats, terwijl dan ook tegelijker-
tijd, en met name in donkere stallen, het toezicht op de huid komt te
vervallen. Nu is een vervuilde huid tevens een orgaan, dat al gauw niet
goed meer kan functionneeren, waardoor de gezondheidstoestand van
het dier weer schade moet ondervinden.

Maar hierdoor wordt het ook schier onmogelijk een beginnend
huidlijden van geringen omvang reeds dadelijk vast te stellen en tot
genezing te brengen. Tal van gevallen van runderschurft worden dan
ook pas ontdekt, wanneer het lijden reeds een groote uitgebreidheid
heeft verkregen en aanzienlijke huidveranderingen (verdikking,
plooivorming, ontstekingsprocessen) aanwezig zijn.

ook de meeste huidziekten naar voren en daaronder neemt de runder-
schurft zoo langzamerhand een zeer voorname plaats in.

Weidegang is natuurlijk zeer bevorderlijk voor een absolute genezing.
Is een dier op stal gedurende eenige weken met zorg behandeld dan
doet de weidetijd doorgaans de rest wel, doch de koeien worden dan
veelal in het najaar op stal opnieuw aangetast. Bij een behandelings-
methode behoort dan ook altijd een grondige reiniging van stal en stal-
gereedschappen, het in gebruik zijnde touwwerk enz.

Het succes van het een of ander bestrijdingsmiddel hangt dus niet
enkel van het middel zelf af, maar tevens van de omstandigheden
waaronder het wordt toegepast.

In de veterinaire praxis krijgt men dus gewoonlijk sarcoptesschurft
in een gevorderd stadium onder oogen en slechts bij uitzondering ziet
men gevallen van jongen datum.

De veehouders zijn in dit opzicht al zeer zorgeloos. Eerst wanneer
vermagering of slechte groei kan worden waargenomen, wordt genees-
kundige hulp ingeroepen. Men is dan ook dikwijls als dierenarts in zijn
keuze van behandelingsmethode wel zeer beperkt. De ergste patiënten
kunnen worden opgeruimd en anders is men wel aangewezen op
behandeling in de z.g. gascellen, waar de aan sarcoptes-schurft lijdende
runderen aan de inwerking van SO, dampen worden blootgesteld.

Over de behandeling van aan sarcoptes-schurft lijdende runderen
in gascellen werd in dit tijdschrift uitvoerig geschreven door Joan
Kirch (Tijdschr. v. Diergenk. i Jan. 1935)- De methode, aldus dit artikel,
komt hierop neer dat in een afgesloten ruimte een of meer dieren
worden geplaatst met het hoofd er buiten. In de cel wordt nu zoolang
zwaveldioxyd gevoerd tot een concentratie van ongeveer 6 vol. procent
is bereikt, een concentratie waarbij in een halfuur alle parasieten zoowel
op als in de huid, alsmede hun eieren, worden gedood.

Kirch noemt de volgende voordeelen van deze behandelingsmethode.
Het grootste voordeel is wel :

2. Het plotseling ophouden van de ondragelijke jeuk, waarmede
de dieren soms wekenlang zijn geplaagd.

3. Het daardoor spoedig in beter conditie komen der dieren met
verhoogd prestatievermogen.

7. Het gas is in elke hoeveelheid tegen een billijken prijs in een
compact volumen aan te voeren.

8. Onafhankelijkheid van de plichtsbetrachting van personen die
anders een smeerkuur moeten toepassen.

9. De methode kan te allen tijde worden toegepast en ook dienstbaar
gemaakt worden voor desinfectie van voorwerpen, die een andere
ontsmetting niet verdragen.

1. De omslachtige bewerking. Men heeft er grootere of kleinere
al of niet verplaatsbare installaties bij noodig, die ook weer door apart
personeel moeten worden bediend.

2. De inrichtingen zijn alleen rendabel indien de ziekte op eenigszins
uitgebreide schaal voorkomt, anders wordt de behandeling te kostbaar.

8. Het toch nog moeten behandelen van het lichaamsgedeelte dat
buiten de cel uitsteekt.

Het is wel interessant ook nog eens een andere opinie over de gas-
behandeling te vernemen.

Becker is in zijn proefschrift over schurftbestrijding door gasbehan-
deling bij runderen en vreemde dieren (autoreferaat Deut. Tier. Woch.
1930) van meening, dat de vaste gascel practisch onbruikbaar zal zijn,
omreden het vervoer van heele stallen met koeien een beletsel vormt.
Hij heeft daarom gascellen op wielen laten bouwen.

Becker is tot de conclusie gekomen, dat bij runderen telkens reci-
diven voorkomen, wanneer niet de geheele koppel wordt behandeld
en tegelijk de stal gedesinfecteerd. Een meening, die wij op grond van
eigen ervaringen, volkomen kunnen deelen.

De behandeling geschiedde met 5 vol. procent S0₂ bij een tempera-
tuur van 38 tot 42 graden Celsius. Gedurende een half uur moet, met
tusschenpoozen van 6 tot 8 dagen, de behandeling 3 keer worden
herhaald, ook de ontsmetting van stal en gereedschap.

Met de transportabele gascel op wielen konden nu ook diergaarden
worden geholpen. Niet minder dan 69 dromedarissen en g kameelen
konden zoo van scabiës worden verlost. Natuurlijk moest de cel naar
vorm en grootte dezer dieren worden ingericht. Behalve wat betreft
de gasconcentratie, die tot 8 vol. procent werd opgevoerd, geschiedde
de behandeling op dezelfde wijze als bij paarden en runderen. Na
enkele vergeefsche pogingen om met de voorbeenen in de halsmanchet
te komen, bleven deze woestijnbewoners rustig staan. Daarentegen
waren 9 Zebra\'s heel lastig te hanteeren.

Een minder goed succes kon Becker bereiken bij 21 lama\'s. Ofschoon
de gasconcentratie tot 12 vol. procent en de temperatuur tot 42 graden
Celsius zonder eenig bezwaar konden worden opgevoerd en de dieren
drie keer werden behandeld, traden na 6 tot 8 weken telkens recidiven
op. Blijkbaar kon het gas niet overal voldoende door het lang-wollige
haarkleed der lama\'s doordringen. Nadat het aanvoeren der S0₂door een stelsel buizen langs rug, ribben en buik evenmin alle
schurftmijten kon dooden, is Becker er toe overgegaan de lama\'s te
scheren, en, met succes.

Men ontkomt na lezing van dit proefschrift niet aan den indruk,
dat in de practische veehouderij zelfs met de transportabele gascel op
wielen niet veel is te beginnen, wil men namelijk daar de schurftbe-
strijding met kans op succes aanvatten en tot een goed einde brengen.

Wat toch is het geval ? Juist het kleinbedrijf vraagt ten onzent oin
een practische schurftbestrijding en dan stuit men bij een goede gas-
behandeling al dadelijk op het onkostencijfer.

Hier in Nederland heeft de veehouderij allereerst noodig een prac-
tische bestrijdingsmethode en het wil ons voorkomen, dat daarvoor
de gascel niet in de eerste plaats in aanmerking komt.

Een effectieve bestrijding van runderschurft kan onzes inziens alleen
dan slagen, indien valt te rekenen op de belangstelling en volle mede-
werking van den kant van de veehouders.

Immers alleen dan kan een aanvang worden gemaakt met de be-
strijding van beginnende runderschurft, in het stadium dus, wanneer
er nog weinig ziekelijke veranderingen van de huid zijn waar te nemen.

En men kan de veehouders ook dan alleen in een eventueele
bestrijdingscampagne inschakelen, wanneer men een behandelings-
methode kan aanbevelen, die tegelijk eenvoudig en doeltreffend is.

En op deze wijze zou als het ware een grondslag kunnen worden
gelegd voor een georganiseerde bestrijding van de runderschurft,
zulks in nauw verband met de georganiseerde bestrijding van andere
veeziekten, zooals de tuberculose, de paratuberculose en het besmettelijk
verwerpen.

Het ware daarbij misschien wenschelijk de ziekte verder ook wettelijk
te bestrijden door opname van de sarcoptes-schurft bij runderen in de
lijst van de officieel erkende besmettelijke veeziekten (evenals sarcoptes-
en dermatocoptes-schurft bij paard en schaap).

Indertijd, in de jaren 1934, 1935 hebben wij door welwillende
bemiddeling van den Veeartsenijkundigen Dienst tot de Nederlandsche
Veehouderij Centrale het verzoek gericht, naast het tuberculeuze vee
ook enkele exemplaren op te ruimen, die in erge mate door sarcoptes-
schurft waren aangetast. Op ons verzoek volgde toen een gunstige
beschikking.

En op deze wijze zou namelijk ook in de toekomst gehandeld kunnen
worden met betrekking tot bepaalde stallen, waar schurft kan worden
waargenomen.

Het is echter noodzakelijk, dat in zoo\'n stal, waar schurftlijders
moeten worden opgeruimd of overgenomen door de ziektebestrijdende
instanties, de overblijvende dieren aan een zorgvuldige huidverpleging
worden onderworpen en zulks onder toezicht van den dierenarts.

Op deze wijze zou het namelijk ook goed mogelijk zijn een overzicht
te krijgen van de voornaamste schurfthaarden in een bepaalde streek,
een bepaalde provincie, zelfs over geheel Nederland.

Heeft men de veehouders nu wederom voor een nauwkeuriger huid-
verpleging gewonnen, dan verdient het aanbeveling een goed medi-
cament bij de hand te hebben, een middel, dat overigens onschadelijk

is, geen prikkelende werking op de huid uitoefent, doch dat daarbij
in staat is de schurftmijten en de larven op de huid te fixeeren en binnen
korten tijd te dooden.

Zooals reeds werd opgemerkt is de bestrijding van verwaarloosde
schurftgevallen zelfs met het beste medicament uiterst moeilijk.

Schrijver dezes heeft na meer dan tienjarige practische ervaring
reeds tal van schurftmiddelen op hunne werking kunnen controleeren,
vanaf de gewone groene zeepbehandeling tot aan het zorgzaam
afsponsen van de aangetaste dieren met een versch bereide S0₂ oplos-
sing, volgens Prof. Klein.

Ook deze laatste methode kan doeltreffend worden genoemd, doch
zij is in het plan van schurftbestrijding, zooals wij het ons voorstellen,
weer practisch onuitvoerbaar.

Op zoek naar een eenvoudig en baat gevend schurftmiddel, hebben
wij in de laatste jaren een nuttig gebruik weten te maken van een
anti-scabiësolie uit het Laboratorium van de N.V. De Bataafsche
Petroleum Maatschappij te Amsterdam.

Wij pasten dit middel gedurende twee jaren in een dertigtal stallen
toe, in het meerendeel der gevallen bij sarcoptesschurft bij het rund,
ook wel bij sarcoptesschurft bij paarden en éénmaal bij sarcoptes-
schurft bij een tweetal varkens.

Deze varkens van ongeveer 70 tot 80 kg gingen in gewicht maar
niet vooruit, alhoewel de dieren toch krachtig werden gevoederd.
Dc varkens hadden een ondragelijken jeuk en aan de schouders zag
men reeds de voor schurft typische huidplooiing ontstaan. Allereerst
moesten de varkens op een ander gedeelte van het erf worden gehuisvest
alsvorens de behandeling met anti-scabiësolie een aanvang kon nemen.
Het oude hok werd geheel afgebroken. Hier in een nieuwe verblijfplaats,
waar herbesmetting niet zoo gemakkelijk kon plaats hebben werden
de dieren om den anderen dag aan een behandeling onderworpen.
De anti-scabiësolie is een niet drogende olie. Volgens voorschrift
moet met water verdund worden in de verhouding een deel olie op tien
declen water. Wij hebben het water bij deze varkens steeds warm
gebruikt en dit later ook bij de koeien toegepast. Het komt onzes
inziens het genezingsproces wel ten goede. Reeds na een veertien dagen
trad bij de varkens beterschap in van dit huidlijden. De dieren konden
nadien volkomen genezen worden afgeleverd.

Ook bij runderen kan deze anti-scabiësolie op eenvoudige wijze
worden toegepast. Men moet echter ook de verblijfplaats van de aan-
getaste dieren grondig reinigen met heet zeep- of sodawater en daarna
ontsmetten, bijv. met een oplossing van chloorkalk of gewone witkalk.

In een stal waar des winters geregeld schurftlijders onder de runderen
voorkwamen, gaf het gebruik van anti-scabiësolie gedurende de stal-
periodes 1935/36 en 1936/37 een zichtbaar beter resultaat.

Ook bij paarden kan deze anti-scabiësolie op de aangegeven wijze
met succes worden toegepast. De dermatophagusschurft is een bij zware
paarden veel voorkomende huidaandoening. Ook dit lijden wordt door

tal van veehouders veelal te zeer verwaarloosd omdat van weidegang
wel weer verbetering wordt verwacht.

Van toepassing van deze anti-scabiësolie bij het schaap hebben wij
nog geen voldoende ervaring kunnen opdoen.

Tenslotte moge er nogmaals op worden gewezen, dat de sarcoptes-
schurft bij het rund veel vaker kan worden waargenomen dan vroeger,
en dat men meer aandacht aan de bestrijding moet schenken, wil men
deze huidziekte tenminste binnen de perken houden.

Dit huidlijden vormt niet enkel een economische aangelegenheid,
maar is tevens een zaak van de Volksgezondheid.

Tal van gevallen van runderschurft worden pas ontdekt, wanneer
het lijden reeds een groote uitgebreidheid heeft verkregen.

De behandeling in gascellen is omslachtig en zal niet gemakkelijk
algemeene toepassing vinden.

Een effectieve bestrijding kan alleen dan slagen, indien valt te rekenen
op de belangstelling en volle medewerking van den kant van de vee-
houders.

Op deze wijze zou een basis kunnen worden gelegd voor een even-
tueele georganiseerde bestrijding.

Een eenvoudig baatgevend hulpmiddel bij de bestrijding vormt de
ariti-scabiësolie van de N.V. Bataafsche Import Maatschappij
„Koninklijke Shell" \'s Gravenhage.

Zonder grondige reiniging en ontsmetting van stallen, gereedschappen
etc. is elke behandelingsmethode ontoereikend.

Sarcoptesràude bei Rindern kommt in Holland öfters vor. Die Krankheit ist
auch für den Menschen ansteckend. Behandlung mit S0₂ (Gaszellen) genügt, ist
aber für kleinere Gehöfte umstàndig.

Verfasser erzielte gute Erfolge mit Anti-Seabiesöl der N.V. Bataafsche Import
Maatschappij (Dutch Shell).

Sarcoptic mange in cows occurs in Holland many times. The disease is infectious
to man.

Treatment with S0₂ (gas-boxes) is effective, but very cumbrous for small workings.

The author had good results with anti-scabies-oil, a petroleum-preparation of
the Batavian Import Co. (Royal Shell).

La gale sarcoptique est fréquemment constatée en Hollande chez les bovidés. La
maladie se transmet aussi à l\'homme. Le traitement à l\'anhydride sulfureux (cellules
à gaz) est efficace, mais trop onéreux pour pouvoir être appliqué dans les petites
exploitations.

L\'auteur a obtenu de bons résultats en appliquant l\'huile anti-gale, une prépara-
tion à base de pétrole de la S.A. Bataafsche Import-Maatschappij (Royale Shell).

Hoewel in de literatuur talrijke mededeelingen over kaasvergiftiging
zijn gedaan, tast men, wat de oorzaak hiervan betreft, nog in het duister.
Wel worden verschillende opvattingen hieromtrent verkondigd, echter
op weinig of niet overtuigende gronden. Een beknopte samenvatting
van het vraagstuk der kaasvergiftigingen is door v. Esveld gegeven,
terwijl in een mededeeling van Majoewsky en Tuenter ¹) een uit-
voerig literatuuroverzicht is te vinden. Ter aanvulling van dit laatste
wijs ik hier op een onlangs verschenen publicatie van Timmerman ²),
waarin deze — naar aanleiding van het onderzoek eener voedselver-
giftiging na het eten van leverworst, waarbij als oorzaak staphylococcen
of hunne toxinen konden worden vastgesteld — op de mogelijkheid
wijst, dat aan de kaasvergiftigingen een zelfde oorzaak ten grondslag
zou liggen.

De oplossing van het vraagstuk wordt ten zeerste bemoeilijkt, doordat
wij over geen enkele methode beschikken, giftige kaas met zekerheid
te onderkennen. In ons laboratorium worden jaarlijks ongeveer 5 a 10
monsters kaas, afkomstig uit gezinnen waar kaasvergiftiging is vast-
gesteld, onderzocht. In navolging van Bijlsma ³), die tezamen met
Hylkema uitvoerige onderzoekingen over kaasvergiftiging heeft ver-
richt, wordt hierbij naast een bacteriologisch en chemisch onderzoek
steeds een voederingsproef bij muizen verricht, waarbij deze proefdieren
gedurende 8 achtereenvolgende dagen uitsluitend met kaas en water
worden gevoederd. Bij deze verschillende methoden van onderzoek
werd echter gedurende de laatste jaren geen enkele positieve uitkomst
verkregen.

In verband met het bovenstaande nam ik met bijzondere belang-
stelling kennis van een publicatie van Straub en Lerner⁴), waaruit
men tot de conclusie zou kunnen komen, dat kaasvergiftigingen door
coli-toxinen worden veroorzaakt. Zij schrijven nl. : ,,Na de mededeeling
„van Dr. Plantinga in 1929 over door coli gevormde vergiftige stoffen,
„hebben wij kaas steeds ook op coli onderzocht, en die daarin bijna

³\') Jaarverslag van het Centraal Laboratorium voor de Volksgezondheid over
het jaar 1920 en volgende jaren.

,,zonder uitzondering aangetroffen (van 1930 tot 1933 van 15 gevallen
3 negatief), terwijl gezonde kaas nooit coli bleek te bevatten."

Op grond van een experimenteel onderzoek achten ook Majoewsky
en Tuenter ^x), ofschoon zij hiervoor geen bewijs konden leveren,
het niet onwaarschijnlijk, „dat aan B. coli als aetiologisch moment
een zekere rol moet worden toebedeeld."

In verband met de groote beteekenis voor de diagnostiek der kaas-
vergiftigingen besloten wij de door Straub en Lerner verkregen
resultaten aan eigen waarnemingen te toetsen. Te dien einde werden
ingezonden kaasmonsters, welke, op grond van waargenomen ziekte-
verschijnselen bij den mensch, van giftigheid waren verdacht, als-
mede een aantal in verschillende winkels gekochte kaasmonsters, op
de aanwezigheid van colibacillen onderzocht. Van de winkelmonsters
werd geregeld door enkele personen gegeten, zonder dat hiervan na-
deelige gevolgen werden ondervonden.

Het onderzoek der kaasmonsters geschiedde als volgt : Na schroeien
van de oppervlakte werd op steriele wijze 5 gr. kaas uit het monster
genomen, welke vervolgens in een steriele mortier met 45 cm³ steriele
physiologische keukenzoutoplossing werd fijngewreven. Van de aldus
verkregen suspensie werden verdunningen 1 : 10 en 1 : 100 in steriele
physiologische keukenzoutoplossing aangelegd. Op deze wijze werden
van elk kaasmonster 3 suspensies bereid, welke per cm³ resp. 100, 10 en
i mg kaas bevatten. Met elk dezer suspensies werden 2 gistingskolfjes
Mc. Conkey-vloeistof geënt, welke gedurende 2 dagen bij 37⁰ C. werden
bebroed. Indien na verloop van dezen tijd gasvorming en verkleuring
was opgetreden, werd een nader onderzoek op de aanwezigheid van
colibacteriën verricht en wel op de wijze, zooals door Meerburg en
Massink ¹) is aangegeven. Met de gegroeide Mc. Conkey-vloeistof wer-
den Endopiaten bestreken, welke gedurende een dag bij 37⁰ C. werden
geplaatst, waarna met een geïsoleerd liggende, verdachte kolonie een
groote agarplaat werd geënt. Na bebroeding bij 37⁰ C. tot den vol-
genden dag werden van een afzonderlijk liggende, uit Gram-negatieve
staafjes gevormde, kolonie de volgende voedingsmedia geënt:

1. peptonwater ; 2. glucosebouillon met gasbuisje ; 3. lactosepepton
met gasbuisje ; ₄. 1 % Eijkman-vloeistof met gasbuisje; 5. voedings-
vloeistof voor de methylrood- en de Voges-Proskauerproef.

De 3 eerstgenoemde voedingsmedia werden 2 dagen bij 37⁰ C.,
de Eijkman-vloeistof 2 dagen bij 45° C. en de, onder 5 aangegeven,
voedingsbodem gedurende 5 dagen bij 30° C. geplaatst.

Tot de aanwezigheid van colibacillen werd besloten, indien een posi-
tieve indolreactie, gasvorming in de onder 2, 3 en 4 genoemde voe-
dingsmedia, een positieve methylrood-proef en een negatieve Voges-
Proskauer-reactie werd vastgesteld.

¹) Meerburg en Massink, Methodiek voor chemisch en bacteriologisch drink-
wateronderzoek. 1934. Groningen.

In het geheel werden tot dusver 60 gezonde monsters kaas, afkomstig
uit 30 verschillende winkels, en 11 kaasmonsters, welke aanleiding
tot ziekteverschijnselen bij den mensch hadden gegeven, onderzocht.
Het resultaat van deze onderzoekingen is in onderstaande tabellen
samengevat.

Hieruit blijkt, dat in 35 van de 60 winkelmonsters 5*5%) colibacillen
konden worden aangetoond.

Bij het meerendeel der positieve monsters gelukte het deze bacillen
in i mg der onderzochte kaas vast te stellen.

Bij hel onderzoek der giftige kaasmonsters werden in 7 van de 11 gevallen
(± 64%) S^een colibacillen aangetroffen.

De bevindingen van Straub en Lerner, volgens welke gezonde kaas
nooit colibacillen bleek te bevatten, terwijl deze in giftige kaas bijna
zonder uitzondering werden gevonden, konden derhalve niet worden
bevestigd.

Wat de aanwezigheid van colibacillen betreft, dient een onderscheid
te worden gemaakt tusschen oude en jonge kaas. Van de onderzochte
winkelmonsters bestonden 21 uit oude- en 39 uit jonge kaas. In de
monsters oude kaas werden 7 X (± 33%)> in de jonge kaas 28 X
(± 72%) colibacillen aangetoond. Het aantal positieve uitkomsten
was derhalve bij de oude kaas relatief veel geringer dan bij de jonge.
Deze bevinding geeft een verklaring voor het verschil in de resultaten,
welke bij het onderzoek van de winkelmonsters en de giftige kaasmonsters

werden verkregen, aangezien deze laatste voor het meerendeel uit
oude kaas bestonden.

In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de resultaten
der onderzoekingen met de beide soorten winkelmonsters verkregen.

Op grond van de door ons bereikte resultaten kan aan het onderzoek
van verdachte kaasmonsters op de aanwezigheid van colibacillen geen
diagnostische beteekenis worden toegekend. Het aantreffen van coli-
bacillen mag geen aanwijzing zijn, een verband te leggen tusschen het
optreden van ziekteverschijnselen bij den mensch en het nuttigen van
kaas, terwijl omgekeerd de afwezigheid van colibacillen deze samenhang
niet uitsluit.

Op grond eener publicatie van Straub en Lernf.r (Chemisch
Weekblad, deel 31 no. 49) werd een onderzoek ingesteld naar de aan-
wezigheid van colibacillen in gezonde- en van giftigheid verdachte
kaasmonsters. Van de 60 onderzochte gezonde kaasmonsters bleken
35 colibacillen te bevatten, terwijl deze bacillen in 7 van de 11 giftige
kaasmonsters niet konden worden aangetoond. Op grond van dit onder-
zoek kan aan het al of niet aantreffen van colibacillen in kaas geen be-
teekenis voor de diagnostiek der kaasvergiftigingen worden toegekend.

In monsters jonge kaas werden veel vaker colibacillen gevonden
dan in oude kaas.

Verfasser prüften gesunde und verdächtigte Käsemuster auf Colibazillen. In
60 untersuchten gesunden Mustern wurde 35 Mal Colibazillen vorgefunden, während
diese Bazillen in 7 der 11 giftigen Käsemuster nicht nachgewiesen werden konnten.
Auf Grund dieser Untersuchung kann man der Anwesenheit von Colibazillen in
Käse keine Bedeutung für die Diagnostik der Käsevergiftungen zumessen.

In Mustern junger Käse kommen Colibazillen viel häufiger vor als in alter Käse.

Ongetwijfeld is het allereerste beginsel van de opvatting, dat de
lichaamsvochten een groote rol spelen, te zoeken bij primitieve volken,
die natuurlijk al zeer spoedig wisten, dat het kostbare vocht, het bloed,
leven en sterven beheerscht.

Het bloed werd door de Egyptenaren beschouwd de drager te zijn
van gezondheid en ziekte, waarnaast en waarboven de pneuma, een in
de lucht zwevende stof, het leven beheerschte.

De therapie was doelbewust gericht op het verwijderen van schadelijke
stoffen uit het bloed (braken, purgeeren, aderlatingen, blaartrekken).

Hippocrates i 400 v. C. bracht orde in de oude Oostersche stellingen
omtrent ziekte en genezing en werd de grondlegger der zgn. Humoraal-
pathologie, zooals tot voor 90 jaren vrijwel onbestreden de geesten der
geneeskundigen van mensch en dier beheerschte.

The authors examined sound and intoxicated cheese-samples on the presence of
coli-bacilli. Of the 60 sound cheese-samples 35 appeared to contain coli-bacilli,
whilst in 7 of 11 intoxicated samples these bacilli could not be shown.

According to this research no importance to the diagnosis of cheese-intoxication
can be attached to the presence of colibacilli in cheese. In samples of new cheese,
coli-bacilli were found much more than in old cheese.

Les auteurs ont recherché la présence de colibacilles dans des fromages normaux
et dans ceux, suspects d\'avoir occasionné des intoxications. Sur 60 échantillons
de fromage normal examinés, 35 contenaient des colibacilles ; d\'autre part, dans
7 échantillons sur 11 de fromage suspect, la présence du colibacille n\'a pu être décelée.

Il résulte de ces recherches, qu\'on ne peut attribuer aucune importance à la pré-
sence ou l\'absence de colibacilles dans le fromage, pour le diagnostic des intoxications
par le fromage. Le colibacille se recontre bien plus souvent dans les échantillons de
fromage jeune que dans ceux de fromage vieux.

De leer van Hippocrates is de leer der viervochten, de humores, die
in het dierlijk lichaam het leven in gezonden en zieken toestand zonden
beheerschen nl. het bloed, de gele gal, de zwarte gal en het slijm. Van
zwarte gal sprak men als de bloedkoek bij de bloedstolling zeer don-
ker gekleurd was. Dit had natuurlijk met de gal niets te maken.

Bij goede menging der vochten bestond gezondheid, bij slechte
menging en slechte kwaliteit ziekte.

In ieder gezond lichaam zou een aangeboren kracht aanwezig zijn,
die voor een goede menging zorgt en genezing kan doen optreden
(vis medicatrix naturae).

Bij ziekte ontstaan scherpe bestanddeelen (acria) in de vochten.
Reactief ontstaat dan koorts, waarmee het lichaam de ziekte tracht te
bestrijden. Bij de koorts worden de acria gekookt en voor uitscheiding
geschikt gemaakt. De uitscheiding geschiedt op bepaalde dagen (,,cri-
tische dagen"; crisis = scheiding).

De therapie van Hippocrates was met deze opvatting omtrent de
vochten onverbrekelijk verbonden; ze was gericht op de bevordering
van de uitscheiding der scherpe stoffen met aderlatingen, clysma\'s,
braakmiddelen, niesmiddelen, zweetdrijvende middelen, diuretica,
blaartrekkende middelen, setons en vooral ook met purgantia (pur-
geeren beteekent reinigen). Niesmiddelen, d. w. z. nieskruid gebruikte
men in die dagen om slijmsecretie uit den neus te bevorderen, omdat
men dacht dat het slijm uit de hersenen kwam.

De therapie was de kurk waarop de leer der humores eeuwen lang
is blijven drijven.

Bij de therapie werden reeds door Hippocrates zeer veel kruiden
gebruikt. Ook de voedingsmiddelen werden als geneesmiddelen gebruikt,
vandaar dat het dieet zoo\'n groote rol speelde in de Hippocratische
therapie.

De geneesmiddelen moesten tegenovergesteld werken aan de ver-
schijnselen der ziekte: „contraria contraribus curantur". Verharding
bestreedt men met verweeking, ovcrvulling met ontlediging enz.

Galenus bracht de leer der vier vochten over naar Rome (100 n.
Chr.) ; gewijzigd en aangevuld werd zij als ,,Galenisme" door de kerk
overgenomen en onaantastbaar verklaard.

Galenus voegde aan de Hippocratische stellingen de leer der vier
temperamenten toe. Een slecht temperament of een slecht humeur
(humor = vocht) behoorde bij slechte vochten en omgekeerd.

Men onderscheidde na Galenus tot op heden een sanguinisch tem-
perament (bloed), een cholerisch temperament (gele gal), een melan-
cholisch temperament (zwarte gal), een phlegmatisch temperament
(slijm); waarbij de aanhangers der Galenische leer aannamen, dat
resp. het bloed, de gele gal, de zwarte gal of het slijm in een te groote
hoeveelheid in de vier vochten aanwezig waren.

In den Rennaissancetijd, toen de Middeleeuwsche geest van alle
kanten werd aangevallen, kwam ook de tegenstand tegen het Galenisme,
d. w. z. de Humoraalpathologie op.

Paracelsus verbrandde in het begin der 16e eeuw (1527) demon-
stratief de geschriften van Galenus en verklaarde, dat de leer der hu-
mores de ontwikkeling der geneeskunde had tegengehouden. Hij stelde
tegenover het contraria contraribus de stelling similia similibus en de
opvatting, dat de geneesmiddelen ook nog een geheimzinnige specifieke
werking hebben. Beide stellingen werden in het begin der vorige eeuw-
door Hahnemann overgenomen en vormden den grondslagvoorde zgn.
homoeopathie.

In de 17e eeuw ontmoette de humoraalpathologie meer tegenstand.
Er waren toen Yatrochemici, die alles langs chemischen weg trachtten
te verklaren, hoewel zij nog ongeveer niets wisten van de chemie, en
Yatromechanici (Yatrophysici) die verklaarden, dat alles bij gezondheid
en ziekte op mechanischen grondslag berustte bv. dat de lichaams-
warmte ontstaat door wrijving van de bloedlichaampjes, die toen pas
ontdekt waren. De vertering zou uitsluitend berusten op verkleining
der voedseldeelen; de opname (resorptie) van het voedsel zou het gevolg
zijn van druk op de darmen.

Deze stellingen konden echter geen vasten voet krijgen; men begreep
dat zij te eenzijdig van opzet waren. Zij deerden nauwelijks de leer
der humores; in tegendeel als reactie wellicht bloeide deze leer in de
18e eeuw weer op.

De grootste voorvechter der aloude humoraalpathologie en der
Hippocratische leerstellingen in het algemeen, was Herman Boerhaave
(1668—1738), die de Leidsche Hippocrates werd genoemd.

Boerhaave onderscheidde: zure, alkalische, scherpe, zoute, wrange,
aromatische en vettige „kwaadsappigheid".

De alkalische „scherpte" zou zich verraden door stank uit den mond,
door een smaak als verrot vleesch, door stinkende urine, dunne ont-
lasting, puisten, roode plekken en slechte bloedstolling. Bij zure scherpte
zou men een zuren smaak in den mond hebben, bleeke slijmvliezen,
witte, dikke urine met veel sediment, veel zuur zweet en bleek bloed.

De onderzoekingsmethoden bestonden vrijwel alleen in het bekijken
van het bloed, vooral het gestolde bloed, en het bekijken en proeven
der urine, de medici waren alle „piskijkers", zooals er nu nog kwak-
zalvers zijn die het op dezelfde wijze verrichten. Boerhaave onder-
zocht, volgens een leerling van hem (Love), dikwijls alleen door de
urine te bekijken en te proeven.

De therapie van Boerhaave was die van Hippocrates; contraria
contraribus curantur. Tegen zure acria trok hij te velde met alkalische
stoffen (logen), tegen de alkalische scherpte met zure stoffen. Ook hij
behandelde, evenals Hippocrates, zijn patiënten met diëet, purgantia,

braakmiddelen, zweetkuren, aderlatingen, fontanellen en blaartrek-
kende middelen. Hij was een groot kruidenkenner en schreef massa\'s
kruiden voor.

Een der „korte stellingen" van Boerhaave was: „Indien de loog-
achtige, zure, olieachtige, zeepachtige of rotte scherpte komt van in
het lichaam gebleven vuiligheden, moeten deze vloeibaar gemaakt
worden, de ontlastplaatsen geopend en de krachten tot uitdrijving
geprikkeld."

Het begrip van Hippocrates omtrent koorts omhelsde ook hij: „Door
koorts, zegt hij, ontstaat een sneller voortdrijven der vogten, meer
vermenging, kooking en scheiding van het gekookte. De verhoogde
warmte, zegt Boerhaave, doet het vloeibaarste uit het bloed vervliegen
en brengt ze tot uitwaseming en beweging". Waarmede hij wilde be-
toogen, dat koorts ook wel schadelijk kan zijn.

Overigens wist Boerhaave wel, dat er afwijkingen in de functie dei-
organen kunnen bestaan en begreep, dat er tegelijk ziekten van de
vochten en van de vaste deelcn, zooals hij het noemde, konden bestaan.
Hij was trouwens ook chirurg, niet alleen internist, zooals de meeste
Drs. med. van die dagen.

Iets later in de 18e eeuw schudde de groote patholoog-anatoom
Morgagni (1682 1771) aan de grondslagen van de humoraalpatholo-
gie.

Hij verklaarde op grond van zijn bevindingen bij enorm veel lijk-
openingen, dat niet de vochten maar de organen de zetel zijn van de
ziekte. Hij was dus een voorlooper van de zgn. solidisten der 19e eeuw
en dus ook van de cellulair-pathologie.

Echter ook dit deerde vooralsnog de humoraalpathologie feitelijk
niet. Ook in het laatst van de 18e eeuw was de medische en veterinaire
litteratuur nog doordrenkt met de humores.

Het centrum der humoralisten verplaatste zich na Boerhaave naar
Weenen, waar Gerard van Swieten, een leerling van Boerhaave
in het laatst van de 19e eeuw den scepter zwaaide en die in vier dikke
deelen de commentaar gaf op de aphorismen van Boerhaave. Van
deze Commentaren, die in het Latijn zijn geschreven, bestaat een
Hollandsche vertaling. Bij het lezen daarvan staat men verbaasd over
het geringe inzicht wat men toen nog had in het wezen van ziekte, en
het gebazel over de humores, wat toen mode was.

Het is zeer begrijpelijk dat Virchow in 1850 zei, dat het nu met
dat gebazel maar eens uit moest zijn.

In het begin der 19e eeuw ontspon er zich, in verband met de ont-
wikkeling der pathologische anatomie en der physiologie, een felle
strijd tusschen de aanhangers van Morgagni, de Solidisten en de Hu-
moristen of Humoralisten en begon men hoe langer hoe meer te twijfelen
aan de beteekenis der vier vochtenleer.

De laatste humoralist uit de Weensche school was Rokitansky, die
in zijn beroemd boek over de pathologische anatomie (1846) nog de
LXV 11

stelling verdedigde, dat bij ziekten de afwijkingen in de humores
primair zijn en die der solida secundair. Hij achtte de orgaanafwijkingen
een localisatie van ,,dyscrasiën". Hij sprak van een typhuscrase, een
putride crase, een tuberculeuze crase een kankercrase etc. Crase betee-
ken t menging.

Hij wees er op, dat men niet steeds de oorzaak van den dood kon
vinden in de organen. Echter verstond hij onder de humores feitelijk
alleen het bloed: „Die Sitz allgemeiner Krankheiten lasst sich zur
Stunde in möglichts umfassender Weise nur auf das Blut (die Saftemasse)
verlegen". De vier vochtenleer had dus reeds drie veeren gelaten. De
humoraalpathologie was bloed-pathologie geworden.

Daartegen bond Virchow, de beroemde Duitsche patholoog-anatoom,
die de ouderwetsche crasen-dyscrasiënleer van Rokitansky een ver-
schrikkelijk anachronisme noemde, den strijd aan (1846).

Hij betoogde (met Morgagni) dat de afwijkingen der solida primair
zijn, hoewel hij niet ontkende, dat ook in de humores bij ziekten afwij-
kingen konden bestaan, echter dan secundair. Virchow had een buiten-
gewoon goed versneden pen. Tegenover de op een sterke pathologisch-
anatomische basis en op ervaringen in de kliniek steunende argumenten
van Virchow (die in den aanvang ook klinicus was) kon de leer der
dyscrasiën van Rokitansky geen stand houden. In d,e 2e editie van zijn
boek wijzigde hij zijn houding en werd het hoofdstuk over de dyscrasiën
weggelaten en sloot hij zich in hoofdzaak bij de opvattingen van Vir-
chow aan. Maar toch leest men in de derde editie van zijn beroemd
werk: „Obgleich die grosse Anzahl der Abnormitäten des Blutes aus
lokale Störungen hervorgeht, so giebt es doch unzweifelhaft auch
primitive Erkrankungen desselbe."

Virchow ging verder dan Morgagni, door in verband met de reeds
door Schwann e.a. gevestigde cellenleer te verklaren, dat de cellen der
organen primair ziek zijn en de afwijkingen in de cellen het wezen der
ziekte vormen.

Hij beweerde echter niet, dat er geen humorale ziekteprocessen (naast
de solidaire veranderingen) kunnen bestaan, maar deze zouden secun-
dair zijn en ook in de vochten zouden volgens hem de cellen de dragers
zijn van het leven.

Virchow was dus de grondlegger van de zgn. cellulair-pathologie
(i \'850). Deze nieuwe theorie werd dadelijk door de patholoog-
anatomen algemeen geaccepteerd.

Echter de volgelingen van Virchow waren plus royaliste que le
roi. Virchow had nog een open oog voor de veranderingen, die bij
ziekten in het bloed kunnen voorkomen, en was niet een zoo verwoed
cellulair-patholoog als zijn vele volgelingen.

De anatomische gedachte en de morphologie der cellulair-pathologie
vierden daarna hoogtij en beheerschten meer en meer het geheele ge-
neeskundig denken.

De stelling, dat de organen niets anders zijn dan „conglomeraten van
cellen" bevredigde tenslotte de clinici, die met levende cellen te maken
hadden, niet.

Men trachtte het geheel der reacties op het lichaam te overzien en
een synthese op te bouwen tusschen de morphologie en de functie,
m. a. w. „de constitutieleer" kwam op, waarbij feitelijk werd aange-
nomen, dat de levensfuncties solidair en humoraal tegelijk zijn.

In de laatste jaren kwamen de humores en de afwijkingen in de
intercellulaire substantie, dus in de vochten, weer sterk op den voor-
grond. Wij kennen nu stofwisselingsafwijkingen in den vorm van
deficientieziekten (mineralen, vitaminen) en immuniteitsveranderingen
van het bloed, die geen veranderingen van de solida en de cellen tot
grondslag hebben. Ook weet men nu met zekerheid, dat ziekten van
het bloed wel primair kunnen bestaan.

In zijn „pathologische anatomie" van 1913 verdedigde Aschoff de
stelling, dat de zetel van de ziekte slechts in de cellen is te zoeken. In
1936 zegt hij echter: „behalve in de cel, bestaat er ook buiten de cel
leven en dus ziekte".

En zoo kreeg tenslotte de patholoog-anatoom Rokitansky toch gelijk,
die een voorstander bleef van een „gelauterte Humoralismus", zooals
hij het noemde, en nog meer de klinicus Boerhaave, die in één van zijn
korte stellingen verkondigde: dat voor volmaakte gezondheid er niets
moet ontbreken, noch in de vaste, noch in de vloeibare deelen van het
lichaam, noch in de beweging der vochten.

De veeartsen hebben zich van oudsher op een practisch standpunt
geplaatst. Aan de humoraalpathologie wordt ook in de veterinaire
geschriften, in den loop der tijden, een ruime plaats toebedeeld, maar
een gebazel over de humores, zooals men dat vindt in de commentaar
van van Zwieten op de aphorismen van Boerhaave, vindt men bij de
veterinaire auteurs niet.

Hun practischen zin bewezen de veeartsen ook, doordat ze de eersten
waren, die braken met de zeer uitvoerige receptuur, de polypharmacie,
het gebruik van vele kruiden tegelijk.

Tenslotte bleek hun practische zin ook uit het feit, dat zij voor het
goede van de therapie van de vier vochtenleer, onder den invloed der
cellulair-pathologie, niet blind werden, en o.a. aderlatingen en blaar-
trekkende middelen niet uit hun therapeutische arsenaal verbanden.

Merkwaardig is het in dit verband, dat men in den laatsten tijd o.a.
het gebruik van setons, ook bij algemeene ziekten van den mensch,
weer verdedigt.

Salvalaglio\') heeft een onderzoek ingesteld naar de microscopisch waarneembare
orgaanafwijkingen bij varkensziekten, om zodoende te komen tot de diagnose
varkenspest. Dit onderzoek strekte zich uit over 74 aan ziekte lijdende of gestorven
varkens, waarvan bij 35 de diagnose varkenspest was gesteld. Speciale aandacht
werd geschonken aan het hersenweefsel, daar de veranderingen in de, ook macro-
scopisch onveranderde organen als milt, nieren, lymphklieren enz. niet specifiek
voor varkenspest werden geacht. Deze bestonden n.1. uit perivasculaire bloedingen,
proliferatie van endotheel, soms thrombose en wandnecrose. In 26 gevallen werden
veranderingen in het hersenweefsel geconstateerd, waarvan in 9 gevallen zeer dui-
delijk en uitgebreid. Deze veranderingen waren het duidelijkst in hersenschors
en ammonshoorn en vooral bij acute pest. Bij chronische pest waren ze meer diffuus
verspreid over de gehele schors, bij acute meer pleksgewijs, waardoor het noodzake-
lijk is verscheidene coupes te maken van verschillende gedeelten. De veranderingen
bestonden voornamelijk uit proliferatie van vaatendotheel en adventitia, met klein-
cellige infiltratie rondom deze vaten. Tevens waren de onveranderde vaatjes gestuwd,
wat echter niet specifiek is en ook bij vlekziekte werd opgemerkt. Aan de zenuw-
cellen werden geen veranderingen gezien, wel echter nu en dan proliferatie van het
gliaweefsel. Bij andere varkensziekten werden deze veranderingen niet gezien,
terwijl schr. het eveneens niet mogelijk achl deze te verwarren met vaatafwijkingen
die soms bij normale varkens voorkomen. Het microscopisch onderzoek der hersenen
is dus van groot belang, al is bij afwezigheid van genoemde afwijkingen varkenspest
niet uit te sluiten. Schr. noemt ze specifiek voor pest, al wil hij een uitzondering
maken voor de door Seifried e.a. gevonden veranderingen bij de influenza (Ferkel-
grippe), daar hij van deze aandoening geen duidelijk omschreven gevallen heeti
gezien. Ook heeft Schr. typische veranderingen ontdekt in de hersenzenuwknopen,
waarover nadere bizonderheden nog zullen worden gepubliceerd. Hofstra.

Hupbauer ¹) heeft een onderzoek ingesteld naar den duur dezer onvatbaarheid.
Algemeen wordt aangenomen, dat de immuniteit levenslang duurt indien virulent
virus wordt gebruikt. H. schrijft dat in Zuid Slavië jaarlijks eenige ioo.oooen varkens
simultaan tegen pest worden geent. De enting geschiedt éénmaal met 1—3 c.c.
yirus plus serum. Aanvankelijk ging het vrij goed totdat in 1935 veel werd geklaagd
over onvoldoende immuniteit. Op de groote heereboerderijen had men meer klachten
dan bij de kleine boeren. Het schijnt dat bij de laatstgenoemde eigenaren de dieren
beter werden verzorgd. Hieruit werd de conclusie getrokken, dat andere factoren
dan het virus invloed uitoefenden op de immuniteit. Hupbauer heeft nu bij 3 groepen
van dieren proeven genomen.

ie. Bij varkens, welke voor, gedurende en na de enting tot aan de infectie goed ver-
pleegd en goed gevoerd werden, en waarbij ook werd gezorgd voor toediening van
vitaminen.

2e. Bij varkens, die wel direct voor en na de enting goed verpleegd en gevoerd werden,
maar dan later na de intredende infectie niet meer.

3e. Bij varkens, die zoowel voor als na de enting onvoldoende werden gevoerd.
Onder onvoldoende voedering wordt hier verstaan : het verstrekken van voedsel, dat
a. bij voldoend gehalte aan eiwit een tekort heeft aan CaO en vitaminen, en
h. bij onvoldoend eiwitgehalte ook nog een tekort heeft aan CaO.

¹) A. Hupbauer : £ur Frage des Immunitatsdurchbruches nach Simultanimpfungen gegen
Schweinepest. Archiv f. Wissensch. u. prakt. Tierheilkunde. 71 B. 5 H. 1937. S. 383.

H. heeft nu met 20 varkens van hetzelfde ras proeven genomen en deze in 5 groepen
verdeeld. Het resultaat was het volgende :

Die varkens, welke gedurende de proef, met eiwit, Ca en P. rijkelijk werden
verzorgd, vormden een immuniteit, die stand hield toen na 3A maand infectie plaats
vond.

Ook die varkens bleken bestand tegenover een infectie, welke ten tijde van de
simultaanenting en nog een tijd onmiddellijk daarna rijkelijk met eiwit, C.a, P en
vitaminen waren gevoed. De resistentie bleef bestaan, toen later de verzorging minder
werd.

Het feit, dat in de praktijk het falen der immuniteit bij de in het voorjaar 1935
simultaan geënte varkens, hoofdzakelijk bij herfstvarkens, die in den wintertijd
rachitisch en avitamineus waren, plaats vond, schijnt verklaring te vinden in de
inineraalstof-arme wintervoedering.

Verschillende onderzoekers hebben in de laatste jaren een onderzoek ingesteld
betreffende de aanwezigheid van pestvirus in het bloed, nml. of dit meer in de vaste
bestanddeelen (de bloedlichaampjes) dan wel meer in het serum zich zou bevinden.

PowiCK \') geeft een kort overzicht van de literatuur hieromtrent en beschrijft
dan de proeven te Ames (Iowa) genomen betreffende dit onderwerp. Men trachtte
de minimale dosis te weten te komen der cellen, van het serum en andere bloed-
bestanddeelen van virushoudend bloed, die nog infecteerde en tevens na te gaan
in welke mate bloedcellen van gezonde varkens pestvirus konden absorbeeren van
virushoudend serum.

Het virusblocd werd genomen van kunstmatig geïnfecteerde varkens, die ver-
schijnselen van pest hadden gehad en temperatuur-verhooging.

De proefvarkens waren niet-geïminuniseerde dieren, afkomstig uil stallen, waar
in jaren geen pest was voorgekomen.

De volgende resultaten werden verkregen : Het meeste virus in het bloed was
verbonden met de bloedcellen. Een aanmerkelijk deel van de geheele hoeveelheid
virus was gebonden aan de leucocyten. De erythrocyten bevatten een groot deel
van het virus in betrekkelijk hooge concentratie. Bloedcellen van normale varkens,
vermengd met virusserum, absorbeerden gretig het pestvirus in dit serum aanwezig.

In de Handelingen van de 14e jaarlijksche vergadering van de „United States
Live Stook Sanitary Association" in Dec. 1936 werden enkele onderwerpen behandeld
op het gebied der varkensziekten, waarvan hieronder korte uittreksels volgen.

Munce \') sprak over proeven t.o.v. behandeling van varkenspest met kristalviolet vaccin.
Tot een definitieve uitspraak is hij evenwel niet gekomen. Verder onderzoek naar de
physische en chemische aard van het vaccin is wenschelijk. Verbetering van de
bereidingswijze is eveneens aan te raden om verontreiniging met smetstoffen te voor-
komen.

De verzwakking van het vaccin gedurende 14 dagen bij een temp. van 37.5⁰ C.
dient beter te worden nagegaan.

Toediening van het vaccin had leucopenie (vermindering van w. bl. 1.) tengevolge.
De mogelijkheid bestaat dat deze leucopenie de kans vergroot voor post-vaccinale
infecties.

Controle der immuniteit na vaccin-behandeling van 118 varkens 21 tot 201 dagen
na de toediening van het vaccin had tot resultaat dat 21 stierven, 17 hevig reageerden
en 5 zwak, zoodat de immuniteit dus onstandvastig was.

Groote doses antipestserum gelijktijdig met kristalviolet-vaccin ingespoten ver-
hinderden de immuniseerende uitwerking van het vaccin. Het zal noodig zijn verdere
proeven te nemen voor een juiste conclusie.

Hierover werd door Boynton en Woods *) een rapport ingediend. Zij beginnen
met te zeggen, dat het aanwenden van virus in de praktijk zijn gevaren meebrengt.
Ondanks de jarenlange aanwending van de simultaan-methode zijn de verliezen
door varkenspest niet verminderd. Daarentegen geeft de aanwending van weefsel-
vaccin goede resultaten.

De methode van bereiding is in het kort de volgende : Milt, lymphlkieren, nieren,
testikels, ruggemerg, beenmerg en bloed worden fijn gewreven en gemengd met
een vloeistof, die bestaat uit 3 deelen phys. NaCl-opl. en 1 deel glycerine, Ph = 7.4.
Hierbij wordt nog gevoegd 1% eucalyptol en dit mengsel wordt nu niet meer gemalen
in een kogelmolen, maar in een colloidmolen, waardoor een meer gelijkmatige
verdeeling van virus zou worden verkregen.

Met het op deze wijze verkregen mixtuur werden nu bij een groot aantal dieren
proeven genomen en werd een voldoende immuniteit bereikt. Speciaal werden ook
de verliezen aan pneumonie en enteritis beperkt en de auteurs meenen, dat deze
methode met voordeel de simultaanmethode kan vervangen. Zij heeft bovendien
het voordeel, dat in de praktijk geen virus wordt verspreid.

Langen tijd heeft men de viruspest der varkens beschouwd als eene ziekte speciaal
eigen aan deze dieren. Eenige jaren geleden hebben Nicolle en Baloret aangetoond,
dat zij onder een anderen vorm bij den mensch kon worden verwekt. Daarna hebben
Chuiton, Mistral en Dubreuil geconstateerd, dat, geënt in testikel of hersenen,
bij de cavia een ziekte optrad, waarna het virus zijn pathogene eigenschappen t.o.v.
het varken had verloren.

Jacotot ¹) heeft nu aangetoond bij meer dan 30 schapen van verschillende rassen
en meer dan 30 geiten van Indo-China, dat geen dezer dieren refractair was. Beide
diersoorten kunnen ook door eenvoudige cohabitatie reeds besmet worden. Hoewel
de verschijnselen afwijken, kunnen zij door hunne excrementen besmetting ver-
spreiden.

Jacotot wijst er op, kennende de groote vatbaarheid van sommige varkensrassen,
dat schaap en geit dus kunnen bijdragen tot de verspreiding van het virus van de
varkenspest.

Door van Es en Mc. Grath is eene brochure uitgegeven, vanwege het Agricul-
tural experiment station van Nebraska, over deze ziekte. In de laatste jaren schijnt
ook de vlekziekte in Amerika meer voor te komen. In een voorwoord verklaren de
schrijvers, dat het hun wenschelijk voorkomt, vanwege het meer of minder frequent
voorkomen der ziekte in Nebraska, dat er van het onderzoekingsstation een publi-
catie uitgaat, vooral ten dienste der dierenartsen. Zij geven een compleet over-
zicht van de ziekte met achteraan een uitgebreide literatuuropgave. Voor de
practiseerende dierenartsen in Nebraska, die tot voor eenige jaren nog niet veel met
deze ziekte te maken hadden, is het een waardevolle handleiding. Verreweg
de meeste gevallen in Nebraska komen voor in het derde kwartaal, een ver-
schijnsel, dat zich ook in ons land voordoet.

Egehoj *) heeft een onderzoek ingesteld naar het bloedbeeld bij varkens, die
aangetast zijn door vlekziekte. De samenvatting van zijn onderzoek luidt ongeveer
aldus:

Varkens spontaan ziek geworden aan vlekziekte hebben in lichte gevallen een ge-
ringe graad van hyperleucocytose, welke bestaat in : vermeerdering van het aantal
ncutrophile cellen. In meer ernstige gevallen is er een leucopenia aanwezig, gekarak-
teriseerd door een vermindering van het aantal neutrophile cellen. Indien de dieren
ernstig zijn aangetast, kan de ziekte een granulocytopenia worden.

Spontane vlekziekte bij varkens is gekarakteriseerd door een beslist mononucleair
bloedbeeld, met een groot aantal atypische, groote mononucleaire lymphocytoide
cellen van verschillende soorten, die in normaal bloed niet aanwezig zijn.

Van haematologisch standpunt beschouwd is vlekziekte een ziekte parallel met
listerella-infectie (Listerella monocytogens veroorzaakt bij konijnen een ziekte, die
gekarakteriseerd is door monocytosis. Ref.), inzoover bij beide de infectieuse sub-
stanties een beslist lymphotrophisch effect hebben. B.

Gedurende het tijdvak van Juni 1933 t/m. December 1934 kwamen 50 gevallen
van urticaria ter onderzoek aan het slachthuis te Halle. Hierbij werden nieren
en milt bacteriologisch onderzocht, met in 17 gevallen een positief resultaat, dus in
34% der gevallen. In al deze gevallen bleek de bacillenrijkdom even sterk als bij
typische gevallen van vlekziekte-septicaemie, ook al was er slechts één urticariaplek
aanwezig. Dit in tegenstelling met de meening van von Ostertag, dat bij urticaria
de vlekziektebacillen in organen en vleesch slechts in den regel in gering aantal
aanwezig zijn ; waaruit hij verder besluit, dat voor de verspreiding van de ziekte
dergelijke urticariagevallen van geen beteekenis zijn.

Ook ging Schmidt *) de virulentie na van de uit deze 17 culturen verkregen
vlekziektebacillen en wel door enting van witte muizen. Hij vond, dat in 7 gevallen
de muis 3 maal binnen 48 uur na de subcutane enting van 0,5 cc. eener 24 uur
oude bouilloncultuur stierf. 2 maal binnen 72 uur en 2 maal binnen 120 uur, wat
overeenkomt met de ziekteduur van muizen bij enting met culturen, afkomstig van
typische septicaemische gevallen van vlekziekte. Dus ook in de virulentie is de urti-
cariabacil gelijk aan de vlekziekte-septicaemiebacil. Ook herinnert Schmidt nog
aan de gevallen van vlekziekte bij slagers, die varkens met urticaria hebben uitgebeend
en zich daarbij geïnfecteerd hebben. de Graaf.

Hierover schreven Blakemore en Glouer ⁸) (Instituut voor dierpathologie te
Gambridge). De verschijnselen zijn niet geheel ,,pox like", wijken dus wat af van de
gewone wijze van optreden van pokken. De auteurs veronderstellen, dat het varken
vatbaar zou zijn voor een werkelijke varkensvariola, specifiek voor deze diersoort,
en voor een andere vorm, die dan de V. vaccina zou zijn.

Het hier beschreven geval kwam voor in toornen biggen, waarbij de behandelende
dierenarts aangaf, dat sommige der zeugen eveneens laesies bij de tepels hadden.
Maar dit was geen regel; hoofdzakelijk waren aangetast de biggen van 3 tol 6 weken
oud.

verschenen dan roode plekjes op de huid. inch in diameter). Dit erythemateuze
stadium duurde kort en werd gevolgd door korstvorming. Een definitief vesiculeus
stadium ontbrak. Later werden deze plekjes gedemarceerd door een wal van fibreus
weefsel, dat soms een kraterachtig voorkomen had.

De korsten konden gemakkelijk worden verwijderd van het onderliggende weefsel
zonder substantieverlies. Secundaire infecties in den regel niet.

Het geheele verloop duurde ongeveer 3 weken en was licht ; enkele diertjes werden
afgemaakt. Bij de sectie bleken de inwendige organen normaal. Histologisch onder-
zoek van de huid toonde aan dat de laesies niet verder gingen dan de rete Malpighi.
Er bestond een infiltratie van cellen tusschen de epitheelcellen die een zekere vacuo-
latie toonden.

Een onderzoek op de aanwezigheid van Cytoryctes Guarnieri was negatief. De
besmettelijkheid werd aangetoond door dermale enting. Het verloop herinnerde
aan dat van de contagieuse pustulaire dermatitis experimenteel bij lammeren op-
gewekt.

Tien dagen na de enting werd het varken gedood en een suspensie van lever, milt
en longen intraveneus ingespoten bij een ander varken. Dit proefdier had den 5en dag
temperatuurstijging, die twee dagen aanhield en gepaard ging met minder eetlust
en „iets ziek zijn". Verder geen verschijnselen. Een ander varken bij dit dier gebracht
toonde geen afwijking. Beide dieren werden nu aan de dij geënt met vaccinelymph.
van een konijn en beide kregen daarna typische vaccinale erupties.

Over het voorkomen van een vesiculair exantheem bij varkens in Amerika is reeds
eerder gerefereerd. In 1932 werd bij een aantal varkens een eruptie van vesiculae
aan snuit en klauwen geconstateerd, die zeer veel geleek op mond- en klauwzeer.
Maatregelen werden genomen en de ziekte verspreidde zich niet.

Een jaar later zag men hetzelfde verschijnsel in verschillende koppels in Californië.
Ook hier werd de ziekte beperkt tot de omgeving. Proeven genomen met het virus
bij runderen, varkens, paarden en cavia\'s deden zien, dat de ziekte kunstmatig
kon worden overgebracht op varkens, soms op paarden, maar niet op runderen
en cavia\'s. De conclusie werd getrokken dat men niet te doen had met mond- en klauw-
zeer of vesiculaire stomatitis. Traum. de onderzoeker, gaf aan de ziekte den naam
van „vesiculair exantheem der varkens".

Virus van dit tweede geval werd gezonden naar het Animal Disease Station in
Baltsville, en dit was het aativangmateriaal, waarmee Crawford ^l) proeven nam.

In 1934 werd de ziekte weer geconstateerd in Californië en deze keer nam zij
epizoötische proporties aan. Met materiaal hiervan werden de proeven vervolgd.
Ook werd nog in 1933 materiaal gezonden aan Waldmann, (Riems), die verklaarde,
dat men hier niet te doen had met mond- en klauwzeer, maar misschien met een vorm
van vesiculaire stomatitis.

Crawford noemt het virus 1933 type A, en het virus 1934 type B. In October
1934 zond Traum nogmaals twee monsters virus, die later genoemd werden type C
virus en type D virus.

Met deze 4 „stammen" werden nu over en weer „Cross Imminuty Tests" genomen.
Elk van deze stammen scheen een verschillend type te hebben; met ieder hiervan kon
immuniteit worden verkregen t.o.v. het homologe type, maar niet t.o.v. de andere drie.

Twee types (B en D) waren virulent voor varkens alleen, terwijl types A en C
dit waren voor paarden en varkens beide, Met geen der vier typen kon de ziekte
worden opgewekt bij runderen, schapen, geiten, cavia\'s en stekelvarkens.

Uit proeven zou gebleken zijn, dat de ziekte werd overgebracht als een resultaat
van directe infectie, maar betrekkelijk in onbeduidende mate als resultaat van eene
indirecte besmetting.

Varkens die hersteld zijn van vesiculair exantheem, zijn vatbaar voor vesiculaire
Stomatitis en ook voor mond- en klauwzeer.

Crawford veronderstelt een nauwere betrekking tot vesiculaire Stomatitis dan tot
mond- en klauwzeer, maar neemt toch aan hier met een zelfstandige ziekte te maken
te hebben.

Bestrijding van varkensgriep door huisvesting in afzonderlijke geïso-
leerde stallingen.

Waldmann en Radtke \') schrijven hierover in een artikel met vele voorbeelden
uit de praktijk en vele illustraties. Na een inleiding over virus en primaire en
secundaire bacteriën, zeggen zij o.a. dat „veranderingen der voorste longafdeelin-
gen (bronchopneumonie), bij 2 of meer dieren bij de sectie gevonden, den doorslag
geven („beweisend sind") voor de diagnose."

Omdat chemische hulpmiddelen evenmin baatten als entstoffen hebben W. en R.
hun toevlucht genomen tot isoleering der zeugen en biggen. Zij worden in geïsoleerde
stalletjes gebracht, die van de loopplaatsen door eene tusschenruimte van 1 J m wor-
den gescheiden. Tot nu toe kunnen W. en R. zeer mooie resultaten boeken van deze
bestrijdingsmethode, welke zij de Riemsermethode noemen. Een radicale bestrijding
vormt deze isolatie echter nog niet. Wanneer het succes hiervan b.v. is, dat de
verliezen van 40 ä 50% worden teruggebracht tot 10% dan vormen dergelijke
varkensstapels toch nog altijd een bron voor verdere verspreiding. Fokdieren uit
zulke stapels aangekocht kunnen de griep weer verder verspreiden, wanneer hier-
onder virusdragers voorkomen. In Duitschland schijnt deze aankoop van jonge
beren en zeugen de voornaamste infectiebron te vormen.

(Opm. Wat de genoemde longaandoening betreft, en die zij vroeger voor „iets
anders" aanzagen, thans schijnt zij een speciaal symptoom te zijn van de „griep".
Ref.).

1\'erk ¹) heeft de longen van 300 gezonde varkens (leeftijd 4 weken tot 1 J jaar)
onderzocht. De bedoeling was om vast te stellen of in Joegoslavië ook bij gezonde
varkens de influenzabacil voorkomt. In 12 gevallen werden uit slijm van de trachea
of bronchicn haemophile kiemen gekweekt. Deze kwamen morphologisch, cultureel,
biologisch en serologisch overeen met stammen uit het instituut Riems. Acht stammen
waren afkomstig van varkens van 6 ä 8 weken oud, de overige vier van oudere var-
kens. Entproeven werden echter niet genomen.

Radtke ²) zegt hiervan, dat in het instituut, zonder den toestand der betreffende
varkenshouderij te kennen, de geheele diagnose van varkensgriep wel eens moeilijk
kan zijn, wanneer paratyphusbacillen in de longveranderingen worden gevonden.

Het bacteriologische beeld is bij de griep uiteenloopend. Het komt meermalen
voor, dat een secundair-infectie van Salmonellabacillen gevonden wordt bij de zg.
„enzoötische bronchopneumonie der varkens", die volgens Radtke identiek is met
de varkensgriep.

Op de primaire virusinfectie der longen volgt een bepaalde rij van secundaire
microben. Ongeveer gelijktijdig met het virus worden influenzabacteriën gevonden,
vroegtijdig ook reeds Streptococcen, colibacteriën en micrococcen, en eerst latei-
bipolaire bacillen en B. pyogenes. Terwijl het virus spoedig in het lichaam wordt
vernietigd, ontwikkelen nu de bacteriën hunne schadelijke werking en verwekken

¹) S. Ferk : B. influenzae suis kod zdravih svinja u nas (Disertaciona radnja). Veteri-
narski Arhiv. Kjniga 7, 1937. Svezak 8 (blz. 385).

²) Georg Radtke : Zum Diagnose Ferkeiglippe und Paratyphus ier Schweine. Berl.
tier. Wochenschr. No. 8, 1937, S. 113.

in de verouderde gevallen het ziektebeeld, dat vroeger in Duitschland als „chronische
Schweineseuche" werd aangeduid.

Voor de difïerentieel-diagnostiek zou hoofdzakelijk de z.g. „pneumo-paratyphus"
in aanmerking komen. Dit zou de longvorm zijn der infectieuse „paratyphus der var-
kens". Nu is de beteekenis der verschillende salmonella-soorten als werkelijke ziekten-
verwekker (en speciaal als verwekker van epizoötische pneumonieën) waarschijnlijk
niet groot, en komt ook hier aan de Salmonella-kiemen slechts secundaire waarde toe.

Bij het onderzoek in drie varkenshouderijen vond Radtke in de bronchopneumo-
nisch veranderde longen van enkele varkens Salmonella. Evenwel verliepen intra-
pulmonale infectieproeven met een der geïsoleerde Gartnerstammen en met een
Voldagsenstam negatief. Ook dus volgens de uitkomsten van dit onderzoek komt aan
de Salmonella-microben slechts eene secundaire waarde toe.

Radtke meent uit duizenden onderzoekingen (secties, bacteriolog. onderzoek etc.)
te mogen besluiten, dat de „varkenstvphus" geen rol van beteekenis speelt. Bij het
path. anat. beeld van „varkenstyphus" moeten vooral darmveranderingen nml.
kazig-diphtheritische zweren in de dikke darm op den voorgrond staan, soms ook
in de dunne darm, en soms kan de geheele mucosa een fibrineus beslag te zien geven.
Maar volgens Joest kunnen alle paratyphussoorten van het varken deze darmver-
anderingen verwekken, en zijn zij ook niet van die bij viruspest te onderscheiden.
Naast deze darmverschijnselen spreken alle onderzoekers van longveranderingen.

Radtke zegt, dat in elk geval bij een deel der als varkenstyphus aangeduide gevallen
ook nog longaandoeningen voorkomen, waarvan de oorzaak, in overeenstemming
met onze tegenwoordige kermis van de varkensgriep, nu een andere beteekenis krijgt.
Wat tot nu toe als het klinische beeld van varkenstyphus werd beschouwd moet thans
vrij zeker worden opgevat als te zijn verschijnselen van varkensgriep.

De meeste onderzoekers vonden bij de z.g. varkenstyphus de bacil van Voldagsen,
maar proeven hebben de geringe pathogeniteit van deze microbe aangetoond.

R. komt dan tot de slotsom, dat deze z.g. „Ferkeltyphus" tegenwoordig misschien
niet eens voorkomt en dat men mag aannemen, dat bij de vroeger onderzochte
gevallen de longaandoeningen de oorzaak waren van het heerschend karakter.

De B. suipestifer Voldagsen is waarschijnlijk niet als de oorzaak van een speciale
infectiefziekte te beschouwen.

De paratyphussoorten, welke voorkomen bij de heerschende bronchopneumonieën
van het varken, zijn slechts secundaire microben, welke zich vestigen op den bodem
van de varkensgriep. Bij kritische beschouwing van de literatuur over de paratyphus
der varkens (de z.g. „Ferkeltyphus") blijkt het dat het voorkomen hiervan als een
afzonderlijke ziekte twijfelachtig is.

Bact. suipestifer Voldagsen en zijn variëteiten blijkt evenals andere Salmonella-
soorten maar eene betrekkelijke pathogeniteit voor het varken te hebben.

Waarschijnlijk bestaat er geene heerschende (seuchenhaft) varkensziekte, welke
slechts door paratvphusbacteriën wordt veroorzaakt. B.

Terwijl Radtke het twijfelachtig vindt of er wel een primaire paratyphus
bestaat bij varkens, meent Buzna ^j), dat een zelfstandige paratyphus, door B. suipes-
tifer veroorzaakt, wel bestaat. Varkens-paratyphus komt veel voor is de meening van
B. en zou vaak uitbreken door aanwezigheid van bacterie-dragers.

Omdat de tegenwoordige methode van opsporing van de B. suipestifer hem niet
bevalt, maakt hij (met eenige wijziging) gebruik van de methode van Carnot en
Garnier voor reinculturen van typhus- en paratyphusbacillen. Hij gebruikt dus
U-vormige buizen met gal-bouillon als voedingsvloeistof en zand als weerstand
in de bocht beneden. In het eene been geënt zullen nu slechts beweeglijke bacteriën

\') Dr. D. v. Buzna : Versuche zum Nachweis des B. suipestifer. Zeitschr. f. Inf. Krankh.,
parasit. Krankh. und Hygiëne. 51 Band. 1 Heft, 1937, S. 33.

zich door het zand naar het andere been kunnen begeven (d.w.z. spoediger dan on-
beweeglijke, want deze vindt men later ook wel in het andere niet geënte been).

Het was Buzna te doen om zoo spoedig mogelijk de bacteriëndrager in een koppel
op te sporen om zoodoende prophylactische maatregelen te kunnen nemen. Het is
hem niet volkomen mogen gelukken.

Het is nl. waarschijnlijk, dat er een vrij groot aantal bacillendragers voorkomt,
waarbij in het digestiekanaal onder normale omstandigheden de B. suipestifer of
zeer sporadisch of in het geheel niet aanwezig is, zoodat ook bij aanwending van goede
methoden het aantoonen niet mogelijk is. Komen deze dieren echter in minder
gunstige omstandigheden dan vermeerderen zich de kiemen in de darmen of komen
dan pas daarin en kunnen nu in de faeces worden aangetoond. Het is dus gebleken,
dat het resultaat niet alleen afhankelijk is van de methode van onderzoek, maar ook
van de gezondheidstoestand, waarin de dieren zich tijdens het onderzoek bevinden.

Het is dus m.a.w. voor een deel toeval of het aantoonen van een bacillendrager
op een gegeven tijdstip mogelijk is. En hiermee is voorloopig de practische toepassing
van bedoelde prophylactische maatregelen niet mogelijk.

Lesbouyeries en Berthelon ^x) geven van deze ziekte de volgende definitie :
,,De paratyphus is eene bacterieziekte, besmettelijk, en kunstmatig te verwekken ;
zij treedt enzoötisch op en wordt veroorzaakt door de bac. paratyphus B of Salmo-
nella. Zij komt voor onder verschillende benamingen, zooals : varkenstyphus, bacil-
laire varkenspest, kazige darmontsteking, contagieuse darmontsteking (paratyphus,
typhus der jonge varkens), VoLDAGSEN\'sche pest, paratyphus en necrobacillose
van het varken. Sommige van deze benamingen kunnen leiden tot verwarring met
andere ziekten zooals : pest (of cholera) van het varken en typhusachtige (typhoid)
ziekten van den mensch. 13e salmonellose kan zich voordoen onder het beeld van
eene „maladie rouge a symptomatologie enteritique", nu eens bij de zeugen en
de zuigbiggen, dan weer, en veel meer zelfs, bij de jonge varkens van 2 tot
5 maanden.

Zij onderscheiden een acute, subacute en chronische vorm en geven van deze drie vor-
men een uitgebreide beschrijving evenals van het sectiebeeld.

Voor de diagnose verwijzen zij naar deze symptomen, naar de seroaglutinatie,
de allergische reactie, de sectie, maar speciaal naar het aantoonen van de S. suipes-
tifer. Aan het eind van hun artikel geven L. en B. dan de volgende beschouwing :

Sedert vele jaren hebben wij, bij gelegenheid van talrijke enzoötieën getracht
ons een zuiver inzicht te verschaffen in het wezen van de ,,maladies rouges" bij het
varken in Frankrijk.

In 1933 schreef Rinjard : „Wij hebben de meening dat de pest eerst aanwezig
zou zijn, en zoo de beide andere infecties (pasteurellose en paratyphose) zou bevor-
deren en deze slechts complicaties zouden zijn, niet kunnen deelen.....". Wij

deelen geheel de zienswijze van Rinjard, die, evenals wij, dagelijks met de praktijk
in aanraking komt en de controle heeft van laboratorium en proeven.

In vele gevallen, wanneer wij ons baseerden op het constateeren van septicaemische
laesies, bij veranderingen waarin salmonella was gevonden, en waar wij dan anti-
pestserum bezigden, hadden wij geen succes. Maar spoten wij dan paratyphusserum
in, dan werden wij de enzoötie spoedig meester. Het is zeker dat varkenspest gelijk-
tijdig kan voorkomen met paratyphose en salmonellose, zooals zij ook wel de vlek-
ziekte vergezelt, en zooals de pasteurellose ook wel de vlekziekte compliceert.

Maar om eene ziekte te bestrijden moet men niet de uitzonderingsgevallen nemen,
maar haar algemeen (gewoonlijk) voorkomen. Wij beschouwen de paratyphose
als een zelfstandige ziekte, die veel meer in Frankrijk voorkomt dan de pest. En indien
deze varkenspest vaak onder een onduidelijke vorm zou optreden dan dient men dit
aan te toonen en zich niet tevreden stellen met een steriele hypothese. Wij spreken

\') Lesbouyeries et Berthelon : La Salmonellose du Porc. Recueil de Méd. Vét.
No. 6, 1937, p. 321.

nog van de „maladies rouges", maar onder deze vage en in onbruik geraakte term
wordt verstaan de griep of influenza, de vlekziekte en de pneumo-enteritis (pasteu-
rellose, paratyphose en pest).

De griep is maar eenmaal in Frankrijk geconstateerd, en is voor ons land van geen
beteekenis. De vlekziekte is gemakkelijk te diagnosticeeren door de bacil.

De differentieel-diagnostiek der pneumoenteritiden geeft wel eens moeilijkheden
maar wordt betrekkelijk eenvoudig, indien men aanneemt, dat in de zeer groote
meerderheid der gevallen de aanwezigheid van de pasteurella in de longen beteekent
pasteurellose, en de aanwezigheid van de salmonella in lever, lymphklieren en darm-
zweren paratyphose.

De afwezigheid van microben (steriel blijven van cultures) in de organen van var-
kens gestorven aan septicaemie, geeft recht op de diagnose varkenspest, veroorzaakt
door een filtreerbaar virus.

Het gezamenlijk voorkomen van de viruspest en pasteurellose of salmonellose
komt echter voor. Men kan echter zeggen, dat in gevallen van deze gemengde
infecties, de septicaemische laesies van de viruspest domineeren. Het pestvirus heeft
de organen overstroomd, die reeds dragers waren van de pasteurella of salmonella
of reeds lijdende aan pasteurellose en chronische salmonellose.

Deze redeneering volgen wij in de kliniek van de School te Alfort en naar deze
opvatting handelende kunnen wij bijna altijd voor de praktijk een goed advies geven
voor de therapie en de prophylaxe.

De pasteurellose (borstziekte) is een gemakkelijk te diagnostiseeren ziekte met
duidelijk gemanifesteerde verschijnselen van longen en pleura (soms purulent).

Maar de lectuur van talrijke geschriften uit alle landen toont aan, dat er een
groote verwarring heerscht in de differentieel-diagnostiek van viruspest en bacillaire
pest (paratyphose), zoodat sommige auteurs er toe komen om het bestaan van öf
de paratyphose öf de viruspest te ontkennen.

Aan het einde van het artikel, dat dus geheel afwijkt van de meest gangbare op-
vatting omtrent de varkensziekten op dil terrein, geven de schrijvers een tabel ten
dienste van de difierentieeldiagnostiek der beide „maladies rouges", die verward
kunnen worden : nl. de varkensviruspest en de salmonellose („bacillaire pest").

Voor dc fiesl geven zij als hoofdkenmerken op : epizoötisch optreden, snel verloop,
veelal doodelijk, septicaemie, peracuut verloopende enteritis, tast dieren van eiken
leeftijd aan, in bijna alle organen omschreven of\' diffuse haemorrhagieën, lymph-
klieren haemorrhagisch doch weinig vergroot, gastro-enteritis met puntvormige
bloedingen, predilectie van het pestvirus voor de wanden der bloedvaten (alleen
microscopisch waar te nemen).

Voor de salmonellose (bac. pest) : enzoötisch optreden, minder snel verloop, veel
geringer sterfte, opfokziekte met abortus en ziekte der jonge dieren, laesies van de
uterus, lymphklieren rood en gezwollen en oedemateus, milt gezwollen, necroti-
seerende enteritis met kazig-diphthcritische localisatie ; tusschen de gelocalisecrde
ulcera is de darmwand normaal.

Besmettelijke entero-hepatitis der biggen, een opfokziekte door navel-
infectie .

Deze ziekte wordt door Fournier \') sedert drie jaren waargenomen bij drie
fokkers. Biggen van ongeveer 8 weken oud verliezen hun eetlust en worden minder
„tierig", de anders rose huid wordt iets geel, staart en ooren hangen slap neer. Het
haar is dof, staat overeind, de diertjes drinken urine, er ontstaat hevige diarrhee,
tenesmus treedt op, de gang wordt onzeker, de biggen kruipen onder het strooisel,
kreunen zwak en sterven. Die genezen blijven langen tijd achter in groei.

Een der diertjes werd opgezonden naar het „Laboratoire National des Recherches",
Er werden verschillende microben gevonden en de diagnose : navelin eclie werd gesteld.

\') Dr. Fournier : L\'entéro-hepatite infectieuse des porcelets ; maladie d\'élevage due a
l\'infection ombilicale. Receuil de méd. vét. 1937, No. 1, p. 23.

Daarna werden twee toornen biggen (6 en 8 stuks) gecontroleerd vanaf de geboorte
tot het spenen, bij een varkenshouder, die veel last had van deze ,,biggenziekte".

Na 8 dagen was bij 5 biggen de navelstreng hard, dik en pijnlijk, maar er was geen
pus aanwezig. Deze verharding verdween weer en de biggen waren volkomen
gezond. Na 6 weken trad de ziekte op en toen het artikel werd geschreven waren er
reeds 9 gestorven.

Deze voorbijgaande verharding van de navelstreng kan worden gecontroleerd,
maar tot nu toe werd er geen aandacht aan geschonken. Opgehelderd is de aetiologie
nog niet. Een therapie, welke afdoende is, werd nog niet gevonden.

Prophylaxis zal zijn aangewezen, zooals bij bijna alle ziekten van jonge dieren.

Steffens \') schrijft dat in Duitschland geen groote beteekenis wordt gehecht
aan de varkensbrucellose, waarvoor hij verschillende redenen opgeeft. De meeste
onderzoekers wijzen op de veelzijdigheid der verschijnselen : abortus en steriliteit
der zeugen, metritis en mastitis, en op de orchitis en impotentie der beeren. In enkele
fokkersbedrijven echter kan de ziekte van beteekenis worden.

Van groote beteekenis voor het optreden tegen de ziekte is een vroegtijdige diag-
nose, waarbij zich soms moeilijkheden voordoen. Zoo haalt Steffens een voorbeeld
aan van een varkensfokkerij, waar van Mei tot September 1935 15 zeugen hadden
verworpen, en waar zoowel bloedonderzoek, cultuur, als dierproef, negatief uitvielen.
Pas in October verkreeg men positieve resultaten.

Met het oog op moeilijkheden bij het verkrijgen van bloed werd voor de bestrijding
(om een inzicht te verkrijgen in de uitbreiding) ook de intracutaan-proef met antigeen
uitgevoerd.

Als eene bijzonderheid vermeldt S. dat bij 5 zeugen in en onder de huid spontaan
appel- tot ganzeei-groote abscessen ontstonden. Bij 4 zeugen zag hij kreupelheid,
die hij toeschreef aan metastatische gewrichtaandoeningen.

ie. De varkensbrucellose kan in groote fokbedrijven een vrij groote beteekenis
verkrijgen. Om verspreiding te voorkomen moet de dierenarts den eigenaar inlichten
over de wijze van verspreiding en moet de fokker geen fokmateriaal verkoopen.

2e. Om de ziekte vast te stellen en daarna te bestrijden moet op gezette tijden
bloedonderzoek plaats vinden, de zieke van de gezonde dieren worden gescheiden
en de eerste zooveel mogelijk worden geslacht. Verder moet het dekken van vreemde
zeugen worden verboden en algemeene hygiënische maatregelen worden genomen.

3e. Een vergelijking van de bruikbaarheid van bloedonderzoek en intradermaal-
proef als allergische reactie viel ten voordeele van het bloedonderzoek uit. De intra-
dermale reactie gaf maar ongeveer de helft van de „bloedpositieve" dieren aan.

Voor de diagnose beveelt Steffens daarom de uitkomsten van het bloedonderzoek,
door middel van complementbinding en agglutinatie, en bacteriologisch onderzoek
van foeti en vruchtvliezen aan.

Dit onderwerp werd behandeld door Dr. P. Krage ¹) in eene voordracht ter
gelegenheid van een bijeenkomst van directeuren van „Tiergesundheitsamter".

Krage begint zijne voordracht aldus : „Voor ongeveer 335 jaren heeft de
„SchnüfTelkrankheit" der varkens in Oostpruisen eene dusdanige uitbreiding ver-
kregen, dat de rentabiliteit der varkensfokkerij erdoor wordt bedreigd". De verschijn-
selen dezer ziekte waren bijna altijd dezelfde. Over het algemeen werden eerst de
gespeende dieren aangetast, zelden de zuigbiggen. Opvallend was ook, dat nooit

¹) Dr. P. Krage, Director des Tiergesundheitsamtes in Königsberg i. Pr. : Das
Auftreten der Schnüffelkrankheit bei Schweinen in Ostpreussen und deren Bekampfung. Deutsche
Tierarztl. Wochenschr. No. 8, 1937.

de geheele toom ziek werd. Een deel bleef meestal gezond en werd ook later niet ziek.
Als verschijnsel trad eerst niezen op, daarna neusbloeding. Vooral loopvarkens
van 5 a 6 maanden hadden daaronder te lijden; wanden en strooisel waren soms
bespat met bloed. Later verdween het neusbloeden ; dan trad eene vervorming
der schedelbeenderen op, bestaande in een verkromming en verbuiging van het
neusbeen. De neus werd naar boven verbogen, de bovenkaak verkort, (mopskop).
Dit leidde tot verwijding of vernauwing van het neuskanaal. Meestal kwam het
door infectie met ettervormers tot een etterige neuscatarrh, wat als een secundair
lijden moet worden opgevat. Dikwijls werd de algemeene gezondheidstoestand niet
gestoord, maar de dieren groeiden langzamer en werden gevoelig voor andere ziekten
als pneumonieën, varkenspest, bipolarisinfectie etc.

Zeer waarschijnlijk hebben wij hier niet met een infectieziekte te doen ; ook is
zij geen gevolg van gebrek aan vitaminen. Trautman meent een verband met in-
wendige secretie te mogen aannemen.

Niettegenstaande de onopgehelderde aetiologie is men volgens Krage toch in
staat de „oorzaken der verdere uitbreiding te vinden en zoo dus de weg voor eene
bestrijding."

Het was opgevallen, dat de ziekte vaak optrad na aankoop van beren uit „snuffel-
zieke" koppels, hoewel deze zelf gezond waren. Na proeven met paring tusschen
zieke en gezonde beren en zeugen bleek inderdaad dat hier van overerving sprake was.

In Oostpruisen worden tegenwoordig varkens uit beslagen waar de snuffelziekte
voorkomt, van de fokkerij uitgesloten.

Sven Hoflund ¹) geeft een critisch literatuuroverzicht betreffende deze ziekte,
waarin hij zegt, dat de collectieve uitdrukking „Schnüffelkrankheit" drie verschillende
typen omvat, nl.: i. Infectieuse neuscatarrh (rhinitis acuta) ; 2. Ostitis chronica
fibrosa deformans inclusief andere neusaandoeningen (ostitiden) als osteoporosis,
rachitis, tuberculose etc. 3. Rhinitis chronica atroficans.

De laatstgenoemde aandoening heeft een chronisch verloop en komt in de laatste
jaren in Zuid- en Centraal Zweden vrij veel voor. Zij veroorzaakt als regel geen stij-
ging van temperatuur en de dieren blijven overigens schijnbaar gezond. Het niezen
verschijnt meestal gedurende de eerste 3 maanden. Langzamerhand wordt de neus
scheef; hel neusgat aan die zijde vergroot zich. Bij beiderzijdsche aandoening
ontstaat de mopsneus.

Bij oudere varkens komt nog al eens neusbloeding voor, speciaal bij zeugen ge-
durende de partus. Bij sectie meer of minder duidelijke atrophie van de conchae.

Bacteriologisch verschillende vondst : bac. pyoceaneus, pyogenes en Streptococcen.

Wat de aetiologie betreft heeft men te rekenen met twee verschillende mogelijk-
heden : i. Een primaire rhinitis van de conchae opgewekt door infectie, die
secundair atrophie van de conchae veroorzaakt, en 2. Slechte ontwikkeling der
chonchae als hereditaire eigenschap. De abnormale ontwikkeling der neusgaten
geeft aanleiding tot secundaire rhinitis ; de graad hiervan hangt af van de infectie.

Hoflund heeft zieke en gezonde varkens samen gebracht zonder dat de laatst:
ziek werden. Bovendien werd atrophie van de conchae bij slachting geconstateerd
terwijl de dieren nimmer eenig clinisch symptoom van rhinitis hadden.

Zuivere conclusies durft H. niet te trekken, doch hij meent dat er veel is dat spreekt
voor de erfelijkheidstheorie. B.

¹ Sven Hoflund, Orientering över shukdomen nysojuka (rhinitis chronica atroficans) hoi
svin ur klinisk synpunkt. Svensk Veterinär tidskrift. Häft 7. 1 Juli 1937, 189.

In de geneeskundige tijdschriften vindt men de laatste tijd herhaaldelijk mede-
deelingen van ziekteverschijnselen na gebruik van Prontosil, zelfs vier met doodelijke
alloop. Een daarvan wordt door Gompertz, Groen en de Vries beschreven.
In deze gevallen kwamen de ziekteverschijnselen ongeveer de 18de dag na het begin
der toediening van het middel. Bij de patiënt van Gompertz bleek, bij bloedonder-
zoek, het aantal leucocyten sterk verminderd : schommelde tussen 300 en 1600 per
mm¹ (uitsluitend lymphocyten en een enkele monocyt ; geen poiynucleairen).

Schrijvers waarschuwen tegen het gebruik van Prontosil (zoowel prontosil album als
llavum) in gevallen waarbij dit middel niet bepaald aangewezen is, en dan niet langer
dan 10 tot 12 dagen achtereen, en met nauwkeurig controleerend bloedonderzoek.

Onderzoek naar de chemotherapeutische werking van Prontosil, op ver-
schillende microörganismen.

Volgens Dornagk werkt prontosil electrief op steptococcen. Muizen konden
in het experiment met prontosil tegen streptococceninfecties worden beschut. Ook
tegen staphylococcen- en pneumococceninfecties zou het middel werken. In vitro
zou het evenwel geen bactericide werking bezitten.

Het onderzoek van Harms ²) leverde de volgende resultaten op: geen bactericide
werking in vitro; in dierexperiment : geen invloed bij infecties met bact. enteri-
tidis Gärtner, bac. abortus equi, pneumococcen, Streptococcus equi en brucella
Bang ; daarentegen goede werking tegen streptoc. pyogenes.

Huber ³) noemt de gunstige werking van „Prontosil" bij Streptococcen- en coli-
infecties ; Türk⁴) schrijft goede resultaten ermede bij coli-infecties te hebben ver-
kregen.

Gunstige resultaten zijn hiermede bij streptococcen-infecties bereikt. Prontosil
is feitelijk Sulfamido-chrysoidine (fransch rubiazol).

De aminogroep en de sulfamidogroep moeten op de benzolring tegenover elkaar
staan (parapositie) ; de isomeren in ortho- of metastelling zijn onwerkzaam. De sul-
famidogroep zou het werkzame gedeelte zijn. Septarine of prontosil album is onge-
kleurd.

De sulfamiden verhinderen alleen maar dat de kiemen groeien en stellen aldus
het organisme in staat zich te herstellen.

Haemolytische anaemie en agranulocytose na toediening van benzolsul-
fonamideverbindingen. (prontosil). ³)

De laatste tijd zijn enkele gevallen vermeld van intoxicatie na het gebruik van
prontosil. Zoo is o.a. het ontstaan van cyanose door met- en sulfhaemoglobinaemie
beschreven. Verder zijn afwijkingen in het roode- en witte bloedbeeld opgemerkt,
(haemolytische anaemie en agranulocytose).

¹) Huber : Die Prontosiltherapie im Säuglings- und Kindesalter. Münch. Med. Woch.
1937. Nr. 32, S. 1257.

Para-amidobenzolsulfonamide (sulfanilamide) wordt het meest gebruikt. Septazine
is para- benzylaminobenzoensulfonamide. Sommigen vinden de werking van beide
middelen gelijk ; anderen meenen dat de werking van septazine minder goed is dan
van prontosil. Verschil in werking op meningococcen zou zijn vastgesteld. Septazine
zou hierbij niet, prontosil wel, werken.

Bij experimenteele pncumococcen-infecties zou geen van beide praeparaten
eenige beteekenis bezitten. Septazine is minder giftig.

Bij de mensch heeft sulfanilamide een prikkelende werking op de nieren ; er treedt
weieens sulfhaemoglobinaemie en methaemaglobinaemie op. Bij met septazine
behandelde patiënten zouden dergelijke bloedafwijkingen niet zijn gezien. Beide
middelen veroorzaken soms misselijkheid en braken. De werking van deze thera-
peutica is nog te zeer voor discussie vatbaar en niet goed omlijnd. \')

Prontosil is reeds intralumbaal bij meningitiden toegepast. Hierbij zouden evenwel
nadeelen zijn gezien. Volgens de firma die het middel in de handel brengt zouden
zelfs hooge doseeringen (per os of intramusculair) geen nadeelige gevolgen hebben.

Jauf.rneck en Gijeffroy ¹) gingen na of hierbij prontosil in het cerebrospinaalvocht
is aan te toonen.

Bayer onderscheidt drie verschillende chemische praeparaten onder de naam van
,,Prontosil". i. Prontosil (Base) in tabletten per os.

2. Prontosil S (Solubele). 2i% waterige oplossing in ampullen voor intramus-
culaire injectie.

De methode van onderzoek van prontosil in het cerebro spinaalvocht wordt aan-
gegeven. Gunstige resultaten worden vermeld.

Barke ²) heeft deze proeven gedaan omdat bij kinderen soms braken en diarrhee
na het toedienen van het middel was opgemerkt.

In alle proeven nam hij waar dat de peristaltiek 11a Prontosil-toevoeging toenam,
vooral trad zulks op wanneer tevens iets zoutzuur erbij werd gedaan.

Agroiropine (Chemosan-Union, Weenen) is een combinatie van 1% argentum
colloïdale en 20% hexamethyleentetramine, gebruik intraveneus bij sepsis.

Orgasepton (Orgachemia, Oss) is sulfannilamide (p-amino-benzolsulfonamide) ;
tabletten van 0,3 gram ; tegen streptococcen-infecties.

Sur/een (I. G. Farbenindustrie Bayer) is bis-2-methyl-4-amino-chinolyl-6-carba-
midc hydrochloride ; een grauwgeel poeder dat in koud water langzaam oplost,
maar gemakkelijk (en blijvend) in 10 deelen heet water en in 10 deelen warme gly-
cerine .Het is een oppervlakte- en diepte-antisepticum ; gebruikt in 1—2% oplossing
en 1% zalven.

1 Vybert-stroop (N.V. Gaba) bevat : extr. liquirit., mucil. gi. arab., sirup. simplex,
benzoas natricus, fosfas codeïni, ol. menthae pip., ol. anisi, (codeine 0,025%). \')

Derriszeep. Derrispoeder, het veel gebruikte middel tegen insecten is, omdat
het zoo stuift, voor een aantal patiënten, o.a. voor katten, niet aangenaam in het
gebruik; daarom is in Indië derriszeep in den handel gebracht.

¹) Jauerneck und Gueffroy : Prontosilnachweis im Liqucr. Klin. VVoch. 1937, Nr. 44,
S. 1544.

²) Barke : Über die Wirkung von Prontosil auf den überlebenden Kalzendarm. Deutsch.
Tierarztl. VVoch. 1937. Aug. No. 32.

Ermetrine (Ergomctrine), van de N.V. Organon Oss, weeën-bevorderend
middel ; in tabletten à 0,25 mg, ampullen voor intramusculaire injectie à 0,25 mg
en voor de intraveneuze injectie à 0,125 mg.

Nestrovit, (F. Hoffmann-Laroche & Co., Basel), is een physiologisch verster.
kingsmiddel, dat de zuivere gestandaardiseerde vitaminen A, B , C en D bevat.

Orgakinine, (N.V. Orgachemia te Oss) is een steriele kinine-calcium-oplossing.
Voor behandeling van lobaire pneumonie ; bevat per cm³ 45 mg Hydrochloras
Chinini, 36 mg phenyldimethylpyrazolon, in eene stabiele 10 pCt.\'s calciumglu-
coheptonaat-calciumgluconaatoplossing.

Door Scheibe \') werden 103 schudculturen, waarin gasvorming optrad, verder
onderzocht. Al deze monsters waren afkomstig uit de gewone bact. vleeschonder-
zoekgevallen. fn 57 culturen werden gasoedeembacillen (29 maal Novysche bacil,
24 maal Fraenkelsche bacil, 4 maal paraboutvuurbacil) aangetoond. 27 monsters
bevatten apathogene anaërobe bacteriën. In de overige waren aërobe bacteriën
(coli en staphylococcen). Slechts in een enkel monster konden anaërobe eiwitsplit-
sende bacteriën (b. putrificus tenuis), tezamen met Novysche bacillen van het
maligne oedeem worden aangetoond. Een abactcrieele koolhydraatsplitsing in hooge
agar kon niet worden waargenomen.

Conclusie : de gewone voorschriften in de VI.wet geven geen voldoende zekerheid
omtrent het aanwezig zijn van een infectie van pathogene, anaërobe bacillen in het
vleesch.

Unger ¹) bericht over een geval van paratyphus B infectie bij ongeveer 50 per-
sonen, die allen vleesch van een paardenslagerij hadden gebruikt. Bij het faeces-
onderzoek van de patiënten werden paratyphus B bacillen gevonden. Een nader
onderzoek van het nog aanwezige vleesch in de winkel, waar overigens alles tot in de
puntjes in orde was, gaf geen resultaat. De vondst van paratyphus B wees echter op
een post-mortale infectie van het vleesch, zoodat al het personeel nader werd onder-
zocht.

Toen bleek, dat een knecht vóór 2 £ jaar een darmlijden had gehad en daarna een
zg. Dauerausscheider was geworden. Deze knecht was nu behulpzaam geweest
bij het slachten van het paard, het afwegen van het vleesch, enz. Ook bleek bij
nader onderzoek nog een 2de persoon, die slechts af en toe in de slagerij meehielp,
paratyphus B bacillen in de faeccs te hebben.

Het voorkomen van bacteriën der Enteritisgroep in de darmlymphklieren
van geslachte kalveren.

Middendorf ³) vestigt allereerst de aandacht op het feit, dat bacteriën der Ente-
ritisgroep ook bij volkomen gezonde slachtdieren kunnen voorkomen, wat reeds
verschillende malen is gebleken. Daarna geeft hij een klinisch en pathologisch-
anatomisch beeld van de enteritis bij dieren, onder vermelding, dat specifiek voor deze

¹) Unger : Eine Paratyphus-B-Infektion nach Genusz von Pferdefleisch. (Z. f. Fl. u.
Milchhyg. Jg. 47, 1937, pg. 422).

enteritis zijn de kleine ontstekingshaardjes, en vooral de necrose-haardjes. Bij klinisch
gezonde slachtdieren blijven deze haardjes dikwijls beperkt tot lever en nieren.
Echter ook zonder deze veranderingen kunnen de organen enteritisbacteriën bevatten.
Middendorf heeft zijn onderzoekingen beperkt tot de mesenteriale lymphklieren
en geeft verder een beschrijving van de histologische veranderingen.

De resultaten waren de volgende : Bij 300 geslachte kalveren, waarvan geen enkel
dier ook maar eenig klinisch ziekteverschijnsel had getoond, werden in 87 gevallen
in de mesenteriale lymphklieren bacteriën ontdekt, welke in één geval bleken te
behooren tot de enteritis-Gartnergroep (type Kiel). Deze bacteriën konden slechts
worden aangetoond met behulp van de tetrathionaat-anreicherung. Te vermelden
valt nog, dat bij één kalf in lever en milt Gartnerbacillen werden aangetoond, terwijl
de darmlymphklieren vrij waren. In dit geval werd een bacteriologisch vleeschonder-
zoek ingesteld, omdat necrotische, miliaire haardjes in lever en milt werden waar-
genomen.

In dit artikel vervolgt Meyer ¹) zijn jaarlijksche statistiek over de vleeschvergif-
tigingen in Duitschland in het jaar 1936. Het bleek, dat het overgroote deel der v er-
melde vleeschvcrgiftigingen moesten worden beschouwd als levensmiddeleninfectie\'s,
terwijl echte vleeschvergiftigingen slechts in een gering aantal voorkwamen.

In 1936 kwamen voor 108 vl.vergiftigingen, met 1804 ziektegevallen en 14 sterf-
gevallen. Op 100 ziektegevallen kwamen 0,8 sterfgevallen voor. In dit aantal van 108
vleeschvergiftigingen is eveneens begrepen een io tal gevallen, waarin eendeneieren,
naast vleesch, als bacteriën bevattend agens een rol speelden, zonder dat met zeker-
heid kon worden uitgemaakt, welk levensmiddel als infectiebron was opgetreden.

In de warmere maanden, van Mei t.m. October, kwamen voor 82 vl.verg. (75,9%),
met 1483 ziektegevallen (82,2%) en 10 sterfgevallen (71,4%), terwijl in de koudere
maanden (November t.m. April) slechts 26 vl.verg. (24,1%), met 321 ziektegevallen
(17,8%) en 4 sterfgevallen (28,6) voorkwamen. Opnieuw een bewijs, dal cle warmere
maanden zeer bevorderlijk zijn voor het ontstaan van vleeschvergifiigingen.

Wat de frequentie betreft, bleken rundvleesch en worst in gelijke mate in het spel
te zijn, daarna volgden visch en varkensvleesch, en vervolgens allerlei andere vleesch-
soorten, als paardevleesch, gevogelte en kalfsvleesch. In getallen uitgedrukt, kwamen
rundvleesch en worst voor in 24,1%, visch en varkensvleesch in 15,7%, verschillende
vleeschsoorten in 10,2%, paardevleesch en gevogelte in 4,6% en kalfsvleesch slechts
in 0,9%. Echter na rundvleesch had het paardevleesch de meeste ziektegevallen en
sterfgevallen.

Door noodslachtingen werden veroorzaakt 9 vleeschvergiftigingen (8,3%), met
639 ziektegevallen en 4 sterfgevallen. Bij deze 9 gevallen betrof het 4 maal een nood-
slachting van een paard, 4 maal van een rund en 1 maal van een kalf. Onder deze
9 gevallen waren er een 7 tal, waarbij het dier zonder meer was goedgekeurd voor de
consumptie, dus zonder dat een bacteriologisch vleeschonderzoek was verricht
geworden.

Het vleesch van huisslachtingen gaf tot 13 vleeschvergiftigingen aanleiding (12% .
Voornamelijk waren dit hammen en worst, waarbij een botulinusinfectie voorkwam,
en geen vleeschvergiftigers.

Gehakt deed 24 vl. verg. ontstaan (23,2%), met 507 ziekte- en 1 sterfgeval. Hierbij
was 20 maal rundergehakt, 3 maal varkensgehakt en 1 maal paardegehakt in het
spel. Onder deze gevallen zijn ook begrepen de 1 o gevallen, waarbij eendeneieren
aan het gehakt waren toegevoegd.

Worst gaf tot 26 vergiftigingen aanleiding ; waarbij 9 maal leverworst, 6 maal
metworst. Hierbij werden 13 maal Breslaubacteriën, 2 maal Gartnerbacillen en 4 maal
paratyphusbacillen aangetoond. Gevogelte gaf tot 5 vergiftigingen aanleiding, met

¹ Meyer : Z^ur Statistik der Fleischvergiftungen im Jahre 1936. (Z. f. Fl. u. Milchhyg.
Jg- 47. 1937. Pg- 474)-

9 zieken. In al deze gevallen betrof het ganzenvleesch. Vischvleesch met 17 vergif-
tigingen, met 150 zieken en 3 sterfgevallen. Verschillende vleeschsoorten met 11 ver-
giftigingen, 332 zieken en 1 sterfgeval.

Wat de soort der bacteriën betreft, wordt het volgende medegedeeld : in 63 ge-
vallen van de 108 (58,3%) werden de eigenlijke vleeschvergiftigingsbacillen aange-
toond, n.1. 46 maal Brcslaubacteriën en 17 maal Gärtnerbacillen. In 7 gevallen
kwamen paratyphus B bacillen voor ; in 10 gevallen coli, coccen en proteus en in
14 gevallen botulinusbacillen. Hiervan werden in 3 gevallen botulinusbacillen ge-
vonden en in de overige gevallen werd het botulismus slechts klinisch gediagnosti-
seerd. Hoofdzakelijk betroffen deze gevallen versch en toebereid varkensvleesch
(gepekeld en geweckt).

Tenslotte vermeldt Meyer nog een 38 gevallen, waarbij eendeneieren en 2 gevallen
waarbij kippeneieren als oorzaak moesten worden aangemerkt. Onder de eenden-
eierengevallen waren 12 maal Hollandsche eendeneieren de oorzaak. Breslau (24
maal) en Gärtner (21 maal) waren in deze eierengevallen verder de oorzaak.

Slechts in 9 gevallen van de 108 (8,3%) was een intravitale besmetting van het
vleesch aanwezig ; in alle overige gevallen was een postmortale infectie de oorzaak.

Een bijdrage tot de epidemiologie der vleeschvergiftigingen. De pH-
waarde en de bacteriënflora van den darminhoud van enkele darmdeelen
bij gezonde slachtdieren en bij in noodgeslachte kalveren en koeien.

Daar in de humane geneeskunde reeds analoge onderzoekingen hebben plaats-
gevonden, geeft Suermann ¹) allereerst een beschouwing van de daarbij verkregen
resultaten, in het bijzonder over de darmbacteriën bij zuigelingen en over de ver-
teringsverschijnselen bij volwassen personen. De antagonistische werking tusschen
colibacillen en enteritisbacteriën is al zoover uitgewerkt, dat men van dit verschijnsel
reeds gebruikt heeft gemaak voor de bestrijding van typhus en paratyphus B bij den
mensch.

Bij zijn onderzoekingen bij dieren vond Suermann, dat de pH van den darminhoud
bij in gezonden toestand geslachte kalveren in het begin van de dunne darmen
schommelde tusschen 6,7 en 7, in het einde van het dundarmstelsel tusschen 6,9 en
7,2, in den blinde darm en dikken darm tusschen 7,1 en 7,4. Bij de in nood geslachte
kalveren bewogen zich deze getallen in het begin van de dunne darmen tusschen
6,8 en 6,9, in het einde van de dunne darmen tusschen 7 en 7,4 in den blindedarm
tusschen 7 en 7,6 en in de dikke darmen tusschen 7 en 7,5.

Bij gezonde slachtkoeien vond Suermann de volgende waarden : in duodenum
tusschen 6,8 en 7,1, in jejunum tusschen 6,9 en 7, 2, in het ileum tusschen 7 en 7,3,
in het coecum tusschen 7,2 en 7,5, in het colon tusschen 7,1 en 7,5 en in het rectum
tusschen 7,1 en 7,5.

Bij de in nood geslachte koeien werden de volgende pH-waarden gevonden ,
in duodenum 6,8—7, in jejunum 6,9—7,3, in ileum 7—7,3, in coecum 7,2—7,5:
in colon 7,1—7,5 en in rectum 7,2—7,6.

De bacteriënflora van den darminhoud was in het algemeen bij in gezonden toe-
stand en in nood geslachte kalveren en koeien dezelfde. Het begin van het duodenum
was, volgens cultureel onderzoek, bijna geregeld bacteriearm. Bij kalveren werden
in de dunne darmen micrococcen, bact. lactis aërogenes, en af en toe ook colibacillen
(daaronder de coli intermedium) en hooibacillen aangetroffen. In de dikdarmflora
waren overwegend coli en coli-intermediumbacillen, met daarnaast hooibacillen
en micrococcen. Deze bacteriesoorten waren bij de koeien, tot op de bact. lactis
aërogenes, dezelfde als bij de kalveren. Wel traden enkele soorten naar verhouding
iets sterker op.

¹ Suermann. Untersuchungen über die pH-Zahl und die Bakterienflora des Darminhaltes
in den einzelnen Darmabschnitten im gesunden Zustand geschlachteter und notgeschlachteter
Kälber und Kühe. Ein Beitrag zur Epidemiolgie der Fleisvergiftungen. (Dissert. Hannover,
1937. Ref. Z. f. Fl. u. M. Jg. 48, pg. 10).

enteritisbacteriën vastgesteld, en wel bij een in gezonden toestand geslacht kalf in
begin en einde van de dunne darmen en bij een in nood geslacht kalf in alle darm-
deelen Gärtnerbacillen en bij een in noodgeslachte koe, behalve in duodenum,
in alle overige darindeelen Breslaubacteriën. Bij het bacteriologisch vleeschonderzoek
werd bij het eerste kalf in lever, milt, nieren en darmbeenslvmphklieren, bij het tweede
kalf in alle monsters bacterium enteritidis Gärtner aangetoond. Het bacteriologisch
vleeschonderzoek van de koe verliep bij alle monsters, ook bij de gal en portale
lymphklieren, negatief.

De bij deze 3 dieren gevonden pH-waarden weken nauwelijks af van het gemid-
delde. In het begin van de dunne darmen was bij alle 3 dieren de groei der ente-
ritisbacteriën slechts gering. Bij de koe ontbraken zelfs de enteritisbacteriën geheel.
Voor deze waarneming kunnen de in het begin der dunne darmen gevonden lage
pH-waarden misschien een verklaring geven.

Bij de noodslachtingen was, met een zekere regelmaat, de pH in het begin van de
dunn? darmen grooter dan bij den in gezonden toestand geslachte dieren. Het bacterie-
gehalte was in het begin der dunne darmen, bij een hoogere pH, ook gewoonlijk
talrijker. Vooral zag men dan in deze eerste darmdeelcn meer colibacillen. Een
meerdere groei van enteritisbacteriën heeft Suermann evenwel bij zijn onderzochte
gevallen niet kunnen waarnemen. Wel is het aan te nemen, dat dergelijke omstandig-
heden, als een verhoogde pH, gunstig zijn voor een vermeerdering van deze bacte-
riën. de Graaf.

Bij de mensch bestaat een sterke gevoeligheid van de huid voor extracten van
spoelwormen, zoowel afkomstig van de mensch als van het varken. Dit kan leiden
tot onmiddellijk en ook tot langzaam verschijnende reacties. Een ongevoelige huid
kan men door herhaalde injecties van extracten gevoelig maken. Soms ontstaat
er een anaphylactische shock, die zich uit door urticaria of asthma, waarbij gedurende
de eerste uren van de reactie het aantal eosinophiele leucocyten van het peripherc
bloed zeer sterk dalen kan. De huidreacties door ascaris-extracten zijn echter niet
specifiek. Zij ontstaan ook bij personen, die met Enterobius en Trichuris besmet zijn ;
zij ontslaan ook bij afwezigheid van Ascariden en zijn soms negatief, wanneer er
een spoclworminfectie is. Bij kinderen ontstaat altijd een positieve reactie. Als diag-
nosticum is deze reactie dus van geen waarde.

Bij een vrouw, die buikklachten had, vonden Sterling en Guay \') in de faeccs
eieren van Ascaris lumbricoides, Nccator americanus en Trichuris trichiura. Na de operatie
werden in de rechter tuba 5 volwassen levende spoelwormen gevonden. I11 het
cavum douglasi werd een spoclworm gevonden, omgeven door purulent exsudaat.
Het cavum douglasi werd gedraineerd en na verloop van enkele dagen kwamen
uit de drain nog eenige spoelwormen te voorschijn.

Bij een andere vrouw, tengevolge van peritonitis overleden, bestond een ruptuur
van de dunne darm. In de darm vonden Africa en Garcia ¹) ongeveer 1000 spoel-
wormen. De ruptuur bevond zich een paar handbreedten boven de ileocoecale klep.
Volgens de patholoog-anatoom was deze breuk ongeveer 20 minuten voor de dood

¹) C. M. Africa en E. J. Garcia : Embryonated eggs of Ascaris lumbricoides in the
mesenteric tissue of man, with special reference to possibility of autoinfection. Jl. Philippine
Islands Med. Assoc. 1936, Vo.1 34, 6, 1937, p. 451.

ontstaan. In het mesenterium werden op parels gelijkende nodula aangetroffen,
waarin in het centrum geëmbryonneerde spoelwormeieren werden gevonden. De
embryonen waren goed levend.

Aangenomen werd, dat deze eieren daar niet via de bloedstroom gekomen waren,
maar zeer waarschijnlijk afkomstig waren van spoelwormen, die reeds eerder, nl. voor
het bestaan van de ruptuur, in de buik terecht gekomen waren. De schrijvers achten
het niet onmogelijk dat een auto-infectie op deze wijze zou kunnen ontstaan.

Bij obductie van 200 menschen, van een leeftijd varieerend van 2 tot 87 jaar,
bleek dat 24% besmet met trichinen waren.

Dit onderzoek leverde bij 25 pasgeborenen een negatief resultaat op. Het aantal
gevonden larven was betrekkelijk gering, minder dan 20 stuks in spierstukjes van
50 gr. in 79% van de gevallen.

Er kon worden nagegaan dat geen van deze menschen tijdens het leven klinische
verschijnselen van trichinosis gehad hadden. In de hartspier werden bij deze positieve
gevallen nimmer larven gevonden. Daar er volgens de schrijvers geen practische
methode is, wat betreft het onderzoek van trichineus vleesch, moet de consument
zich tegen trichinosis beschermen door het varkensvleesch tijdens de bereiding
afdoende te verhitten. Baudet.

Reeds lang tracht men pyogene algemeenc infecties door mobilisatie en verhooging
der verweerkrachten van het lichaam gunstig te beïnvloeden. Vooral met het op-
wekken van terpentijnabscessen heeft men goede resultaten gezien. Omtrent de wer-
king ervan heeft men verschillende theorieën.

Fochier (1897) veronderstelde dat daarbij de microben in het absces zich ver-
zamelden en door middel van incisie konden worden ontlast. Hiertegen pleiten
verschillende waarnemingen o.a. de steriliteit van het absces.

I\'abre meende dat de gunstige werking berustte op zijn desinfecteerende eigenschap.
Evenwel is vastgesteld dat het weerstandsvermogen van de meeste microben t.o.v.
desinfecientia veel grooter is als die van de cellen.

Wright vermoedde dat het weefsel in de omgeving van de infectiehaard te sterk
leucocytair geïnfiltreerd is, waardoor de voor de afweer der infectie noodige toevloed
van lichaamssappen als dragers van de bactericide substanties onmogelijk is. Het te
groote aantal leucocyten zou nu naar hel fixatieabsces getrokken worden en daardoor
de weg voor de lichaamssappen vrijer worden. Tegenwoordig zien wij in de leuco-
cyten één der hoofdfactoren van verweer tegen de ingedrongen kiemen. Infecties
zonder leucocyten-invasie plegen phlegmoncus en zeer kwaadaardig te verloopen ;
gewezen wordt ook op het ziekteverloop bij agranulocytose. Verder verloopt het
terpentijnabsces met leucocytose in het bloed ; daarentegen wordt lcucopcnie als
een slecht teeken beschouwd.

Vignes ziet de oorzaak van de werking in een autoproteinotherapie als gevolg
van weefselverval bij de ontwikkeling van het absces. Waarom dan bij toediening
van andere eiwitlichamen evengoed resultaat ? Ook heeft op de plaats van infectie
reeds meestal weefselverval plaats.

Onderzoekingen omtrent de vorming van bactericide stoffen bij terpentijnabscessen
zijn mede verricht. Sommigen konden productie van specifieke antilichamen in het
dierexperiment vaststellen ; anderen weer ontkennen zulks.

De verhoudingen in het bloed zijn : leucocytose met geringe linksverschuiving,
soms na kortdurende leucopenie ; toeneming van de reticulocyten. Is een en ander
het gevolg van nieuwvorming van cellen of van „Ausschüttung". Het in het verloop

\') J. B. Mc. Naught en G. V. Anderson : The incidence of Trichinosis in San Francisco.
Jl. Amer. Med. Assoc. 1936, 107, 18, p. 1446. Ref. Trop. Dis. Buil. Vol. 34, 6, 1937,
P- 458.

van de abscesvorming optreden van veel leucocyten als microphagen kan niet als
eenige oorzaak van de gunstige werking worden opgevat. Bechhold kon in zijn proe-
ven met colloiden bij met bac. suisepticus geïnfecteerde muizen, met nagenoeg alle
onderzochte colloiden (40) een leucocytose verwekken, terwijl slechts drie daarvan
(caseosan, collargol en terpentijn) tegen de infectie werkzaam waren. Verder is
een onderzoek naar de afweerkrachten van het lichaam nml. wat het reticulo-endo-
theliale systeem betreft, ingesteld.

Bij het onderzoek ervan ging Cammerer \') van de volgende overwegingen uit.
Met verhooging van de afweerkrachten is een algemeene functieverhooging van het
systeem verbonden, dus ook een verhoogde „Speicherungsfähigkeit" t.o.v. electrisch
negatief geladen kleurstofdeeltjes of omgekeerd een verhoogde „Speicherumgsfähig-
keit" wijst op een verhoogde functie. Bekend is ook de verhoogde vitale kleuring in
alle ontstoken weefsel.

Men onderscheidt bij de „Speicherung" een primaire- en een secundaire. Bij de
eerste geschiedt deze grootendeels diffuus ; bij de laatste korrelig. In het laatst ge-
noemd geval zou de cel actieve arbeid hebben verricht en tot een hoogere concentratie
van de kleurstof hebben geleid. Omgekeerd leidt weefselbenadeeling of het afsterven
daarvan ertoe dat de kleurstof meer diffuus zich afzet, maar niet meer uitgevlokt
wordt.

„Speicherungs"proeven zijn bij het konijn met en zonder terpentijnabsces verricht.
Wordt bij een konijn terpentijn intraveneus ingespoten en het dier na vier uur
gedood (tijd van sterkste leucocytose) dan is het beenmerg celarmer dan dat van
een normaal konijn. Omgekeerd is het beenmerg van een konijn met een terpentijn-
absces (hoogtepunt ongeveer na 5 dagen), celrijker en hyperaemisch.

Hij schrijft daaromtrent : „Bei intravenöser Zufuhr von Terpentin findet eine
gewaltige Ausschwemmung der im Knochenmark liegenden reifen oder fast reifen
Blutzellen statt. Bei der Anlegung eines Terpentinabsces wird durch den infolge
langsamer Resorption kleinen, aber langdauerenden und gleichmässigen Reiz das
Knochenmark zur Bildung neuer Blutzellen angeregt und damit wohl auch die
aus dem R.E.S. stammenden Leistungsstoffe vermehrt."

Proef gedaan om de actieve werking van het reticulo-endotheliale systeem door
kleurstofophooping na te gaan. Bij dieren waarbij een terpentijnabsces is aangelegd
zijn het vooral de cellen van beenmerg, milt en lever die de kleurstof in verhoogde
mate opnemen en vasthouden. Ook inet Oost-Indische inkt werden overeenkomstige
resultaten verkregen.

Tegen de opvatting van Goldmann, dat de mate van opname van de rcticulo-
endotheliale cellen t.o.v. de vitaalkleurstoffen recht evenredig is met hun activiteit,
wordt door sommigen stelling genomen, door te beweren dat de graad van „Speiche-
rung" van verscheidene momenten afhankelijk is en men daarom voorzichtig moet
zijn, wanneer men, uit het morphologisch waarneembare, conclusies omtrent de
celfuncties wil trekken.

Verder zijn proeven om de snelheid van het verdwijnen van kleurstoffen uit het
bloed vast te stellen bij intraveneuze injectie, genomen. Zou nml. een versneld
verdwijnen van de kleurstof van behandelde dieren kunnen worden aangetoond,
dan zou de oorzaak daarvan slechts te zoeken zijn in een verhoogde functie van de
cellen van het reticulo-endotheliale systeem, daar deze de kleurstof opnemen.

Inderdaad werd een sneller verdwijnen bij de behandelde dieren (terpentijnabsces)
gevonden, en wel in het bijzonder in de eindphase, nml. in 10 uur bij het behandelde,
in 18 uur bij het onbehandelde dier.

>) Cammerer : Beitrag zum Studium der Wirkungsweise des Terpentinabscesses. (Prü-
fung der funktionellen Leistung der en des reticulo-endothelialen Systems). Klin. Woch.
\'937. ^nr- 8. S 264.

Saxl paste in 1920 novarsurol toe. Hierbij is Hg in een niet ioniseerbare vorm
aan een organische stof gebonden. De werking komt overeen met die van HgCl₂.
Enkele malen is na toediening van novarsurol wel eens vergiftiging gezien, omdat
in het lichaam vorming van HgCl₂ schijnt op te treden.

De meeste kwikpraeparaten (novurit, nephtal, salyrgan) bevatten alle 5% theo-
phylline hetgeen de diuretische werking versterkt. Subcutane injecties worden wegens
mogelijk optreden van necrose afgeraden. Gevonden is dat de diuretische werking
gering is bij een laag chloorgehalte van het bloed ; daarom wordt tevens wel ammo-
niumchloride verstrekt (6—10 gr. daags). Is het oedeem een gevolg van hartlijden
dan is wel steeds goed resultaat te verkrijgen ; minder groot is de werking bij nephro-
tische oedemen ; weinig succes is te verkrijgen bij hydrops ascites hepaticus en ex-
sudaatvormingen.

Vooral Na zou met de urine uit het lichaam verdwijnen, daarom is zoutloos
dieet gewenscht. De kwikverbindingen worden uitsluitend intramusculair ingespoten.

Samenvatting: De organische kvvikdiuretica kunnen bij oedemateuze patiënten
met een behouden concentratievermogen van de nier zonder gevaar worden toege-
past. Hun werkzaamheid is sterk verminderd bij een laag chloorgehalte van het bloed.
De zieken moeten daarom tevens ammoniumchloride of een ander natriumvrij
chloorzout gebruiken. Blijvende resultaten verkrijgt men in de meeste gevallen alleen
als men natriumvrij dieet voorschrijft.

De resorptie van oedeem is onvoldoende bij een verhoogd eiwitgehalte van het
bloed (nephrose) en blijft uit bij zieke capillairwanden (pleuritis, peritonitis) ;
cardiale- en andere stuwingsoedemen kunnen bijna steeds met kwikdiuretica gunstig
worden beïnvloed. Veenendaal.

Middi.eton ²) raadt aan : compressen met thee. Uitgekookte linnen doekjes worden
doordrenkt met sterke thee en op de brandwonden gelegd. De werking is te verge-
lijken met de bekende tanninc-behandeling.

Hierover vermeldt Pinkhof in het N. T. v. G. (1937> II, 14, 1486) het volgende :
In de Codex van Gehe staan 35.000 spécialités, dat zijn hoofdzakelijk duitse ; daarbij
komen nog vele amerikaanse, engelse, en franse ; in Frankrijk alleen waren in 1933,
52.000. Toen richtte de Acad. de Médecine een „Laboratoire national de controle
des médicaments" op, dat elk middel onderzoekt en de verplichting oplegt, de
samenstelling op de verpakking mede te dcelcn. Daardoor vermindert het aantal
steeds ; is nu al teruggegaan tot 20.000.

In Brazilië mogen ook slechts spécialités aan het publiek verkocht worden die
door een daartoe aangewezen bureau zijn toegelaten ; ook voor advertenties of
andere openbare aankondiging is vergunning van dat bureau noodig.

Baum-Grau : Das Lymphgefaszsystem des Schweines. 1938. Verlag von
Paul Parey te Berlijn. Prijs Rm. 14.50. 25% rabat voor het buitenland met uit-
zondering van Palestina.

Na het lymphvatsysteem van het rund, den hond en het paard is dan ook dat van
het varken verschenen, dat reeds in 1930 drukklaar was, maar door velerlei omstan-
digheden niet kon verschijnen. Zonder twijfel heeft het overlijden van Baum in het
voorjaar van 1932 daarop grote invloed gehad. Met medewerking van Ackerknecht,
den opvolger van Baum, is Grau in de gelegenheid gesteld de tekst geheel om te wer-
ken, voornamelijk met de bedoeling het werk aan de eisen van de vleeskeuring te
laten aanpassen en zijn de vele tekeningen van een tweekleurendruk tot een één-
kleurendruk geworden. Hierdoor is een goedkopere uitgave mogelijk geworden
en al zijn de verschillende figuren iets minder overzichtelijk dan in de andere werken,
de duidelijkheid is er niet op achteruitgegaan.

Zonder twijfel zal ieder, die in zijn werk behoefte heeft aan een goede kennis
van het lymphvatsysteem der huisdieren het verschijnen van dit werk met vreugde
begroeten. Te meer daar de lymphbanen van het varken, vooral die van hoofd en
voorste ledematen, zich geheel anders gedragen dan die van de andere huisdieren.
Het gaat niet aan de kennis, die men van het ene dier heeft, zonder meer op die van
het andere over te dragen.

Het heeft een algemeen gedeelte, waarin mededelingen van grote betekenis
worden gedaan en waardoor men dadelijk georiënteerd is omtrent vele bijzonder-
heden, die het varken biedt. Bij de behandeling van het bijzondere gedeelte is niet
alleen grote waarde toegekend aan de onderzoekingen, die Baum heeft verricht,
maar worden ook die van andere onderzoekers vermeld. Onze collega Postma kan
zich gelukkig voelen, dat van zijn werk wordt vermeld, dat daardoor „erstir.a\'s
eine wertvolle Übersicht über das Lymphgefaszsystem des Schweines gegeben wurde".

Niet alleen het vecartsenijkundige onderwijs, de practische vleeskeuring, maar de
gehele diergeneeskunde is een handboek rijker geworden, dat veel zal worden ge-
raadpleegd. Krediet.

Mededeelingen van het Landbouwkundig Bureau der Staatsmijnen in Limburg en .V.I". Mekog :

Dit onderwerp is voor een land rijk aan goed grasland van groote beteekenis.
In Engeland (speciaal door onderzoekers in Cambridge) was reeds lang geleden
vastgesteld dat goed gewonnen en gedroogd jong gras, wat voederwaarde betreft,
op één lijn te stellen is met krachtvoer.

Zoowel de zetmeelwaarde als het eiwitgehalte is hooger dan van hooi ; hei ruw-
vezelgehalte is lager.

Verschillende vitaminen welke bij hooien geheel of gedeeltelijk verloren gaan,
blijven in gedroogd gras behouden.

Vergeleken met zaden is de minerale samenstelling van gedroogd gras veel gunstiger.

Er is dus alles voor te zeggen om het gebruik van geïmporteerd krachtvoer te ver-
lagen en daarvoor in de plaats het gedroogde jonge gras van eigen bedrijf te stellen.
Dit zou ook reeds lang op ruimer schaal zijn geschied indien dit product op economi-
sche wijze gewonnen zou kunnen worden. Tot voor kort was men er echter niet in
geslaagd een doelmatige drooginrichting te installeeren welke, met een niet te hoog
brandstofverbruik, een goed product leverde.

In bovengenoemde publicatie worden, behalve uitvoerige beschrijvingen over het
product, ook gegevens vermeld over de machines van de laatste jaren, waarmede
het mogelijk is geworden, zoowel technisch als financieel, het drogen practisch toe
te passen.

De schrijver dringt aan op proefnemingen in ons land. De plannen daarvoor
naderen reeds hun voltooiing. ■

Voor dierenartsen in de weidestreken gevestigd, is de genoemde brochure (die op
aanvraag wordt toegezonden) onmisbaar. v. d. P.

Dr. Jeltje A. Stroink en Dr. J. J. C. Pif.tersen : Thrombose en embolie.
Bekroonde prijsvraag. Uitgegeven door de Nederlandsche Maatschappij tot Be-
vordering der Geneeskunst.

In overeenstemming met de wensen van wijlen onzen collega H. Veenstra heeft
het Hoofdbestuur der Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
de volgende prijsvraag uitgeschreven :

„gevraagd wordt, op grond van ervaring of (en) proefneming of (en) literatuurstu-
die naar de meest doeltreffende wijze, waarop het gevaar voor thrombose en embolie
„bij geopereerde patiënten en bij kraamvrouwen kan worden voorkomen of ver-
„minderd hetzij door maatregelen vóór, tijdens of na de operatie, respectievelijk
„de bevalling."

Na een korte bespreking van de nog steeds open vraag of thrombose de laatste jaren
menigvuldiger voorkomt dan vroeger en een vluchtig overzicht van de thrombose-
theorieën, waarbij schrijvers twee opvattingen als voornaamste naar voren brengen n.1.
de infectietheorie en de theorie der bloedstroomverlangzaming, volgt een lezenswaar-
dig hoofdstuk over de „Pathologische Anatomie van thrombose en embolie".

Aan Schr\'s stonden ter beschikking 38 ziektegeschiedenissen en obductieverslagen
van gevallen van thrombose en embolie. Deze verslagen leerden dat goed onder-
scheiden moeten worden : i°. thrombi, welke over hun gehele lengte met de vaat-
wand zijn verbonden „wandthrombi" gevolg van phlebitis. 2⁰. thrombi welke slechts
voor een klein gedeelte vastzitten aan de vaatwand en verder los in het vat liggen
„centrale thrombi", hierbij is slechts een klein deel van de vaatwand gelaideerd en
3°. „secundair centrale thrombi" als voortzetting van sub 1 of als voortzetting van
centrale thrombi, welke het vat geheel opvullen.

De wandthrombus sluit de vene geheel af, er is in het vat dus geen bloedstroom;
alleen bij verweking zal embolie optreden.

De centrale thrombus ligt voor verreweg het grootste deel los in het vat, het
langsstroomende bloed kan stukken medenemen ; loslaten van stukjes thrombus
zal vooral bij beweging kunnen geschieden.

Bij de secundair centrale thrombus kunnen ook brokjes afbreken door bloedstroom
uit zijtakken ; deze thrombus is brozer dan de primaire, de stukjes die loslaten zijn
kleiner.

Bij de gevreesde embolie na thrombose spelen vooral de centrale thrombi een grote
rol ; de primaire zijn het gevaarlijkste omdat van deze grotere stukken afbreken
dan van de secundaire.

Op grond van bestudering van ziektegeschiedenissen en bijbehorende sectie-
vcrslagen van obstetrische en gynaecologische patiënten en waarnemingen omtrent
dc wijze van optreden van thrombose in de Verloskundige kliniek te Utrecht en de
Vroedvrouwenschool in Rotterdam, komen Schr.\'s tot dc conclusie, dat thrombose
door een lager organisme „thrombococcus" wordt veroorzaakt en dat thrombose
te beschouwen is als een besmettelijk lijden. De thrombococcus is nog niet aangetoond.

Het lijdt geen twijfel, dat thrombose meer of minder vaak een gevolg is van een
bacteriële endophlebitis. Echter is hiermede het thrombosevraagstuk zeer zeker
niet opgelost; slechts een gedeelte der gevallen kan hierdoor verklaard worden.
Er blijven nog vele vragen in het thromboseprobleem onopgelost.

Ter voorkoming van thrombose bevelen Schr.\'s strenge a- eventueel antiseptiek
aan, gecombineerd met hygiënische maatregelen. Ter voorkoming van embolie
langdurige absolute bedrust bij gynaecologische patiënten en bij gevallen van throm-
bose of bij vermoeden van thrombose. Schornagel.

Ernst Joest\'s Handbuch der speziellen pathologischen Anatomie der
Haustiere. Herausgegeben van Prof. Dr. Walter Frei. Bd. II 2e Hälfte. 2te Auflage.
Berlin 1937. Verlagsbuchhandlung von Richard Schoetz. Prijs : R.M. 27.60.

De tweede druk van deze band, welke 16 jaar na de eerste verschijnt, behandelt
buikvlies, centraal en peripheer zenuwstelsel en is bewerkt door Johannes Dobber-
stein. Het hoofdstuk over het buikvlies toont weinig verschil met de eerste druk,

een enkele nieuwe afbeelding en een uitvoeriger behandeling van de parasitaire
aandoeningen.

De hoofdstukken waarin het centrale en het periphere zenuwstelsel worden be-
handeld zijn aanmerkelijk uitgebreid en op de hoogte gebracht van de tegenwoordige
stand van de wetenschap. De kennis van de histologie en pathologie van het zenuw-
stelsel is de laatste jaren enorm vooruitgegaan, een weerspiegeling van deze vooruit-
gang vindt men in dit handboek. Er is hier dan ook een groot verschil tussen de eerste
en de tweede druk waar te nemen. In overeenstemming hiermede is ook de uitbreiding
van de tekst met ongeveer 110 bladzijden en ook de belangrijke vermeerdering en
vooral ook verbetering van de afbeeldingen.

Zij die zich op dc hoogte willen stellen van de huidige stand van wetenschap dei-
pathologische anatomie van het zenuwstelsel der dieren zullen deze band niet kunnen
missen. Schornagel.

Aan de leden van dc Maatschappij, die door middel van het secretariaat op
bovengenoemde uitgave van de Nederlandsche Genetische Vereeniging geabonneerd
zijn, wordt verzocht het voor 1938 verschuldigd abonnementsgeld ten bedrage van
ƒ0.60 te willen storten op giro No. 173327 van ondergeteekende.

Leden van de Maatschappij, die zich voor bovengenoemd tijdschrift, waarvan
het gewone abonnement ƒ 3.— bedraagt, interesseeren, kunnen dit verkrijgen
door middel van het secretariaat na storting van ƒ 0.60 op mijn giro.

Gedurende de maand Januari 1938 zijn de volgende vrijwillige bijdragen in dank
ontvangen: afdeeling Friesland over 1937 ƒ 53.— ; Dr. K. R. restant gelden van
aangeboden huldeblijk ƒ2.40, totaal ƒ55 40.

Zending van een bijdrage kan geschieden hetzij door storting op giro No. 173327
van ondergeteekende, hetzij door zenden van een postwissel.

Het op blz. 149 onder 9. vermelde adres van den secretaris van de „Vereeniging
tot bestrijding van de tuberculose onder het rundvee in Zuid-Nederland (provincies
Noord-Brabant en Limburg)" is als volgt :

Ondergeteekende herinnert de leden er aan dat de contributie 1938 kan worden
voldaan in twee termijnen, en wel vóór 1 Maart ƒ 14 50 en vóór 1 Sept ƒ 12,—,
op zijn gironummer 141769. Na 1 Maart wordt over het geheele bedrag, met incasso-
en zegelkosten, beschikt. J. T. Heeg, penningmeester.

Den leden wordt verzocht hun contributie over 1938 ad ƒ 28.— vóór 1 Maart a.s.
te voldoen door storting op giro 170417, Klundert. Bij storting in twee ter-
mijnen: vóór i Maart ƒ 16.— en vóór 1 September ƒ 12.—. Na 1 Maart zal
over het geheele bedrag, verhoogd met zegel en incasso-kosten, worden beschikt.

Aanwezig het voltallig bestuur en 19 leden, het Hoofdbestuur uitsluitend
vertegenwoordigd door den afdeelingsafgevaardigde, terwijl collega Sif.benga uit
Oldeberkoop als gast aanwezig is.

Om ruim half drie uur opent de voorzitter de vergadering en zegt, dat bij wijze
van proef deze vergadering op een Zaterdagmiddag is uitgeschreven. Gezien de
andere gezichten die aanwezig zijn en de talrijke opkomst, meent de voorzitter
dat dit voor het bestuur een aanwijzing moet zijn om op den ingeslagen weg voort
te gaan en de proef door te zetten. Hij roept de leden een hartelijk welkom toe en
speciaal de collega\'s Siebenga en Bom, die zich een verre reis getroost hebben om
hier aanwezig te zijn.

De notulen worden zonder bemerking goedgekeurd. Uit de ingekomen stukken
blijkt, dat het bestuur van den N.C.B. zich begint te interesseeren voor de bepalingen
van onze Afdeeling voor diergeneeskundige Ziekenfondsen. Mededeeling wordt
gedaan, dat voor te geven cursussen door de Afdeeling een vijftigtal lantaarnplaatjes
zullen worden beschikbaar gesteld aan de leden tegen de geringe vergoeding van
ƒ2.50 per avond. De plaatjes mogen 4 dagen ter beschikking blijven. Zij worden
ongefrankeerd toegezonden en moeten franco aan den secretaris worden geretour-
neerd. Breukrisico is voor rekening van den aanvrager. Nalatigheid in terugzending
wordt beboet met ƒ5,00. De afdeelingssecretaris wordt voor den tijd van vier jaar
herkozen. Op voorstel van v. d. Werf geschiedt deze herbenoeming bij acclamtie.

De contributie voor het jaar 1938 wordt vastgesteld op een bedrag van ƒ 28,00
t.w. ƒ 24,00 af te dragen aan het H.B. ƒ 3,— voor de Afdeeling en ƒ 1,— extrabijdrage
in het ondersteuningsfonds.

Hierna brengt de secretaris het verslag uit van de 1.1. gehouden Algemeene
vergadering, waarna collega G. v. d. Werf nog een nadere toelichting geeft op de
houding van de afdeeling Zuid-Holland in zake het verwerpen van het Bindend-
Besluit „Vrije dierenartsenkeuze". Het bestuur zal overwegen of dit B.B. voor
onze afdeeling van kracht kan worden verklaard.

Aan collega Siebenga wordt hierna het woord verleend tot het houden van zijn
voordracht over het onderwerp „Steriliteit en kunstmatige bevruchting".

Met zeer groote belangstelling werd deze causerie gevolgd door de aanwezigen,
hetgeen zeer duidelijk tot uitdrukking komt bij de gelegenheid, die na afloop gegeven
wordt voor het stellen van vragen. De voorzitter geeft uiting van zijn gevoelens van
dankbaarheid aan den spreker. Uit dit medeléven van de leden meent hij een
compliment te mogen zien voor het bestuur dat collega Siebenga tot het houden
van deze voordracht heeft uitgenoodigd.

Hierna komt in bespreking het voorstel van dierenarts Roelvink, betreffende
een aanvulling van de tariefregeling voor diergeneeskundige ziekenfondsen. Roel-
vink kan zich niet vereenigen met het bestuursvoorstel en wenscht, dat zijn
voorgestelde wijziging de bestaande regelingen te niet doet. De vergadering kan
zich hiermede niet vereenigen en wenscht eerst overleg met de niet aanwezige
leden, die hun medewerking aan ziekenfondsen verleenen. Aangezien Roelvink
op i Januari 1938 gereed wil zijn met zijn bepalingen wordt de tariefregeling van
R. goedgekeurd en zal dus komen naast de reeds bestaande. De vergadering is de
meening toegedaan, dat deze nieuwe tariefregeling te prefereeren is boven de reeds
bestaande.

De termijn, bedoeld in Art. 15 van de „Bepalingen voor diergeneesk. zieken-
fondsen enz." wordt door de vergadering vastgesteld op 1 Januari 1939.

Na de rondvraag, waarvan door eenige leden gebruik wordt gemaakt, sluit de
voorzitter de vergadering.

Het voorloopig programma van dit Congres is thans verschenen.
Een uitvoerige opgave van de verschillende onderwerpen, welk op dit
Congres behandeld zullen worden en ook de namen van de Neder-
landsche rapporteurs werden reeds in het 64ste Deel (1937) van dit
tijdschrift vermeld op blz. 373 en 608.

De openingszitting van het Congres vindt plaats te Zürich op 21
Augustus te zestien uur in het Auditorium Maximum van de Tech-
nische Hoogeschool. Tot 25 Augustus zullen de overige vergaderingen
ook in dit gebouw gehouden worden.

Op 26 en 27 Augustus wordt het Congres voortgezet te Interlaken.
Van Interlaken uit bestaat gelegenheid om korte uitstapjes te maken
in het Bcrner-Oberland (Jungfrau-Joch, Mürren, Grindelwald, enz.).
Verder worden eenige excursies gedurende een aantal dagen in dc
mooiste gedeelten van Zwitserland in uitzicht gesteld. Deze excursies
zullen bij voldoende deelneming reeds vóór den aanvang van het
Congres, van 18 -21 Augustus gehouden worden. In het officieele
Programma dat later verschijnt, zullen hieromtrent uitvoerige mede-
deelingen geschieden. De volgende festiviteiten zijn reeds vastgesteld :

Zürich : Zondag 21 Augustus : Ontvangst in de Universiteit. Dinsdag
23 Augustus : Officieel Banket voor dc Congresleden. Woensdag 24
Augustus \'s namiddags : Excursies in de omgeving van Zürich.

Interlaken : Vrijdag 26 Augustus \'s namiddags : Begroeting op de
„Tellspielplatz". Des avonds : Banket voor de officieele vertegenwoor-
digers.

Voor de dames der leden zal tijdens de Congresdagen de gelegenheid
bestaan om onder leiding de bezienswaardigheden van de stad Zürich
en omstreken te bezoeken.

De studenten van de Veterinaire Faculteit te Zürich hebben een
Comité gevormd dat ten doel heeft de Buitenlandsche studenten het
verblijf tijdens het Congres zoo aangenaam mogelijk te maken en
tevens alle mogelijke inlichtingen te verschaffen.

De Congresleden hebben vrij vervoer op de trambanen te Zürich.
Zij hebben vrije toegang tot het Zwitsersche Landesmuseum en den
dierentuin te Zürich. En in Interlaken hebben zij vrije toegang tot
de Kurzaal.

Reisgelegenheid : De Zwitsersche spoorwegen verstrekken aan de
deelnemers 30% reductie. Voor de bergspoorwegen in het Berner
Oberland wordt een reductie van 50% verstrekt. In verschillende

landen is men van plan een collectieve reis samen te stellen. Het is
duidelijk dat hierdoor de reiskosten nog verminderd zullen worden.
Het dagelijksch bestuur van het Nationaal Comité overweegt daarom
of het voor ons land niet aan te bevelen zou zijn een dergelijke collec-
tieve reis samen te stellen. Deze zou alleen recht van bestaan hebben
wanneer een voldoend aantal deelnemers zich daarvoor zouden opgeven.
En in dat geval zou de reis zich niet uitsluitend behoeven te bepalen
tot een bezoek aan Zürich, Interlaken en gedeelten van Zwitserland,
maar zou daaraan vastgeknoopt kunnen worden een reis door één
of meer omgevende landen waarbij dan gedacht wordt aan een bezoek
aan bekende Veterinaire Inrichtingen. Wij mogen wel aannemen
dat voor een dergelijke reis door het betreffende land zeer zeker de
noodige faciliteiten verstrekt zullen worden en dat men zal kunnen
rekenen op medewerking van bedoelde Inrichtingen.

Alvorens een plan voor een dergelijke reis samen te stellen zou het
Dagelijksch Bestuur moeten weten of hier voldoende belangstelling
bij de Collegae in ons land bestaat. In de allereerste plaats zouden wij
dus zoo spoedig mogelijk opgave willen ontvangen van hen die lid van
het Congres willen worden. De contributie bedraagt Zw. Frs. 30.—
voor dames (familieleden) Zw. Frs. 5.— en voor studenten Zw. Frs.
15. . Wij zouden het zeer op prijs stellen indien bij de opgave tot het
lidmaatschap dan tevens vermeld wordt :

2°. Of men voelt voor een reis na afloop van het Congres met het
doel buitenlandsche Inrichtingen op Veterinair gebied te bezoeken.

Eerst nadat deze gegevens ingekomen zijn en wij dus weten op hoe-
veel deelnemers gerekend kan worden zouden stappen gedaan kunnen
worden om een dergelijk reisplan samen te stellen. De duur van deze
reis, na afloop van het Congres, zou toch minstens zeven a tien dagen
duren.

Wij willen tenslotte nog eens er de aandacht op vestigen dat men
door het lidmaatschap van het Congres, tevens in het bezit komt van
het Congres-rapport dat alle wetenschappelijke mededeelingen bevat,
en dat daardoor een waardevolle aanwinst is.

Daar de tijd dringt, wachten wij zoo spoedig mogelijk opgave tot
lidmaatschap in en wij spreken hierbij den wenscii uit dat een groot
aantal collegae zich hiervoor zal aanmelden. Dit kan geschieden bij
den laatst ondergeteekende.

Namens het dagelijksch Bestuur van het Ned. Nat. Comité,
De Voorzitter: Berger,

De vleesehkeuringskring „Oudkarspel", omvattende de gemeenten Oudkarspel,
Harenkarspel, Noord-Scharwoude, Zuid-Scharwoude en Broek op Langendijk is
31 December 1937 opgeheven.

De gemeente Harenkarspel heeft zich met ingang van 1 Jan. 1938 aangeslo:en
bij den kring Barsingerhorn, terwijl de overige gemeenten van den kring zich bij
Alkmaar hebben gevoegd.

De keuringsveearts Wester is op wachtgeld gesteld, terwijl de hulpkeurmeester
van den kring Oudkarspel door de gemeente Alkmaar is overgenomen en dienst
zal doen in den kring Alkmaar.

Uit een publicatie van het internationaal landbouwinstituut te Rome blijkt,
aldus een bericht in de N.R.Ct., volgens Reuter, dat de Engelschen in Europa de
grootste vleescheters zijn met 140,14 Eng. ponden per hoofd per jaar ; dan volgera
Denemarken met 137,28, Duitschland met 112,42 en Zwitserland met 104,06.
Voor Frankrijk is het cijfer 95,7 en Italië staat onderaan met 35,42 Eng. pond^Jn.

In de groote veelanden, zooals Argentinië, Australië en Nieuw-Zeeland zijn de
cijfers respectievelijk 265,76, 201,3 en 228,36. Voor de Vereenigde Staten is nee
136,18. Nederland en België worden niet genoemd. de Graaf

Prof. Knuth, docent in Tropische Hygiëne en Diergeneeskunde, is op 72-jarige
leeftijd gestorven. Reeds in 1932 was hij, wegens het bereiken van de leeftijd-grens,
afgetreden. Knuth werd in 1906 benoemd tot Hoofd van de toen opgerichte afdeeline
„Tropenhygiëne" van de Veeartsenijkundige Hoogeschool te Berlijn. In het belang
der studie van de tropische ziekten deed hij eenige buitenlandsche reizen, o.a. naar
Zuid Afrika. Van zijn hand verschenen verschillende publicaties op het gebied van
tropische ziekten der dieren. Vr.

Bevorderd tot Doctor in de Veeartsenijkunde Gerrit Hendrik Bart Te 1 nissen
op een proefschrift getiteld :

Geslaagd voor het 2e gedeelte candidaatsexamen Mej. E. J. Boasson en de Heerrn :
J. Blokhuis, J. W. Bussink (met lof), J. E. G. E. Hartoers,J. Hoekstra, P. Koens,
E. Voute.

In de 8 leesgroepen zijn nog 2 plaatsen open ; men kan zich dus nog als medelezei
aanmelden. Aan de bladen is toegevoegd „het Vlaamsch Diergeneeskundig tijdschrift".

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i November niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 31.230 eigenaars (bij 31.802 eig.), waarvan in Groningen
bij 1934 (i993) eig. ; Friesland bij 6776 (2120) eig. ; Drenthe bij 2081 (1204) eig.;
Overijsel bij 4793 (3566) eig.; Gelderland bij 7112 (34og) eig.: Utrecht bij 687
(2130) eig. ; Noordholland bij 1560 (6641) eig. ; Zuidholland bij 662 (6069) eig. ;
Zeeland bij 981 (345 )eig. ; Noordbrabant bij 2820 (3739) eig. ; Limburg bij 1824
(559) eigenaars.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 49 gevallen bij 5 eig. (703 bij
38 eig.), waarvan in Groningen 8 bij 1 eig. (46 bij 1 eig.) ; Friesland 31 bij 1 eig.

(205 bij 12 eig.) ; Drenthe (136 bij 4 eig.) ; Overijsel (6 bij 2 eig.) ; Gelderland 3 bij
i eig. (151 bij 8 eig.) ; Utrecht (64 bij 4eig.); Zuidholland 1 (paard) ((88 bij 4 eig.);
Noordbrabant 6 bij 1 eig. (7 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 105 gevallen bij 8 eig. (703 bij 38 eig., waarvan in Groningen
124 bij 4 eig. ; Friesland (277 bij 22 eig.) ; Drenthe (18 bij 3 eig.) ; Overijssel (14 bij
4 eig.) ; Gelderland 59 bij 5 eig. (68 bij 5 eig.) ; Utrecht (79 bij 5 eig.) ; Noordholland
46 bij 3 eig. (884 bij 87 eig.) ; Zuidholland (506 bij 16 eig.).

Anthrax : 10 gevallen bij 10 eig., waarvan in Groningen 1 ; Friesland 2 ; Gelderland
2, waarbij 1 varken ; Utrecht 1 ; Noordholland 1 ; Zuidholland 1 ; Noordbrabant 1 ;
Limburg 1 geval.

Varkenspest: 280 gevallen bij 25 eig. (1451 bij 92 eig.), waarvan in Groningen
(3 bij i eig.) ; Friesland 73 bij 7 eig. (140 bij 20 eig.) ; Drenthe 3 bij 1 eig. (20 bij 4 eig.)
Overijsel 18 bij 2 eig. ; Gelderland 11 bij 2 eig. (131 bij 7 eig.) ; Utrecht 15 bij 3 eig.
(128 bij 9 eig.) ; Noordholland (108 bij 2 eig.) ; Zuidholland 152 bij 8 eig. (871 bij
35 eig-) ; Noordbrabant (46 bij 13 eig.) ; Limburg 8 bij 2 eig. (4 bij 1 eig.).

Steinhart \') heeft een zeer uitvoerig artikel geschreven over de verschijnselen,
die gedurende den slaap voorkomen en er aan voorafgaan. Hij geeft een uitgebreid
overzicht over de literatuur op dit gebied en beschrijft daarna zijn eigen waar-
nemingen bij 600 legerpaarden. Hij zag 4 lichaamshoudingen, waarin geslapen
wordt. Sommige dieren blijven gewoon staan. Het hoofd zinkt naar beneden, terwijl
de ooren slap afhangen. Daarna wordt het weer met een ruk naar boven gebracht
enz. De oogen zijn veelal half open. Andere blijven staan, maar zoeken steun voor
hun hoofd op de krib of iets dergelijks. Deze paarden knikken vaak door in hun
gewrichten en vallen dan, zoodat deze lichaamshouding als een soort overgang moet
worden beschouwd tusschen de eerste en de volgende d. i. de houding, waarbij de
dieren met de beenen onder zich op den buik liggen, hoofd en hals vrij houdend, die
weer op en neer knikkebollen. 85 % der liggend slapende paarden, gaan uit deze
houding over in de 4de d. i. zij gaan op hun zij liggen en verreweg de meesten op
hun rechter zij. Schr. heeft geen enkel paard waargenomen, dat niet minstens eens
per dag lag. In het algemeen slapen paarden eenige malen per dag; minstens 9 maal,
als zij 24 uur op stal staan. Anders hangt het natuurlijk af van hun dagelijksche
werktijden. Het langst en het diepst slapen de dieren in den nanacht: zij zijn het
wakkerst in den namiddag. Hieruit laat zich ook de schommeling in de ochtend-
en avond-temperatuur verklaren. In groote paardenstallen ziet men dan ook in
den nanacht zeker 90 % der dieren slapen. Gemiddeld slaapt het paard per etmaal
7 uur. De duur der verschillende slaapperioden is zeer varieerend. Sommige duren
slechts enkele minuten. De langst waargenomen periode echter was vijf en een half
uur.

*) P. Steinhart, Der Schlaf des Pferdes. Seine Dauer, Tiefe und Bedingungen. Zeitschrift
für Veterinarkunde 1937. 5 u. 6 Heft. S. 145.

Paarden slapen steeds in hun zelfde houding. Meestal brengen zij de korte rust-
perioden staande door. De langere beginnen veelal ook staande, maar worden lig-
gende voortgezet. Echter gaat het individueel steeds op dezelfde wijze.

De diepte van den slaap heeft S. eerst trachten te meten met geluidprikkels, zooals
dat bij de menschen gebeurt. Op een gewoon geluid reageerden de meeste paarden
niet, gewend als zij waren aan veel rumoer in den stal. Maakte hij geluiden waarop
zij wel reageerden, dan was de heele stal wakker en was van individueel onderzoek
geen sprake meer. Ook met geluiden van drinkemmers en havermaten, viel buiten
de voeder-uren niets te beginnen. Zoo ging het eveneens met lichtprikkels en met
mechanische huidprikkels.

Beter bevielen reukprikkels opgewekt door hooi, hoewel zij geen fijne methode
opleverden. De tijd die verliep tusschen het voorhouden van hooi en het er aan
beginnen te eten, werd zoowel bij een wakker als bij een slapend paard bepaald.
Het verschil in tijd bepaalde de slaapdiepte. Hieruit blijkt dat men vier fasen kan
onderscheiden, n.1. een half-slapende toestand, een lichte slaap, een middelmatig-
diepe en een diepe slaap. In de eerste fase is de refiextijd 2 seconden, in de 2e 3—6
seconden, in de derde is hij zeer lang en in de vierde namen de dieren in geheel geen
hooi tot zich. Deze laatste fase zag schr. alleen bij liggende paarden. Het reukver-
mogen is dus sterk afgenomen tot geheel verdwenen. Zoo is het ook met het gezicht.
Hoewel paarden, door verslapping der sluitspieren, de oogleden niet steeds dicht
hebben, zien zij in middelmatig diepen en diepen slaap niets meer. De zenuwen hebben
eveneens veel van hun gevoeligheid verloren. Het was mogelijk de vinger in het oog
te brengen, zonder dat de dieren zich verweerden. Dat de spieren verslapt zijn, is
bekend. Het knikkebollen komt door ontspanning der nekspieren. Het is Schr.
herhaaldelijk gelukt, een paard in diepen slaap, een houding te geven, zooals hij dat
wilde, zonder dat eenig verzet werd gepleegd.

De verteringsorganen schijnen in slaap minstens zoo goed te functionneeren als
in wakenden toestand, althans naar de darmgeruischen te oordeelen. De pols is alleen
te onderzoeken bij dieren in diepen slaap. Zij is regelmatig, gelijkmatig en week.
De ademhaling is in diepen slaap verlangzaamd. De inademingstijd en de adempauze
zijn sterk verlengd ten koste van den uitademingstijd. De adempauzen zijn niet steeds
even lang. Schr. zag meermalen Cheyne-Stokes ademen bij diepen slaap. Dit ver-
schijnsel, dat bij den mensch geldt voor een bewijs van diepen slaap, was bij dieren
alleen slechts waargenomen bij ziekte. Dat het bij gezonde, slapende dieren voor-
komt, is voor Schr. een bewijs, dat de dieren wel degelijk slapen, hetgeen vaak
woidt ontkend.

De slaap van merries, bleek een uur langer te duren dan die van ruins, was echter
oppervlakkiger, terwijl warmbloeds dieper sliepen dan koudbloeds, hoewel deze
laatsten verschillende uren langer lagen te rusten. De intensiviteit en de duur van
den dagelijkschen arbeid, had geen invloed op het aantal uren slaap. Wel vermeer-
derde het aantal liguren erdoor.

Slaap bevorderend werken: warme frissche stallucht, een goed rustbed, donker-
heid, rust en boxen of breede standen die het gaan liggen in de hand werken, terwijl
de tegengestelde factoren de dieren wakker houden. Tenslotte zegt Schr., dat de
stalinrichting van een ziekenstal aan boven genoemde eischen moet voldoen. Rust
en slaap zijn volgens hem n.1. factoren die in hooge mate tot spoedig herstel bij-
dragen. H. Lubberts.

De Nederlandsche veestapel is voor ons land van groote economische
beteekenis. Nederland zal ongeveer 3 millioen stuks vee tellen, waarvan
i millioen driehonderdduizend melkkoeien zijn. Deze produceeren
ongeveer milliard kilo melk, waarvoor meer dan driehonderd
millioen gulden wordt ontvangen.

Van beteekenis is altijd geweest afzet van fokvee en de jaarlijksche
opruiming van gebruiks- en mestvee.

Het spreekt vanzelf, dat in een land met zoo intensieve veeteelt
steeds groote behoefte heeft bestaan aan maatregelen, welke het risico
der veeziekten kunnen beperken.

In zijn inaugurale rede heeft Prof. Berger destijds nog eens duidelijk
doen uitkomen van welken omvang de rampen van veepest- en long-
ziekte-epizootiën voor ons land zijn geweest.

Ons intensief handelsverkeer en de lange grenzen in verhouding tot
de oppervlakte van het land, stelden ons aan groote gevaren bloot.
Gebrek aan deskundigen, gebrek aan deugdelijke wettelijke middelen
om een krachtige bestrijdingsorganisatie op te bouwen, gebrekkig
inzicht bij de belanghebbende veehouders, hebben ontzettend veel
kwaad gedaan.

De oprichting van de Veeartsenijschool in 1821, de wet van 1870
onder voorlichting van den bekwamen VVirtz tot stand gekomen, gaf
de overheid steun voor een krachtige bestrijdingsorganisatie.

De grootmeesters Pasteur en Koch met hunne school van geleerden,
brachten inzicht in den aard van de besmettelijke ziekten en de middelen
tot Bestrijding daarvan. Hel scheen slechts een kwestie van jaren om
de besmettelijke ziekten met succes te onderdrukken.

Veepest en longziekte zijn uitgeroeid, verschillende besmettelijke
ziekten, kunnen door actieve en passieve immunisatie in toom worden
gehouden. Ehrlich en zijn school brengen zelfs chemische sterilisatie-
middelen in handen van arts en veearts.

Als in Friesland de boeren in groote verlegenheid zitten, omdat zij
hun waardevolle opfok te gronde zien gaan, dan vindt de Friesche Mij.
van Landbouw de overheid bereid, den veearts-bacterioloog Poels
een onderzoek op te dragen, hetwelk geleid heeft tot een rapport, dat
vandaag nog van groote waarde is en niet weinig heeft bijgedragen
tot het vertrouwen van den boer in het wetenschappelijk kunnen van
dezen tijd.

\') Voordracht gehouden voor de Algemeene Vergadering van de Mij. voor
Diergeneeskunde 23 Oct. 1937.

varenden Directeur-Generaal van den Landbouw Dr. Lovink. heeft
dit vertrouwen zeer gestimuleerd.

Het is den wetenschappelijk toegerusten veearts eveneens gelukt,
zich een vertrouwenspositie bij den veehouder te veroveren. Een zeer
gelukkig verschijnsel, omdat niets bedenkelijker is, dan een kwak-
zalversgilde, dat de noodzakelijke wetenschappelijke voorlichting in
den weg staat en tevens de opsporing van infectiebronnen groote
hinderpalen in den weg kan leggen.

Tijdens het elfde Internationaal Zuivelcongres te Berlijn werd op
een „Tierartzlichen Kameradschaftsabend" een boek\'e aangeboden
door Müssemeier-Sauer samengesteld (Die Reichstierartzteordnung).

Met genoegen las ik daarin, dat in Duitschland uitsluitend de veearts
en die personen, welke onder zijn leiding of toezicht staan, geroepen
zijn voor de gezondheid van den Duitschen veestapel te zorgen, krach-
tens bij de wet gestelde bepalingen.

Hij vervult, zoo staat daar, geen bedrijf (Gewerbe) doch heeft als
sociale taak de gezondheid van den Duitschen veestapel te dienen,
aan de verbetering van fok- en productiewaarde van den veestapel mee
te werken en verder het Duitsche volk te beschermen tegen gevaren,
welke het kunnen dreigen, door veeziekten of levensmiddelen van dier-
lijken oorsprong.

Hier ligt, in een wetsartikel omschreven, de op het Gongres te New-
York door Dr. John. Mohler de Directeur van het Bureau of Animal
Industry uitgesproken groote economische beteekenis van de Veterinaire
professie voor de bescherming van den zoo waardevolle veestapel;
daarnaast de belangrijke functie van medewerker aan de volksgezond-
heid.

Deze moeilijke taak kan de dierenarts zonder meer niet vervullen ;
de steun van direct belanghebbenden is voor hem onontbeerlijk. Het
gaat bij de veeteelt niet in de eerste plaats om het vee, het gaat ej\' om
veehouders te vinden in overleg waarmede iets met dat vee te bereiken
valt. Door deze veehouders te vereenigen in een organisatie met be-
perkte doelstelling, kan veel worden bereikt.

Van verstrekkende beteekenis is dan ook de opbloei van het organi-
satieleven in den landbouw na de tachtiger jaren. De opkomende
gemeenschappelijke verwerking van de melk, het tot stand komen van
veeverbeteringsvereenigingen, dc uitvoermogelijkhedcn van fokvee,
doet den veehouder vragen naar hygiënische voorlichting.

De in de negentiger jaren van Belgische zijde genomen maatregelen
met betrekking tot den invoer van vee, plaatst d.e Nederlandsche vee-
houder plotseling midden in het probleem van de tuberculose-bestrij-
ding, zoodat reeds in 1900 een kleine groep veehouders te Kimswerd
onder leiding van Jan Timmer de strijd tegen de tuberculose van
fabriekswege rationeel aanvangt, door uitsluitend melk te verwerken
van tuberculose-vrij vee. De van regeeringswege ondernomen pogingen
hebben destijds weinig resultaat gehad.

In 1908 en 1909 beproefde Het Friesch Rundvee-Stamboek in overleg
met den toenmaligen directeur van de in 1903 tot stand gekomen
Rijksseruminrichting, maatregelen tot verbetering van den gezondheids-
toestand van het vee, waarbij echter de te groote omslag van het onder-
zoek nog een beletsel bleef voor toepassing op groote schaal. In 1913
werd door den voorzitter van de Friesche Mij. van Landbouw bij de
tot bloei gekomen zuivelindustrie van Friesland aangedrongen op aan-
stelling van hygiëne-consulenten voor de fabrieken.

Van veeartsenijkundige zijde stelde men prijs op het stichten van een
behoorlijk geoutilleerd laboratorium in deze veerijke provincie, niet
omdat de in het centrum van het land bestaande gelegenheden niet
werden geapprecieerd, doch omdat men behoefte had aan gelegenheid
voor onderzoek in de nabijheid.

Toen de onvruchtbaarheid veel schade meebracht, werd in 1918
van Stamboekswege het hygiëne-consulentschap ingesteld. Daar reeds
sedert 1913 een systematische tuberculose-bestrijding bij het vee van
leden door het Stamboek werd gesteund, door registratie van de ver-
kregen gegevens, werd meer en meer behoefte gevoeld aan steun van
fabriekswege bij den tuberculose-vrijen opfok.

In 1919 werd dan ook door Het Friesch Rundvee-Stamboek en de
Bond van Goöp. Zuivelfabrieken in Friesland de Gezondheidsdienst
gesticht, aan welken dienst tot taak werd gesteld het treffen van rege-
lingen voor veeziekten-bestrijding, verzorging van hygiënische maat-
regelen in het algemeen en melkhygiënische in het bijzonder.

Van Bondswege werd laboratoriumruimte beschikbaar gesteld, zij
het dan ook eerst op bescheiden schaal.

Het spreekt vanzelf, dat men ook in andere provinciën niet stil
heeft gezeten, doch door zijn krachtig organisatieleven kon Friesland
in dit opzicht baanbrekend werk doen.

De veeziekte-bestrijding is, als wij de hevige infectieziekten als mond-
en klauwzeer buiten beschouwing laten en op deze plaats niet ingaan
op de belangrijke diethetische maatregelen, welke in het belang van
den gezondheidstoestand van den veestapel getroffen kunnen worden,
in zijn taak goed omlijnd door een Engelsche commissie, destijds
ingesteld voor de bestudeering van de veeziekten.

In hoofdzaak, zoo luidde de conclusie, zijn het de tuberculose en
paratuberculose, de onvruchtbaarheid (opbreken en verwerpen) en de
streptococcenmastitis die veel melkvee ontijdig aan hun taak onttrekken.
Vele gevallen van te geringe productie vinden hun oorzaak in deze
afwijkingen.

Ook op het gebied van de verbetering van de melkhygiëne is zeer veel te
doen, hetgeen de veredeling onzer producten zeer ten goede zal komen.

Heeft het de laatste jaren wel eens den schijn gehad, dat het vooral
de bestrijding der tuberculose onder het rundvee zou zijn, welke van
organisatiewege zou moeten worden aangepakt, de zooeven genoemde
ziekten en het streven naar betere hygiënische toestanden in het alge-

meen toonen voldoende aan, dat het hier om veel verder strekkende
doeleinden gaat.

Het gaat daarbij niet alleen om organisatorische maatregelen, hoe
belangrijk deze ook mogen zijn, het gaat vooral ook om het creëeren
van mogelijkheden voor bestudeering van de velerlei problemen op
dit gebied.

Het is daarom gewenscht, een te stichten gezondheidsdienst zoo te
fundeeren, dat een hecht gebouw kan worden opgetrokken, terwijl
de dagelijksche leiding daarin dient toevertrouwd aan hen, die daartoe
krachtens hunne opleiding en ervaring zijn aangewezen.

Wil een dienst behoorlijk functionneeren, dan zal deze moeten be-
schikken over een goed geoutilleerd laboratorium, gelegen te midden
van de veehoudersbedrijven, waarvoor de dienst is ingesteld.

Horizontale indeeling van Nederland is dan ook noodzakelijk, al
zal het wel heel moeilijk vallen het verticaal gegroeide om te buigen.

Met een enkele foto moge hier worden weergegeven de huisvesting
van den Gezondheidsdienst in Friesland, waardoor afdoende gede-
monstreerd wordt, dat bij den opbouw hier, steeds het voorbeeld van
de Duitsche Tierseuchen-Institute der Landwirtschaftskammer voor
oogen heeft gestaan.

Met betrekking tot de verzorging van de verschillende onderdeelen
van een m.i. goed loopenden gezondheidsdienst moge het volgende
worden opgemerkt.

In het herdenkingsnummer van dit tijdschrift konden voor geheel
Nederland de vorderingen op het terrein van de tuberculose-bestrijding
gedemonstreerd worden.

In een optimistische stemming zou men geneigd zijn, dit probleem
langzamerhand voor opgelost te beschouwen.

Men vergist zich dan echter zeer. Het weest op Uw hoede, is het
teeken, dat tuberculose-bestrijders voortdurend voor oogen moet
staan. Bovendien zijn er nog belangrijke vraagstukken, welke om
oplossing vragen. Grootere specifiteit van de te gebruiken tuberculine
als technisch vraagstuk en het snel tot stand brengen van tuberculose-
vrije gebieden, als organisatorisch probleem, zijn beide van groote
urgentie.

De abortusbestrijding verkeert in een zoodanig stadium, dat
nog veel geëxperimenteerd moet worden, voor tot een officieele
vrijwillige bestrijding kan worden overgegaan. Veel laboratorium-
arbeid naast onderzoek in den stal zal nog verzet moeten worden, voor
het eureka kan worden uitgesproken. Bovendien vraagt de bestrijding
op hygiënischen grondslag veel training van de veehouders, zoodat
ook in dit opzicht behoefte bestaat aan voorbeeldbedrijven, waarvoor
tijd noodig is.

Door systematische controle van bedrijven, waarin het jongvee
geregeld geënt werd, kan worden nagegaan in hoeverre de enting

tenslotte abortus-vrije bedrijven geeft. De wijze van bereiding der
entstof en de wijze van aanwending vragen nog veel experiment en
studie. Bestudeering van bruikbare allergische methoden van onder-
zoek is van groot belang. Al is op dit gebied reeds iets bereikt, de
allergie bij abortus is blijkbaar van een gecompliceerdheid, welke veel
onderzoek noodzakelijk maakt.

Het heeft in den laatsten tijd den schijn dat de streptococcen-
mastitis naar medicamenteuse behandeling kan luisteren. Zou dit
juist blijken, dan zou in de naaste toekomst ook in veefokkers-
bedrijven met grooten ernst aan een systematische bestrijding gewerkt
kunnen worden. Daarmee is dan tevens de verbetering van de melkwinning
een zeer belangrijke stoot gegeven. Deze is buitengewoon urgent,
omdat de veredelingspogingen onzer zuivelproducten staan en vallen
met de mogelijkheid van verbetering van de grondstof. Hier komen

wij weer op het erf van den veehouder en deze zal ons met genoegen
ontvangen als we in ruil voor de moeite, die wij van hem vragen in
staat zouden blijken, voor de bestrijding van uiergebreken hem tot
steun te kunnen zijn. Met signaleeren van uiergebreken, hoe nuttig
ook, hebben wij den halven weg nog niet afgelegd; pogingen tot herstel
moeten daarop volgen.

Bestrijding van paratuberculose, die van de opfokziekten, ver-
zorging van de algemeene hygiëne, alle eischen een behoorlijke labora-
torium-outillage.

Samenwerking dezer routine-laboratoria met de centrale weten-
schappelijke inrichtingen is een belang van de eerste orde.

Het komt mij voor, dat de tijd meer dan rijp is voor een ordenenden
geest om de hygiënische verzorging ten plattelande en de strijd voor
veredeling onzer veehouderijproducten goed georganiseerd aan te
vatten. Daaraan ontbreekt thans nog veel.

Van de zijde van den Veeartsenijkundigen Dienst kan hier groot werk
worden gedaan, door leiding te geven, stimuleerend te werken en
samenwerking te bevorderen.

Financieele steun van overheidswege is m.i. overbodig, tenzij men
gelden beschikbaar zou kunnen stellen om de voor den algemeenen
gezondheidstoestand schadelijke dieren op te ruimen.

Als gezegd bestaat m.i. behoefte aan een horizontale indeeling in
kringen, waarbinnen veehouders wonen, die in de historie reeds een
zeker saamhoorighcidsgevoel hebben geuit. Hier dienen laboratoria
onder leiding van veeartsen voor routine-onderzoekingen beschikbaar
te zijn, terwijl gewerkt kan worden onder leiding van commissies uit
belanghebbenden.

De samenwerking met centrale wetenschappelijke inrichtingen,
alsmede met de betreffende regeeringsorganen is van het grootste
belang.

Catgut, dat sedert 1870 voor hechtingen gebruikt wordt, had het nadeel dat het,
bereid van submucosa van schapedarmen, pathogene bacillen (miltvuur, tetanus)
kon bevatten, daar het moeilijk te steriliseeren was. Pas in 1906 vond Klhn een
practische sterilisatie-methode. Verder kon het hoogstens in stukken van jJ m
lang gefabriceerd worden.

Prof. van Os en Prof. Michael ^!) maken nu melding van een nieuw soort catgut,
brocafil, een Nederlands product, dat gemaakt wordt van paarde- en runderpezen,
gemakkelijk te steriliseeren is en in stukken van groote lengte gemaakt kan worden.
Ook is het goed resorbeerbaar en voor alle operaties bruikbaar. Vr.

Uit de Afdeeling Infectieziekten van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.

In een tweetal mededeelingen over het onderzoek van enkele
desinfectiemiddelen deelden wij onze resultaten mede welke verkregen
werden met citopogeen. (i) (2).

Onze eindconclusie luidde : „citopogeen werkt niet prikkelend, is
niet giftig en werkt goed desinfecteerend". Deze conclusie berustte op
een vergelijkend onderzoek met andere bekende desinfectantia. Ons
gunstig oordeel over citopogeen werd daarna bevestigd door Klaf.en-
beek die citopogeen in de kliniek toepaste :

,,De conclusie, die uit de ervaring gedurende het laatste halfjaar opgedaan, mag
worden getrokken, is, dat Citopogeen bij verschillende indicaties aanbeveling ver-
dient. Onderschreven mag worden de door de Blieck en Jansen getrokken conclusie
dat Citopogeen niet prikkelt en niet toxisch werkt, althans werden geen intoxicatie-
verschijnselen waargenomen tijdens de proeven en waarnemingen.

In de proeven, vermeld in onze publicaties, werd niet gewerkt met
strcptococcen.

Daar de streptococcengroep voor den veearts toch zeer belangrijk
is, kwam het ons van belang voor de desinfecteercnde werking van
citopogeen alsnog te onderzoeken op een aantal streptococcenstammcn.

Wij onderzochten 9 stammen van verschillende herkomst, allen geïso-
leerd in het Instituut, n.1. afkomstig van :

1. varken (septicaemie) ; 2. zilvervos (septicaemie) ; 3. waschbeer
(septicaemie) ; 4. rund (mastitis) ; 5. mensch (punctaat okselstreek,
phlegmoon van arm en schouder) ; 6. paard (goedaardige droes) ;
7. aap (septicaemie) ; 8. muis (septicaemie) ; 9. houtsnip (septicaemie).

l)e methode van onderzoek was gelijk aan die, welke steeds door ons
gebruikt is geworden met dit verschil, dat bouillon vervangen werd
door serumbouillon. Dit werd gedaan, omdat streptococcen in serum-
bouillon beter en sneller groeien. In alle proeven werden dezelfdecon-
centraties van citopogeen gebruikt n.1. 1 %, 2%en 3 %, bovendien werd
steeds ter vergelijking een volkomen gelijk verrichte proef gedaan met
carbol. De overentingen geschiedden na 2, 4, 6 enz. minuten.

Deze proef werd voor zekerheid herhaald, precies dezelfde uitslag werd weer
verkregen.

Ook deze proef werd voor zekerheid nogmaals verricht. Ook nu weer werd de-
zelfde uitslag verkregen.

In de proeven I, III, IV, V, VI, VII, VIII en IX werden dus steeds de Strepto-
coccen door i% citopogeen binnen 2 minuten gedood. Alleen in proef II duurde
dit iets langer (binnen 6 minuten). In alle proeven werkte de carbol slechter.

In bovenstaande proeven werden door ons opzettelijke stammen
van uiteenloopende herkomst genomen ; bovendien betrof het hier, naar
uit een biochemisch onderzoek bleek, verschillende streptococcenstammen

(o.a. de streptococcus agalactiae geïsoleerd uit mastitismelk van een
rund, streptococcus equi geïsoleerd uit een paard lijdende aan droes
enz.).

Dat toch uniform een snelle werking, zelfs veel sneller dan carbol,
is gebleken, toont ons inziens aan de belangrijkheid van citopogeen
als desinfectans voor Streptococcen.

De desinfecteerende werking van citopogeen op Streptococcen bleek
beter te zijn dan die van carbol. De Streptococcen afkomstig van :
varken, waschbeer, rund, mensch, paard, aap, muis en houtsnip werden
door i% citopogeen binnen 2 minuten gedood.

Eén stam was iets resistenter n.1. die van de vos, deze werd binnen
6 minuten door i% citopogeen gedood, door 2% binnen 2 minuten.
Carbol doodde al deze stammen trager.

1. de Blieck, L. en Jac. Jansen. Onderzoek van enkele desinfectiemiddelen.
Tijdschr. v. Diergeneesk. 61, 578, (1934).

2. de Blieck, L. en Jac. Jansen. Onderzoek van enkele desinfectiemiddelen.
Tijdschr. v. Diergeneesk. 61, 1203, (1934).

3. Klarenbeek, A. Toepassing van citopogeen in de dermatologie en de wond-
behandeling bij het kleine huisdier.

Die desinfizierende Wirkung des Citopogens auf Streptokokken ist besser als die
des Karbols. Streptokokken von Menschen und von verschiedenen Tierarten her-
rührend, wurden durch eine 1 %-ige Citopogenlösung innerhalb 2 Minuten ge-
tötet ; nur ein Stamm (von einem Fuchs) wurde durch 1 %-iges Citopogen inner-
halb 6 Minuten getötet und durch 2 %-iges innerhalb 2 Minuten.

The desinfecting action of citopogen on Streptococci appeared to be better than
that of carbolic acid. Streptococci originating from man and from different kinds of
animals were killed by an 1 % citopogen solution within 2 minutes. Only one strain
(of a fox) was killed by an 1 % solution in 6 minutes and by an 2 % solution in 2
minutes. Carbolic acid killed the strains always more slowly.

L\'action désinfectante du Citopogène sur les streptocoques se montra meilleure
que celle de l\'acide phénique. Divers streptocoques d\'origine humaine et animale
furent tués dans les 2 minutes par une solution de citopogène à 1 % ; une souche
seulement (provenant d\'un renard) ne fut tuée qu\'au bout de 6 minutes par une
solution à 1 % et au bout de 2 minutes par une solution à 2%. L\'action de
l\'acide phénique sur toutes ces scuches fut plus lente.

Uit de casuïstiek blijkt, dat de mens vooral gevaar loopt tularaemie
te krijgen door het afstropen of toebereiden van eraan lijdende hazen,
konijnen en andere knaagdieren ; verder door de beet van sommige
insecten, die eerst op zieke dieren bloed gezogen hebben ; tijdens de
sectie in het laboratorium. Zeer kort geleden was dit het geval met
6 onderzoekers die in Z. Rusland de tularaemie van grijze (huis)muizen
bestudeerden. Ook worden gevallen beschreven, die per os ontstaan
zijn waarop hetzij de anamnese, hetzij de aard van het ziekteproces
wijst. Het is m.i. van belang zulke gevallen hier te bespreken. Enkele
vinden wij in de Amerikaansche literatuur.

Monroe Crawford rapporteert onder de titel „Tularaemia from
the ingestion of insufficiently cooked rabbit" (in de Journal of the
Am. med. Ass. 1932, vol. 99, IV, p. 1497) over de ziekteverschijnselen
bij 7 kinderen uit één negergezin, die optraden na het eten van onvol-
doende gekookte „rabbit". Opvallend waren de ernstige zenuwver-
schijnselen. Twee kinderen stierven, waarvan 1 aan pneumonie ten-
gevolge van een doorgebroken tonsillairabsces. Ulcera werden niet
gezien, noch zwelling der axillairklieren, zodat eerst aan influenza
was gedacht, de agglutinatie van bac. tularense was echter positief.
Bij sommigen waren de submaxillairklicren gezwollen, terwijl tweemaal
een oculoglandulaire vorm optrad, die een langdurig verloop had.

Beck en Merkel (Southern Med. Journ., geref. bij volgend, geval)
waren in de gelegenheid sectie te doen bij een zwakken man, die 24
uui\' na het nuttigen van niet-gare „rabbits" zeer ziek werd, zonder
huidlaesies en zonder zwelling der oppervlakkige lymphklieren. In
maag en ilcum kwamen kleine ulcera voor, de lnn. mesenterii en
epigastrii waren gezwollen, in de lever en milt kleine geelachtige
necrotische haardjes ; miltzwelling. Door weefselenting kreeg een cavia
tularaemie.

Amos en Sprunt (J. A. m. A. 1936, Vol. 106, I, 1078. Tularaemia,
review of literature of cases contracted by ingestion of rabbit, and the
report of additional cases with a necropsy) beschrijven 2 dodelijk
verlopen gevallen, feitelijk heeft slechts één waarde voor ons, waarbij
het klinische beeld en de agglutinatie (1 : 640) op tularaemie wezen,
doch cultuur en proefdierenting negatief waren. Bij de sectie werd
macroscopisch een necrotische bronchiaalklier waargenomen, micros-
copisch kwamen in milt en leverlymphklier ook necrotische haardjes
voor, terwijl in de lever een haardvormige infiltratie en in de longen
een interstitieele pneumonie bestond.

Henninger spreekt in het Zentralblatt f. Bakt. Abt. I, Orig. Bd. 140,
H. 3/8, S. 109 van een orale infectie door een met insectenbloed be-
zoedelde vinger. In Oostenrijk is een nieuwe vorm beschreven, die
met angina verloopt. Dat hierbij een orale infectie niet altijd te ver-
werpen is, wordt waarschijnlijk uit wat later volgt. Volgens Drbohlav
hadden in Tsjecho-Slowakije vrouwen en kinderen meestal cervicaal-
klierzwelling, hetgeen op een orale infectie kan wijzen (Z. f. Fl. H.
Bd. 48, S. 18.

In Noorwegen kent men al sinds onheuglijke tijden de lemming-
ziekte, die men krijgt door het drinken van water uit riviertjes, waarin
tijdens de trek massa\'s diertjes zijn verdronken of hun faecaliën hebben
achtergelaten. De verschijnselen : angina met regionaire klier- (en
speekselklier-)zwelling, veel spierpijn, langdurig reconvalescentie,
passen ook in het beeld der tularaemie. De bezoedeling van voedsel
door muizen wordt in Rusland als ziektebron wel vermoed, doch ik
las daarvan nog geen duidelijke beschrijving. De Rus Miller heeft
de mogelijkheid geopperd, dat drinkwater de besmetting zou kunnen
overbrengen.

Somoff kon bij een verdachte uitbraak de bac. tularense uit water
isoleren. Karpoff en Antonoff beschrijven onder de titel „The spread
of tularaemia through water as a new factor in its epidemiology",
in de Journ. of Bacteriology 1936, Vol. 32 p. 243, een uitbraak in de
buurt van Tomsk. In 1935 werden maaiers 2—8 dagen nadat zij op
een perceel A aan het werk gingen, in het verloop van 1 week bijna
allen ziek, terwijl anderen, die op veld B. hun taak verrichtten, gezond
bleven. Het was hun zelf opgevallen, dat de eersten gedronken hadden
uit een zeer ondiepe beek, terwijl voor de anderen een rivier in de
buurt beschikbaar was. Een deel dergenen, die de zieken vervingen,
kookte het water, of haalde óók water uit de rivier en bleef gezond.
Bij anderen, die deze voorzorgen niet namen, trad weer ziekte op.
Men ziet, bijna een wetenschappelijk experiment. Toen werd water
uit de beek subcutaan bij caviae ingespoten; zij stierven in 9—12
dagen en hadden vaatinjectie op de entplaats, vergrote lymphklieren
en hartsdegeneratie. Sectie, bacterioscopisch, proefdier- met opvolgend
cultuuronderzoek wees uit, dat zij aan tularaemie waren gestorven.
De culturen werden door 5 patiëntensera 1 : 1500 a 2000 geaggluti-
neerd.

43 patiënten bleven geruimen tijd in observatie. De grootste groep
had eerst slikbezwaren, daarna verschijnselen van een meest catarrhale,
soms folliculaire angina, welke drie maal gepaard ging met een hevige
purulente amygdalitis. De tweede groep omvatte de zuiver glandulaire
gevallen ; 2 personen hadden oculoglandulaire verschijnselen. Vijf
mensen leden aan de typheuze vorm. Bij verschillende patiënten werd
de diagnose door agglutinatie (soms nog op de 40e dag verricht) en
tweemaal door cavia-enting bevestigd.

Hoe het water besmet is, maakte ten tijde der publicatie nog een
punt van onderzoek uit.

Dat de bac. tularense ook per os gevaar kan opleveren, wordt door
dit volledige Russische onderzoek wel zeer duidelijk aangetoond.

Het is een factor, waarmee men in de aangetaste streken zeer zeker
rekening zal moeten houden.

Op de 17e Tagung der „Deutschen Vereinigung für Mikrobiologie" Sept. 1937
heeft ook de tularaemie een punt van bespreking uitgemaakt. H. David (Weenen)
sprak over de diagnose bij dier en mens (Zentr. bl. f. Bakt., Abt. I, Orig., Bd. 140,
H. 3/8, S. log). Zijn betoog kan in de volgende punten samengevat worden :

De Midden-Europese stammen zijn minder virulent dan de Amerikaanse (de
sterfte was 1 : (ioo a 700, (in Amerika 1—4-5%, soms hoger), de proefdieren bleven
langer in leven : cutane infectie had bij de cavia geen resultaat). Klinisch noch
pathologisch-anatomisch is de diagnose bij hazen met zekerheid te stellen. De
dieren zijn meestal traag en tonen soms nerveuze verschijnselen. Macroscopisch
zichtbare haarden zijn bij de haas geringer in aantal dan bij wilde konijnen. Hoogst
zelden ontbreken alle macroscopische veranderingen (latente infectie). Bloed en
organen zijn kiemarm : voor de diagnose is het bacterioscopisch onderzoek onvol-
doende. Directe cultuur, thermopraecipitatie, agglutinatie en complementbinding
(ook met buikholte-exsudaat) zijn dit elk voor zich eveneens. Het zekerst is de
dierproef, n.I. op de cavia ; (witte muizen gaan vaak intercurrent dood). Als de
cavia na 4 weken nog leeft, moet men bij ernstige verdenking met miltweefsel een
nieuwe cavia infecteren. Uit proefdieren is de eerste cultuur meestal positief, doch
in Weenen alleen op gestolde eidooier (van Mc. Coy), niet op de cystine bevattende
bodems van Francis. Bij de witte muizen was het bloed stampvol bacteriën.

Ten behoeve van de diagnose bij mensen zijn de meeste onderzoekingen
verricht aan het Weense veterinair-bacteriologisch instituut. In het bloed werden
nooit bacillen gevonden, in klierpunctaat en pus zelden (behoudens bij oculoglan-
dulaire vormen ; daar zelfs tot de 32e dag), vaker in het sternaalmerg. Uitstrijk-
preparaten van bloed en organen waren steeds negatief. Voor de diagnose duren
dierproef en cultuur daaruit te lang. Toch is het noodzakelijk dat deze methoden
ingesteld worden naast het serologisch onderzoek. In de praktijk is voor massa-
onderzoekingen het beste de agglutinatie (maar na de 2e week) ; slechts eenmaal
werd in een overigens duidelijk geval hinder ondervonden van mede-agglutinatie
van de abortusbacil, t : 20 serumverdunning wordt reeds als positief beschouwd.

Voor den mensis het uitvoeren van een sectie gevaarlijker dan contact met cul-
turen en het betreden van ruimten (die echter vliegenvrij moeten zijn).

Door deZfc gegevens wordt bevestigd, dat — om de tularaemie hier niet in te
slepen - een invoer- en doorvoerverbod van levende en geslachte hazen en konijnen
aangeraden moet worden.

Henninger (Berlijn) (Zentr.bl. id. S. 105) heeft vanaf 1930 in het Reichsge-
sundheitsamt stelselmatig onderzoek gedaan bij gestorven wild uit alle delen van
het rijk. Het gelukte hem niet daarbij tularaemie vast te stellen. (In Scandinavië
is dit in gebieden, waar tularaemie heerste, echter ook niet gelukt). Toch zijn in
Duitsland gevallen voorgekomen, n.I. bij een bediende van een jacht-instituut
11a een sectie — in 1928 — ; 2 personen moeten ook tularaemie gehad hebben blijkens
onderzoek van (2000) W.\\ssERMANN-sera. Kortgeleden werd door Marchesani,
oogarts in München, bij een patiënt met conjunctivitis van Parinaud tula-
raemie vermoed. Bij door hem geënte caviae werd door Henninger de diagnose
bevestigd. De patiënt was geïnfecteerd door insecten of teken tijdens het bessen-
zoeken in een (Beiers) bos. (Onder deze vorm van conjunctivitis kunnen dus ge-
vallen van tularaemie schuil gaan).

Tijdens zijn onderzoekingen kreeg Henninger zelf een onder typheus ziekte-
beeld verlopende laboratorium-infectie.

Enige jaren daarna beinvloedde zijn bloedserum nog in gunstige zin het ziekte-
verloop bij een Duitsen en Zweedsen patiënt.

Hij werkte een snelagglutinatie-methode uit, welker bruikbaarheid hij bestu-
deerde in Zweden. Daar zag hij een geval van de zeldzaam voorkomende tularaemie-
encephalitis, en ook een infectie per os met een vinger, die met insectenbloed be-
zoedeld was.

In de nazomer van 1937 kreeg Henninger mededeeling van een nieuwe 3e)
uitbraak in Zweden.

Bij de discussie werd door Zeiss meegedeeld, dat in het Zuid-Russische Zwarte-
Zee-gebied tularaemie voorgekomen is bij huismuizen, welke 6 lab. infecties ten-
gevolge had. Kamelen werden spontaan en experimenteel ziek. Ook varkens kon
men experimenteel ziek maken ; in Amerika was dit nooit gelukt.

N. B. Het is mij gebleken, dat de in mijn artikel over tularaemie (in No. iti
van jaargang 1937, blz. 851) genoemde eekhoorns zijn : ground squirrels (Gitcllus
of Spermophilus beecheyi), die overeenkomen met de Ziesels uit andere streken.
Zij leven in holen in de grond. De eigenlijke (boom) eekhoorn is (naar bij experi-
mentele infectie is gebleken) ook vatbaar voor tularaemie.

In de Verenigde Staten van N. Amerika is de tularaemie zowel bij de Blacktailcd
Jack-rabbit (haas), als bij de Cottontail Rabbit (het Amerikaanse wilde konijn)
geconstateerd. De betiteling „rabbit" voor beide geeft tot verwarring aanleiding.

Dezer dagen werd mijn hulp ingeroepen voor een koe, die zeer
ernstig ziek was. Bij mijn komst ongeveer een kwartier later bleek het
dier reeds gestorven. De eigenaar deelde mij mede, dat hij het dier ter
bestrijding van ongedierte had ingewreven met eert oplossing van naar
schatting 40 c.c. nicotine en ± 400 c.c. water ; hij had hiermee de rug,
de flanken en de zijden van de hals behandeld. Heel kort daarna kreeg
het dier krampen, viel achterover en hing in het touw, waarop het
spoedig stierf. Na het inwrijven was toen zeker niet meer dan een half
uur verstreken.

De verschijnselen, na onthuiding, deden denken aan miltvuur.
Bloedingen kenmerkten het sectiebeeld ; het bloed had het stollings-
vermogen verloren.

In deze omgeving wordt veel gebruik gemaakt van nicotinum
crudum, i 95%> ter bestrijding van plantenziekten en- parasieten
in de kassen. Hiertoe laat men nicotine verdampen. Deze zeer ver-
giftige dampen kunnen alle parasitaire leven vernietigen.

Het is mogelijk d.at deze nicotine 95% in zeer sterk verdunden
toestand geschikt is voor de bestrijding van parasieten bij het vee ;
de casuistiek uit Eugen Fröhner\'s Toxicologie für Tierärzte, en
ook genoemd geval, manen tot groote voorzichtigheid.

DE BETEEKENIS VAN DE STALHYGIENE VOOR DE
KWALITEIT DER MELK, MET INACHTNEMING VAN
DE RENTABILITEIT OP DIT PUNT

S. STUURMAN, Dierenarts.¹)
Directeur van het Melkcontrölestation Utrecht, te Utrecht. Holland

Men kan de melkkwaliteit op 2 manieren omschrijven :
ie. door bij de formuleering der eischen de productieplaats en de
veestapel in het middelpunt te plaatsen ;

2e. door middel van een serie laboratorium-eischen (chemische-,
physische-, microbiologische).

Indien men, volgens de eerste methode te werk gaande, de eischen
kort formuleert welke aan melk, bestemd voor menschelijke consumptie
(hetzij direct of indirect), gesteld moeten worden, zal men tot de
volgende omschrijving komen :

de melk zal afkomstig moeten zijn van gezond vee — althans van
vee dat niet lijdende is aan zoodanige ziekten dat voor den mensch
gevaarlijke smetstoffen of walgelijke ziekteproducten in de melk kunnen
geraken — ; dit vee moet op zindelijke wijze gehouden en gemolken
worden in een reine omgeving.

De melk, die van normale samenstelling dient te zijn, moet
opgevangen worden in goed en goed gereinigd vaatwerk en daarna
doelmatig behandeld en bewaard worden.

Wanneer nu getracht wordt de zoojuist genoemde principes te doen
uitkristalliseeren in een serie laboratorium-eischen of tests, bruikbaar
in de dagelijksche praktijk, waarbij het gaat om onderzoek van hon-
derden monsters handelsmelk per dag, dan zal het zeker gelukken om
in het laboratorium na te gaan of de melk afkomstig was van een
veestapel, welke tot normale productie (wat de samenstelling der melk
betreft) in staat was, doch ten opzichte van den gezondheidstoestand
der dieren zal het praktijkonderzoek weinig uitwijzen. De onderzoeker
zal zich kunnen uitspreken omtrent infectieusc mastitis (strcptococcen-
onderzoek), doch omtrent den factor „gezondheidstoestand" zal feitelijk
het veeartsenijkundig rapport de eenige maatstaf zijn, een rapport
dat dus uitsluitend, op de productieplaats kan aangrijpen.

Indien wij echter dezen factor voorloopig buiten beschouwing laten,
rijst d.e vraag, welke onderzoekingsmethoden ten dienste staan, indien
de melkonderzoeker een oordeel wil uitspreken omtrent de overige
hygiënische factoren (o.a. stalhygiëne) welke in de hiervoor genoemde
definitie genoemd worden.

Dit zijn de z.g. reinheidsproef en enkele micro-biologische proeven
als reductase-proef, bacterietellingen (groote plaat — kleine plaat —

methode Breed), de coliproef enz. Van deze laatste mothodes geven
velen de voorkeur aan de reductase-proef, vanwege de gemakkelijke
toepassing en de betrouwbaarheid. Uit Wilson\'s rapport, in 1935
verschenen (privy Council. Medical Research Council: The Bacterio-
logical Grading of Milk — London 1935) volgt zeer duidelijk, dat de
reductaseproef deze voorkeur verdient.

1. Reinheidsproef Indien op de boerderij niet vrijwel steeds melk-
filtratie plaats had, zou inderdaad de filtratie van een monster melk
door een wattenschijfje van bepaalde grootte, dikte en dichtheid een
oordeel mogelijk maken omtrent de stalhygiëne *). Nu deze filtratie
op de boerderij wèl plaats heeft, licht dus de vuilproef ons in omtrent
de resultante van 2 elkaar tegenwerkende factoren en heeft een posi-
tieve uitslag veel grootere waarde dan de negatieve. Door voor de
proef zeer dikke en dichte watten te gebruiken (zooals deze gebruikt
worden door de Melkcontrólestations in Amsterdam, Rotterdam,
\'s Gravenhage en Utrecht) kunnen meer gevallen van positieve melk-
verontreiniging aangetoond worden, doch ook dan zou men zich ver-
gissen, indien men uit de negatief verloopende proef zou besluiten tot
voldoende mate van hygiëne in den stal. Want in feite komt het ter
verkrijging van reine melk meer aan op zindelijkheid vóór en gedurende
de winning (methode), d.i. op reinheid bij het melken, dan op reinheid
van stal en vee, een uitspraak welke ook reeds bij Gorini en vele
Amerikanen te vinden is.

Herhaaldelijk kan men waarnemen dat melk, afkomstig uit stallen
waar met ieder beginsel der hygiëne gespot wordt, een onberispelijke
reinheid vertoont, omdat de melkers intelligent genoeg zijn, om bij de
winning (gedurende het melken) bepaalde voorzorgen te nemen,
terwijl tal van veehouders, wier stal en vee keurig verzorgd zijn, dikwijls
vrij sterk met vuil bedeelde melk afleveren, juist omdat hun activiteit
of intelligentie tekort schiet tijdens het melken.

De waarde der vuilproef is dus betrekkelijk ; zij kan vergroot worden
door gebruik te maken van dikke en dichte laboratoriumwatten.
Hoewel de meening onjuist is dat zij uitsluitend zou aanwijzen met
welk succes de veehouder zijn melk filtreerde, kan niet ontkend worden
dat de proef ons onvoldoende inlicht omtrent den factor stalhygiëne.

2. Reductaseproef. De systematische toepassing dezer proef stelt ons
in staat de melk in kwaliteitsklassen in te deelen al naar mate waarin
zij bedeeld is met bacteriën ; bij een betaling naar kwaliteit zal men aan
bacterie-arme melk een hoogeren prijs toekennen. Indien het daarbij
de bedoeling is (en deze bedoeling moet m.i. aanwezig zijn) aan melk
van betere afkomst een hoogeren prijs toe te kennen, rijst de vraag, in
hoeverre deze afkomst, afhankelijk van de stalhygiëne, uit deze proef

kan blijken. Inderdaad zijn de kansen op bacterie-verontreiniging in
stallen, waar de hygiëne onvoldoende betracht wordt, veel grooter
dan in stallen, waar de verpleging der dieren en de reinheid en reiniging
der verblijfplaatsen, alsmede de regeling van licht, lucht, vochtigheid
enz. goed verzorgd worden. De reductaseproef is echter niet in staat ons
aan te geven welk deel van het gevonden bacteriecijfer hiermede
verband houdt, noch kan zij uitwijzen welk deel afkomstig is van bijv.
het gebruikte vaatwerk. *) Wij weten door tal van onderzoekingen der
laatste decennia dat deze laatste factor veel belangrijker is dan men
voorheen vermoedde. Vast staat, dat het grootste deel der bacteriën
in de melk komt uit het vaatwerk. Zou men dus door proefnemingen
willen nagaan in hoeverre het bacteriecijfer verband houdt met de
stalhygiëne, dan zou feitelijk de factor vaatwerk door volkomen
sterilisatie uitgebannen moeten worden (zooals bij proeven van Ayers,
Cook en Clemmer). Het is een groot bezwaar dat zulks bij de hierna
te behandelen proeven niet gedaan kon worden ; de uit dit onderzoek
voortvloeiende cijfers zijn dus in zooverre onjuist dat de factor vaat-
werk niet geëlimineerd is. Dat zij echter toch aangevoerd worden heeft
de bedoeling aan te toonen, hoe betrekkelijk gering de invloed der
stalhygiëne is op de reinheid en het totale bacteriecijfer der melk, het-
geen, wat dit laatste betreft, slechts conclusies toelaat in numerieken
zin, waarbij opgemerkt zij, dat over de microbiologische gesteldheid
der melk meer de aard der kiemen dan het aantal beslist.

Een gedeelte van de Ncderlandsche provincie Utrecht (met de
steden Utrecht en Amersfoort als middelpunten) ontvangt de melk
van i 14⁰⁰ boerenbedrijven in deze omgeving gelegen, welke van
gemiddelde grootte zijn. De melk dezer bedrijven wordt sedert 5 Maart
1933 naar kwaliteit betaald, op grond van onderzoek naar vetgehalte,
reinheid bij filtratie, reductasetijd en aanwezigheid van mastitis-
streptococcen. Op grond der onderzoekresultaten volgt indeeling der
melk van week tot week in één der 3 kwaliteitsklassen. Melk van 2de
klas kwaliteit verkrijgt den grondprijs; voor iste klas melk ontvangt
de veehouder ¹/₄ cent per liter toeslag op dien prijs ; voor 3de klas
kwaliteit wordt ¹/_i cent beneden den grondprijs uitbetaald. Tevens
worden deze bedrijven geïnspecteerd gedurende den staltijd en cijfers
gegeven voor stalhygiëne en verzorging der dieren (de aard van den stal
heeft weinig invloed), aard en reiniging van het vaatwerk, zindelijke
melkwinning en behandeling. Op groncl van deze cijfers heeft premie-
toekenning plaats na den staltijd, waarbij de premiegrootte mede

bepaald wordt door het aantal melkdieren. Deze gelden zijn afkomstig
uit een fonds, hetwelk uit kwaliteitskortingen gevormd wordt.

Op grond van deze bedrijfs-inspectie verwierven 881 bedrijven een
premie, terwijl 518 bedrijven daarvoor niet in aanmerking kwamen.
De premiebedrijven zijn in 5 klassen gerangschikt, waarbij de iste
klasse de allerbeste bedrijven omvat enz.

De resultaten der reinheidsproef en de reductaseproef zijn gedurende
20 weken van den staltijd genoteerd, zoodat vergelijking tusschen de
resultaten van melkonderzoek en bedrijfshygiëne (vooral stalhygiëne)
mogelijk wordt. Voor iedere rubriek wordt opgegeven het totaal aantal
monsters met matige (B) of slechte (C) reinheid en tevens het aantal
monsters met een reductasetijd korter dan 6 uur (matig B) of 3 uur
(slecht C).

Plaatst men tegenover elkaar de 100 beste bedrijven uit de iste en
2de premiereeks en de 100 slechtste bedrijven uit de rubriek van 518
nict-premie-bedrijven, dan komt de volgende tegenstelling te voorschijn :

Het is inderdaad niet te loochenen dat de opklimming der percentages
in de iste tabel (vooral de reeks, aangevende de totale aantallen af-
wijkingen) eenigszins suggestief aandoet, terwijl de tegenstelling in

de 2de tabel nog sprekender pleit voor verband tusschen stalhygiëne
en melkkwaliteit. Beziet men d.e cijfers echter meer critisch, dan zijn
zij zeer teleurstellend, wat wel het meest duidelijk wordt, indien men
bedenkt, dat 80.6% der monsters der niet gepremeerde bedrijven
zonder afwijkingen was. De bedrijven der hoogste premieklasse met
90.7% (tabel I) goede monsters daartegenover stellend, moet de
conclusie wel luiden dat de belooning der „deugd" een zeer matige is.

Met zekerheid valt te concludeeren (nl. uit de cijfers betreffende
de serie van 518 bedrijven) dat onvoldoende stalhygiëne in minstens
¹/₅ deel d.er monsters zich openbaart in de kwaliteit der melk. Direct
zij hierbij d.e opmerking gemaakt, dat het zeer teleurstellend is dat
ca. 86% der monsters uit deze groep, de minder goede of slechte
afkomst niet verraadt door een te hoog vuilgehalte. Bij de werkelijk
slechte ondergroep van 100 was dit nog 80%.

Wanneer men bovendien bedenkt, gelijk reeds vermeld, dat op de
premiebedrijven de reiniging en de aard van het vaatwerk in het
algemeen (aanzienlijk) beter waren dan op de 518 bedrijven zonder
premie, en tevens ziet, dat onvoldoende stalhygiëne gepaard aan de
factor vaatwerk, zelfs op de allerslechtste bedrijven, zich slechts mani-
festeerde door een te hoog bacteriecijfer in 9.4% der melkmonsters,
dan moet de conclusie wel luiden, dat wij ons van de microbiologische
verontreiniging als gevolg\' van onvoldoende stalhygiëne geen over-
dreven voorstelling moeten maken.

Indien uit het kleine percentage monsters met onvoldoende reduc-
taseproef tevens zou geconcludeerd worden dat dus blijkbaar ook de
invloed van het vaatwerk niet zoo groot is als algemeen aangenomen
wordt, zij hier opgemerkt, dat :

2de. de reiniging op de niet gepremeerde bedrijven weliswaar
achterstond bij dc goede bedrijven, doch dat deze toch in het algemeen
plaats had door uitspoelen met koud water en boenen met heete soda-
oplossing.

Van d.e betere bedrijven spoelt een aanzienlijk deel daarna na met
chloorbleekloogoplossing.

De conclusie mag echter luiden dat de veelal in de praktijk toegepaste
proeven (vuilproef en reductaseproef) ons maar al te zeer in den steek
laten, wanneer wij mecnen dat zij ons kunnen inlichten omtrent de
fundamenteele vraag : de afkomst der melk.

Het lijdt geen twijfel of een vrij groot deel der bedrijven uit de serie
van 518 heeft melk gewonnen, welke, ware zij niet gefiltreerd op de
boerderij, haar minder goede afkomst verraden zou hebben bij de vuil-
proef. Bovendien blijkt ook hier weer, dat de hoeveelheid kiemen,
welke door invallend vuil in de melk geraakt, althans in den staltijd
betrekkelijk klein is. (De meeste schrijvers komen tot een verontrei-
nigingsmogelijkheid van i 30.000 kiemen per c.c.). Was deze moge-

lijkheid veel grooter, dan zou de reductaseproef inderdaad een sterker
reagens op stalhygiëne zijn.

Na het voorafgaande zou de vraag gesteld kunnen worden : indien
gebrekkige stalhygiëne dus niet de voornaamste oorzaak is van melk-
verontreiniging (aan te toonen door de gewone onderzoekmethodes)
heeft het dan nog eenigen zin hierop aan te dringen en is het niet veel
eerder geboden alle krachten te concentreeren op „het melken"^J)
(de methode !), vaatwerkontsmetting, koeling en bestrijding van
pathogene kiemen. Is het wellicht geboden maar liever het zwaartepunt
te verleggen naar de verwerkingsplaats der melk, naar pasteurisatie.
Of is wellicht uitbanning van pathogene kiemen meer onze inspanning
waard en hoofdzaak, aangezien tenslotte toch i tubercelbacil gevaar-
lijker is dan i millioen saprophyten.

i. Zoodra men bij pas gewonnen melk de vuilproef toepast op de
boerderij, dus alvorens er aldaar mede gemanipuleerd is, zal men
ervaren, dat speciaal op minder hygiënisch werkende bedrijven de
melk een zeer onsmakelijk product is, bedeeld met allerlei stalvuil en
dierlijk vuil. Of dit nu al in veel mindere mate blijkt bij laboratorium-
onderzoek doet weinig ter zake. De taak van den melkhygiënist kan
niet zijn de oogen te sluiten voor de werkelijkheid, omdat zijn labora-
toriumproeven hem in den steek laten. Hij heeft de taak, ten dienste
der gemeenschap, te zorgen dat de veehouder begrijpt, dat bij een
belangrijk voedingsmiddel als melk niet het zwaartepunt kan liggen
bij bepaalde camoufleercnde kunstgrepen, welke hem misschien veilig
stellen tegenover een oppervlakkig wettelijk toezicht op zijn product,
doch dat dit moet liggen bij de winning der melk op zoodanige wijze
en in een zoodanig milieu, dat de consument, ware hij bij de winning
aanwezig geweest, deze zou begeeren !

Indien wij de mogelijke pathogeniteit van het product even buiten
beschouwing laten, dan zullen velen het met mij eens kunnen zijn,
indien ik poneer dat niet het laboratoriumrapport over de kwaliteit
beslist, doch een geheel andere factor, dien ik „de aesthetische" noem
en die voor 90% gedekt wordt door de stalhygiëne. Indien A.
Schloszmann zegt, dat, wat men den smaak van gewone handclsmelk
noemt, niet anders is dan de smaak naar den stal en indien Soxleth
reeds beweerde, dat deze smaak uitsluitend te danken is aan koemest,
dan typeeren deze uitspraken de viesheid, welke het product dikwijls
van huis uit aankleeft.

In Nederland wordt \'s winters in den stal gemolken. De „methode" (het
melken zelve) wordt in dit rapport niet als onderdeel der stalhygiëne beschouwd,
hetgeen niet beteekent dat een juiste wijze van melken niet zeer belangrijk zou
zijn. Integendeel, in Nederland wordt vooral vanwege de Coöp. Zuivelindustrie
zeer veel gedaan aan melkersonderricht; duizenden gediplomeerde melkers zijn door
z.g. „melkrursussen\' gevormd, (vuistmelkers !)

factor kan zoodanig ontbreken, dat hij, die deze kent, weigert de melk
te drinken. En evengoed kan een zeer bacterierijke melk van huis uit
van zoo nobele afkomst zijn, den aesthetischen factor zoo volkomen
bezitten, dat ik deze melk zal drinken, terwijl ik de eerste zal weigeren.

Het is m.i. de taak van de melkhygiënisten, vooral den stal, de afkomst
der melk, in hun actie te betrekken, terwijl laboratoriumonderzoek
slechts hulpmiddel zij. En logisch acht ik het bij een betaling der melk
naar kwaliteit, dat aan den zoojuist genoemden aesthetischen factor, dus
aan de stalhygiëne in den ruimsten zin, een belangrijke invloed wordt
toegekend.

Indien de veehouders hun veestapels verzorgen als het geval was
bij de 200 bedrijven uit de iste en 2de premieklasse (zie tabel) — en
dit waren alle heel gewone boerenbedrijven — dan is het een kwestie
van nog meer begrijpen en methode (en deze methode komt bij toe-
nemende toepassing van stalhygiëne vanzelf) en zij slagen erin melk
te winnen, welke feitelijk geen filtratie op de boerderij behoeft, hoogstens
door een metalen gaasje. Dit is op een gewoon boerenbedrijf zeer goed
mogelijk, en brengt nagenoeg geen kosten mede. Wel vereischt het een
groote mate van toewijding van den veehouder voor zijn taak.

2. De microbiologische gesteldheid der stalmelk is een andere dan die
der weidemelk. Bij de gewone boerenbedrijven is het bacteriecijfer
der stalmelk hooger dan van zomermelk (volgens Th. Gruber is de
verhouding 33 : 1), doch bovendien is de flora der stalmelk, afhankelijk
als zij is van de stalhygiëne, zeer rijk aan sporen vormende bacteriën
(bijv. hooi- en boterzuurbact). Deze maken de melk minder geschikt
of ongeschikt voor pasteurisatie of voor verwerking tot producten,
terwijl de aanwezigheid van talrijke proteolytische bacteriën aan-
leiding kan geven tot darmaandocningen, vooral bij kinderen. ^x)

Het is duidelijk dat de veehouder er naar moet streven deze specifieke
stalinfectie zooveel mogelijk uit te bannen. Hij zal daarin slechts slagen
door toepassing van allerlei hygiënische maatregelen in den stal, welke
culmineeren in pijnlijke reinheid, van stal en vee. Hij zal daarbij, vooral
als deze gepaard gaan aan periodieke stalontsmetting, tevens allerlei
ziektekiemen bestrijden, hetgeen den gezondheidstoestand van zijn
veestapel ten goede komt (men denke aan allerlei infcctieuse kalver-
ziekten, inf. abortus, mastitus, tuberculose en andere stalziekten).

4. De oude stelling, dat betere verpleging van het vee leidt tot een
beteren gezondheidstoestand, zelfs tot grooter productievermogen,

behoeft wel geen betoog (voor het laatste verwijs ik o.a. naar oude
proeven van Backhaus e.a.).

jj. Het lijkt mij van belang er den nadruk op te leggen, dat verbetering
van de melk en de melkwinning slechts langzaam tot stand komen,
doch steeds via den factor stalhygiëne.

Wij hebben in nagenoeg alle landen in de dagelijksche praktijk
niet te doen met bedrijven, welke op een peil staan als beschreven
door Marc. Altmann (Zeitgemasze Milchgewinnung 1932) en ver-
schillende Amerikaansche schrijvers. Voor deze hoogstaande bedrijven
kan de stelling : „there is no relation between scoring card and
bacteria-count" opgaan. Zij gaat niet op voor overtalrijke boeren-
bedrijven, welke ik zoowel in andere Europeesche landen als in Holland
zag. Bij een aantal slechte bedrijven, waar van stalhygiëne weinig
merkbaar was (niet behoorende tot mijn groep van ^ 1400 bedrijven)
was het totaal aantal afwijkingen als bedoeld in tabel I : 70%. De
1400 bedrijven stonden alle op een hooger niveau, doch zijn nog slechts
op weg naar het niveau der bovenaangehaalde buitenlandsche voor-
beelden¹). Men zou nu voor de zeer slechte bedrijven den weg kunnen
inslaan, dat men het zwaartepunt direct wilde leggen op „methode"
(van melken), vaatwerksterilisatie enz. Nog daargelaten, dat ik aldus
gewonnen melk door haar afkomst slecht zou noemen, is dit een mis-
kenning van het begrip „opvoeding in hygiënischen zin" en als methode
zou dit stelsel mislukken. Slechts door den veehouder stalhygiëne te
leeren begrijpen als iets vanzelfsprekends zal men hem brengen tot het
hoogste niveau, hetgeen allerminst een modelbedrijf beteekent, doch
een verbeterd gewoon boerenbedrijf, waarvan de eigenaar door zeer
eenvoudige, doch begrepen maatregelen, er in slaagt zeer goede melk
te produceeren. En voor uitbanning van allerlei infectieuse veeziekten
zal hij eerst werkelijk rijp zijn, indien hij, door zich op deze melkpro-
ductie toe te leggen, allerlei hygiënische begrippen tot zijn eigendom
heeft gemaakt. Hij zal dan zelf de ziektebestrijding wenschen en deze
niet als iets wat hem opgelegd werd beschouwen.

2de. betaling der melk naar kwaliteit, zoodanig, dat de gelden,
verkregen uit kortingen wegens afwijkingen in de melkkwaliteit, in
een centrale kas vloeien, welke eensdeels gebruikt wordt voor premie-
toekenning aan bedrijven welke stalhygiëne in voldoende of uitstekende

¹\') De bedrijven met 70% afwijkingen kwamen door de eerste maal in contrôle. Bij dc
1400 bedrijven werd, na 4: 7 jaren voorlichting, de betaling naar kwaliteit toegepast,
De hier vermelde cijfers zijn berekend in het 3e jaar dezer betalingsmodus. Gedurende
9 jaren leerden dus deze veehouders stalhygiëne en verdere bedrijfshygiëne in toe-
passing te brengen. Hoe meer dit het geval is, des te sterker wordt voelbaar dat er
bezwaren kleven aan een beoordeeling der melk in het laboratorium, aangezien
het laboratoriumonderzoek steeds minder gaat inlichten omtrent den aesthetischen
factor.

mate toepassen, andersdeels voor premictoekenning e.d. naar de mate
van succes waarmede bepaalde veeziekten (als bijv. tuberculose be-
streden worden.

Dit laatste beteekent betaling naar kwaliteit op drie grondslagen
en wordt in een deel van West-Nederland sedert 3 jaren met veel
succes toegepast onder auspiciën van de Nederl. Zuivelcentrale.

1. De mate waarin stalhygiëne tot uiting komt bepaalt mede, en
voor een zeer belangrijk deel, de waarde der melk.

2. De aesthetische factor (in dit rapport genoemd) hangt voor winter-
meik voor een zeer belangrijk deel met stalhygiëne samen.

3. Melkonderzoek schiet tekort, indien men wil nagaan of stalhygiëne
in voldoende mate in toepassing werd gebracht.

4. Het is van het allergrootste belang dat bij de betaling der melk
naar kwaliteit, aan den factor stalhygiëne groote invloed wordt toegekend
(bijv. door een premiestelsel).

5. Ieder behoorlijk ingericht boerenbedrijf kan zonder noemens-
waardige kosten tot het verlangde peil der stalhygiëne komen, mits
de veehouder zich hiervoor inspanning getroost.

Het is bij melkbeoordeeling in het groot vrijwel onmogelijk, door
melkonderzoek een zuiver oordeel te vellen over allerlei factoren welke
op de productieplaats de melkkwaliteit beïnvloeden. De parallel
tusschen de mate van stalhygiëne welke in toepassing werd gebracht
en de uitkomsten van verschillende proeven, hoewel zeker aanwezig,
blijkt onvoldoende groot voor het uitspreken van een oordeel over de
vraag of d.e melkwinning zich afspeelde tegen een hygiënischen achter-
grond. Is deze onvoldoende aanwezig, dan mist de melk de aesthetische
factor, welke grootcndeels over de kwaliteit beslist.

Deze factor, vrijwel geheel van stalhygiëne afhankelijk voor winter-
meik, verdient de grootste aandacht.

Bij de betaling naar kwaliteit moet deze factor een belangrijke rol
spelen. Stalhygiëne brengt nagenoeg geen kosten mede, vergt daaren-
tegen voorlichting en bovendien toewijding van de veehouders.

Hoewel de cijfers, in dit rapport gebruikt, afkomstig zijn van de toepas-
sing van een bepaald stelsel van melkverbetering, in praktijk gebracht in
een deel van West-Nederland, zij opgemerkt dat ook in zeer vele andere
deelen van het land energieke pogingen worden aangewend ter ver-
betering van de melkkwaliteit. Het zou buiten het bestek van dit
rapport voeren hierover uitvoerige inededeelingen te doen. Opgemerkt
zij slechts, dat vele zuivelfabrieken de melk naar kwaliteit betalen.
Men zie tevens de noot op pag. 224.

Genoemd wordt de inconstante werking bij vogels van narcotica welke bij de
zoogdieren worden gebruikt. Sommige middelen gaven zelfs bij toxische doses
geen narcose (o.a. morphine en veronal).

Lee, VVilcke, Murray en Henderson ¹) wijden daaraan een vrij uitvoerig
artikel. Hun samenvatting en conclusies zijn :

De naam Hoenderleucose is in het algemeen gebruikt om leucaemie, alcucaemie
en op leucaemie gelijkende ziekten bij vogels aan te duiden. Jonge dieren zijn
gevoeliger dan oudere ; de gevoeligheid is het grootst op de leeftijd van vier tot tien
maanden. Overbrenging is mogelijk door injectie met weefselsuspensie of celvrij
filtraat en ook door contact van gezonde dieren met ziekte.

Neurolymphomatosis gallinarum, haemocytoblastosis, lymphoide-, erythroide- en
myeloide vorm van leucosis zijn verschillende uitingen van dezelfde ziekte en worden
door eenzelfde besmettelijk agens verwekt. Bij erythroleucosis en myeloide leucose
is voornamelijk het beenmerg veranderd. De laesies zijn gelocaliseerd of algemeen.

Inspuitingen van weefsel-suspensies gemaakt van de verschillende vormen, verwekte
de verschillende typen van het lijden. Overbrenging zou zelfs via het ei kunnen plaats
vinden. Algeheel herstel treedt niet op. De gevoeligheid van de verschillende rassen
is verschillend. (Wellicht zal niet iedereen het in alle deelen met bovengenoemde
uitspraken eens zijn. Ref.)

Nyfeldt ^s) geeft allereerst een korte beschrijving van hetgeen omtrent leucosis
bij vogels in de literatuur is te vinden en beschrijft daarna de ontwikkeling van het
haematopoetisch systeem. Verder wordt de techniek van zijn onderzoekingen
vermeld en de natuur van het agens dat het lijden verwekt, genoemd.

De drie vormen van leucosis zijn : myeloblastosis, de lymphatische leucose en de
erythroblastosis.

De lymphatische leucose wordt als een niet-, de beide andere vormen als een
wèl besmettelijk lijden beschouwd. Het agens wordt met globuline neergeslagen,
terwijl slechts een klein deel praecipiteert met albumine. Fraaie afbeeldingen
verduidelijken de tekst. Veenendaal.

Bij deze proeven werden dcor Emmel ²) 20 acht weken oude kuikens gebruikt,
die vrij waren van parasieten. Na een intraveneuze inspuiting van Salmonella
aertryeke ontstond bij écn kuiken paralyse.

Bij dagclijksche orale toediening gedurende 30—90 dagen van S. aertryeke aan
10 weeks-kuikens, die vrij van parasieten waren, ontstond hemocytoblastose maar
geen andere pathologische verandering.

Bij eenmaal orale toediening van S. aertryeke aan 20 tweewecks kuikens die
vrij waren van parasieten ontstond een geval van paralyse. Bij driemaal toedienen
van den bacil ontstond in 2 gevallen paralyse en in een geval lymphatische
erythroleucose.

Bij toediening van S. aertryeke aan dieren die besmet waren met Eimeria praecox,
E. Necatrix en E. maxima ontstond een hoog percentage van paralyse, uittering,
anaemie, lymphomatose en leucaemia. Van 90 proefdieren werden er 52 ziek.

¹) Lee, Wilcke, Murray and Henderson : Fowl leucosis. The Journ. of the
Amer. vet. rntc^ ass. 1937. No. 2. S. 146.

²*) M. W. Emmel : Etiolcgy of Fowl Paralysis, Leukemia and allied conditions in animals.

Genezing van hemocytoblastose gaf een zekere graad van immuniteit tegen S.
aertryeke. Het ineubatie-tijdperk voor paralyse varieerde van 17 tot 63 dagen,
lymphomatosis 45—104 dagen, erythroleucosis 73 tot 91 dagen, myeloide leucaemia
81 —104 dagen en anaemie 14 dagen al naar de leeftijd der dieren.

Bij 67 van 98 proefdieren die per os S. aertryeke ontvingen en die met ascariden,
taeniae en capillariae besmet waren, ontwikkelden zich pathologische verschijnselen.
De incubatie-perioden verschilden weer aanmerkelijk bij de verschillende proef-
dieren.

Volgens de onderzoekingen van Emmei. \') veroorzaakte Salmonella enteritidis
een septichaemie bij kuikens nadat 0.1 cc in den dooierzak gespoten was. Bij kuikens
die 3 weken oud waren veroorzaakte S. enteritidis in het drinkwater hemocyto-
blastosis. Bij enkele kuikens kwam na een ineubatie-tijdperk van resp. 15 en 45
dagen verlamming en erythroleucosis voor. Bij langere besmetting van het drink-
water van kuikens van 10 weken oud trad hemocytoblastosis op, echter geen der
andere ziekten. Bij intraveneuze injectie bij kuikens van 6 tot 20 weken oud ont-
stonden bij 57 dieren pathologische verschijnselen van deze groep ziekten, bij 43
kwam hemocytoblastosis voor. Deze kuikens waren vrij van parasieten. Bij 175
kuikens welke behept waren met parasieten (Eimeria, Ascarida, Taenia) ontstond
na orale infectie verlamming bij 46, myeloide leucaemia bij 13, lymphomatosis
bij 27.

S. enteritidis is een organisme dat als een der oorzaken van verlamming, leu-
caemia en dergelijke ziekten bij hennen beschouwd moet worden. In dit opzicht
kwamen de onderzochte stammen overeen met die van S. aertryeke.

Overeenkomstige resultaten werden bereikt met S. schottmülleri; echter bleek het
vermogen om dergelijke ziekten te veroorzaken van S. schottmülleri niet zoo groot
te zijn als van de beide anderen.

Stubbs ²) deed proeven waarbij materiaal van grijze oogen, zieke zenuwen,
tumoren en bloed van typische en atypische gevallen van verlamming bij kuikens
ingespoten werd. Al deze proeven verliepen negatief.

In de laatste jaren zijn er vele publicaties verschenen van de hand van Emmei,
die de theorie huldigt dat neurolymphomatosis en leucosis ontstaan door toxinen,
gevormd door bacillen der coli-paratyphus groep, die in den darm der kippen
leven.

Olson³) heeft met Salmonella anatum (var. aertryeke) een aantal kuikens
intraveneus ingespoten en gevoerd. Vele kuikens stierven, andere toonden hetero-
phile granulocytose en genazen. Sommige kuikens hadden verlammings-verschijn-
selen veroorzaakt door arthritis als gevolg van de intraveneuse injecties der
bacteriën. Bij geen der dieren gelukte het leuccsis of neurolymphomatosis op
te wekken. De theorie van Emmf.i. vindt dus in drze proeven geen steun.

^ï) V. The oral exposure of chickens infected with various species of Eimeria (coccidia) tc
Salmonella aertryeke.

VI. The oral exposure of chickens infested with Ascaridia, Taenia and Capillaria to
Salmonella aertryeke.

IX. Salmonella enteritidis as a causa! micro-organism for this group of diseases in the
chicken.

X. Salmonella schottmülleri as a causal micro-organism for this group of diseases in the
chicken. University of Florida, Agricultural Experiment Station. Bulletin 313, Sept.
\'937-

²) E. L. Stubbs : Veterinary Extensiar Quarterly, veterinary medicine, Univer-
sity of Pennsylvania. Philadelphia. Vcl. 37, 1937, No. 67.

³) C. Oi.son and R. Gof.tchius : The reaction of chickens to certain members of the
colon-paratyphoid group of bacteria. The Cornell Veterinarian. Vol. 27, 1937. Biz. 254.

Wirth en Langer \') beschrijven gevallen, waarbij na intramusculaire atoxyl-
injecties sterfte optrad. Ingespoten was 50 mgr atoxyl per kg lichaamsgewicht.
Bij de sectie van deze dieren werd ingewandsjicht vastgesteld. Vermoed wordt
daarom dat atoxyl bij hoenders, die aan ingewandsjicht lijdende zijn. een sterkere
giftwerking bezit. Gedacht wordt hierbij aan een vertraagde uitscheiding van atoxyl
door de veranderde nieren of aan een of andere atoxylomzetting.

Shigella Nasalis Sp. Nov. als secundaire infectie bij nasale aandoe-
ningen bij hoenders.

In het verloop van onderzoekingen naar de oorzaken van aandoeningen van
de voorste luchtwegen van hoenders ontmoetten Erwin, Delaphane en Stuart ¹)
een niet bewegelijk Gram-negatief slaafje (Shigella Nasalis Sp. Nov.), dat in rein-
cultuur kon worden geïsoleerd.

Experimenteel was met deze bacil geen Coryza te verwekken, doch in combinatie
met Haemophilus gallinarum werd een coaguleerende purulente uitvloeiing waar-
genomen. Met dit exsudaat zoowel als met reinculturen van de genoemde bacterie
waren na cloacale applicatie reacties op te wekken, die in veel opzicht herinnerden
aan die, welke optreden bij soortgelijke toediening van het virus van de laryngo-
tracheitis infectiosa. L. P. de Vries.

Haemolytische streptococcen bij chronische peritonitis en salpyngitis
bij kippen.

Edwards en Hull ²) hebben een dergelijke waarneming bij kippen gedaan.
Bij de sectie werd een exsudatieve peritonitis en salpingitis met vorming van
concrementen in het oviduct vastgesteld.

Svensson ³) heeft speciaal het urinezuurgchalte van het bloed bij hoenders
nagegaan ; dit zou gemiddeld 2 mgr per 100 c.c. bloed zijn. Indien het verstrekte
voedsel veel eiwitten bevatte, steeg het percentage aanmerkelijk. Hij onderscheidt
een acute- en chronische viscerale jicht. De eerste vorm zou het veelvuldigst voor-
komen, vooral in de herfst. De primaire oorzaak zou een nieraandoening zijn, gevolg
van uitwendige nadcelige invloeden (koude, regen, wind), (nephritic gout).

De chronische viscerale jicht zou als een alimentaire vorm te beschouwen zijn
en het gevolg zijn van lang voortgezette voeding met eiwitrijk voedsel.

Uit de resultaten van de voorloopige onderzoekingen van Emmel, laat het zich
aanzien, dat zwavel inwendig toegepast, een bruikbaar middel is bij de bestrijding
van luizen. Gemengd met het voeder ter sterkte van 5%, wordt zwavel zonder
bezwaar verdragen en kan geruimen tijd toegediend worden. Voor een goede wer-
king is het noodig, dat de dieren buiten loopen, daar zich onder de invloed van het
zonlicht zwaveldioxyde in de huid vormt, hetgeen zich door de geur duidelijk ver-

¹) Erwin, Delapi.ane, Stuart: Rh. Isl. Exp. Staaion. Journ. of the Am. Vel.
Med. Ass. Sept. 1937. No. 3, p. 317.

²) Edwards and Hull : Haemolytic streptococci in chronic peritonitis and Salpingitis

raadt. Houdt men de dieren binnen dan zou deze omzetting weinig of niet plaats
vinden, waardoor de werking van de zwavel sterk verminderd wordt. Ook werden
kippen-vlooien (Echidnophaga gallinacea) verdreven door deze zwavelbehandeling ;
hierbij werd echter gelijktijdig zwavel in de loopplaatsen en de hokken gestrooid.
Ook bij parasieten, zooals Dermanyssus gallinae werden bevredigende resultaten
verkregen. Het aantrekkelijke bij deze experimenten is dat zwaveldioxyde via de
huid ontstaat. Het zou van belang zijn na te gaan of een dergelijke therapie bij
andere parasitaire huidaandoeningen en eventueel bij groote huisdieren succes
zou kunnen hebben (ref.). Baudet.

ie. Uit bovengenoemde proeven en uit vroegere, genomen met Rhode Island
Reds en Wit Leghorns is gebleken dat de kippen dezer verschillende rassen zeer
gevoelig zijn voor een gebrek aan B vitamine. Reeds drie weken nadat de kippen
geen B vitamine meer krijgen treden ernstige stoornissen op in de spijsvertering,
het centrale en het periphere zenuwstelsel. Kippen zijn dus uitstekend geschikt
als proefdieren ter bestudeering van deze avitaminose.

2e. Mager, versch rundvleesch bevat totaal geen of zeer weinig antineuritisch
vitamine.

3e. Zoolang de verschijnselen tot spijsverteringsstoornissen en stoornissen van
het periphere zenuwstelsel beperkt zijn, geeft 10 & 20 gram biergist per dag snel
herstel : als het centrale zenuwstelsel aangetast is, geeft toediening van biergist
geen herstel meer.

Het percentage kuikens lijdende aan perosis was evenhoog op een ethyleen-
dichloride extract van tarwegrint toegevoegd aan een bepaald rantsoen als op dat
rantsoen alleen. Er trad ook geen verbetering op door een alcoholisch extract. Als
het residu der extractie echter gevoerd werd of de asch van de grint dan daalde hel
aantal gevallen van perosis sterk. Deze resultaten wijzen er dus op dat de factor
in tarwegrint die de perosis verhindert een minerale stof is en niet een organische
stof.

Tot nu toe had geen der onderzoekers de oorzaak van Blackhead in het lichaam
van den worm Heterakis papillosa gevonden.

Als jonge kalkoenen gevoerd worden met de smetstof welke vrij in het coecum
voorkomt, treedt geen infectie op. De smetstof welke door de vrouwelijke wormen
opgenomen wordt komt ten slotte in de wormeieren terecht. De groote is ongeveer
1 1.4/i, en de smetstof heeft in de wormeieren de vorm van een mononucleaire
ronde cel. Worden de wormeieren door kalkoenen opgenomen dan komt
de smetstof evenals de wormembryo\'s in den darm vrij en passeert den wand
van het coecum. De worm is dus een echte drager van het blackhead-organisme
en deze smetstof wordt door de wormeieren overgebracht. Zij kan in deze eieren
langer dan een jaar in leven blijven, misschien wel 3 a 4 jaar. De worm is dus niet
een mechanische smetstofoverbrenger doch is noodig voor het overbrengen der
smetstof als drager der smetstof. te Hf.nnepe.

Prof. Dr. G. Nichita, Dr. N. Tuschak en Dr. G. Iftimescu : Avitaminose du
complex B chez les poules indigènes et de race Sussex. Annales de 1\'Institut National Zoo-
technique de Roumanie. Vol. 5, 1936, p. 83.

²) R M. Sherwood en G. S. Traps : Constituents of wheat gray shorts which prevent
slipped tendons. Poultry Science. 1937, Vol. 16, p. 109.

³) D. Niimi : Studies on Blackhead. II. Mode cf Infection. Journal of the Japanese
Society of Veterinary Science, Vol. 16, 1937. No. 2, p. 23.

In een ganzehok dat met 5% carbolzuur ontsmet was en niet gelucht, stierven
na 2 dagen van de 12 ganzen 11 ; 4 die niet in het hok geweest waren, maar van de
vloeistof hadden gedronken, stierven ook. Vrijburg.

Ladislaus Fekete ²) geeft een uitvoerige beschrijving van een geval van typhlites
diphtheroidea obliterata bij een gans.

v. Goidsenhoven en Schoenaers ³) hebben de laatste jaren vijf gevallen van
tuberculose of van conjunctiva of van mondslijmvlies gezien, waarvan het aspect
afweek van hetgeen daaromtrent in het algemeen wordt medegedeeld. De aan-
doeningen waren niet ulcereerend en deden aan gezwelvormingen denken. Aange-
raden wordt in dergelijke gevallen exstirpatie van een stukje weefsel voor verder
onderzoek te doen.

Geurden ⁴) heeft bij twee vinken aan de kop en aan de binnenzijde der vleugels
huidveranderingen waargenomen, welke door achorion gallinae waren veroorzaakt.
Entingsproeven op de kam van een kip verliepen positief. Gewezen wordt op de
mogelijkheid van het overbrengen van favus op hoenders door musschen en vinken.

Vélu en Zottner ⁵) zijn zeer tevreden over het gebruik van Pyrethrine. Het
wordt in een dosis van 1 mg op 10 c.c. water intranasaal met een sonde bij de aan
longwormziektc lijdende schapen ingebracht. Het beste is het schaap op de achter-
hand te laten zitten, terwijl het aan de voorbeenen in vertikale positie gebracht
wordt, waarbij het lichaam lichtelijk naar achteren gebogen wordt. De kop moet
door een tweede helper geïmmobiliseerd worden. Na de injectie laat men het dier
eenige oogenblikken op den rug liggen om te bevorderen dat de vloeistof de bronchiën
bereikt.

Deze behandeling werd bij een zeer groot aantal schapen door verschillende
dierenartsen met succes in Noord-Afrika toegepast. Het bleek dat de vloeistof vol-
doende in de bronchiën doordrong, dat de hoest reeds op den dag van de behan-
deling of enkele dagen later verdwijnt, dat de uitvloeiing geleidelijk vermindert
en de sterfte ophoudt en de verbetering langzamerhand intreedt.

De dosis Pyrethrine werd in verschillende gevallen verminderd tot 0,5 en 0,4 mg,
terwijl het resultaat toch bevredigend bleef; hierdoor worden de onkosten aanzienlijk
minder, hetgeen bij een groote troep van veel belang is ; het middel is echter niet
duur.

Pyrethrine werkt alleen op Dictyocaulus filaria, die in de bronchiën parasiteert,
maar niet op Muellerius capillaris (Synthetocaulus capillaris). die in de longen
parasiteert.

Voor ons land zou Pyrethrine dus te beproeven zijn, daar wij hoofdzakelijk met
Dictyocaulus filaria bij onze schapen te maken hebben (Ref.).

²) Ladislaus Fekete : Eine (liphthercide Blinddarmentzündung bei einer Gans. Wien.
Tierärztl. Monatsbl. 1937. S. 682. H. 22.

³) v. Goidsenhoven et Schoenaers : La tuberculose du perroquet dans ses localisations
buccale et conjonctivale. Annal. de Méd. Vét. 1937. No. 6. p. 241.

⁴) L. Geurden : Favus bij muschvogels. Vlaamsch Dierg. Tijdschr. 1937. No. 5.
bl. 157.

⁵) Velu H. et Zottner, G. : Les Pyrethrines et la jrrophylaxie de la strongylose pulmonaire.
Bull, de 1\'Acad. Vét. de France X, 1, 1937, p. 53—58.

Kauzal *) infecteerde lammeren met een verschillend aantal larven van Nema-
iodirus, een nematode, die ook in ons land veelvuldig voorkomt. De eerste groep
lammeren werd met 40.000 larven ineens besmet, de tweede met hetzelfde aantal,
maar gedurende 20 dagen 10.000 larven per lam en de 3e groep kreeg dagelijks
tijdens de geheele duur van de proef 150—300 larven, tot een totaal van 15.000—
16.000 stuks.

De 29ste dag na de eerste infectie werden eieren in de faeces der lammeren
aangetroffen ; het maximum aantal werd bereikt tusschen de 30e en 6ge dag. Na
126 dagen, volgend op de eerste infectiedag, waren de faeces van sommige lammeren
al weer vrij van eieren. Deze getallen loopen nogal eens uiteen indien men de resul-
taten van de onderzoekingen van verschillende auteurs vergelijkt. Volgens Tetley
verdwenen de eieren bij Nematodirus-infecties eerst uit de faeces 125—264 dagen
na de infectie. Bij verder onderzoek bleek, dat de besmette schapen weinig van deze
parasieten te lijden hadden ; immers bij sectie van 2 schapen werden resp. 6300
en 3500 volwassen wormen in de darm gevonden, zonder dat deze dieren eenig
noemenswaardig verschil in conditie toonden, vergeleken bij de contröle-dieren.
In de darm werden dan ook weinig veranderingen aangetroffen, hoogstens kleine
petechiën op de plaatsen waar de wormen aan het slijmvlies bevestigd waren.

Bij het onderzoek van drie geiten welke tengevolge van maag-darm-strongylosis
gestorven waren, werden de meest voorkomende parasieten, die tot de geslachten
Haemonchus, Trichostrongylus, Ostertagia en Nematodirus behooren, in de lebmaag en
in de dunne darm aangetroffen. Bij twee geiten werden bovendien een groot aantal
exemplaren van Trichostrongylus letortaeformis gevonden. Deze parasiet behoort
thuis bij het konijn. Leiper ²), die dit onderzoek verrichtte, toonde ook experimenteel
aan, dat het gelukt, een geit met Trichostrongylus retortaefonnis te besmetten. Hij gaf
een jonge geit van een maand oud 8000 larven van Triclwstrongvlus retortaeformis.
Het dier werd 3 weken daarna gedood. Er werden loen 302 volwassen exemplaren
van deze parasiet in de darm gevonden. Baudet.

Door Mc. Kenny en Shillinger ⁸) wordt medcdeeling gedaan omtrent een
epizoötie bij konijnen veroorzaakt door pasteurella cuniculicida. Drie vormen
werden onderkend :

• Jabotinsky ⁴) heeft bij konijnen de acuut optredende verlammingen van de
achterste extremiteiten nader bestudeerd.

Het is opgevallen dat affecten van typus meningo-encephalo-myelitis niet zoo
heel zelden bij z.g. gezonde konijnen voorkomen. Levaditi heeft een en ander

\') Kauzal, G. 1\'. : A preliminary study of the pathogenic effect of Nematodirus Spp.
in sheep. The Aust. Vet. Jl. XIII, 3, 1937, p. 120—123.

²) Leiper, J. YV. G. : Natural Helminthiasis of the goat involving infection with Tricho-
strongylus retortaeformis of the rabbit. The Vet. Rec. 49, 1937, p. 1411 —1412.

²) Mc. Kenny and Shillinger : Studies on an epizootic in domestic rabbits caustd
bij pasteurella cuniculicida. The Journ. of the Am. vet. med. Ass. 1937. p. 755.

⁴) Jabotinsky : Spontane Lahmungen der Hinterextremitaten bei Kaninchen. Zeitschr.
f. Infektionskrankh. u.s.w. 1936. Bd. 49. S. 105.

met besmetting met het „encephalotozoön cuniculi" in verband gebracht. Soort-
gelijke veranderingen zijn ook bij toxoplasma cuniculi beschreven (Levaditi) en
verder nog bij coccidiose, septicaemie enz.

J. beschrijft de veranderingen door hem in het lumbosacrale merg gevonden.
Opgemerkt was bij de dieren een slappe paralyse van de achterhand met blaas-
stoornissen gepaard gaande ; het lijden betrof steeds jonge dieren. Opgemerkt
werden verweekingshaarden (necrose), die snel optraden. Aan functioneele circu-
latiestoornissen werd gedacht daar in de vaten geen anatomische afwijkingen waren
te vinden die de locale bloedcirculatie-stoornissen konden verklaren. De aetiologie
is volgens hem niet duidelijk. Veenendaal.

Wetzel en Enigh ^l) hebben een uitvoerig onderzoek ingesteld naar de ontwikkeling
van Graphidium strigosurn bij hazen en konijnen. Evenals bij alle Strongyliden maakt
deze worm vijf ontwikkelingsstadia door. De larven van het ie en 2e stadium zijn
rhabditiform en leven in de faeces. De larve van het 3e stadium (infecteerende
stadium) kruipt evenals alle andere strongylide larven onder gunstige omstandig-
heden langs grashalmen naar boven.

De infectie van de gastheer geschiedt per os. Reeds 2 3 dagen later heeft de 3e
vervelling plaats in de maag van de gastheer. Na de 4e vervelling worden de wormen
geslachtsrijp. Graphidium strigosurn parasiteert in het fundus-gedeelle van de maag.
Na de 4e vervelling verblijven de larven tot g dagen na de infectie opgerold in de
uitmonding van de fundusklieren liggen. De geslachtsrijpe dieren liggen op het
slijmvlies van de maag in slijm gehuld. De schrijvers konden niet waarnemen dat
de worm zich aan het slijmvlies vasthechtte, evenmin werd doordringen in de opper-
vlakkige cellaag vastgesteld. Verschijnselen van haemorrhagische gastritis, zooals
deze door andere onderzoekers vermeld worden, konden niet worden waargenomen,
zelfs niet na een experimenteele infectie met 2000 maagwormen. De schrijvers
meenen, dat de wormen secretiestoornissen van de digestieklieren verwekken,
waardoor slechte verwerking van het voedsel zou plaats vinden ; hierdoor zouden
de vermagering en de anaemie ontstaan. De infecteerende larven bezitten slechts
geringe weerstand tegen droogte, zoodat het ontstaan dezer maagwormziekte ge-
bonden is aan vochtige bodem en aan regenrijke perioden. Baudet.

Ondeskundige bereiding van vleeschwaren en de daarmede verband
houdende ondeugdelijkheid.

Bij de bereiding van vleeschwaren moet in het algemeen aan 2 voorwaarden
worden voldaan ; n.I. allereerst moet de toegepaste methode van verduurzaming
een goed resultaat kunnen geven, dus voldoende waarborgen geven voor de ver-
eischte steriliteit en verduurzaming en vervolgens moet de toegepaste methode
niet te kostbaar in uitvoering zijn. Dat de meest noodzakelijke en werkzaamste
conserveeringsmethode van vleesch moet bestaan in het onttrekken van vocht
aan het vleesch hebben de menschen reeds in oude tijden uit ervaring geleerd en
praktisch uitgewerkt. Uitgaande van het eenvoudig drogen aan de lucht is men,
via het zouten en pekelen, tenslotte tot het rooken gekomen.

Eerst in latere jaren is gebleken, dat men door het onttrekken van vocht aan
de te conserveeren vleeschwaren de levensomstandigheden van de, op het omhulsel
of in het binnenste der vleeschwaren, aanwezige microörganismen zoo ongunstig be-
invloed of onmogelijk maakt, dat deze bacteriën zich niet kunnen vermeerderen
of zelfs afsterven.

\') Wetzel, R. und Enigh, K. : Z^ur Biologie vort Graphidium Strigosurn, dem Magen-
wurm der Hasen und Kaninchen. D.T.W. 25, 1937, p. 401—405.

Milbradt \') heeft een groot aantal ondeugdelijke vleeschwaren aan een bacterio-
logisch onderzoek onderworpen. Hij kwam tot de conclusie, dat naast een prima
bacterievrij materiaal het voornaamste is een zoo diep mogelijk gaand drogings-
proces, wil men een juiste conserveering bereiken. Wordt dit drogingsproces door
een of andere oorzaak bekort of zelfs nagelaten, dan ontwikkelt zich gemakkelijk
de z.g. ,,faulige Schnellreifung". Het verontreinigen met bacteriën kan zoowel
geschieden bij manueele als machinale bereiding ; is verder nog afhankelijk van
de hygiënische omstandigheden bij de bewaring en kan tenslotte ook nog ontstaan
door infectie van de worst met darmbacteriën na de fabricatie. Het bederf kan zoo-
wel beginnen op het worstomhulsel als in het binnenste van de worst. Bij zijn onder-
zoek heeft Milbradt een 70 monsters van worst en spek volledig onderzocht en
het resultaat in een overzicht neergelegd, daarbij tevens aangevende het aantal
en de soort der gevonden bacteriën en de door deze veroorzaakte veranderingen.

Naar aanleiding van het optreden van een massabombage bij worstconserven
van een bepaalde fabriek, waar overigens in hygiënisch opzicht niets te wenschen
overbleef, vond Schönberg ¹) bij nader onderzoek in de afwijkende conserven
een anaërobe bacil, n.1. de gasflegmoonbacil van Fraenkel, als oorzaak. Bij verder
onderzoek van de in de gebombeerde blikjes aanwezige worsten bleek een ver-
weeking van het worstmateriaal te hebben plaats gehad. Deze verweeking trad vooral
op bij de z.g. ophangplaatsen van de worst, en ook wel op andere gedeelten. Steeds
ging deze verweeking uit van het darmomhulsel. Dit was voor Sc.hönberg aanleiding
een nader onderzoek in te stellen naar het gebruikte darmmateriaal, wat aan het
licht bracht, dat deze darmmonsters sterk besmet waren met sporen van de Fraen-
kelsche bacil. Vooral die darmbossen, welke in het binnenste gedeelte van de bos
een grijsgroene of grijsblauwe verkleuring toonden, bleken sterk besmet. Het ge-
bruikte vleeschmateriaal, alsmede de gebruikte worstkruiden, hadden deze bacil-
len niet.

De geheele fabriek en alle machines werden grondig ontsmet met 5 % formol-
oplossing en daarna nog eens uitgewasschen met kokend water. Tevens werden
andere bossen darmen gebruikt, waarna de bombage niet meer optrad. Aan het
eind van het artikel geeft Schönberg eenige algemeene voorschriften, waaraan
moet worden voldaan, wil men dergelijke bombagcgevallen voorkomen. Ze zijn :

1. de te gebruiken darmen. Sterk verkleurde of iets ruikende darmbossen mogen
niet worden gebruikt. Verder steeds de darmen minstens 6 uur laten weken in
warm of koud water. Vindt een herhaald bombeeren van worstconserven plaats,
dan moeten steeds de darmen worden onderzocht op anaërobe bacteriën.

2. Het ronken van de worsten moet doelmatig geschieden en bijzonder zorgvuldig
plaats vinden. Bongert heeft er reeds op gewezen, dat bij het bombeeren van
worstconserven juist de z.g. zadelplekken, d. w. z. de plaatsen, waar de worsten
tijdens het rooken de rooklat hebben aangeraakt, zoodat de rookgassen niet op
deze plaatsen op de darmwand hebben kunnen inwerken, de gevaarlijke plekken
zijn, waarvan uit vaak de ontbinding een aanvang neemt. Men moet zorgdragen, dat:

a. de worstjes niet te dicht op elkaar aan de worstlat hangen. Op deze aan-
rakingsplaatsen kan de rook niet inwerken ;

c. de rookkast mag niet te vol worden gehangen met rooklatten, zoodat de rook
en warmte overal kunnen doordringen ;

d. de verschillende rooklatten moeten gedurende het rooken van plaats ver-
wisselen, zoodat de rookinwerking bij alle worsten dezelfde is ;

¹) Schönberg : Ueber Massenbombagen von Dosenwürstchen, ihre Ursachen und ihre
Verhütung. (D. T. W. Jg. 45, 1937, pg. 705).

vinden. In geen geval mogen de ophangplaatsen of andere aanrakingsplekken
bij worstconserven bleek en nat blijven, daar anders de daar aanwezige anaërobe
sporen niet zijn vernietigd en het bederf juist bij deze plaatsen der worst later een
aanvang neemt.

3. Bij het inblikken der worstjes mag slechts goed doorgekookte, heldere pekel
worden gebruikt.

4. Bij het steriliseeren der blikken moeten temperaturen van ioo°—105° C.
worden bereikt. Sporen van de Fraenkelsche bacil moeten minstens go minuten
aan deze temperatuur worden blootgesteld.

6. Het controleeren der conserven door een plaatsing in de broedstoof moet
minstens 72 uur lang plaats vinden.

Het histologisch onderzoek van worsten en vleeschmengsels voor het
aantoonen van lever en het vaststellen van het levergehalte.

In verband met een voorschrift in de stad Hamburg, volgens welke naast een
bepaald vetgehalte in de goedkoopste soort leverworst minstens 5 % leverweefsel
aanwezig moet zijn, heeft Claussen *) nagegaan of men door het bekijken van
coupes van worsten in staat is het percentage leverweefsel in die worsten te be-
palen. Het bleek hem, dat men dit benaderend kan doen, als men als vergelijkings-
materiaal praeparaten heeft van leverworsten met een bekend gehalte aan lever-
weefsel, waarbij dan zoowel de grootte der leverstukjes als het aantal in een bepaald
aantal coupes van belang zijn.

Door de coupes van de te onderzoeken worsten met deze stand aardpraeparaten
te vergelijken kon Claussen benaderend opgeven of een bepaalde leverworst aan
de bovengenoemde voorschriften voldeed. Intusschen blijft het toch maar een
min of meer gissen.

Het histologisch onderzoek van verschillende worstsoorten, in verband
met de door het fabricatieproces veroorzaakte veranderingen aan de
verschillende weefselbestanddeelen.

Onder vermelding van de reeds over dit vraagstuk bestaande literatuur geeft
Alterauge ¹) een ove-zicht van het onderzoek van 60 worstmonsters, waarbij
zoowel aan gekookt als ongekookt materiaal, met het oog op het aantoonen van
veranderingen aan de orgaan- en weefselbestanddeelen, aandacht werd geschonken.

Allereerst is Alterauge van meening, dat men elk worstmateriaal kan snijden
met behulp van de Gaskell-Grafische gelatine-insluitmethode.

Tevens moet dan daarbij gebruik worden gemaakt van een bevries-microtoom
met gekoeld snijmes. Voor de kleuring geeft de door Schönberg aangegeven
methode, n.I. het kleuren met methyleenblauw, vooral voor het aantoonen van
leverweefsel, de beste resultaten.

Het bleek nu, dat de door de slagers te Hamburg samengestelde 2de soort lever-
worst, in verhouding tot de prijs, een betere samenstelling had dan de door hen
eveneens gemaakte iste soort leverworst.

Eveneens vond Alterauge, dat door het verkleinen van het weefsel tijdens de
worstfabricatie de orgaan- en weefseldeeltjes in geen geval zulke veranderingen
ondergaan, dat zij niet meer bij een daaropvolgend microscopisch onderzoek zouden
zijn te herkennen. De levercellen echter lossen dikwijls tijdens de worstfabricatie
min of meer op, en verliezen daardoor ook hun kleurbaarheid. Toch kan steeds

¹) Alterauge : Histologische Untersuchungen von Brüh-, Rot- und Eingeweidewürsten
unter Berücksichtigung der durch den Herstellungsprozesz hervorgerufenen Veränderungen der
in der Wurst enthaltenen Organ- und Gewebsbestandteile, insbesondere des Lebergewebes.
(Inaug.-Dissert. Hannover, 1937).

het leverweefsel, mits het in voldoende hoeveelheid aanwezig is, in de praeparaten
worden terug gevonden.

Door den chemicus Lux was voorgesteld het bloed der slachtdieren, nadat
het geconserveerd is met natriumcitraat, voor de bereiding van bloedworst te ge-
bruiken. Alvorens dit in de praktijk werd toegestaan, werden, in samenwerking
met het Reichs-Gesundheitsamt, door Lerche \') proeven genomen. Zoowel van
runderen als varkens werd het bloed, voor de eene helft ongepraepareerd, en voor
de andere helft gepraepareerd met het praeparaat Fibrisol, waarin natriumcitraat
aanwezig was, gebruikt voor proefworsten. Frappante verschillen tusschen deze
proefworsten werden niet waargenomen.

De conclusie van Lerche was dan ook, dat de toevoeging van natriumcitraat
het mogelijk maakt het bloed der slachtdieren vloeibaar te houden, zoodat het
daarna voor de bloedworstfabricatie kan worden benut. Deze methode heeft verder
nog enkele voordeden ; n.1. :

a. Het kloppen van het bloed is niet meer noodig, waardoor arbeidbesparing
wordt verkregen. Verder wordt een verontreiniging door hand of gereedschap
voorkomen.

b. Het fibrine blijft in het bloed en zoodoende ook voor de voeding beschikbaar.

c. Het bindingsvermogen van de worstmassa is verhoogd. De citraatworsten
zijn n.1. iets vaster van consistentie.

Hebben melkpoeder en caseïne eenige invloed op kwaliteit en houd-
baarheid van worsten, waarin deze bestanddeelen zijn gebruikt?

In het Instituut voor levensmiddelenhygiëne van de Universiteit te Berlijn heeft
Lerche ¹) bovengenoemd vraagstuk nader onderzocht bij verschillende worst-
soorten. Hij kreeg daarbij de volgende resultaten :

Kleine hoeveelheden melkpoeder, van ondermelk gemaakt en caseïne, bleken
geen merkbare invloed uit te oefenen op de kwaliteit der worsten, terwijl daaren-
tegen grootere giften zich openbaarden door veranderingen in smaak en consistentie.
Vooral bleek een groot bezwaar te zijn het sterk walerbindend vermogen van de
caseïne. Bij rauwe vleeschworsten bleek het gebruik van groote hoeveelheden caseïne
een gevaarlijk experiment, daar hierdoor de houdbaarheid van de worst in gevaar
komt. Een toevoeging van melkpraeparaten aan rauwe worstsoorten is dus, uit
een oogpunt van volksvoeding, niet aan te bevelen, daar dit eerder tot bederf van
overigens goed vleesch aanleiding kan geven.

De opvatting, dat een worstfabrikant door de toevoeging van poeder van onder-
melk of melkeiwit in slaal is hel watergehalte van een worst te verhoogen, is, volgens
Roemmele⁸), niet juist, want dit gehalte kan ook zonder toevoeging van een bind-
middel aanmerkelijk verhoogd worden.

In Zuid-Duitschland is het b.v. gewoonte het voor de fabricatie van vleesch-
worsten bestemde vleesch onmiddellijk na het slachten van het dier te verwerken,
daar het in bloedwarme toestand veel beter dan in koude toestand bindt. Verder
bezit kalfsvleesch in het algemeen een hoog waterbindend vermogen, en neemt
gezouten vleesch in het algemeen meer water op dan ongezouten vleesch. Vooral
bijzonder goed geschikt voor de fabricatie van z.g. kookworsten is het vleesch van
jonge stieren. Bovendien maken de nieuwere machines door de vergaande ver-
kleining van het materiaal het eveneens mogelijk, dal de toevoeging van water
aan het worstdeeg zeer kan toenemen.

¹- Lerche : Werden Würste, denen Trockenmagermilch und Nälirkaseine zugesetzt wur-
den, in ihre Beschaffenheit und Haltbarkeit beeinfluszt ? (Z. f. Fl. u. Milchhyg. Jg. 47,
Pg- 3¹5)■

Het doel van de toevoeging van bindmiddelen is hoofdzakelijk deze. dat de worst
een mooi uiterlijk krijgt en de smaak verbetert.

Op grond van talrijke, in tegenwoordigheid van Roemmelf. door een ervaren
deskundige genomen proeven wordt de conclusie getrokken, dat bij een deskundige
toepassing van ondermelkpoeder bij de worstfabricatie zoowel het watergehalte
van de worst verlaagd, als het gehalte anorganisch melkvet verhoogd kan worden.

Het uiterlijk en de smaak van met ondermelkpoeder gefabriceerde versche worsten
waren, volgens deskundig oordeel, beter dan van de zonder ondermelkpoeder
bereide controlewcrsten. De eerste soort worsten gaan echter, tengevolge van het
melksuikergehalte, vooral gedurende het warme jaargetijde, gemakkelijker in zure
gisting over, zoodat men het beste doet deze ondermelkpoeder voor het maken
van rauwe vleeschworsten niet te gebruiken.

Vergelijkende onderzoekingen over de doorlaatbaarheid van cello-
phaandarmen en natuurlijke darmen voor ratinbacteriën.

Volgens de onderzoekingen van Voigt \') waren ratinbacteriën niet in staat
gesteriliseerde cellophaandarmen en gesteriliseerde dunne darmen van het rund,
die gevuld waren met steriele druivensuiker-bouillon, gedurende een lijd van 14
dagen te passeeren. Ratinbacteriën bleken niet in staat in niet-gesteriliseerde cello-
phaandarmen, gevuld met steriele druivensuiker-bouillon, gedurende 24 dagen
binnen te dringen. In tegenstelling hiermede waren niet-gestcriliseerde dunne
darmen, die met dezelfde voedingsvloeistof waren gevuld, reeds binnen 24 uur
door ratinbacteriën doorwoekerd. Cellophaandarmen en varkens-dunne-darmen,
gevuld met metworstdeeg, bleken nog na 21 dagen ondoorlaatbaar voor daarop
aangebrachte ratinbacteriën. Cellophaandarmen en runder-dunne-darmen, gevuld
met leverworstdeeg en gedurende 3 kwartier gekookt bij 85° C., bleken eveneens
nog na 21 dagen ondoordringbaar voor ratinbacteriën.

Worsten in cellophaan, runder- en varkens-dunne-darmen, die vóór 280 dagen
aan de oppervlakte besmet waren geworden met ratinbacteriën, bleken na deze
tijd, zoowel aan hun oppervlakte als in het binnenste der darmen, vrij van ratin-
bacteriën. Deze bacteriën moeten dus binnen deze tijd afgestorven zijn. Zells onder
de gunstigste groeiomstandigheden is de cellophaandarm ondoorlaatbaar voor
ratinbacteriën. Cellophaandarmen zijn derhalve, in hygiënisch opzicht, beier dan
natuurdarmen. de Graaf.

Beschreven wordt een voedselvergiftiging na het eten van leverworst, bereid
met lever van een aan huis geslacht varken. Een vrouw en twee kinderen werden
ziek, de man en twee andere kinderen uit het gezin bleven gezond.

Het onderzoek van de worst op de bekende voedselvergiltigers was negatief,
evenzoo dat op botulinus-toxine. Wel werden er vele staphylococcen gevonde.n
Het monster worst had een onaangename geur en was dradentrekkend.

De verschijnselen begonnen ongeveer 1 £ uur na het gebruik. De menschen voelden
zich onpasselijk en waren wat cyanotisch. Spoedig volgden braken en maagpijn,
daarna heftige buikkrampen en veelvuldige diarrheeën, ten slotte spierpijnen. De
volgende dag was de toestand veel verbeterd, alleen een gevoel van moeheid en
slapte was overgebleven.

Schrijver bereidde een filtraat van cultuur, welke ook na koken toch nog klinische
verschijnselen bij een proefpersoon opleverde nadat deze 2 c.c. van het „tosine
had genuttigd. De gedachte wordt geopperd dat de z.g. „kaasvergiftiging \' op
de zelfde grondslag zou kunnen berusten. C. F. v. O.

Sinds 18 jaren past Meiszner ¹) reeds darmpunctie toe in koliekgevaüen waarbij
de darmwand door gas-ontwikkeling sterk aangespannen wordt. Hiervoor maakt
hij gebruik van een 3 mm dikke canule, waaraan een 1 £ m lange slang geschroefd
is welke bij de punctie met zijn andere einde in een bak water wordt gehouden om
zoo de gasontwikkeling te controleeren. Als voorbereiding dient een zeep- even-
tueel therapogeen- clysma, en de canule wordt evenals de wijsvinger met Joodtinc-
tuur gedesinfecteerd.

Voor het bepalen van het juiste tijdstip van ingrijpen maakt men gebruik van
auscultatie der darmgeruischen, polscontróle en rectaal onderzoek, waarbij men
dient te zorgen, dit tijdstip vooral niet te laat te kiezen. Is de canule eenmaal
ingebracht dan Iaat men haar al naarmate dit noodig blijkt 10 a 45 minuten ter
plaatse ; bij verstoppen blaast men lucht door de slang. Volgens schrijver is zelfs
een asdraaiing van het groote colon alleen reeds door een darmpunctie tot repo-
neeren te brengen.

Om het bezwaar van het niet kunnen vinden van de testikel bij het opereeren
van een abdominale cryptorchide te ondervangen, geeft Weischer ²) een overzicht
van de door hem gebruikte operatietechniek. Daar volgens hem bijna altijd een
rudimentair processus vaginalis aanwezig is, op \'de bodem waarvan zich het
ligamentum Hunteri vasthecht, is voor hem primair het opzoeken van dit zakje.
Is dit eenmaal gevonden, dan geeft het vinden van de bal geen last meer. (lig.
Hunter — bijbal — bal.).

W. onderscheidt achtereenvolgens cryptorchiden met een vingervorming
processus vaginalis die in 10—15% der gevallen worden aangetroffen, verder die
met een zakvormig proc. vag. in 75—80% en ten laatste cryptorchiden waarbij
geen proc. vag. voorkomt (5—10%).

Omtrent het opzoeken van de testikel (Belgische methode) en het verwijderen
daarvan beschrijft hij een afzonderlijke techniek. De schrijver neemt aan dat de
cryptorchidie een erfelijke kwestie is en beveelt aan een wettelijke verplichting
tot castratie vóór het 3e jaar.

Daar na een penisamputatie dikwijls als complicatie een urethra-strictuur
ontstaat, vermeldt I,oose ³) het volgende atypische geval :

Een schuw paard kreeg op marsch door terugspringen de disselhaak tusschen
de achterbeenen welke in de pracputiaalopening bleef haken waardoor de koker
en gedeeltelijk ook de buikwand tot aan de bekkeningang inscheurde. Door de
verscheuring van het ophangapparaat hing de onbedekte penis tusschen de achter-
beenen naar beneden. Ondanks een hevige zwelling was er geen storing in de
urineloozing. Na 7 dagen vormde zich in het bovenste vierde gedeelte van de
omlaaghangende penis een insnoering en hier ter plaatse ontstond een 7 cm breede
urethrafistel.

Op den 22endag werd de penis op deze insnoeringsplaats afgebonden en 4 dagen
later afgesneden, waarna een vuistgroote stomp overbleef. Daar op den 35en dag
een vernauwing der urethra begon te ontstaan, verwijdde men deze opening als
het noodig was met den vinger. Na 2 jaren deed het paard zijn dienst zonder

¹*) Meiszner : Rektale Darmpunktion der verschiedenen Darmabschnitte beim Pferde.
Prager Tierärztliches Archiv. H. 2. S. 39, 1937.

²) Weischer : Hinweise für das Auffinden des Abdominal Kryptorchiden Hodens sowie
Vorschläge zur Verhüting der Kryptorchismusschäden beim Pferde. Berl. Tierärztl. Wochen-
schr. No. 31, S. 473. 1937.

³) Loose : Eine Penisamputation beim Pferde ohne nachfolgende Komplikation durch
Harnröhrenstriktur. Zeitschr. f. Veterinärk. 1937. Heft. 8, S. 286.

eenig bezwaar ; een strictuur was niet aanwezig en de urineloozing vond zonder
moeite plaats.

Het onderscheid dat men vroeger maakte tusschen een z.g. aseptisch gesloten
bursitis nuchae en een septische nekfistel is reeds lang vervangen door de opvatting,
dat in het meerendeel der gevallen hieraan een infectie ten grondslag ligt en dat in
hoofdzaak hier de abortusbacil van Bang een rol speelt.

Het ontstaan dezer bursitis tengevolge van trauma mag echter niet uitgeschakeld
worden.

Bij een infectie van de gesloten bursa met de bacil van Bang kan een necrose
van de nekband ontstaan zonder dat nog een ettering aanwezig is.

Ten opzichte van de vroegere conservatieve behandeling der gesloten bursitiden
dient men nu bij aanwezigheid van een positieve abortustiter naar de meening
van Berge *) direct operatief in te grijpen. Voor een wegneming van het
necrotisch bandweefsel en bursa alsmede voor een goede drainage dient te worden
zorg gedragen. Ter verkrijging van een vluggere en betere wondgenezing meent
Berge de voorkeur te moeten geven aan een door hem gewijzigde operatie-methode
van Williams. Hierbij wordt de huidsnede precies in de mediaanlijn aangebracht
en van hieruit de nekband in twee helften weggenomen. Ook de bursa wordt
verwijderd, waarna, ter verkrijging van goede drainage, terzijde door huid en
musculatuur op het laagste punt tegenopeningen worden gemaakt.

Westhues ¹) geeft een uitvoerig overzicht van zijn experimenteele en therapeu-
tische bevindingen betreffende de hoefkanker, gedurende de laatste 10 jaren, en
komt tot de conclusie nog geen oplossing van dit probleem gevonden te hebben.
De oorzaak van dit lijden is volgens hem een parakeratose waarbij de optredende
woekeringen van secundairen aard zijn. Een bewijs hiervan is volgens W. het feit
dat alleen een drukverband in staat is deze woekeringen in 14- 18 dagen tot ver-
dwijnen te brengen.

De oorzaak dezer parakeratose is nog onbekend hoewel met groote waarschijn-
lijkheid aan te nemen is dat een endogene factor hieraan ten grondslag ligt. Een
infectieuze basis is te verwerpen. Het beïnvloeden der stofwisseling met het doel
om een betere verhoorning te verkrijgen door middel van voedselwisseling, vitaminen,
hormonen, aderlatingen en eigen bloedbehandeling gaf geen resultaat.

Het kunstmatig verwekken van hoefkanker gelukte niet, evenmin de poging
om uit rotstraal een straalkankerproces te doen ontstaan.

Zoowel hoef- als wandkanker worden door W. de eerste 4—6 weken alleen met
een drukverband behandeld en in 20% der gevallen gelukte het hem op deze wijze
genezing te verkrijgen.

In enkele gevallen worden in de literatuur cysten beschreven welke bij paard en
rund voorkomen aan de tongbasis in het bereik van de plica epiglottica. Deze
cysten, welke steeds precies mediaan gelegen zijn en klinisch slik- en ademhalings-
bezwaren geven, worden beschouwd als te zijn retentiecysten van slijm- of speek-
selklieren. Petit wees op de mogelijkheid dat dit resten van de ductus thyrcoglossus
zouden zijn.

Een drietal gevallen werden door Ueberreitf.r ²) onderzocht zoowel klinisch
als pathologisch-anatomisch. Op grond van dit onderzoek meent hij evenals Petit
deze cysten te moeten beschouwen als resten van de ductus thyreoglossus.

¹) Westhues : Ueber das Wesen und die Behandlung der Hufkrebses. Berl. Tierarztl.
Wochenschr. No. 28, S. 436, 1937.

²) Ueberreiter : Zungengrundzysten beim Pferde. Berlin. Tierartzl. Woch. No. 28,
S. 434, 1937.

Hoewel het aantal gevallen van darminvaginatie bij het rund niet buitengewoon
groot is, speelt de afwijking toch een belangrijke rol. De meest gangbare therapie
is een symptomatische en het resultaat hiervan is in belangrijke mate afhankelijk
van de meer of mindere uitgebreidheid der invaginatie. Is deze van geringen
omvang, dan kan een spontaan herstel optreden, terwijl bij een iets grooteren de
kans bestaat, dat door vergroeiing en afsnoering van het ingeklemde gedeelte
genezing tot stand komt, al is dan het gevaar van het ter plaatse blijven bestaan
van een vernauwing niet uitgesloten. Geheel anders is deze toestand echter, wanneer
een grooter gedeelte van een darm in het proces betrokken is. In een dergelijk geval
was het dier onherroepelijk verloren. Thans is deze toestand echter veranderd en
kan door operatief ingrijpen, wanneer dit althans spoedig na de eerste ziektever-
schijnselen plaats heeft, in de meeste gevallen een volledig herstel optreden. Ten
behoeve van het opheffen der invaginatie wordt de buikholte vanuit de rechter
flank geopend, het ingeklemde gedeelte door de gemaakte wond naar buiten
gebracht, door het uitoefenen van een geringe trekkracht in de lengterichting van
den darm de invaginatie opgeheven en nadat de darmlis weer gereponeerd is, de
buikwond gehecht. Behalve een regeling van het dieet, een controle van de wond,
is geen verdere behandeling noodig. Het resultaat schijnt gunstig te zijn. Het
maken van een juiste diagnose kan evenwel moeilijkheden opleveren (Ref.).

Daar de ovariotomie van het varken zich nog grootendeels in handen van z.g.
„leeken-castreurs" bevindt, breekt Srnetz *) een lans voor het uitoefenen dezer
operatie door den dierenarts. Hij meent, dat de moeilijkheid van het vinden der
ovariën menigeen ervan zal terughouden zich aan deze operatie te wagen.

In dit artikel bespreekt schr. uitvoerig alles wat betrekking heeft op deze operatie
(topographische anatomie ; normale opeartie-techniek ; afwijkende anatomie ;
eventueele complicaties) en hij is ervan overluigd dal bij het beheerschen der
techniek, welke ook practisch in den studietijd beoefent diend te worden, de dieren-
arts t.o.z. van de castreur een voorsprong zal hebben omdat hij o.a. door het
vermijden van complicaties de rentabiliteit der ovariotomie aanmerkelijk kan
verhoogen.

VVustmann en Hallenvorden deden de operatie van Trendelenburg bij een
53 jarige patiënt, die 6 dagen na verwijdering van een veretterde nier, longembolie
kree^, waarbij de pols niet meer te voelen was, de ademhaling stokte en bewuste-
loosheid optrad. Onmiddellijk werd toen geopereerd. Na insnijding van het borst-
been en opening van de pericardiaal holte stond het hart stil. De art. pulmonalis
werd ingesneden en een 52 cm lange cmbolus werd verwijderd, daarna inspuiting
van 4 cc adrenaline in rechter boezem en in linker kamer en hartmassage. Na 6
minuten begon het hart weer krachtig te kloppen en was de pols in de art. radialis
voelbaar. Vier minuten later kwam de eerste inademing en 15 minuten na het begin
der operatie was de ademhaling weer regelmatig ; Iwce uur later was de corneareflex
aanwezig, daarna ook huid- en peesreflexen. Drie uren na de embolectomie
ontstonden trillingen in de handen, die uren duurden en 23 uren na de operatie
stierf de patiënt. Bij histologisch onderzoek der hersenen werden veranderingen
vastgesteld, die klaarblijkelijk veroorzaakt waren door de ischaemie. Een hart-
stilstand van 6 minuten was dus te lang geweest om door de operatie het leven te

\') Srnetz : lieitrag zur Operationstechniek der Ovariotomie des Schweines. Prager
Tierarztl. Archiv. 1936, Nr. 11 en 12 ; 1937, No. 1, 2, 3.

²) Deutsche Zeitschr.f. Chir. 1935. van Boogarat ref. in N. T. v. G., 1936, nr. 43,
blz. 4818.

redden. Tot nog toe is bij een gelukte operatie van Trendelenburc 2 minuten
de langste tijd geweest gedurende welke men de groote vaten kon afsnoeren. Men
moet dus niet wachten tot het hart stilstaat.

Schendstok ¹) refereert 15 gevallen van precutane jodium-vergiftigingen, waar-
van 7 met doodelijke afloop.

Verschijnselen : purpura, urticaria, op roodvonk gelijkende exanthemen, verder
hersenverschijnselen, shock en (soms bloedige) diarrhee. In een der doodelijke
gevallen werd bij de (tuberculeuze) patiënt herhaaldelijk pleura-punctie gedaan
en tevoren de huid (10 tot 20 cm² oppervlak) met jodiumtinctuur bestreken dat
daarna met 70% alkohol min of meer werd verwijderd. Dit geschiedde 6 maal
binnen 13 dagen. Na elke behandeling ontstond een voorbijgaande temp.verhooging
met onwelzijn ; na de zesde behandeling een uitgebreid exantheem dat na 2 dagen
verdwenen was. Veertien dagen later werd weer jodium voor de huiddesinfectie
gebruikt ; nu steeg de temp. tot 40° C. ; de volgende dag exantheem met oedeem,
hypcraemische slijmvliezen, albuminurie ; dood na 6 dagen.

Dergelijke gevallen zijn hoogst zeldzaam ; mogelijk bestond idiosyncrasie, opge-
wekt door vroegere toepassingen.

Het is daarom gewenscht geen tinct. jodii te gebruiken bij personen die reeds
overgevoeligheid hebben getoond. Vrijburg.

De eieren verliezen onder een broedhen meer vocht dan in een broedmachine.
Het probleem van de vochtvoorziening in broedmachines vereischt nadere be-
studeering. Het keeren der eieren moet beginnen 2 a 3 uren nadat de eieren in de
broedmachine geplaatst zijn en eindigen tegen den tijd dat de eieren aangepikt
worden. Er is geen reden broedmachines te bouwen waarin alle CO, verwijderd
wordt. Koolzuur zet de onopgeloste kalkzouten van de schaal om in oplosbare
bicarbonaten, die door het kuiken opgenomen worden.

Prof. plrocchie ³) heeft in het zoötechnisch instituut der Universiteit te Milaan
proeven genomen met het apparaat van G. André. Door middel van dit apparaat,
dat er uitziet als een brievenweger, kan men het vochtverlies van eieren gedurende
het broeden in procenten van het totale eigewicht bepalen.

Sommige eieren verliezen tijdens het broeden te veel vocht, andere te weinig.
In beide gevallen leveren zij slechte broedresultaten. De eieren die te veel vocht
verliezen moeten dus in een atmosfeer gebroed worden die meer vocht bevat, en de
eieren die te weinig vocht verliezen in een drogere atmosfeer. Door bepalingen op
normale eieren heeft men tabellen opgesteld omtrent het normale vochtverlies
van eieren.

Op den 7den dag worden de eieren onderzocht en in groepen over verschillende
machines verdeeld al naar het vochtverlies dat ze ondergaan hebben. Het bleek dat
aldus, ten opzichte van contróle-eieren, de broedresultaten 15% verhoogd worden.

In een hardgekookt ei werden in het eiwit een stuk van een meikevervlcugel en
een stukje kurk gevonden. Varicak ⁴) geeft naast de in de literatuur vermelde

²^s) N. P. Tretyakov : Natural and artificial Incubation. Instituut voor
Pluimveekunde. Zagorsk. Rusland, 1937.

³) Prof. A. Pirocchi : 11 controllo delta incubazione arlificiale. La Clinica veterinaria.
Vol. 40, 1937, p. 147.

⁴^J) T. Varicak : Ueber Fremdkörper in den Vogeleiern. Veterinarski Archiv. Vol. 6
\'936, P- 583-

oorzaken nog de mogelijkheid van een periodieke spieratonie der geslachtsorganen
tengevolge van overprikkeling van het legorgaan en de nabijgelegen organen. Door
antiperistaltische bewegingen van het laatste deel van het spijsverteringsorgaan
kunnen vreemde lichamen in de open vagine dringen, van waaruit zij in den eileider
kunnen komen. Op deze manier kan men ook de aanwezigheid van vreemde licha-
men in een kanarievogelei verklaren, daar bij deze vogels de in de literatuur
genoemde mogelijkheden uitgesloten zijn.

De productie van Jodium-eieren en het gebruik daarvan in de kinder-
geneeskunde . \')

Melk waaraan kleine hoeveelheden jodium en levertraan was toegevoegd
verhoogde het J. gehalte in het ovarium en de gelegde eieren bevatten 9500 gamma
jodium. Deze eieren hadden een gunstig effect op de gezondheid van kinderen die
verschijnselen van lymphhomatose hadden.

Door de voeding van 5—10 gram zeewier-meel per kip per dag werd het jodium-
gehalte in het wit en den dooier der eieren aanmerkelijk verhoogd. Als de zeewier-
voedering ophield verdween het jodium in de eieren na 12 dagen.

De verhouding tusschen den dooier-Index, het percentage aan vast
eiwit en den eiwit-index.³)

De inwendige eigenschappen der eieren (dooier-index, percentage aan taai eitwit en
de eiwit-index) veranderen bij het bewaren van eieren. Ter bepaling van de hoedanig-
heid van het ei bleek bij bovengenoemde onderzoekingen de eiwit-index de meeste
waarde tc hebben. Daarbij wordt bepaald de diameter van het dikke taaie eiwit
dat rondom den dooier ligt en de hoogte die dit eiwit, als het ei op een platte schaal
uitgegoten is, inneemt.

De eieren van kippen die ongepigmenteerd voedsel ontvingen bevatten minder
vitamine A dan die van kippen welke gele mais en lucerne-meel kregen. De kleur
van den ei-dooier is echter geen betrouwbare index voor vitamine A. Bij voedering
van gepigmenteerd voedsel (carotine) komt een grooter deel van het gegeten
vitamine A in de eieren. te Hennepe.

De laatste jaren is gebleken dat C.0₂ een bederfwerende invloed uitoefent op de
in koelhuizen te bewaren voedingsmiddelen. Ook voor eieren geldt dit. Deze
worden daartoe geplaatst in gaskamers met een inhoudt van 80—200 m³. Hieruit
wordt de lucht weggezogen, waardoor ook de lucht uit de luchtkamer der eieren
wordt verwijderd. Hierna wordt de gaskamer gevuld met een mengsel van C0₂en zuurstof, waarvan ongeveer 90—92% C0₂. Er moet een overdruk heersen van
enige cm water om het gasmengsel gemakkelijker in het ei te doen doordringen.
De temp. waarbij gekoeld wordt, bedraagt ongeveer 0° C. bij een vochtigheid van
80%.

VelefF ⁵) heeft de bacteriegroei in eieren onder deze omstandigheden nagegaan.

Gewone handelseieren werden uitwendig gesteriliseerd (afwassen met zeep. 10 min.
in 10% formaline, dan afbranden met alcohol). Na 9 maanden bewaren werd met
een steriele pipet dooier afgezogen en geënt op agar en bouillon. Van de 190 aldus
onderzochte eieren bleek geen enkele bacteriegroei te geven ; evenmin werden
schimmels aangetoond. Tevens bleken de eieren nog niet van verse te onderscheiden
te zijn : reuk, smaak en zuurgraad waren niet veranderd. Tevens bleek, dat na de
koeling de eieren nog enige tijd gewoon bewaard konden worden, zonder dat er
aanmerkelijke veranderingen optraden.

Bij een andere proef werd in steriele eieren ingespoten o. t cc van een 24-uren oude
cultuur van bac. proteus resp. bac. coli. Na 10 en 30 dagen koeling werd het
bacteriegehalte bepaald : hierbij bleek dat na 30 dagen het aantal bacteriën in het
ei sterk was afgenomen.

Uit deze proeven blijkt wel, dat men bij deze methode van koeling geen ontwik-
keling zal krijgen van eventueel in het ei of op de schaal aanwezige bacteriën.

De botanicus Naeceli heeft de waarneming gemaakt, dat de kleinste, in water
opgeloste metaaldeeltjes, de eigenschap bezitten zoetwaterwieren te dooden. Deze
eigenschap, oligodynamie genaamd, heeft Neisser nader bestudeerd bij zilver-
oplossingen op bacteriën. Naar aanleiding van de resultaten van dit onderzoek
heeft de Duitsche Katadynvereeniging München een methode uitgewerkt, waardoi r
water van schadelijke bacteriën zou kunnen worden bevrijd.

Ernst \') deelt in dit artikel een en ander mede over de chemische methode, de
katadyn-contactmethode, welke voor desinfectie van kleine hoeveelheden water
geschikt is. Hierbij wordt zilver door een blaasproces in een allerfijnste verdeeling
door filterkaarsen en filtercylindcrs gebracht. Een hoeveelheid van 0.05 mgr. afge-
scheiden zilver per liter water werkt binnen enkele uren reeds doodelijk, zonder dal
dergelijk water eenige afwijking toont in smaak, reuk of andere physische eigen-
schappen.

Voor desinfectie van grootere hoeveelheiden water is de katadyn-electromethod*
meer geschikt. Hierbij worden langs electrolytische weg dosccrbare doses zilverionen
afgescheiden, waardoor het mogelijk is al naar behoefte de kiemdoodende werking
te versterken. Deze electroapparaten bestaan uit metalen bakken, welke met eer.
speciale isolcerende massa zijn bekleed en waarin electroden aanwezig zijn. be-
staande uit zilverblik. De vorming van het gekatadyniseerde water geschiedt auto-
matisch en met geringe bedrijfskosten.

Dit katadvnwater is reuk-en smaakloos, een totaal onschadelijk desinfei tiemiddel
voor het dierlijk lichaam en voor levensmiddelen. Met succes kunnen deze apparaten
gebruikt worden in badinrichtingen, \\o r de bereiding van kiemvrij ijs, in slacht-
huizen en brouwerijen voor desinfectie van buisleidingen, enz. Het artikel van
Ernst is voorzien van afbeeldingen. de Graaf.

^x) Ernst, Ueber Oligodynamie und das Katadynverfahren. Münch. Tierarztl. Wcchen-
schrift. Jg. 87, 1936, pg. 279.

Stang und VVirth : Tierheilkunde und Tierzucht. Eine Enzyklopaedie der
praktischen Nutztierkunde. Elfter Band. Ergänzungen und Nachträge. 1937.

De uitgevers van bovenstaande Encyclopaedic hebben in 1937 als elfde Band
een Ergänzungsband uitgegeven. Zij wijzen er in een „Vorwort" op. dat er, sedert
in 1932 de tiende en laatste Band verscheen, weer veel nieuws is gekomen b.v. ten
opzichte van bloedgroepen, trichomonaden, abortus, psittacose, tularaemie, runder-
horzelbestrijding, electrische verdooving van slachtdieren, leptospirose, voedings-
leer, veeteelt, waardoor de uitgave van deze elfde Band gewenscht was. Verschil-
lende auteurs, specialisten van naam, hebben aan deze Band medegewerkt.

Wirth schrijft o.a. over anaemie en bczinkingssnelheid, filariosis, leukaemie,
trypanosomiasis en myoglobinurie.

Diernhofer over streptococcen-mastitis en „Kümmerer" bij varkens. Götze
over melkziekte, kunstmatige bevruchting, tetaniën, impotentia coeundi en boos-
aardige katarrhaalkoorts. Moczy over beenziekten. Jakob en Reinhardt over
verschillende geneesmiddelen. Scheunert en Schieblich over vitaminen. Stang e. a.
over „Vererbungs- und Konstitutionsforschung. Gratzl over verschillende klini-
sche aandoeningen bij paarden. Sprehn over pelsdierziekten. Lütje over para-
typhusziekten bij de huisdieren. Nieberle over lymphogranulomatosis en lympho-
sarcomatosis. Benesch over embryotomie, verloskundige instrumenten en epidermale
injecties. Hennenberg over electrische verdooving van dieren. Dobberstein en
Piening over botulismus en parabotulismus. Waldmann over mond- en klauwzeer.
Schnürer over allergische ziekten. Lagerlöfe over sperma-onderzoek. Lintzel
over mineralen in het leven der huisdieren. Küst over de hormonale drachtigheids-
reacties. Baumann over antidateering van pathologische veranderingen bij lijken.

Men ziet er worden zeer belangrijke onderwerpen in dit beek behandeld door
uiterst competente personen.

Vergadering op / / Dec. 1937 te Groningen. De vergadering werd bijgewoond door
iB leden, terwijl als gasten de collega\'s Siebenga en Dr. \'t Hof.n aanwezig waren.
Na de lezing der notulen wijdde de voorzitter eenige woorden aan de nagedachtenis
van ci llega J. Nijhoff.

Behandeld werden de tarieven voor het pullorum-onderzoek ; een beslissing
omtrent een minimum-tarief werd aangehouden. Naar aanleiding van een schrijven
inzake de bestrijding van mond- en klauwzeer volgde een mededeeling van Venema
omtrent de resultaten van de enting tegen mond- en klauwzeer volgens de methode
van Dr. Frenkel. Het blijkt dat vooral op enkele zwartbont-stallen het succes
matig is geweest en zelfs sterfgevallen zijn voorgekomen, daarentegen was op
andere stallen het verloop zeer gunstig. Inzake het geschil met de afd. Friesland
werd medegedeeld, dat bij het vaststellen van de tarieven voor de tuberculose-
bestrijding rekening moet worden gehouden met de provinciale grenzen.

In plaats van den aftredenden 2e secretaris, Dr. v. d. Kamp, die niet herkiesbaar is,
werd voor deze functie gekozen collega Bruins. Na het verslag van den afgevaardigde
ter algemeene vergadering hield collega Siebenga (Oldeberkoop) een zeer inte-
ressante inleiding over „Steriliteit en kunstmatige bevruchting", die tot een ge-
animeerde discussie aanleiding gaf. De Secretaris,

De 8e Januari 1938 vergaderde de afdeling in hotel Hofstêe te Nijverdal. Door
verschillende omstandigheden was deze vergadering, die feitelijk in December
1937 gehouden had moeten worden, tot deze datum uitgesteld.

Nadat de voorzitter allen welkom had geheten, o.a. ook het nieuw benoemde
bestuurslid Dr. Buitenhuis, werden de notulen der vorige vergadering voorgelezen
en de ingekomen stukken behandeld. Dr. Swierstra gaf vervolgens een kort over-
zicht van de door de heren Frenkel en Picard genomen proeven om runderen
voorbehoedend tegen mond- en klauwzeer te enten.

Hierna werd een ingekomen schrijven van de Provinciale vereniging ter be-
strijding der tuberculose onder het rundvee uitvoerig behandeld, doch het resultaat
was, dat daarop afwijzend werd beschikt. Het volgende punt der agenda bevatte-
de ballotage der collega\'s Buursma te Steenwijk en Rutgers te Almelo, die met
algemene stemmen als lid der afdeling werden aangenomen. De vice-voorzitter,
die reglementair meest aftreden, werd bij acclamatie herkozen. De contributie
voor 1938 werd weder vastgesteld op ƒ 2,50 per jaar, waarna een bestuursvoorstel
tot wijziging van art. 11 van het Huishoudelijk Reglement aan de orde kwam.
De vergadering sprak zich echter uit voor handhaving van de oorspronkelijke
redactie.

Nadat de afgevaardigde naar de algemene vergadering te Utrecht een uitvoerig
verslag daarvan had uitgebracht en bij de rondvraag nog enkele kwesties waren
besproken, sloot de voorzitter de vergadering. De Secretaris,

De afdeling telde bij de aanvang van 1937 34 leden, welk aantal in de loop van
het jaar tot 37 aangroeide. Zeer tot onze spijt zag één collega zich, door moeilijk-
heden die zijns inziens niet voldoende tot oplossing gebracht konden worden,
genoodzaakt als lid der Mij. te bedanken en dientengevolge ook als lid onzer
afdeling.

Het bestuur der afdeling bestond uit R. Post, voorzitter ; G. S. E. Vecter, onder-
voorzitter ; Dr. H. H. Scholten, secretaris: C. Tolhoek, penningmeester en
Th. G. J. M. van df.r Weerd. Gedurende het afgelopen jaar werden 3 algemene
vergaderingen gehouden, daar door bizondcre omstandigheden de December-verga-
dcring moest worden uitgesteld tot de eerste week van Januari 1938, en 5 bestuurs-
vergaderingen. Hoewel het bezoek niet altijd was zoals het kon wezen, kenmerkten
zich de vergaderingen toch steeds door een prettige en eensgezinde geest.

In de voorzomer werd een post-universitaire cursus in vleeskeuring georganiseerd
welke te Enschede werd gehouden en waaraan een aantal leden der afdeling alsmede
enkele leden der afdeling Gelderland-Overijssel, deelnamen. Deze cursus is zeer
in de smaak gevallen bij de deelnemende leden, waartoe zeer zeker zal hebben
medegewerkt het vele practische dat werd gedoceerd.

In de September-vergadering hield Prof. Sjollf.ma een voordracht over ,,Stof-
wisselings- en Evenwichtsverstoringen bij het Rund". Zeer te betreuren was het
dat deze vergadering slechts door weinig leden werd bezocht, daar de onderzoe-
kingen van Prof. Sjollema van zo verstrekkende betekenis voor den practicus blijken
te zijn en de afwezigen dan ook zeer zeker veel gemist hebben aan deze voordracht.

Naast het wetenschappelijk gedeelte werden verschillende huishoudelijke zaken de
afdeling betreffende behandeld. Jammer is het dat door de maatschappelijke verhou-
dingen de afdeling hoe langer hoe meer als vakvereeniging voor hare leden moet
optreden en daardoor het wetenschappelijk gedeelte wel eens wat in het gedrang komt.

Toch zou ik dit korte overzicht willen besluiten met de wens dat de afdeling
mag blijven voortgaan met voor hare leden op de bres te staan en een hechte steun
moge zijn voor hen, die onder vaak moeilijke omstandigheden hun arbeid in het
belang van een gezonde veestapel hebben te verrichten. De Secretaris,

De Hooge Raad heeft uitspraak gedaan in bovengenoemde kwestie. Zij overwoog
daarbij, dat de bepaling omtrent de z.g. invoerkeuring door de gemeente Zaandijk
is vastgesteld geheel overeenkomstig de door Gedep. Staten vastgestelde gemeen-
schappelijke regeling, welke voorschrijft, dat in de gemeentelijke vleeschkeurings-
verordening wordt opgenomen de bepaling, dat vleeseh. in de betreffende gemeenten
ingevoerd uit de tot den kring „Zaanstreek" behoorende gemeenten, die niet bij
het openbare slachthuis zijn aangesloten, mede onderworpen is aan het onderzoek,
bedoeld in art. 8 der Vleeschkeuringswet.

Deze regeling is, aldus de Hooge Raad, met geen enkele bepaling der VI. wet,
noch ook met het systeem eener gezamenlijke regeling, in strijd.

Wat betreft de grief, dat in Krommenie goedgekeurd vleeseh, juist krachtens die
gezamenlijke regeling, bij invoer te Zaandijk naar het openbaar slachthuis te
Zaandam moet worden vervoerd, om daar bedoelde aanvullende keuring te onder-
gaan, terwijl bij invoer van een bij het openbare slachthuis aangesloten gemeente
in een andere bij dat slachthuis aangesloten gemeente — in welk geval dezelfde
ratio kan gelden — de z.g. invoerkeuring geheel achterwege blijft, besliste de
Hooge Raad, dat deze grief de doelmatigheid raakt van de ten deze toegepaste
verordening, waarover den rechter geen oordeel toekomt.

Blijkens een bericht in de N.R.Ct. is het rapport van de Ver. van Ned. Gemeenten
betreffende een bedrijfsoeconomisch onderzoek bij de Ned. Thermo-Chemische
Fabrieken, waarbij men tot de conclusie is gekomen dat de kritiek als volkomen
ongemotiveerd van de hand moet worden gewezen, ter sprake gebracht in een
vergadering van de afdeeling Friesland van bovengenoemde vereeniging. De
burgemeester van Baarderadeel wilde, alvorens de vergadering een aanvang nam,
vastgesteld zien, dat de betrokken gemeenten absoluut niet aansprakelijk zijn voor
de verliezen door de N.V. geleden of nog te lijden. De voorzitter bevestigde, dat
zulks in het geheel niet het geval is.

Daarna kreeg een der aanwezigen, die destijds als wethouder van Leeuwarderadeel
de kwestie aan het rollen had gemaakt, het woord, om op te merken, dat hij het
onbegrijpelijk vond, dat de Ver. v. Ned. Gem. den toestand te Bergum laat besten-
digen en niet overgaat tot het inrichten van een bedrijfscontróle. Volgens zijn
inlichtingen zijn de laatste jaren nog steeds geen verbeteringen ingevoerd, zoodat
de toestand, dat men te Bergum onoeconomisch werkt (het verloren gaan van
kostbare stoffen) bestendigd blijft.

De Heer Vigeveno voerde namens de N.T.F. het woord. Hij wees er op dat,
doordat de Tweede Kamer een credicl weigerde voor het oprichten van een
destructiebedrijf in het westen van het land, een verlies was geleden van / 50.000.—
Dit verlies werd in een keer afgeschreven. Deze en andere afschrijvingen werden
vastgesteld in overleg met het verificatiebureau van de Ver. v. Ned. Gem. Spr.
stelde het afvalwater en het land, waar het overvloeit, gratis ter beschikking van
ieder, die meent er nog iets uit te kunnen halen. Dr. Prins behandelde daarna
namens de fabriek het technisch gedeelte van het verweer.

Na nog eenige discussie werd tenslotte het rapport voor kennisgeving aangenomen.

„In de prijscourant van de firma Adr. van der Kuip te Alkmaar en Utrecht staat
op blz. 26 in de rechter benedenhoek vermeld een sputumvanger, waarbij mijn
naam zonder mijn toestemming is gebruikt. Het is mij gebleken, dat de sputum-
vanger waarvoor ik op die wijze indirect verantwoordelijk wordt gesteld, niet aan
mijn eischen voldoet in dien zin, dat de afmetingen te klein zijn, waardoor de
gebruikswaarde in sterke mate is verminderd. De doorsnede van de sputumvangers
zooals ze in mijn kliniek worden gebruikt is ongeveer 30 mm.

Nadat in Juni 1937 naar aanleiding der gevallen van tularaemie in Midden-
Europa en ingevolge een waarschuwing van Dr. Brumpt, een studiecommissie
was ingesteld, is in October 1937 in Frankrijk een invoerverbod o.a. van hazen
en konijnen uitgevaardigd, afkomstig uit Rusland, Roemenië, Hongarije, Oostenrijk
en Tsjecho-Slowakije. Naar bekend is, verbood Duitschland reeds eerder (9 Maart
1937) de in- en doorvoer van levende en geslachte hazen en konijnen uit Oostenrijk,
Tsjecho-Slowakije, Hongarije en den Balkan.

D.d. 29 October is in het laatste verbod in zoverre een wijziging gekomen, dat
de invoer van levende en dode hazen, wilde en tamme konijnen uit Tsjecho-Slowakije,
Oostenrijk en Turkije verboden blijft, doch dal uit Hongarije, Yoego-Slavië, Roe-
menië. Bulgarije, Albanië en Griekenland de invoer toegestaan wordt, mits bijge-
voegd is een verklaring van den Veterinairen Dienst, dat de dieren afkomstig zijn
uit streken, waar geen voor huisdieren besmettelijke massa-sterfte bij hazen, konijnen
e. a. knaagdieren (eekhoorns, enz.) en bij vogels bekend is. Directe doorvoer uit
alle genoemde landen (ook de 3 eerstgenoemde landen) wordt toegestaan, inits
een zelfde verklaring is bijgevoegd. Deze veranderingen zijn aangebracht, omdat
in laatstgenoemde stalen geen gevallen van tularaemie zijn aangegeven, en omdat
het besmettingsgevaar bij doorvoer gering is.

Of hierbij voldoende rekening is gehouden met de intensiteit en het terrein der
bemoeiingen van het veterinair toezicht in de „verdachte" landen waartoe
m i. ook Polen behoort te worden gerekend — zal de tijd leren.

Waarom Rusland in de Duitse bepalingen niet wordt genoemd, is mij onbekend.
Misschien wordt de invoer en doorvoer uit dat land reeds door andere bepalingen
verhinderd ?

Voor Nederland wordt de dam, die in de richting Tsjec.ho-Slowakijt—Oostenrijk
was opgeworpen (praktisch invoer onmogelijk) dus weer iets zwakker; reden te meer
om zelf maatregelen te overwegen. C. Postma.

De verschillende Landbouw-Maatschappijcn : Kon. Ned. Landbouw-Gomitc,
Algcm. Ned. Zuivelbond, Christelijke Boeren- en Tuindersbond, Katholieke Ned.
Boeren- en Tuindersbond hebben den Directeur v. d. Veeartsenijk. Dienst ver-
zocht een onderzoek in te stellen naar de schade welke door het mond- en klauwzeer
aan den veestapel wordt berokkend, buiten hetgeen blijkl uil de officieele sterfte-
cijfers ; sulks ook in verband met het standpunt der Regeering in zake verruiming
der kalverteelt-beperking.

De Directeur v. d. Veeartsenijk. Dienst heeft geantwoord dat ook hij dit onderzoek
wenschelijk acht, maar dat een zoo omvangrijk onderzoek veel tijd zal vorderen
en het resultaat dus eerst over geruimen tijd kan worden medegedeeld. \')

Volgens bericht in de N.I. Bladen voor Diergeneeskunde (afl. 5/6, 1937) zijn,
op uitnoodiging van het Comité ter voorbereiding van het Vereenigd Internatio-
naal Tropengeneeskundig en Malaria-Congres, hel Hoofd van den Burgerl.
Veeartsenijk. Dienst in Ned. Indië, en de voorzitter der N.I. Verecniging voor
Diergeneeskunde, toegetreden als leden van het eere-comité.

Aan het Tijdschriftnummer van i Februari was als bijlage toegevoegd een
vragenlijst voor een enquête naar beroepsinfecties van dierenartsen. Ongeveer
270 collega\'s hebben mij deze lijst ingevuld teruggezonden. Hierdoor zijn reeds
verschillende wetenswaardigheden verzameld. Maar om een juist beeld te krijgen,
is het noodzakelijk dat alle (ongeveer 900) Nederlandsche dierenartsen, ook die
hun werkkring in Indië hebben, hun medewerking verleenen. Ik doe daarom
een beroep op hen, die dit tot nu toe nog niet hebben gedaan, het biljet als-
nog spoedig te willen inzenden. Ook van degenen, die geen positieve gegevens
hebben te vermelden, verwacht ik gaarne bericht.

Het engelse blad „The farmer and stock-breeder" vermeldt in het 21 Dec.
nummer, onder de titel „First international calf", dat op 19 November op Lord
Ragleigh\'s Farms in Essex, een kalf is geboren van een koe die kunstmatig bevrucht
was met sperma van de friese stier Odin, van collega Siebenga te Oldeberkoop.
Het sperma was 10 Febr. 1937 door Siebenga opgevangen, en in een buisje, in ijs
verpakt, in een gewone thermosfles, \'s avonds naar Amsterdam verzonden en van
daar de volgende morgen per vliegtuig naar Engeland ; 28 uren na het opvangen
van het sperma werd de koe Terling Torch 67, er mee bevrucht. Na een normale
zwangerschap bracht zij een normaal gezond kalf ter wereld. Tegenover dit succes
staan 7 gevallen waarbij de kunstmatige bevruchting niet slaagde ; of de oorzaak
daarvan lag aan het sperma of aan de verpakking is niet uitgemaakt.

In Mei en Juni werden 10 buisjes sperma van de „frisian" (geïmporteerde) stier
Littleport Nico\'s Lindberg, van Gambridge naar Holland gezonden. Collega
Siebenga paste met dit 1 a 3 dagen oude sperma kunstmatige inseminatie toe bij
31 koeien te Oldeberkoop. Siebenga deelde ons mede dat een van die koeien op
31 Januari j.1. is bevallen, en dat eenige koeien drachtig zijn. Vr.

In samenwerking met de Utrechtsche Biologenvereeniging wordt
door de 1). S. K. een Buitengewone Vergadering gehouden op Don-
derdag 10 Maart in het Zoölogisch Laboratorium, Janskerkhof.
Aan de hand van deelen uit de Artisfilm zal de Heer A. F. J.
PoRTiELTjE spreken over Dier-psychologie. Het Bestuur van de I). S. K.
noodigt alle belangstellende uit tot het bijwonen van deze avond.

B. Bonga, gouv. veearts 8 maanden verlof, met ingang van 16 Mei 1938.
Verhuisd: D. D. Bakker, Utrecht, naar Paulus Potterstraat 1 ibis A, tel. 19495.
g^r- 235749-

Schmidt, Vergleichende Versuche mit Apomorphinum hydrochloricum und
Lentin (Merck) als Emetica bei Hunden. Inaug.-Diss. Gieszen, 1937.

Bieling und Brauer, Die unspezifische Serumtherapie. Omnadin in Theorie
und Praxis. Behring-Werk-Mittcilungen. Heft 8.

Viallis, Contribution à l\'étude du nerf de Hering, son étude morphologique
et expérimentale. Thèse de Lyon. 1937.

Merck\'s Jahresberichte über Neuerungen auf den Gebieten der Pharmakotherapie
und Pharmazie. 50 Jahrgang, 1937.

Harris, Vitamins in theory and practice. 2. édition, Cambridge University
Press. Sh. 8.6

Weyers, Bestehen beim Schaf Beziehungen zwischen der Reaktion des Pansen-
inhalts und dem pH bezw. der Alkalireserve des Speichels. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Beust, Verdauungsversuche der glatten Muskulatur des Rindes mit Pepsin.
Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Grindley, The intelligence of animais. Methuen and Co., Ltd., 36, Essexstreet,
Strand, W.C. 2. Sh. 2.6

Francke, Narkogen ein Präparat der I. G. Farbenindustrie als intravenöses
Vollnarkotikum für Hunde. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

Grabowski, Lieber die Schwellräume der Harnröhre der männlichen Haus-
säugetiere unter besonderer Berücksichtigung ihres Bulbusstückes. Inaug.-Diss.
Hannewer, 1937.

Heinemann, Einige Muskeln des männlichen Geschlechtsapparates der Haus-
säugetiere (M. bulbocavernosus, M. ischiocavernosus, M. retractor penis). Inaug
Diss. Hannover, 1937.

Weiler, Die Nierenschwelle für Zucker beim Schwein. Inaug.-Diss. Hannover,
\'937-

Weiszenborn, Die Beeinflussung der Gerinnungszeiten des normalen Pferde-
blutes durch das Blutstillungsmittel „Sango-Stopp". Inaug.-Diss. Hannover, 1937

Schwarz und Mayer, Körung und Haltung der Vatertiere. Handbuch zum
Reichstierzuchtgesetz, zur Eersten Verordnung zur Förderung der Tierzucht vom
26-5-1936 und zur Körordnung der Landesbauernschaft Bayern. Verlag für Ver-
waltungspraxis, Rumfordstr. 34. München, 1937. R.M. 7,50

Lardé, La réglementation de la monte publique des Taureaux. Nécessité Bases.
Thèse de Paris. 1937.

Falke und Geith, Jahrbuch über neuere Erfahrungen auf dem Gebiete der
Weidewirtschaft und des Futterbaus. 12. Jahrgang, Hannover 1937, Verlag M. u.
H. Schaper. R.M. 12,-

Küntzel, Der Schweinestall. Reichsnährstands-Verlags-Gesellschaft m. b. H.
Berlin. R.M. 0,90

Arnhold, Ueber Unterschiede im Normal-(Ruhe-) Blutbild zwischen warm-
blütigen und kaltblütigen Pferden und das Verhalten beider unmittelbar nach
Arbeitsleistung. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

Eggert, Der Wert gesunder und konstitutionell einwandfreier Dauerleistungskuhe
mit hoher Milch- und Milchfettleistung. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Onnen, Ein Beitrag zur Frage des angeblichen Einflusses des Mondes auf das
Zustandekommen des Geschlechtes bei Kälbern. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Mentschel, Uebcr die Lebertumoren des Wildes mit besonderer Berücksichtigung
des Leberkrebses beim Reh. Inaug.-Diss. Gieszen, 1937.

Brauns, Ein Beitrag zur pathologischen Anatomie der Abortus-Bang-Erkrankung
des Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

Schulze, Untersuchungen über die Beschaffenheit der Herzbeutelflüssigkeit
bei Schlachtrindern. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Sittner, Ueber die Pathogenese der Uterustuberkulose des Rindes. Inaug.-Diss.
Leipzig, 1937.

Dissing, Zum Vorkommen der Herzfehlerzellen bei unseren Haustieren. Inaug.-
Diss. Leipzig, 1937.

Krautter, Die Glomerulonephrits bei Hund und Katze. Inaug.-Diss. München,
\'937-

Zörner, Systematische Untersuchungen des Zellbildes der Darmzotten bei
Rinderfoeten, Milchkälbern und älteren Kälbern, mit besonderer Berücksichtigung
der anatomischen Diagnose „Enteritis". Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

Grund, Beiträge zur Flistologie der endokrinen Drüsen von lecksuchtkranken
Rindern. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Müller, Ueber eingehende Untersuchungen an 315 tuberkulösen Schlachtrindern
mit besonderer Berücksichtigung der Knochentuberkulose. Inaug.-Diss. Hannover,
\'937-

Piepenstock, Histologische Untersuchungen der regionären Lymphknoten des
Schweines im Verlauf von Knochenbrüchen in differentialdiagnostischer Hinsicht
ähnlicher Veränderungen bei Virusschweinepest. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Schulte, Ueber das Vorkommen von Tuberkulose in den innersekretorischen
Drüsen beim Rinde. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Gokenbach, Ueber den Wert von Cejodyl-Terpen-lnjektionen bei Pferden mit
Krankheiten der Luftwege. Inaug.-Diss. Gieszen, 1937.

Piot, Contribution à l\'ctude des automutilations avec ou sans autophagie chez
l\'animal ou chez l\'homme. Thèse de Lyon, 1937.

Aujean, L\'alcoolisation des nerfs des membres du Cheval dans le traitement
des boiteries chroniques. Thèse de Paris, 1937.

Grunicke, Der Reststickstoff im lilut und seine Fraktionen in ihrer Bedeutung
für die Diagnose und Prognose von Leber- und Nierenkrankheiten in der Veteri-
närmedizin. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Feist, Versuche zur Punktion und Injektion der Gelenkkapseln und Sehnen-
scheiden am Fuszcnde des Rindes. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Hager, Zur Anwendung der Nasenschlundsonde beim Rinde. Inaug.-Diss.
Berlin, 1937.

Langrock, Kurzwellentherapie in der Kleinticrpraxis. Inaug.-Diss. Leipzig,
\'937-

Engesser, Versuche über die Wirkung der Kurzwellen in der Tiermedizin.
Inaug.-Diss. München, 1937.

Ferring, Scheidenabstrich und Brunstdiagnose beim Rind. Inaug.-Diss. München,
\'937-

Bergmann, Das Differentialblutbild bei chirurgischen Erkkrankungen. Inaug.-
Diss. Leipzig, 1937.

Apking, Klinische Untersuchungen über die Verwendbarkeit des Ozons in der
Wundbehandlung der Veterinärchirurgie. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Becker, Die Kastration der Hengste und Eber mit einer modifizierten Lokal-
anästhesie. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Hartmann, Untersuchungen über den Einflusz der Nahrungsaufnahme auf die
Senkungsgeschwindigkeit der roten Blutkörperchen bei Rindern und Schweinen.
Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Pfeiffer, Versuche über die therapeutische Beeinflussung des Lungenödems
bei phosgenvergifteten Hunden mittels intravenöser Injektion von Traubenzucker-
lösung. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Quast, Untersuchungen über die Haltbarkeit der Sägen in verschiedener
neuzeitlichen Drahtsägenembryotomen. 3. Beitrag. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Teves, Untersuchungen über die Brauchbarkeit neuerer Zitzenstifte. Inaug.-Diss.
Hannover, 1937 ■

Hohmann, Die Beeinflussung akuter infektiöser Bauchfellentzündungen durch
intraperitoneale Lebertraninjektion. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Schmehe, Zur Differentialdiagnose der parasitären und nichtparasitären
Bestandteile im Kot von Pferd, Rind und Schaf. Inaug.-Diss. Gieszen, 1937.

Kerschagl u. Stockmayer, Wildseuchenbckämpfung und Wildhege. 1937.
2. Aufl. Verl. N.Oe. Jagdschutzverein, Wien I, Mahlerstrasze 14. S. 2,50

Southwell and Kirshner, A Guide to Veterinary Parasitology for Veterinary
Students and Practitioners. London : H. K. Lewis and Co., Ltd. Sh. 7.6

Rust, Uebcr Versuche, das Bakterium Abortus Bang im Blut von Schlachtrindern
nachzuweisen, unter Berücksichtigung des pathologisch-anatomischen Schlacht-
befundes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

BRäuNiNGER, Der Stierhodennährboden nach Hottinger zur Züchtung von
Brucella abortus Bang. Inaug.-Diss. München, 1937.

Gruber, Untersuchungen über die chemotherapeutische Wirkung des Kalium-
permanganats gegen Brucella abortus Bang. Inaug.-Diss. München, 1937.

Mahr, Sind im Pferdespeichel entwicklungshemmende bzw. bakterizide Kräfte
vorhanden? Inaug.-Diss. München, 1937.

Mann, Ueber die Fähigkeit der Geschlechtstrichomonaden des Kindes, bei
ihrer Einwanderung in den Uterus Bakterien zu verschleppen. Inaug.-Diss. Mün-
chen, 1937.

Diercking, Abänderung der Drigalski-Conradi- und der Gasznerplatte durch
Saccharose-Zusatz. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Dory, Nachweis von Helmintheninvasionen mit Hilfe serologischer Methoden
unter besonderer Berücksichtigung der Präzipitation bei Trichinose. Inaug.-Diss.
Hannover, 1937.

Feld.mann, Untersuchungen über den Virusgehalt des Speichels von mit an-
teckender Blutarmut behafteten Pferden. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Johannsen, Beitrag zur Klärung der Wanderung der Strongylus equinus-Larven
im Tierkörper (Versuche an weiszen Mäusen). Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Oehlkers, Ueber den gelben Knopf und die sonstigen Trichomonaden-erkran-
kungen der Tauben. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Thiessen, Vergleichende Untersuchungen über verschiedene Schncll-agglutina-
tionsverfahren zur Feststellung der Brucellose des Rindes. Inaug.-Diss. Hannover,
\'937-

Vrede, Passageversuche mit dem Virus der ansteckenden Blutarmut der Pferde
an sensibilisierten Kaninchen. Inaug.-Diss. Hannover, 1937■

Wackerbarth, Ist bei bruzellosekranken Kühen der nichtträchtige Uterus
Sitz der Erreger?. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Krif.gfr, Zur Bewertung der WasserstnfF-Ionen-Konzentration für die Unter-
suchung des Rindfleisches auf Grund elektrometrischer Messungen. Inaug.-Diss.
Gieszen, 1937.

Heide, Anfall und Verwertung der Schweineborsten in Deutschland. Inaug.-Diss.
Gieszen, 1937.

Zahn, Ueber die Sterilisation von Därmen bei Gekröslymphknotentuberkulose
und ihre Verwendung als Wursthüllen. Inaug.-Diss. Gieszen, 1937.

Friesen, Beitrag zum Nachweis der Bang-Bakterien in der Milch. Inaug.-Diss.
Berlin, 1937.

Eschenbach, Leukozythenbefunde in Einzel- und Bestandsgemelken aus galt-
verseuchten Rinderbeständen. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Döring, Die Feststellung der Wasserstoffionenkonzentration von not- und krank-
geschlachteten Rindern unter Berücksichtigung ihrer Verwendung für die Beur-
teilung der Haltbarkeit des Fleisches. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Knaden, Untersuchungen in Schlachthof zu Gelsenkirchen gesund geschlachteter
Rinder auf Bakterien der Enteritis-Gruppe. Inaug.-Diss. Berlin, 1937.

Guggenberger, Beitrag zur Beurteilungen von Milchfälschungen durch Entrah-
mung. Inaug.-Diss. München, 1937.

Wilhelm, Ueber die Verbreitung des Geschlechtsgeruches im Tierkörper
männlicher Schweine. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937.

Schmidt, Systematische Untersuchungen von Zungen-, Fleischblut- und Blut-
wurst in einer mitteldeutschen Stadt. Inaug.-Diss. Leipzig, 1937-

K.römer, Ueber die Veränderung von Salzheringen während der Lagerung
und ihre Bedeutung für die Beurteilung im Rahmen der tierärztlichen Lebens-
mittelüberwachung. Gleichzeitig ein Beitrag zum Keimgehalt des Salzherings und
der Heringlake. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Wewer, Ueber die Wasserstoffionenkonzentration in der Muskulatur von 400
Schlachtschweinen unter besonderer Berücksichtigung ihrer Veränderung bei
transportmüden und kranken Schweinen. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Wundram, Die Fischräucherwaren als Marktwaren und die für die Ueberwachung
derselben notwendigen Untersuchungen. Inaug.-Diss. Hannover, 1937.

Preusz, Blitzwirkungen bei Materialien aller Art und bei Mensch und Tier.
Verlag H. Hormann, Altdamm bei Stettin, 1937. R.M. 6,85

Gyözö \') paste de Voronoff\'se transplantatie toe bij 7 hengsten van een staats-
hengsten-depöt in Hongarije, die leden aan totale impotentie of verminderde po-
tentia generandi. Hij opererede subfasciaal, aan de halsvlakte.

In drie gevallen had hij geen succes (bij twee wegens destructie van het testikel-
weefsel, bij een door verettering der operaliewond). Van de 4 andere was Dij 3 de
activeering der testikel-functie binnen 2 maanden merkbaar ; bij de vierde tussen
de 2 en 5 maanden. Drie der hengsten dekten nog 15—19 maanden met succes.

Schrijver is van meening dat de Voronoff\'se transplantatie, streng aseptisch uit-
gevoerd, in 100% der gevallen succes kan hebben. Vr.

Snyman *) geeft een interessant lijstje aangaande de gevallen van rabiës bij men-
sehen en verschillende diersoorten in de Unie van Zuid Afrika, sedert 1929.

Het aantal gevallen is niet groot, maar in landen waar de wilde dieren een groote
rol spelen bij het overbrengen der ziekte, zooals dat in Zuid Afrika het geval is, komt
de bestrijding voor andere problemen te staan dan indien bijna uitsluitend de hond
als verbreider in aanmerking komt, zooals in de meeste landen. (Echter is ook in
het laatste geval de bestrijding soms moeilijk. Zoo is het in Nederlandsch-Indië waar
de hond de overbrenger is, tot nog toe niet gelukt de ziekte uit te roeien. Het is daar
nl. zeer moeilijk, bijna onmogelijk, om alle zieke en besmette inlandsche honden in de
kampongs te achterhalen. Ref.)

In Zuid Amerika (Brazilië) bleek eenige jaren geleden een vleermuis (Desmodes
rufus) de hoofdverbreider te zijn, en door zijn beet zoogdieren te besmetten.

In Leistan (tusschen Afganistan en Perzië) waren in 1935 jakhalsen de overbren-
gers : via hond en wolf werden kameelen besmet.

In Zuid Afrika zijn de kleine carnivoren de voornaamste overbrei gers. Het
eerste (gediagnostiseerde) geval werd in 1892 waargenomen te Port Elizabeth.
Het vo\'gend jaar werden verschillende gevallen vermeld, tot in Uitenhage en
Albany. Daarna werden geen gevallen meer gerapporteerd.

In Rhodesia werd in 1902 rabiës gediagnostiseerd bij een hond ; de ziekte verspreid-
de zich snel en in twee jaar werden 100.000 honden afgemaakt. De ziekte bleef voort-
smeulen ; in 1911 kwam weer een hevige uitbraak ; na 1914 werden geen gevallen
meer vastgesteld. Onder wilde dieren waren echter ook enkele gevallen gecon-
stateerd.

In 1927 vermeldde Cluver verdachte ziektegevallen bij menschen ; de meeste
waren gebeten door de ,,yellow mongoose" of de „genet cat" (kleine wilde carni-
voren). Wetenschappelijk onderzoek had niet plaats. Eerst in 1929 werd door labo-
ratorium-onderzoek bij een mensch de diagnose rabiës gesteld, en ook bij een yellow
mongoose. Sedert zijn vele gevallen geconstateerd, nl. : bij de mensch 23 gevallen ;
Cynictus pcnicillata (hondsfret) (yellow mongoose) 42 : Runderen 33 ; Honden 14 ;
Huiskatten 12 ; Genetta felina (Genetkat, soort civetkat) ; Felina cafra (wilde kat) ;
Schapen 3 ; Varkens 3 ; Geosciurus capensis (Zuidafrilk. eenhoorn) ; Suricata
suricatta (stockstert, Zuidafr. graafdier) ; Myonax pulverulentus (Zuidafr. marter)
i geval. Samen 145 gevallen. Verder staan nog andere in het wild levende vleesch-
etende dieren (waaronder de jakhals) op de lijst der verdachten, waarvan het moeilijk
is hun schuld te bewijzen.

Verreweg de voornaamste overbrenger is de Cynictus penicillata (yellow mongoose)
vervolgens de Genetta felina. Beide diersoorten komen in heel Zuid Afrika verbreid,
in het wild voor.

De bestrijding van de ziekte in Zuid Afrika is zeer moeilijk. Het is zaak zoo spoedig
mogelijk bij alle verdachte gevallen de diagnose te stellen. Dit is echter veelal, door
de groote afstanden, moeilijk. Honden die gebeten hebben moeten, zoo mogelijk
eenige (10) dagen in observatie worden gehouden.

In de streek waar een geval is geconstateerd, worden, voor zoover noodig, quaran-
taine-maatregels toegepast.

Het publiek wordt op de hoogte gebracht van het gevaar. Daar de kleine carni-
voren de voornaamste verbreiders zijn, tracht men in enkele sterk besmette districten
die dieren stelselmatig uit te roeien. Het succes zal gering zijn als het niet algemeen
door de farmers geschiedt.

Met het oog op de vele verspreide gevallen die in de laatste lijd zijn gerapporteerd,
en bij gebrek voorloopig aan afdoende maatregels om de ziekte uit te roeien, zal,
volgens Snyman, in de naaste toekomst voor Zuid Afrika de Hondsdolheid een ziekte
zijn van evenveel belang als de pest. Vrijburg.

Deze gedachten weiden onwillekeurig in mij op, toen ondergeteekende
met vele anderen op Dinsdag i Maart 1938 rondom zijn geopende
groeve stonden en zijn kist langzaam in de aarde verdween.

Eugenius Antonius Ludovicus Quadekker werd op 29 April 1854
te Axel in Zeeland geboren en in 1875 tot veearts bevorderd. Na 23
jaren als Militair Paardenarts bij het Leger hier te lande werkzaam
te zijn geweest, werd hij in April 1899 benoemd tot Directeur van
het Gemeente-Slachthuis te Nijmegen. Men was nog bezig dit te
bouwen en in afwachting van het gereedkomen maakte Dr. Qua-
dekker een langdurige reis naar verschillende Duitsche Abattoir-
steden teneinde zich voor de hem wachtende taak te bekwamen.

tijd de noodige kennis verschaft en na zijn terugkeer in Nederland
ving hij met zeer veel ambitie zijn nieuwe taak aan.

De noodige Verordeningen werden ontworpen, het laboratorium
geïnstalleerd en de kennis, die hij als leerling van Basenau in diens
chemisch-bacteriologisch laboratorium te Amsterdam had opgedaan,
kwam hem uitstekend te pas.

Toen het Slachthuis in April 1900 werd geopend, was het labora-
torium uitstekend geoutilleerd. Microscopische, bacteriologische er
zelfs histologische onderzoekingen konden worden verricht. Alle
slachtdieren werden door den Directeur persoonlijk, geassisteerd door
een veearts, gekeurd. Het voordeel hiervan was dat de slagers direct
vertrouwen kregen in de keuring, die zij te voren nog nooit hadden
meegemaakt. Dit vertrouwen werd verhoogd, doordat Dr. Quadekker
met de slagers de verschillende afwijkingen besprak en vertelde waarom
in een bepaald geval afkeuring moest volgen.

Al spoedig werd hem door het Gemeentebestui r van Nijmegen
het onderzoek van het drinkwater opgedragen, met als gevolg dat hij
een belangrijk aandeel had in het tot stand komen van de Gemeente-
waterleiding, van welk bedrijf hij dikwijls als adviseur optrad.

In 1907 werd hem door de Gemeente opgedragen de geheele melk-
contróle te verrichten. Verordeningen werden ontworpen en ook dez<
dienst werd krachtig georganiseerd. Tot 1921 bleef deze dienst onder
zijn leiding, toen Keuringsdienst van Waren hem overnam.

In 1908 werd in Nijmegen ingesteld de Gemeentelijke Keuringsdienst
van Waren, natuurlijk weder onder leiding van Dr. Quadekker
Dit was een geheel nieuw gebied voor hem, waarop hij zich met ai
zijn energie wierp en in welks geheimen hij zich, daarbij geassisteerd
door scheikundigen, geheel inwerkte. En wat hij deed dat deed hij
goed. Zoo werkte hij tot 1921 als chef van scheikundigen en veeartsen
en dat niet als toeziende voogd, neen, als eerste kracht zelf overal en
altijd de handen uit de mouwen stekende, steeds een voorbeeld vooi
anderen en anderen tot werken aansporend. Natuurlijk heeft ook hij
zijn teleurstellingen en moeilijkheden ondervonden, doch deze werden
spoedig vergeten.

In 1913 voegde hij aan zijn dienst nog toe de invoerkeuring van
vleeschwaren, toen een geheel nieuw gebied van de vleeschkeuring
Hij zocht contact met de plaatselijke medici, onderzocht voor hen alle
mogelijke ziektemateriaal, hield voordrachten en werd lid van de
Afd. Nijmegen der Ned. Mij. voor Geneeskunde. Zelfs heeft hij langen
tijd aan het Slachthuis koepokstof gemaakt. Alsof dat alles nog niet
genoeg was, werd hij in 1918 benoemd tot Directeur van het distri-
butiebedrijf, waarmede dus drie belangrijke directies in één hand waren
gelegd. In die jaren grensde zijn arbeidsprestatie aan het ongeloofe-
lijke, want naast de werkzaamheden die hieraan waren verbonden,
wist hij nog tijd te vinden om cursussen te geven op velerlei gebied,
oorspronkelijk wetenschappelijk werk te verrichten, leiding te geven

aan medici die op zijn laboratorium bacteriologisch werk verrichtten,
en voordrachten te houden voor verschillende genootschappen.

Jarenlang was hij Voorzitter van de Nijmeegsche Vereeniging tot
bestrijding der tuberculose, Voorzitter van de Afd. Gelderland-
Overijssel der Mij. voor Diergeneeskunde, eerelid van de Nijmeegsche
Vereeniging tot bescherming van dieren, adviseur voor slachthuizen, enz.

Te zamen met Prof. van Oijen werd hij door de Regeering naar
Zuid-Amerika gezonden ter bestudeering van de vraag of de vleesch-
keuring aldaar voldoende wetenschappelijk geschiedde, om het
bevroren vleesch zonder meer in ons land toe te laten.

Was het wonder dat bij gelegenheid van de herdenking van ,,Een
eeuw Veeartsenijkundig onderwijs" de Senaat der Veeartsenijkundige
Hoogeschool Dr. Quadekker benoemde tot Doctor honoris causa ?

Ook de Regeering erkende zijn groote verdiensten; in 1924 werd
hij benoemd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau.

En wij, jongeren, schrijden thans in de voetsporen van hen die ons
voorgingen, dikwijls zonder te bedenken, dat zij het pad hebben
geëffend en de wegen recht hebben gemaakt. Wat was steeds zijn doel
den Veterinairen stand hoog te houden en wat is hij steeds voor onzen
stand een eminent vertegenwoordiger geweest !

Ziehier enkele bijzonderheden uit dit rijke ambtelijke leven, bijzon-
derheden, die ons tot nadenken stemmen. Ik ben ervan overtuigd,
dat wij, Ioopende in het gareel van den modernen tijd, niet half ver-
mogen te beseffen, wat door die oude Directeuren van Slachthuizen
is verricht. Wat zij aan arbeidslust, aanpassingsvermogen en volharding
hebben gepresteerd zal nooit voldoende tot ons doordringen, omdat
wij het in die jaren niet hebben meegemaakt en omdat dikwijls in de
resultaten van een arbeid nu eenmaal lang niet genoeg tot uiting komt
de intensiteit van den arbeid zelf die voor het verkrijgen van die
resultaten noodig was.

De persoon van Dr. Quadekker is voorbij, zijn werk blijft en zal
blijven in den langen loop der jaren. Dr. Quadekker en het Nijmeeg-
sche Slachthuis, zij waren één. Zij groeiden samen op, samen stonden
zij in dienst der Volksgezondheid, zij werden samen oud. Vergeten
kunnen en zullen wij hem nooit, daar hij voor zichzelf een monument
heeft opgericht in het Slachthuis, waarvan hij zoovele jaren de bezie-
lende leider was.

Wij hadden hem nog zoo gaarne gedurende vele jaren de rust gegund
die hij ten volle heeft verdiend. Helaas, een slepende ziekte sloopte dit
ijzeren lichaam en de dood maakte een einde aan dit rijke leven. Opeen
regenachtigen dag in Maart hebben wij hem ter ruste gelegd naast zijn
vrouw die hem eenige jaren geleden uit dit leven is voorgegaan.

De diagnostiek der dermatosen bij het dier is gebaseerd op gegevens,
verkregen uit de voorgeschiedenis en uit het onderzoek. De anamnese
kan belangrijke aanwijzingen geven betreffende vermoedelijke oorzaak,
ontstaan, ontwikkeling en besmettelijkheid van het proces. De status
praescns geeft de toestand van het ogenblik weer ; vastgelegd kan daarbij
worden het aspect van de dermatose : uitzweting, roodheid, zwelling,
huiddikte, pigmentvorming enz. ; verder : beharing, jeukprikkel,
localisatie en vermoedelijke oorzaak. Door microscopisch onderzoek
van huidafkrapsel kan verder het inzicht vaak zeer worden verruimd ;
het onderzoek is daarbij in hoofdzaak gericht op eventueel aanwezige
ziektekiemen. In enkele gevallen wordt tevens gebruik gemaakt van
de kweek van smetstof uit huidmateriaal. Het klinisch- morphologische
huidonderzoek (aspect der dermatose) kan vaak belangrijke diagnosti-
sche aanwijzingen verschaffen ; het histologisch onderzoek ten behoeve
van de diagnostiek der huidziekten staat echter op de achtergrond.
Zelfs is de wetenschappelijke literatuur te arm aan goed gefundeerde
histologische onderzoekingen over de verschillende huidziekten der
dieren, om daarop een systematische indeling der dermatosen op te
bouwen. Oorzaak van deze leemte in de kennis dezer ziekten is het
feit. dat in vele gevallen de aetiologische diagnose voldoende gegevens
biedt voor prognose en therapie, dat de methode zelf omslachtig is
en niet het minst ook, dat de door verschillende en zeer uiteenlopende
oorzaken optredende huidjeukte-prikkel, het oorspronkelijke aspect
van de huidafwijking zodanig beïnvloedt, dat ook het histologische
beeld er sterk door kan wijzigen.

Wanneer bij het klinisch beoordelen van een huidafwijking inet
deze factor der mechanische dermatose door jeukte geen rekening
wordt gehouden, worden steeds grove fouten gemaakt.

Voor het ontstaan van verschillende huidinfecties moet een dispositie
bestaan, waardoor het dier, meer dan een ander dier van de zelfde
soort, voor een bepaalde ziekteoorzaak vatbaar is. Deze dispositie
bestaat b.v. soms bij de veelal onvolwassen hond t.o.v. de besmetting
met de demodexmijt. Een hond, ook een onvolwassen dier, is in het
algemeen niet vatbaar voor deze besmetting, m. a. w. heeft een natuur-
lijke weerstand tegen deze parasiet, of zo men wil, heeft door zijn
stofwisseling voldoende biochemische afweerproducten. Het kan echter
ook zijn, dat een klinisch gezonde, meest jonge hond juist zeer op-
vallende vatbaarheid toont. Dit dier heeft dan dus een dispositie voor

het ontstaan van demodicosis ; aangenomen mag worden, dat bij voor
demodexinfectie vatbare honden de stofwisselingsfactoren voor die
infectie gunstig zijn.

Geheel anders zijn de verhoudingen t.o.v. de besmetting met de
scabiësmijt, waarvoor iedere hond, jong of oud, vatbaar is.

Terwijl in het voorgaande voorbeeld de dispositie wordt aangetroffen
bij dieren, die volkomen normaal schijnen te zijn, wordt een verhoogde
vatbaarheid tegenover ziektekiemen vaker aangetrofTen bij dieren met
een of andere orgaanstoornis, waarvan bekend is, dat wijziging der
stofwisseling optreedt, of waarbij algemene verzwakking de weerstand
van het dier tegen banale infecties heeft ondermijnd. Verhoogde vat-
baarheid voor huidinfecties met coccen bestaat b.v. bij dieren, lijdende
aan diabetes ; eveneens doet het feit, dat acne en furunculose meestal
gepaard gaan aan een of andere vorm van nephropathie, verband
zoeken met de door nierstoornis ontstane retentie van stofwisselings-
producten in het bloed.

Een rasvatbaarheid tegenover huidinfecties, vooral met coccen,
bestaat vermoedelijk eveneens ; anders is moeilijk te verklaren, waarom
acne en furunculose vooral worden waargenomen bij boxers, en duitse
staande honden, terwijl andere, eveneens kortharige rassen, aanzienlijk
minder worden bezocht.

De van het normale afwijkende gevoeligheid van een individu, wordt
door Roeszle ^x) als pathergie betiteld ; de daarbij ontstane ziektetoestand
van huid of andere organen ontstaat, doordat de reactie van het orga-
nisme op vaak zeer speciale prikkels, verhoogd of verlaagd is.

Urbach ²), de bekende onderzoeker der allergische ziekten, voegt
hieraan toe, dat onder pathergie moeten worden verstaan : alle ver-
kregen en aangeboren, t.o.v. de vorm, verhoogde of verlaagde reacties
van levend weefsel op de inwerking van vreemde chemische of physische
agentia, die zowel van antigeen, als van niet antigeen karakter kun-
nen zijn.

De zo juist besproken vatbaarheid van honden voor dermatose,
ontstaan door demodexmijt of vlo, door diabetes of nephropathie,
resp. door ras, zou dan beschouwd moeten worden als een gevolg
van een pathergische toestand, waarbij de functie der huid gestoord
wordt.

Daarnaast komen echter een groot aantal dermatosen voor, di>- als
endogeen toxische dermatosen zullen worden aangeduid, waarbij
eveneens zonder dat daarbij een levende smetstof een rol speelt, een
of andere substantie, die in het lichaam aanwezig is, met voedsel of
anderszins is aangevoerd, resp. door orgaanstoornis is ontstaan, en
als pathergeen werkzaam is. Deze groep der dermatosen is een der

*) Roeszle. W. kl. W. 1932, 609 u. 648. Kl. VV. 1933, 574 (citaat E. Urbach).
^s) Urbach, Klinik u. Therapie der allergischen Krankheiten, 1935, blz. 8.

belangrijkste bij de hond en uit de aard der zaak zijn deze aandoeningen
moeilijk te bestrijden.

Het is van practisch belang, wanneer de animale huidziekten
worden gegroepeerd volgens een systeem, dat gebaseerd is op
aetiologische grondslag.

In het standaardwerk van Darier ¹) wordt aansluitend aan de
morphologie der humane huidziekten, de nosologie (= ziekteleer) be-
handeld, waarin de aetiologie der dermatosen wordt besproken. Ook
Van Leeuwen ²) maakt van een dergelijke indeling gebruik. Persoon-
lijk wordt door mij bij de klinische demonstraties der kleine huisdieren
reeds gedurende enige jaren gebruik gemaakt van een systematisch
opgebouwd schema, dat uit behoefte is ontstaan en waarbij gedeeltelijk
gebruik gemaakt wordt van de gegevens, die de beide aangehaalde
auteurs voor de schematische indeling der humane dermatosen, hebben
verschaft.

Bij het gebruiken van dit schema wordt de verkregen aetiologische
diagnose op de voorgrond gesteld ; daarna volgen de gegevens, die
door het aspect van de huidafwijking zijn verkregen, b.v. Parasitaire
dermatose. (Pulicosis) : Chronisch dorsaal eczeem ; pachydermie,
pigmentatie, alopecia. Met deze beschrijving is dan het beeld vol-
doende vastgelegd.

Het spreekt van zelf, dat de onderkenning van de oorzaak der
verschillende huidaandoeningen in vele gevallen niet gemakkelijk is
en dat een grote routine daarbij nodig zal zijn. Vooral geldt dit ten
aanzien van de endogeen toxische dermatosen. Hoewel het, zoals
eveneens duidelijk moet zijn, niet mogelijk is, in deze les alle hierboven
vermelde oorzaken tot huidziekte de revue te laten passeren, kan het
toch nuttig zijn bij het vermelden der door mij gevolgde dermatose-
systematiek, nog een korte beschouwing omtrent enkele der meest
voorkomende, resp. moeilijkst te diagnostiseren dermatosen, te doen
volgen.

Ze zijn meestal locaal en vaak met grote zekerheid als ectogene
huidziekten te herkennen. Aan deze dermatosen werd door mij reeds
in 1924 een uitvoerig artikel gewijd³).

Vele bij de hond voorkomende dermatosen worden door een mecha-
nische prikkel veroorzaakt. Zij worden daarom ook vaak traumatische
dermatose genoemd.

Schuren, drukken, krabben enz. kunnen, indien dit herhaaldelijk
en langdurig geschiedt, locale huidreacties opwekken. Verder kunnen
^ecreta, zowel normale (sereuse) als pathologische (purulente), de huid
in reactie brengen ; ook kunnen door vreemde lichamen huidafwijkingen
\'ntstaan. Een actueel voorbeeld hiervan is de reactie door omsnoering
van extremiteit of hals met elastieke bandjes.

Tot de physische oorzaken behoren kokende vloeistoffen, die door
thermische werking dermatosen kunnen geven, die gepaard gaan met
heftige uitzweting en die bijna altijd een blijvende locale kaalheid
door vernietiging der haarwortels ten gevolge hebben.

Tot de physische oorzaken kunnen ook worden gerekend verschil-
lende voetzoolontstekingen, die bij gebruikshonden, soms zowel bij
langdurig lopen op zeer warme wegen als op bevroren of hard be-
sneeuwde wegen, optreden. Ten slotte moet aandacht geschonken
worden aan de invloed van de lichtstralen, die bij verschillende derma-
tosen een aeiiologische rol, althans ten dele, kunnen spelen, doch
waarvan ten aanzien van de dermatosen van de hond de betekenis
nog niet vaststaat.

Vele gevallen van dermatosen kunnen worden teruggebracht tot
prikkels, die door chemische stoffen worden veroorzaakt. Dieren, die
accidenteel in aanraking komen met pure creoline, lysol of met sterke
geconcentreerde logen of zuren, kunnen een meer of minder ernstige
dermatose vertonen. Bij de medicamentatie kan ook vaak worden
vastgesteld, dat de huid van een patiënt sterker dan normaal reageert
l).v. op kalizepen of op alcohol, zodat bij zulke patiënten van deze
behandeling moet worden afgezien, om het ontstaan van een chemische
huidziekte niet in de hand te werken. Een chemische ectogene derma-
tose ontstaat ook door herhaaldelijk penselen met jodiumtinctuur.
Dieren, die met petroleum voortdurend in aanraking zijn, kunnen een
gegeneraliseerde dermatose krijgen, gepaard gaande aan indroging
der huid, jeukte en kaalheid. Van de oorlogsgassen is het vrijwel uit-
sluitend het dichloordiaethylsulfide of mosterdgas ¹), dat een heftige
en langdurige dermatose door zijn caustisch chemische werking, ook
op de hondenhuid kan veroorzaken.

Deze dermatosen worden bijna altijd veroorzaakt door parasieten
die op of in de huid leven. Slechts zelden door parasieten, die inwendig
worden aangetrokken.

De op de huid levende insecten, de vlo en de luis, komen vooral
voor op de dichtbehaarde gedeelten en kunnen bij nauwkeurige be-
schouwing in de meeste gevallen worden aangetoond, zodat de aetiolo-
gische diagnose vrijwel steeds gesteld kan worden. De dermatose,
welke veroorzaakt wordt door de Ctenocephalus canis (Pulex) ontstaat
niet bij alle dieren, aangezien voor een infectie tnet de vlo een indivi-
duele vatbaarheid nodig is. Overigens bepaalt de dermatose zich
grotendeels tot de romp. Voor infectie met Trichodectes of Haema-
topinus, de beide vrij vaak voorkomende luissoorten, zijn vermoedelijk
evenmin alle dieren vatbaar ; een verschijnsel, dat ook bij andere
diersoorten bekend is. I)e huidziekte is weer in hoofdzaak beperkt tot
de dichtbehaarde gedeelten. Zij openbaart zich vooral door jeukte en
schilfering. Als derde insect wordt een enkele maal de teek aangetroffen,
doch de dermatose, door deze Ixodes veroorzaakt, is van geen betekenis.

Een drietal schurftmijten veroorzaken dermatosen bij de hond.¹) De
belangrijkste is de Sarcoptes canis, die bij honden van alle leeftijden
een gegeneraliseerde dermatose veroorzaakt, welke met veel jeukte
gepaard gaat. Door microscopisch onderzoek is de diagnose meestal
niet gemakkelijk bij het volwassen dier, doch wel bij het jonge dier te
stellen. De tweede infectie is die met de Demodexmijt, waarbij, zoals
reeds werd vermeld, eveneens als bij de vlo een dispositie nodig is.

De huidziekte is klinisch te onderkennen aan de praed.ilectie voor
de huid der extremiteiten en van de kop, waarbij meer of minder
omschreven haaruitval het enige symptoom vaak is. Daarbij komt
deze ziekte vrijwel uitsluitend bij het jonge dier voor. Microscopische
bevinding is altijd bewijzend, daar het weefsel voldoende rijk is aan
mijten. De derde schurftmijt, de Chorioptesmijt, komt uitsluitend in
de uitwendige gehoorgang van de hond voor en veroorzaakt een otitis
externa, met veel jeukte en meestal onevenredig weinig en bruin ge-
kleurd droog secretum.

Huidschimmels veroorzaken bij de hond niet vaak een dermatose.
Favus komt vrijwel nooit voor, trichophytie en microsporic een enkele
maal. Meestal bestaat een oppervlakkige huidaandoening, die min óf
meer hardnekkig is en te onderkennen is aan de localisatie, bij voorkeur
aan de buik, verder aan het aspect. De aangetaste plekken zijn veel
rond en conflueren vaak tot grotere aangetaste plekken met afgeronde
randen, hetwelk vooral bij langharige honden, bij kaal knippen, duide-
lijk te zien is. Meestal zijn de plekken slechts weinig ontstoken en dan
nog uitsluitend aan de randen, waar ook vaak schilfers worden aange-
troffen. Door microscopisch onderzoek, eventueel door het aanleggen
van een cultuur, is de diagnose veelal te bevestigen.

Bij dc verschillende dermatosen zullen steeds bacteriën voorkomen.
Hun rol, b.v. ten opzichte van het eczeem, is daarbij niet voldoende
bekend- Enkele dermatosen worden echter vrijwel uitsluitend door
micro-organismen veroorzaakt, al speelt daarbij een algemeen ver-
zwakkende interne invloed soms een belangrijke rol. Zo ziet men
pyodermiën meestal optreden bij verzwakte individuen, eveneens vindt
men acne en furunculose, welke vaak veroorzaakt zijn door staphylococ-
cen, veelal gepaard aan algemene ziekten. Ook de zelden optredende
ulcera, waarbij spirochaeten en fusiforme bacillen de oorzaak vormen,
worden aangetroffen bij dieren, die verzwakt zijn. Van groot belang
zijn vervolgens de locale tuberculose-haarden op de huid, die als
afzonderlijke knobbeltjes, resp. als ulcera van wondachtig aspect,
zichtbaar zijn. Ook de tuberculose-fistels (b.v. van regionaire klieren)
behoren tot deze groep.

Hoewel de cyclus van enige darmwormen de mogelijkheid openlaat,
dat de huid kan worden aangetast (zoals bij de hypoderma bovis van
het rund), is het bewijs van een parasitair ontstane dermatose bij de
hond, nog niet geleverd. In het buitenland zijn gevallen van huid-
fïlariasis vastgesteld.

Bij verschillende algemene ziekten, die tot de acute infectieziekten
worden gerekend, komen huiderupties voor, die meestal besmettelijk
secreet produceren. Bij de hond zijn bekend, in verband met de be-
smetting met het virus der ziekte van Carré, de pustulae, die vooral
tussen de achterbenen kunnen worden opgemerkt. Ook bij septicaemiën
kunnen bacteriële erupties ontstaan. In verband met de acute lepto-
spiroscn, vooral met de leptospirosis ictero-haemorrhagiae, kunnen
petechiën en sugillaties der huid ontstaan.

Het algemene tuberculose-ziektebeeld kan tevens met huid-erupties
gepaard gaan. Bij de hond zijn overigens, althans in ons land, geen
andere dermatosen op dit gebied bekend.

nephropathie de stofwisseling veranderd hebben ;n perifere prikkel-
toestanden der huid in het leven roepen. Ook door onllastingonderzoek
kan, b.v. door het aantonen van endo parasieten, de dermatose in
verschillende gevallen rationeel worden bestreden : door een wormkuur
worden met de wormen, ook de toxinen verwijderd. In de meeste ge-
vallen echter zal de in te stellen therapie, bij het ontbreken van een
exacte diagnose, slechts zoekende kunnen zijn. Veel opheldering zou
vermoedelijk kunnen worden verkregen, indien de mogelijkheid bestond,
op systematische wijze het biochemisch laboratoriumonderzoek ten
dienste van de Kliniek der Kleine Huisdieren te kunnen verrichten.

Naar mijn overtuiging staat een niet onbelangrijk deel in verband
met fouten in het dieet gelegen. Men kan gerust zeggen, dat slechts
een zeer klein percentage van de honden in ons land gevoed worden
op een wijze, die voor deze carnivoren juist mag worden geacht ; het
is van groot belang, dat enkele maanden geleden, feitelijk voor het
eerst, een werk is verschenen, dat de voeding van de hond op weten-
schappelijke wijze behandelt en al zullen in dit werk van den voedings-
specialist en hondenfokker Prof Donath *) in Indië, nog vragen genoeg
op antwoord wachten, toch geeft de schrijver op klare wijze en goed
gedocumenteerd de resultaten weer van het vele, dat hij in eigen
experiment waarnam en uit de literatuur meende te moeten aanhalen.
Ken der eerste daden, die men, bij vermoeden, dat deze vorm van
endogeen toxische dermatose bestaat, dient te verrichten, is het dieet,
dat te eenzijdig of te arm is aan dierlijke eiwitten of op andere wijze
onjuist is, te herzien.

Dat overigens ook aan de deugdelijkheid van het voedsel de nodige
aandacht geschonken moet worden, spreekt wel van zelf.

Groot is het aantal 01 gaanstoornissen, waarbij een wijziging wordt
gebracht in het raderwerk der stofwisseling, waardoor een lichte hape-
ring of een ernstige stoornis kan ontstaan. Het laat zich horen, dat in
verschillende gevallen daarbij ook abnormale prikkelingen van ver-
schillende weefsels kunnen worden waargenomen. De tegenwoordige
stand van de wetenschap vestigt vooral de aandacht op de stoornissen,
die door mineralen- en vitaminen-tekort of door hormonale dysfunctie
ontstaan. Een bij de hond waargenomen voorbeeld daarvan, waar bij
een cachectisch dier het klinisch beeld en de uitkomst van de therapie,
op de simmond\'e hypophysaire cachexie wezen, toonde het verband
aan tussen deze endocrine stoornissen en de gegeneraliseerde dermatose.

Ook in enkele andere gevallen kon aan stoornissen in de endocrine
organen als oorzaak worden gedacht. Zo kunnen periodiek optredende

dermatosen bij de teef vaak worden teruggebracht tot periodieke
veranderingen der hormonale secretie, zoals door loopsheid twee keer
"s jaars ontstaat. Echter zullen verschillende andere stoornissen, buiten
deze endocrine organen om, eveneens hun stempel kunnen drukken op de
huidfunctie. Bij de hond zijn het vooral de retentieproducten der
nierlijders, die de huid kunnen prikkelen, terwijl eveneens de vele
digestiestoornissen wijzigingen in de resorptie van de darm bij deze
diersoort met zijn onphvsiologische voedingswijze zullen mogelijk maken.

Tot deze dermatosen moeten worden gerekend die aandoeningen,
welke veroorzaakt worden door een centrale, resp. door een perifere,
zenuwstoornis.

Een voorbeeld van de eerste vorm is de automutilatie of zelfver-
minking, die een enkele keer bij de jonge hond wordt waargenomen,
waarbij een stoornis in de grote hersenen als oorzaak kan worden
beschouwd. l)e aandoening komt practisch steeds voor bij dieren,
lijdende aan d.e ziekte van Carré ; psychische afwijkingen worden
gelijktijdig meestal waargenomen.

Tot de dermatosen, in verband staande met perifeer nerveuze stoor-
nissen moet vermoedelijk gerekend worden de acanthosis nigricans,
welke bilateraal symmetrisch de huid verandert; ook trophoneurotische
stoornissen met symmetrische haargroei-afwijkingen, worden voorlopig
tot deze categorie gerekend.

Het mag bekend worden verondersteld, dat tumoren bij de hond
veelvuldig worden aangetroffen. Opvallend is daarbij, dat sarcomen
naar verhouding tot andere gezwelvormingen meer aan de benen
dan elders ontstaan. De oorzaken, die tot het ontstaan van gezwellen
leiden, zijn onvoldoende bekend.

Wanneer al in het voorgaande getracht is door aetiologische indeling
der huidziekten het totale overzicht te verbeteren, blijven toch vele
moeilijkheden onopgelost. De overtuiging is echter reeds geuit, dat
uitbuiting van de zo noodzakelijke samenwerking tussen chemie en
kliniek, langs biochemische weg de aetiologie van verschillende derma-
tosen zal kunnen verhelderen, hetgeen allereerst nodig is voor een
doelbewuste bestrijding.

Zooals reeds vermeld is ¹), werd van een der eerste gevallen van
mond- en klauwzeer welke zich in de gemeente Groot Ammers voor-
deden, een hoeveelheid blaarinhoud ter onderzoek verzameld.
Eveneens werd vermeld, dat het oorzakelijke virus behoorde tot het
type O (Vallée). De smetstof moest in cultuur gebracht worden, in
verband met de zich voordoende mogelijkheid, om met de gekweekte
smetstof in deze epizoötie proeven in de praktijk te kunnen nemen.
De mogelijkheid bestond immers, dat met een gekweekt virus actieve
immunisatie van runderen (eventueel ook van andere natuurlijk
vatbare dieren) zou kunnen worden verkregen, zonder dat deze dieren
veel van het mond- en klauwzeer zouden hebben te lijden. Uitgebreide
experimenten kunnen niet gemakkelijk onder de steeds min of meer
beknopte omstandigheden van een laboratorium genomen worden.

Weliswaar hadden wij reeds, zij het op zeer kleine schaal ²), ervarin-
gen opgedaan met een door ons sedert een 3-tal jaren in wekelijksche
passages, in cultuur gehouden A-smetstof. (A. Vali.ée). Wij hadden
nml. bij een klein aantal ossen kunnen opmerken, dat met dit gekweekte
virus, zonder meer, door injectie in de mucosa van de tong, een lichte
vorm van mond- en klauwzeer optrad, die zonder complicaties verliep
en waarbij de runderen toch een hooge immuniteit bereikten, welke
door titratie van hun serum op caviae kon worden aangetoond. Bij
deze dieren was het verloop der kunstmatige besmetting zóódanig,
dat ofschoon er geen generalisatie aan de kroonranden en tusschen-
klauwspleten optrad, de immuniteit toch zeer solide was. Deze proeven
in 1936 verricht, deden aan de mogelijkheid gelooven van een actieve
immunisatie, zonder dat het dier er in eenigszins belangrijke mate
onder leed, en zonder dat toepassing van immunserum noodzakelijk
was. Bij intracutane enting in het tongslijmvlies trad geregeld binnen
24—36 uur een entingsblaar op. Bij varkens zagen wij meestal genera-
lisatie.

Zoo klein het aantal dezer proeven geweest is, toch wees het ons den
weg in deze richting met cultuurvirus voort te gaan.

²) Dr. H. S. Frenkel en G. M. van Waveren : Over het kweeken van mond- en
klauw zeer-smetstof op huid-explantaten van runder- en schapenembryo\'s. Infectie- en immu-
nisatieproeven met het gekweekte mond- en klauwzeervirtis. Algem. Landsdrukkerij, 1935.

Belangrijk kon toen reeds worden geacht het feit, dat runderen
welke voor de bereiding van immunserum tegen mond- en klauwzeer
moeten dienen thans geheel en al met cultuursmetstof konden worden
geïmmuniseerd, wat tot dusver niet mogelijk was en wat een voor-
uitgang beteekende in de techniek dezer serumbereiding.

De titer van onze cultuursmetstof type A gemeten op caviae schom-
melde als regel tusschen 1 : 100 tot 1 : 10.000, terwijl de titer van viru-
lente smetstof uit blaren niet zelden 1 : 1.000.000 is. Ook dit deed ons
verwachten, dat het experimenteeren met cultuursmetstof minder
gevaar zou opleveren.

Vaak komt het echter voor, dat men de titer van blaarsmetstol
afkomstig van runderen niet op caviae bepalen kan, omdat de cavia
een van nature weinig voor mond- en klauwzeer gevoelig proefdier
is. Meestal moet het praktijk-virus zich aan het nieuwe milieu aan-
passen. Dit is niet steeds gemakkelijk, zoodat men soms genoodzaakt
is telkens van cavia op cavia over te enten, ten einde ten slotte een
ziektebeeld te verwekken, waarbij sterke locale reacties gevolgd door
generalisatie optreden.

Heeft men dus met een praktijk-smetstof te doen die weinig of geen
reactie bij de cavia te voorschijn roept, dan kan men de titer van dit
virus slechts bepalen op dieren, die van nature voor het mond- en
klauwzeer gevoelig zijn, hetgeen wederom zijn bezwaren kan hebben.

Treft men daarentegen een smetstof aan die wel onmiddellijk bij
caviae aanslaat, dan heeft men van deze eigenschap groot voordeel,
omdat men dan in staat is, zich een indruk omtrent de titer van deze
smetstof te vormen.

Wanneer men van een smetstof uitgaat, die niet onmiddellijk op
caviae aanslaat en die dus eerst geadapteerd zou moeten worden aan
de cavia, dan kan men die smetstof weliswaar in cultuur brengen op
explantaties van runder-, schapen- of varkensembryo\'s, maar men
stuit dan op het bezwaar deze smetstofcultures niet te kunnen titreeren.
Immers de titratie is op groote schaal practisch slechts op caviae uit-
voerbaar. En aldus zou men niet weten of men over een sterke, een
zwakke dan wel over een geheel avirulente cultuur beschikte.

Het zou dan noodzakelijk zijn om den band tusschen runder- en
cavia-smetstof tot stand te brengen, waarbij vaak het varken als
tusschenschakel noodig is. De smetstof echter welke aan caviae geadap-
teerd is gedraagt zich omgekeerd tegenover runderen weer anders
en wel zoo, dat deze dieren er meestal niet mede kunnen worden
geïmmuniseerd. Kweekt men dan een dergelijk op caviae aangepast
virus op huid-explantaties van cavia-embryo\'s, dan gelukt het niet
gezonde runderen met deze cultuur te immuniseeren. Wèl kan men et-
volgens Waldmann bij „einmal durchseuchte Rinder" de titer van het
serum mede verhoogen. Merkwaardig is nu, dat het aan caviae geadap-
teerde virus, gekweekt op huid-explantaties van natuurlijk voor mond-

en klauwzeer vatbare dieren, wèl in staat is om bij gezonde runderen
en wel onmiddellijk een stevige immuniteit op te wekken.

De smetstof afkomstig van een der eerste gevallen uit de gemeente
Groot-Ammers, had de eigenschap zonder zich te behoeven aan te
passen, direct op caviae het volledige beeld van mond- en klauwzeer
te geven. Wij konden daardoor zonder meer tot cultiveeren dezer
smetstof op huidexplantaties van runderembryo\'s overgaan. Het bleek,
dat een io.ooo-voudige verdunning dezer cultuursmetstof nog in staat
was caviae ziek te maken.

Zooals reeds in een vorige mededeeling is aangegeven werden 28
ossen met de smetstof der 4e passage in het slijmvlies van de tong
geïnfecteerd, door ze een hoeveelheid van ongeveer 0.2 c.c. met een
recordspuit van 1 c.c. in te spuiten. Al deze dieren, met uitzondering
van een 4-tal, die aan de horenbasis werden geïnfecteerd, hadden
prompt binnen 24 uur een appel-groote entblaar en binnen 2 X 24
uur generalisaties aan de klauwen. Ook het verloop bij de in den horen-
zoom geënte dieren kwam met dat der overige overeen. Deze infectie
geschiedde met nagenoeg onverdund virus en het ziektebeeld was vrij
hevig.

Hieruit bleek ons wel dat de toepassing van dit virus zonder meer,
voor immunisatie-doeleinden in de praktijk, te gevaarlijk zou zijn.

Bij de winning van reconvalescenten-serum in de praktijk was ons
opgevallen, dat in een stal, waar van immunserum gebruik was gemaakt
als prophylacticum, het ziekteverloop lichter was geweest dan in andere
stallen, waar zulks achterwege gebleven was.

Dit bracht ons op het denkbeeld in de praktijk proeven te nemen
met het gekweekte virus (stam Groot-Ammers) in combinatie met
een gelijktijdige serum-inspuiting, waarvoor dan van monovalent
reconvalescenten-serum gebruik zou worden gemaakt. De bedoeling
was, dat deze simultaanenting zou worden verricht in bedrijven, waar
het mond- en klauwzeer nog niet was uitgebroken.

Dr. J. H. Picard bracht ons in verbinding met een vooruitstrevenden
veehouder, die, nadat wij hem uitvoerig met onze bedoeling op de
hoogte hadden gesteld, en hem hadden medegedeeld dat hij het even-
tueel risico voor zijn rekening moest nemen, vol vertrouwen zijn vee-
beslag ter beschikking stelde.

Als begeleidende hygiënische maatregel, schreef een onzer (Fr.)
voor dat de handen van het melkend personeel vóór het melken van
elk der runderen in een oplossing van natronloog moesten worden
ontsmet. Ter voorkoming van het aangetast worden der handen door
het veelvuldig wasschen in natronloog werd het afspoelen in uitgekookt
water aanbevolen. Vanzelfsprekend moest de emmer, waarin zich dit
water bevond met heet sodawater te voren worden gereinigd.

Ongeveer de helft van dit veebeslag, werd met 400 c.c. reconvales-
centenserum ingespoten, terwijl 18 uur later alle runderen in de mucosa
van de tong werden ingespoten met 0.2 c.c. der io-voudig verdunde cul-

tuursmetstof. Tevens werden de overige runderen gelijktijdig subcutaan
met reconvalescentenserum ingespoten. Het is ons gebleken dat de
voorafgaande injectie met serum geen voordeelen biedt boven de
gelijktijdige inspuiting van serum en cultuur.

Een 7-tal hokkelingen werd eveneens simultaan geënt met dezelfde
virusdosis en 150—200 c.c. serum. Een volwassen stier ontving een
intramuceuse injectie van virus in het tongslijmvlies en 600 c.c. serum
subcutaan. Ten slotte werd een 5-tal nuchtere kalveren slechts prophy-
lactisch met een serumdosis van 100 c.c. behandeld.

Het verloop van de entingsziekte was als volgt. Binnen 24 uur hadden
alle linguaal geënte dieren een primaire blaar, welke spoedig een grooten
omvang bereikte (5 cm diameter). Binnen 2 X 24 uur traden er
reeds generalisaties op in den vorm van blaren aan verzenranden en
tusschenklauwspleet. Opvallend was het zeldzaam optreden van
blaren aan den tandeloozen rand en aan de tepels, hetgeen wij bij de
spontane infectie zoo geregeld hadden waargenomen. Gedurende een
tweetal dagen was de temperatuur boven 40° C., echter nam de eetlust
slechts weinig af, terwijl ook de totale melkopbrengst niet aanmerkelijk
verminderde. Na enkele dagen nam de melkgift weder toe en kwam
zij vrijwel geheel op het normale peil terug.

De klauwblaren vereischten een nauwgezette behandeling, welke
door collega Knape op uiterst bekwame en consciëntieuze wijze werd
verricht.

De meeste dieren, runderen, hokkelingen, zoowel als de stier, waren
binnen 14 dagen weer hersteld, met uitzondering van 2 runderen,
die in- verband met de pijnlijkheid der klauwen, bij het pogen tot
opstaan, waren neergestort en zich op den harden betonbodem hadden
verwond aan de carpus. Hieruit was bij beide dieren een phlegmoon van
den onderarm ontstaan, dat echter na chirurgisch ingrijpen geheel genas.

Het minst hadden de hokkelingen van de simultaanenting te lijden.
Deze dieren toonden gedurende het geheele immunisatieproces een
goede eetlust, terwijl zij weinig of geen hinder van de klauwblaren
hadden.

Details omtrent het verloop van de enting in dezen eersten stal, en van
de overige entingen in andere stallen zullen uitvoerig worden gepubli-
ceerd. Deze details hebben betrekking op de hoeveelheid en de con-
centratie van het gebruikte cultuurvirus, van het quantum ingespoten
serum ; de aard der runderen ; de temperatuur (welke 2 X daags
werd opgenomen), de melkgift ; de eetlust ; de frequentie van tepel-
en klauwblaren enz.

Dr. Picard stelde voor een hygiënischen maatregel toe te voegen
aan de reeds door ons voorgeschrevene, een maatregel welke bij deze
enting mede van groot belang is gebleken. Uitgaande van het feit dat
bij de door ons toegepaste virus-enting binnen 24—36 uur na de
infectie, blaren aan de klauwen kunnen optreden, oordeelde Dr. Picard
het, terecht, rationeel om de klauwranden en tusschenklauwspleet in

een aseptisehen staat te brengen. Immers, daar bij het mond- en
klauwzeer de secundaire infecties zulk een belangrijke rol spelen,
was het rationeel zooveel mogelijk deze secundaire infecties tegen te
gaan. Dr. Picard stelde voor dezen aseptisehen toestand door middel
van penseeling met 10% jodiumtinctuur te bewerkstelligen, nadat de
klauwen een grondige reiniging met zeep en lauw water hadden onder-
gaan.

In enkele stallen, waar de voortdurende verpleging der dieren,
door gebrek aan voor ons doel geschoold personeel alles te wenschen
had overgelaten, hadden wij het ontbreken van deze klauwontsmetting
als onaangenaam ondervonden, aangezien enkele dieren aan phleg-
moneuse ontstekingen stierven. In stallen echter, waar men voldoende
aandacht aan de runderen had kunnen schenken, wanneer de blaren
eenmaal aan de klauwen waren opgetreden, bereikte men ook zonder
de prophylactjische toepassing van jodiumtinctuur een gunstig resul-
taat. De bacterieele flora, welke in verschillende stallen niet onwaar-
schijnlijk uiteenloopend zal zijn, speelt hierin ongetwijfeld ook een rol.

Het was verrassend te zien hoe in de stallen waar het jodeeren dei-
klauwen systematisch was geschied de ontstekingsprocessen, die wel-
iswaar optraden, toch binnen zekere perken gehouden konden worden.

Het experiment der simultaanenting, dat geheel gepaard ging met
de door ons aangegeven maatregel bij het melken en voor een belangrijk
deel met de jodeering der klauwen, omvatte in de provinciën Zuid-
Holland, Groningen, Drenthe en Limburg in totaal thans ^ 1500
runderen, en betrof wel voornamelijk melkgevende dieren.

Behoudens zeer enkele sterfgevallen, welke naar hetgeen ons uil
de experimenten wel gebleken is, moeten worden toegeschreven aan
onvoldoende toepassing van hygiënische maatregelen, verliep deze
immunisatie bij alle dieren geheel naar wensch.

ie. Dat door de ontsmetting der handen met natronloog voordat
een rund gemolken wordt, grootendeels het optreden van blaren aan
de tepels kon worden voorkomen.

Het gevolg hiervan is, dat mastitides niet optreden ; en mastitiden
vormen een der belangrijkste schadeposten van het mond- en klauw-
zeer.

Tevens is gebleken, dat de intacte tepel niet in het generalisatie-
proces betrokken is, zooals men algemeen vooronderstelde. Tepel-
blaren treden op, in de meerderheid der gevallen, door exogene
infectie en wel het vaakst door de handen der melkers.

*) Wij vernamen dat verschillende collegae sinds lang de prophylactische
klauwbehandeling met een antisepticum toepasten, wanneer runderen opzettelijk
werden besmet. Ook in Indië heeft men deze maatregel reeds voor tal van jaren
in toepassing gebracht, waarbij als desinfectans pyoctannine werd gebruikt. Daar
echter Dr. Picard noch wij van deze feiten kennis droegen, blijft de verdienste
van Dr. Picard te dezen opzichte onverminderd.

2e. Dat door het brengen, en zooveel mogelijk houden in aseptischen
staat van klauwranden en tusschenklauwspleet door middel van jo-
diumtinctuur (of een ander gelijkwaardig agens) ernstige klauwaan-
doeningen met de gevolgen van dien uitblijven.

Bij het uitbreken van mond- en klauwzeer in een stal zullen dan ook
deze beide fundamenteele voorschriften algemeen toegepast dienen te
worden.

De i \'5°° simultaan geënte runderen vormen een waardevol
materiaal, waaruit bovenstaande conclusies zonder eenige aarzeling
konden worden getrokken. Bij géén dezer dieren is dan ook mastitis opge-
treden, ook niet in de stallen, waar hij eenige runderen het verloop der enting
ongunstig was.

Wat de invloed der virus-enting op de dieren betreft, deze is meestal
zóó, dat gedurende de eerste 2 etmalen de dieren nog weinig verande-
ringen in hun gewoonten te zien geven, niettegenstaande er reeds een
blaar van aanzienlijken omvang op de tong kan zijn ontstaan. De tem-
peratuur stijgt, de melkgift loopt wat terug, meestal tot hoogstens -j_vDe 5e en 6e dag 11a de enting zijn de critieke dagen met betrekking tot
de eetlust. Deze komt echter al spoedig terug. De ontlasting blijft als
regel vlot en kan door rationeele voeding in goeden gang gehouden
worden. Niet zelden konden wij echter ook waarnemen, dat de eetlust
ifedurende de geheele immunisatie-periode vrijwel ongestoord bleef.

De doses, waarin wij het cultuurvirus hebben toegepast, waren
0.2 c.c. in verdunning 1:10; 0.1 c.c. 1 : 100 ; 0.02 c.c. 1:10; 0.02 c.c.
i : 100 ; 0.02 c.c. i : 500 ; 0.02 c.c. 1 : 1000 en 0.02 c.c. 1 : 2000.

In enkele gevallen verliep de enting geheel negatief, wanneer wij nml.
blijkbaar van smetstof gebruik gemaakt hadden, die te lang in verdunden
toestand bewaard was, of wel, dat het materiaal gedurende te langen
tijd bij te hooge temperatuur geweest was.

Als bestrijdingsmethode, kan echter de toepassing van cultuurvirus
en immunserum weinig waarde worden toegekend en wel omdat voor
een eenigszins breed opgezette bestrijding in dezen zin een uitermate
groote hoeveelheid serum zou moeten worden aangewend. Deze hoe-
veelheid is op de gewone bedrijfmatige wijze niet te verkrijgen. Immers
zou practisch gesproken de eene helft van den Nederlandschen veestapel
moeten worden besmet om het noodige serum ter beschutting van de
andere helft te leveren. Wij waren er ons dus wel van bewust, dat de
simultaan-enting wel hier en daar toepassing zou kunnen vinden,
maar geen belangrijk wapen zou kunnen zijn in den strijd tegen het
mond- en klauwzeer.

Voor verdere uitvoerige orienteering leze men het voortreffelijke overzicht
van Prof. Dr. J. Poels, verschenen in het Verslag van de Staatscommissie inzake
mond - en klauwzeer benoemd bij K.B. van 2 Mei 1919, blz. 52.

Bovendien hadden wij kunnen opmerken, dat bij een sterkere dosis
cultuurvirus (b.v. 1 : 10 ; 1 : 100) het optredende ziektebeeld weinig
van dat van een gemiddeld spontaan mond- en klauwzeer verschilde,
niettegenstaande het serum een uitmuntende beschuttende werking
bij kalveren en biggen bezat. Dit deed ons besluiten tot een tweede
reeks van experimenten over te gaan, waarbij, met strenge in acht-
neming der hygiënische maatregelen, de enting met het gekweekte
virus zonder een begeleidende seruminspuiting zou plaats vinden.

Door de bemiddeling van Dr. Picard werden wij in diens ambts-
gebied in contact gebracht met een vooraanstaanden veehouder, die
zich na uitvoerige inlichtingen aangaande de bedoeling van deze nieuwe
proef gaarne bereid verklaarde zijn tot op dat oogenblik van mond-en
klauwzeer verschoond gebleven veebeslag voor een eerste experiment
beschikbaar te stellen. Het veebeslag bestond voor een deel uit waarde-
volle stamboekrunderen, voor een deel uit gewoon goed melkvee,
enkele vaarzen, een 5-tal hokkelingen en 2 stieren.

De enting geschiedde, nadat de klauwen behoorlijk gereinigd en
met jodiumtinctuur (10%) gepenseeld waren, intralinguaal ¹)met
cultuursmetstof welke 5000 voudig met buffervloeistof verdund was.

Binnen 24 uur was een groot gedeelte dezer dieren primair aange-
slagen, en constateerden wij op de entingsplaats een blaar welke van
boon- tot aardappelgrootte varieerde. Binnen 2 X 24 uur was het
aantal der positief reageerende dieren toegenomen en behoefde nog
slechts een klein gedeelte opnieuw geënt te worden met een sterkere
cultuursmetstof, waarna op één, hoogdrachtig rund na, alle tot de
koppel behoorende runderen positief met een tongblaar reageerden.
Blijkbaar bezat het hoogdrachtige rund een solide immuniteit.

De meeste dieren hadden een zeer licht verloopenden vorm van mond-
en klauwzeer. De volwassen melkkoeien waren slechts weinig ziek,
terwijl de eetlust in geringe mate gedurende een 2-tal dagen was
afgenomen. De totale melkopbrengst was gedurende enkele dagen wat
verminderd, doch spoedig weer geheel op peil. Het meest hadden de
vaarzen van de enting te lijden ; maar ook bij deze dieren konden
complicaties worden voorkomen, zoodat binnen 14 dagen practisch
het geheele veebeslag zonder schade door de enting was heengekomen.
De hokkelingen, die in een afzonderlijke schuur \'s nachts waren
ondergebracht en die overdag buiten liepen, doorstonden de enting
zeer goed en zonder eenig alarmeerend verschijnsel te toonen.

Bij enkele runderen traden ondanks de streng toegepaste maatregelen
blaren aan de spenen op, die evenwel snel en zonder complicaties
genazen. Aanvankelijk konden wij de oorzaak van het optreden dezer
blaren niet verklaren, totdat de eigenaar zelf de verklaring vond.
Deze deelde ons nml. mede, dat op zijn stal de gewoonte bestaat om
het stroo dat in de voedergoot gelegen heeft naar achteren te werken,
zoodat het ten slotte in de groep terecht komt. Dit stroo is met besmet
*) In het slijmvlies epitheel.

speeksel bezoedeld en vormde nu de waarschijnlijke bron van infectie
der tepels.

Wij konden als tegenstelling van de simultaanenting opmerken
dat bij deze vaccinatie (aphthisatie) het jonge vee de sterkere reacties
toonde voorzoover de generalisaties aan de klauwen betreft, zoodat
men aan deze dieren vaak goed kon opmerken dat zij nimmer een mond-
en klauwzeer-infectie hadden doorgemaakt.

In het geheel zijn op deze wijze een 220-tal runderen geënt en wel
met volkomen gunstig resultaat. Vermeld zij nog dat in 2 andere stallen
de enting geschiedde met io.ooo-voudig verdunde cultuur-virus.
Dit aantal is echter te klein om reeds een betrouwbare conclusie omtrent
de bruikbaarheid als entingsmethode op groote schaal toe te laten.
Hiertoe is een ervaring over nog enkele honderden dieren noodzakelijk.

Deze proevenreeks wordt dan ook voortgezet. Een volgende publi-
catie zal over het verloop en de resultaten van deze voortgezette experi-
menten handelen.

Zooals vanzelf spreekt worden de zeer jonge dieren niet aan de
enting onderworpen, maar wordt bij hen slechts een beschuttende
seruminjectie toegepast.

De vraag rijst, of men op grond van de tot heden verkregen resul-
taten deze methoden reeds voor een practische toepassing rijp acht.

Hierover kan men verschillend oordeelen, naar gelang van de waarde
die men aan de argumenten vóór en tegen wil doen toekomen. De
methoden zijn nog niet ideaal te noemen, gezien het feit dat de run-
deren ziek worden, zij het als regel in mindere mate. Met betrekking
tot de simultaanenting werd reeds gewezen op de groote hoeveelheid
serum, welke beschikbaar moet zijn. De richtige toepassing van de
hygiënische maatregelen vordert met name wat de klauwen betreft
veel ingespannen en betrouwbaren arbeid, terwijl ook de verpleging
in het algemeen veel meer zorg vereischt. Ook zullen er zekere eischen
van hygiëne aan de stallen moeten worden gesteld. Lang niet in alle
stallen zal men zonder gevaar voor complicaties deze entingen in
toepassing kunnen brengen.

Toch mogen al deze argumenten geen overwegende bezwaren
genoemd worden, te meer waar gebleken is dat bij de te enten dieren
het serum eventueel achterwege kan blijven, ofschoon met deze
restrictie, dat men zich goed omtrent de omstandigheden der runderen
individueel op de hoogte stelt en het daarvan moet laten afhangen, of
men de enting met virus, de simultaan-enting of de enting met serum
alleen zal toepassen.

Er zijn echter ook nog commercieele bezwaren, welke speciaal
betrekking hebben op den export van vee, die, indien mogelijk, tot
een bevredigende oplossing gebracht moeten worden. In dit verband
zij gedacht aan de mogelijkheid van smetstof-uitscheiding. Dit pro-
bleem zou in de eerste plaats met het oog op export onze aandacht

vragen. Tot heden immers werd het vraagstuk der smetstofuitscheiding
door oogenschijnlijk gezonde dieren niet afdoende opgelost.

Komende tot de beantwoording van de hierboven gestelde vraag,
zal men naar onze meening nog niet tot de algemeene toepassing van
deze entingsmethon kunnen overgaan, zonder dat de omstandig-
heden der epizoötie (sterke en snelle uitbreiding) dit wettigen.

Het streven moet er op gericht blijven een immunisatiemethode
te vinden, waarbij de dieren zeer weinig of niet ziek worden.

Van het gekweekte mond- en klauwzeer-virus mogen wij in dit
verband verwachtingen blijven koesteren.

Het is ons een aangename plicht hier in de eerste plaats een woord
van dank en lof te brengen aan Dr. J. H. Picard, die ons in verbinding
bracht met den heer H. Jas te Oostvoorne, in wiens bedrijf wij dank
zij diens vooruitstrevendheid de eerste simultaanenting konden ver-
richten. Tevens danken wij het aan Dr. Picard en den heer van
Buuren, dat wij de eerste enting zonder serum in het bedrijf van den
heer de Lijster te Zuidland konden toepassen. De heeren Jas en de
Lijster blijven wij zeer erkentelijk voor de bijzondere wijze waarop
zij ons bij het welslagen der experimenten behulpzaam zijn geweest
en voor het loffelijke werk dat zij daarmede verricht hebben.

De heer Knape te den Briel zullen wij hier gaarne vermelden als
de collega, wien geen moeite te veel was om ons met zijn groote kun-
digheid en practische ervaring ter zijde te staan, die ook op ons verzoek
zelfstandig enkele veebeslagen immuniseerde, en aan wien wij voor
een niet gering gedeelte het welslagen der simultaanentingen danken.
Hetzelfde geldt voor collega Lageweg te Heenvliet.

Gaarne gaat onze dank ook uit naar den heer ten Hoopen, inspec-
teur te Groningen, door wiens actieve bemiddeling wij in Groningen
en Drenthe een aantal veebeslagen konden immuniseeren met de
simultaanenting. Behalve dit, stond hij ons bovendien met zijn rijke
clinische ervaring ter zijde. Naast den heer ten Hoopen betreft onze
erkentelijkheid de Groningsche en Drentsche collegae, met name hen,
die zelfstandig de simultaanenting volgens onze aanwijzingen in enkele
bedrijven binnen hun praktijk hebben verricht. Hiervan mogen wij met
name noemen de heeren Jalvingh en Venema, van wien wij nauw-
keurige gegevens omtrent het verloop der entingen mochten ontvangen.

De heer Quaedvlieg, adjunct-directeur van den Veeartsenijkundigen
Dienst, geldt evenzeer onze groote erkentelijkheid voor de mede-
werking door hem verleend tot het verrichten van simultaanentingen
in bedrijven welke onder zijn ambtsgebied ressorteeren. Onafscheidelijk
hieraan verbonden zijn de namen van de heeren Hendrickx te Echt
en Flamand te Maastricht, die te zamen met ons en ook zelfstandig
met veel succes de simultaanenting hebben toegepast.

In der Praxis sind Experimente gemacht worden mit gezüchtetem Maui- und
Klauenseuche virus der vierte Passage vom Typus O (Vallée) an rund 1500
Rindern. Mit vereinzelten Ausnahmen, welche ungenügenden hygienischen
Massnahmen zugeschrieben werden können, gelangen diese Experimente bis jetzt
vorzüglich. Die Impfung des Kulturvirus geschah in die Schleimhaut der Zunge.
Zu gleicher Zeit wurde Rekonvaleszenten serum subkutan eingespritzt in Doses
von 100 bis 400, ausnahmsweise bis 600 c.c., je nach der Grösse des Tieres.

Vorbedingung war, dass die Mölker ihre Hände in £% Natronlauge waschen
mussten bevor jedes gesonderten Tier gemolken wurde. Picard schlug vor eine
prophylaktische Reinigung mit Wasser und Seife der Klauen vorzunehmen mit
nachfolgenden Pinselung der Klauen-ränder und des Zwisschenklauenspaltes mit 10%
Jodtinktur, und diese Bewirkung 2 Mal täglich zu wiederhohlen.

Mit diesen Massnahmen gelang es in sammtlichen 1500 Fälle das Auftreten von Mastitis
und Klauenentzündung vorzubeugen.

Der Verlauf der Krankheit war im allgemeinen ein leichter, das Fieber dauerte
nur wenige Tage, die Fresslust litt nicht besonders, während der Milchertrag,
obwohl er einige Tagen herabgesetzt war, meistens innerhalb einer Woche wieder
auf die normale Menge stieg. Die Temperatur wurde zweimal täglich gemessen.

Es gelang also zum ersten Male mittels Kulturvirus und Rekonvaleszenz-serum
eine aktive Immunisierung gegen Maul- und Klauenseuche zu erreichen.

Die verwendete Dosen des Kulturvirus waren : 0.2 c.c. in der Verdünnung 1:10;
0.1 c.c. 1 : 100 ; 0.02 c.c. 1 : 10 ; 0.02 c.c. 1 : 100 ; 0.02 c.c. 1 : 500 ; 0.02 cc. 1 : 1000 ;
und 0.02 c.c. 1 : 2000.

Die zweite Versuchserie betraf die Impfung blosz mit Kulturvirus in derselbe Weise
wie die vorherige.

Die Verdünnungen welche in Anwendung kamen waren 1 : 5000 und 1 : 10.000.
Die hygienische Massnahmen waren dieselben.

Der Verlauf der Erkrankung war ein milder und unterschied sich sehr wenig
von demjenige der Simultanimpfung. Bis jetzt sind mit sehr gutem Erfolg 220 Rinder
blosz mit Kutturvirus geimpft worden. Diese Versuche werden fortgesetzt.

Experiments are made in practice with cultivated virus of fool- and mouth dis-
ease from de fourth passage (Type O Vallée) on about 1500 bovines. With the
exception of single fatal cases, caused by unsufficient hygienic conditions in the
stable and want of adequate treatment, the result with these experiments was
excellent.

The inoculation of the culture-virus was executed in the mucous membrane of
the tongue. At the same time reconvalescent serum was subcutaneously injected
in doses varying from 100 to 400, in some cases to 600 c.c., according to the
estimated weight of the animal.

The milkers was ordered to wash their hands in £% caustic soda before the mil-
king of every cow. Picard proposed a prophylactic cleaning with water and soap
of the claws followed by pencilling with 10% tinct. Jodii, and to repeat this mani-
pulation twice a day.

With these measures we succeeded in avoiding by about a 1500 head of cattle the
appearance of mastitis and the inf tarnation of the feet.

Ordinarily the process of the disease was a mild one, the fever kept only a few
days, the appetite was not much deminished ; produce of milk, during a few days
diminished, was mostly restored within a week. The temperature was controled
twice a day.

Thus we succeeded in immunising actively against foot- and mouthdisease by
means of culture virus and reconvalescent serum.

The applied quantities of culture virus were : 0.2 c.c. in dilution 1 : 10 ; 0.1 c.c.
diluted i : 100 ; 0.02 c.c. diluted 1 : 10, 1 : 100, 1 : 500, 1 : 1000 and 1 : 2000.

The second series of experiments concerned the inoculation of culture virus simple
in the same way as the former treatment.

The dilutions that were applied, reached i : 5000 and 1 : 10.000. The hygienic-
measures were the same.

The process of the disease was a mild one and differed very little from that of the
simultaneous inoculation. Until now 220 pieces of cattle are treated with culture
virus with very good results. These experiments are continued.

Des expériences sont faites en pratique avec du virus cultivé de la fièvre aphteuse
du quatrième passage (Type O, Vallée) sur 1500 bovins environ. Excepté quel-
ques cas fatals, causé par des conditions hygiéniques insuffisantes dans l\'étable et
par défaut de soigneux traitement, le résultat de ces expériences fût excellent.

L\'inoculation du virus de culture était exécutée dans la membrane muqueuse
de la langue ; du sérum de réconvalescent était injecté simultanément par voie
souscutanée en doses variantes de 100 à 400 c.c., en quelques cas de 600 c.c. chez
les animaux très grands.

Il était ordonné aux trayeurs de laver les mains dans une solution d\'un i%
d\'hydroxyde de soude (NaOH) avant la traite de chaque nouvelle vache. Picard
proposait le nettoyage prophylactique des ongles suivi d\'attouchement avec de la
îinture d\'iode a 10% en répétant cette manipulation deux fois par jour.

Avec ces mesures nous avons réussi à prévenir chez environ 1500 têtes de bétail le dévéloppe-
rnent d\'inflammation des mamelles et des ongles.

Ordinairement le cours de la maladie était bénin ; la fièvre ne durait que quelques
jours, l\'appétit n\'était pas diminué beaucoup ; la production de lait, abaissée
pendant deux ou trois jours, était ordinairement revenue dans une semaine. La
température des animaux fût régistrée deux fois par jour. Ainsi nous réusîmes
à immuniser activement contre la fièvre aphteuse en usant du virus cultivé et
du sérum réconvalescent. Les quantités appliquées du virus cultivé etaient 0.2 c.c.
en dilution de 1 : 10, 0,1 c.c. dilué 1 : 100; 0.02 c.c. dilué 1 : 10, 1 : 100, 1 : 500,
1 : 1000 et 1 : 2000. La deuzième série des expériences concernait l\'inoculation du
virus de culture seul, à la même manière que la précédente.

Le virus appliqué était dilué jusqu\' à 1 : 5000 et 1 : 10.000. Les mesures hygiéni-
ques étaient les mêmes.

Le cours de la maladie était très bénin et ne différait que très peu de celui de
l\'inoculation simultanée.

Jusqu\'à présent 220 têtes sont traitées avec du virus de culture avec de très bons
résultats.

Van de gelegenheid tot het stellen van vragen aan Dr. Frenkel, tot beantwoording
waarvan deze zich bereid verklaard had, werd door enkele leden gebruik gemaakt.

Collega Br. Bruins vroeg in de eerste plaats of Dr. Frenkel bij zijn experimenten
ook eerst den eenen dag serum ingespoten had en den daarop volgenden dag de
cultuur en in de tweede plaats of het hem ook bekend was, of er verschil zou be-
staan tusschen serum afkomstig ter plaatse of dat van elders wordt aangevoerd
Volgens hem en verschillende collega\'s zouden, bij het aanwenden van serum daags
voor de besmetting en bij gebruik van serum afkomstig ter plaatse, de resultaten
beter zijn.

Collega Bruins zag vooral goede resultaten op die boerderijen, waar b.v. twee
stallen zijn. Worden nu de dieren in den eenen stal eerst ziek en eerst later die op
den tweeden stal, dan zag hij bij aanwending van serum van den eersten stal bij zieken
op den tweeden stal goede resultaten. Twaalf uur na de seruminspuiting liet hij de
overige dieren door voedsel besmetten, welke besmetting gewoonlijk viermaal
herhaald werd. Bij deze gang van zaken zag hij de overige dieren wel ziek worden,
maar in veel lichtere mate.

Ook had hij waargenomen dat de afwijkingen op de tepels bij dieren, behandeld
met serum, minder waren, dan bij de niet ingespoten dieren ; ditzelfde zag hij ook
bij opgestalde dieren.

Dr. Frenkf.l was het niet bekend, dat er verschil zou bestaan tusschen serum,
afkomstig ter plaatse en afkomstig van elders, zoodat hij op die vraag geen ant-
woord kon geven. Hij heeft ook vaak bij inenting eerst den eenen dag serum inge-
spoten en den daarop volgenden dag cultuur ; hij heeft echter geen verschil kunnen
bemerken tusschen deze wijze van enten en het gelijktijdig aanwenden van serum
en cultuur.

Collega Bruins was tot het te voren inspuiten van serum overgegaan in analogie
mei de enting van varkens tegen vlekziekte, waar men bij vette varkens eerst begint
met inspuiting van serum en later van serum en cultuur.

Collega A. H. M. H. Hendrickx deelde mede, dat hij ook heel wat entingen
\\errichl had ten opzichte van het mond- en klauwzeer, dat hij ook inspuiting en
besmetting verricht had zoowel op één dag als op twee dagen, maar dat hij daarbij
aeen enkel verschil gezien had.

Collega A. A Hksselink deed de vraag, hoe lang men het van herstellende dieren
afgetapte bloed bewaren kan. In de meeste gevallen werd direct overgegaan tot
gebruik, het kwam echter voor, dat het een tijd bewaard moest worden.

Dr. Frenkel wees er op dat, als aan dat bloed een conserveeringsmiddel toege-
voegd wordt, zoodat het riiei in bederf kan overgaan, de houdbaarheid ervan onbe-
perkt is.

Collega Hesselink vroeg daarna nog welke van de drie mond- en klauwzeer-
-lammen op het oogenblik in Nederland voorkomt.

Dr. Frenkel had tot nu toe alleen aangetroffen den O-stam; bij een lot 4 maal
10e ingesteld onderzoek werd steeds deze stam gevonden ; dit klopte met het resul-
taat, dat ook in de ons omringende landen is verkregen. Zou naast dezen stam één
van de beide andere stammen optreden, dan heeft men daar met de aanwending
van het serum wel degelijk rekening mede te houden.

Collega H. Postma was van meening, dat er nog al verschil bestaat tusschen de
besmetting van de runderen met gekweekte of met natuurlijke smetstof; bij be-
zetting met smetstof, afkomstig van de dieren op den stal, zou het verloop der
ziekte lichter zijn. Dr. Frenkel had met zijn entingsmethoden wel goede resultaten
verkregen ; hij vermoedde echter, dat deze het meest verkregen waren door de
zorgvuldig toegepaste prophylactische behandeling van spenen en klauwen.

Dr. Frenkel was het er mede eens, dat de hygiënische behandeling van spenen
en klauwen een zeer belangrijk iets is. Hij voelde echter niet veel voor het infec-
leeren met smetstof uit de praktijk ; veelal valt dat infecteeren niet goed uit, doordat
de smetstof uil de praktijk onbetrouwbaar is en vaak reeds van kracht verminderd
is, wat de gekweekte entstof, die men steeds controleeren kan, niet is. Hij blijft dus
de gekweekte entstof stellen boven de stalsmetstof en hij voorziet ook voor de ge-
kweekte entstof een goede toekomst.

I" \'935 ^was hij reeds begonnen met het enten van een 6-tal runderen met ge-
kweekte A-smetstof: deze enting geschiedde toen ook in de tong en met volledig
Micces.

Collega Postma wilde geen oogenblik de voordeelen. verbonden aan het gebruik
van het gekweekte virus in twijfel trekken : dit gekweekte virus bezit zeer zeker
reusachtige eigenschappen. De dierenartsen in de praktijk moeten zich echter
behelpen mei eenvoudiger middelen. Zoo heeft hij ook op verschillende stallen,
nadat daar het eerste geval opgetreden was, de andere dieren kunstmatig besmet
en dan kwamen er vele gevallen voor, waarbij het verloop van lichten aard was.

Dr. Frenkel hield zich aanbevolen voor nadere mededeeling van ervaringen
in deze opgedaan door andere collega\'s.

Collega M. Slager vroeg of er met de bereikte resultaten rekening gehouden
was met het feit, dal de ziekte vaak in het begin in veel heviger mate optreedt dan

eenigen tijd erna, zoodat de behaalde resultaten verkregen kunnen zijn in een tijd,
dat de epidemie reeds over zijn top heen was, wat nu al zeker het geval is.

Dr. Frenkel deelde mede, dat zijn proeven al dateeren vanaf 12 October j.1.,
een tijdstip waarop er nog niets van bekend was, dat wij toen al over den top heen
zouden zijn ; al zijn er voor het oogenblik minder gevallen in aantal, het sterfte-
cijfer is naar verhouding niet verminderd. Al neemt elke epizoötie op den duur af,
het zal toch steeds aangewezen zijn, dat er maatregelen genomen worden.

Collega B. A. C. Capel wees er op, dat er vaak al blaren op de tepels worden
waargenomen, terwijl er verder aan het dier nog niets te zien is ; in die gevallen
kunnen die blaren op de tepels dan toch niet door infectie van buiten uit ontstaan
zijn. Hij heeft dat meermalen waargenomen.

Dr. Frenkel deelde mede dat de blaren, die op de tepels ontstaan, niet altijd
door infectie door de handen van de melkers behoeven te ontstaan ; daarvoor kunnen
verschillende oorzaken zijn ; vaak zal het gebeuren door besmetting met stroo,
dat van voren naar achteren in de standplaats gebracht wordt.

Collega Capel had bovendien vaak naast het eerst optreden van blaren aan
de tepels ook het optreden van blaren aan de klauwen gezien, nog voor dat er andere
verschijnselen van het mond- en klauwzeer werden waargenomen, welke mede-
deeling door verschillende aanwezigen bevestigd werd.

Dr. Frenkel bleef dat betwijfelen ; hij meende dat, wanneer daar een nauw-
keurig onderzoek ingesteld was, men wel andere verschijnselen zou gevonden hebben.
Immers meestal worden de initiaalstadia over het hoofd gezien ; men wordt eerst
bij de gevallen geroepen, wanneer zij manifest zijn.

Collega H. A. Dingemans deelde mede, dat zijn methode van behandeling was
om, wanneer op een stal het mond- en klauwzeer uitgebroken is, de kalveren en
biggen in te spuiten met serum, terwijl hij het inspuiten van de grootere dieren
aan de beslissing van den eigenaar overliet. Op een stal, waar op verzoek van den
eigenaar een 50 stuks vee ingespoten was, zag hij 11a de inspuiting geen resultaat ;
hij zag zelfs na 6 dagen bij vele dieren dikke gewrichten optreden, zoodat vele
dieren bleven liggen ; toch zijn ze allen genezen. Hij meende dat het beslist niet
hindert of de dieren behoorlijk ziek worden, wanneer zij daarna toch weer geheel
beter worden.

Dr. Frenkel zag ook in het ziek worden van een rund geen bezwaar, een
gemiddeld rund kan de ziekte verdragen en is, indien er geen complicaties optreden,
met een veertien dagen, twee en een halve week hersteld.

Dr. Frenkf.l wees er nog op, dat wij bij de toepassing van de enting ook rekening
moeten houden met het buitenland, van waar op onze handelingen gelet zal worden.
Door toepassing van de enting zou het gevaar kunnen ontstaan, dat wij daardoor
smetstofdragers kregen, waardoor bij export de ziekte zou kunnen worden over-
gebracht. Zoolang deze aangelegenheid niet internationaal geregeld is, zullen wij
daarom tot toepassing ervan als bestrijdingsmethode niet kunnen overgaan.

Prof. Dr. H. C. L. E. Berger wees er op, dat de bestrijding van het mond- en
klauwzeer een internationaal gemeenschapsbelang is, zoodat deze aangelegenheid
ook besproken is op de laatste vergadering van het Office International des epizoöties
te Parijs; aldaar is besloten om, alvorens een methode van vaccineeren als afdoend
te erkennen, daarmede geëxperimenteerd zal moeten worden voor een internatio-
nale commissie. Voor dat experimenteeren zullen beschikbaar worden gesteld de
nu leeg staande stallen te Alfort, waar men indertijd reeds met dat onderzoek
begonnen is.

Zijn er landen, die voor een onderzoek te Alfort in aanmerking willen komen,
dan moeten zij beginnen met bewijzen te leveren van de deugdelijkheid van hun
entingsmethode. Zijn deze bewijzen voldoende, dan is door het Office besloten
om met gedeeltelijke tegemoetkoming in de kosten, den directeur van het Instituut,
dat de onderzoekingen gedaan heeft, naar Alfort te laten komen om tegenover
die algemeene commissie zijn entingsmethode nader te demonstreeren : eerst daarna
kan een beslissing genomen worden.

Zijn de resultaten van de demonstratie niet afdoend, dan zullen deze niet ge-
publiceerd worden zonder toestemming van het betrokken land. Tot nu toe zijn
de resultaten van de methode Dr. Frenkel nog niet van dien aard, dat zij in aan-
merking komen om ze aan het oordeel van de internationale commissie te onder-
werpen.

Prof. l)r. L. de Blieck begon met hulde te brengen aan Dr. Frenkel voor zijn
zeer belangrijke mededeelingen. Weliswaar had hij in de laatste jaren weinig het
mond- en klauwzeervraagstuk bestudeerd, doch ruim 10 jaren geleden was dit
wel het geval geweest en daardoor had hij in dat opzicht ook eenige ervaring ge-
kregen. Gedurende ongeveer 6 jaar had hij aan zijn Instituut samen gewerkt met
Dr. A. J. Winkel over het mond- en klauwzeer. Hij betreurde het nog steeds, dat
men Dr. Winkel aan dat werk had onttrokken ; deze had zich op dit gebied geheel
gespecialiseerd en daarbij vruchtdragende onderzoekingen gedaan. Het was daarom
jammer, dat men Dr. Winkel op dat gebied niet verder heeft laten werken, doch
dat hij zich is gaan bezighouden met het overigens ook zeer interessante onderwerp
„bijenziekten".

Prof. de Blieck was het Hoofdbestuur zeer dankbaar voor het beleggen van deze
bijeenkomsl. De Maatschappij voor Diergeneeskunde had reeds meermalen buiten-
gewone algemeene vergaderingen belegd in verband met het mond- en klauwzeer,
echter nog nimmer met een resultaat als vandaag, waarbij wij zoo goed bewerkte
en gedocumenteerde mededeelingen hebben gehoord. Prof. de Blieck herinnerde
zich jaren geleden een voordracht over het kweeken van het mond- en klauwzeer-
virus van Prof. Pfeiler, die ons cultuurbuisjes liet zien, waarvan echter gebleken
is, dal zij geen mond- en klauwzeervirus bevatten. Later hadden Frosch en Dahmen
ons eveneens culturen van mond- en klauwzeervirus laten zien, die echter op een
vergissing berustten. Wij hebben de betrokken sprekers toegejuicht en ook nu zullen
wij den spreker hartelijk dank zeggen, maar nu met volkomen recht.

Hetgeen Dr. Frenkel hier mededeelde, berust op waarnemingen en niet op
veronderstellingen. Prof. de Blieck was zeer voldaan over de vertoonde film. Reeds
een paar jaar geleden was hij in de gelegenheid geweest het werk van Dr. Frf.nkel
van nabij te zien en hij was nu, evenals toen, getroffen door de zeer verzorgde tech-
niek bij het kweeken van het mond- en klauwzeervirus. Het speet hem alleen, dat
hij van die onderzoekingen niet meer en ook meermalen wat kon zien en hij moesc
bekennen, gezien de uitstekende outillage van het onderzoekingsinstituut van
Dr. Frenkel, dat het te betreuren is, dat dit instituut niet in het centrum van het
veterinaire onderwijs en onderzoek te Utrecht is gelegen.

Bij de na de voordracht gehouden discussies zijn het eerst de practici aan het
woord geweest, die verschillende van hun ervaringen op het gebied van simultaan-
enting hebben medegedeeld. Deze waren hoogst interessant en leerzaam. Prof.
de Bi.ieck moest echter zijn bevreemding uitdrukken over het feit, dat het Hoofd-
oestuur ook niet aan Dr. J. H. Picard gelegenheid gegeven had hier te spreken
en mededeeling te doen van zijn ervaringen als clinicus bij de immunisatiemethoden.
die hij gevolgd had. Hij zou gaarne vernomen hebben, hoe de genezingsprocessen
na de infectie verliepen in tegenstelling met dergelijke processen, waarbij al of niet
simultaanenting was toegepast en niet de desinfecteerende behandelfng volgens
Picard was uitgevoerd. Hij vleide zich echter met de hoop, dat Dr. Picard alsnog
de gelegenheid zal vinden, om in woord of geschrift zijn ervaringen mede te deelen.

Komende tot het vraagstuk zelf, dan moest Prof. de Blieck tot zijn spijt medc-
deelen, dat hij van de simultaanenting niet veel resultaten verwacht. Het was
natuurlijk mogelijk dat het cultuur-virus, dat door Dr. Frenkel op groote schaal
kan gekweekt worden, hetzij als zoodanig of in verdunning, eigenschappen verkrijgt,
die afwijken van het spontane of in vivo gekweekte virus. Alleen over het op dieren
gekweekte virus had Prof. de Blieck ervaring, die in overeenstemming is met de
uitspraak van Prof. Müssemeyer op het 12e Internationale Veeartsenijkundige
Congres te New-York in 1934. Aldaar was de vraag gesteld, of het mond- en klauw-

zeer mei succes zou kunnen worden bestreden door seruminspuitingen of door
simultaanenting.

Prof. Müssemeyer, die ongetwijfeld over de grootste ervaring ter wereld beschikte,
deelde over de simultaanenting mede, dat deze alleen in reeds besmette stallen
werd toegepast en dan dikwijls het ziekteverloop een milder karakter gaf; als be-
strijdingsmiddel der ziekte werd echter deze methode niet toegepast ; men beperkte
zich dan tot seruminspuitingen en veterinaire politiemaatregelen.

Dat de simultaanenting een zeer inconstant verloop van de ziekte gaf, had
Prof. de Blieck meermalen kunnen constateeren. Hij herinnerde zich een tiental
jaren geleden eenige experimenten in de praktijk te hebben verricht met hoog-
waardig immuunserum, door Dr. Winkel bereid, en een virus, voortgekweekt
op proefdieren; dit virus maakte den indruk weinig virulent te zijn; het virus werd
geappliceerd op scarificaties van den tandeloozen rand. Naast enkele licht verloopen
gevallen kwamen echter zeer hevige erupties voor, zoodat hij van verdere toepassing
had afgezien. Het blijkt nu bij de experimenten van Dr. Frenkel, dat het resultaat
hetzelfde is ; immers in sommige gevallen een lichter verloop, in andere daarentegen
een zeer ernstig verloop van de ziekte wat betreft de eruptie. Dank zij nu het initiatief
van Dr. Picard, die direct begonnen was tepels en uier met natronloog en de klauwen
met jodium te behandelen, zijn ongunstige gevolgen uitgebleven. Toen Prof. di
Blieck in de courant van de methode van Dr. Picard kennis nam, had hem bij-
zonder getroffen de toepassing van deze desinfectantia, reeds voordat de blaren
zich op de praedilectieplaatsen hadden ontwikkeld. Hij had zich zelfs afgevraagd
of het aanwenden op die zachte huidgedeelten de ontwikkeling van het virus ter
plaatse ook zou tegengaan. Dit diende echter nog nader onderzocht te worden.

Prof. de Blieck besprak daarna de methode van besmetting bij de genomen
experimenten. Evenals hij vroeger gedaan had, bracht Dr. Frenkel het virus op
een praedilectieplaats en wel in het slijmvlies van de tong. De vraag was echter,
of het niet beter zou zijn, het virus op een andere wijze in het lichaam te brengen,
waardoor een milder verloop van de ziekte zou kunnen optreden. Prof. de Blieck
dacht daarbij aan de gewone opzettelijke besmetting, zooals die door den eigenaar
geschiedt en zooals die door eenige collega\'s hier reeds naar voren is gebracht.

Het was toch een bekend feit, dat uit de onderzoekingen van Waldmann was
gebleken, dat het virus, gebracht in het slijmvlies, daar zeer snel een primaire blaar
v ormt, waarin de virulentie van de smetstof toeneemt, welke daarna in de bloedbaan
wordt opgenomen en aanleiding geeft tot eruptie van secundaire blaren.

Dc ervaring leerde in het algemeen, dat door het brengen van de smetstof op een
niet opzettelijk gelaideerd slijmvlies, het verloop gunstig wordt beïnvloed : toege-
geven moest worden dat deze besmetting niet zoo regelmatig verliep.

Bij de discussie had Dr. Frenkel naar voren gebracht en als zijn meening geuit,
dat de blaren op de tepels bijna steeds van exogenen aard zouden zijn. Prof. de
Blieck kon zich hiermede niet vereenigen, gezien dat die blaren gelijktijdig met en
zelfs vóór de blaren op andere plaatsen ontstaan en bovendien achtte hij de huid
van de tepels bijzonder geschikt voor de uitbraak van de secundaire blaren.

Het is toch een bekend feit, dat, wanneer men pokken-virus in de bloedbaan
brengt en op een willekeurig gedeelte van de huid, vooral dunne huid, scarificaties
aanbrengt, het virus uit het bloed zich juist op die scarificaties localiseert. Hetzelfde
lag voor de hand bij het mond- en klauwzeer, waar de tepelhuid door de vele mani-
pulaties ongetwijfeld een locus minoris resistentiae is. Dat de tepels exogeen besmet
kunnen worden, spreekt vanzelf. Het zou volgens Prof. de Blieck interessant zijn
na te gaan, hoeveel tijd, nadat blaren in mond en klauwen zijn ontstaan, de tepel-
huid nog gevoelig is om door het virus geïnfecteerd te worden.

Van veel belang achtte Prof. de Blieck de mededeelingen van Dr. Frenkel,
dat ook zonder gebruikmaking van serum, doch met toepassing van de desinfec-
teerende behandeling volgens Dr. Picard, goede resultaten werden verkregen.
Hieruit bleek, dat de hygiënische behandeling bij het succes de eenige rol gespeeld
had. Prof. de Blieck stelde zich voor. dat indien deze hygiënische behandeling op

den voorgrond wordt geplaatst en de dieren op zooveel mogelijk natuurlijke wijze
worden besmet, de schade van het mond- en klauwzeer tot geringe afmetingen
wordt beperkt.

Ten slotte wilde Prof. de Blieck nog een enkele opmerking maken over de
maatschappelijke zijde van deze experimenten. Hij begreep, dat Dr. Frenkel
geen experimenten in de praktijk zal doen, vóór dat zij in het laboratorium vol-
doende basis van betrouwbaarheid hebben gegeven. Hij betreurde het echter, dat
over dit onderwerp reeds zooveel populair geschrijf is geweest in de groote en de
kleine pers. Er is geen mond- en klauwzeer-epizoötie in ons land geweest, waarbij
de couranten vanaf den beginne zoo vol hebben gestaan over deze ziekte, zoowel
wat de bestrijding als het onderzoek betrof. Het is natuurlijk goed het publiek voor
te lichten, doch dat resultaten van onderzoekingen, vóór dat zij afgeloopen zijn,
reeds publiek bezit worden, is verkeerd. Er zijn artikelen verschenen, die de hier
besproken methode als zeer gunstig bestempelden, waarbij de behandelingsmethoden
van Dr. Picard naar voren werden gebracht en gunstig beoordeeld. Daarna volgden
weer artikelen, waarin aan deze behandelingsmethode niet de juiste waarde werd
toegekend en waarin kennelijk de bedoeling lag, het werk van Dr. Picard op den
achtergrond te plaatsen. Onmiskenbaar zijn beide artikelen door dierenartsen
geinspireerd. Het behoeft geen betoog, dat dat geschrijf niet ten goede kwam aan
ons prestige bij de veehouders. Op het gebied van de mond- en klauwzeerbestrijding
waren de dierenartsen toch al niet bijzonder populair.

Het leek Prof. de Blieck noodzakelijk rustig te blijven doorgaan met het doen
van experimenten in laboratorium en in de praktijk, iets wat hij aan Dr. Frenkel
natuurlijk niet behoefde te zeggen ; met mededeeling van resultaten, voor deze goed
bezonken zijn, is het beste te wachten. Prof. de Blieck wilde de groote trom niet
roeren, voordat goede resultaten verkregen waren, het leek hem ook verkeerd dat
te doen, terwijl, wanneer er succes geboekt kan worden, het niet noodig is.

Prof. de Blieck meende, dat het onze taak moet blijven de aandacht van den
veehouder te vestigen op het groote belang van hygiënische maatregelen, door
voorlichting en door demonstraties de veehouders te wijzen, dat op die manier de
schade door het mond- en klauwzeer aanmerkelijk kan worden beperkt. Van de
toepassing van immuun-serum of reconvalescenten-bloed, -plasma of -serum, zijn
onder bepaalde omstandigheden zeker gunstige resultaten te verwachten. Wanneer
de dierenartsen op die wijze werken, zullen zij ook ten opzichte van de mond- en
klauwzeer-bestrijding den dank van de veehoudendc bevolking in Nederland kunnen
oogsten.

Dr. Frenkel was Prof. de Blieck zeer dankbaar voor zijn uiterst welwillende
woorden. Al had Prof. de Blieck de laatste jaren dan niet in het mond- en klauw-
zeervraagstuk gearbeid, hij had toch vroeger volop gelegenheid gehad zich er mede
bezig te houden, ook wat betrof de simultaanenting.

Het groote verschil met vroeger zit in het nu toepassen van de hygiënische maat-
regelen, wat toen niet geschiedde ; ook waren deze maatregelen bij het genomen
besluit van het Internationaal Congres in 1934 nog niet bekend.

Dr. Frenkel twijfelde er niet aan dat tepelblaren ook haematogeen kunnen
optreden, hij had dat ook niet ontkend ; hij bleef er echter bij, dat het grootste aantal
exogeen ontstaat. Dat op een gescarificeerde huid na infectie met pokstof pokken
ontstaan is toch nog geen bewijs voor haematogene genese van tepelblaren.

Door deze argumenteering, waarbij Prof. de Blieck doelde op de proef van Cal-
mette en Guérin, scheen de heer de Blieck eer toe te geven, dat de infectie exogeen
ontstaat, aangezien het intraveneus ingespoten vaccine-virus met de bloedbaan
ook in de door scarificatie gelaedeerde huid komt en het wonde epitheel infecteert,
als ware het virus van buiten af gekomen. Uit Prof. de Blieck\'s betoog zou men
moeten afleiden, dat slechts een gelaideerde tepel haematogeen kan worden besmet.
Hieruit viel wederom af te leiden, dat de tepel dus niet is een praedilectieplaats
in denzelfden zin als de klauwranden en tusschenklauwspleet, doch een bijkomstige,
waarvan infectie met mond- en klauwzeer, door het toepassen van den hygiënischen

maatregel van het wasschen der handen met £% natronloog, grootendeels is buiten
te sluiten. Dit had de erv aring bij het verrichte experiment geleerd.

Dr. Frenkel bleef groote waarde hechten aan de hygiënische maatregelen die
streng doorgevoerd moeten worden.

Wat de plaats van infectie bij de enting betreft, dit blijft altijd nog een groot
probleem ; zonder twijfel is de tandelooze rand iets minder gevoelig dan het tong-
slijmvlies. Bij zijn experimenten had Dr. Frenkel ook gebruik gemaakt van de
hoornbasis ; men kan ook infecteeren op de behaarde huid, ook subcutaan of intra-
veneus, in al die gevallen is er echter een veel grootere hoeveelheid virus noodig.
Het zal echter aangewezen blijven steeds de gevoeligste plaatsen voor de infectie
te nemen, omdat men dan de grootste zekerheid krijgt voor de te bereiken resultaten.

Bij de verdere discussie had Prof. de Blieck nog opgemerkt, dat hij niet bewezen
achtte dat de blaren op de tepels meer exogeen dan endogeen zouden ontstaan.
Het voorstel van Dr. Frenkel, een experiment met een tiental runderen hieromtrent
te nemen, werd door Prof. de Blieck gaarne aanvaard. Hij stelde er prijs op, dit
experiment met Dr. Frenkel samen te doen en hij twijfelde niet of de Veeartsenij-
kundige Dienst zal de benoodigde gelden daarvoor beschikbaar stellen.

Het speet Dr. Frenkel dat Prof. de Blieck niet voldoende waarde kon hechten
aan de gedane waarnemingen bij circa 1500 runderen. Daarbij is toch gebleken,
dat de blaren aan de tepels niet gelijktijdig ontstaan met de andere blaren, zij ont-
staan altijd later. Zou men een aantal runderen besmetten en daarbij de tepels
uitwendig beschutten, dan zou misschien het bewijs voor het ectogeen ontstaan te
leveren zijn ; volgens hem is praktisch het bewijs bij zijn onderzoekingen reeds
geleverd, theoretisch echter niet.

Op een vraag van Prof. de Blieck waarom in Ruinerwold de resultaten van het
experiment van Dr. Frenkel zoo slecht zijn geweest in tegenstelling met gevallen
in andere deelen van ons land, antwoordde Dr. Frenkel, dat het behandelen met
jodium-tinctuur volgens Dr. Picard daar niet is toegepast.

Collega A. H. M. H. Hendrickx had ongeveer een 250 dieren simultaan geënt
en had daarbij maar zelden blaren op de tepels gezien ; waren er blaren gekomen,
dan waren deze gewoonlijk klein en ontstaan op plaatsen, waar de tepels bij hel
liggen in aaniaking met de klauwen geweest waren, wat uil de bruine verkleuring
door het Jodium te bemerken was.

Volgens hem waren wij met de simultaanenting al een goed eind op weg ; de
runderen beneden het jaar ondervinden van die actieve immuniseering geen onaangename
gevolgen ; bij de oudere dieren is het dikwijls minder mooi, omdat de klauwen nog
in het proces betrokken worden. Kon men een entstof krijgen, waardoor de klauwen
vrij bleven, dan zou die entstof al weer veel verbeterd zijn.

Dr. Frenkel beaamde dat het allang aangewezen was de jonge dieren, de
hokkelingen, te gaan immuniseeren, deze zijn voor die immunisatie het meest aan-
gewezen. Het is echter moeilijk tegen het mond- en klauwzeer te gaan enten,
wanneer wij in een periode verkeeren, waarin het land vrij is van mond- en klauw-
zeer. Dit is voor het oogenblik nog practisch onuitvoerbaar.

Dr. C. Bubberman had in fndië vaak het mond- en klauwzeer, dat daar overal
voorkomt, medegemaakt. Het leek hem aangewezen te zoeken naar een entstol,
die een zekeren graad van immuniteit zou kunnen geven. Door de dierenartsen in
Indië is er nooit zooveel aan dat vraagstuk gewerkt, omdat het daar, door het milde
verloop, niet van zoo groote beteekenis is. Zou de hygiëne bij de bestrijding een
groote rol moeten spelen, dan ziet het er voor Indië niet zoo gunstig uit, omdat deze
in Indië nog veel te wenschen overlaat.

Omdat het verloop in Indië zoo mild is, zou de vraag gesteld kunnen worden
of het misschien aangewezen zou zijn smetstof uit Indië te verkrijgen, wat met het
tegenwoordig snel vervoer in elk geval mogelijk zou zijn.

Dr. Frenkel had ook reeds zijn aandacht gewijd aan het verschil in hevigheid
van de smetstof; in dat verband had hij reeds in Engeland enkele O-stammen aan-
gevraagd.

Collega J. H. ten Thije vestigde de aandacht op het laatste artikel van Dr.
Frenkel in het Tijdschrift voor Diergeneeskunde van 15 Januari 1938; in dat
artikel deelde Dr. Frenkel mede, dat er weer ruimschoots gelegenheid is om zich
Ie verdiepen in de vraag of mogelijk het mond- en klauwzeer niet een ziekte zou zijn,
die spontaan zou kunnen ontstaan.

Ten Thije vroeg nu of wij bij deze wijze van ontstaan zouden moeten denken
aan een ferment, dat bij andere dieren aangekomen, in staat zou zijn tot vorming
van hetzelfde product aanleiding te geven.

Dr. Frenkel meende, dat indien hij hier op zou moeten antwoorden, hij toe-
stemming zou moeten vragen voor het houden van een aparte voordracht over de
vraag of virus een doode of een levende stof is.

Door verschillende onderzoekers wordt het spontaan optreden van het mond- en
klauwzeer aangenomen. Het komt toch voor, dat men in eens hoort van het optreden
ervan in een afgelegen streek, zonder dat men met het meest nauwkeurige onder-
zoek kan nagaan waar het vandaan gekomen is. Men neemt dan aan, dat het spon-
taan ontstaan is door het zich vormen van een abnormaal celstofwisselingsproduct.
Dr. L. W.Janssen b.v. staat op het standpunt, dat het virus van mond- en klauwzeer
een levenloos iets is.

Dr. J. H. Picard wilde vooral de practici opwekken om bij de nog optredende
gevallen van mond- en klauwzeer volle aandacht te schenken aan zijne hygiënische
methode van behandelen, die hij hun met de meeste warmte kon aanbevelen. In
de gewone gevallen zijn zeer goede resultaten te bereiken met de Jodium-behan-
deling van de klauwen en met de natronloog behandeling van de tepels en de handen
van de melkers.

EEN NIET VEEL VOORKOMENDE PLAATS VAN BLAAR-
ONTWIK KELING BIJ EEN RUND LIJDENDE AAN
MOND EN KLAUWZEER

Bij een koe lijdende aan mond- en klauwzeer werden door mij
groote blaren waargenomen op vulva en in schaamstreek. Verder op
een groot gedeelte der huid van kruis, lendenen en flank. Na het door-
breken der blaren werd de huid plankhard door het indrogen van het
excretum.

Hier had men dus te doen met een geval, waarbij zich de blaren
niet alleen op de praedilectieplaatsen ontwikkelden.

In mijn praktijk op Sumatra\'s Oostkust had ik bijna elk jaar wel met
mond- en klauwzeer te doen. Melkbedrijf en koeien waren daar van
zeer ondergeschikt belang ; hoofdzaak waren de trekossen, en in ver-
band daarmede stond de bestrijding van het klauwzeer op de voor-
grond.

Steeds liet ik, indien het werk op de betreffende ondernemingen
dit eenigszins toeliet, bij het uitbreken der ziekte de geheele veestapel
besmetten, door scarificaties in het mondslijmvlies te maken, en die
in te wrijven met een stukje doek, dat doordrenkt was met virulent
speeksel (verzameld uit een mond met pas doorgebroken blaren).
Zoodra de geënte dieren de eerste verschijnselen toonden (overmatig
speekselen) werden de klauwen goed gereinigd en de dieren op stal
gezet op een stroobed (van alang-alang).

Als behandeling werden veelal de eerste dagen voetbaden toegepast;
(een vlakke bak, zoo groot dat een volwassen rund er in kon staan,
werd tot aan de hoogte der bij klauwen gevuld met creoline-

oplossing waarin de patiënten tweemaal daags een paar minuten
stonden ; tegelijkertijd werden dan mond en neus gereinigd en uit-
wendig met creoline gewasschen. Verder werden de aangedane
plaatsen der klauwen dagelijks gepenseeld met perugecn (dat boven-
dien het voordeel heeft door zijn geur vliegen afzijdig te houden).
Joodtinctuur vond ik op den duur te irriteerend, vooral bij loslatende
hoornzoom, bovenaan de klauwen. Wel is verdunde joodtinctuur,
i op iooo water b.v., goed voor mondwassching.

De eerste dagen werd slechts week voedsel verstrekt ; bij hevig
mondlijden zelfs geen gras ; drinkwater zoo mogelijk onder het bereik
der dieren.

De ziekte verliep op deze wijze bijna altijd goedaardig ; vele dieren
konden al spoedig weer gebruikt worden. Bij veestapels waarin jaren
achtereen de ziekte voorkwam, waren er het tweedejaar al dieren die
weinig of niet reageerden op de kunstmatige besmetting. Echter kwam
het ook voor dat een os reeds voor de tweede maal de ziekte kreeg
voordat zijn klauwen na de eerste aanval waren afgegrocid.

Het derde jaar was het niet reageeren regel, en daar een goede
trekos verscheidene dienstjaren heeft, werd het mond- en klauwzeer
over het geheel door de planters ook niet als een groote plaag beschouwd,
zooals in Europa.

Na hevig mond- en klauwzeer komt het, vooral aan de kroon maar
ook wel dieper, tot loslating der hoorn van de matrix ; zeer zeker ten-
gevolge van blaarvorming. Onder de oude hoorn wordt nieuwe

gevormd ; aan de zool ziet men hetzelfde, en tussen de oude en de
nieuwe zool kan gemakkelijk vuil geraken. Het is zaak dergelijke
klauwen nu en dan na te zien en te besnijden. Sommige dieren loopen
na een hevig klauwzeer pijnlijk tot de oude klauwen geheel zijn afge-
groeid en door nieuwe vervangen. Worden d.e afgroeiende klauwen
niet besneden, dan kunnen, als het betreffende rund alleen op week
terrein loopt, de klauwen op knolhoeven gaan gelijken en de gang van
het dier is dan ook als die van een paard met knolhoeven.

In de Echo Vétérinaire \') las ik een stukje : „La fourbure des bovidés
comme complication de la fièvre aphteuse", waar gevallen beschreven
worden waarbij runderen 5310 dagen na het begin der ziekte terwijl
de algemeene verschijnselen reeds verbeterden, hevige pijn in de
klauwen kregen, zoodat zij niet durfden te gaan liggen of op te staan :
bloedingen onder de klauwhoorn, soms loslating van de klauwen.

Het lijkt mij waarschijnlijk dat die laesies het indirecte gevolg waren
van blaarvorming in de klauwen.

Ik zag in Deli ook eenige malen een verschijnsel, dat ik echter niet
in verband bracht met Mond- en klauwzeer, nl. abnormale haargroei.
De dieren (zebus) waren erg mager en hadden dor en opvallend lang
haar. Overigens geen ziekteverschijnsels, maar slap en ongeschikt
voor werk ; ook zorgvuldige verpleging bracht geen verbetering.

Nu las ik onlangs in een fransch tijdschrift ¹) een stukje over : „post-
aphteuze hypertrichosis" ; Deze „vaches poilues", 15 stuks, hadden,
bij sectie allen eenzelfde afwijking in de hypophyse : multipele infil-
tratie-haarden, vooral in de voorste kwab. Bij 16 andere runderen, die
ook mond- en klauwzeer hadden gehad, (4 waren aan de peracute
vorm gestorven) bestonden geen hypertrichose en ook geen hypophyse-
vcrandcringen. De schrijver schrijft de hypertrichosis toe aan invloed
van hypophyse-hormonen, en de hypophyse-afwijkingen aan het mond-
en klauwzeer. Het zou interessant zijn na te gaan of er na de tegen-
woordige epizoötie in Nederland „harige koeien" ontdekt worden,
en die dan op genoemde afwijking te onderzoeken.

¹) Cahiers de méd. vét. 1937, Vol. VII, No. 3, uit : La Clinica Veterinaria 1936.
Ref. in Tijdschr. v. Diergen. 1937, afl. 22, blz. 1309.

Uit literatuurstudie blijkt dat myomen van het genitaalapparaat bij de huis-
dieren minder frequent voorkomen dan bij den mensch ; onder de huisdieren staat
het rund echter bovenaan. Zij komen in alle onderdeelen van het genitaalapparaat
voor (ovarium, lig. lata, uterus, vagina), doch zijn bij het rund nog niet in de tuba
gevonden. Naast zuivere leiomyomen worden mengvormen • fibroleiomvoom, fibro-
myxoleiomyoom en angiofibroleiomyoom besproken.

Bij de microscopie wordt op de bundelbouw, de worstvormige kern en de karak-
teristieke kleuring in v. Giesonpraeparaten gewezen.

(Men mist in dit artikel bij de mengvormen de overweging, dat vaak een secundaire
bindweefselvorming optreedt o.a. door ongunstige bloedvoorziening, waardoor het
karakter van menggezwel soms niet zeker is. De opmerking dat bij den mensch vaak
bloedingen voorkomen, in tegenstelling met het rund, is onjuist ; dit geldt alleen voor
zoogenaamde adenomyomen van den mensch. Ref.).

pietro Ajello ¹) beschrijft drie gevallen van melanomen bij donkerharige paarden,
waarbij de microscopische diagnose op sarcoom gesteld werd. Volgens de meening
van den Schr. zouden deze gevallen er toe bijdragen de juistheid van de theorieën van
Jaeger en van v. Dorssen over het ontstaan van melanomen bij oude schimmels in
twijfel te trekken.

Zooals vaak bij onderzoekingen over melanomen, wordt veel werk gemaakt van
de literatuur, terwijl nieuwe gezichtspunten in dit uiterst moeilijke gebied uitblijven.

In de laatste jaren is gelijktijdig gewerkt in de vergelijkende pathologie der testis-
gezwellen in Alfort en in het laboratorium van Peyron. Hierbij schreef Jacquart
over het seminoom bij paard, hond en mensch, hierbij als uitgangspunt nemende
de door Peyron aangetoonde kristalloiden, die normaliter in spermatogonieën en
cellen van Sertoli voorkomen (de Winiwarter).

Over de tumoren uitgaande van interstitieele cellen schreven Peyron, Blanchard
en Salomon, waarbij zij in samenwerking met Verge en Goret overgang van
spermatogonieën in interstitieele cellen in sommige tumoren bij hond en paard hebben
gevonden, evenals in de embryonale testikel bij het paard.

Over praecarcinomateuze veranderingen in de testikel is bij den mensch weinig
bekend (Chevassu, Pick, Lecène). Bij het paard zijn door Peyron, Corsy en Blan-
chard bij oude dieren overgangen beschreven tusschen sclerose-hyperplasiekknobbels-
adenomen leidende tot het ontstaan van carcinoom.

Bij stier en hamel zijn weinig onderzoekingen bekend. Drieux en Mendoza ²)
onderzochten nu in La Villete 7840 testikels van stieren en 5023 van hamels. In dit
materiaal vonden zij aan tumoren en tumorachtige woekeringen : 20 gevallen bij
den stier, 2 gevallen bij den hamel, naast allerlei andere pathologische afwijkingen
(ontstekingen, tuberculose, aspermiogenese). Evenals het carcinoom zijn de prae-
carcinomateuze veranderingen bij deze dieren zeldzaam, een omstandigheid, die
waarschijnlijk ermee samenhangt, dat zij reeds op betrekkelijk jeugdige leeftijd

¹) PiETRO Ajello. Beitrag zum Studium der melanotischen Tumoren bei dunkelhaarigen
Pferden. Wiener tierarztl. Monatschr. 1937, S. 513.

²^s) H. Drieux en M. A. Mendoza. Les états précancéreux dans le testicule chez le taureau
et le bélier. Bull, de l\'acad. vét. de France 1937, p. 242.

worden geslacht. Schr.\'s onderscheiden de praccarcinomateuze veranderingen in
drie groepen :

1) adenoom, vrij veelvuldig voorkomend als gevolg van functioneele regressie van
de zaadbuisjes. Zooals de Schr\'s zelf opmerken is de naam-.,adenoom" eigenlijk fou-
tief voor deze hyperplastische woekeringen, waarvan het nooit zeker is, dat zij bio-
logisch echte tumoren voorstellen. Intusschen is het mogelijk dat uit dergelijke
hyperplasie-haarden een carcinoom zou kunnen ontstaan.

2) adenoma papilHferum een echte tumor, die alleen bij den stier is gevonden (ook
bij den mensch en de andere huisdieren is zij niet bekend). Schr.\'s gelooven dat hieruit
waarschijnlijk carcinomen ontstaan, mits de dragers ervan lang genoeg in leven
blijven.

3) adenoom met maligne ontaarding zou uit 1 en 2 kunnen ontstaan, meestal uit 2.
Hc.ewel dergelijke gevallen beschreven en afgebeeld worden, is een directe overgang
in het seminoom nog niet waargenomen. Nieuwe onderzoekingen zullen dit moeten
bevestigen.

Vai.ade \') geeft een uitstekend overzicht van het experimenteele kankeronderzoek
in chemische richting, waarbij vooral de aandacht gevestigd wordt op de onderzoe-
kingen van de laatste jaren, uitgaande van het Eondensche kankerinstituut, door
Kennaway, Gook e.a. waarbij zeer systematisch naar de carcinogene stoffen in de
teer is gezocht, met als resultaat het 1-2-5-6 dibenzanthraceen (1930) en later ver-
schillende andere stoffen met een phenanthreenkern.

Voor verschillende van deze stoffen is het aannemelijk, dat zij door het organisme
onder pathologische omstandigheden kunnen worden gevormd (cholanthreen en
meth/lcholanthreen).

Vclgens Engelsche en Amerikaansche onderzoekers komen onder de carcinogene
stoffen ook hydrocarbonen van anderen bouw voor (o.a. tetraphenylmethaan). Van
bijzonder belang is, dat in een groot aantal stofwisselingsproducten, zoowel als in
hormonen, ook phenanthreenkernen voorkomen (cholesterine, folliculine, enz.),
waardoor het noodzakelijk is geworden hun beteekenis voor het ontstaan van kanker
nader te onderzoeken. Voor het folliculine zijn in deze richting steeds verschillende
onderzoekingen verricht (Loeb, Lacassaonf., Nika, Burrows), terwijl eveneens is
nagegaan of klassieke carcinogene stoffen als 1-2-5-6 dibenzanthraceen en 1-2 benzo-
pyreen oestrogenc eigenschappen bezitten (Cook, Dodds, Girard). Deze laatste
vraag schijnt bevestigend beantwoord te kunnen worden ; de onderzoekingen met
folliculine zijn nog niet voldoende te overzien.

Beschrijving van vijf gevallen van z.g. blastomycose, waarbij in uitstrijkjes,
in coupes en in cultures geen bacteriën konden worden aangetoond ; waarbij boven-
dien in twee gevallen cavia\'s en konijnen geënt met materiaal uit de haarden, na
6 maanden, bij nauwkeurig onderzoek, geen afwijkingen toonden.

Als positieve bevinding vermelden zij kleine ronde of ovale lichaampjes, I—5
micra groot, met basische kleurstoffen sterk gekleurd, zoowel in de necrotische
gebieden, als in het granulatieweefsel, intra- en extracellulair, solitair of soms in
paren voorkomend. Zij doen denken aan gistcellen ; schrijvers spreken dan ook
de mogelijkheid van blastomycose uit, waarbij nadrukkelijk wordt gestipuleerd,
dat over deze bevinding niets met zekerheid valt te zeggen, zoolang niet reinculturen
en positieve infcctieproeven verkregen zijn. De literatuur wordt uitvoerig critisch
besproken, waarbij vooral de tuberculeuze natuur der veranderingen wordt bestreden

¹) J. Verge, L. Tachon et H. Drieux. Ccntribution a l\'étude des lésions nodulaires
du muscle chez les Bovidés : le granulome de Röckl. Receuil de méd. vét. 1937. Tome 113,
p. 129—143.

Over de anachoretische werking van periapicale granulomen aan den
wortel van geïnfecteerde tanden.

Bij plaatselijke ontsteking (een reactie van het lichaam) treedt op : phagocythose,
regeneratie en herstel van weefsel, dus granulatieweefsel, waarvoor kenmerkend
is het sterke zuurstofverbruik en de vorming van koolzuur, die aan het ontstoken weef-
sel een zure reactie geeft.

Volgens onderzoekingen van Menkin in Amerika heeft ontstoken weefsel de
eigenschap stoffen met electronegatief karakter vast te leggen. Zulke stoffen zijn try-
paanblauw, colloidaal ijzer, proteïnen en micro-organismen.

Ascoli en zijn medewerkers stelden vast dat ontstekingsachtige nieuwvormingen,
microörganismen, die zich in het lichaam bevinden, aantrekken en vastleggen.
Zulk een ontstekingachtige nieuwvorming is bijvoorbeeld het granuloom, dat ont-
staat als gevolg van injectie van de verzwakte tuberculose-bacil volgens Calmette-
Guérin. Het granuloom vormt zich 10—>5 dagen na injectie en bij infectie met
tuberkelbacillen blijkt het granuloom deze aan te trekken, waarna ze door pha-
gocythose verdwijnen.

Dit verschijnsel noemt Ascoli de anachorese, zoodat derhalve de concentreering
der microörganismen op een ontstoken plaats een acuut worden der ontsteking
kan veroorzaken, indien de aangetrokken microörganismen in het reeds ontstoken
weefsel zich gaan nestelen.

Csernyei *) deed proeven bij honden, door eenige tanden of kiezen aan te boren
en er na devitalisatie met arsenik de pulpa uit te verwijderen en het kanaal open te
laten. Na 10 dagen vormt zich een granuloom. Daarna wordt endoveneus een suspen-
sie van Bac. Bang ingespoten. Na ongeveer twee weken sterft de hond. De aangeboorde
tanden worden getrokken en van het ontstoken wortelweefsel wordt een suspensie
in physiologische NaCl bij cavia\'s ingespoten.

Het blijkt, dat gave kiezen en bloed geen veranderingen bij de cavia\'s veroorzaken,
de aangeboorde kiezen echter een Bang-infectic te voorschijn roepen. Voor de
praktijk is het belangrijkste, dat zelfs na zorgvuldige desinfectie van het wortelkanaal
het granuloma periapicale blijft bestaan en anachorese opwekt, met als gevolg een
acute paradentitis. Versélewel.

Het betreft hier een drietal gezwelsoorten bij het rund en wel in de eerste plaats
een zeer groot fibroma molle aan de linkerhalsvlakte van een 6 jarige koe, welk ge-
zwel gesteeld was en een omvang had van 65 bij 100 cm en gedeeltelijk bedekt was
met hoornschubben.

De operatie bestond in het wegnemen ter hoogte van de basis van de steel, waarbij
een dunne gummidrain werd aangelegd.

Later bleek een heroperatie noodig, daar het gezwel, nog wegende 1 kg, zich
om de vena jugularis heen uitbreidde. Na een grondige verwijdering hiervan kon de
koe na 2 maanden genezen de kliniek verlaten.

Van een bij het rund weinig voorkomende tumorsoort, het melanofibroom, be-
spreekt Möller-Sörensep ¹) er een 6-tal welke op verschillende plaatsen bij dit
dier aanwezig bleken (voorvoet, binnenvlakte tibia, borstbeen, liesstreek, achter het
schouderblad en aan de hals).

De schr. meent te mogen aannemen, dat ondanks het voorkomen van echte
melanomen bij het rund, de prognose in tegenstelling met die bij het paard en de
hond, na een radicale operatie gunstig gesteld mag worden.

¹) Prof. Aage Möller-Sörense. Einige Operationen von Geschwülsten bei Rindern.
Münch. Tierärztl. Wochenschr. No. 20, 1937 S. 234.

Ten laatste nog enkele voorbeelden van hevige papillomatosis aan kop, hals en
nerstreek, waarbij deze operatief werden verwijderd (van i kalf 24 J kg wratten!

Bestraling, insmeren met 50% Calciumcarbonaatzalf of een subcutane injectie
van wrattenextract volgens Biebf.rstein en Süszenbach gaven geen afdoende resul-
taat; alleen een radicale wegneming bleek doeltreffend. Middelkoop.

Kovacs *) geeft allereerst van de verschillende gezwelvormingen van de beenderen
< f:n korte beschrijving. Röntgenologisch kan eventueel worden uitgemaakt of de
gezwellen van myelogene- of periostale oorsprong zijn. De beslissing goed- of kwaad-
aardig is niet steeds mogelijk. In gevallen van kwaadaardige gezwellen is de afgrenzing
naar het nog intacte been toe niet scherp, de omgeving van het gezwel is kalkarm,
het gezwel breekt door de bastsubstantie heen en dringt in de weeke deelen.

Bij goedaardige gezwellen zijn de contouren naar het gezonde been scherp be-
grensd ; de structuur van het naburig been is intact, met normaal kalkgehalte.
Wanneer de grenzen van het gezwel scherp zijn betreft het een uitgegroeid goedaardig
gezwel, wanneer deze niet scherp zijn heeft men met een in groei zich bevindend
goedaardig of met een infiltreerend kwaadaardig gezwel te doen. Het reuzencellen-
gezwel (bruine gezwel) wordt, als goedaardige aandoening, van het beensarcoom
gescheiden. Inde veterinaire literatuur zijn, van klinisch gezichtspunt\' uit beschouwd,
geen mededeelingen daaromtrent gedaan.

Kova.cs geeft aan het einde van zijn artikel een beschrijving van een beengezwel
bij een 14 jaar oude kat. Als diagnose werd gesteld : reuzencel- of bruin gezwel.
De prognose is bij deze gezwelvormingen gunstig. Door operatie (uitkrabben) ge-
neest het proces ; de corticalis moet hierbij zooveel mogelijk worden gespaard ;
recidieven zijn echter niet uitgesloten. Voor bestraling zijn deze gezwellen zeer
gevoelig. Veenendaal.

Hell ¹) beschrijft drie gevallen van carcinoom van het paardenoog. In het eene
geval was beiderzijds de sclera aangetast, in de twee andere beiderzijds het derde
ooglid. In alle drie gevallen heeft hij één oog moeten wegnemen, terwijl hij zich
voor het andere steeds kon beperken tot wegneming van de tumor. Van het oog,
waarbij de bulbus was geëxstirpecrd, werden de oogleden aan elkander gehecht
volgens de methode van Berge. H. is zeer tevreden over het verloop. De oogleden
groeiden steeds per pirmam aan elkaar, terwijl hij blijkbaar van recidieven in de an-
dere oogen geen last had, althans hij spreekt er niet over.

De koe toonde krampen, excitatie en daarna een sterk verminderde spiertonus,
terwijl zij, vroeg in \'t voorjaar, op nog jong gras weidde.

Dit geval leverde niet veel bijzonders op, behalve dat de genezing met een mengsel
van Calciumchloride en Magnesiumchloride, intraveneus aangewend, en direct
daarna 250 cc van een 23% oplossing van Calciumborogluconaat, niet volledig was
cn omdat Metzger ²) wegens de anhydraemie, die hij aannam (het celvolume
van het bloed was 44%), enkele uren later 2 ä 3 gallons (vermoedelijk 11 ä 12 liter)
water, waarin 4 ons (vermoedelijk 124 gr.) keukenzout was opgelost, toediende.
Twee uren later liep het dier in de weide rond.

¹) Dr. Hell. Drei Fälle von beiderseitigem Karzinom am Auge des Pferdes. Deutsche
Tierärztl. Wochenschr. 1937, No. 34, S. 541.

De analyse van het bloed gaf dezelfde uitkomsten, welke wij hier te lande dikwijU
vonden.

M. meent dat het iets bijzonders is dat dit dier niet eenigen tijd tevoren gekalfd
had. Intusschen is voor eenige jaren in ons land het voorkomen van dergelijke ge-
vallen reeds waargenomen. Een nauw verband van grastetanie met den partus be-
hoeft niet aangenomen te worden. B. S.

Een serie van zeven proeven werd door Heywang en Titus¹) verricht ten einde
door een dieet, dat geen vitamine A bevatte, van op verschillende wijze bereid
alfalfameel de vitamine A-waarde te bepalen. Het bleek dat de waarde aan vi-
tamine A sterk varieerde. Van goed alfalfameel kan 1.5% voldoende zijn, van
onbekend alfalfameel is het gewenscht minstens 5% te nemen.

Groote dieren hebben een hooger percentage A in het voer noodig dan kleiiu\'
dieren.

(Het blijkt uit verschillende onderzoekingen van den laatsten tijd dat kunstmatig
gedroogd alfalfa en gras veel meer vitamine A bevat dan in de zon gedroogd. Bij de
moderne machines wordt het gewas gemaaid en gedroogd in een half uur tijdv
te H.).

Vergelijking van levertraan en ultraviolette bestraling als bronnen van
vitamine D voor opgesloten leghennen.

Nestler ²) hield Rhode Island Red hennen gedurende twee jaren binnenshui»,
zonder toegang tot direct zonlicht. De eene groep kreeg 2% levertraan in het voer,
de andere groep werd gedurende 15 minuten per dag bestraald. Een derde groep
kreeg geen vitamine D toevoeging. Een bepaalde Ca : Ph. verhouding werd gedurende
den proeftijd vastgehouden. Het vitamine A gehalte van het voer was voldoende

Levertraan gaf betere resultaten dan bestraling. De levertraan-kippen aten méei
dan de anderen, doch per dozijn eieren werd minder voer opgenomen.

Het percentage asch en Ca in de schalen was gelijk voor beide bronnen van vita-
mine D. Het percentage Ph was bij de levertraan-kippen het laagst.

Pletnjev \') beschrijft een eigenaardige proef om te zien of kuikens over vol -
doende vitamine A in het voer beschikken. Men brengt de kuikens in een vertrek
met een blauw en een rood gekleurd raam. Normale kuikens die uit een donker vertrek
komen gaan op het blauwe licht af en kuikens die uit een licht vertrek komen gaan
naar het roode licht.

Kuikens die een tekort aan vitamine A in het voer kregen trokken direct op het
roode licht af, of zij uit een donker dan wel een licht vertrek kwamen. Bij de proeven
werden reeds resultaten verkregen met kuikens die pas 5 a 10 dagen geen vitamine /\\
meer kregen.

Het effect van radio-actieve P. op het bloed van Wit Leghorn kuikens was anders
dan na bestraling met Xstralen. De lymphocyten die gevoelig zijn voor Xstralen
worden door P. niet aangetast. De polymorph-nucleaire leucocyten verminderen in
aantal. Dit effect wordt waarschijnlijk teweeggebracht door de afzetting van radio-
actieve P. in de beenderen, waardoor het beenmerg met jS-stralen gebombardeerd

¹^]) B. W. Heywang and H. W. Titus. Alfalfa leaf meal as a source of vitamin A foi
growing chickens. Journal of agricultural research. Vol. 54, 1937, p. 559.

²) R. B. Nf.stler. Comparison of cod-liver oil and ultraviolet irradiation as sources of vitamin
D for confined laying hens. Journal of agricultural research. Vol. 54, 1937, p. 571

wordt. Basophiele cellen en monocyten worden niet merkbaar beïnvloed, er werd
echter een vermeerdering van de eosinophile cellen geconstateerd. Deze onderzoe-
kingen kunnen licht werpen op de mogelijkheid radio-actieve P. te gebruiken bij de
bestudeering van myelogene leucaemia en anders afwijkingen in de bloedvorming.
Door het gebruik van radio-actieve P. werd geen schadelijke invloed bij kuikens
ondervonden. te Hennepe.

Verschillende groepen kuikens werden opgefokt op aparte granen aangevuld
met gedroogde karnemelk, gemalen oesterschelpen, beendermeel, zout en levertraan.

Gemalen haver gaf een veel betere groei en bevedering tot 10 weken oud dan
tarwe of mais. Het maisrantsoen gaf de minst goede resultaten en 87% der kuikens
kreeg perosis. De verschillen in groei werden niet veroorzaakt door verschillen
in de hoeveelheid eiwit in de rantsoenen.

Het effect van verschillende graansoorten in het mestvoer op de samen-
stelling van het lichaamsvet der kippen ¹)

Groepen Licht Sussex hanen werden gedurende 12 dagen gevoed op een rantsoen
van 12 deelen gedroogde ondermelk en 88 deelen gemalen haver, maismeel en gerste-
meel. Het effect dezer granen op de samenstelling van het vet werd gemeten door
bepaling van het moleculair gewicht en de jodiumwaarde van het vet en van de
samenstelling, het moleculair gewicht en de jodiumwaarde van de vaste en vloeibare
vetzuren. Het zachtste vet werd geproduceerd op haver bij volwassen kippen en op
mais bij jonge dieren. Gerst leverde in beide gevallen harder vet. Mais had geen
ongunstige invloed op de samenstelling van het vet van jonge of volwassen dieren
als het mestproces snel verliep, maar het gaf een harder vet dan dat wat geleverd
werd door een rantsoen van gemengd graan en eiwit.

De verteerbaarheid werd bestudeerd bij 2 hanen die zonder eenig grit waren
opgefokt. Als grit gevoerd werd verbeterde de verteerbaarheid van alle voedingsstof-
fen, vooral van vet en ruw vezel en speciaal bij de voedering van graanvoer was dit
het geval.

Bij allerlei onderzoekingen is gebleken dat de verspreiding van besmettelijke
pluimveeziekten voor een deel door de voerbakken geschiedt. Van Es en Olney ³)
geven in bovengenoemde brochure beschrijvingen aan de hand van teekeningen
van hygienische voerbakken.

Gedurende proeven met de vier graansoorten apart, van welke 55 gram per dag
per hen gegeven werden, legde de tarwegroep 6.032 kg eieren, de havergroep
5.409 kg, de gerstgroep 3.795 kg en de roggegroep 4.158 kg.

¹) E. M. Cruickshank. A note on the effect of different cereals in the fattening ration on
the composition of the body fat of the fowl. Journal Agricultural Science. Vol. 27, 1937,
P- 3°9-

²) J. C. Fritz. The effect of feeding grit on digestibility in the domestic fowl. Poultry
Science. Vol. 16, 1937, p. 75.

³^a) L. van Es and J. F. Olney. The evclution of a sanitary type of chick feeder. Bulletin
306, March 1937. The University of Nebraska, College of agriculture, Experiment.
Station, Lincoln.

⁴⁸) E. Mangold and H. Damköhler. Versuche über die Eignung der Puppen des Seiden-
spinners als Eiweissfutter bei Legehühnern. Archiv für Geflügelkunde. Vol. 10, 1936, p. 359.

poppen vergeleken met vischmeel. In het rantsoen werd 10 en 20% van dit meel
gemengd. De resultaten met vischmeel waren beter dan met zijderupsen. Het hooge
percentage zijderupsen gaf meer eieren doch had een ongunstig effect op het gewicht
der hennen. Mogelijk ontstaan de minder goede resultaten door het hooge vetge-
halte der rupsen. Het meel bevatte 52% ruw eiwit en 27% ether, extract. De smaak
en geur der eieren werd niet beïnvloed.

Sprinkhanenmeel bleek niet zoo doelmatig als vischmeel, hoewel het zeer goed
bruikbaar is. Het ruwvezel-gehalte is hoog, vandaar dat er niet te veel van gebruikt
mag worden.

Vermeerdering van eiwit in het voedsel veroorzaakt ook een toeneming van de
verteerbaarheid der cellulose. Deze toeneming der verteerbaarheid wordt voorna-
melijk veroorzaakt door eiwitten van dierlijken oorsprong. Gemalen vleesch is in dit
opzicht meer werkzaam dan caseïne.

Vier groepen Wit Leghorn hennen werden gedurende de 4 voorjaarsmaanden
achter gewoon vensterglas gehouden. Een groep kreeg geen levertraan, de andere
groepen resp. 0.29, 0.86 en 1.44 gram levertraan per kip per dag.

De kippen toonden groote individueele variatie in Vitamine-D-behoefte bij een
zelfde productie, doch de grootste doses levertraan voldeed aan alle behoeften.

Het effect van levertraan in het dieet der hennen op de sterfte der
embryo\'s en op het Calcium- en Phosphorus-gehalte van het embryo.¹)

Wit Leghorn hennen die steeds in hokken verbleven waarvan de ramen uit gewoon
vensterglas bestonden, legden eieren die een hooge embryo-sterfte te zien gaven in
de 3e broedweek. Deze sterfte verminderde als de hennen direct zonlicht genoten.
Toevoeging van 2% levertraan deed de sterfte ophouden.

De embryo\'s van hennen die geen Vitamin D kregen hadden een laag Ca- enP-
gehalte gedurende de 3e broedweek en deze lage cijfers correspondeerden met de
hooge sterfte in die week. te Hennepe.

Daar in de laatste jaren vooral in gemengde bedrijven veel aandacht besteed
wordt aan den verbouw van speciale voedergewassen, kan het zijn nut hebben
eenigermate georiënteerd te zijn, omtrent de voedereigenschappen van een paar
hier te lande nog niet zoo gebruikelijke. Dijkstra ³) schreef hierover in een drietal
artikelen een uitgebreid verzamelreferaat, waaraan het volgende ontleend werd.

Mergkool is een meer en meer ingang vindend voedergewas, dat zoowel hoofd-
vrucht als stoppelgewas kan zijn en vooral in den laatsten vorm wordt aanbevolen.
Naarmate de kool later geoogst wordt is het drogestof-percentage hooger. Daar het
gewas lichte vorst goed verdraagt is het geschikt om tot diep in den winter versch
van het land te worden gevoederd. De versche planten hadden een zetmeelwaarde
van 7.6% en een gehalte aan verteerbare eiwitachtige stoffen van 1.76%. Zij be-
zitten verder een hoog kalkgehalte, wat vooral in den winter voor melkvee van belang
is. Bij voederproeven met koeien kwamen geen duidelijke productieverschillen
naar voren, mogelijk is echter dat het vetpercentage door de koolvoedering iets daalt.

¹\') F. M. Fronda. Note.r on locust meal as a poultry feed. Referaat Nutrition Abstracts,
Vol. 6, 1937, p. 1149.

²) F. Usuelli. L\'influenza delleproteine su\'la digestione della cellulcsa neipolli. 6e Wereld-
pluimvee-congres. Leipzig. 1936.

Indien mergkool versch van het land gevoederd wordt en niet in den stal blijft liggen,
heeft zij waarschijnlijk geen nadeeligen invloed op den smaak en den geur van de
melk. Ook de kleur en de consistentie der boter ondervinden er geen nadeel van.

Nu men er in Duitschland in geslaagd is bitterstofarme lupinenvariëteiten
te teelen, trekt deze plant als voedergewas sterk de aandacht, doordat zij een vrij
hoog eiwitgehalte heeft en daarbij slechts geringe eischen aan den bodem stelt.
De gele zoete lupine leent zich het beste om als groenvoeder gebruikt te worden daar
deze varieteit de minste neiging tot hard worden heeft. In dit groenvoeder werd een
zetmeelwaarde van 7.9% gevonden, naast een gehalte aan verteerbare eiwitachtige
stoffen van 2.31%. Bij proeven bleek, dat het een goed voeder voor melkvee is,
dat in groote hoeveelheden gaarne werd opgenomen. Bijvoedering van krachtvoer
was clan eerst bij melkgiften boven 15 kg noodig. De gezondheidstoestand der dieren
bleef steeds goed. Voor ensilage zijn gele zoete lupinen eveneens geschikt, om te hooien
echter minder daar zij dan licht gaan schimmelen. Zaad van zoele lupinen had een
zetmeelwaarde van 71.6% en bevatte 37.1% verteerbare eiwitachtige stof. De bio-
logische waarde van het eiwit uit zaad van gele lupinen was hooger dan die van
het zaad der blauwe, maar lag voor beide variëteiten op een gunstig niveau. Gemalen
is het vooral voor varkens een bruikbaar eiwitrijk voedermiddel. Koeien lusten
het minder graag, hoewel het ook hiervoor wel te gebruiken is. Ook voor kippen
kan het zaad dienst doen.

Over de waarde van de zonnebloemplant als voedergewas en voor ensilage
zijn in Amerika, Scandinavië en Duitschland lal van gegevens bekend geworden,
terwijl ook in ons land eenige ervaringen werden opgedaan. Het eiwitgehalte speelt
bij deze voederplant slechts een ondergeschikte rol en zij is dus meer vergelijkbaar
met gewassen als mais en voederbieten. De samenstelling en de voederwaarde loopen
vrij sterk uiteen naar het groeistadium waarin de planten geoogst worden. Hier te
lande schijnt de zonnebloem alleen als sloppelgewas aanbeveling te verdienen.
Door het hooge kalium- en calciumgehalte der planten worden deze elementen in
vrij sterke mate aan den bodem onttrokken. Groene gehakselde zonnebloemen worden
door melkkoeien goed gegeten en beïnvloeden dc mclkgift niet ongunstig. Ensilage
van zonnebloemen kan het echter niet tegen maissilage opnemen, vooral omdat de
dieren het minder graag eten en daardoor licht minder melk gaan geven. De zonne-
bloem is echter beter bestand tegen nachtvorsten, waarvan mais hier te lande nog
al eens te lijden heeft. Frens.

Biologische waarde van caseïne als een toevoeging aan de proteïnen
van gerst in voederrantsoenen voor varkens.

In Californië heeft men de ervaring opgedaan, dat het voederen van gerst als
eenige proteïnebron een trage groei bij varkens veroorzaakt. Proteïnerijke bijvoegsels
(vischmeel, melkcrijproducten, slachthuisafval) versnelden den groei. Dergelijke
preparaten bevatten echter naast proteine nog andere voedende stoffen, zoodat het
niet zeker is, dat slechts de proteïne het heilzaam effect uitoefent. Hughes \') heeft
daarom proeven genomen in deze richting met caseïne. Hij komt tot deze con-
clusies :

Jonge, opgroeiende varkens, die gevoederd werden met een rantsoen, waarin
de proteïnen van gerst de eenige proteïnebron vormden, groeiden zeer langzaam
en eischten groote kwantiteiten voedsel voor een bepaalde toeneming in gewicht.

Wanneer aan een dergelijk rantsoen nu caseine werd toegevoegd, werd de groei
aanmerkelijk versneld en was een kleinere hoeveelheid voedsel noodig voor eenzelfde
toeneming in gewicht.

Hetzelfde was het geval, wanneer in de plaats van caseine gedroogde bostel werd
toegevoegd.

Verondersteld wordt de mogelijkheid, dat lactoflavine van de caseïne verantwoor-
delijk is voor het nuttig effect, wanneer dit wordt toegevoegd aan de gerst.

\') E. H. Hughes. Biological value of casein as a supplement to the proteins of barley in
laticns for pigs. Journal of Agricultural Research, Sept. 15, 1937, No. 6, p. 461.

In Duitschland wordt slachtvee (en varkens) volgens voorschrift verhandeld naar
levend gewicht. De verkoopers trachten nu dikwijls dit gewicht te verhoogen door de
dieren kort voor het wegen zooveel mogelijk gemalen koren, waaraan zout is toege-
voegd, te voederen en zooveel mogelijk te laten drinken. Tevoren zijn de varkens
vaak gevoederd met producten van de zuivelfabrieken en aardappelen en knollen.
Bij den overgang nu van nat voer op droog vallen slachtrijpe varkens in den stal
plotseling neer en sterven of moeten in nood geslacht worden. Men zou hier te doen
hebben met een eiwitvergiftiging. Er bestaat in Duitschland een bepaling, dat slacht-
vee, dat naar de markt of het abattoir wordt verzonden, vanaf 17 uur voor het
begin van de markt niet meer gevoederd mag worden. Hierbij is rekening gehouden
met de ervaring, dat bij transport de duur der maagvertering zeer verlengd wordt.
Bij getransporteerde varkens wordt soms nog 18 uur na de voedering 2 a 4 kg maag-
inhoud gevonden. Volgens Boncert hebben 12 uur nuchtere ,2 J centenaar zware
varkens, hoogstens een maaginhoud van 2^ kg (gemiddeld —2 kg). Varkens met
4 kg maaginhoud zijn niet nuchter afgeleverd.

De controle der genoemde bepaling schijnt niet volmaakt te zijn. Herhaaldelijk
b.v. vindt men bij sterfte of noodslachting nog te veel voedsel in de maag.

De invloed van temperaturen van 1⁰ tot 4° C. op de levensvatbaarheid
van de rundervin.

Nadat in 1928 van Santen had waargenomen, dat een 3 weken durende koeling
voor het dooden der vinnen onvoldoende was, zijn verschillende onderzoekingen
in het buitenland verricht om na te gaan, tot welke temperaturen men dan wel moest
gaan om een definitief afsterven van de vinnen te verkrijgen. In de practijk is het
nu gebleken, dat een bewaren van het vleesch gedurende 10 dagen bij een tempera-
tuur van — io° C. zekerheid geeft, dat alle mogelijk nog aanwezige vinnen absoluut
zijn afgestorven. Daar deze temperatuur op vele abattoirs niet beschikbaar is, ging
Keller ²) in een serie proeven na, of misschien niet temperaturen boven — 4° C., als
b.v. —2° en —C., voor het dooden in korten tijd zijn te gebruiken. Bij deze proef-
nemingen maakte hij gebruik van een gewijzigde Iwanizky-methode, door Kopt\'
aangegeven; n.1. het naaien van een klein celluloid buisje, van 10 mm lengte en
7 mm middellijn, in het zijden zakje, waardoor men geen kans loopt, dat de vinnen
eventueel zouden worden stukgedrukt in den dikken darm, wat wel bij een zijden zakje
alléén het geval kan zijn.

Bij —1° tot--i C. zelfs nog na25dagen geen verdwijnen van de levensvatbaar-
heid. Na 14 dagen wel niet meer in staat tot het veroorzaken van een infectie.

Bij ■—2° C. na 7 dagen levensvatbaarheid verdwenen. Na 5 dagen geen positieve
infectie meer.

Bij —3° C. na 24 uur nog levensvatbaar. Infectie niet meer mogelijk na t uur.

5 dagen bij een temperatuur van —\'2° G. of 1 uur een temperatuur van —3⁰ of—4⁰ C.,
waardoor de vinnen zoo verzwakt zijn, dat zc geen infectie meer kunnen geven.
Voor alle zekerheid raadt Keller aan, steeds bij dezen tijdsduur nog één dag extra
langer te koelen.

\') J. Bongert. Ueberfutterung. Deutsche tierarztl. Wochenschr. No. 29, 1937, S. 475;
Dtsch. Fleischer Ztg. 1937.

-) Keller. Ueber den Einflusz von Gefriertemperaturen von —1° bis —4° C. auf die Lebens-
1dhigkeil und Invasionsfahigkeit der Rinderfinne. (Z. f. Fl. u. Milchhyg. Jg. 47, 1937,
Pg- 393)-

Voor het invriezen van vinnige runderen werd een geheel volledig automatisch
werkende bevriesinrichting voor 8—10 runderen gebouwd, waarbij door middel
van luchtkoeling een temperatuur van —11° C. werd verkregen. Na het voorkoelen
van de runderen in een voorkoelhuis bij 3° C., totdat in het binnenste van het vleesch
< eri temperatuur van 6° a to° C. was bereikt, werden de dieren gedurende 6 dagen
in de vriesruimte gebracht. Allereerst nam Glietenbero *) waar. dat het niet nood-
zakelijk was, telkens opnieuw een thermometer in het vleesch te steken. Er werden
slechts zeer geringe verschillen waargenomen tusschen een altijd in het vleesch
/iltenden thermometer en een telkens opnieuw aangelegden thermometer.

Het bleek, dat het geheel doorvriezen van de bouten vleesch langzamer geschiedt,
■il naarmate het gewicht van de bouten en het vetgehalte grooter waren. Bij zware
Mieren is na 3 dagen in het binnenste van het vleesch een temperatuur van —3⁰ C.
bereikt. Glietenbero stelt daarom voor in plaats van één dag durende algeheele
doorvriezing van het vleesch bij -3⁰ C., welke temperatuur voortdurend thermo-
metrisch moet worden vastgesteld en welke temperatuur men bereikt na een verblijf
van 21 dagen in een koelhuis, een 6 dagen durende doorvriezing bij —11° C. te nemen.
Het gewichtsverlies gedurende dezen tijd is, vergeleken met dat bij een 21 dagen
durende koeling, slechts gering.

Bij een 3—4 weken oud vet kalf, aldus schrijft Kolbe ²), werden in alle spieren en
organen erwtgroote knobbeltjes gevonden, 3—5 mm groot, rond en ovaal van vorm,
grauwwit van kleur, elastisch bij druk. Op doorsnede vochtig en hyaline, meerendeels
met een dikke bindweefselachtige kapsel, met in het centrum een speldeknopgroote
holte, gevuld met een roodachtige, sereuze vloeistof. Bij microscopisch onderzoek
wénen het vinnen, met meestal onvolkomen gevormde zuignappen. In de hartspier
naast afgestorven exemplaren ook 2 vinnen, die uitstulping toonden bij de galproef.
Vólgens Ostertag komen bij kalveren onder 6 weken geen tot infectie in staat zijnde
vinnen voor.

Deze door Kolbf. waargenomen vinnen kwamen in grootte overeen met ongeveer
10 weken oude vinnen van hei rund, zoodal de ontwikkeling der vinnen bij het kali
in ongeveer de helft van den tijd geschiedt als bij het rund.

De resultaten van het systematisch opsporen van lintwormdragers in
aansluiting aan het vinden van vinnen bij het rund.

Volgens de mededeeling van Stengel⁸) zijn er in de jaren 1932- 1935, in aan-
sluiting aan het vinden van cysticerci bij het rund tijdens de vleeschkcuring, 61
personen opgespoord, die lintwormdragers bleken te zijn, n.1. 25 mannen, 32 vrouwen
en 4 kinderen. Deze hebben allen een iinlwormpraemie a 10 R.M. ontvangen.
Onder deze 61 personen bevonden zich 13 slagers en slagersvrouwen.

(v. Ostertag merkt hierbij op, dat. als alle in de vleeschkcuring werkzame dieren-
artsen naar het voorbeeld van Stengel zouden handelen en het opsporen van
lintwormdragers zouden bevorderen, en alle landen, evenals Württemberg, voor
het afleveren van een taenia met kop een premie zouden uitloven, het vinnenvraag-
stuk spoedig opgelost zou worden i. de Graaf.

Glietenberg, \\\'ersuchsergebnisse und Erfahrungen beim Einfrieren finniger Rinder.
D. S. Z. 1937, pg. 217
^s) Kolbe. Atypischer Befund vnn (Cysticercus inermis beim Kalbe. (Z. f. Fl. u. Milchhyg.
.J« 47» \'937. PS- 261).

^:i) Stengel. Erfolg der planmäszigen Nachforschung nach Bandwurmträgern im Anschlusz
an die Feststellung der Pinne beim Rinde. (Z. f. F. u. M. 46. 274).

Een 8ste „umgearbeitete" druk is verschenen van ,,K.olle und Hetsch. Experi-
mentelle Bakteriologie und Infektionskrankheiten mit besonderer
Berücksichtigung der Immunitatslehre". Deze nieuwe druk verscheen in
1938 bij Urban en Schwarzenberg. (Berlin und Wien). Prijs R. M. 30; geb. 33.

In het voorwoord herdenkt Hetsch zijn in 1935 overleden medewerker Kollf.
Aan dezen druk heeft Schloszberger medegewerkt. Het boek verscheen tevens in
het Fransch, Italiaansch, Spaansch, Russisch en Engelsch.

Voor de bespreking van dit leerboek in hel Tijdschrift voor Diergeneeskunde
heb ik gemeend mij op een veterinair standpunt te moeten plaatsen m.a.w. ik heb
nagegaan welke waarde dit boek m.i. voor veterinairen en veterinaire studenten
heeft.

De tekst bestaat uit ruim 800 bladzijden waarvan er slechts ruim 80 besteed zijn
aan de immuniteitsleer.

Dit is m.i. een wanverhouding. Voor een goed inzicht in de zeer vele problemen
die zich voordoen bij de bespreking der vele ziekten (ziekten veroorzaakt door
bacteriën, spirocheten, fiagellaten, amöben, piroplasmen, coccidiën, filtreerbare
virus en schimmels) was uitvoeriger behandeling der immuniteitsleer nuttig geweest.
Over den invloed van praedisponeerende momenten bij infecties vindt men slechts
zeer weinig : de bacteriophaag wordt zeer vluchtig besproken ; over antivirus vindt
men vrijwel niets. Hier en daar bespeurt men zelfs zeer grove fouten: bij de bespreking
van germinale infectie via het ei wordt b.v. gezegd dat infectie van de eicel niei
voorkomt. Het is den auteur blijkbaar ontgaan dat bij vogels verschillende Sal-
monella\'s juist bij voorkeur de eifollikels (eicellen) infecteeren. Een hoofdstuk over
allergie is niet te vinden; dit probleem wordt slechts even en dan nog zeer vaag
naast anaphylaxie genoemd. Een belangstellende naar de beleekenis van het
reticulo-endotheliale systeem zal tevergeefs dil boek openslaan. Bij de besprekïnn
van agglutinatie en van het filtreeren van virus vindt men geen colloid-chemische
beschouwingen die de verschillende problemen beter zouden doen begrijpen. Voort-,
is het opvallend dat de literatuur, genoemd aan het einde van elk hoofdstukje,
vrijwel uitsluitend Duitsche literatuur is.

Het geheele werk, doch vooral het eerste deel over immuniteitsleer, heeft daardoor
een eenigszins kortzichtig, niet geheel modern, karakter gekregen.

Na het algemeene gedeelte volgen in afzonderlijke hoofdstukken de verschillende
ziekten elkaar op. Erkend dient te worden, dat men voortdurend gevoelt hoe hier
een geboren docent aan het woord is ; de stijl munt uit door eenvoud en duidelijk-
heid ; het is dan ook jammer, dat de behandeling der dierziekten in dit werk zoo-
onvolledig en soms onjuist is geschied.

De veearts vindt zijne belangrijke onderwerpen hier of veel te beknopt ot in het
geheel niet. Bij miltvuur wordt vrijwel niets vermeld over de nieuwste entmethoden.
In het hoofdstuk over „Typhus — Paratyphus" is over voedselvergiftiging van
dierlijken oorsprong haast niets te vinden.

Men zoekt in het register tevergeefs naar abortus-equi, abortus ovis of morbus
pullorum. Bij de coli-infecties worden de dieren niet genoemd. Het boutvuur wordt
genoemd in de groep der ziekten veroorzaakt door anaeroben, echter zeer kort:
andere belangrijke dierziekten uit deze rubriek b.v. de osteomyelitis bubalorum
en „Bradsot" zijn niet vermeld.

Bij de behandeling van influenza wordt vrijwel niets gezegd over daarmede
verwant zijnde ziekten bij dieren (varkensinfluenza, coryza gallinarum). Aan de
geheele groep ziekten „septicaemia haemorrhagica" der dieren zijn slechts vier
bladzijden gewijd.

De tuberculose der dieren wordt zeer beknopt besproken ; eenden zouden onge-
voelig voor tuberculose zijn. Dit laatste is geheel onjuist, bij eenden komt veel
tuberculose voor. Bij de bespreking van lepra ontbreekt de lepra bubalorucri

Het ergste is wel dat in de zes regels gewijd aan paratuberculose beweerd wordt
dal de paratubercel-baci! niet te kweeken zou zijn.

Wat de protozoaire ziekten betreft schijnt de literatuur der laatste 10 jaar niet
bestudeerd te zijn.

Op bladzijde 558 wordt verouderde systematiek vermeld; de orde Binucleata
wordt reeds lang niet meer erkend. Een geslachtelijke voortplanting van Trypano-
somen wordt door geen der nieuwere onderzoekers meer aangenomen. Bovendien
zijn de afbeeldingen van dit gedeelte verouderd. Op bladzijde 633 wordt nog
gesproken van Goccidium oviforme, dit is een onjuiste benaming, er komen ver-
schillende coccidiumvormen bij het rund voor. Evenzoo is de beschrijving van de
coccidiën van konijn en kip onjuist en verouderd. Hierna volgen de ziekten veroor-
zaakt door filtreerbare virus ; ook hier moet bij het inleidende gedeelte weer gezegd
worden dat het te beknopt is. De eerste ziekte die in deze rubriek beschreven wordt
is pokken ; van pokken bij dieren is vrijwel niets te vinden en van belangrijke
hedendaagsche problemen als b.v. de encephalitis postvaccinalis eveneens zoo goed
als nihil. Bij hondsdolheid ontbreken de moderne entmethoden. Verschillende
virusziekten der dieren ontbreken geheel.

Samenvattend moet dus m.i. gezegd worden dat dit boek niet is aan te bevelen
voor veterinairen. Evenmin is het geschikt voor medici die zich interesseeren voor
ziekten bij dieren ; zij zouden een verouderd en beperkt inzicht krijgen.

Het is jammer dat dit werk niet beter geslaagd is, want het idee ziekten van
niensch en dier in een boek te vercenigen valt zeer te loven. Maar dan moeten de
dierziekten even uitvoerig behandeld worden als die van den mensch. Natuurlijk
is het niet mogelijk dat één persoon een dergelijk werk kan schrijven. De verschillende
onderdeelen dienen ter bewerking toevertrouwd te worden aan op dat gebied
ervaren specialisten. De noodzakelijkheid hiervan heeft de uitgever-schrijver helaas
niet ingezien. Jac. Jansen.

Van het Departement van Economische Zaken, Directie van den Landbouw,
zijn ontvangen een tweetal verslagen van Landbouwkundige Onderzoekingen,
uitgegaan van het. Rijkslandbouwproefstation te Hoorn.

No. 43 (11) C. Proefnemingen omtrent inkuiling met en zonder toevoeging van
mineraal zuur en suiker III, door E. Brouwer, J. G. of. Ruyter de Wildt en N. D.
Dijkstra.

No. 43 (12) G. Voederproeven omtrent het joodgetal van het botervet en de
stevigheid van de boter in den winter en in den zomer, door E. Brouwer en A. M.
Frens.

Het eerste is voor den prijs van ƒ 0.50, hel tweede voor dien van ƒ 0.60 Verkrijgbaar
bij de Algemcenc Landsdrukkerij te den Haag. A. v. H.

Een groote zeeleeuw in de Zoologische Garten te Leipzig werd op een morgen
dood gevonden. Hij had de laatste dagen nog tamelijk goed gegeten en de laalste
dag nog 6 vissen verorberd.

Bij de sectie bleek de maagwand sterk ontstoken ; de maag vergroot; omvang
\'55 bij 70 cm : gewicht, met inhoud, 37 kg, leeg kg. De inhoud bestond hoofd-
zakelijk uit steenen, wel geteld 728 stuks ; een der grootste mat i8£ bij 15! cm en
woog 185 gram.

VERSLAG van de buitengewone bijeenkomst, uitgeschreven door het
Dagelijksch Bestuur der Maatschappij, gehouden op Zaterdag 12 Februari
1938 des namiddags om 2.15 in de zaal van de Industrieele Club te Utrecht.

De voorzitter, Prof. Dr. H. Schornagel, opende deze bijeenkomst, die door
ruim 90 leden bezocht was, met een woord van welkom aan de aanwezigen ; in het
bijzonder aan den Heer Directeur van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht, Prof.
Dr. H. C. L. E. Berger, den Heer Directeur van het Rijks-Instituut voor de Volks-
gezondheid, Dr. W. Aeg. Timmerman en aan den spreker van dezen middag, Dr.
H. S. Frenkel. Uit de goede opkomst der leden bleek wel de groote belangstelling
voor den wetenschappelijken stand van het mond- en klauwzeervraagstuk ; dank
zij de medewerking van den Directeur van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht,
was Dr. Frenkel bereid gevonden ons hedenmiddag mededeeling te doen van zijne,
als directeur van het Staatsveeartsenijkundig Onderzoekings-instituut, verrichte
onderzoekingen in verband met het mond- en klauwzeer en over de daarbij bereikte
voorloopige resultaten.

De voorzitter gaf daarop het woord aan Dr. Frenkel voor het houden van zijn
voordracht; voor het verslag van deze voordracht wordt verwezen naar het artikel,
voorkomende in dit nummer van het Tijdschrift op blz. 264.

Na afloop van de voordracht vertoonde Dr. Frenkel nog een film, die van de
gevolgde viruskweekmethode een duidelijk beeld gaf.

Aan het einde der discussies deelde de voorzitter, Prof. Schornagel mede dat
hij zeer verheugd was, toen hij hoorde dat Dr. Frenkel zich bereid verklaard had
tot hel houdens van deze voordracht, die zeer belangrijk is geweest en op bijzondere
duidelijke, glasheldere wijze is gehouden ; zijn verwachtingen in deze zijn niet
teleurgesteld. Dr. Frenkel heeft op bijzonder sympathieke wijze medegedeeld de
resultaten, die naast de immunisatie door de hygiënische maatregelen bereikt zijn.
Al heeft Dr. Frenkel wel gezegd, dat er nog lang niet alles bereikt is, toch is er al
veel bereikt. U kunt toch mild verloopend mond- en klauwzeer opwekken, al zal
het dan voor het oogenblik nog niet mogelijk zijn te gaan immuniseeren in tijden,
dat er geen mond- en klauwzeer is ; het gevaar van het verwekken van smetstof-
dragers blijft zich voor het oogenblik nog daartegen verzetten.

De voorzitter wenschte, dat het Dr. Frenkel en zijn medewerkers gegeven moge
zijn om het vraagstuk van de bestrijding van het mond- en klauwzeer tot oplossing
te brengen ; voor het oogenblik wilde hij hem zijn bijzondere dank betuigen voor
hetgeen hij hier dezen middag heeft medegedeeld ; deze dank ging ook naar die
aanwezigen, die door hun deelneming aan de discussies de resultaten van de hier
gehouden besprekingen zoozeer vergroot hebben.

In de vergadering van het Hoofdbestuur van 19 Februari 1938 zijn als lid der
Maatschappij aangenomen de dierenartsen :

Mej. A. Asman, Utrecht; Tj. Bakker, Bilthoven ; K. Brandsma, Warge ; R. A.
P. H. Corbey, Rotterdam ; Th. de Groot, Oudeschouw; C. Hoogenboom.
Benschop ; H. Koens, Utrecht; C. Langhout, Smilde ; H. B. F. Snelting, Eind-
hoven ; Th. Stegenga, Winsum ; J. H. P. Verwey. Doorn ; G. Wagenaar. Zutfen
en B. van Wijk Jr., Alphen a.d. Rijn.

Niettegenstaande mijn verzoek, gedaan in het Tijdschrift van 15 Februari 1938,
om storting van het verschuldigde abonnementsgeld van ƒ 0.60, heeft slechts één
abonné aan dat verzoek voldaan.

Ondergeteekende deelt den leden van de afdeeling Utrecht hiertij mede, dat
in de op 26 Februari j.1. gehouden afdeelingsvergadering zijn benoemd tot secretaris :
de Heer Dr. J. L. Petten te Zeist, en tot penningmeester : de Heer B. L. Lf.opold
te Utrecht.

Tevens is op deze vergadering besloten de contributie te verhoogen tot ƒ 26.—
! ƒ24.— voor de Mij. en ƒ 2.— voor de afdeeling).

Namens den nieuwen penningmeester verzoekt ondergeteekende den leden hun
contributie over 1938, ten bedrage van ƒ 26.—, vóór 5 April, geheel of gedeeltelijk (in het
laatste geval in 2 termijnen van respectievelijk ƒ 14.— en ƒ 12.—) te willen storten
of overschrijven op gironummer 26338 van B. L. Leopold, Albert Neuhuysstraat 26.
Utrecht.

Diegenen, die alreeds de contributie voor 1938, ten bedrage van ƒ 25.— hebben
betaald, wordt verzocht alsnog ƒ 1.— eveneens op bovengenoemd gironummer
te willen storten of overschrijven.

In tegenstelling met het vorige jaar werden in 1937, inplaats van 4, maar 3 ver-
gaderingen gehouden. Het bezoek was ook ditmaal niet bijzonder groot. In verband
met het feit. dat de agenda vaak overladen was met huishoudelijke zaken, waardoor
de voordrachten weieens in de knel kwamen, waren voor de 2e vergadering de voor-
drachten vóór de huishoudelijke punten op de agenda geplaatst. Ook dit bleek het
bezoek niet te stinmleeren. Een 7 tal leden van de D.S.K. waren op deze vergadering
als introducé\'s aanwezig. Het resultaat van deze poging was dus niet erg bemoedigend.

Het aantal leden bedroeg op 1 Januari 1937 85. Gedurende het verslagjaar traden
als lid toe de Heeren Anemaet, Swart en M. Hooc.enboom. Door den dood ont-
vielen ons de leden Beruh Gravenhorst op 3 Jan., Laméris op 5 Oct. en H. J. M.
Hoogland op 22 December. De Heer Berendsen ging over naar de afdeeling Zuid-
Holland en Mevr. Donker-Voet en de Heer Zwanenburg naar de algemeene
afdeeling, zoodat op het einde van het jaar hel ledenaantal was gedaald tot 82.

In 1937 werden wederom pogingen in het werk gesteld een cursus „Practische
Vleeschkcuring" te organiseeren. Ook ditmaal kon deze cursus niet doorgaan wegens
gebrek aan voldoende deelneming.

De Bindende Besluiten inzake de tuberculose-bestrijding werden wederom voor
één jaar opnieuw ongewijzigd vastgesteld. De overeenkomst met de Prov. Vereeniging
werd eveneens op dezelfde voorwaarden voor één jaar gecontinueerd. Aan het
programma voor de algemeene vergadering werd een geheele middag besteed.

In het bestuur trad de Heer Karsemeyer als ondervoorzitter af en werd in deze
functie opgevolgd door den Heer Dr. D. M. Hoogland. Overigens bleef de samen-
stelling van het bestuur ongewijzigd.

De financieele toestand der afdeeling is niet al te rooskleurig, niettegenstaande
onze afdeeling geen onkosten voor zaalhuur heeft, daar, evenals vorige jaren, Prof.
van der Plank steeds welwillend zijn collegezaal voor het houden der vergaderingen
beschikbaar stelde. Reeds in het begin van 1037 deelde de penningmeester mede,
flat het kassaldo, zijnde toen/ 14,15, feitelijk voor onze afdeeling te klein was, zoodat
voor 1938 een kleine contributieverhooging van b.v. ƒ 0.50 onder de oogen moest
worden gezien. Het saldo in kas bedroeg einde 1937 ƒ 23.—.

De 3 afdeelingsvergaderingen vonden plaats op 27 Februari, 12 Juni en 2 October.
De volgende voordrachten en demonstratie\'s werden gehouden. Dr. Beyers, Eenige
ervaringen op het gebied der paratuberculose-diagnostiek. Diabetes bij koeien.
J. H. ten Thije, Demonstratie van een geval van coccidiosis bij het schaap. Prof.
Wester, Brucella-Banginfectie bij den mensch. Prof. Hartog. Klinische mededee-
lingen ; o.a. een geval van dekimpotentie bij den stier door het niet-verstrijken van
den s-vormigen bocht. Prof. Klarenbeek, Het Röntgenbeeld.

Het vereenigingsjaar 1937 is voor onze Afdeeling vrij rustig verloopen. Het
aantal vergaderingen bedroeg ook dit jaar weer vier, welke allen op Zaterdag
werden gehouden. In de eerste drie mochten wij ons in een flink bezoek verheugen ;
van de laatste kan dit niet gezegd worden, hetgeen echter in hoofdzaak de schuld
was van den sneeuwval.

In deze vergaderingen werden de volgende voordrachten gehouden : Kunst-
matige bevruchting en Sperma-onderzoek, door collega J. Sif.benga ; Functioneck
maagdiagnostiek bij het paard, door Dr. J. P. Fooy. Onze Faculteit vroeger en nu
aan de hand van lantaarnplaatjes, door Prof. Dr. G. Krediet. De Varkenspest in
de Veewet, door collega H. J. Odé. Bovendien werden wederom vele belangwekkende
gevallen uit de praktijk besproken.

In den loop van het jaar werd het volgende bindende besluit genomen en door
het Hoofdbestuur goedgekeurd :

,,Het is aan de leden van de Afdeeling Gelderland-Overijssel der Maatschappij
voor Diergeneeskunde verboden abonnementen af te sluiten, indien de voorwaarden
dier abonnementen door het Bestuur der Afdeeling niet zijn goedgekeurd."

Onze bindende besluiten inzake tuberculose-bestrijding en het werkgebied
werden opnieuw onveranderd vastgesteld, thans echter voor den tijd van vijfjaar.

De provinciale vereenigingen voor tuberculose-bestrijding gingen dit jaar bij de
plaatselijke organisaties het gebruik van oormerken aanbevelen en deden het voorstel
de kosten van die oormerken en de daarvoor benoodigde tangen voor rekening
van den Dierenarts te nemen. Besloten werd aan de leden te adviseeren genoemd
voorstel in te willigen. Hierbij werd echter als voorwaarde gesteld, dat, mocht na
één of meer jaren blijken, dat die oormerken niet zouden voldoen en het daardoor
noodig zou worden voor andere oormerken ook andere tangen aan te schaffen,
de kosten van die nieuwe aanschaffing dan door de organisaties zouden worden
gedragen.

De Heer Odé ging aan het einde van hel jaar over naar de Afd. Noord-Holland ;
de Heeren Heimans en van Goor gingen ons na het eindigen van hun ambtelijke
loopbaan verlaten, terwijl één lid door het Hoofdbestuur wegens wanbetaling werd
geschrapt. De Heeren A. A. Elzerman en J. v. i>. Veen traden als lid toe, zoodal
het ledental van 74 op 72 terugliep.

In het Bestuur kwam eenige verandering, aangezien onze afgevaardigde in hel
Hoofdbestuur en de penningmeester periodiek aftraden en niet herkiesbaar waren.
In hun plaats werden respectievelijk benoemd de Heeren Dr. R. van Santen en
B. Lok.

Een vijftal leden mocht in het afgeloopen jaar het zilveren jubileum als Dierenarts
herdenken en een 3-tal het veertigjarig als zoodanig, 11.1. de Heeren B. van Goor.
H. J. Odé en A. F. Reichman. I11 verband met de verdiensten van deze jubilarissen
ten opzichte van de Afdeeling en in verband met het feit dat collega Odé ons
bovendien aan het einde van het jaar ging verlaten, werd op voorstel van den Heer
P. J. de Jong besloten, ditmaal iets meer dan gewone nota van dit jubileum te
nemen en deze drie collega\'s uit te noodigen als gast deel te nemen aan het diner
te houden na afloop van de e.v. algemeene vergadering der Afdeeling. De Heeren
Odé en Reichman namen deze invitatie aan ; de Heer van Goor bedankte.

Deze maaltijd, waaraan door zeer velen werd deelgenomen, had een zeer gezellig
verloop. Vele woorden van waardeering ten opzichte van de beide aanwezige
jubilarissen werden hier gesproken, terwijl de voorzitter bovendien gelegenheid
kreeg den Heer Odé te bedanken voor al hetgeen hij in den loop der jaren als
bestuurslid en als H.B.-afgevaardigde voor de Afdeeling heeft gedaan.

Voorzitter : C. Tenhaeff, Secretaris : K. Schuytemaker,
Telefoon Secretariaat Midwoud 10.

Kennis genomen hebbende van een door het Bestuur van de Afdeeling A. van de
Maatschappij voor Diergeneeskunde, per 1 Maart 1937 ingezonden schrijven met
bijlagen, bevattende een klacht van den Dierenarts X. te B. tegen den Dierenarts
Y. te B., zakelijk hier op neerkomende dat de Dierenarts X. den Dierenarts Y.
beschuldigt van :

a. oncollegialiteit. omdat de Dierenarts Y., na in de maanden November en De-
cember van de jaren 1933 en 1934 bij den Dierenarts X. als assistent voor het tuber-
culose-onderzoek werkzaam te zijn geweest, zonder dat daarbij door den Dierenarts
Y. nadrukkelijk is te kennen gegeven het plan te hebben zich te B. te bestigen, in-
tegendeel dat uil Y.\'s mededeelingen eerder de gevolgtrekking was te maken, dat Y.
niet het plan had zich op de zoogenaamde klei te vestigen, Y. zich op 13 Februari
1935 als practiseerend dierenarts te B. vestigde ;

b. bedrog, omdat door den Dierenarts Y. een valsch opgemaakte lijst van de tot
zijn practijk behoorende clientèle, ten behoeve van het van de Zuivelfabriek te C.
uitgaande tuberculose-onderzoek, is ingediend ;

r. laster, omdat door den Dierenarts Y. o.m. over den Dierenarts X. ongunstige
uitlatingen waren gedaan met de bedoeling aan den Dierenarts X. daardoor cliënten
te onttrekken ;

Kennis genomen hebbende van eert later door den Dierenarts X. bij den Centralen
Raad ingediende beschuldiging tegen den Dierenarts Y. :

d. dat de Dierenarts Y. dieren, welke hem ter behandeling waren aangeboden,
deze voor eigen risico heeft aangekocht om ze te behandelen :

e. dat de Dierenarts Y., na telefonischen oproep dieren in behandeling heeft genomen,
niettegenstaande de. eigenaar van die dieren uitdrukkelijk verklaarde, dat de tele-
fonische oproep verkeerd was doorgegeven, daar hij ter behandeling had verzocht,
den Dierenarts X. op te roepen ;

Overwegende, dat uit de betreffende stukken en het verhoor van beide partijen
duidelijk is gebleken, dat er na de op 13 Februari 1935 tusschen den Dierenarts X.,
den klager, en den Dierenarts Y., den aangeklaagde, ontstane breuk, zoowel van de
zijde van den klager als van de zijde van den aangeklaagde minder gunstige uitla-
tingen omtrent elkaar zijn gedaan ;

Overwegende, dat uit dc verklaringen van beide partijen meerdere tegenstrijdig-
heden zijn aan te wijzen ;

Overwegende, dat door den klager en den aangeklaagde gedane minder gunstige
uitlatingen niet hadden mogen voorkomen, omdat hierdoor het vertrouwen in den
diergeneeskundigen stand kan worden geschaad ;

Overwegende, dat het niet gebruikelijk en ook niet oirbaar is te achten, dat in be-
handeling genomen patiënten worden gekocht ;

Overwegende, dat nóch uit de betreffende stukken, nóch uit het verhoor de beschul-
diging, omschreven sub e hierboven, tot nadere opheldering is kunnen worden
gebracht;

Overwegende, dat klager en aangeklaagde afzonderlijk en gezamenlijk in de zittingen
van den Centralen Raad is gewezen op het ongepaste van hun handelingen ten op-
zichte van elkander en de daarmee in verband staande uitlatingen ;

Overwegende, dat den beklaagde tevens is gewezen op het verkeerde van zijn hande-
lingen in zake het aankoopen van patienten ;

Overwegende, dat uit de stukken en het verhoor niet is komen vast te staan, het
plegen van bedrog en laster door den beklaagde, althans niet als zijnde opzettelijk
gepleegd :

Beslist de Centrale Raad de klacht ten opzichte van de punten b, e, d en e niet ont-
vankelijk te verklaren ;

Overwegende, dat is komen vast te staan, dat de Dierenarts Y. na gedurende twee
maanden in twee achtereenvolgende jaren bij den Dierenarts X. te hebben geassi-
steerd zonder bij de aanvaarding van die assistentschappen nadrukkelijk te hebben
kennis gegeven van het plan zich te B. te vestigen, maar te hebben verklaard, dal
hij (Y.) niet het plan had zich op de zoogenaamde klei te vestigen, zich den der-
tienden Februari 1935, dus onmiddellijk na het tweede assistentschap te B. als
practiseerende dierenarts heeft gevestigd ;

Overwegende, dat een waarnemer of assistent tijdens die waarneming of dat assistent-
schap inzage heeft gekregen van de practijk van den collega, voor wien wordt waar-
genomen of die wordt geassisteerd, van diens inkomsten, van de eventueel in die
practijk aanwezige zwakke plaatsen en van de mogelijkheid tot uitbreiding der
practijk ;

Overwegende, dat de tijdens de waarneming of het assistentschap verkregen kennis
omtrent practijkomstandigheden van derigene, voor wien wordt waargenomen of
die wordt geassisteerd, nog ten sterkste, wordt vermeerderd, indien, zooals in het
onderwerpelijke geval, de waarnemer of assistent tevens ten volle huiselijk verkeer
geniet;

Overwegende, dat het, om bovenvermelde redenen en onder bovenvermelde om-
standigheden, misbruik maken van vertrouwen en zeer oncollegiaal en unfaii is,
zich na een waarneming of assistentie te vestigen in of naast de practijk van den collega
waarvoor is waargenomen of die is geassisteerd ;

Overwegende, dat door den Dierenarts Y. door zijn vestiging te B. op 13 Februari
1935 dit misbruik van het in hem gestelde vertrouwen is gemaakt en daar door
hem een handeling is verricht, die zeer oncollegiaal, unfair en strijdig met de waardig-
heid van den diergeneeskundigen stand is ;

Overwegende, dat hier op grond van het bepaalde in de artt. 2, sub c en 26 van de
Statuten en de artikelen 40 en 41 van het Huishoudelijk Reglement van de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde, als maatregel van tucht een schriftelijke berisping,
gepaard gaande met het opleggen der verplichting, het bedreven onrecht te herstellen,
behoort te worden toegepast;

Beslissende, dient hierbij aan den Dierenarts Y. te B. een schriftelijke berisping
toe en legt aan genoemden dierenarts op de verplichting, het door hem bedreven
onrecht te herstellen, door binnen een maand na datum dezer beslissing zijn plaats
van vestiging B. te verlaten en zich schriftelijk te verbinden, dat hij zich, ook na het
verlaten van zijn standplaats B. niet zal vestigen in of in de onmiddellijke nabijheid
van het practijkgebied van den Dierenarts X., zooals dit practijkgebied is vast te
stellen blijkens de boeken van den Dierenarts X. over het jaar 1934 ;
Verstaat, dat deze uitspraak ter kennis zal worden gebracht van :
het Bestuur van de Afdeeling A. van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,
den klager, den Dierenarts X. te B.,
den aangeklaagde, den Dierenarts Y. te B.,

het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor Diergeneeskunde ;
Verstaat, dat deze beslissing zal worden bekend gemaakt in het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde met vervanging van de persoons- en plaatsnamen door letters ;

Aldus gewezen in de vergadering van den Centralen Raad van 25 September 1937
in samenstelling : C. Tenhaeff, Voorzitter, H. R. VVigersma, P. J. de Jong, E.
Rutgers, Leden, K. Schuytemaker, Secretaris.

Voor den Centralen Raad,
(get.) C. Tenhaeff, Voorzitter,
(get.) K. Schuytemaker, Secretaris.

Beheerders der Prof. Dr. D. A. de JoNG-stichting geven hierbij kennis,
dat zij hebben besloten gelden beschikbaar te stellen, teneinde de
uitvoering van een onderzoek, behoorend tot het gebied der verge-
lijkende ziektekunde, voor rekening der stichting mogelijk te maken.

Zij, die hiervoor in aanmerking wenschen te komen, worden uitge-
noodigd zich vóór i Mei a.s., onder mededeeling van den aard van
het te behandelen onderwerp en overlegging van een kort werkplan,
zoo mogelijk met een begrooting der kosten, aan te melden bij den
secretaris.

Het onderzoek van Dr. Schlemper over den z.g. „filtreerbaren vorm" van den
tuberkelbacil werd ook in 1937 voortgezet. Aan het einde van het verslagjaar waren
de laatste series proefnemingen aan den gang, waarmede dan het experimenteel
gedeelte dezer onderzoekingen zal zijn afgesloten.

In het aantal en het bedrag der vaste bijdragen kwam geen verandering. Echter
ging de opbrengst uit effecten door onvermijdelijke conversies in lager rentende
obligaties aanmerkelijk achteruit, terwijl voor het jaar 193B met een nog aan-
zienlijk lagere renteopbrengst rekening zal moeten worden gehouden.

Door verdere koersstijging steeg de waarde van het effectenbezit met ƒ241.26,
waarna het totale vermogen der Stichting -— met een gelijk gebleven kapitaal,
nominaal groot ƒ 17.500 — op 1 Januari 1938 bedroeg ƒ 18.048,85.

Prof. de graaff, die met ingang van 1938 aan de beurt van aftreding was, werd
herbenoemd, zoodat er in het college van beheerders geen verandering kwam en
ook voor dat jaar bestaat uit de Heeren Prof. Dr. R. de Josselin df. Jono, voorzitter,
Prof. Dr. W. C. de Graaff, Dr. J. van der Hoeden, Prof. C. F. van Oijen en
Dr. H. J. van Nederveen (Neuhuyskade 61, \'s-Gravenhage) secretaris-penning-
meester.

Bij Koninklijk Besluit van 20 November 1937 heeft de Minister van volksgezond-
heid in België verschillende bepalingen van het reglement op de vleeschkeuring van
1901 gewijzigd, uit overweging, dat deze wijzigingen noodzakelijk zijn geworden,
ten einde ze in overeenstemming te brengen met de laatste wetenschappelijke ge-
gevens inzake de vleeschkeuring, zooals in den aanhef van het besluit wordt vermeld.
Het is interessant deze wijzigingen hier iets nader te beschouwen.

Allereerst de aangifte van de slachtdieren. Voorgeschreven wordt, dat hij, die een
slachtdier wil slachten of doen slachten, daarvan aangifte moet doen bij den ge-
meenteontvanger of bij den beambte, daartoe bijzonder door de gemeente aange-
steld. De vteeschkeurder mag hiertoe niet in aanmerking komen, om het even of hij door de
gemeente of door de regeering is benoemd. De modaliteiten en termijnen voor deze
aangifte worden bij ministrieel besluit vastgesteld.

Een levende keuring acht men niet noodzakelijk, gezien het voorschrift, dat de slacht-
dieren die in het Rijk geslacht worden en waarvan het vleesch, het vet of de afval
geheel of gedeeltelijk bestemd is voor de openbare voeding, gekeurd moeten worden
na de slachting.

De volgende wijziging betreft meer de eigenlijke keuring. Bepaald wordt o.a., dat de
keurder zoo spoedig mogelijk na het slachten tot de keuring moet overgaan. Woont
hij buiten de gemeente, dan moet hij zich uiterlijk binnen 24 uur (nacht inbegrepen)
ter plaatse begeven.

In afwachting dat de keurder komt, moeten de longen, het hart, de lever, de milt,
benevens de nieren geheel losgemaakt uit het vetkapsel, aan de romp gehecht blijven :
de overige ingewanden moeten zindelijk verwijderd worden en onderling verbonden
blijven. Maag en ingewanden mogen van het er aanklevende vet en van hun inhoud
ontlast worden. Het darmvet dient nevens het geslachte dier geplaatst. Van deze
bepaling, dat de organen aan het slachtdier bevestigd moeten blijven kan de Minister
van Volksgezondheid, gehoord het advies van den inspecteur, ontheffing verleenen,
als de dieren in een exportslachterij of in een openbaar slachthuis worden geslacht
en op voorwaarde, dat deze organen zoodanig worden gemerkt, dat er geen twijfel
kan bestaan bij welk dier ze behooren.

Bij eenhoevige dieren moeten kop, strottenhoofd, luchtpijp en huid aan het dier
vastgehecht blijven.

Een ministerieel besluit bepaalt welke onderzoekingen en insnijdingen de keurdci,
in sommige gevallen, ten behoeve van het macroscpoisch onderzoek, moet doen.

Wanneer de keurder tot het bacteriologisch onderzoek moet overgaan, gebeurt zulks
op kosten van den eigenaar van het dier. De keurder mag echter slechts tot het bacteriolo-
gisch onderzoek overgaan, indien hij bij het macroscopisch onderzoek letsels ol
afwijkingen ontdekt welke, luidens het reglement, aanleiding kunnen geven lot
inbeslagneming.

Omtrent de herkeuring wordt het volgende voorgeschreven. In geval van tusschen-
komst van den veeartsenijkundigen inspecteur of van zijn afgevaardigde, als derde
keurder, worden de kosten van de tegenkeuring door den belanghebbende gedragen,
indien de beslissing van den eersten keurder bevestigd wordt, en door de regeering.
indien ze nietig verklaard wordt. In dit laatste geval kent de regeering aan den
iweeden keurder een vergoeding van 20 frank toe en, indien deze niet ter plaatse
woont, verplaatsingskosten, berekend tegen 1 frank per km, van kerktoren tot
kerktoren, terugreis inbegrepen.

De invoer van vleesch wordt als volgt geregeld : Vleesch, vet of afval, bestemd voor
de openbare voeding, mogen slechts binnen een gemeente of van de eene gemeente
naar de andere vervoerd worden, per gestempelde stukken of per onverdeelbare
colli, die het keuringsmerk dragen. Deze bepaling is niet van toepassing op vleesch,
vet of afval, door de kleinhandelaars vervoerd voor levering ten huize van de ver-
bruikers.

De gemeenten mogen ze aan een tweede keuring onderwerpen op het oogenblik, dat zij op
op hun grondgebied ingevoerd worden. Nochtans is het toegelaten vleesch te ver-
voeren, dat afkomstig is van dieren, geslacht in een openbaar slachthuis, waarvan
de gezondheidsdienst aan een veearts is toevertrouwd, gedurende de uren, waarop
het in de gemeente gekeurde vleesch mag vervoerd worden, op voorwaarde dat hei
vervoer rechtstreeks naar de plaats van bestemming gebeurt, hetzij naar de open-
bare markten, hetzij ten huize van de kleinhandelaars.

De gemeenten die zulk vleesch aan een tweede keuring zouden onderwerpen,
mogen dit slechts doen bij de kleinhandelaars of op de markten, vóór hun openings-
uur.

In afwijking met hetgeen omtrent de herkeuring is vermeld, moeten de gemeenten,
die een dienst van tweede keuring inrichten (dus die een invoerkeuring instellen)
zelf de kosten van tegenkeuring en scheidsgerecht betalen.

Na nog eenige strafbepalingen, betrekking hebbende op het verkoopen, te koop,
stellen, voor den verkoop of de levering in voorraad hebben of het vervoeren van niet
gekeurd vleesch, vet of afvallen, het voorhanden hebben in magazijnen, winkels,
opslagplaatsen, enz. van bedorv en of ontbonden vleesch, enz. volgen eenige voor-
schriften betreffende den verkoop van paardevleesch. Vermeld wordt o.m. : versch vleesch
van eenhoevige dieren mag enkel verkocht, te koop gesteld, voor den verkoop be-
waard worden in vleeschhouwerijen of kramen, voorzien van een uithangbord met
opschrift, in groote letters : „Paardenvleeschhouwerij". Nochtans, in geval van ncod-
slachting bij een particulier, wegens ongeval, mag het vleesch, na goedkeuring, ten huize van
dien particulier verkocht worden.

De exploitant van een paardenvleeschhouwerij mag in zijn winkel geen andere
vleeschsoorten verkoopen, tenzij schapen- en varkensvleesch, voor dewelke hij over een
afzonderlijke toonbank moet beschikken. In dit laatste geval is het hem verboden
gehakt vleesch of versche worsten, die op voorhand bereid werden, te verkoopen.
De bereiding er van mag slechts in het bijzijn van den kooper gebeuren.

De verkoop van reeds klaar gemaakt gehakt en worsten op kermissen en markten
is verboden gezien de bepaling, dat het verboden is gehakt vleesch of versche wor-
sten, die op voorhand bereid werden, op de fooren en markten te verkoopen, te koop
te stellen en voor den verkoop te bewaren. de Graaf.

Ondergeteekende maakt hierbij aan de leden bekend, dat op de laatste ver-
gadering van de Groep is benoemd tot secretaris-penningmeeste\' Collega Dr. J. M.
van Vloten, Bergsingel 126a, Rotterdam.

Hij verzoekt de contributie over 1938, ten bedrage van f 1.—, te willen storten
of overschrijven op gironummer 44861 van collega van Vloten.

Donderdag, 24 Maart 1938, organiseert de D. S. K. in samenwerking met de
Vet. Stud. Rijv. de Solleysel een lezing, welke zal worden gehouden door den
Weled. Zeergel. Heer Dr. C. Brands, paardenarts ie klasse te Millingen, met
als onderwerp : „Aankoop van paarden in Nederland en Ierland, Remontering,
en opleiding en organisatie van paardenartsen in Nederland."

De lezing zal worden gehouden in het hotel des Pays Bas en vangt aan des
avonds om 8 uur.

Overleden : Dr. E. A. L. Quadekker, Nijmegen.
,, : C. S. Jeronimus, den Haag.
,, : H. van Staa, Arnhem.
Verhuisd : Joh. Kraai, van Vlagtwedde naar Tolbert (Gr.) : (geassoc. met J.
,, : Bruyel).

,, : E. J. A. A. Quaedvlieg, van Sittard naar den Haag, van Hogen-
houcklaan 101.

,, : Mej. A. Asman, van Scheveningen naar Utrecht, Achter St. Pieter igbis.
: Dr. B. J. C. te Hennepe, Rotterdam, van Heemraadssingel 84,
naar Heemraadssingel 11 1.

Einde 1918 telde het Fransche leger 60.000 postduiven, die in 400 wagens waren
ondergebracht en werden vervoerd.

De vogels werden in manden naar de voorste Iiniën gebracht, dé&r zoo noodig
van berichten voorzien en losgelaten, waarna ze naar hun hok terugvlogen en
opgevangen werden. Van hieruit was men telephonisch verbonden met de commando-
posten. De verliezen aan doode, gewonde en verloren duiven bedroegen nooit meer
dan 5% ; zoo men ziet een zeer betrouwbare wijze van berichtverzending. Door
de reserve aan lucht, die de duiven in hun luchtzakken hebben, waren ze zeer
bestand tegen het doorvliegen van gaszones. Verder zijn ze snel ; zij hebben een ge-
middelde uursnelheid van 60 km. Zij kunnen op elk willekeurig punt losgelaten
worden en er is weinig bedienend personeel voor noodig. Ook zijn de berichten
geheimer dan die van telefoon en telegraaf en veel geheimer dan radio-berichten.

Nadeelen zijn, dat men als regel alleen berichten kan verzenden van voor naar
achteren. Ook vliegen de duiven alleen overdag, tenzij men speciaal nachtvliegers
heeft afgericht. Verder blijft degene, die het bericht heeft gezonden in het onzekere,
of zijn bericht is overgekomen, tenzij men dit radio-grafisch beantwoordt. Maar
een dergelijk bericht is ook door den vijand op te vangen, terwijl deze ook kan
uitrekenen, waar zoo\'n bericht vandaan komt.

Het houden van postduiven is in Frankrijk een nationale sport tegenwoordig.
Alleen in 1934 zijn er 4881 nieuwe leden bij de verschillende vereenigingen inge-
schreven. Ieder, die postduiven wil houden, of er in handelen, moet daartoe toe-
stemming vragen aan den burgemeester. Deze toestemming komt via prefect, regio-
nale militaire bevelhebber, bevelhebber regionale luchtstrijdkrachten enz. Dan is
hij verplicht lid te worden van de regionale vereeniging, die opgenomen is in
nationaal verband, en die aan een uitgebreid aantal voorschriften is gebonden.
De benoeming bijv. van den voorzitter en van diens plaatsvervanger, moet
onderworpen worden aan de goedkeuring van den Minister van B. Zaken, na
advies van dien van Oorlog, Marine en Luchtvaart.

Alle dieren worden geregistreerd, ook de nieuw geborenen, en van ringen voorzien.
Natuurlijk zijn er ook voorschriften omtrent het houden van vliegwedstrijden. Verder
zijn er ook routes bepaald waarlangs postduiven alleen mogen worden vervoerd.

Hierna geeft Schr. een overzicht van dc wijze, waarop in het leger postduiven
worden gehouden. Men heeft er vaste en 2-erlei soort mobiele stations. De vaste
bevatten ongeveer 250 duiven, die gebruikt worden om berichten over groote af-
standen (250—300 km) over te brengen. Zij dienen dus ter informatie bijv. van de
Gen. Staf. De duiven van de mobiele stations zijn gewend afstanden van 30 tot 50 km
te vliegen en doen dienst bijv. bij Div. Groepen. Ook beschrijft hij, hoe de duiven
naar de voorste liniën gebracht worden. De verschillende wapens volgen hiervoor
verschillende methoden. Tenslotte geeft hij de organisatie van den postduiven-dienst
weer, zoowel voor vredes- als voor oorlogstijd. H. Lubberts.

\') le Vétérinaire Colonel Bouchet, Le Pigeon voyageur militaire. (Revue de
Médecine Vétérinaire, October 1937).

DE ADEMHALING BIJ DEN HOND. OVER EENIGE
RESPIRATORISCHE GROOTHEDEN EN DE ALVEO-
LAIRE LUCHT

Het is eenvoudig, om bij den mensch de luchtvolumina te meten,
die onder verschillende omstandigheden worden in- en uitgeademd.
Ook het verzamelen van luchtmonsters, uitgeademd bij verschillende
longvulling, teneinde de samenstelling te bepalen brengt geen groote
moeilijkheden met zich. Wil men daarentegen ditzelfde bij de dieren
doen, dan ontmoet men bezwaren van verschillenden aard. Door
sommige schrijvers is het bepalen van deze grootheden bij de huis-
dieren onmogelijk genoemd. Zoo zegt Laulanié in zijn als Veterinaire
Physiologie bedoelde Eléments de Physiologie (Paris, 1905), dat het
onmogelijk is deze gegevens bij de huisdieren te verzamelen. Gegevens
hieromtrent zijn dan ook uiterst schaarsch. De eerste onderzoekingen
op dit gebied werden door Zuntz en Hagemann in het einde van de
vorige eeuw verricht. Zij bepaalden bij het paard behalve frequentie
der adembewegingen het ademvolume, d.w.z. het volume van de
lucht, die bij een normale in- en exspiratie wordt verplaatst, benevens
de gaswisseling onder verschillende omstandigheden.

De metingen, die verder bij de dieren verricht werden, hadden
voor het grootste deel plaats onder bijzondere, experimenteele omstan-
digheden : het dier werd in een bepaalde houding gebracht, hierin
gefixeerd, genarcotiseerd en dikwijls had daarna een operatie plaats.
Na het aanbrengen van een tracheacanule of een pleuracanulc werden
dan gasmonsters verzameld en de gewenschte metingen verricht.

De meeste leerboeken geven de resultaten, bij den mensch verkregen,
of zij geven vermoedens en schattingen, of zij stellen den lezer te leur
met onphysiologische grootheden, zooals b.v. door Colin bepaald,
die het longvolume mat door postmortem de longen op te blazen.

Het hier te beschrijven onderzoek had tot doel, de genoemde groot-
heden onder voor het dier normale omstandigheden vast te stellen.
Tevens werd beoogd de vraag te beantwoorden, of de hond bij een
normale exspiratie zuivere alveolaire lucht naar buiten brengt of niet.

Ten opzichte van dit laatste bestaan uiteenloopende meeningen. Vol-
gens Haldane (1922) kan bij den mensch de lucht, die aan het einde van
een normale exspiratie uit den mond verzameld wordt, als ongeveer zuiver
alveolaire lucht worden beschouwd. Echter blijkt uit later werk van
Haldane dat deze redeneering opgaat, nadat eerst ongeveer 800 cc
lucht geëxspireerd zijn, terwijl het normale ademvolume niet meer
dan ongeveer 500 cc bedraagt. Henderson (1927) blijft de lucht, aan
LXV 10

het einde van een normale exspiratie naar buiten gebracht, als vrijwel
alveolair beschouwen. Andere onderzoekers (Krogh en Lindhard)
deden hetzelfde. Bij den hond werd een overeenkomstig standpunt
ingenomen, o.a. door Smith en Heinbecker (1928). Daarentegen
had Zuntz reeds in 1912 er de aandacht op gevestigd, dat belangrijke
verschillen in het C0₂-gehalte van de lucht, opgevangen als alveolaire
lucht, konden worden vastgesteld bij den mensch, wanneer het type
der adembewegingen slechts weinig veranderde, ook wanneer de
proefpersoon trachtte, zijn adembewegingen zoo regelmatig mogelijk
te houden.

Verder interesseerde ons de vraag, of alveolaire lucht door een clinisch
toe te passen methode bij rustige honden kan worden verzameld.

Door een methode, die in 1905 gegeven werd door Haldane en
Priestley is het eenvoudig geworden bij den mensch alveolaire lucht
te verzamelen. De proefpersoon exspireert door den mond zoo diep
en snel mogelijk in een wijde buis, die voorzien is van een mondstuk
en van een T-stuk vlak daarbij. Aan dit T-stuk wordt een tevoren
luchtledig gemaakt reservoir bevestigd, dat door een kraan van de
exspiratiebuis kan worden afgesloten. Het monster nu, dat uit de buis
opgezogen wordt aan het einde van een diepe exspiratie, bleek lucht
uit de alveolen te bevatten, waarvan de samenstelling wisselde al naar
het oogenblik, waarop de exspiratie werd uitgevoerd. Daarom stelden
Haldane en Priestley voor, deze te doen geschieden aan het einde
van een normale exspiratie en een tweede aan het einde van een nor-
male inspiratie. Het gemiddelde van de samenstelling dezer twee
monsters werd beschouwd als de gemiddelde samenstelling van de
alveolaire lucht weer te geven.

Daar deze methode berust op welwillende samenwerking tusschen
proefpersoon en proefnemer is zij helaas bij de dieren niet toe te passen.
Vandaar, dat zoowel voor als na 1905 bij de dieren narcose en chirur-
gische ingreep toepassing vonden.

In 1928 werd door Smith en Heinbecker een methode beschreven
ter verkrijging van alveolaire lucht van den normalen, niet genarcoti-
seerden hond. Daartoe werd bij het geoefende dier een goedsluitend
masker over den neus gebracht, datdooreen buis, die er in was bevestigd,
de onderzoekers in staat stelde luchtmonsters te verzamelen. De buis
was verbonden met een dubbele ventiel, waardoor in de eene richting
werd in-, in de andere richting werd uitgeademd. De gasmonsters,
die nu verzameld werden aan het einde der exspiraties, bestonden
volgens de onderzoekers uit zuivere alveolaire lucht. Het door hen
gevonden C0₂-gehalte varieerde van 5.07% tot 5.40% en was geheel
in overeenstemming met de C0₂-spanning, die zij vonden in het arte-
rieele bloed. De bij hun proef hond verzamelde monsters bestonden
dus zonder twijfel uit alveolaire lucht.

Na geringe oefening van dier en experimentator gedragen de honden
zich gedurende het experiment zeer rustig. Zij dragen het masker zonder
eenig protest en zonder dat hetrhythme van dc adembewegingen wordt
verstoord. Nadat het masker was geplaatst, bevestigd was aan een statief
en de hond in de gewenschte houding was gebracht, die hij zonder
eenig hulpmiddel bleef innemen, kon het experiment beginnen. De
lucht die buis (E) aan den buitenkant van (Me) vult, d.i. de lucht die
aan het einde van dc exspiratie werd uitgeademd, kan nu gedurende
de vclgende inspiratie worden verzameld, door het kwik in buis (S)
te doen dalen. De rest van de geëxspireerde lucht gaat naar den spiro-
meter. Nadat gecontroleerd is, dat de membranen goedfunctionneeren,
en het buizensysteem voldoende is uitgewasschen kan het gewenschte
gasmonster genomen worden met een snelheid, die bepaald wordt dooi-
den stand van het kwik en den stand van de kraan. Zoo is het mogelijk,
om te verzamelen hetzij enkele cc\'s na elke exspiratie gedurende langeren
tijd, hetzij een grooter volume, zoodat na korteren tijd een voor on-
derzoek voldoende gashoeveelheid is verkregen.

De verschillende voorzorgen tijdens de proef zullen hier niet nader
worden besproken. Alleen zij meegedeeld, dat alleen dan gasmonsters
verzameld werden wanneer de stand van den spirometer had aange-

toond, dat het ademvolume gedurende 10 achtereenvolgende exspiraties
niet meer dan 10% verschilde en de ademfrequentie ongewijzigd bleef.
In den regel werd 60 cc gas verzameld in 20 ademperioden. De aldus
verzamelde „maskerlucht" werd geanalyseerd in het apparaat van
Haldane. Twee volwassen, niet vette reuen en twee dito teven werden
gebruikt. De dieren werden onderzocht in drieërlei houding, namelijk
staande, zittende, en liggende op de linkerzijde. Bij de onderzoekingen,
die in de literatuur beschreven zijn werd alleen de liggende houding
onderzocht, waarschijnlijk omdat de dieren in het laboratorium dan
zeer rustig zijn. De drie gekozen houdingen boden echter geenerlei
moeilijkheid : na weinig oefening namen de dieren zoo weinig notitie
van hun omgeving en van de proef, dat een mensch hen in dit opzicht
niet zou kunnen overtreffen.

Ter beantwoording van de vraag, of op de beschreven wijze inderdaad
alveolaire lucht werd verkregen, volgde een tweede proef. Terwijl het
dier zijn houding behield, werd het heele buizenstelsel van het masker
verwijderd en vervangen door een monsterbuis (S), zooals in fig. 2
wordt aangegeven. Terwijl het dier via het ventiel (V) in de atmo-
spherische lucht inspireerde en exspireerde, kon nu een monster alveo-
laire lucht volgens de methode Haldane-Priestl.ey genomen worden.
Daartoe werd de thorax bilateraal krachtig samengedrukt, hetzij aan
het einde van een normale inspiratie of een exspiratic. Door de klem
(C) te openen werd op het gewenschte oogenblik alveolaire lucht

Bij elk der dieren werden in elke houding 6 tot 12 proeven genomen.
De resultaten waren kort de volgende.

Er bleek een merkwaardig verschil te bestaan tusschen de vrouwelijke
en de mannelijke dieren. Terwijl de laatste cc\'s van de ademlucht bij
de teven uit zuivere alveolaire lucht bestond, in welke houding de
dieren ook onderzocht waren, was dit bij de reuen niet het geval.

Bij Jan werd alleen in staande houding alveolaire lucht verkregen,
bij Hector nimmer. Het is jammer, dat Smith en Heinbecker niet het
geslacht van hun proefdier opgeven. Al is het aantal door ons onder-
zochte dieren te klein om te beslissen of alleen het geslacht dan wel
tevens het ras en de lichaamsbouw voor het verschil aansprakelijk zijn
(onze honden wisselden in lichaamsgewicht van 15.5 tot 26 kg), de
resultaten toonen ten duidelijkste, dat de maskermethode niet betrouw-
baar is om bij den hond alveolaire lucht te verschaffen. Wel kan het
masker met succes worden gebruikt, wanneer thorax-samendrukking
wordt toegepast. Op deze wijze is het mogelijk, alveolaire lucht ter
onderzoek te krijgen, die in elk opzicht gelijkwaardig is aan die, welke
met de methode Haldane-Priestley bij den mensch wordt verzameld.

Eenige waarnemingen, bij Jan gedaan, zijn in tabel 1 saamgebracht.
Tabel 1. jan in staande houding.

Daarna kwam de vraag aan de orde, in hoeverre de longventilatie
beïnvloed wordt door de houding van het dier bij resp. het type A (de
vrouwelijke dieren) en het type B. Bij type A bleek de longventilatie,
berekend per kg dier, bij een houdingsverandering niet meer dan 4%
wijziging te ondergaan. Bij ,,B" daarentegen verminderde de ventilatie
met 30—40%, wanneer overgegaan werd van de staande in de zittende
of in de liggende houding.

Verder bleek, dat niet minder dan 325 cc lucht uitgeademd moest
worden door Jan, alvorens het liggende dier zuivere alveolaire lucht
naar buiten bracht, d.w.z. het ademvolume, dat 135 cc bedroeg, moest
met meer dan 100% worden overschreden. Daartegenover leverde
type A reeds zuivere alveolaire lucht, wanneer niet meer dan 200 cc
werd geëxspireerd ; d.w.z. de laatste 50 cc van de normaal geëxspireerde
lucht was reeds alveolaire lucht. Wij geven in fig. 4 en 5 een tweetal
krommen, waaruit de relaties bij beide typen duidelijk blijken.

Bij een der dieren werd de samenstelling van de maskerlucht en
van de alveolaire lucht gedurende de zwangerschap onder physiolo-
gische omstandigheden bepaald. De zwangerschap bleek in tweeërlei
opzicht van invloed. Allereerst bleek de C0₂-concentratie zoowel van
de maskerlucht als van de alveolaire lucht gedurende de zwangerschap
af te nemen en van de zuurstof toe te nemen. De verandering had
gedurende de eerste vier weken plaats. Ofschoon de longventilatie ook
daarna belangrijk toenam bleef verderde samenstelling van de alveolaire
lucht constant. Merkwaardigerwijze kon na de 4de week met de ventiel-
methode bij den liggenden hond geen alveolaire lucht meer verkregen
worden. Zoowel frequentie als diepte van de adembewegingen namen
gedurende de zwangerschap toe.

Bij den mensch werd afname van de C0₂-concentratie gedurende
de zwangerschap vastgesteld door Hasselbalch (1912). De teruggang
bedroeg 1-■■■■1.25 vol. %. Bij den hond vonden wij een teruggang van
0.6 vol.%.

Nog verdient vermelding, dat geen verschil tusschen den zwangeren
en den niet-zwangeren hond werd gevonden wanneer het dier in zittende
houding werd onderzocht.

Nadat 5 weken na de zwangerschap verloopen waren hadden
adeinvolume, frequentie en de samenstelling van de alveolaire lucht
en de maskerlucht hun oorspronkelijke waarde teruggekregen.

De opgedane ervaringen brachten eenige vragen, het mechanisme
der adembeweging betreffende, die geen beantwoording konden vinden,
daar het in de literatuur te vinden materiaal volstrekt onvoldoende is.
Zoo is allereerst noodig, het longvolume in verschillende phasen der
adembeweging te kennen. Al doen zich bij de bepaling van de hiervoor
noodige gegevens bij het dier eenige moeilijkheden voor, de meeste
hiervan zijn te overwinnen. Een enkele bepaling blijft onmogelijk.

1. Hel ademvolume. Hieronder wordt verstaan de hoeveelheid lucht,
die bij een normale adembeweging wordt geïnspireerd en geëxspircerd.
Dit kon gemakkelijk worden bepaald door den hond via een wijde
gummi buis in een zorgvuldig uitgebalanceerden spirometer met
minimalen weerstand te laten exspireeren gedurende 8—10 exspiraties.
Verschillen 10 opeenvolgende exspiraties onderling niet meer dan
maximaal 10%, dan werd het gemiddelde als ademvolume beschouwd.

2. Supplementaire lucht, vitale capaciteit en complementaire lucht. Daar het
niet mogelijk is, den hond op commando zoo diep mogelijk te laten
inspireeren en exspireeren laat zich de vitale capaciteit, d.i. het volume,
dat wordt uitgeademd door een zoo diep mogelijke exspiratie, wanneer
een zoo diep mogelijke inspiratie voorafging, niet op de bij den mensch
toegepaste wijze bepalen. Hetzelfde geldt voor de supplementaire lucht

(of reservelucht), die na een normale exspiratie nog uitgeademd- en voor
de complementaire lucht, die na een normale inspiratie nog ingeademd
kan worden. Deze grootheden in haar gewone beteekenis bestaan dus
niet bij den hond. Wij noemen daarom supplementaire lucht dat volume,
dat aan het einde van een normale exspiratie bij den zittenden hond
door bilateraal samendrukken van den thorax nog uit de longen ge-
dreven worden kan. Wat dan nog in de longen achterblijft vormt de
residuale lucht.

De vitale capaciteit werd nu bepaald, door het volume waterstof
te meten dat uit een spirometer werd opgenomen, nadat de thorax
gedurende 15 sec. in de samengedrukte houding was gelaten. Laat
men dan den thorax los dan volgt een zeer diepe inspiratie, waardoor
een merkwaardig constant volume gas wordt geïnhaleerd. Zoo werd
achtereenvolgens gevonden: 1250 cc, 1250 cc, 1280 cc, 1280 cc. Ver-
mindert men het volume der vitale capaciteit met de som van adem-
volume en supplementaire lucht, dan krijgt men de complementaire lucht.

Tegen de hier gegeven definieering van vitale capaciteit zouden
tweeërlei bezwaren kunnen worden ingebracht. (1) De uiterste exspi-
ratiestand waarvan hier werd uitgegaan is in zooverre een willekeurige,
dat hij niet door het dier maar door den experimentator wordt bepaald.
(2) De uiterste inspiratiestand, ingenomen na de inhalatie van de water-
stof, komt niet overeen met dien, welken het dier willekeurig zou kunnen
innemen. Men moet echter bij de beoordeeling van de verschilpunten
wel in het oog houden, dat de vitale capaciteit van den mensch ondanks
den eenvoud der definitie toch een vrij inconstante en zelfs willekeurige
grootheid voorstelt, die niet veel physiologische beteekenis heeft. Zij
schommelt bij een en dcnzclfden persoon tusschen zeer wijde grenzen.
Op dit punt verdient de methode, bij den hond gebruikt, zeker de
voorkeur, wegens d.e grootcre constantie van de gevonden waarden.
Daar ook de getallen, voor de supplementaire lucht verkregen, vol-
doende constantie bleken te bezitten, zijn ook de op de beschreven wijze
verkregen waarden voor de complementaire lucht zeer bruikbaar.
Dit alles geldt echter alleen voor den zittenden hond.

3. De residuale lucht. De residuale lucht werd bepaald volgens de
methode van Gréhant-Siebeck, doch voor ons doel gewijzigd. De
methode berust hierop, dat gedurende eenige inspiraties waterstof
wordt ingeademd uit een spirometer, waarin ook geëxspireerd wordt.
Wanneer nu na afloop van de proef het gasmengsel in den spirometer
op zijn waterstofgehalte wordt onderzocht, kan het gasvolume, dat de
longen na een normale exspiratie bevatten, worden berekend. Wij
lieten 6 maal in den spirometer ademen ten einde zeker te zijn, dat de
waterstofconcentratie in den spirometer en in de longen dezelfde was.
De aldus bepaalde exspiratorische capaciteit omvat dus de residuale lucht
plus de supplementaire lucht. Door vermindering met de laatste krijgt
men het volume van de residuale lucht op een betrouwbare wijze.

In tabel 2 worden een reeks metingen van de vitale capaciteit gegeven.
In tabel 3 zijn tevens verschillende andere grootheden bijeengebracht.

Voor de resultaten, verkregen bij een andere lichaamshouding van het
dier, wordt verwezen naar onze verhandeling in de Archives Néerlandaises
de Physiologie, Tome 22. Hier zij volstaan met enkele opmerkingen.

De longventilatie bleek bij de vrouwelijke dieren in elke houding
het grootst. Zij varieerde van ongeveer 10% tot 27%. Er bleek een
goede overeenstemming te bestaan tusschen een hoog ventilatieper-
centage eenerzijds en het exspireeren van zuivere alveolaire lucht
anderzijds. Dc enkele uitzondering, op dezen regel aangetroffen,
bewijst, dat er nog een tweede omstandigheid van invloed is\' op de
vraag, of bij een normale exspiratie\'reeds zuivere alveolaire lucht naar
buiten wordt gebracht of niet : de grootte van de schadelijke ruimte.
Dit onderwerp werd afzonderlijk onderzocht en wordt later besproken.
Hier valt reeds het groote verschil in ventilatie-coëfficiënt op, dat 100%
en meer bedraagt.

In tegenstelling met wat wij bij den hond vonden, hebben o.a. in 1922
Cristie en Beams voor den mensch vastgesteld, dat bij den man de
vitale capaciteit grooter is dan bij de vrouw. Verder blijkt de adem-
beweging bij den hond in dit opzicht te verschillen van die bij den
mensch, dat de exspiratorische capaciteit bij den laatste kleiner werd
gevonden in liggende dan in staande houding (Bohr). Stelt men zich
de vraag, waaraan deze verschillen moeten worden toegeschreven,
dan dient allereerst aan de horizontale rompligging bij den hond te
worden gedacht. De invloed van de buikorganen, en hiermede de
werking van het middenrif, ondergaan daardoor veranderingen, die
op zich zelf reeds voldoende zijn om in te zien dat waarnemingen,

bij den mensch gedaan, ook ten dezen opzichte niet op de dieren toepas-
selijk zijn.

Bij alle onderzochte dieren werd bij staande houding het adem-
volume het grootst, bij liggende het kleinst gevonden. De exspiratorische
capaciteit daarentegen bleek het grootst bij den hond in liggende
houding.

Bij de huisdieren is zeer weinig bekend omtrent de samenstelling
van de alveolaire lucht en physische grootheden van de adembeweging,
wanneer het dier onder physiologische omstandigheden verkeert.
De invloed van de lichaamshouding hierop werd nimmer onderzocht.

Het hier beschreven onderzoek geschiedde bij 4 honden, waarvan
2 mannelijke en 2 vrouwelijke. Na eenige oefening van dier en onder-
zoeker werden resultaten verkregen, welke in constantie die, verzameld
bij den mensch, overtreffen. Gebruikt werd een ademventiel, dat ver-
bonden was aan een masker, dat hermetisch over den neus van de dieren
paste.

Terwijl de mensch aan het einde van een normale exspiratie lucht
naar buiten brengt, die als zuivere alveolaire beschouwd wordt, blijkt
dit bij den hond niet geoorloofd te zijn. Alleen bij de teven geschiedde
dit, bij de reuen niet. Vandaar, dat de door Smith en Heinbecker
aanbevolen methode, om op eenvoudige wijze bij den hond alveolaire
lucht te verkrijgen door de laatste cc\'s der geëxspireerde lucht te ver-
zamelen, onbruikbaar is. Wij gaven een betrouwbare methode om alveo-
laire lucht te verzamelen.

De invloed, die door de lichaamshouding en door graviditeit op de
samenstelling van de alveolaire lucht uitgeoefend wordt, werd onder-
zocht.

Een methode werd beschreven, teneinde vitale capaciteit, supple-
mentaire lucht, complementaire lucht en residuale lucht bij den hond
te meten. Verder werden de ademlucht, de longventilatie en de
exspiratorische longcapaciteit onder verschillende omstandigheden
bepaald.

Bei den Haustieren, besonders beim Hunde, ist die Zusammensetzung der
Alveolarluft unter physiologischen Verhältnissen des Tieres wenig untersucht
worden. Dasselbe trifft zu für verschiedene physikalische Faktoren der Lungen-
ventilation. Der Einfluss der Körperstellung auf diese Werte blieb völlig unerforscht

Die Versuche wurden angestellt bei 4 Hunden, 2 Hündinen und 2 Rüden. Nach
kurzer Übung ist es möglich Ergebnisse zu erhalten, welche jene beim Menschen
in Konstanz übertreffen. Es wurde ein Atmungsventil verwendet, das mit einer
Maske, die sich hermetisch der Nase des Tieres anlegte, verbunden war.

Während der Mensch am Ende einer normalen Ausatmung einige kubic cm
Alveolarluft nach aussen zu bringen scheint, ergab sich, dass nur die weiblichen
Tiere hiermit ubereinstimmten. Bei den Rüden war dies nicht der Fall. Die von
Smith und Heinbecker gegebene Methode, welche darauf beruht, dass auch

beim Hunde die beim Menschen gemachte Erfahrung zutreffen sollte, ist deshalb
nicht zu verwenden. Wir haben eine Methode beschrieben, mit welcher man beim
Hunde in zuverlässiger Weise Alveolarluft unter vollkommen physiologischen
Verhältnissen erhalten kann.

Der Einlluss, welcher von der Körperhaltung sowie von der Schwangerschaft
auf die Zusammensetzung der Alveolarluft ausgeübt wird, wurde festgestellt.

Es wurde weiter eine Methode beschrieben, mit der die Vitalcapacität, die
Supplementarluft, die Komplementarluft und die Residualluft beim Hunde be-
stimmt werden kann. Die Atmungsluft, die Lungenventilation sowie die exspirato-
rische Lungencapacität wurde unter verschiedenen Verhältnissen festgestellt.

In the domestic animals very little is known concerning the composition of the
alveolar air and various respiratory quantities whilst the animals are under entirely
physiological conditions. Nor had the influence of the posture of the animal been
studied before.

These questions have been investigated in 4 dogs, 2 male and 2 female ones.
After a little training of the animals and the experimentalist results could be ob-
tained with a constancy, which exceeds the regularity of the results obtained in man.
A respiratory valve system was used connected with a mask, which fitted hermeti-
cally over the animal\'s nose.

Whereas the last cubic cm of the tidal air in man is considered to be made up
of alveolar air this is not the case in the dog in general, but in the female animals
exclusively. The method recommended by Smith and Heinbecker in order to
obtain alveolar air in the dog by collecting the last cc\'s normally expired, can not
be used therefore. In this paper a reliable method was described in order to obtain it.

The influence of the position of the animal on the composition of the alveolar
air and its variation during pregnancy was investigated.

A method was given in order to determine vital capacity, supplemental air,
complemental air and residual air in the dog. The tidal air as well as lung
ventilation and expiratory lung capacity was measured, the animal taking various
positions.

Chez les animaux domestiques la composition de l\'air alvéolaire aussi bien que
la ventilation du poumon sous des conditions physiologiques est connue très insuffi-
samment. L\'influence de la position du corps sur ces quantités n\'a jamais encore
été l\'object de recherches.

Nous avons examiné ces questions chez deux chiens et deux chiennes. Un peu
d\'exercice suffit pour obtenir des résultats, plus constants même que ceux, qui ont
été obtenus chez l\'homme. L\'appareil se composait d\'une valve double, en com-
munication avec un masque, qui fermait hermétiquement sur le nez de l\'animal.

Tandis que chez l\'homme les derniers cc\'s d\'une expiration normale sont
composés d\'air qui est considéré comme air alvéolaire, ce n\'est pas permis chez le
chien ; ce sont les chiennes seulement qui expirent de l\'air alvéolaire. C\'est pourquoi
la méthode, donnée par Smith et Heinbecker, qui croyaient pouvoir recueillir
de l\'air alvéolaire en prenant les derniers cc\'s d\'une expiration normale, ne peut
pas être appliquée. Nous avons donné une methode pour obtenir de l\'air alvéolaire
chez le chien.

L\'influence de la position du corps et de la gestation sur la composition de l\'air
alvéolaire fut examinée.

Nous avons donné aussi une méthode, pour mesurer la capacité respiratoire
(capacité vitale), l\'air supplémentaire (air de réserve), l\'air complémentaire et
l\'air résidual du chien. L\'air respiratoire, la ventilation pulmonaire et la capacité
expiratoire des poumons furent mesurés pendant que l\'animal prit des positions
iiverses.

De keuring van visch en vischprodncten is voor den Keuringsdienst
van Waren te Haarlem van groote beteekenis. In het keuringsgebied
van dezen dienst bevindt zich nl. de groote aanvoerhaven van versche
zeevisch IJmuiden, van waaruit dagelijks groote hoeveelheden visch
naar binnen- en buitenland worden verzonden. In IJmuiden bevinden
zich uit den aard der zaak de vele pakhuizen van handelaren in visch.
Maar ook zijn hier behalve een groot aantal rookerijen, drogerijen,
inleggerijen en vischbakkerijen, enkele vischconservenfabrieken. Ook
in andere gemeenten van het keuringsgebied Haarlem bevinden zich
een groot aantal rookerijen en haringinleggerijen (b.v. Katwijk en
Noordwijk). Verder zijn er in de groote gemeenten veel vischwinkels,
terwijl het aantal vischventers zeer groot is.

Belast met de vischkeuring in dit voor visch zoo belangrijke gebied,
is het mij al spoedig opgevallen, dat er een leemte is in het systeem
van keuren, zooals dit gebruikelijk is. Deze vischkeuring nu is een
organoleptische keuring en wordt door ervaren vakmenschen uitge-
voerd. Nu zou alles heel eenvoudig zijn als de visch alleen öf van goede,
óf van slechte kwaliteit was. Het zwakke punt in de organoleptische
keuring vormen echter de zg. twijfelgevallen, dat zijn de partijen
visch die niet gerangschikt kunnen worden onder de hiervoren ge-
noemde twee groepen.

Na de noodige practische oefening is het uiterst eenvoudig om te
zien of wij te doen hebben met „versche" visch.

3. ongeschonden huid, geheel bedekt met vastzittende schubben
en een dun laagje helder slijm ;

8. helder rood bloed in de buikholte, vochtig glanzend buikvlies ;
het daaronder liggende spiervleesch toont een frissche vleeschkleur.

3. kaal, ziet er als gewasschen uit of is bedekt met een laagje vies
troebel slijm ; indien nog aanwezig laten de schubben gemakkelijk los
evenals de vinnen ;

8. donkerrood, bruin of zwart bloed dat gedeeltelijk waterig is ;
gescheurd of verschrompeld ingedroogd buikvlies, met daaronder
liggend miskleurig spiervleesch.

Schönberg ¹⁴) geeft een dergelijk schema aan. Hij raadt aan om na
het eerste onderzoek, de visch onder de waterkraan goed af te spoelen
en dan nog eens alle kenmerken na te gaan. Ook geeft hij aan om enkele
sneden in het spierweefsel te maken en die te onderzoeken op :

4. tusschenspierbanden : helder en duidelijk zichtbaar, gemakkelijk
stuk te trekken, verslijmd, enz. ;

Voor den ervaren vischkeurmeester hebben veel van die kenmerken
slechts theoretische waarde. Met één oogopslag wordt geconstateerd
of de visch versch is, of dat er iets niet in orde is. In het laatste geval
wordt de visch nader onderzocht.

Verkeert de visch in ondeugdelijke toestand, dan is het onderzoek
al heel spoedig afgeloopen. Plet geval wordt echter anders als wij met
overgangsvormen, zg. twijfelgevallen te doen hebben. Plet komt nl.
maar al te vaak voor, dat de opgesomde kenmerken voor verschheid
en bederf door elkaar heen loopen. Om een voorbeeld te noemen :
het komt voor, dat een visch op het oog afwijkend is doordat de kleur
wat dof is en de oogen iets zijn ingevallen. Bij nader onderzoek soms,
dat de kieuwen rood zijn en de reuk tamelijk frisch is. Vele variatie\'s
zijn natuurlijk mogelijk. Dan moet men nog aan velerlei bijfactoren
denken. Zijn die kieuwen verbleekt door smeltend ijswater of door
bederf? Zijn die schollen zoo kaal door het schuren in de netten over
de zeebodem ? Enz.

Juist al die twijfelgevallen kunnen een serieus vischkeurmeester heel
wat moeilijkheden bezorgen. Het is er niet om te doen om zoo veel
mogelijk af te keuren, maar wel om af te keuren wat in den zin der
Wet ondeugdelijk is. Ondeugdelijk nu is bedorven visch. Maar al die
vormen tusschen versche en rotte visch hoe staat het daarmede ?

En hoe staat het met de maatstaf door verschillende keurmeesters
aangelegd bij die vele twijfelgevallen. Lücke en Geidel ⁿ) schrijven
daaromtrent, dat zelfs de meest ervaren keurmeester bij de beoor-
deeling van partijen visch op verschillende dagen niet steeds dezelfde
maatstaf zal aanleggen. Daar hem de mogelijkheid ontbreekt om zijn
organoleptische keuring te toetsen aan een objectieve maatstaf, zal hij
zich onbewust laten leiden door de gemiddelde kwaliteit van de te onder-

zoeken partijen, d.w.z. bij gemiddeld goede kwaliteiten strenger zijn,
dan bij gemiddeld slechte kwaliteiten.

Nu is de opvatting in kringen van de vischhandel over veel van die
twijfelgevallen zoodanig, dat zij de visch óf volkomen geschikt voor de
consumptie vinden, óf nog uitstekend geschikt achten om te bakken,
in te zouten, enz. Bij verbleekte kieuwen is altijd smeltend ijswater de
oorzaak, bij kale en verkleurde schollen is het altijd schuren of de
invloed van regenwater geweest. Het gevaar is niet denkbeeldig, dat
vischkeurmeesters, die meestal uit de kringen van de vischhandel
komen en er altijd mee blijven omgaan, dezelfde opvattingen huldigen
over deze twijfelgevallen.

F.r is dus, zooals ik reeds eerder schreef, een leemte. Die leemte is
al heel vaak gevoeld. In de literatuur zien wij dan ook dikwijls de
wensch naar voren komen om een goede, bruikbare laboratorium-
methode ter beschikking te hebben.

Hildebrandt ^x), Bischoff ³) en anderen vonden, dat het spier-
weefsel van versche, gezonde visschen geen bacteriën bevatte. Dit nu
wordt vrijwel algemeen aangenomen. Daarnaast werd geconstateerd
dat bederf optreedt, doordat bacteriën vanuit kieuwen, ingewanden
of resten daarvan, of via de huid in de visch komen. Men kon dus om
bederf aan te toonen,

2. hetzij de bacteriën langs indirecten weg aan te toonen nl. langs
chemischen weg.

Dr. Meerburg ²) deed een aantal onderzoekingen en verkreeg
vooral met zijn proeven over zuustofconsumptie zoodanige resultaten,
dat hij die methode ter verder onderzoek aanbeval aan de Keurings-
diensten van Waren. Daar ik deze methode in mijn onderzoek heb
betrokken zal ik die later uitvoerig beschrijven.

Ferw^terda ⁵) is van meening, dat de wijze van keuring op bederf
bij visch op drie wijzen kan worden gedacht :

Zoowel aan de chemische als aan de bacteriologische keuring kent
hij geen groote waarde toe. Hij beschouwt de organoleptische keuring
als de eenig mogelijke, alhoewel hij betreurt, dat er niet een meer
wetenschappelijke methode is.

v. d. Laan ⁶) geeft zijn opvattingen over een meer wetenschappelijke
vischkeuring als volgt weer :

,,De bruikbaarheid van al dergelijke chemische methoden van het
aantoonen van beginnend vischbederf schijnt echter wel ernstig te
moeten worden betwijfeld, omdat herhaaldelijk is gebleken, dat men
langs eenvoudigen organoleptischen weg reeds eerder de duidelijke
aanwezigheid van bederf kan constateeren. Dit geldt ook voor het aan-

toonen van rottingsproducten, als indol, skatol, phenol, mercaptaan,
enz. Niet alleen is het aantoonen dezer producten omslachtig, zij
schijnen bovendien eerst te ontstaan in een stadium van bederf, waarin
ons reukorgaan reeds gemakkelijk de beslissing kan geven.

In het algemeen kan men wel dit zeggen, dat er tot nu toe nog geen
sprake van is dat chemische methoden uitzicht bieden op een afdoende
oplossing voor het vraagstuk van het aantoonen van beginnend bederf
van visch ; hetgeen voor zoover uit de literatuur bekend is, eveneens
geldt voor dezelfde methoden ten opzichte van vleesch."

Ook de electrometrische methode voldoet niet zegt v. d. Laan in
zijn literatuurbespreking.

„Voorshands bestaat er dus weinig kans dat het laboratorium de
tot nu toe gebruikelijke empirische methode voor het aantoonen van
beginnend vischbedcrf zal kunnen vervangen of zelfs in eenigszins
beteekende mate zal kunnen aanvullen."

„Vooreerst eischen allerlei laboratorium-methoden op zich zelf
reeds veel tijd van onderzoek. Bovendien hebben zij alle het groote
bezwaar, dat op iedere plaats waar visch ter keuring wordt aange-
boden, een deskundige en de gelegenheid aanwezig moet zijn om het
laboratoriumwerk te verrichten. Is dat niet het geval, dan zou misschien
nog te consumeeren visch ruimschoots tijd hebben om geheel in bederf
over te gaan. Want visch laat zich niet als vleesch geruimen tijd in
koelhuizen, enz. bewaren zonder aanmerkelijk in kwaliteit te vermin-
deren. Bovendien heeft de vischhandel steeds zeer groote haast, veel
meer dan de vleeschhandel. Visch, eenmaal aangevoerd, moet zoo
eenigszins mogelijk, denzelfden dag verkocht. Doch vooral de export-
handel eischt een oogenblikkelijk afdoen der keuring."

Parallel met deze biochemische proeven werd een bacterioscopisch
onderzoek van het spierweefsel van de visschen gedaan en wel door het
maken van Quetschpreparaten.

Poluektoff komt tot de conclusie, dat de door hem beproefde
biochemische methoden ten deele van geen, ten deele van weinig
beteekenis zijn. Daarentegen voorspelt hij het bacterioscopische onder-
zoek van vischvleesch een groote toekomst.

Lücke en Geidel ^u) vinden het bacteriologisch onderzoek van visch
onbetrouwbaar en voelen vooral het bezwaar dat dit te lang duurt.
Zij beschrijven een door hen uitgewerkte methode berustend op de
bepaling van de vluchtige basische stikstof in visschen. Deze methode
meenen zij te kunnen aanraden.

De door Lücke en Geidei. aangegeven werkwijze werd in het labo-
ratorium van den Keuringsdienst van Waren te Haarlem enkele malen
beproefd, maar stuitte op technische bezwaren en gaf weinig bevre-
digende uitkomsten.

Schönberg ¹⁴) bespreekt ook het onderzoek van Lüc.ke en Geidel.
Aan de Tierärztliche Hochschule in Hannover werden hierover onder-
zoekingen gedaan met minder gunstig resultaat.

Schönberg gaat verschillende chemische onderzoekingsmethoden
om het bederf van visch op te sporen na en komt tot de conclusie dat
geen enkele van deze methoden bruikbare resultaten geeft. Zoo ver-
werpt hij ook de pH bepaling en de electrometrische methode.

Daarentegen is Schönberg zeer enthousiast over het bacterioscopisch
onderzoek. Enkele zinnen uit zijn aanbevelenswaardig boek zal ik
aanhalen :

„In zweifelhaften Fällen gibt die bakterioskopische Untersuchung
der Fischmuskulatur einen sehr guten Anhalt dafür, ob eine bakterielle
Zersetzung vorliegt oder nicht. Zu ihrer Ausführung sind 2—3 Abklatsch-
präparate von der Fischmuskulatur (bei ganzen Fischen aus dem
mittleren Fischdrittel) auf Objektträgern anzufertigen und mit Löff-
lers Methylenblaulösung oder besser nach Gram zu färben. Selbst-
verständlich hat vor Anfertigung der Abklatschpräparate Sterilisation
der Haut bzw. der Muskcloberfläche, z. B. bei Fischfilet, zu erfolgen.
Diese Untersuchung unterstützt den durch die sinnfällig wahrgenom-
menen Veränderungen erhobenen Befund wesentlich. Die bakterios-
kopische Untersuchung der Muskulatur bei Fischen ist schncll auszu-
führen und arbeitet zuverlässig, da in der weitaus gröszten Mehrzahl
der Fälle in der Fischmuskulatur, wenn sie zersetzt ist, ein starker
Keimgehalt nachgewiesen wird."

In de volgende punten geeft Schönberg zijn bevindingen weer over
het bacteriegehalte van vischvleesch :

2. Het spierweefsel van zwakke en zieke visschen is vaak, direct 11a
het slachten, in geringe mate kiemhoudend.

3. Het bacteriegehalte in het vleesch van bedorven visschen is altijd
hoog ; ook bij beginnend bederf vindt men reeds een vrij groot aantal
bacteriën.

5. In het binnenland vindt men vaak weinig bacteriën in het vleesch
van zeevisschen, zonder dat die visschen bedorven zijn.

„Die Ermittlung der sinnfällig wahrnehmbaren Veränderungen
durch den erfahrenen und geübten Tierarzt ist in Verbindung mit
dem bakterioskopischen Schnellnachweis des Keimgehaltes in der
Fischmuskulatur immer noch die zuverlässigste Methode für die
Beurteilung von Fischen im Rahmen der Lebensmittelüberwachung."

Kortgeleden publiceerde v. d. Velde ¹⁵) een aantal door hem bij
visch verrichte onderzoekingen en wel de volgende methoden :

3. behandeling met aceton en onderzoek der dispensies door kwarts-
lampsyalen verlicht.

Het komt mij voor dat deze methoden van onderzoek voor de praktijk
weinig waarde hebben.

Knoth ¹⁶) deed een onderzoek naar het bacteriegehalte van visch-
gehakt, een waar die hier gelukkig niet in de handel is. Wat uit zijn
publicatie tot mij sprak was vooral, dat ook hij onderschrijft hetgeen
Schönberg zegt, nl. dat het bacterioscopisch onderzoek een zeer
bruikbare methode is.

Als ik uit de door mij geraadpleegde literatuur conclusies mag
trekken, dan zijn het de volgende :

1. Alhoewel vrijwel algemeen groote waarde wordt toegekend aan
de organoleptische vischkeuring, wordt er toch een groote behoefte
gevoeld aan een of meer methoden van onderzoek die wetenschappelijk
aangeven waar de grens getrokken moet worden tusschen deugdelijke
en ondeugdelijke visch ;

3. Door een aantal vooraanstaande onderzoekers wordt groote
waarde gehecht aan het bacterioscopisch vischonderzoek.

Dat de organoleptische vischkeuring van overwegende beteekenis
is en ook zal blijven, zal niet te loochenen zijn. Dit neemt echter niet
weg, dat zooals ik reeds eerder schreef, er een groot aantal grensgevallen
zijn, die zeer verschillend beoordeeld zullen worden. De vaak uiterst
bekwame vischkeurmeesters, stammende uit en dagelijks omgaande
met de vischhandel zullen in vele gevallen die grensgevallen soms
onder zeker voorbehoud, nog goedkeuren. Zoo heb ik kunnen consta-
teeren, dat twijfelgevallen werden vrijgegeven op voorwaarde, dat de
visch in het zout ging, dat de visch voor bakkerijen of rookerijen
bestemd werd, enz. Een gedeelte van die grensgevallen zou ik, gezien
hun toestand, zonder meer afgekeurd hebben. Een ander gedeelte
zou echter in aanmerking gekomen zijn voor een nader onderzoek,
dus een laboratoriumonderzoek.

Een methode van onderzoek, in het laboratorium verricht, welke
uiterst vlug betrouwbare resultaten geeft, is dus van zeer groot belang.

In de eerste plaats is een dergelijke wetenschappelijke methode
van onderzoek uiterst belangrijk voor groote aanvoerhavens van visch
LXV 20

(IJmuiden), vischmarkten, enz. Wordt hier toezicht uitgeoefend dat
vertrouwen geeft, dan is dit zoowel voor de binnen-, als voor de buiten-
landsche handel van veel gewicht. De consument wordt niet alleen
beschermd, maar ook de vischhandel wordt er eerlijker en gezonder
door, terwijl direct de reeders er door gebaat zijn, daar zij hun bedrijf
zoodanig zullen inrichten, dat afkeuringen, dus schadeposten, spora-
disch worden. Alhoewel de aangevoerde visch in IJmuiden van prima
kwaliteit is en het percentage afgekeurde visch zeer laag, worden
jaarlijks toch nog vele duizenden kg visch aan de consumptie onttrokken
en vervoerd naar de in IJmuiden aanwezige vischmeelfabrieken.

Door een serieuze keuring in de weinige aanvoerplaatsen van betee-
kenis in ons land, zal de taak van de keurmeesters in het binnenland
verlicht worden. Het gaat daar meestal om kleine partijtjes. De keur-
meesters zullen, door hun bevindingen bij organoleptisch onderzoek
eenigen tijd te toetsen aan het laboratoriumonderzoek, al spoedig
merken welke grensgevallen afgekeurd dienen te worden en welke
voor een laboratoriumonderzoek in aanmerking komen. In het laatste
geval zal dit onderzoek zoo spoedig mogelijk moeten plaats vinden
om onnoodig verlies te voorkomen.

De behoefte aan een vlug, betrouwbaar laboratoriumonderzoek,
vooral voor IJmuiden, voelde ik als zeer urgent. De in de literatuur
beschreven methoden van onderzoek van scheikundigen aard lokten
mij niet erg aan, vooral door hun vrij lange duur en mede door hun
min of meer groote ingewikkeldheid. Een beslissing, v. d. Laan wees
er reeds op, moet buitengewoon snel genomen zijn. Oponthoud in de
verkoop kan een groote schadepost b\'eteekcnen. Bij geringe vischaanvoer
is de afslag binnen korten tijd afgeloopen en zijn de koopers al spoedig
vertrokken. Valt de beslissing in gunstigen zin te laat, dan is de visch
toch vrijwel waardeloos.

De enthousiaste mededeelingen, in het bijzonder van Schönbero,
over het bacterioscopisch vischonderzoek lokten mij dan ook sterk aan,
vooral omdat een vluggere wijze van onderzoek nauwelijks denkbaar
is. Bij mijn onderzoekingen heb ik d.an ook het bacterioscopisch onder-
zoek toegepast, zooals Schönberg ¹⁴) dat beschreven heeft.

Op een enkele uitzondering na (zoute visch, geweekte zoute haring)
had ik geheele visschen te mijner beschikking. Ik verrichtte het onder-
zoek in aansluiting met mijn gewone werkzaamheden als vischkeur-
meester. De versche visch en een gedeelte van de twijfelgevallen
werden door mij aangekocht uit partijen visch die ik her en der aantrof.
Alle andere visch, dus een gedeelte van de twijfelgevallen en alle rotte
visch behoorden tot partijen die door mij in den loop van maanden
werden afgekeurd of in beslag genomen.

Alle partijen visch bracht ik zoo snel mogelijk naar het laboratorium
en noteerde daar een aantal kenmerken die, volgens mij, bij het orga-
noleptisch onderzoek van de meeste beteekenis zijn ;

4. verdere bijzonderheden, in hoofdzaak of de oogen ingevallen
zijn. Dit kenmerk is voor enkele vischsoorten opvallend, voor andere
daarentegen van minder beteekenis.

Daarna brandde ik flink de oppervlakte van het middelste deel van
de visch af. Met een steriel mesje maakte ik ter hoogte van de zijstreep
bij rondvissc.hen en in het midden bij platvisschen een snede tot bijna
in het midden van de dikte van d.e visch. Op steriele wijze nam ik een
klein stukje spierweefsel uit de diepte weg en bracht dit op een steriel
voorwerpglas. Met behulp van een ander, eveneens steriel vooiwerp-
glas maakte ik nu het Quetschpreparaat. Na drogen en flambeeren
kleurde ik ongeveer een minuut in Löfflers methyleenblauw. Uit
dezelfde visch maakte ik op geheel dezelfde wijze nog een tweede
Quetschpreparaat. Verschillen van beteekenis heb ik tusschen de twee
groepen preparaten niet kunnen constateeren.

Het volgende is vermeldenswaard. In de spiervezels zelf zijn weinig
of geen bacteriën te zien. I)ie ziet men in hoofdzaak tusschen de spier-
vezels in. Ook komt het voor, dat in sommige preparaten de bacteriën
zeer onregelmatig verdeeld zijn, nl. vele gezichtsvelden zonder bacteriën
en enkele met zeer veel bacteriën. Niet te oppervlakkig bekijken is
dus gewenscht.

Ongetwijfeld bemoeilijkt de onregelmatige verspreiding van de
bacteriën in het preparaat ten zeerste een indeeling in vaste groepen.
Ik heb de volgende grocpeeringen gemaakt :

Deze indeeling nu heeft slechts theoretische waarde. De praktijk
komt hierop neer, dat voor een beoordceling de indeeling in twee
groepen voldoende is, nl. :

1. de visch is geschikt voor de consumptie als in het preparaat
weinig of geen bacteriën voorkomen ;

2. de visch is ongeschikt voor de consumptie als in het preparaat
zeer veel, veel en vrij veel bacteriën te zien zijn.

De grens tusschen weinig en vrij veel bacteriën is niet moeilijk te
trekken. Weinig bacteriën wil zeggen : in vele gezichtsvelden geen
enkele bacterie en in enkele gezichtsvelden 1 tot 3 bacteriën. Vrij veel
bacteriën wil zeggen :

a. in enkele gezichtvelden geen bacteriën en in verscheidene gezichts-
velden i tot 10 bacteriën, of

b. in vele gezichtsvelden geen enkele bacterie, maar in enkele ge-
zichtsvelden ontelbaar veel bacteriën.

nog eens na te gaan nam ik uit 25 partijen visch, die organoleptisch
in prima staat verkeerden, enkele exemplaren en wel uit de volgende
partijen :

12 partijen schol, 6 partijen poon, 2 partijen makreel, 2 partijen
schelvisch, 2 partijen wijting en 1 partij bot.

De weinig bacteriën bevattende partijen waren : 1 partij schol en
i partij bot; de vrij veel bacteriën bevattende partij was een partij
schol.

Alhoewel de miswijzing van 4 % te betreuren is, mag toch aange-
nomen worden, dat visch, die volgens de organoleptische keuring in
prima staat verkeert, praktisch steriel is.

Hierna onderzocht ik 41 partijen visch, die ik in den loop van eenige
maanden afgekeurd had omdat ze volkomen ongeschikt voor mensche-
lijke consumptie waren. Het waren :

16 partijen schol, 10 partijen schelvisch, 4 partijen poon, 3 partijen
wijting, 3 partijen koolvisch, 2 partijen geweekte zoute haring, 1 partij
heek, 1 partij tong en 1 partij zoute visch. (Zie tabel I).

w. b. = weinig bacteriën ; t. v. b. = tamelijk (vrij) veel bacteriën ; v. b. = veel
bacteriën ; z. v. b. = zeer veel bacteriën ; o. i. = oogen ingevallen ; o. i. i. = oogen
iets ingevallen.

Volgens het bacterioscopisch onderzoek was dus 100 % ongeschikt
voor menschelijke consumptie hetgeen volkomen klopt met het organo-
leptisch onderzoek.

Waar het echter in hoofdzaak om gaat, zijn de gevallen, die bij het
organoleptisch onderzoek zoodanig zijn, dat twijfel over geschikt of
ongeschikt voor menschelijke consumptie zou kunnen opkomen. Dus
bijna alle stadia die liggen tusschen versche visch en kennelijk rotte
visch.

Ik heb 72 van deze zg. twijfelgevallen onderzocht. Uit de tabel kan
men zien, dat er organoleptisch min of meer groote afwijkingen zijn,
maar dat er in geen enkel geval sprake is van beslist „rotte" visch.

27 partijen schol, 8 partijen dichte schol (alle andere onderzochte
partijen waren gestript), 15 partijen schelvisch, 16 partijen poon, 2
partijen schar, 2 partijen bot en 2 partijen geweekte zoute haring.

Het resultaat is dus, dat van die 72 twijfelgevallen 87,5 % zonder
meer af te keuren is als zijnde ongeschikt voor menschelijke consumptie.
De andere 12,5 % zouden, zoo mogelijk onder bepaalde voorwaarden,
goedgekeurd moeten worden.

Dit is door het onderzoek vast komen te staan, dat zelfs een geringe
afwijking, gevonden bij het organoleptisch onderzoek, aanleiding
moet zijn om een bacterioscopisch onderzoek in te stellen. Men zal de
vischhandel aan dezen gang van zaken moeten wennen, daar ten slotte
het organoleptisch onderzoek, gesteund door het bacterioscopisch
onderzoek, een meer objectieve beoordeeling garandeert en wel voor
het geheele land dezelfde.

Daar de proef van zuurstofconsumptie van Meerburg ²) af en toe
werd toegepast in het laboratorium van den Keuringsdienst van Waren
te Haarlem, zij het dan met zeer wisselende uitkomsten, heb ik deze
proef getoetst aan het bacterioscopisch onderzoek.

w. b. — weinig bacteriën ; v. b. = tamelijk (vrij) veel bacteriën ; v. b. = veel
bacteriën ; z. v. b. = zeer veel bacteriën ; o. i. — oogen ingevallen ; o. i. i. = oogen
ets ingevallen.

Over deze proef schrijft Meerburg, dat in het stadium van begin-
nend vischbederf, het vleesch reeds min of meer doorwoekerd is met
verschillende soorten bacteriën, waaronder er ook wel zullen zijn, die
voor hun ontwikkeling zuurstof noodig hebben.

„Eenige nauwmondsche fleschjes van 60 cm³ inhoud worden met
gedestilleerd water, dat een paar minuten met lucht is geschud en
daarna in een thermostaat vooraf op 23⁰ C. is verwarmd, gevuld op
de wijze zooals dit bij de bepaling van het gehalte aan vrije zuurstof
volgens de methode van Winkler gebruikelijk is. De fleschjes met
water gevuld, worden daarna ten minste nog een uur in den thermostaat
op 23° C. gehouden. Daarna wordt op den bodem van elk fleschje
5 cm³ vischsap gebracht en de flesschen daarna zoodanig gesloten,
dat er geen lucht in het fleschje blijft. Vervolgens worden de fleschjes
in den thermostaat van 23° C. gebracht.

de te onderzoeken visch tusschen neteldoek in een vruchtenpersje uit
te persen. Men bepaalt onmiddellijk en na i, 2, 3, enz. uren op de
gebruikelijke wijze het gehalte aan vrije zuurstof."

„In de eerste plaats moet er voor worden gezorgd, dat de fleschjes,
voordat zij met het vrije zuurstof bevattende water worden gevuld,
gedurende eenigen tijd bij dezelfde temperatuur als die van het water
worden bewaard. Door kleine temperatuur-verhoogingen zetten zich
luchtbelletjes af op de wanden der fleschjes ; men kan het laatste ook
voorkomen, door er voor te zorgen, dat het water niet bij 23° C. ver-
zadigd is met lucht, wanneer het daarmede wordt geschud. Voorts
moet het vullen der fleschjes met water zoodanig geschieden, dat de
fleschjes geen water bevatten, dat door contact met de lucht hiervan
nog opneemt ; men laat het water dus door een buisje, dat tot den
bodem reikt, zoolang in het fleschje en over den rand vloeien, dat men
kan aannemen, dat het fleschje water met hetzelfde vrijezuurstofgehalte
als dat uit den voorraad bevat.

Bij de eindtitratie met thio krijgt men de vloeistof nooit kleurloos,
doch deze behoudt steeds een paarsviolette kleur, waarop men tenslotte
moet titreeren. Bij deze methode is dit laatste natuurlijk iets onaange-
naam, maar bij eenige oefening lukt het zeer goed om op de bepaalde
eindkleur te titreeren."

Op grond van verschillende bepalingen komt het Meerburg voor,
dat indien bij de bepaling der zuurstofconsumptie blijkt, dat binnen
4 uur aile opgeloste zuurstof is verbruikt, de visch moet worden be-
schouwd als niet meer voor de consumptie geschikt te zijn. Deze norm
zal volgens Meerburg door een uitgebreider onderzoek, waarbij de
hulp der practische vischkeurders niet zal kunnen worden gemist,
moeten worden gecontroleerd.

In zijn voorbeschouwing schrijft Meerburg, dat een beoordeelings-
methode die in het laboratorium wordt verricht, in de eerste plaats
aan die voorwaarde moet voldoen, dat de uitvoering zoo weinig mogelijk
tijd vordert. De toegepaste methode moet verder eenvoudig in uit-
voering zijn en duidelijke resultaten geven. Hiermede heeft Meerburg
zijn eigen methode al grootendeels veroordeeld, want zij is te ingewik-
keld en voor vischaanvoerplaatsen te lang van duur (met voorberei-
dende werkzaamheden 5 tot 6 uur). Voor een vischaanvoerplaats als
IJmuiden is deze methode beslist te lang van duur.

Een vraag, die zich bij de uitvoering van dit onderzoek bij mij
voordeed was, of Meerburg voor het verkrijgen van het vischsap de
geheele visch gebruikte of alleen het vischvleesch (dus zonder kop,
kieuwen, ingewandsresten, huid). Dit maakt natuurlijk een geweldig
verschil.

Bij mijn proeven gebruikte ik soms geheele visschen, dus alles inbe-
grepen, vooral omdat ik bij droge vischsoorten uit het vischvleesch

niet voldoende sap kon persen. In alle andere gevallen heb ik niet eerst
de huid verwijderd.

Voor het vergelijkend onderzoek gebruikte ik 9 partijen visch en
wel : 5 partijen schelvisch, 2 partijen schol, 1 partij koolvisch en 1 partij
wijting. (Zie tabel III).

A. Vijf partijen visch waren volgens het organoleptisch onderzoek
als ondeugdelijk te beschouwen.

Deze 5 partijen bevatten alle zeer veel bacteriën en hadden alle
binnen 4 uur de zuurstof opgebruikt.

B. Vier partijen visch waren volgens het organoleptisch onderzoek
van twijfelachtige kwaliteit.

Van deze 4 partijen bevatten 3 partijen zeer veel bacteriën en 1 partij
veel bacteriën.

Twee van de 4 partijen hadden de zuurstof binnen 4 uur opgebruikt.
De andere twee niet binnen 4 uur.

Uit deze proeven kan geconcludeerd worden, dat de methode
Meerburg uitvoerig onderzocht zou moeten worden, waarbij de grens
van 4 uur misschien op 5 uur zou moeten worden gesteld, ware het
niet dat de praktijk eischt een onderzoek dat heel wat vlugger afloopt.
Nu wij in het bacterioscopisch onderzoek van vischvleesch een methode
hebben, die volkomen beantwoordt aan door de praktijk gestelde
eischen heeft het weinig zin om de methode Meerburg nader te
onderzoeken.

Gebleken is, dat het bacterioscopisch onderzoek van vischvleesch
een voor de praktijk zeer bruikbare methode is, om de organoleptische
vischkeuring aan te vullen. Als direct gevolg van de alleszins bevredi-
gende uitkomsten van het bacterioscopisch onderzoek is deze methode
door den Keuringsdienst van Waren te Haarlem ingevoerd ter onder-
steuning van het organoleptisch vischonderzoek.

Te IJmuiden waar, dank zij de groote medewerking van den Direc-
teur van het Staatsvisschershavenbedrijf beschikt kan worden over
vier van zijn ambtenaren, die tevens ambtenaar krachtens de Warenwet
zijn voor het toezicht op visch, is door genoemden Directeur een kamer
te mijner beschikking gesteld die als laboratorium is ingericht. Bij
alle twijfelgevallen en bij verschil van meening tusschen keurmeesters
en eigenaren van visch geeft het bacterioscopisch onderzoek de beslissing.
Vooral door de vlugge beslissingen werkt deze keuring tot aller tevre-
denheid. Hier blijkt al heel duidelijk dat de toch zeer bekwame visch-
keurmeesters aan het bacterioscopisch vischonderzoek een groote
steun hebben. De keuring in de aanvoerplaatsen van visch moet streng
zijn, strenger dan in het binnenland waar de visch spoedig verhandeld
en geconsumeerd wordt.

Het zal noodig zijn om te onderzoeken welke behandeling, b.v.
inzouten, geschikt is voor visch die niet af te keuren is, maar die ook

niet in den vrijen handel gelaten kan worden. Vanzelfsprekend zal dat
eventueele inzouten onder ambtelijk toezicht moeten gebeuren.

Mij rest nog hen dank te brengen, die mij bij dit onderzoek hebben
geholpen en in het bijzonder Prof. van Oijen, die mij met raad en daad
ter zijde stond. Ik stel het zeer op prijs iets te hebben kunnen verwe-
zenlijken, van hetgeen Prof. van Oijen jaren geleden reeds in een
rapport schreef, dat er nl. voor dierenartsen, verbonden aan Keurings-
diensten van Waren, een dankbaar arbeidsterrein braak lag op het
gebied van de vischkeuring.

Een onderzoek werd ingesteld naar de praktische bruikbaarheid
van het bacterioscopisch onderzoek van vischvleesch. Onderzocht
werden 25 partijen versehe visch die voor 96 % geen bacteriën bevatten.
Van 41 onderzochte partijen ondeugdelijke visch bevatten 100 % van
„vrij veel" tot „zeer veel" bacteriën.

Ten slotte werden 72 partijen visch onderzocht, die organoleptisch
zoodanig waren, dat omtrent de al of niet deugdelijkheid verschil
van meening zou kunnen bestaan. De uitkomsten waren : 12,5 %
geen of weinig bacteriën en 87,5 % van vrij veel tot zeer veel bacteriën.

Schrijver is het volkomen met Schönberg eens, waar deze de organo-
leptische keuring, samen met het bacterioscopisch onderzoek van het
vischvleesch als de beste manier om de vischkeuring uit te voeren,
beschouwt.

In IJmuiden, de groote aanvoerhaven van versehe zeevisch in
Nederland, wordt het bacterioscopisch onderzoek van vischvleesch in
een speciaal daarvoor ingericht laboratorium verricht door een dieren-
arts, die tevens toezicht houdt op de organoleptische keuring van vier
keurmeesters.

2. Verslag van de verrichtingen van het Centraal Laboratorium van de Volks-
gezondheid over het jaar 1923 (blz. 121).

4. Ir. Bronkhuyzen : Mededeelingen nr. 53 (uitgave Maart 1927) van de Nederl.
Vereeniging voor Koeltechniek.

10. Dr. A. M. Poluektoff: Zeitschr. f. Fleisch- und Milchhyg. Jg. 43, S. 121,
\'933-

11. F. Lücke und W. Geidel : Zeitschr. f. Unters, der Lebensmittel. 1935. Bd. 70.
H 6. S. 441.

13. Prof. Dr. W. Schwarz : Actes du Vlle Congrès International du Froid 1936.
27. 321.

14- Dr. F. Schönberg : Die Untersuchung von Tieren stammender Lebensmittel.
2e Auflage. Berlin 1936.

15. Prof. Dr. A. J. J. van de Velde : Natuurwetenschappelijk Tijdschrift. Jaargang
19. Nr. 2. biz. 41. 1937.

16. Dr. M. Knoth : Zeitschr. f. Fleisch- und Milchhyg. Jg. 48. Heft 4. S 67. 1937.

Der Verfasser untersuchte die praktische Brauchbarkeit der bakterioskopischen
Fischprüfung. Es wurden 25 Partien frischer Fische untersucht ; davon enthielten
96% keine Bakterien. Bei 41 Partien untauglicher Fische fand der Verfasser zu 100%
„ziemlich bis sehr viel" Bakterien.

Der Verfasser ist ebenso wie Schönberg der Meinung, dass die organoleptische
Prüfung zusammen mit der bakterioskopischen, die zweckmässigste Fischprüfung
ist. In IJmuiden, dem grössten Zufuhrhafen frischer Seefische Hollands, wird die
bakterioskopische Untersuchung der Fische von einem Tierarzt ausgeführt, der
zugleich die organoleptische Prüfung durch 4 Beschauer unter seiner Aufsicht hat.

The author made inquiries into the practical utility of the bacterioscopical exami-
nation of fish-flesh. 25 lots of fresh fish were examined ; 96% of these appeared
to contain no bacteriae.

In 41 lots of unsound fish the author found in 100% „rather many till very many"
bacteriae.

Finally 72 lots of fish were examined ; these lots were such that organoleptical
research could not give any result about the soundness. Of these lots 12,5% contained
no or few bacteriae and 87,5% rather many till very many bacteriae.

The author is (just as Sc.hönberg) of the opinion, that organoleptical examination
together with the bacterioscopical research offish-flesh, is the best way to carry out
the inspection of fish.

In Ymuiden (sea-harbour of Amsterdam) the biggest harbour of import of fresh
sea fish, the bacterioscopical research of fish-flesh is performed by a veterinarian,
who also controlls the organoleptical examination, carried out by four inspectors.

L\'auteur fit des recherches concernant la valeur pratique de l\'examen bactérios-
copique de la chair de poisson. 11 examina 25 parts de poisson frais ; dans 96% on
ne trouva pas de germes.

Dans 41 parts de poisson impropre à la consommation, on trouva dans 100% un
grand ou un très grand nombre de germes.

Finalement on examina 72 parts de poisson, pour lequel à l\'examen organo-
leptique, la consommabilité pouvait être discutée. Ici 12.5% ne contenait pas ou peu
de germes et 87.5% un grand ou un très grand nombre de germes.

D\'accord avec Schönberg, l\'auteur est d\'avis que l\'examen organoleptique com-
biné avec l\'examen bactérioscopique est la meilleure manière de faire l\'expertise du
poisson.

A Ymuiden, le plus grand port de pêche de la Hollande, l\'examen bactérioscopique
est effectué par un vétérinaire, qui contrôle en même temps l\'expertise organolep-
tique de 4 experts profanes.

Uit de Chirurgische Kliniek. (Directeur: Prof. Dr. J. H. HARTOG.)
CASUISTISCHE MEDEDEELINGEN

A. Verdubbeling van het septum narium met omschreven
purulente ontsteking in het voorste gedeelte bij een paard.

Het bedoelde ziektegeval, dat gedurende een zestal weken in de
kliniek een object van behandeling was, heeft betrekking op een
tweejarige merrie.

Er was opname gevraagd omdat het dier sedert geruimen tijd bij
de ademhaling snorkte en waaromtrent men meende, dat een opera-
tieve behandeling noodzakelijk was.

Bij het onderzoek in de kliniek toonde zich allereerst een belangrijke
ademhalingstoornis. Zoowel bij de inspiratie als bij dc cxspiratie was
een langgerekt snuivend geluid waarneembaar, hetgeen den indruk
vestigde, dat er een stenose van de neusgangen moest bestaan. Verder
was er een geringe muccuze neusuitvloeiing beiderzijds. Zwelling van
de keelgangs-lympheklieren was er niet ; een difformiteit van het
hoofd in het gebied der neusholten of boezems evenmin.

De oorzaak van de nasale dyspnoe was spoedig gevonden. Bij het
openen van de neusvleugels was duidelijk zicht- en voelbaar, dat het
voorste gedeelte van het septum narium naar beide zijden toe gezwollen
was. Dit deel van het neustusschenschot was zoodanig gebombeerd,
dat daar ter plaatse de neusgangen tot nauwe spleten waren vervormd.
En daarmede was ook het sterke snuiven volkomen verklaard.

Met den vinger kon de zwelling naar omvang, vorm en consistentie
behoorlijk worden onderzocht. Zij strekte zich vanaf de punt van het
neusbeen naar achteren toe uit over een afstand van ongeveer 8 cm
en, voor zoover het de hoogterichting betreft, over de geheele breedte
van het septum. Het was een afgeronde eenigszins ovale dikte ; de
slijmvliesbekleeding was normaal. Of de zwelling drukpijnlijk was
konden wij niet met zekerheid bepalen ; misschien was ze iets gevoelig.

Er kon worden vastgesteld, dat in het centrum der dikte een onder
spanning staande ophooping van vloeistof aanwezig moest zijn ; aan
beide zijden was namelijk een fluctuatie te bemerken.

De afwijking maakte den indruk van een cysteachtige zwelling en
er was reden om te denken aan een myxocystitis cartilaginosa septi
naris. Op deze aandoening wordt in Kitt\'s Pathologische Anatomie
gewezen en zij zou bestaan in de aanwezigheid van een intracartilagi-
neuze cyste, die door partieele degeneratie van het kraakbeenweefsel
wordt gevormd. Later bleek dat het deze aandoening niet was.

In het bloedhoudend punctaat werden vrij veel polynucleaire leu-
cocythen aangetoond. Het bacterioscopisch onderzoek was negatief.

Wij meenden met een gelocaliseerde chronische onsteking te
doen te hebben en wij verwachtten, dat een histopathologisch onder-
zoek van geëxcideerd weefsel, dat na de operatieve behandeling
ter beschikking zou zijn, daaromtrent nadere opheldering kon ver-
schaffen.

Een onderzoek van het bloed op de mogelijkheid van een Brucella
Bang-infectie, dat reeds eerder werd verricht, was negatief (Inst. voor
parasitaire en infectieziekten).

De behandeling bestond in excisie van de eene helft var. de bom-
beerende zwelling en de verdere verzorging van de verkregen wond.

Na anaestheseering van het slijmvlies door penseelen met 5 %
cocaine-suprarenine-oplossing werd aan de rechter zijde de wand
van de holte ter grootte van ongeveer een rijksdaalder uitgesneden
en vervolgens werd het holle defect, dat met een dun laagje granulatie-
weefsel was bekleed, met jodiumtinctuur gepenseeld. De consistentie
van de schijf weefsel toonde duidelijk aan, dat ze een plaatje kraakbeen
moest bevatten.

Er werd niet verwacht, dat een vlotte genezing der operatiewond
zou tot stand komen. Wij begrepen, dat het genezingsverloop in een
verder stadium door een callosus der epitheelranden zou worden
vertraagd. Dit bleek ook het geval te zijn. Eerst na een behandeling
van ongeveer 6 weken was het mogelijk het dier te doen afhalen. De
stenose was toen nog niet geheel opgeheven. Wegens verdikking van
het litteeken was er aan de rechter zijde nog een vernauwing. Wij
hadden evenwel de hoop, dat deze vernauwing door een voort-
schrijdende retractie tenslotte zou verminderen of verdwijnen.¹)

Interessant was het resultaat van het pathologisch onderzoek van
het geëxcidcerde weefselstuk, dat in het Veterinair pathologisch
instituut werd verricht. Het luidt :

„Blijkbaar verdubbeling van het septum narium in het voorste
„gedeelte ; subacute fibrinopurulente ontsteking met bloeding tusschcn
„beide kraakbeenplaten ; aanvreten van het kraakbeen vanuit de
„binnenzijde ; granulatieweefsel weinig ; matige ontsteking in de
„submucosa. In thioninepreparaten werden coccen (streptococcen)
„gevonden".

Deze bevindingen deden denken aan de mogelijkheid, dat een
primaire locus affectus van het septum, waarbij een bloedextravasaat
in de gepraeformeerde verdubbeling van de kraakbeenige plaat aan-
wezig was, in een veel later stadium door streptococcen werd geïnfecteerd.

*) Een half jaar na de behandeling werd het bericht ontvangen, dat het paard
bij flinke beweging nog een versterkt neusgeluid doet hooren, doch dat de adem-
haling niet wordt belemmerd. Het dier is voor den arbeid goed bruikbaar.

Met het verzoek van den eigenaar om het dier te castreeren werd
een mannelijk varken van ongeveer 8 weken in de kliniek gebracht.
De big zou een binnenbeer zijn.

Bij het onderzoek bleek alleen de rechter testikel aanwezig en deze
was naar grootte en vorm normaal. Met de ligging was dit niet het
geval. Wegens de onvolledige descensus lag hij hoog, zoodat de
toestand een inguinale cryptorchismus benaderde.

Aan de linkerzijde was geen testikel te ontdekken, noch onder de
scrotaalhuid, noch in het gebied van de lies, terwijl er ook van
de bijzondere heterotopia testis (ectopia testis abdominalis of e. t.
perinealis), die bij het varken wel werd waargenomen, niets was te
bemerken. In de balzakhuid was aan deze zijde een nog niet zoo
oud litteeken zichtbaar, dat kennelijk een gevolg was van een
poging tot castratie door den castreu r. Aangezien echter volgens de
anamnese geen der testikels werd verwijderd, lag het voor de hand om
het geval als een abdominale cryptorchismus te beschouwen.

Na de noodzakelijke voorbereiding geschiedde de operatie in
chloral-narcose den volgenden dag. De poging om de verborgen
testikel uit de buikholte te verwijderen was evenwel zonder resultaat.
Hij kon niet worden gevonden, zoodat ten laatste de laparotomie-wond
werd gesloten. En, hoe onbevredigend ook, meenden we voorloopig
met het wegnemen van den zichtbaren bal te moeten volstaan.

Bij deze bewerking kwam de verrassing. Na het verwijderen van
den testikel trad in hetzelfde liesovaal de tweede bal, iets kleiner
dan de eerste, te voorschijn. Ook deze was met een eigen scheedevlies
omgeven en het bleek duidelijk, dat de zaadstreng ook door de rechter
liesopening verliep.

Beide testikels, ieder omgeven met een eigen gemeenschappelijk
scheedevlies, waren dus door een en dezelfde (rechter) liesopening
in onvolkomen mate uitgedaald.

Wij meenden, dat het dier door de operatieve bewerking volledig
gecastreerd was. De zoo kleine mogelijkheid van triorchidie werd niet
aangenomen, mede ook wegens het feit, dat aan de linkerzijde
intraabdominaal geen testikel was gevonden.

Ware het plan der operatie zoodanig geweest, dat eerst de zichtbare
bal was verwijderd, dan zou allicht de laparotomie achterwege zijn
gebleven.

Uit de literatuur zijn wel merkwaardige gevallen van ectopia testis
bij het varken en bij andere diersoorten bekend. Een heteropie van den
linker testikel, zooals hier beschreven werd, is echter wel zeer zeldzaam.

a) Het ziektegeval betreft een fibrinopurulente ontsteking in het
voorste gedeelte van het septum narium bij een 2-jarig paard. In een
verdubbeling van de kraakbeenige plaat werd een met exsudaat

gevulde omschreven holte aangetroffen. Het procès gaf aanleiding tot
locale zwelling en stenose. De operatieve behandeling leidde tot
genezing.

b) De schrijvers vermelden een bijzonder geval van heteropia testis
bij een jong varken. De beide testikels, ieder omgeven door een eigen
tunica vaginalis communis, waren door dezelfde (rechter) liesopening
onvolkomen uitgedaald.

a) Dieser Fall betritt eine fibrino-purulente Entzündung im vordersten Teile
des septum narium bei einem 2-jährigen Pferde. In einer Verdopplung der knor-
peligen Platte wurde einen mit Exsudat gefüllten Hohlraum gefunden. Der Prozess
verursachte einen lokalen Geschwulst und eine Stenose. Ein operativer Eingriff
brachte Heilung.

b) Die Verfasser erwähnen einen besondern Fall von heteropia testis bei einem
Ferkel. Die beiden Testikel. jeder mit eigner Tunica vaginalis communis, waren
durch den gleichen (rechten) Leistenkanal nicht genügend herabgestiegen.

a) The author describes a fibrino-purulent inflammation of the anterior part
of the nasal septum in a two years old horse. In a doubling of the cartilaginous
plate a cavity filled with exsudate was found.

b) The authors mention a particular case of heteropia testis in a young pig. Both
testicels, each envelopped by a tunica vaginalis communis, were descended through
the same (right) portio inguinalis.

a) Ce cas se rapporte à une inflammation fibrino-purulente de la partie antérieure
de la cloison nasale chez un cheval de deux ans. Dans un dédoublement du cartilage,
on trouva une cavité bien circonscrite, remplie d\'exsudat. Ce processus fut la cause
de tuméfaction locale et de stenose. Une intervention chirurgicale amena la guérison.

b) Les auteurs relatent un cas particulier d\'héteropie d\'un testicule chez un jeune
porc. Les deux testicules, entourés chacun de leur propre tunique vaginale commune
étaient incomplètement descendus dans la même cavité inguinale (droite).

In „Maenedsskrift for Dyrlaeger" geeft Tobiesen ¹) een referaat uit Ugeskrift
for Laeger. In dit artikel wordt gesproken over 26 gevallen van bovine tuberculose.
Het materiaal komt uit de ziekenhuizen van Kopenhagen, van Febr. 1931—-Juli
1933. Van deze 26 patiënten zijn 10 beneden 5 jaar en geen enkele boven 32 jaar.
Bij een van de patiënten was thuis een lijder aan open tuberculose ; hierbij was de
bacil van het humane type.

Bij 13 van de 26 patiënten bleek, dat zij gedurende korteren of längeren tijd rauwe
melk hadden gebruikt, terwijl slechts 3 patiënten ontkenden ooit rauwe melk te heb-
ben gedronken. In 11, misschien 13 gevallen werd adenitis colli voor of tegelijk met
longaandoeningen geconstateerd en bij 5 van de 10 kinderen beneden 5 jaar waren
zeer zeker buikverschijnselen aanwezig als gevolg van buiktuberculose.

Hieruit schijnt te volgen, dat het grootste deel van de 26 gevallen zijn oorsprong
vindt in de voeding. In samenhang hiermee zou het van belang zijn, indien een
onderzoek werd ingesteld naar de gevallen van bovine tuberculose in het overige
deel van Denemarken, om misschien te komen tot een conclusie, welke beteekenis
gehecht mag worden aan de directe contactinfectie van vee op mensch, of van mensch
op mensch. K. Huizinga.

Longtuberkulose bij den mensch in Jutland, veroorzaakt door den
rundertuberkelbacil.²)

Bij 161 niet uitgezochte patiënten met longtuberkulose in een sanatorium te Esbjerg
in Jutland werden uit sputum, maagspoelsel of pleuravocht cultures gemaakt.
Bij 128 patiënten kweekte men tuberkelbacillen van het humane type, bij 33 (20,5%)
van het bovine type.

Van de 33 patiënten met rundertuberkelbacillen kwamen 25 in nauwe aanraking
met vee in hun beroep als landbouwer (7), landbouwersvrouwen in het bedrijf
werkzaam (6), of dienstboden op het land (12).

Van de overigen waren 5 van het land afkomstig; één had als leerlingverpleegster
tuberkulose-patienten verzorgd. Dertig patiënten erkenden het gebruik van rauwe
melk, bij 3 was dit niet geheel zeker. In de familie van deze patiënten werd 10 maal
een tuberculeuse infectie vastgesteld (type niet bepaald). De patiënten hadden
hiermee echter slechts verwijderd contact gehad.

Het beloop van de ziekte onderscheidde zich bij deze 33 patiënten in geen enkel
opzicht van dat bij zieken, bij wie het humane type gevonden was. Slechts éénmaal
bestond ook darmtuberkulose. de Graaf.

Mahi ³) heeft bij 200 gevallen van niertuberculose klinisch, maar vooral ook
röntgenologisch de longen onderzocht. Hij vond, dat in 79% der gevallen ook long-
tuberculose aanwezig was. De infiltratieve vorm bedroeg echter slechts 5%, de
chronische 2%. Bij 50% werden oude inactieve haarden gevonden. Bij 138 patiënten
werd nephrectomie gedaan. Er bestond geen verband tusschen de graad der tuber-
culeuze nierafwijkingen en de aanwezige longtuberculose.

Bij 125 patiënten werd het basaalmctabolisme bepaald. Dit was in het meerendeel
der gevallen normaal. Slechts bij 26 patiënten was het sterk toegenomen. Dit moet
echter worden toegeschreven aan de aanwezige longafwijkingen ecnerzijds, en aan
algemeene nervositeit en blaasaandoeningen anderzijds. Er was geen verband

¹^J) Fr. Tobiesen, K. A. Jensen og H. C. Lassen : Bovin Lungtuberculose. Maeneds-
skrift for Dyrlaeger 1 Nov. 1936.

²) Ned. T. v. Geneeskunde, Jg. 81, Bd. 3, pg. 4099, referaat van artikel van Mou-
rier, Acta tuberculosa scandinavica, Bd. 10, pg. 356).

tusschen de anatomische afwijkingen der tuberculeuze nieren en het basaalmetabo-
lisme. Daarom mag worden aangenomen, dat het basaalmctabolisrne bij chronische
niertuberculose alleen als een klinische maatstaf voor de graad en de activiteit van
de tegelijk aanwezige longtuberculose kan worden beschouwd. Koopmans.

Uit het verslag over het eerste jaar blijkt het volgende : „In 1935 zijn 2059 kalveren
opgenomen. Hiervan zijn verwijderd op grond van tuberculine-reactie 28 stuks
(25 stuks in het najaar 1935, 3 in het voorjaar 1936, terwijl in Sept. 1936 geen reactie-
dieren meer zijn voorgekomen) en op grond van bloedreactie ten opzichte van be-
smettelijk verwerpen 27 dieren (21 in het najaar 1935, 5 in Januari 1936, o in Maart
1936, o in Mei 1936 en 1 in September 1936). Verder zijn terug gezonden 10 vaarzen,
welke bij aankomst drachtig bleken te zijn. 39 dieren zijn deels geslacht op grond
van ongevallen (fracturen), deels gestorven door verschillende ziekten (pneumonie,
gastro-enteritis, verlamming). In het geheel zijn er dus afgegaan 104 dieren (d.i,
i 5%) > °P grond van ziekte evenwel slechts 39 dieren (d.i. ± 1.9%).

Een methode voor een krachtige adembelemmering bij het onderzoek
op longtuberculose van het rund.

1 van Christenson ¹) districtsveearts in Zweden geeft een methode om de long-
respiratie te onderbreken, noodig voor de klinische diagnostiek van longtuberculose
bij de tuberculose-bestrijding in Zweden. Gebruik wordt gemaakt van een gummizak
in de vorm van een afgeknotte kegel om neus en mond af te sluiten. De gummi is
2J tot 3 mm dik en elastisch. De grootte is 30 cm, omtrek bovenrand 40 cm en de
open rand 60 cm. De zak wordt omgestulpt en tegen de neus gedrukt en teruggeslagen,
vast sluitend om neus en mond. De zak kan, maar behoeft meestal niet vastgehouden
te worden. Dit vasthouden kan ook geschieden met een touw dat een lus vormt
rondom de neus en vastgebonden wordt aan de hoorns. Bij stieren wordt een grootere
zakmaat gebruikt (35-70-50). De neusring is geen bezwaar. Is er voldoende dispnoe
opgetreden dan is de zak zeer gemakkelijk met één hand van de snuit te trekken.
Desinfectie is gemakkelijk. Alvorens men sputum vangt is het spoelen van de mond
met een flesch water aan te bevelen, dit voorkomt sterfte van de ingespoten cavia\'s.

Het vaststellen van uiertuberculose bij het rund bij de uitoefening van de
vleeschkeuring.

Uit zijn onderzoekingen van uiers van runderen, welke in een of anderen vorm
aan tuberculose leden, bleek het Vierhaus ²), dat niet zelden tuberculeuze verande-
ringen in den uier aanwezig zijn, welke macroscopisch als zoodanig niet worden
erkend. Het werd verder duidelijk, dat alleen door middel van de pathologische
anatomie niet altijd de beginstadia waren te onderkennen, als niet regressieve ver-
anderingen aan het eigenlijke uierweefsel of in de bijbehoorende lymphklieren werden
gevonden. Het beste is in zulke gevallen de loupe te gebruiken.

De gevallen van lobulair-infiltreerende tuberculose van den uier, waarbij de con-
sistentie van het orgaan vast-week is, zijn, als men geen omvangrijk laboratorium-
onderzoek instelt, slechts met waarschijnlijkheid Ie diagnostiseeren.

Meer zekerheid heeft men bij de diffuus-indureerenden vorm van de lobulaire
tuberculeuze mastitis. I11 het begin gelijkt deze vorm meer op een onspecifieke masti-
tis. Ter bevestiging van de diagnose moet het onderzoek van de uier- en darmbeens-
lymphklieren, alsmede de graad van de overige tuberculeuze afwijkingen in het

¹) Ivan Christenson : Eine methode für eine wirksame Atmungshemmung hei der Unter-
suchung auf Lungenluberkulcse des Rindes. Miinch. Tierartzl. Woch. 1937, Nr. 17, S. 194.

²) Vierhaus : Beitrag zur Feststellmg der Eutertuberkulose des Rindes bei der Fleischbeschau.
(Diss. Hannover, 1936).

lichaam mede in aanmerking worden genomen. Een zeer uitgebreide zwelling van
het merggedeelte van de uierlymphklieren, alsmede een bestudeering van het proces
door middel van de loupe kunnen pas voldoende zekerheid geven.

In twijfelgevallen is een uitstrijkje voor het aantoonen van de tuberkelbacillen of
ter bestudeering van het celbeeld de snelste en zekerste methode om de diagnose
te stellen. de Graaf.

In Denemarken geschiedt de tuberculosebestrijding onder het rundvee met be-
hulp van de intracutane tuberculinatie. Voor de reageerende dieren worden strenge
maatregelen toegepast.

Dieren, die besmet zijn met vogeltuberculose-bacillen (een omstandigheid, die in
bepaalde streken tot tamelijk hooge percentages pleegt voor te komen) kunnen uit
een oogpunt van bestrijding als vrij van tuberculose worden beschouwd. Deze infectie
blijft bij het rund streng plaatselijk en verspreiding er van is niet te verwachten.

Uit de praktijlk is bekend, dat positieve reactie na tuberculinatie mei bovine
tuberculine, als gevolg van besmetting met aviaire bacillen, lang geen zeldzaamheid
is. Zijn er dus aanwijzingen, dat er in een stal avaire besmetting kan zijn, dan is
het zaak, de reageerende dieren aan een nader onderzoek te onderwerpen. Men doet
dit door middel van een simultane tuberculinatie, waarbij gelijktijdig op twee verschil-
lende plaatsen resp. bovine en aviare tuberculine in de huid wordt gespoten. Is
nu de door de aviaire tuberculine veroorzaakte huidzwelling grooter dan die welke
ontstaat door de bovine (de intracutane reactie laat zich meten!), dan wordt geacht,
dat het dier niet door bovine bacillen besmet is.

In opdracht van het Ministerie van Landbouw stelde N. Plum \') te Kopenhagen,
met medewerking van het Vétérinair Staatstoezicht, een aantal practiseerende
dierenartsen en het Staats-Vétérinair-Serum-Laboratorium, een uitgebreid onderzoek
in naar de waarde van deze simultane reactie, alsmede naar een aantal andere bij
de tuberculosebestrijding naar voren gekomen bijzonderheden. Gebruik werd onder
anderen gemaakt van experimenteele infecties en van een uitgebreid sectiemateriaal.

Plum kwam tot de conclusie, dat de methode van de simultane tuberculinatie,
in aansluiting aan de gewone tuberculinatie, doch niet te spoedig daarna toegepast,
voor het beoogde doel voldoende betrouwbaar is, mits de reacties met zorg worden
uitgevoerd en beoordeeld. Ook voor stallen met dubbele besmetting, dus met bovine
zoowel als aviaire, is het procédé doeltreffend ; het lukt namelijk de reageerende,
doch slechts door aviaire bacillen besmette dieren aan te wijzen.

De overige in het artikel meegedeelde onderzoekingen en waarnemingen laten
zich moeilijk refereeren ; het betreft onder anderen hoe lang dieren op intracutane
tuberculinatie reageeren, ais deze met tusschenpoozen van een week telkens wordt
herhaald ; in hoeverre herhaalde subcutane tuberculinetoediening het vermogen
tot intracutane reactie kan doen verminderen ; de frequentie van aviaire tuberculose
bij het rundvee ; de variabiliteit in de sterkte van de reactie, enz., enz.

Cerkowny ¹) vermeldt 10 gevallen van congenitale tuberculose bij kalveren van
io—14 dagen oud. De tuberculeuze haarden werden gevonden voornamelijk in
lever, milt en in de lymphklieren der longen, maar vooral van de lever.

De pathogenese en histogenese van experimenteele voederingsfuberku-
lose bij het kalf, alsmede de ouderdomsbepaling van deze afwijkingen.

Bij 41, ongeveer 10 dagen oude kalveren uit een tuberkulosevrije stal werden
infectieproeven verricht met tuberkelbacteriën. Deze bacteriën werden gedeeltelijk

in een kapsel en gedeeltelijk in melk gesuspendeerd, met de flesch ingegeven. Bij
20 dieren vonden Dobberstein & Wilmes \') tuberkuleuze veranderingen in het
lymphatisch gebied van de keel. De mesenteriale lymphklieren hadden 12 maal
afwijkingen en de hierbij behoorendc darmen 1 1 maal, n.1. in de Peyersche Plaques.
In de darm waren deze veranderingen, wegens hun zeer kleine afmetingen, moeilijk
te zien. Het primaircomplex is dus, in tegenstelling met de heerschende mee-
ning, steeds in de darm aanwezig. Eveneens neemt men zulks aan voor de verande-
ringen in de keelruimte, ofschoon de tonsillen slechts 3 maal werden aangetast
gevonden. Tuberkulose der lever kon macroscopisch niet worden aangetoond, micros-
copisch i maal in de lever en 3 maal in de leverlymphklieren. Deze lever- en lever-
lymphkliertuberkulose zou veroorzaakt zijn door een congenitale infectie. De longen
waren 4 maal in het proces betrokken waarvan 1 maal in den vorm van een primair-
complex.

Wat de ouderdom dezer veranderingen betreft, kregen D. & W. het volgende
resultaat : Op de 22sts dag na de infectie slechts histologisch aan te toonen produc-
tieve haardjes in de retropharyngeale lymphklieren. Op zijn vroegst de 29ste dag
macroscopisch zichtbare, kleinste haardjes in mesenteriale, retropharyngeale en
portale lymphklieren. Eerst op de 37ste dag meer productieve processen in de tonsillen
en duidelijke verkazing in de lymphklieren. Op de 43ste dag verkazing van de tonsillen.
Op 51ste de dag de eerste, slechts histologisch zichtbare verkalkingsprocessen in de
primaire infectiehaardjes in de Peyersche Plaques. Op zijn vroegst de 88ste dag ma-
croscopisch zichtbare verkalkingen, de 136ste dag beginnende afkapseling ; de 149ste
dag duidelijke vorming van randfibrosen.

Uitdrukkelijk vermelden 1). & W., dat deze data slechts als aanhoudingspunten
voor de ouderdom-bepalingen kunnen gelden, daar ieder tuberkuleus proces naar
dispositie, conditie, voedering, enz. gekenmerkt is door een eigen ouderdom.

Onafhankelijk van soortgelijke proefnemingen door Nieberle, Dobberstein en
Wilmes werden door Schumann (Directeur van het Tiergcsundheidsambt in Silezic,
met zijn medewerker Fritsche ¹) infectieproeven gedaan met tuberculeuze melk
bij kalveren. Hiervoor werden 4 tuberculose-vrije nuchtere kalveren gebruikt, die
vóór de proef gedurende 3 dagen met biest gevoederd werden. Eén der kalveren
kreeg daarna gedurende 10 dagen tuberculeuze melk te drinken. Het werd gedood
toen het 38 dagen oud was. Er werd een volledig primair complex in de pharynx
(tonsil lgl. retroph.) zoowel als in de darm (darmwand -f lgl. mes,) gevonden,
alsmede verschijnselen van generalisatie (in lever, nierklier en knieholteklier). De
processen in de lever ( portaalklier) waren jonger dan de primaire complexen.
Bovendien had zich een volledig primair complex in de longen gevormd (doordat
het kalf zijn kop diep in de emmer stak werd telkens eenige melk geaspireerd).
De long toonde oogenschijnlijk het beeld van een banale kalverpneumonie, die
histologisch echter van zuiver tuberculeuzen aard bleek te zijn (sterk cellige pneu-
monie met talrijke verkazingen, omgeven door een zone van specifieke tuberculose-
cellen). In de longklieren was reeds duidelijke verkalking waarneembaar.

Een tweede kalf dat gedurende 14 dagen gevoerd werd met tuberculeuze melk,
werd op de leeftijd van 30 dagen gedood. Ook hier primaire complexen in pharynx
en darm (in de darmwand zelf werden geen tuberculeuze laesies gevonden).

Twee andere kalveren kregen elk 1 maal 2 liter tuberculeuze melk met de slok-
darmsonde toegediend. Na 30 dagen werd bij één een volledig primair complex

¹) Schumann und Fritsche : Beitrag zur enteregenen Tuberculose-Infektion des Kalbes.
B.T.W. 11 Febr. 1938.

in het ileum gevonden. Tonsillen en keelgangsklieren waren vrij, ook histologisch.
Het vierde kalf had een slechts microscopisch aantoonbare productieve tuberkel
in een klier van het ileum (dus onvolledig primair complex in het bereik van het
ileum). Dit kalf had negatief op de intracutane tuberculinatie gereageerd : de andere
drie sterk positief.

Ten behoeve van de vleeschkeuring wordt aanbevolen bij alle gevallen van darm
(klier) tuberculose van kalveren ook de lever af te keuren, omdat deze dan slechts
microscopisch aantoonbare tuberculeuze processen kan bevatten.

Over de verschillende vormen, waaronder de tuberkulöse bij het rund
kan voorkomen.

Volgens de onderzoekingen van Spindler is bij het rund de aërogene infectieweg
wel de voornaamste. In 21,8% van het onderzochte materiaal kon een geheel af-
gerond, en in sommige gevallen een onvolledige primaire haard in de longen worden
aangetoond. Het primaircomplex is in het meerendeel der gevallen onvolledig.

Bij een generalisatie der tuberkulöse zijn de longen steeds in het proces betrokken.
Spindler vond, dat in 22,6% der gevallen deze generalisatie tot de longen beperkt
was. Eerst dan volgen de sereuze vliezen, nieren, lever, vleeschlymphklieren, uterus,
uier, beenderen en milt in opeenvolgende rij.

Bij een z.g. vroeg-generalisatie wordt de long het meest ziek in den vorm van
een geprotaheerde generalisatie. Tot een rei\'nfectie en tot de vorming van een
chronische orgaantuberkulose komt het bijna uitsluitend in de longen, fn 15% van
het onderzochte materiaal was een geïsoleerde, chronische longtuberkulose aanwezig.
Zelden zijn de uier en de nieren in den vorm van een chronische orgaantuberkulose
aangetast.

Over het voorkomen van tuberkuleuze veranderingen in de darmmucosa
van het rund.

In 60 gevallen van tuberkulöse van de mesenteriale lympbklieren bij het rund
kon door Kühlewindt ¹) 14 maal (of 23%) in coupes tuberkuleuze veranderingen
in den darmwand worden aangetoond, terwijl deze macroscopisch, zelfs bij een zeer
nauwkeurige beschouwing, niet waren op te merken. Slechts in 3 gevallen zag men
een onspecifieke granuleering der Peyersche Plaques, welke korrel ing histologisch
op tuberkulöse bleek te berusten. Deze tuberkuleuze haardjes zaten bijna uitsluitend
in de, in de submucosa gelegen lymphfollikels, en het waren de typische epitheloid-
tuberkels, met secundaire verkazing of diffuus hyperplastische woekeringen in den
vorm van epitheloid- en reuzencellen. Daar deze veranderingen niet in alle onder-
zochte weefselblokjes aangetroffen werden (ongeveer in het derde deel), is dit resul-
taat als een minimum van darmwandtuberkulose bij het rund te beschouwen en is
vermoedelijk het percentage hooger, als nog meer weefselblokjes waren onder-
zocht.

Meestal was in het lichaam reeds een generalisatie opgetreden. Of de darmwand-
tuberkulose van primaire aard is of als een generalisatievorm moet worden beschouwd,
is niet uit te maken. Slechts in één geval kon worden gezegd, dat een primaire
voederingstuberkulose aanwezig moest zijn, daar in de overige organen geen enkele
tuberkuleuze verandering werd aangetroffen.

¹) Kühlewindt : Z^um Vorkommen tuberkulöser Veränderungen in der Darmschleimhaut
des Rindes. (Inaug. Dissert. Leipzig, 1936).

Dieter beschrijft een geval van primaire pcnis-tuberculose. Hem werd mede-
gedeeld dat de dekstier afgekeurd was omdat hij door gezwelvorming aan de penis,
niet meer kon dekken. Nergens anders werd bij het geslachte dier tuberculose ge-
vonden. Macroscopisch waren onder het epitheel van de praeputiaal-bladen een
drietal op doorsnede droge en spekachtige knobbeltjes te zien. Verder bevond zich
in het subcutane bindweefsel van de fundus van het praeputium een conglomeraat
van grootere en kleinere knobbeltjes met op doorsnede uitgebreide droge verkazing.
Het geheel was omgeven door een dikke bindweefsel-kapsel.

Microscopisch toonden de van het corium van het viscerale blad uitgaande
tuberkels secundaire verkazing met stolling van het protoplasma in het centrum,
geen reuzencellen, wel eenige bindweefselvorming ; nog geen doorbraak door het
epitheel. De conglomeraat-tuberke! was bijna volledig verkaasd en gedeeltelijk
verkalkt.

Contact-infectie is hier de oorzaak. Een uterus- of vulva-tuberculose moet bij een
der gedekte koeien hebben bestaan. Joling.

Baarmoedertuberculose bij het rund, een gevaarlijke vorm voor smet-
stofverspreiding .

Edv. Marcusson ^a) beschouwt baarmoedertuberculose als een der meest gevaar-
lijke vormen voor smetstofverspreiding bij het rund. Baarmoedersecretum in ver-
dunning i : ioo millioen was nog in staat bij de cavia enttuberculose te voorschijn
te roepen. Vulva- en uterustubcrculose kan primair voorkomen, aanvankelijk zonder
duidelijke verschijnselen ; enkele voorbeelden worden aangehaald, waarin dit aan-
leiding gaf tot verdere uitbreiding der ziekte op voordien tuberculosevrije stallen.

De resultaten van systematische onderzoekingen aan materiaal van het slachthuis
te Leipzig over de volledigheid van het tuberkuleuze primaircomplex in de tonsillen-
retropharyngeale lymphklieren bij het varken waren aanleiding tot paralelle onder-
zoekingen van de lymphatische organen in de wand van de dunne darmen, met het
resultaat, dat 5% dezer systematisch onderzochte gevallen mikroscopisch tuber-
kuleuze darmwandveranderingen toonden. Deze tuberkuleuze processen bevonden
zich in de lymphatische deelen van de darmwand (lymphfollikels der Peyersche
plaques), zonder zich op de andere darmwandlagen uit te breiden. In verband met
deze resultaten, zegt YVünscher ¹), zal men uit vleeschhygiënisch oogpunt geen
bezwaren maken tegen het feit, dat dergelijke darmen door z.g. slijmen nog voor den
handel geschikt worden gemaakt.

Al het bij macroscopisch onderzoek als normaal uitziende darmmateriaal toonde,
volgens de onderzoekingen van Potel ²), histologisch ook geen enkele verandering.
De fijnkorrelige granuleering van de gezwollen Peyersche Plaques en de iets grootere,
scherp begrensde, transparente knobbeltjes in den darmwand hebben met de tuber-
kulose niets uit te staan (berusten op een hyperplasie van de geheele Plaque of op
een locale follikelophooping). Deze hyperplastische toestand van de lymphatische
organen zijn physiologisch en hoogstwaarschijnlijk veroorzaakt door de aanhoudende
verteringsactie van de darmen.

¹) Wünscher. Ueber das Vorkommen tuberkulöser Darmwandveränderungen beim Schweine.
Dissert. Leipzig, 1936.

²) Potel : Beitrag zur Darmtuberkulose des Schweines. (Inaug. Dissert. Leipzig, 1936).

Bij het macroscopisch onderzoek van de andere organen bleek, dat in 50% der
gevallen reeds een generalisatie in het lichaam had plaats gevonden. Ten slotte komt
Potel tot de conclusie, dat het in de vleeschkeuring noodzakelijk is bij tuberkulose
van de mesenteriale lymphklieren steeds de darmen af te keuren.

Tuberkuleuze veranderingen aan de darmwand bij het varken komen veel vaker
voor dan men algemeen aanneemt. Dikwijls zijn deze afwijkingen zelfs macroscopisch
zichtbaar, echter ook zijn zij soms van zoo geringe omvang, dat men ze slechts
door een microscopisch onderzoek kan ontdekken.

Deze tuberkuleuze afwijkingen schijnen, aldus Schmidt ^x), meestal voor te komen
in de tunica propria en in de submucosa, terwijl muscularis en serosa vrij blijven.
Ulceraties, die men dikwijls macroscopisch in de darmen van andere dieren zichtbaar
kan aantreffen, schijnen bij het varken zelden voor te komen, terwijl daarentegen
juist wel miliaire haardjes en ook wel bindweefselachtige knobbeltjes worden op-
gemerkt.

Voor de vleeschkeuring in Duitschland is deze waarneming van belang, omdat,
volgens Duitsche voorschriften, men bij droog-kazige, of verkalkte tuberkulose
der mesenteriale lymphklieren de darmen voor consumptie mag goedkeuren. Door
dit voorschrift heeft men geen overal gelijke beoordeeling van de darmtufcerkulose
bij het varken, omdat het criterium ,,droog-kazig" min of meer afhankelijk is van de
persoonlijke opvatting van den keuringsveearts (meer vloeibaar, weekkazig of geheel
verweekt). de Graaf.

Dr. Plum ¹) geeft een verslag van het onderzoek van slachtvarkens en zeugen
aan de coöperatieve slagerij „Midtjylland" te Grindsted. Hij stelde een nader
onderzoek in naar het baciltype bij een serie tuberculosegevallcn. Van 112 tuber-
culeuze varkens heeft hij het type kunnen vaststellen bij 104. Er bleken 81 (d.i. ±
78%) besmet door bovine bacillen, 21 20%) door aviaire bacillen en 2 2%)
door beide typen. Van de 21 varkens met aviaire tuberculose hadden 15 (d.i. rt 71%)
alleen tuberculose in de lymphklieren van het darmkanaal : van de 81 varkens
met bovine tuberculose hadden slechts 9 (± 11%) locale tuberculose in het darm-
kanaal. Van 71 zeugen gelukte het groei te krijgen in 44 gevallen ; de bacillen waren
alle van het bovine type.

Het materiaal toont dus aan, dat de luchtinfectie een zeer groote rol speelt bij het
overbrengen van de runderbacillen. K. Huizinga.

Harshfield c.s. ²) berichten over de resultaten van een uitgebreid onderzoek
naar de mogelijkheid van tuberculeuze infectie via het ei bij hoenders. Het onderzoek
omvatte 1538 kuikens, afkomstig van tuberculeuze hoenders. In geen enkel opzicht
kon bij deze kuikens tuberculose worden aangetoond. Hierbij trad dus wederom
in het licht dat ook hoendertuberculose in de eerste plaats is een ziekte van de om-
geving. Voor de bestrijding zijn sanitaire maatregelen, gepaard met het gebruik
van tuberculine, doeltreffend.

Verder waren de schrijvers in de gelegenheid, 246 kraaien te onderzoeken. Hiervan
hadden 8 tuberculose, van welke 6 van het aviaire type. De laesies waren klein.
Het was niet aan te nemen, dat tuberculose van een dergelijken vorm een essentieele
rol zou spelen bij de verspreiding.

Ten slotte wordt bericht over het vinden van vogeltuberculose bij het schaap,
hoofdzakelijk als verkalkte lymphklier-tuberculose. L. P. de Vries.

Hagan ¹) geeft een korte beschrijving van de ziekte en den verwekker ervan en
vervolgens enkele opmerkingen omtrent de waarde van de Johnine voor het onder-
kennen van geïnfecteerde dieren. Dat de Johnine dikwijls geen positieve aanwijzingen
geeft, wordt toegeschreven aan de sterke vermagering en algemeene uitputting van
de dieren. Voor het verrichten van een proef werden twintig kalveren, ouderdom
2—6 maanden en afkomstig van een paratuberculose-vrij bedrijf, in twee gelijke
groepen verdeeld. De dieren van één der groepen werden met een tusschentijd van
6 maanden viermaal gevaccineerd, terwijl de andere als contröledieren gebezigd
werden. De twintig dieren verbleven gedurende de proefneming in denzelfden stal
of weide en wel zoodanig, dat er steeds voldoende gelegenheid tot aanraking bestond.

Het ingespoten vaccin werd op de volgende manier bereid. Acht weken oude cul-
turen werden afgespoeld met phvsiologische NaCl en de aldus verkregen suspensie
gecentrifugeerd. Vervolgens werd de bovenstaande vloeistof afgegoten en het sedi-
ment nogmaals met phys. NaCI. vermengd. Dit mengsel werd nu opnieuw gecentrifu-
geerd. Vijftig mgr. van het nu verkregen sediment werden vermengd met i ccm
vloeibare paraffine en daarna gedurende een halfuur in een schudapparaat geplaatst.
De aldus verkregen suspensie werd als vaccin gebezigd. Later werd in plaats van de
vloeibare paraffine 5 ccm phys. NaCl genomen, omdat bij het gebruik van de paraffine
op de plaats van injectie een aanmerkelijke zwelling optrad, welken langen tijd blee
bestaan en soms aanleiding gaf tot het ontstaan van abscessen. Bij het gebruik van
phys. NaCl bestaat dit bezwaar niet.

Ter controle van de immuniseerende werking van het vaccin werden alle dieren
aan besmetting blootgesteld. Zoo werd b.v. drie maanden na de eerste vaccinatie
een ziek dier in den stal gebracht. Later werd bacillenhoudcnd materiaal fijngewreven
en onder het voedsel vermengd. Dit laatste heeft men 6 maal herhaald. Nadat de
dieren oud genoeg waren zijn de vrouwelijke dieren gedekt, omdat, zooals algemeen
bekend is, klinische verschijnselen meestal optreden na den partus.

Aangaande het verloop van dc proef wordt het navolgende vermeld : Tijdens de
proef zijn 4 niet gevaccineerde dieren gestorven aan paratuberculose. De resteerende
16 dieren zijn geslacht. Drie van de niet gevaccineerden hadden geen enkele afwijking
in den darmtractus of bijbehoorende lymphklieren (natuurlijke immuniteit), terwijl
de andere drie niet gevaccinecrden (4 stuks waren tijdens de proef gestorven) meer of
minder uitgebreide processen te zien gaven. Van de 10 gevaccineerde dieren hadden
er 6 zeer geringe veranderingen in het darmslijmvlies. Meestal werden in deze ge-
vallen maar enkele bacillen gevonden. De resteerende 4 dieren, waarvan één klinisch
ziek was, hadden meer op den voorgrond tredende verschijnselen. Tevens werden
bij deze dieren meer bacillen gevonden in het darmslijmvlies.

Schaper komt tot de conclusie dat de zg. „Konstitutionskrankheiten" niet het
gevolg zijn van de hooge melkproductie. Dergelijke ziekten komen percentsgewijs
evenveel voor bij koeien met middelmatige en lage productie. Een statistisch onder-
zoek van het materiaal uit het Runderleistungsbuch leerde hem dat de hoog-pro-
ductieve koeien gemiddeld niet vaker aan deze ziekten lijden dan de andere dieren.
Bij de selectie wenschte hij meer aandacht besteed te zien aan het weerstandsvermo-
gen en de vruchtbaarheid. v. d. P.

Lerche ¹) deelt de meening, dat hiervoor eigenlijk alleen kwartier-monsters
gebruikt kunnen worden. Voor het onderzoek van handelsmelk is geen bruikbare
methode bekend. Voor onderzoek van eerstgenoemde monsters staan ten dienste
dierproef, cultuurproef en serologische reactie van het melkserum. De voor en na-
deelen van elk dezer worden besproken. Erkend wordt dat bij alle miswijzingen
voorkomen. Men kan dan ook alleen waarborgen, dat de melk geen Brucella\'s bevat,
wanneer zij afkomstig is van een stal waar de ziekte niet voorkomt. Om dit te onder-
zoeken dient men de bloedagglutinatie toe te passen.

De schrijver slaat geen acht op de voortreffelijke resultaten die men bereiken
kan door het resultaat van het bloedonderzoek en van het melkserumonderzoek,
beide bij herhaling toegepast, met elkaar in verband te brengen.

Vooral in de Amerikaansche en Engelsche literatuur vindt men vele artikelen
die zich bezig houden met de biochemische eigenschappen van in melk gevonden
streptococcen. Daaruit is reeds de conclusie getrokken, dat onder de stammen die
de menschelijke gezondheid het meest bedreigen de z.g. „haemolytische" de grootste
plaats innemen. Doch niet alle tot deze groep behoorende schijnen als pathogeen
voor den mensch aangemerkt te kunnen worden.

Howard Brown ²) geeft een overzicht over de verdere biochemische eigenschappen
van een groot aantal van zulke streptococcen-stammen. Hij meent daaruit te kunnen
besluiten dat stammen welke sorbitol en hippuraten niet ontleden pathogeen zijn
voor den mensch en ook als verwekkers van uierontsteking gevonden worden.

Stammen welke sorbitol niet ontleden, doch wel hippuraten moeten als „mastitis-
streplococcen" worden beschouwd en zijn niet pathogeen voor den mensch te achten.

Koller ³) heeft een korte beschrijving van den levenscyclus van Piophila casei
Linné waarvan de larven in kaas, vleeschwaren en andere eiwitrijke voedingsmiddelen
leven. Enkele middelen ter bestrijding van de schade die zulke larven kunnen aan-
richten worden besproken.

Kitt ⁴) geeft een overzicht van verschillende kaasgebreken. Leent zich niet tot
samenvatting en bevat geen mededeelingen die den Nederlandschen deskundige
op dit terrein onbekend zijn. C. F. v. O.

²^s) J. Howard Brown : Significance of hemolytic Streptococci in milk. The Cornel Vete-
rinarian. April 1937. Vol. XXVII No. 2.

³*) Dr. Raphael Koller. Hallein (Salzburg) Die Käsefliege als Schädlin₀ in Fleisch-
bearbeitungsräumen. Zeitschr. für Hygienische Zoologie und Schädlungs-bekämpfung.
Bnd. 29 1937. Bl.z 105.

Over de verhouding van bepaalde bloedcomponenten bij rachitis en
enkele klinische bevindingen.

Het chemisch bloedonderzoek is vooral van belang om reeds vroegtijdig rachitis
te kunnen vaststellen. Wanneer klinisch rachitis kan worden onderkend, is dit lijden
reeds in een periode van chronische vorm. De eerste rachitis-symptomen treden
meestal op de leeftijd van twee maanden op. Nagegaan wordt ■ de alcaliereserve,
het Ga.-gehalte en het anorganisch phosphaat.

Bij normale patienten bedraagt de Ph. 7.45 en de alcaliereserve bereikt 53 vol.
CO.,%. Daar het organisme om zijn Ph.. op peil te houden eerst beroep doet op
zijn bufferstoffen, kan het onderzoek van de alcaliereserve ons een beeld geven van de
toestand der bufferreserve waarover het organisme nog beschikt. Bij het kind en ook
bij de hond (Liégeois) werd gevonden dat de alcaliereserve een merkbare daling
in het algemeen ondergaat; zoo vond Liégeois 45 vol. C0₂ % in plaats van 53%.

Dj bepalingen door Verstraete en Cloetf.ns ^J) bij elf rachitische honden gedaan,
wezen uit dat van een karakteristieke daling der alcaliereserve geen sprake is.

2e. dat geen parallelisme of antagonisme is waar te nemen tusschen het verloop
van het ziekteproces en de graad van de alcaliereserve.

Wat het Ca-gehalte van het bloed betreft, hebben zij het volgende gevonden :
Normaal is het Ca-gehalte volgens hen bij de hond 11 mgr. %. Gevonden is nu
dat bij rachitis de veranderingen van het Ca in het bloedserum geen waarde bezit.
Het calciumgchalte was nml. bij rachitische patienten soms hooger, soms lager
en soms normaal. Ook werden in het verloop der ziekte bij de dieren schommelingen
in Ca-gehalte opgemerkt, zonder dat daarvoor een oorzaak was aan te geven. Het
onderzoek van het Ca-gehalte wees uit :

ie. dat bij rachitische patiënten het Ca niet op kenmerkende wijze veranderd is ;

2e. dat de waarden bij rachitische patiënten om het normale gehalte schommelen ;

3e. dat bij rachitische honden eventueel dagelijkschc schommelingen voorkomen,
die verder uiteenloopen dan bij normale dieren.

4e. op de 41 onderzochte patiënten, kwamen slechts bij één zenuwverschijnselen
voor.

Omtrent de anorganisch-phosphor-bcpalingen wordt gezegd : Bij het kind wordt
5 mgr. % in het bloedserum gevonden : bij rachitis meestal minder. Bij normale,
niet rachitische honden schommelde dit.

Bij rachitische honden bleek de bepaling van weinig of geen waarde te zijn. Toe-
voer van vitamine D deed het anorganisch phosphor niet steeds stijgen. Het calcium-
phosphor-product bedraagt bij het kind ± 40 ; dit is bij rachitis meestal verlaagd.
Bij normale jonge honden vonden zij 70—90. Bij rachitische dieren bleek het product
meestal normaal of zelfs iets verhoogd. Zij komen tot de conclusie dat de storingen
door D vitamine-deficientie (want deze speelt bij de hond de groote rol, en de D.
vitamine-therapie geeft soms verrassend snelle verbetering) zich niet op dezelfde
wijze in het bloed kenbaar maken als bij het kind. Ook de D vitamine-therapie
geeft bij honden-rachitis niet die veranderingen in de bloedcomponenten zooals
men ze bij het kind aantreft. Dieeten rijk aan meelvoeders, belemmeren de normale
kalkafzetting (Mellanby). Dit komt omdat de in hei meel aanwezige phosphor
in een niet assimileerbare vorm voorkomt nml. het inositol-hexo-phosphorzuur.
Zoutzuur hydrolyseert dit zuur en maakt alzoo het P. assimileerbaar ; ook vitamine D
doet dit.

Bij kuikens zou levertraan beter werken dan bestraalde ergosterol. Soms gaf bij
honden levertraan geen resultaat, maar wel na bestraling der dieren.

*) Verstraete en Clof.tens : Over de verhouding van bepaalde bloedcomponenten en
enkele klinische bevindingen. Vlaamsch Dierg. Tijdschr. 1937. No. 7. bl. 220.

ie De spontane rachitis bij honden ontwikkelt zich tusschen i—3 maanden;
bij oudere honden (4—6 maanden) komt nog klinisch actieve rachitis voor, maar
dan is zij de chronische vorm van een ziekteproces dat zich reeds tijdens de eerste
maanden heeft ontwikkeld.

2e Bij rachitis van de hond volgt het chemisch bloedbeeld niet de lijnen die in
het ontstaan en bij het genezen (therapie) van de kinderrachitis worden aangetroffen.

3e evenals bij het kind is ook bij de hond vitamine D doeltreffend ; de normale
verkalking keert terug, maar deze regulatie van de minerale stofwisseling komt in
het bloed van de hond op een geheel andere wijze tot uiting dan bij het kind.

4e Oorzaken van het veelvuldig voorkomen van rachitis bij jonge honden zijn o.a.:
gebrek aan vitamine D, foutieve eenzijdige voeding.

De resultaten van de phosphotasebepaling bij hondenrachitis zal later worden
besproken.

Volgens Mendes de Leon \') waarborgt een normale bezinkingssnelheid niet een
afwezigheid van organische afwijkingen. Een verhoogd fibrinogeengehalte van het
bloed zou b.v. door een laag globulinegehalte of door een hoog celvolume „geneu-
traliseerd" kunnen worden.

Een verhoogde bezinkingssnelheid zou evenwel met zekerheid op een pathologische
toestand wijzen. Gewezen wordt op het groote belang van de bepaling van de
bloedbezinking, hetgeen door enkele gevallen uit de praktijk nader wordt toegelicht.

De doorlaatbaarheid van het mediastinum van de huisdieren voor gassen ,
vloeistoffen en bacteriën.

Volgens sommige onderzoekers zou het mediastinum van paard, hond en kat
ventraal een teer, met openingetjes voorzien vlies, zijn.

Rapic ³) heeft intra vitam de röntgcnoscopie toegepast, om de doorlaatbaarheid
voor gassen, vloeistoffen en bacteriën na te gaan. Hij vond dat bij jonge, niet vol-
wassen honden het mediastinum ondoorlaatbaar is, d.w.z. pleuritis en pneumothorax
blijven eenzijdig als ze aetiologisch aan één pleuraholte gebonden zijn.

Bij volwassen honden evenwel, indien tenminste geen daaraanvoorafgaande
productieve ontsteking van het mediastinum aanwezig is geweest, is het mediastinum
voor gassen, vloeistoffen en bacteriën doorlaatbaar. Bij deze honden is een
pneumothorax steeds, een pleuritis daarentegen meestal, beiderzijds, indien nml.
geen belegsels zich op het mediastinum hebben afgezet, die het overgaan naai-
de andere zijde beletten.

Bij paarden was het mediastinum doorlaatbaar ; bij de andere dieren vormt het
mediastinum een solied, niet doorlaatbaar vlies.

Er bestaan betrekkingen tusschen epiphyse en geslachtsorganen. Foas vond dat
exstirpatie van de epiphyse bij jonge hanen tengevolge had dat de dieren vroegei
geslachtsrijp werden. Later is hetzelfde ook bij andere dieren gezien. Het is verder
gelukt een werkzaam praeparaat van de epiphyse te bereiden. (Epiphysan van G.
Richter, Boedapest). Dit is een antigonatroop hormoon dat toegepast is bij te sterk
sexueel geprikkelde individuen. Trautmann ³) zag na inspuiting daarvan een achter-

blijven in de ontwikkeling van de voortplantingsorganen en van de secundaire
geslachtskenmerken en wil het gebruik ervan aanbevelen bij nymphomane dieren.

De ultrakorte golven zijn wisselstrooinen met zeer hooge frequentie. Bij de dia-
thermie worden stralen van 300—600 m gebruikt; bij de ultrakorte golf meestal
stralen van minder dan 10 m golflengte. Het voordeel van de ultrakorte golfbehan-
deling is dat de electroden niet direct tegen het lichaam behoeven te liggen, zooals
bij de diathermie. De stralen verloopen in het eerste geval recht door het bestraalde
lichaamsdeel en volgen niet de wegen van de gemakkelijkste geleidbaarheid. Wat
de physische werking betreft, treedt de warmte-ontwikkeling (Joule\'sche weer-
stand) op de voorgrond.

Bij acute ontstekings- en etteringsprocessen evenwel wordt deels zonder, deels
met geringe warmteverwekking, gewerkt. Vermoedelijk is behalve de warmte ook
nog een andere electrische specifieke werking in het spel. Er treedt een verwijding
van de capillairen op en daardoor een betere bloeddoorstrooming en een verhoogde
phagocytose ; de hyperaemische toestand zou hierbij geruime tijd aanhouden.
Gunstig zouden te beïnvloeden zijn : ontstekings- en etteringsprccessen, o.a. furunkels,
carbunkels, longabscessen, been- en gewrichtaandoeningen, kinderverlamming,
acute- en chronische gynaecologische aandoeningen, verschillende huidaandoeningen,
bepaalde zenuwaandoeningen enz.

Bij paard en hond, waarbij dc huid voor de diathermiestralen een groote weerstand
heeft, is de ultrakorte-golf-therapie, aangewezen. Condensatorbehandeling, waarbij
kleine electroden op de huid worden gebracht, is van voordeel Door Kufferrath *)
zouden goede resultaten zijn gezien bij droes, neus- en kaakboezemempyeem, abs-
cessen, etterende wonden, schoftdrukkingen, verstuikingen, gewricht-aandoeningen,
peeslijden, krampkoliek.

Gebruikt werd het ultratermoapparaat van Siemf.ns (Röhrensender), 6 m, 300 Watt
wisselstroom is noodig. Onder de electroden werd een onderlaag van vilt gebracht.

Van Driest ¹) heeft deze behandeling bij verschillende aandoeningen bij paarden
eveneens met gunstig resultaat toegepast.

Bij infecties heeft men wel zeer fijn verdeelde kool in de bloedbaan gebracht.
Gebruikt werden 2% kool in aqua dest., phys. keukenzoutopl. of glucoseserum. Het
beste is ronde korreltjes van de grootte van 5 -15 micron diameter te nemen. Gevaar
voor blokkade van het reticulo-endotheliale systeem zou dan niet te vreezen zijn.
Ook combinaties met goud, bismuth, kwik, antimoon en arsenicum zijn wel gebruikt.

Door Liègeois en Tf.rache ²) werd bij honden twee tot tienmaal 234 c.c. iederen
dag of om den anderen dag zonder nadeelen intraveneus ingespoten. Na dc inspui-
tingen werd hyperleucocytose en fixatie van de stoffen aan het reticulo-endotheliale
systeem, opgemerkt. Verder vermeerderde de alcaliereserve en trad hyperglycaemie
cn temperatuur-verhooging op. De toxinen zouden worden gebonden.

Vooral bij infecties na dc partus werden goede resultaten gezien ; bij hondenziekte
had toepassing ervan echter geen succes.

Het dihydrotachysterine (A. T. 10) en de beteekenis daarvan voor de
behandeling van tetanie. ⁴)

A. T. 10 is een 0.5% olieoplossing van didyhrotachysterine, dat door hydratie
van het ergosterinc-bestralingsproduct tachysterine wordt verkregen. Het is anti-

rachitisch onwerkzaam. Bij perorale toediening treedt een langzame stijging en daarna
ook weer een langzame daling van de serumkalkspiegel op. Resultaten ervan zijn
gezien bij insufficientie van de bijschildklier o.a. ook bij tetanie cataract.

De immuniseerende waarde van handels entstoffen tegen hemorrhu-
gische Septichaemie (Agressinen).

Van Es en Olney hebben op konijnen en kippen vaccins tegen ovale bacillen,,
uit den handel betrokken, gecontroleerd. Hun conclusie is dat deze entstoffen geen
waarde hebben als bestrijdingsmiddel tegen de ovale bacillen.

Het verband tusschen de zuurgraad der urine en de vorming van nier-
en blaassteenen.

Polak ¹) heeft reeds vroeger een en ander medegedeeld over het verband dat bestaat
bij ratten tusschen voeding en vorming van nier- en blaassteenen. De mogelijkheid
is aangetoond om bij jonge witte ratten, die een volwaardig voedsel krijgen, door
toevoeging van 3% calc. carbonaat aan dat voedsel, in vrijwel 100% der gevallen
nier- en blaassteenen te doen ontstaan. Indien in plaats van 3% CaC0₃, 3% KH₂P0₄
of CaCl₂ werd gegeven, vormden zich geen steenen. Na toediening van calc. gluconaat
of van andere calciumzouten werd nimmer steenvorming waargenomen, met uit-
zondering dan van één enkel geval na het geven van calc. lactaat.

Daar enkel CaCO, extra door het voedsel en niet C.aCl₂ steenvorming gaf, terwijl
toch evenveel calcium werd verstrekt, is meer aandacht aan de reactie van de urine
geschonken. Na toediening van CaC0₃ was de urine alcalisch, 11a toediening van Ca
Cl., zuur. Reeksen Ph.bepalingen werden nu gedaan. Er was ook gebleken dat
0.3% benzoas natricus de steenvorming, na CaC0₃ giften, verhinderde, hoewel
dit middel de reactie van de urine niet veel beïnvloedde. De steenvorming voor-
komende werking van deze kleine hoeveelheden benzoas natricus moet dus anders
worden verklaard.
Amandelzuur en sulfanilamide als urine-antiseptica.

Beide middelen zijn urincantiseptica, maar niet gelijkwaardig. Waar het eene
in de steek laat, kan het andere soms helpen en omgekeerd. Bij behandeling met
amandelzuur is geregelde controle van de urine noodig, omdat alleen bij een pH lager
dan 5.5 en een amandelzuurgehalte van 0.25—1% een goede werking te verwachten
is. Bij sommige bacteriën gelukt het niet de urine voldoende zuur te krijgen, ook niet
als men behalve amandelzuur nog NH₄C1 of NH₄N0₃ geeft.

Helmholz wijst erop dat bij infecties met proteusbacteriën, die ureum splitsen,
meestal geen pH beneden de 5.5 is te verkrijgen, en dat amandelzuur bij deze infecties
dan ook vrijwel waardeloos is. Volgens Viersma ²) geldt zulks ook voor sommige
staphylococcen. Bij proeven in vitro vond Helmholz dat sulfanilamide daarentegen
de urine sterk bactericide maakt voor proteusbacteriën. Bovendien bleek sulfani-
lamide veel sterker te werken in alcalisch milieu (pH 7.5) clan in zuur milieu (pH 6.)
Voor de streptococcus faecalis geldt het omgekeerde. Deze is ongevoelig voor sulfani-
lamide, doch wordt door amandelzuur bij zure reactie gedood. Helmholz vond
bij proeven in vitro een sterke werking van sulfanilamide op staphylococcus aurens.
In hoeverre dit middel waarde heeft bij staphylococceninfecties met hardnekkige
alcalische urine is niet uitgemaakt. Viersma zag tot nu toe in enkele gevallen daarvan
een mislukking. Veenendaal.

Lymphgefäszsystem des Schweines, mit besonderer Berücksichtigung
seiner Bedeutung für die Fleischbeschau. J. Egehoj, Skelskor Denemarken.
Verlagsbuchhandlung von Richard Schoetz, Berlin S.W. 68. Prijs M. 3,60.

Gaarne maken wij hier, zij het kort, melding van bovengenoemd werkje. Het be-
staat in hoofdzaak uit overdrukken van de in de Nrs. 14 tot 19 van het Zeitschrift
für Fleisch- und Milchhygiene in 1937 (Mei—Juli) versehenen artikelen over dit
onderwerp. De nauwkeurige onderzoekingstechniek en nauwgezette beschrijving
der resultaten wekken inderdaad bewondering. De literatuur is volledig bijeenge-
bracht. Het doet aangenaam aan te zien, dat daarbij aan de onderzoekingen van
Postma (Amsterdam) veel aandacht is besteed.

De ondertitel „mit besonderer Berücksichtigung seiner Bedeutung für die Fleisch-
beschau" doet meer verwachten dan een anatomische verhandeling. Inderdaad
vindt men na de beschrijving van elke groep lymphklieren een beschouwing over de
conclusies, die men uit het aantreffen van pathologische processen in deze klieren
dient te trekken. In het bijzonder is daarbij aandacht geschonken aan de lvmphogene
verbreiding der Tuberculose. Wel worden ook andere afwijkingen (o.a. arthritiden)
die samenhangen met ontstekingen in verschillende lymphklieren, genoemd. Wij
hadden gaarne gezien, dat daarbij iets meer aandacht was geschonken aan de zoo
typische ontsteking van enkele der bekken-lymphklieren (Lg. iliacea medianes e.a.)
bij gonitis ingevolge infectie met vlekziektebacillen. In een monografie over het
Lymph-systeem van het varken mag dit onderwerp niet ontbreken.

Overigens bevelen wij herlezing dezer uiteenzetting, hetzij als tijdschriftartikel,
hetzij in de nieuw uitgekomen vorm gaarne aan. C. F. v. O.

Einiges über den Kryptorchismus der Pferde (mit 4 Abbildungen), Prof.
Dr. E. Silbersiepe. Verlag von Richard Schoetz; Berlin, 1937. Prijs M. 1.40.

In deze monographie geeft de schrijver een vrij uitvoerige beschouwing over
de cryptorchismus van het paard ; en daarbij komt de ervaring, die de leider der
Berlijnsche kliniek op dit gebied der chirurgie in praktijk en kliniek heeft verkregen,
naar voren.

De verhandeling omvat een beschrijving van het wezen, de diagnostiek en de ope-
ratie van cryptorchismus, terwijl verder ook aan het „forensisch Wichtiges" de
aandacht is geschonken.

Aan duidelijkheid laat deze beschrijving niet te wenschen over ; alles is op over-
zichtelijke wijze weergegeven. En den practicus, voor wien het werkje volgens
het voorwoord is geschreven, kan het dan ook als een goede handleiding worden
aanbevolen. Hartog.

Verslag betreffende de Takken van Dienst ressorteerende onder de Directie
van den Landbouw, over 1936,

De voor onze lezers belangrijke gedeelten van deze verslagen zullen kort in
het Tijdschrift worden gerefereerd.

Melkcontrcle Station der V-V-Z-Al- (Directeur Dr. Y. M. Kramer). Verslag 1 April
1936 tot 31 Maart 1937.

Melkcontrole Station Utrecht (Directeur S. Stuurman). Verslag over de jaren 1935 en
193⁶-

Melkcontrole Bureau Amsterdam (Directeur Dr. R. H. van Gelder). Verslag over
het jaar 1936.

Zooals men uit bovenstaande opgaven ziet worden de verslagen dezer stations
over ongelijke perioden uitgebracht. Dit maakt een vergelijkend overzicht niet ge-
makkelijker. Misschien mag het eerste denkbeeld, dat hier geopperd wordt zijn :
men bevordere het jaarlijks uitbrengen van een verslag over de zelfde periode. Hiertoe
schijnt de periode 1 Mei—30 April het meest aangewezen; zij bevat dan één weide-
tijd en één staltijd.

Vervolgens zij er hier de aandacht op gevestigd, dat onder invloed der verschillende
crisis-bepalingen zich de instelling der „Erkende consumptie-melkers" heeft ont-
wikkeld. Om dit praedicaat te verkrijgen, moet de afgeleverde melk steeds van goede
kwaliteit zijn, moeten de hygiënische toestanden op de boerderij aan strenge eischen
voldoen en moet de tuberculose onder het rundvee met kracht bestreden worden.
Dr. Kramer bericht, dat 252 bedrijven aan de gestelde eischen voldeden. Dr. v.
Gelder telde er 149. In het Utrechtsche verslag worden hierover geen cijfers ge-
noemd. Als tegenhanger tot deze onderscheiding moet de maatregel genoemd worden,
dat door de Crisis Zuivel Centrale het recht ontnomen kan worden consumptiemelk
te lev eren, wanneer de melk zeer slecht blijkt te zijn, of de toestanden ter boerderij
een onderste grens overschrijden. Bij het Haagsche station worden 9, bij het Amster-
damsche 25 bedrijven ter uitschakeling voorgedragen. Het is duidelijk dat op deze
wijze de melk steeds uit een grooter aantal inderdaad goede bedrijven zal worden
betrokken, terwijl aan ergerlijke toestanden op dit gebied een einde wordt gemaakt.
Het is te hopen, dat bij den afbouw der crisismaatregelen, deze zeer nuttige regeling
in één of anderen vorm behouden blijft.

De onderwerpen waarover deze stations hun zorgen uitstrekken kunnen saamgevat
worden onder de hoofden vervalschingen, reinheid van de melk, toestand van de
boerderijen en wijze van melkwinning, bestrijding der streptococcen-infecties, be-
strijding van andere veeziekten (tuberculose).

Het is nu verheugend te lezen, hoe groote vorderingen op al deze gebieden zijn
gemaakt en hoe deze verbetering zich allerwege consolideert. Noemen wij enkele
technische punten. Het gebruik van doeken bij het filtreeren der melk is tot ± io°₀der boerderijen beperkt (den Haag, Utrecht) en zelfs tot slechts 3.8% te Amsterdam.
Het gebruik van niet goed geconstrueerde melkemmers (alleen naadloos vertinde
zijn goed) werd aanzienlijk minder. Toepassing van chloorafsplitsende middelen
bij het reinigen van het vaatwerk werd buitengewoon bevorderd. Terecht wijst men
er in het Haagsche verslag op dat alleen goede praeparaten, die een behoorlijk
gehalte aan vrijkomend chloor bevatten, hier bruikbaar zijn.

Het behoeft dan ook niet te verbazen, dat de reinheid der melk aanmerkelijk
verbeterd is, zoowel in gewonen als in bacteriologischen zin. Ook het aantal monsters
waarin nog streptococcen gevonden worden, daalde voor bijna alle diensten, al
werd in het laatste jaar door bijzondere oorzaken voor Utrecht een iets minder mooi
cijfer gevonden.

Mogen wij voor de opmerkelijke resultaten die bij de tuberculosebestrijding
werden bereikt naar de tabellen in de verslagen verwijzen. Hier en daar doet zich het
bezwaar gevoelen, dat deze bestrijding in hoofdzaak door de „provinciale vereeni-
gingen" wordt georganiseerd, zoodat de melkcontrole-stations niet over alle gegevens
komen te beschikken (Amsterdam blz. 9). Door afdoende samenwerking is ook hier
wel iets op te vinden.

Vermelden wij ten slotte, dat in elk dezer stations nog proefnemingen worden
verricht ter toetsing van de gebruikelijke en nieuw-aanbevolen methoden om de
hygiënische qualiteit der melk te bepalen, dan krijgt men een denkbeeld van de groote
beteekenis, die de arbeid dezer instellingen heeft. Inderdaad hier is een geheel nieuw
arbeidsveld geschapen, waarop de dierenarts de aangewezen man is om leiding te
geven. Het is dan ook te hopen dat het 10 jarig bestaan van het Utrechtsche station,
dat in 1936 met opgewektheid werd gevierd, nog door vele jubilea van deze en van
andere stations moge worden gevolgd. C. F. v. Oijen.

Kort jaarverslag van het Melkcontrolestation en den Gezondheidsdienst
voor Vee der V.V.Z.M.

De werkzaamheden van het Melkcontrolestation werden verricht voor 30 grootere
melkinrichtingen en 1721 melkhandelaren en kleinere bedrijven. Deze werkzaam-
heden bestaan in hoofdzaak uit het onderzoek van monsters van de melk die de
veehouders afleveren, voorlichting van de veehouders door stalbezoek enz., bevor-
dering van deelneming aan veeziekten-bestrijding. Uit de resultaten, die uitvoerig in
tabelvorm in het verslag voorkomen, blijkt, dat zoowel de hygiëne op de boerderij
als de kwaliteit van de afgeleverde melk aanzienlijk verbeterden. Het percentage
monsters met een onvoldoenden reductasetijd en matige of onvoldoende reinheid
daalde geleidelijk; bijvoorbeeld : in het jaar 1933—1934 was het aantal monsters
met onvoldoenden reductasetijd 27%, in het jaar 1936—1937 12%.

Wat betreft de reinheid van de melk, daalde in hetzelfde tijdvak het percentage
monsters met afwijkingen van 30% tot 16%.

Het melkgereedschap bestaat thans voor een zeer groot deel uit vertind naadloos
materiaal, terwijl filtratie door doeken grootendeels is verdwenen.

De zindelijkheidstoestand van stallen en vee toonde eveneens een aanzienlijke
verbetering.

Om deelneming aan de tuberculosebestrijding te bevorderen, werd voor de Neder-
landsche Zuivelcentrale ongeveer f 20.000.— subsidie uitbetaald aan veehouders,
die bij de tuberculose-bestrijding een daling van het reactie-percentage hadden
of een geheel tuberculosevrijen stal hadden.

Bij de bestrijding der streptococcen-mastitis, door middel van intensief onderzoek
van de melk en opsporing van de besmettingshaarden door middel van onderzoek
van melk naar besmette dieren, kon het aantal monsters, waarin nog streptococccn
voorkwamen, terug gebracht worden tot 1.64%.

Aan de tuberculosebestrijding, die door den Gezondheidsdienst voor Vee der
V.V.Z.M. is georganiseerd, werd in totaal door 3734 veehouders deelgenomen,
met een totaal-aantal van plm. 50.000 dieren. Het aantal tuberculosevrije bedrijven
bedroeg 2.250.

Naast dit meer veterinaire gedeelte van de werkzaamheden werd ook nog een
groot aantal bacteriologische onderzoekingen van melk en melkproducten voor de
diverse bedrijven verricht. Y. M. Kramer.

In het Algemeen gedeelte wordt er in dit verslag op gewezen dat: „Intusschen
dienen wij naast de verbetering van de melkwinning op de boerderij met vaste
hand er naar te streven, dat ook in de stad de melkvoorziening verbeterd wordt."

Verder blijkt uit het verslag dat door lezingen en cursussen langs didactischen weg
wordt getracht een grondslag te leggen waarop de hygiënische verbeteringen kunnen
worden bevestigd. Met circulaires wordt gewezen op geconstateerde afwijkingen en
gepoogd tot verbetering te komen.

In de dagelijksche drukke gang van zaken blijft toch de aandacht gevestigd op
de wetenschappelijke basis van het onderzoek en worden kleine oriënteerende weten-
schappelijke proeven ingesteld om een duidelijk inzicht te verkrijgen hoe de practische
LXV 22

onderzoekingen dienen te verloopen. Deze proeven strekten zich uit over „het ge-
bruik van voedingsbodems", „bacterietelling in rauwe melk in vergelijking met
reductase cijfers" ; „onderzoek van de desinfecteerende werking van Weidnerit-
producten"; „oriënteerend_Y onderzoek naar één van de oorzaken van de z.g. gele
watjes" ; „gebruik waterbad voor reductaseproeven".

Er wordt geen genoegen genomen met de gewone monsteronderzoekingen, doch
een interne controle op de steriliteit van het glaswerk en een geregelde duplomonster-
onderzoeking moet zekerheid verschaffen, dat zoo min mogelijk fouten worden ge-
maakt.

In 1936 moesten van de ruim 2200 onder controle staande veehouders 25 van de
levering van consumptiemerlk worden uitgeschakeld, aangezien 16 te veel keeren
melk van onvoldoende kwaliteit hadden afgeleverd, bij 7 de toestand van de stal te
slecht was en 2 om beide redenen. 446 veehoudersbedrijven kwamen in aanmerking
voor een premie vanwege de tuberculosebestrijding onder het vee.

Reactie-vrij waren........................................................66 bedrijven (vorig jaar 38)

Minder dan 10% reag. dieren..................................52 bedrijven (vorig jaar 50)

Van 10—25% reag. dieren ......................................173 bedrijven (vorig jaar 134)

meer dan 25% doch dalend ....................................155 bedrijven (vorig jaar 114)

Totaal............................................................................446 bedrijven (vorig jaar 336)

Het totaal aantal deelnemers aan dc tuberculosebestrijding bedroeg ± 800 ;
terwijl het reactiecijfer op deze bedrijven ongeveer 32% bedroeg.

Gewoonte is het, bij de bezoeken voor de bedrijf-inspectie, op de boerderij van de
pas gewonnen en nog niet geteemsde melk de vuilgraad te bepalen. Op deze wijze
werden 4255 bepalingen verricht met als resultaat :

Hieruit blijkt duidelijk dat de melkwinning verbeterd is, maar toch ook, dat nog
veel melk schoon gemaakt wordt, omdat zij met niet voldoende voorzorg zindelijk
gewonnen werd.

In 1936 bedroeg het aantal bedrijven waar streptococcen voorkwamen in het
melkwinningsgebied van Amsterdam nog 8.6%. Het is erg hoog, maar nog slechts
een derde van het percentage voordat de melk op kwaliteit werd uitbetaald.

Een poging om bij de aankoop op de markt de dieren onmiddellijk op streptococcen
te laten onderzoeken, waarvoor eenige jaren geleden ook reeds de gelegenheid open
stond, mislukte omdat de veehouders bang zijn voor de veekooplui.

Ten slotte blijkt dat zeer veel monsters per jaar worden onderzocht
welke verdeeld kunnen worden in: veehoudersmonsters, koemonsters, handelsmon-
sters, gepasteuriseerde en gesteriliseerde melk, melkproducten en ijs. Het verslag
geeft daardoor een duidelijk beeld van de veelomvattende taak van het mclkcontróle-
bureau. v. Gelder.

Op 14 Jan. 1938 vergaderde de afdeeling in Hotel Spoorzicht te Leeuwarden.
De voorzitter opende met een woord van welkom en de beste wenschen voor 1938
voor leden en afdeeling.

Het nieuwe bestuurslid J. J. Feddema werd welkom geheeten en woorden van
dank werden gericht aan het adres van het aftredend bestuurslid Wigersma. De
Notulen werden onveranderd goedgekeurd, evenals het Jaarverslag en het verslag
van den in Oct.-Nov. gehouden cursus Vleeschkeuring.

De voorzitter las een schrijven voor van de redactie met het verzoek aan de practici
iets van hun bevindingen in het Tijdschrift te willen publiceeren.

De Rekening van den penningmeester sloot met een batig saldo van f 243.32
minus ƒ 50.— voor het jubileumfonds. De bescheiden van den penningmeester
werden goedgekeurd. Als lid van de redactie zal aan het H.B. worden aanbevolen
collega L. P. de Vries te Amersfoort.

Als tarief voor pullorumonderzoek werd vastgesteld : eerste 300 dieren 4 cents
per stuk, verder 3 cents, met een minimum van ƒ 5.—.

Na deze huishoudelijke zaken hield collega \'t Hooft een interessante en vlot
voorgedragen causerie over de Mond- en Klauwzeer-epizoötie 1937, welke voor-
dracht bij monde van den voorzitter den dank oogstte van alle aanwezigen.

Bij de rondvraag werd nog op voorstel van Siebenga een commissie benoemd
bestaande uit de heeren Siebenga, H. P. Postma en J. T. Zantinga, welke over een
bepaald onderdeel van de tuberculose-bestrijding zal rapporteeren.

Met een woord van dank aan de aanwezigen (22 in getal) voor hun opkomst
sloot de voorzitter deze vergadering. S. Santema,

Het jaar 1937 heeft voor onze afdeeling een vrij normaal verloop gehad. Groote
strubbelingen hebben niet plaats gevonden; de toestand op maatschappelijk gebied
tusschen leden onderling, zoowel als tusschen onze organisatie met derden bleef
bevredigend.

Evenals het vorig jaar werd 4 maal vergaderd en wel op de data 15 Jan., 30 April,
3 Sept., 4 Dec., welke vergaderingen respectievelijk werden bezocht door 20, 20, 16,
16 leden.

Het Hoofdbestuur werd op de eerste drie vergaderingen vertegenwoordigd resp.
door Prof. Krediet, van Heusden, Prof. Schornagel, fn de vergadering van 15 Jan.
werd collega E. W. de Jong als penningmeester opgevolgd door collega A. J. Hibma
(Wommels), terwijl in die van 4 Dec. collega Wigersma meende toe moeten bedanken
voor een herbenoeming als vice-voorzitter. Als opvolger werd gekozen collega J. J.
Feddema. Belangrijke beslissingen op maatschappelijk gebied behoefden niet te
worden genomen, terwijl enkele ingekomen klachten bijna geheel op voor beide par-
tijen bevredigende wijze konden worden opgelost.

Met den Gezondheidsdienst voor Vee werd overeenstemming bereikt over het in-
schakelen van den veearts bij laboratorium-onderzoekingen en over de tuberculose-
bestrijding op Ameland.

In de maand November werd op 3 Zaterdagmiddagen in het abattoir te Leeuwar-
den een cursus in vleeschkeuring gehouden, welke werd bezocht door 19 cursisten
en waar als docenten optraden de H.H. Prof. Schornagel, C. Tenhaeff en J. Vier-
zen, terwijl het materiaal welwillend werd toegestuurd door den Directeur van het
abattoir te Rotterdam. Deze cursus had een vlot verloop, hetwelk vooral te danken
was aan de prettige voordracht en demonstratie en de groote belangstelling van de
cursisten.

Op 8 Juli werd het uitgestelde 50-jarig jubileumfeest gehouden, waaraan door
26 leden met hunne dames werd deelgenomen. Ook dit feest mag in zijn geheel als

zeer geslaagd worden genoemd. Een kort verslag van dit feest is in het Tijdschrift
opgenomen.

Het Tijdschrift No. van i Juli werd door de Redactie aan onze afdeeling afgestaan
voor een Jubileum-Tijdschrift Friesland, dat geheel gevuld met bijdragen van onze
leden, getuigenis aflegde van een frisch veterinair leven in onze afdeeling. Dit plan,
oorspronkelijk geopperd door ons lid Siebenga, mag een succes heeten.

Op wetenschappelijk gebied konden wij op onze vergaderingen genieten van de
ervaringen van Dr. Veenbaas bij zijn abortus-onderzoek, terwijl Dr. Beyers sprak
over diabetes bij koeien, paratuberculose en vele gevallen uit de praktijk.

De luchtbescherming voor vee werd ingeleid door de H.H. Ferwerda en Tenhaeff,
vooral naar aanleiding van een opdracht van den Commissaris der Koningin aan
den Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst. Een commissie bestaande uit de
H.H. Ferwerda, Kingma, Terpstra werd aangewezen hun kunnen hieraan te geven.
Een onderlinge bespreking van de mond- en klauwzeer-epizoötie had een zeer
geanimeerd verloop, terwijl collega Siebenga ons op de hoogte hield van zijn onder-
zoekingen op het gebied der kunstmatige bevruchting.

De vlekziekte-commissie deelde haar voorloopige bevindingen reeds mede bij
monde van collega J. M. Dijkstra en blijft nog werkzaam.

Dit alles is een opsomming die blijk geeft van een intensief vereenigingsleven,
waarbij echter het beLoek aan de vergaderingen donker afsteekt.

Het ledental liep van 54 terug tot 52, wegens het bedanken in 1936 door de collega\'s
de Boer (Noordwolde) en Broersma (Franeker).

In onze laatste vergadering werd het oud-lid Eggink te Beetsterzwaag, in No-
vember op gezegenden ouderdom aldaar overleden, herdacht.

Wij hopen bij het scheiden van 1938 een even opgewekten toon te mogen laten
hooren. S. Santema,

Het jaar 1937 heeft in ons ledenaantal geen wijziging gebracht. Wij behoefden
niemand af te schrijven maar hadden ook niet het genoegen nieuwe leden te kunnen
begroeten, zoodat onze ledenlijst op 34 bleef.

Onze vergaderingen kenmerkten zich als steeds door den vriendschappelijken geest
die er heerschte en die de besprekingen zeer ten goede kwam. De leiding was bij
onzen ijverigen voorzitter Van Kempen in zeer goede handen en wij zullen hem
dan ook noode missen nu hij voornemens is af te treden.

Het afgeloopen jaar werden, de gewoonte getrouw, 2 vergaderingen belegd. Een
voorjaarsvergadering op 13 Maart en een najaarsvergadering op 4 September.
De opkomst der leden was beide keercn zeer bevredigend en wel 23 resp. 24.

Bij onze voorjaarsvergadering heeft collega J. G. Janssen het secretariaat neerge-
legd, nadat hij dit gedurende zeventien jaren op de meest nauwgezette wijze had
waargenomen. Hem werd hiervoor door den voorzitter namens de vergadering
hartelijk dank betuigd. Met het oog op de inkrimping van het bestuur van 6 op 5 leden
werden de werkzaamheden van den ien en 2en secretaris bijeen gevoegd en zal het
secretariaat voor de volgende vier jaren door ondergeteekende worden waargenomen.

De cursus voor pcst-universitair onderwijs is het afgeloopen jaar niet gegeven
kunnen worden, wegens aanvankelijk te weinig deelneming en omdat later geen
beslissing genomen kon worden of deze ofwel in Maastricht of in Roermond gegeven
zou worden. Nadat door de leden de keuze op Maastricht was gevallen was de gun-
stige termijn verstreken en moest deze cursus tot lateren datum worden uitgesteld.

Met voldoening kan gereleveerd worden dat door de landbouworganisaties ver-
zocht is om door onze afdeeling een commissie in te stellen met als opdracht „een sy-
stematisch onderzoek naar de onvruchtbaarheid der dieren". Deze commissie,
bereids uit de practici samengesteld, is reeds met steun van de landbouworganisatie
en, mede in samenwerking, haar taak begonnen.

van rundveefokvereenigingen uitgeschreven. De leiding hiervan was opgedragen
aan collega\'s Flamand, Vullings en Stoot. Het resultaat is dat reeds een coöpera-
tieve bestrijding is tot stand gekomen.

In onze najaarsvergadering, waar de bespreking van het programma van de al-
gemeene vergadering zeer veel tijd in beslag nam, heeft onze voorzitter gelegenheid
gehad om collega Bloemen Sr. en onzen Inspecteur Quaedvlieg geluk te wenschen
bij hun 50- resp. 25-jarig jubileum als dierenarts. De afdeeling Limburg stelt er
prijs op om zulke dagen niet ongemerkt te laten voorbijgaan, en bood hun beiden
een waardevol geschenk aan. Prof. Berger sprak zeer waardeerende woorden. Hij
bracht vooral naar voren de groote verdiensten der jubilarissen op het gebied der
Volksgezondheid (Vleeschkeuringswet) en der besmettelijke veeziekten.

Tevens was het een aangename verrassing voor de afd. dat Z.H.E. Monseigneur
Dr. Lemmens onze bijeenkomst met een onverwacht bezoek vereerde. Hij had reeds
eerder te kennen gegeven met de collega\'s van wijlen zijn vader, directeur v. h.
slachthuis te Maastricht, kennis te mogen maken. Hij vond in deze vergadering
een goede gelegenheid en onderhield zich zeer hartelijk met allen.

Op de algemeene vergadering te Utrecht werd onze afdeeling vertegenwoordigd
door den heer L. Pierson. Ook op de aldaar gehouden recepties op 21, 22 en 23
October ter viering vnn het 75-jarig bestaan van de Maatschappij voor Dierge-
neeskunde heeft hij onze afdeeling gerepresenteerd.

Het jaar 1937 begon voor onze afdeeling met de zeer verheugende tijding, dat
onze voorzitter, collega J. Kirch, zijn particuliere praktijk voor een ambtelijke
functie had verwisseld en wel voor de eervolle functie van Inspecteur van den Vee-
artsenijkundigen dienst en Volksgezondheid. Wij allen hebben ons over deze benoe-
ming verheugd, hetgeen voldoende duidelijk tot uitdrukking is gekomen in de har-
telijke woorden, die door onzen afgevaardigde in het Hoofdbestuur op de eerste
bijeenkomst in het jaar 1937 tot onzen voorzitter zijn gesproken. Wij vertrouwen
erop, dat collega Kirch, niettegenstaande zijn drukke ambtsbezigheden nog vele
jaren voor het vervullen van het voorzitterschap onzer afdeeling gespaard moge
blijven. Zijn kundige leiding en uitstekende voorlichting maken het onmogelijk
om voor hem een plaatsvervanger te vinden. Wij twijfelen er dan ook niet aan of
collega Kirch zal met enthousiasme straks bij een herkiesbaarstelling wederom zijn
candidatuur voor voorzitter aanvaarden; ook zelfs al zou een reglement-wijziging
of afwijking hiervoor noodig zijn. Door de mutatie van Inspectie kreeg onze afdeeling
echter tevens het verlies te boeken van het zeer verdienstelijke lid van de Afdeeling
Dr. J. Picard, den ambtsvoorganger van den huidigen functionaris, die in gelijke
functie naar Rotterdam werd overgeplaatst.

Bij het heengaan van Dr. Picard meenden de leden van de Afd. N.B., alsmede de
dierenartsen, wier werkkring in het ambtsgebied \'s-Hertogenbosch is gelegen, het
afscheid niet ongemerkt voorbij te mogen laten gaan. Uit hun midden werd een
huldigingscomité samengesteld, bestaande uit de collega\'s J. Kirch, G. v. d. Werf,
Dr. R. van Santen, D. de Jongh, J. Mallens, M- Swinkels en Dr. A. W. A. Bos,
welk comité bij monde van zijn voorzitter G. v. d. Werf, de gevoelens van dank-
baarheid vertolkte in een intieme bijeenkomst ten huize van Dr. Picard. Ter blijvende
herinnering aan de prettige wijze van samenwerken werd bij die gelegenheid een
stoffelijk blijk van belangstelling, bestaande uit een zilveren theeservies, waarvoor
door bijna alle dierenartsen, — ook door hen, die het ambtsgebied van Dr. Picard
reeds jaren hadden verlaten, — een geldelijke bijdrage was gestort, aangeboden.

Behalve dit zeer verdienstelijke lid zegde collega J. Meier uit Breda zijn lidmaat-
schap van onze afdeeling zonder opgaaf van redenen wederom op.

Tegenover dit ledenverlies kon onze afdeeling echter dit jaar een aanmerkelijke
aanwinst van nieuwe leden boeken. Niet minder dan vijf nieuwe leden meldden

zich aan t.w. de collega\'s J. Koning, H. Spoorenberg, P. Bollen, K. Koelman en
H. Snelting. De ballotage van den laatsten gegadigde moest door omstandigheden
tot op deze bijeenkomst worden uitgesteld.

Door deze ledentoeneming telde onze Afdeeling bij de wisseling van het jaar 55
leden, hetgeen in vergelijking met de 66 dierenartsen, die hun werkzaamheden
in onze provincie uitoefenen bevredigend genoemd mag worden ; te meer indien
hierbij rekening wordt gehouden met het feit, dat van de resteerende 11 dierenartsen
er 2 lid zijn van de Mil. veterin. afdeeling ; 1 van de afd. Z.H.; 1 van de afd. L.;
i van de Afd. Geld.-Ov. en 3 van de Alg. Afd., zoodat slechts 3 dierenartsen nog geen
lid zijn van de Maatschappij.

Niettegenstaande herhaalde malen door het bestuur, helaas zonder resultaat,
pogingen in het werk werden gesteld om de niet-leden en leden van de Alg. Afd.
tot andere gedachten te brengen, zal het bestuur haar activiteit om leden te winnen
blijven ontplooien.

Het is wel opvallend, dat van de 3 niet-leden er twee behooren tot de jongere
garde. Het bestuur heeft zich de vraag gesteld of het mogelijk de bindende voor-
schriften zijn, die belemmerend werken voor een toetreding van de jongere generatie
tot lid. Uit mondelinge gesprekken meent ondergeteekende deze conclusie te mogen
trekken. Helaas wordt maar al te vaak vergeten, dat juist deze bindende voorschriften
genomen worden in het belang van den geheelen diergeneeskundigen stand. Zeer
te betreuren is het daarom, dat zelfs oudere collega\'s zich niet kunnen of willen
schikken naar de besluiten die op de algemeene vergaderingen genomen worden.
Het valt daarbij op, dat tijdens deze besprekingen, door het lid dat later meent
te moeten ageeren, in het geheel geen bemerkingen worden gemaakt. Dit is o.a. het
geval geweest met een lid van onze afdeeling. Deze dierenarts met een uitgebreide
ziekenfondspraktijk wenscht niet te voldoen aan onze bindende bepalingen en heeft
om zijn vrijheid van handelen te behouden met ingang van 1 Januari 1938 bedankt
als lid van de Maatschappij.

Het bestuur hoopt, dat deze collega nog tijdig zijn zienswijze zal veranderen.
Steeds weer blijkt het ziekenfondswezen m.e.m. in trek te komen. In onze provincie
zijn ziekenfondsen opgericht te Breda, te Wouw en te Hoeven. In voorbereiding is
een fonds in Oirschot. Abonnementen, al of niet met Zuivelfabrieken, resp. met
particulieren zijn afgesloten te Veghel en St. Oederode.

In het afgcloopen jaar kwam een Reglement voor Ziekenfondsen en de daarbij
behoorende tariefregeling tot stand. Op verschillende afdeelingsvergaderingen vorm-
de het ziekenfondswezen een punt van bespreking.

In het Afdeelingsbestuur kwam geen wijziging door de herbenoeming van den
Afd.secretaris. In 1937 werden 4 afdeelingsvergaderingen belegd, waarvan er 3 door
een bestuursvergadering werden voorafgegaan. Een vergaderingbezoek van resp.
19, 13, 19 en 24 leden kan in verband met ons groote aantal leden niet bevredigend
genoemd worden. Op verzoek van enkele leden is het bestuur ertoe overgegaan om
de vergaderingen bij wijze van proef op een Zaterdagnamiddag uit te schrijven.
Afgewacht dient te worden of hierdoor het bezoek gestimuleerd zal worden. Het
bestuur van zijn kant trachtte het programma zoo aantrekkelijk mogelijk te maken.
Zoo werden twee zeer belangrijke praktische onderwerpen, getiteld „Vitamine E
in verband met de onvruchtbaarheid der huisdieren" en „Steriliteit en kunstmatige
bevruchting" resp. door de collega\'s A. Herschel en J. Siebenga uitvoerig toege-
licht. Door ondergeteekende werd een voordracht gehouden over „Het gebruik
van gepolariseerd licht bij het mier. onderzoek van vleesch en vleeschwaren". Een
excursie, waaraan ook door 11 Rotterdamsche keuringsveeartsen werd deelgenomen,
werd door het bestuur georganiseerd naar het gemeentelijk slachthuis te Breda, alwaar
een uitgebreide technische voorlichting werd gegeven door den directeur J. Meier.
Na afloop had een wetenschappelijke voordracht plaats over verschillende onderwer-
pen door ons lid Dr. Gooren te Tilburg. Prof. Krediet werd bereid bevonden om
een serie lichtbeelden te vertoonen over het Veeartsenijkundig onderwijs in ons land,
waarbij de historie niet werd vergeten.

De vergaderingbezoekers, die door hun medeleven met het vereenigingsleven en
door trouwe opkomst hun waardeering uitten voor de werkzaamheden van het
bestuur, breng ik mede namens mijn medebestuursleden in dit verslag mijn oprechten
dank.

De organisatie van een Cursus „Praktische Vleeschkeuring" bracht voor het bestuur
vele werkzaamheden mede, waaraan echter ruimschoots door de spontane deelneming
voldoening werd geschonken. Niet minder dan 25 leden van onze Afdeeling en 1 lid
van de Afdeeling G.O. namen aan dezen cursus deel. Alhoewel deelneming ook voor
de afdeeling Zeeland was opengesteld, werd hiervan geen gebruik gemaakt.

Voor\'de prettige samenwerking met mijn medeleden en in het bijzonder met mijn
medebestuursleden zeg ik hartelijk dank en ik vertrouw erop, dat onze verstand-
houding ook in het komende jaar van aangenamen aard moge zijn tot heil van de
Brabantsche afdeeling van de Mij. v. Diergeneeskunde.

Gedurende 1937 traden 3 nieuwe leden toe. Wegens periodieke aftreding, doch
herkiesbaar zijnde, werd Collega Schuytemaker wederom als voorzitter herkozen,
zoodat het Afdeelingsbestuur voor 1938 als volgt is samengesteld :

Voorzitter : K. Schuytemaker, aftr. per 1 Jan. 1942 (niet herkiesbaar) ; Secre-
taris : D. Rempt, aftr. per 1 Jan. 1941 (herkiesbaar) ; Penningmeester : J. T. Heeg,
aftr. per 1 Jan. 1939 (herkiesbaar) ; Onder Voorzitter : Dr. C. Postma, aftr. per 1 Jan.
1940 (niet herkiesbaar) ; Hoofdbestuurslid : H. J. Odé, aftr. per 1 Jan. 1941 (herkies-
baar).

In het afgeloopen jaar werden 4 vergaderingen gehouden, respect, bezocht door
33\' 27, 34 en 17 leden. De eerste drie waren vrij goed bezocht, de Decembervergadc-
ring evenwel slecht.

In de Januarivergadering hield l)r. Veenbaas een interessante causerie over
„De Abortusbestrijding".

In de Meivergadering werden o. m. de B.B. inzake de tuberculose-bestrijding voor
5 jaar goedgekeurd. Uitgebreide duscussies ontwikkelen zich naar aanleiding van de
„Mavodi-geneesmiddclen" waarbij het voor en tegen werd besproken (de jongere col-
lega\'s waren er i.h.a. meer vóór, de oudere tegen). In deze vergadering werd be-
sloten, dat de Afdeeling voor 1937 een bijdrage van ƒ 60.— aan het ondersteunings-
fonds zal geven. De formuleering van „Vrije Dierenartsenkeuze" (Zie T. v. D. 15 Mei
■937) leverde geen algemeene beschouwingen op. Tot slot hield Inspecteur Odé
«en inleiding over „Varkenspest in de Veewet", voor welke voordracht en practische
toelichting hij een dankbaar applaus van de vergadering ontving.

In de Septembervergadering die zeer goed bezocht was werd o.m. de beschrijvings-
brief voor de Algemeene Vergadering behandeld. Collega Sieswerda werd wederom
aangewezen om de Afdeeling aldaar te vertegenwoordigen. De lezing van
Collega Siebenga over „Steriliteit en kunstmatige bevruchting" vond een aandachtig
gehoor en gaf aanleiding tot geanimeerde discussies. In overleg met den inleider
werd er van deze lezing geen verslag in het T. v. D. geplaatst.

In de Decembervergadering, die zeer slecht bezocht was, werd onze voorzitter
herkozen en aanvaardde deze zijn herbenoeming wat een welgemeend applaus
uitlokte. Collega Sieswerda bracht een uitgebreid verslag uit van de 1.1. Algemeene
Vergadering van de Maatschappij waarvoor hem hartelijk dank gezegd werd.
De voorgestelde bijdrage van ƒ 60.— voor het ondersteuningsfonds werd wederom
voor een jaar vastgesteld.

In deze vergadering werd tevens verslag uitgebracht ever het onderhoud van de
Contactcommissie met het D. B. van de Provinciale vereeniging tot bestrijding van
de tuberculose onder het rundvee e.a. veeziekten in Noordholland. Doordien er
geen ingrijpende veranderingen op het bestrijdingsprogramma 1937—1938 voor-

kwamen werd het door het Afd.bestuur onnoodig geoordeeld hiervoor een extra
Alg. Vergadering te convoceeren.

De Commissie Eichholtz, de Gier en Dr. Hoedemaker bracht in deze vergadering
een rapport uit over de B.B. inzake de Ziekenfondsen. De vergadering kon zich vol-
mondig met de eind-conclusie van het rapport vereenigen.

En hiermede ben ik aan het einde van het jaaroverzicht. Het blijkt wel dat ver-
gaderingen, waar naast het noodzakelijke vakvereenigingswerk, een spreker voor
welkome afwisseling in het soms droge menu komt zorgen, steeds veel beter bezocht
zijn door de leden. Het vakvereenigingswerk, hoe taai soms ook, moet nu eenmaal
verzorgd worden en, afgezien van de tijdnood daardoor ontstaan, is het de af Jeeling
ook financieel niet altijd mogelijk een spreker uit te noodigen. Daarom een woord
van specialen dank aan de trouwe Vergaderingbezoekers. En ten slotte nog een woord
van hartelijken dank aan allen die mij hielpen bij de uitoefening van mijn functie,
speciaal mijn medebestuurderen met wie ik steeds prettig mocht samenwerken.

De 58e Vergadering van den Diergeneeskundigen Kring Amsterdam werd
gehouden te Amsterdam op 3 Febr. in een der zalen van de A.M.V.J. Aanwezig waren
16 leden.

De notulen der vorige Verg. werden onveranderd goedgekeurd. De Voorzitter
wenschte het Lid Dr. J. 1). Erdman Schmidt geluk met zijn promotie tot Doctor
in de Veeartsenijkunde.

Een klacht door den Kring ingediend bij de Centrale Raad, betreffende het
onrechtmatig adverteeren met den Doctorstitel, van een collega die dezen titel
niet bezit, door de Fa. Zwanenberg, was, volgens het oordeel der meeste leden, niet
bevredigend opgelost. Besloten werd dat het Bestuur zich rechtstreeks zou wenden
tot het Hoofdbestuur.

Een voorstel tarieven vast te stellen voor het castreeren van katers gaf van de zijde
der KI. Huisdier-practici aanleiding tot levendige gedachtenwisseling. Door het
castratieverbod te Amsterdam, bij Politieverordening opgelegd aan de houders van
dierenpensions, zal het Publiek zich in de toekomst moeten wenden tot de Dieren-
artsen.

Dankbaar gestemd jegens de overheid voor den steun bij de bestrijding der kwak-
zalverij en de dierenmishandeling, besloot de Kring de tarieven aan de lage kant
te houden. Het minimum in de particuliere practijk werd vastgesteld op ƒ 2.50, dat
op de Poliklinieken op ƒ 1.—.

In verband met de door Prof. Klarenbeek en collega Ernst ingestelde enquete,
betreffende de prophylactische enting tegen de ziekte van Carré, methode Laidlaw
en Dunkin, en de geruchten over een spoedig te verwachten goedkoopere methode
van de I. G. Farben, werd het bepalen van een minimum tarief tot later uitgesteld.

Het, naar aanleiding van herhaalde poging van de Felix kattenbroodfabriek, ter
sprake gebrachte bonnenstelsel, werd, als zijnde verworpen, niet meer in bespreking
genomen.

Na de huishoudelijke besprekingen hield collega Kok een interessante voordracht
over het onderwerp : ,,De minachting onzer dieren in het spraakgebruik.

Nadat de rondvraag niets had opgeleverd sloot collega Folmer de bijeenkomst
met een hartelijk woord van dank aan den spreker en de verdere aanwezigen voor
hun opkomst. Hogstraten.

om eventueel nog bij hun aanwezige ruiltijdschriflen van vorige jaargangen (1936—■
1937), vóór i Mei terug te zenden aan het adres der Redactie, Prins Mauritslaan 9,
den Haag.

In het No. van 18 Febr. van de „Vee- en Vleeschhandel" komt een verslag voor
van de zitting van het Haagsche Kantongerecht, alwaar de principieele vraag aan
de orde werd gesteld, of het kloven van een geslacht varken behoort tot het „af-
slachten". Deze kwestie hield verband met het opmaken van proces-verbaal tegen
grossiers die de door hen geslachte varkens geruimen tijd ongekloofd hadden laten
hangen. De ingewanden waren, zooals wij in het verslag lazen, uit de dieren ver-
wijderd, waarmede zonder twijfel wordt bedoeld, dat maag en darmen met het
scheil zijn verwijderd en het z.g. afval nog aan den romp bevestigd was.

Naar aanleiding van dit bericht geeft een der medewerkers van het blad het vol-
gende betoog over deze kwestie. In art. 13 van het K.B. van 5 Juni 1920 is bepaald,
dat de dieren na uitbloeding zonder onderbreken moeten worden afgeslacht. Dit art.
berust op art. 18, tweede lid, der VI.wet, voorschrijvende, dat bij algemeenen maat-
regel van bestuur voorschriften worden gegeven met betrekking tot de wijzen, waarop
slachtdieren mogen worden geslacht.

Niet te ontkennen valt, dat de voorschriften, gegeven in de artt. 7 t.m. 15 van
bovengenoemd K.B., vooral ten doel hebben de houdbaarheid van het vleesch te
bevorderen. Algemeen zal men dan ook wel overtuigd zijn, dat maag en darmen
zoo vlug mogelijk moeten worden verwijderd. Hetzelfde geldt, zij het in mindere
mate, ook voor het lossnijden van longen, hart en lever, en ook voor het kloven.
Door dit laatste kan de lucht beter toetreden.

Echter het voorschrift, dat de varkens gekloofd moeten worden, is niet opgenomen
in de bepalingen omtrent de wijze van slachten, doch in de regelen voor den toestand,
waarin een geslacht dier moet verkeeren totdat met de keuring begonnen is, n.1.
in art. 17 van bovengen. K.B. Laatstbedoelde regelen zijn vastgesteld niet op grond
van het tweede lid van art. 18 der VI.wet, doch op het bepaalde sub d van het eerste
lid van art. 18. De voorschriften van art. 13 en die van art. 17 verschillen dus naar
hun grondslag. Formeel is er dus plaats voor de opvatting, dat het doorhakken van
een varken niet valt onder het begrip „afslachten". Daartegenover kan evenwel
worden gesteld, dat de bepalingen van de artt. 13 en 17 in onderling verband moeten
worden gezien en dus onder „afslachten" moeten worden verstaan alle handelingen
voorafgaande aan het ter keuring gereed hangen. Het zwaartepunt van art. 13 zou
dan liggen in de woorden „zonder onderbreking" en niet in het woord „afslachten".

Blijkens het verslag van de terechtzitting verklaarde de directeur van het abattoir,
dat in de praktijk reeds toegestaan wordt, dat de geslachte dieren maximaal 2 uur
ongekloofd blijven hangen, omdat, volgens de grossiers, het vleesch meer blank zou
zijn.

Op 3 Maart j.1. heeft de Haagsche Kantonrechter uitspraak gedaan, verklaarde
het ten laste gelegde feit niet bewezen en sprak de verdachten vrij. Het is voor ons
van belang de overwegingen te vernemen, waarop deze vrijspraak berustte.

Volgens den kantonrechter geven noch de VI.wet, noch de uitvoeringsbepalingen
aan, wat onder „afslachten" en „slachten" moet worden verstaan. Het gewone
spraakgebruik verstaat, aldus, de kantonrechter, onder „slachten" van een dier
het dooden van een dier, gevolgd door het verwijderen van aan bederf bijzonder
onderhevige deelen. Aan het woord „afslachten" moet dezelfde beteekenis worden
gehecht, omdat aan een uitbreidende beteekenis in den zin van het verrichten van

alle daarop volgende slachthandelingen om het vleesch voor de consumptie geschikt
te maken, niet kan worden gedacht in verband met de strekking van de voorschriften
der wet, waarin de bepaling voorkomt.

Verder wordt nog opgemerkt, dat er in het systeem der wet geen reden is aan te
wijzen, waarom het in tweeën deelen van gedoode varkens wel en de daarop volgende
slachthandelingen niet zouden vallen onder de handelingen, welke krachtens art.
13 van het genoemde K.B. moeten worden verricht, zoodat aangenomen moet wor-
den, dat met afslachten niets anders bedoeld wordt dan slachten. Door het nalaten
om terstond tot het in tweeën deelen over te gaan kunnen verdachten niet geacht
worden niet zonder onderbreking te hebben doen voortgaan met het afslachten.
Op bovenstaande gronden worden verdachten dan ook vrijgesproken. Volgens het
bericht zal de ambtenaar van het Openbaar Ministerie cassatieberoep instellen.

Volgt ook in hooger beroep vrijspraak, dan zal aanvulling van art. 13 van het
K.B. van 5 Juni 1920 gewenscht zijn, daar dan de buiten een abattoir slachtende
grossiers de handen geheel vrij zullen hebben. de Gr.

Op 15 Februari j.1. overleed, op 69 jarige leeftijd, Mesnil, de bekende protozoö-
loog van het Institut Pasteur, aan welke inrichting hij van af 1892 verbonden was.
Hij was daar een paar jaar secretaris van Pasteur, werkte onder Roux en Metchni-
koff, en was van 1907 tot aan zijn dood „Chef du Service de Microbiologie Colo-
niale". Mesnil beoefende vooral de protozoölogie : van zijn werken is het meest
bekend het klassieke werk : „Tr/panosomes et Trypanosomiases", door Laveran
en Mesnil, dat in 1904 verscheen. Vr.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan
die i December niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer\', bij 13.410 eigenaars (bij 27.310 eig.), waarvan in Groningen
bij 658 (1500) eig. ; Friesland bij 1932 (7771) eig. ; Drenthe bij 1155 (1618) eig. ;
Overijsel bij 1230 (4128) eig. ; Gelderland bij 3872 (2087) eig. ; Utrecht bij 64 (680)
eig. ; Noordholland bij 252 (3728) eig. ; Zuidholland bij 210 (722) eig. ; Zeeland bij
647 (981) eig. ; Noordbrabant bij 1972 (3068) eig. ; Limburg bij 1618 (1027) eige-
naars.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 184 gevallen bij 17 eig. (564 bij
34 eig.), waarvan in Groningen 36 bij 3 eig. (52 bij 2 eig.) ; Friesland 56 bij 7 eig.
(199 bij 11 eig.) ; Drenthe (30 bij i eig.) ; Overijsel (6 bij 2 eig.) ; Gelderland 2 bij 2
eig. (121 bij 7 eig.) ; Utrecht 10 bij 2 eig. (54 bij 4 eig.) ; Zuidholland 80 bij 3 eig.
(87, waarbij 1 paard, bij 5 eig.) ; Noordbrabant (13 bij 2 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 70 gevallen bij 7 eig. (2243 bij 127 eig.), waarvan in Groningen
(121 bij 3 eig.) ; Friesland 34 bij 3 eig. (243 bij 18\'eig.) ; Drenthe (10 bij 2 eig.) ;
Overijsel 2 bij 1 eig. (14 bij 4 eig.) ; Gelderland (115 bij 10 eig.) ; Utrecht 4 bij 1 eig.
(79 bij 5 eig.) ; Noordholland 30 bij 2 eig. (14/6 bij 77 eig.) ; Zuidholland (185 bij
8 eig.).

Anthrax : 19 gevallen bij 15 eig. (1), waarvan in Groningen 2 bij i eig. ; Friesland"
8 bij 2 eig. ; Overijsel 1 ; Gelderland 2 bij 2 eig. ; Utrecht 2, waarbij 1 paard, bij 2 eig. ;
Noordholland 4 bij 3 eig. ; Zuidholland 6 bij 4 eig. (1) ; Noordbrabant 2, waarbij

Varkenspest : 344 gevallen bij 20 eig. (715 bij 50 eig.), waarvan in Friesland 8 bij

2 eig. (134 bij 17 eig.) ; Drenthe 3 bij 1 eig. (18 bij 4 eig.) ; Overijssel 19 bij 4 eig. ;
Gelderland 1 ; Utrecht 59 bij 3 eig. (42 bij 3 eig.) ; Noordholland 7 bij 1 eig. (18 bij
i eig.) ; Zuidholland 247 bij 6 eig. (469 bij 16 eig.) ; Noordbrabant (26 bij 7 eig.) ;
Limburg (715 bij 50 eig.). Vr.

Verhuisd : Dr. P. J. van Endt, van Rotterdam naar Schiedam, Stadhouderslaan 23,
tel. 69923.

Mehlhorn, Untersuchungen über das Erythrocytenvolumen bei Rindern. Inaug.-
Diss. München 1937.

Montabaur, Ueber die Zersetzlichkeit des Narkoseäthers und des Narkose-
chloroformes. Inaug.-Diss. München, 1937.

Wilkie, The Dissection and Study of the Sheep\'s Brain. London : Oxford Univer-
sity Press, 1937. Sh. 6.—

Keller, Die Lymphgefäsze der Haut des Meerschweinchens. Inaug.-Diss. Leipzig,
I938.

Veterinary diary and therapeutic Index. 1938. Published by Bayer Products, Ltd., Africa
House, Kingsway, London, W.C. 2.

The chemist and druggist diary and year book, 1938. (70th year). The Chemist and
Druggist, 28, Essex Street, Strand, London, W.C. 2.

Ruzicka und Stepp, Ergebnisse der Vitamin- und Hormonforschung. Bd. 1.
Leipzig : Akad. Verlagsges. 1938. R.M. 34.

Ammon u. Dirscherl, Fermente, Hormone, Vitamine und die Beziehungen dieser
Wirkstoffe zueinander. Leipzig: G. Thieme, 1938. R.M. 30.—

Baum, Das Lymphgefäszsystem des Schweines. Ueberarb. u. hrsg. v. Hugo Grau.
Berlin : Parey 1938. R.M. 12.—•

Barrier, Revue générale des ferrures contres les glissades. Vigot frcres, Paris. 1938.

Fertility and Animal Breeding, Bulletin No. 39, Ministry of Agriculture and Fisheries,
H.M. Stationery Office. Sh. 1.3.

Farmers\' Red Book, 1938. The agricultural and live stock record. Farmers\' Red
Book. Sh. 1.6.

Heiniger, Puszta-Pferde. Ein Bilderbuch mit 107 Aufn. Berlin : Atlantis Verl.
1937. R.M. 6.50

Silkenstaedt, Berechnung der Milch- und Fettmengen zur Durchführung der
Milchleistungsprüfung. — Neudamm: Neumann 1937. R.M. 3.—

Löbel, Ueber ein ausgebreitetes Aneurysma cirsoides beider Coronararterien des
Herzens bei einem Rind. Inaug.-Diss. Leipzig. 1938.

Ff.rrando, La sedimentation globulaire. Sa valeur chez les Animaux de 1\'espèee
bovine. Etude générale, comparative et critique. Thèse de Lyon, 1937.

Lindeke, Untersuchungen über Hornsäulen und Hornschwielen an der Klaue des
Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Despret, Les maledies infectieuses du Chat : Essai de classification. Essai de trans-
mission au Chat du virus de la maladie de Carré. Thèse de Paris, 1937.

Schenk, Pasteurellen in den Luftwegen von Katsen als Ursache von Wundinfek-
tionen beim Menschen nach Katzenbisz. Inaug.-Diss. München, 1938.

Varges, Ein Beitrag über das Vorkommen von Corynebakterien in der Mund-
höhle des Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Galloway and Burgess, Applied mycology and bacteriology. L. Hill. Sh. 10.6.
Browning and Mackie, Muir and Ritchie\'s manual of bacteriology. 10th ed.
Oxford Med. Pub. Sh. 20.—

Anderson, An introduction to bacteriological chemistry. Livingstone. Sh. 10.6
Hieronymie, Untersuchungen über tierische Brucellosen. 1937. Verlag Max
Niemeyer, Halle (Saale). R.M. 2.—

Zeisz u. Rodenwaldt, Einführung in die Hygiene und Seuchenlehre. 2. Aufl. 1937.
Ferd. Enke, Stuttgart. R.M. 7.60

Loy, Maul- und Klauenseuche. — B. Budweis : Verl.-Anst. „Moldavia" (1937).
Hübner, Die Magenwurmseuche des Rehwildes. Berlin : Parey, 1938. R.M. 1.20

Zschiegner, Ueber die Untersuchung der Milch mit den Qualitätsschnellprüfer
von Dr. Meurer. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Berichte des 11. milchwirtschaftlichen Weltkongresses, 22 bis 28 August, 1937.
Hildesheim : Molkerei-Zeitg. (1937). R.M. 12.—

Lauterwald, Lehrbuch der Milchwirtschaft. 3 Aufl. Neubearb. v. Baumgärtel.
Hannover: Schaper 1937. R.M. 10.—

Rojahn u. Bruchhausen, Jahresbericht über die Fortschritte in der Untersuchung
der Lebensmittel. Jg. 46. Bericht über 1936. Göttingen : Vandenhoeck u. Ruprecht
1937. R.M. 8.—

Shiraeff, Taglioni\'s Grandson. Translated by Alfred Fremantle. Putnam and
Co., Ltd., 42, Great Russell Street, W.C. 1. Sh. 7.6

Handbook of the diseases of animals acts and orders of the Minister of Agriculture and
Fisheries. 3 rd Sept., 1937. Printed and published by his Majesty\'s Stationery Office.

Liljefors, Das Reich des Wildes. Autor. Uebers. aus d. Schwed. v. Willecke.
2 Aufl. Neudamm : Neumann (1937). R.M. 12.—

Sarris, Hunde ausbilden — nicht abrichten. Ein prakt. Ratgeber f. alle, die sich
mit Hunden beschäftigen. Stuttgart, Franckh (1938). R.M. 3.80

Het erelid onzer Maatschappij voor Diergeneeskunde Dr. Lovink
is heengegaan. De oudere generatie zal zich deze krachtige figuur aan
de Directie van de Landbouw nog wel herinneren. Onder de vele
zaken, die onder zijn bezielende leiding tot ontwikkeling kwamen,
waren er verscheidene, die op de veeartsenijkunde of op ons onderwijs
betrekking hadden Hij toch was d.e man onder wiens directoraat van
de landbouw de verplichte keuring van voor uitvoer bestemd vlees
tot stand kwam.

Zijn volle aandacht had inzonderheid de bestrijding van veeziekten.
De door Prof. Poels aanbevolen Tuberculose-bestrijding bij het vee
werd door hem met kracht bevorderd ; getuige ook de benaming
„methode Poels-Lovink", die door dit bestrijdings-systeem (dat intussen
gaandeweg door andere systemen is vervangen) gebruikelijk is.

Voorts gaf hij zijn volle steun aan een krachtige bestrijding van het
mond- en klauwzeer.

In het algemeen konden goed gefundeerde adviezen op het gebied
van veeziekten-bestrijding op zijn warme belangstelling rekenen. Ook
was het I)r. Lovink, die een reorganisatie van het Veeartsenijkundig
Staatstoezicht bewerkstelligde. Deze dienst, die tot dusverre slechts
administratief gecentraliseerd was, werd op zijn initiatief tevens onder
centrale technische leiding gesteld.

Maar vooral zal hij niet vergeten worden als degene, die Poels in
staat stelde door de oprichting van de Rijks Seruminrichting te Rotter-
dam, zijn wetenschappelijke gaven in dienst te stellen van de landbouw
en de veeteelt van ons vaderland. Er zullen onder ons wellicht nog maar
enkelen zijn, die Lovink hebben zien binnenkomen op het d.iner van
de Maatschappij voor Diergeneeskunde bij Okhuizen op de Kromme
Nieuwegracht te Utrecht en hem even daarna het woord hoorden voeren
over het op te richten Veeartsenijkundig Hoger Onderwijs, waartoe
in die dagen, het was 1906, besloten was. Het enthousiasme, dat zijn
woorden verwekte, was niet te beschrijven. Al was het dan niet onder
zijn directoraat, dat ons onderwijs zijn adelbrieven verkreeg, zonder
twijfel mogen wij hem dankbaar zijn voor wat hij ook op dit gebied
heeft gedaan.

In Indië had de Veeartsenijkundige Dienst Lovink\'s belangstelling ;
het Veeartsenijkundig Laboratorium groeide en bloeide in die dagen
en de Veeartsenschool mocht zich in zijn voortdurende belangstelling
verheugen.

Zo is de figuur van Lovink, misschien minder intensief dan met de
landbouw en de bosbouw, toch ook innig samengeweven met de vee-
artsenijkunde en moeten wij hem blijven gedenken als één der mannen,
die in de hoge positie, die hij heeft bekleed, met open oog en ruime
blik de veeartsenijkunde heeft bevorderd. Ook op deze plaats brengen
wij hem daarvoor nogmaals hartelijk dank.

Uit de Chirurgische kliniek van de Faculteit der Veeartsenijkunde.
Directeur Prof. Dr. J. H. HARTOG.

Van de secreetfistels, die men bij het paard waarneemt is de speeksel-
fistel, namelijk die van de glandula {.arotis, van het meeste belang.
De frequentie er van is grooter dan van eenige andeie secreetfistel
en overigens is ze getvpeerd door een verscheidenheid, die zoowel voor
de diagnostiek als voor de prognose en therapie een bijzondere bctee-
kenis heeft.

Men meene echter niet, dat de speekselfistel veelvuldig wordt gezien.
Zij komt betrekkelijk weinig voor ; maar desondanks beschikt de chirur-
gie en onze eigen kliniek daaromtrent toch over voldoende gegevens
en ervaring.

De fistels van de glandula parotis worden onderscheiden in speeksel-
klierfistels en speekselbuisfistels.

De speekselklier fistel is de fistel, die haar oorsprong vindt in de klier
zelf of in de kleine afvoerbuisjes. Deze wordt dus in de streek van de
eigenlijke klier aangetroffen.

De speekselbui\'fistel is er een, die rechtstreeks verbinding heeft met
het lumen van den ductus Stenonis en deze kan dus op verschillende
plaatsen zijn gelegen. Zij kan voorkomen in het gebied van den ach-
tersten kaakrand of in dat van de keelgang en verder in het bereik
van de incisura vasorum of in de streek van de wang.

De oorzaak van de speekselfistel is veelal een accidenteele verwonding,
waarbij de klier of de afvoerbuis is betrokken. Maar ook is het mogelijk,
dat ze een gevolg is van een operatief ingrijpen aan of nabij de parotis
en den ductus, waaromtrent allereerst op het openen van een subparo-
tideaal absces of van een absces in de keelgang moet worden gewezen;
en verder op het uitstempelen van de vierde of vijfde onderkaakskies
en het operatief verwijderen van een tumor of speekselsteen.

Overigens zijn er nog andere aetiologische invloeden. Een spontane
perforatie van een absces in de genoemde gebieden kan een speeksei-
fistei achterlaten. En ook kan dit het geval zijn bij een weefsel-druk-
necrose in verband met de aanwezigheid van een steen in de speeksel-
buis. Voorts zal ook een obstructie van den ductus door een corpus
alienum tot het ontstaan van een fistel kunnen leiden. Men bedenke
echter, dat het voorkomen zoowel van speekselsteenen als van vreemde
lichamen in de speekselbuis maar zeer zelden wordt waargenomen.

De diagnose is eenvoudig. De plaats van voorkomen der fistel, de uit-
vloeiing en de bevindingen bij het sonde-onderzoek leveren daartoe
voldoende gegevens.

In verband met de wijze van ontstaan ziet men deze fistel ge-
woonlijk aanwezig in een wond ; en in het stadium dat deze zich
heeft gereinigd, dus in een granuleerende wondvlakte, is ze het best
merkbaar. Uit het kanaaltje temidden der granulaties komt, veelal
droppeisgewijze, helder speeksel te voorschijn, en deze uitvloeiing zal
vooral tijdens het eten worden waargenomen. Door onderzoek met een
dunne sonde is een fijn fistelgangetje te vervolgen.

Echter kan de fistel ook na voltooide cicatrisatie worden aangetroffen.
Ze is dan zichtbaar en met de sonde aantoonbaar in een meer of minder
duidelijk litteeken.

Evenals de klierfistel is ook deze in een nog niet geheelde wond
of in een litteeken aanwezig. Is dit laatste het geval, dan is ze beter
te onderkennen en te sondeeren. Er is dan wellicht een vereeniging tot
stand gekomen van het epithelium der huid met dat van de speeksel-
buis en daarmede is de fistel een echte lipfistcl geworden.

Zij wordt het meest gezien ter hoogte van de achterste ronding
der onderkaak of meer perifeerwaarts, hier of daar nabij den voorrand
van den musc.masseter. Dc fistel komt dus te voorschijn, in het eerste
geval uit het aanvangsgedeelte van den ductus en in het tweede geval
uit het buccale deel.

De uitvloeiing tvpeert het proces als een echte secreetfistel. Wij zien
tijdens het eten een rijken speekselvloed ; meermalen komt deze als een
spuitende straal te voorschijn.

Met een dunne sonde — en een ciastische, ev. een urethracatheter
voor den hond, leent zich voor dit doel het best — is het fistelkanaal
en de ductus naar de parotis toe een eind te vervolgen en misschien kan
het kanaal ook in perifere richting, dus mondholtewaarts worden ge-
sondeerd .

Het sondeeren naar de papilla salivalis toe kan in een deel der gevallen
wel en in een ander deel niet geschieden. Het zal wel mogelijk zijn
wanneer de laesie van den ductuswand in dwarse richting slechts
partieel is en er dus nog samenhang is gebleven. Het defect aan den
wand is dan een zijdelingsche opening, die naar de fistelgang leidt.
Volgens Schmidt is dit een wandstandige fistel.

Anders zijn de verhoudingen wanneer een totale dwarslaesie van den
ductus is tot stand gekomen. In dat geval is het perifere gedeelte van de
buis dusdanig geretraheerd en geoblitereerd, dat het niet meer is terug
te vinden. De ingebrachte sonde zal alleen in het centrale deel kunnen
voortschuiven. Deze gesteldheid kenmerkt naar Th. Schmidt een eind-
standige fistel.

De speekselklierfistel heeft in het algemeen een gunstige prognose.
In vele gevallen genezen deze fistels spontaan, zij het dan ook, dat
deze genezing somtijds langen tijd op zich doet wachten. En overigens
zal door een eenvoudige behandeling de sluiting er van kunnen
worden bevorderd.

Met de speekselbuisfistel is het anders gesteld. De prognose daarvan
is veel minder gunstig, althans voor zoover het betreft een herstel van
de integriteit.

Tot motiveering daaromtrent is allereerst aan te voeren, dat een spon-
tane genezing der fistel, waaraan een herstel van de speekselgeieiding
langs den normalen weg inhaerent is, in den regel niet kan worden
verwacht. Deze toch wordt belemmerd door den speekseldruk, die bij
intact gebleven klierfunctie vrii sterk is ; en bovendien door de gesteld-
heid van de fistel, die vaak eindstandig is en veelal een lipfïstel is ge-
worden.

Eerst wanneer door atrophic van de parotis de secretie zeer beperkt
of tot nihil gereduceerd is, wordt een spontane genezing mogelijk.
Gewoonlijk echter is er tot een onwerkzaam worden der klier geen reden
aanwezig.

Overigens is op te merken, dat een kunstmatig herstel van de integri-
teit door toepassing van deze of gene behandeling, slechts in een deel
der gevallen mogelijk is, namelijk bij die fistels, waar de continuiteit
der speekselbuis kan worden hersteld. Dat zijn dus de waridstandige;
en hierbij moet dan nog worden aangenomen, dat de betreffende be-
handeling gelukt.

Vrij gunstig daarentegen is de prognose der speekselbuisfistel wanneer
het integriteitsherstel buiten beschouwing wordt gelaten.

Rij enkele gevallen is het mogelijk om de fistelopening naar de mond-
holte te verleggen ; dus om de hinderlijke uitwendige fistel in een niet
hinderlijke inwendige te veranderen. Hiervoor komt een eindstandige
fistel in het gebied van de wang in aanmerking. Er wordt dan een toe-
stand geschapen, die de normale situatie benadert.

Eindelijk kan als ultima ratio — en meermalen zal deze therapie
het eenige middel kunnen zijn — een behandeling in toepassing komen,
d>e het verkrijgen van atrophie der parotis bedoelt. De functie van
de klier is hiermede uitgeschakeld, de secretie is beëindigd, terwijl
de ductus en het fistelkanaal zullen schrompelen. De speekselbuisfistel is
dan klinisch genezen. Plet gevolg van de atrophie der behandelde klier
is een hypertrophie van die aan de andere zijde.

Bij de prognose der speekselbuisfistel moet dus met verschillende
factoren rekening worden gehouden. Deze zijn voornamelijk : de plaats
der fistel, de gesteldheid er van (wandstandig, eindstandig, ilpfistel)
en voorts de toestand van het perifere ductusdeel, n.1. of dit doorganke-
lijk is of niet en eindelijk de werkzaamheid van de parotisklier.

Wanneer men rekening houdt met de ervaring, dat deze fistels
dikwijls spontaan genezen, is in vele gevallen een expectatieve be-
handeling gemotiveerd. Dit geldt in het bijzonder de fistels, die
in een wondvlakte aanwezig zijn en waarbij de secretie gering is.
Anders dan de gewone wondverzorging, en eventueel eenige diete-
tische maatregel, behoeft hier eigenlijk niet te geschieden. Door voort-
schrijdende wondretractie en wellicht ook door schrompeling van eenig
klierweefsel zal het veelal tot een sluiting van het fijne kanaaltje komen.

Wordt in een verder stadium de fistel in een litteeken aangetroffen,
dan zal in den regel een eenvoudige behandeling afdoende zijn. Hiertoe
behoort allereerst een herhaald penseelen van de fistelopening en de
omgeving met jodiumtinctuur of de applicatie van een weinig scherpe
zalf; en verder het gebruik van het cauterium actuale, n.1. het branden
van eenige punten op en nabij de fistelopening. De zwelling, die door
deze wijze van handelen in het fistelgebied wordt tot stand gebracht,
zal — naast den tijd —■ wellicht een genezing brengen.

Overigens kan een hechting in aanmerking komen. Na een spits
spoelvormig excideeren van de fistelopening wordt voor een goed
aansluitende vereeniging der huidrandjes met b.v. een drietal knoop-
hechtingen gezorgd. Of wel, er kan na een bloedig maken van de fistel-
opening, een tabakszakhechting worden aangebracht.

Uit hetgeen bij de bespreking van de prognose werd opgemerkt,
volgt wel reeds, dat ieder geval op zich zelf dient te worden beoor-
deeld. En hier doet zich voornamelijk de vraag gelden of men met een
wandstandige of met een eindstandige fistel te doen heeft, terwijl het
daarbij tevens van beteekenis is of bij de eerstgenoemde fistel het
lumen van het perifere buisgedeelte tot in de mondholte toe
volledig passable is.

Ook zal de functie van de parotis, n.1. of deze normaal of verminderd
is, op de keuze der behandeling van invloed zijn. Echter komt deze
omstandigheid nauwelijks in aanmerking. In het algemeen immers is
de werkzaamheid der klier normaal, althans oogenschijnlijk niet ver-
minderd.

Bij een wandstandige fistel, onafhankelijk van de plaats, bestaat de
mogelijkheid van een herstel der speekselgeleiding naar de mondholte
langs den natuurlijken weg, indien de passage in het perifere ductus-
gedeelte vrij is gebleven. En dit dient dus door een voorafgaand sonde-
onderzoek te worden bepaald.

Als behandeling heeft men in een zoodanig geval het cauteriseeren
van de fistelopening en de omgeving met verschillende chemische
stoffen aanbevolen, alsook het gebruik van het ferrum (platina)candens.
Men verkwist evenwel met deze wijze van handelen tijd en men maakt
een opvolgende behandeling moeilijker. Al moge deze therapie bij een

klierfistel van beteekenis zijn, bij een buisfistel is ze dat zeker niet.
Meer rationeel is een opfrisschen, namelijk een excochleatie, ev. een
excisie van de epitheelbekleeding van het fistelkanaal (spits spoel-
vormig) en het opvolgend vereenigen der wondranden met een goed
aansluitende knoophechting. Ook zal een tabakszakhechting een goede
aansluiting verzekeren.

Wordt nu met deze hechting een primaire wondgenezing verkregen,
dan is daarmede binnen korten tijd een herstel van de normale speeksel-
afvoer naar de mondholte bereikt.

Het zal echter duidelijk zijn, dat een zoodanig gunstig verloop niet
steeds mag worden verwacht. Wanneer de primaire wondgenezing
uitblijft, is een terugkeer der fistel vrijwel zeker. In dat geval is een her-
haling van de hechting te overwegen of anders kieze men de behandeling,
die een inactief maken van de parotis bedoelt.

Bij de eindstandige fistel zal de behandeling gekozen dienen te worden
naar de plaats waar de fistel zich bevindt. Ligt deze in het gebied van
de wang, dan is het wellicht nog mogelijk om den speekselafvoer naar
de mondholte te herstellen en een sluiting van de fistelopening te ver-
krijgen. De hier bedoelde behandeling, die in wezen eigenlijk bestaat
in het veranderen van de uitwendige fistel in een inwendige, is althans
te beproeven. Mijn eigen ervaring in de kliniek daaromtrent omvat
een tweetal gevallen, waar deze therapie tot een gunstig resultaat heeft
geleid.

Het doel is om het oorspronkelijke en intact gebleven centrale gedeelte
der speekselbuis van de plaats der fistelopening af naar de mond-
holte toe te verlengen met een kunstmatig gemaakt kanaal om daarna
de uitwendige fistel met een hechting tot sluiting te brengen.

Het meest eenvoudig bereikt men dit door het aanbrengen van
een band ter plaatse van de fistelopening dwars door de wang heen,
die daar gedurende eenige weken blijft liggen. Het kanaai, dat op
deze wijze kunstmatig wordt in stand gehouden, zal zich van het
mondslijmvlies uit epitheliseeren.

Technisch geschiedt deze bewerking aldus, dat op de plaats der fistel-
opening een trocart loodrecht door de wang tot in de mondholte wordt
gestoken. Vervolgens wordt de stilet teruggetrokken, zoodat het mogelijk
is om door de huls een band te brengen, die in de mondholte gepakt
en naar buiten gevoerd kan worden. Na het verwijderen van de trocart-
huls worden daarna de beide einden van den band nabij den liphoek
aan elkaar geknoopt. Misschien blijkt het noodig, dat de band in het
verder verloop één keer of een paar maal door een nieuwe moet worden
vervangen.

Zoo\'n band blijft 2 a 3 weken zitten, in welken tijd het kanaal wellicht
geheel is geëpitheliseerd. Dan worden de huidranden van de fistelopening
aan de buitenzijde geëxcideerd, zoodat een spoelvormige wond ontstaat,
die vervolgens met eenige dicht bij elkaar gelegen hechtinkjes wordt
gesloten.

Indien hier een primaire genezing volgt, is de speekselafvloei naai-
de mondholte toe verkregen en is de uitwendige fistel gesloten.

Ligt daarentegen een eindstandige fistel meer klierwaarts, b.v. nabij
den kaakrand of in de pars parotidea, dan is een kunstmatig opheffen
van de functie van de glandula parotis de aangewezen weg.

Om dit doel te bereiken zijn verschillende methoden aanbevolen
en in toepassing gebracht. Zelfs een methode, die niet minder is dan de
exstirp? tie van de klier. Om verklaarbare redenen zal echter deze ingreep
nauwelijks in over,veging worden genomen en ze kan dan ook verder
buiten de bespreking blijven.

Van enkele zijden is verder de onderbinding van den ductus parotideus
aangegeven. Bij deze behandeling zit de bedoeling voor, eensdeels om
een vergroeiing, dus een afsluiting van het lumen tot stand te brengen
en andersdeels om, tengevolge van de sterke speekselstuwing, tenslotte
een atrophie van het secerneerend klierweefsel te verkrijgen.

De techniek bestaat in een splijten van de fistel en het vrij-prepareeren
van de speekselbuis over een afstand van 2 a 3 cm, om vervolgens, na
curettage van den binnenwand, een ligatuur van dun band aan te bren-
gen. Men hoopt dan op vergroeiing en daarmede op een sterke stuwing,
die voor het bereiken van het doel noodzakelijk is.

Het is intusschen gebleken — en ook te begrijpen —• dat deze be-
handeling niet steeds een gunstig resultaat geeft. Afgezien van de mo-
gelijkheid, dat de beoogde vergroeiing uitblijft zal wegens den geringen
weerstand van den normalen ductuswand een inscheuring ervan ter
plaatse van de ligatuur gemakkelijk kunnen geschieden en daarmede
is de fistel opnieuw ontstaan.

Een gunstig gevolg der onderbinding is des te meer waarschijnlijk
naarmate het klierweefsel in een verder stadium meer beschadigd en de
speekseldruk verminderd is. En daarmede is ook de omstandigheid
verklaard waarom meermalen eerst 11a herhaalde onderbinding een
inactiviteit van de klier werd verkregen.

Men heeft wel aanbevolen cleze behandeling aan te vullen met een
afzondering van het paard en het gerh rende eenige dagen te laten
hongeren. Voorts ook het brengen in de klier van verdunde jodium-
tinctuur en het injicieercn van atropine. Uit den aard der zaak wordt
met deze maatregelen een beperking der speekselsecretie beoogd.

Het is duidelijk, dat een onderbinding van de speekselbuis in de
continuiteit in centrale richting, meer of minder ver van de fistel-
opening verwijderd, eenzelfde resultaat kan geven. In dat geval zal de
ductus bij voorkeur in het bereik van de pees van den musculus sterno-
mandibularis moeten worden uitgeprepareerd om de gewenschte be-
werking behoorlijk te kunnen verrichten. Het vinden van de buis
daar ter plaatse wordt vergemakkelijkt door het inbrengen van een
sonde vanuit de fistel.

Een andere methode, waarmee naar vernietiging van de kiierfunctie
wordt gestreefd, bestaat in het inspuiten van deze of gene irriteerende

stof in het buisjessysteem der parotis. Er wordt hiermede bedoeld het
tot stand brengen van een kunstmatige ontsteking, een parotitis artefi-
cialis, die op haar beurt leiden moet tot verval van het parenchvm,
interlobulaire induratie, atrophie en daardoor tot een stopzetten dei-
secretie.

Voor dat doei zijn verschillende meer of minder intensief werkende
vloeistoffen aanbevolen. Het zijn voornamelijk Lugolsche solutie, ver-
dunde jodiumtinctuur, alcohol, zilvernitraat- en melkzuuroplossing.

Volgens eigen ervaring voldoet spiritus fortior goed. In de kliniek
hadden w^kij gelegenheid de werking van dit middel herhaalde malen
te beproeven. Wanneer men de zekerheid heeft, dat de stof goed in
de parotisklier is verdeeld en wanneer men waarneemt, dat gedurende
de eerste dagen post inj. een hevige parotitis aanwezig is, kan worden
verwacht, dat de speekselsecretie na ongeveer 10 dagen heeft opgehouden
en de fistel dus geen beteekenis meer heeft.

De techniek is eenvoudig. Een steriele urethra-catheter voor den
hond, die zoodanig is, dat er een spuit (Record) goed sluitend
kan worden aangezet, schuift men door de fistelopening in de richting
van de parotis tot voorbij de pees van den m^s. sternomandibularis.
Dat voortschuiven is langs de achterkaaksronding te voelen. Vervolgens
wordt 30 cm³ spir. fortior ingespoten, waarbij tevens de verdeeling
der stof in de klier door een zacht wrijven wordt bevorderd. Hiermede
is de bewerking beëindigd.

Het direct gevolg is het ontstaan van ontsteking, en reeds na eenige
uren maakt deze zich door een intredende zwelling kenbaar. Echter
is een hevige parotitis eerst den volgenden dag en een paar dagen
daarna manifest ; de parotisstreek is dan sterk gezwollen en pijnlijk.
Die pijnlijkheid is ook duidelijk merkbaar aan de stijve, soms scheeve
houding van het hoofd en aan het voorzichtig slikken.

Na 4 a 5 dagen is reeds een teruggang van de ontsteking te bemerken.
Geleidelijk aan ontstaat er een resolutie, zoodat de streek na ongeveer
14 dagen weer een normaal aspect toont.

Met de speekselafscheiding uit de fistel is het na de behandeling
niet opeens afgeloopen. We zullen zien, dat deze in de eerste dagen,
hoewel in geringere mate dan voorheen, nog aanwezig is om daarna
geheel op te houden. En hiermede is de fistel genezen.

Het verloop zooals het hier is geschetst, wordt in enkele gevallen
door de ontwikkeling van een absces, die met necrose van klierweefsel
gepaard gaat, gecompliceerd. Hier zal dan het defect, dat na de uit-
stooting van het necrotische materiaal is ontstaan, een afzonderlijke
verzorging behoeven ; en overigens is het duidelijk, dat deze omstandig-
heid het geheeie verloop vertraagt.

Uit eigen kliniek is mij deze complicatie bij eenige gevalien bekend.
En wanneer de daarbij verkregen ervaring als maatstaf mag worden
aangenomen, schijnt het, dat die necrose slechts tot een klein gedeelte
van het klierweefsel beperkt blijft.

Men dient intusschen bij het kiezen van deze eenvoudige behandeling
met deze mogelijkheid rekening te houden.

Eerst in een veel verder stadium is de atrophie van de parotis goed
waarneembaar. Door een ingedeukt zijn van de streek en een sterkere
configuratie van den onderkaaks-achterrrand geeft zich deze duidelijk
te kennen.

Op nog een paar methoden tot een inactiveeren der parotis wil ik
de aandacht vestigen. Allereerst op die van Ghisleni. Deze methode
bestaat in een injectie van 6—12 cm³ paraffine in de speekselbuis.
De genezing der fistel zou worden verkregen, eensdeels door een mecha
nische afsluiting van de buis en andersdeels door een verandering
der klier in fibreus weefsel. Uit eigen ervaring kan ik omtrent de
practische beteekenis dezer behandeling geen mededeeling doen.

Overigens heeft men ook beproefd de secretie van de speekselklier
op te heffen door intraparenchymateuze alcohol-injecties van
buiten af door de huid heen. Fn blijkbaar heeft men hiermede ook .vel
eens goede resultaten verkregen.

Verder moet ik nog wijzen op een maatregel, die bij de behandeling
van vele speek.\'elfistels en vooral bij die van den ductus zijn beteekenis
heeft. Deze betreft de regeling van het dieet. Daar toch de speekseldruk
voor het sluiten der fistel een belemmerende factor is, is het logisch,
dat naar een beperking der secretie wordt gestreefd. Daartoe is het
gewenscht, dat men het paard gedurende de eerste dagen der behande-
ling, b.v. na een hechting of na een injectie, volledig laat vasten en dat
het daarna, eenige dagen lang, uitsluitend week voedsel (meeldrank)
wordt verstrekt. Aldus wordt het kauwen, en dus de secretie, zoo veel
mogelijk tegengegaan. En met dezelfde bedoeling is het ook wenschelijk
dat de patiënt van andere paarden afgezonderd wordt gehouden.

Eindelijk moet nog op de mogelijkheid worden gewezen, dat er bij
de aanwezigheid van een speckselbuisfistel tevens een vermindering in
de functie van de parotis kan bestaan.

Op grond van eigen ervaring doe ik clat niet ; in de kliniek zag ik
deze combinatie van fistel en parotis-atrophie nooit. Van andere zijde
echter wordt hieromtrent wel mededeeling gedaan.

Het is duidelijk, dat in een zoodanig geval de kans op genezing stijgt
naarmate de atrophie is voortgeschreden. Indien hier al niet een
spontane genezing van de fistel tot stand komt, dan zal toch deze of
gene behandeling eerder tot het gewenschte doel leiden dan in het
geval waarbij de parotis volledig functionneert.

De diagnostiek der tumoren biedt dikwijls, zoowel in de humane
als in de veterinaire praktijk, groote bezwaren, vooral in de laatste,
waar men veelal niet kan beschikken over de hulp, die de röntgenphoto
biedt.

Dat het somtijds absoluut onmogelijk is de diagnose te stellen, bleek
mij wel heel duidelijk, na het anamnetisch onderzoek, dat ik instelde
naar het verloop der ziekte, bij een paard, waarvan het pathologisch-
anatomische ziektebeeld door mij na slachting van het dier, werd
waargenomen.

Een paard van het Belgische ras, ongeveer 15 jaar oud, zeven tot
acht jaar in eigendom bij den laatsten eigenaar, was al dien tijd een
best werkpaard geweest en had in den herfst van 1937 op de boerderij
nog heel veel werk verricht. Het had geen ademhalingsbezwaren
gehad, had nooit gehoest en was nooit ziek geweest.

Ongeveer 4 a 5 weken voordat het dier werd geslacht, wat in de
eerste week van dit jaar plaats had, had de zoon van den eigenaar de
opmerking gemaakt, dat het paard scheef werd ; de eene heup zou
gaan verzakken ; meer en meer bleek echter, dat zich op de rechter
lendenstreek een dikte ging ontwikkelen. Het paard liep eerst nog
goed, maar langzamerhand merkte men, dat het bij het maken van een
draai, neiging had te vallen. Op een morgen lag het in den stal, was
niet weer tot opstaan te brengen en is toen in de Centrale Slachtplaats
te Harlingen geslacht.

Het paard werd liggend aangevoerd ; bij de keuring voor het slachten
bleek de temperatuur 38.4°.

Na de slachting bleek bij het zeer sterk gevleeschde paard de rechter
lendenstreek aanzienlijk gebombeerd, in die mate zelfs, dat ik daar ter
plaatse een absces verwachtte. Nadat echter een spierlaag van hand-
breeddikte was verwijderd, vloeide donker bloed af en kwam een haard
te voorschijn, die door mij als een gestolde bloedmassa werd beschouwd.
In deze bloedmassa vond ik losse beenstukken, die bij nader onderzoek
afkomstig bleken te zijn van de dwarsuitsteeksels der lendenwervels.

Fracturen van deze dwarsuitsteeksels komen voor, maar gaan meestal
gepaard met fracturen van de lichamen der lendenwervels, die hier
intact bleken te zijn.

Toch was het mijn meening, dat wij hier hadden een fractuur der
dwarsuitsteeksels en een submusculaire bloeding als een gevolg hiervan.
Deze meening veranderde echter, toen ik meer mijn aandacht aan de
organen van het dier ging schenken.

In de milt vond ik nml. een enorme tumorachtige verdikking en
talrijke kleine tumoren van een blauwachtige kleur, terwijl van deze

kleine tumoren eveneens een uitgebreide uitzaaiing bestond in lever
en longen van het dier.

Bij het onderzoek van de groote miltturnor vond ik groote com-
plexen van met bloed gevulde holten, terwijl het centrum gevormd
werd door een witachtig week weefsel, dat bij het onderzoek ingesteld
aan het pathologisch instituut van Prof. Schornagel niet anders dan
fibrine bleek te zijn.

Vanzelfsprekend moest bij de uitzaaiing in longen en lever wel aan
tumoren worden gedacht, maar, bij het gevonden beeld hield ik vast
aan multipele bloedingen, hoewel ik iets dergelijks nooit eerder zag.

Eindelijk kwam echter in dezen klaarheid. Op de rechter pleura
was een oppervlakkige bloedsuggilatie, die gemakkelijk was te ver-
wijderen. Op de linker pleura was eveneens een bloeding aanwezig,
die echter dieper bleek te gaan. Dit dieper gaan bleek mogelijk doordat
een tumor, onder de rib zittend, door haar groei deze halvemaan-
vorming had geusureerd. Dat thans inderdaad aan een echte tumor
moest worden gedacht, was duidelijk. Een bloeding had dit aantasten
van de rib niet kunnen veroorzaken.

Nadat ik van het materiaal had opgezonden aan het pathologisch
instituut te Utrecht, ontving ik vandaar bericht, dat wij hier hadden
een geval van multipele haemangio-endotheliomen ; tumoren, die
uitgaan van de endotheelcellen der bloedvaten, volgens Nieberle

bij dieren zeldzaam zijn en in de Alge meine Pathologie van Ziegler
haemangio-sarcomen worden genoemd.

Naar mijn meening heeft het proces zich het eerst ontwikkeld in de
milt en vandaar door metastaseering in longen en lever en waarschijnlijk
ook in de lendenwervels. Hieraan moeten in dat geval de fracturen
van deze laatste worden toegeschreven.

Dat dit paard niet meer ziekteverschijnselen heeft gehad, mag zeker
verwondering wekken. Volgens den eigenaar toonde het zich in den
laatsten tijd wat ,,ouds".

Bij een geslacht paard vond schrijver op haematomen gelijkende
tumoren, die, bij microscopisch onderzoek, bleken te zijn haemangio-
endotheliomen. Volgens schrijvers\' meening ontwikkelden deze tumoren
zich primair in de milt, vanwaar niet alleen een uitzaaiing plaats vond
in lever en longen, maar ook in sommige beenderen. De fracturen van
de dwars-uitsteeksels der lendenwervels, die werden waargenomen,
waren hiervan het waarschijnlijke gevolg. Het paard had eerst gedu-
rende de laatste 4 weken stoornissen in den gang gekregen. Het had
nooit gehoest, en geen op koliek duidende verschijnselen gehad.

Bei einem geschlachteten Pferde fand Verfasser Hämatom-ähnliche Tumoren. Bei
mikroskopischer Untersuchung stellte es sich heraus, dass es Hamangio-Endothe-
liomen waren. Der Verfasser ist der Meinung, dass diese Tumoren sich primär in der
Milz entwickelt haben und von dort aus Metastasebildung statt gefunden hat, nicht
nur in Lever und Lungen sondern auch in manchen Knochen. Die Frakturen der
querfortsätze der Lendenwirbel, welche beobachtet wurden, finden darin wahr-
scheinlich ihre Ursache. Die Untersuchung wies nach, dass das Pferd erst während
der letzten 4 Wochen Laufstörungen zeigte. Das Tier hatte nie gehustet oder kolik-
ähnliche Symptome gehabt.

In a slaughtered horse the author found tumours resembling haematoma, that
after microscopical research appeared to be haemangio-endothelioma. According
to the authors\' opinion these tumours originate primary in the spleen, from where
dissemination is seen in liver, lungs and also in some bones. Fractures in the trans-
verse processus of the lumbal vertebrae, that were observed, were probably caused by
this dissemination.

The horse showed only the last 4 weeks disturbances in action. It never coughed
and never showed colics.

L\'auteur trouva sur un cheval abattu des tumeurs ressemblant à des hématomes ;
l\'examen microscopique démontra qu\'il s\'agissait d\'hémangio-endothéliomes. L\'au-
teur est d\'avis que l\'origine primaire de ces tumeurs est la rate, d\'où elles se sont
disséminées dans le foie et les poumons et même dans certains os. Les fractures
constatées aux apophyses transverses des vertèbres lombaires en étaient probablement
la conséquence. Ce n\'est qu\'au cours des 4 dernières semaines que le cheval fut
gêné dans sa marche. A aucun moment le cheval n\'avait toussé, ni présenté des
symptômes de colique.

OVERZICHT VAN DE IN EEN VIERTAL LANDEN THANS
GELDENDE BEPALINGEN, OMTRENT DE KEURING VAN
SLACHTDIEREN LIJDENDE AAN TUBERCULOSE

§ i. Ter gelegenheid van het XlIIde Internationale Congres voor
Diergeneeskunde, dat van 21—27 Augustus 1938 te Zürich en Inter-
laken plaats vindt, zal voor de eerste maal een afzonderlijke sectie
bijeenkomen, die zich met vleeschkeuring en melkhygiëne bezighoudt.
Daarmede heeft het Congres-bestuur de groote beteekenis van dit
onderdeel der Diergeneeskunde recht doen wedervaren. De dieren-
artsen, specialisten op dit gebied, in alle bij het Congres aangesloten
landen, zullen genoemd bestuur daarvoor gaarne hun dank betuigen.
Onder de onderwerpen, die ter behandeling zijn voorgedragen, vindt
men in de eerste plaats :

„De beoordeeling van aan tuberculose lijdende slachtdieren".
Als referenten zijn uitgenoodigd Prof. Dr. Nieberle te Leipzig,
l)r. M. Césari, afdeelingschef aan het Instituut Pasteur te Parijs en
schrijver dezes.

Het doel, dat bij het aan de agenda toevoegen van dit punt heeft
voorgezeten, is tweeledig. In de eerste plaats was men er zich van bewust,
dat in het laatste decennium de kennis van de pathogenese der tuber-
culose bij onze huisdieren, niet het minst dank zij de onderzoekingen
van Prof. Nieberle, op vele punten was verrijkt. Het ligt dus voor de
hand, ten overstaan van dit internationale auditorium na te gaan of
de gebruikelijke beoordeclingswijzen der aan deze ziekte lijdende dieren
nog wel in overeenstemming zijn met de aan de algemeene pathologie
en aan de pathologische anatomie ontleende nieuwere zienswijze.

Daarnevens moet het nuttig ja noodzakelijk geacht worden, te komen
tot voor de verschillende landen zoo veel mogelijk gelijkluidende voor-
schriften over dit onderdeel. Dit laatste zal voor zoover het de toepassing
der nieuwere denkbeelden betreft op minder moeilijkheden stuiten,
wanneer bij de bestaande bepalingen in de verschillende landen reeds
een zekere mate van gelijkvormigheid bestaat.

Ondergeteekende had het voorrecht bij het samenstellen van zijn
praeadvies mondeling en schriftelijk met Prof. Nieberle in overleg
te kunnen treden, welk overleg een zoodanige overeenstemming van
de inzichten dezer beide referenten aan den dag bracht, dat een gemeen-
schappelijke samenvatting kon worden opgenmaakt. Het spreekt van
zelf, dat de gronden waarop deze samenvatting berust in de praeadviezen
voor het Congres zijn ontplooid. Deze zullen t.z.t. in de Congres-mede-
deelingen worden gepubliceerd. Men mag aannemen, dat deze richt-
lijnen de kern zullen bevatten van hetgeen als resultaat der internationale
besprekingen te voorschijn zal komen. Zij zijn gesplitst naar hetgeen

over dieren met slechts plaatselijke tuberculeuze afwijkingen dient
te gelden, en naar die, waar het geheele dier niet voor de consumptie
kan worden goedgekeurd, zij het dat in een aantal van deze gevallen
het vleesch wel na sterilisatie kan worden vrijgegeven.

Zulk een in het Nederlandsch gestelde „Samenvatting" wordt als
uitgangspunt van dit overzicht hieronder vermeld.

§ 2. Samenvatting der beoordeeling van aan tuberculose lijdende slachtdieren
getoetst aan moderne inzichten omtrent de pathogenese.

A. Beoordeeling van dieren, waarbij alleen zoogenaamde ,,plaatselijke" tuber-
culeuze afwijkingen voorkomen.

N.B. Een orgaan wordt ook geacht door tuberculose te zijn aangetast,
wanneer alleen in de daarbij behoorende lymphklier tuberculeuze
veranderingen gevonden worden.

2. Bij beentuberculose, gewrichts-tuberculose, en (of) peesschede-tuberculose,
worden

b. de voet (resp. voeten) vleesch, waarin een tuberculeuse vleesch-
lvmphklier werd aangetroffen uitgebeend.

Deze beenderen worden op het voorkomen van beentuberculose
onderzocht en in elk geval afgekeurd.

c. het mesenteriale vet voorwaardelijk goedgekeurd en eerst na smelten
vrijgegeven.

a. visceralis (op het vet) : De serosa wordt verwijderd, het vet
voorwaardelijk goedgekeurd, eerst na smelten vrijgegeven.

de serosa verwijderd worden en de nieuw vrij komende oppervlakte
geflambeerd worden of

de niet met serosa bedekte deelen, vanaf de laterale zijde
worden afgelicht, terwijl de met serosa bedekte eigenlijke borst-
wand (borstbeen, ribben en Musculi intercostales) en buikwand
(spierlaag) worden afgekeurd.

6. Bij plaatselijke spiertuberculose worden de aangetaste deelen aj\'gekeurd.
N.B. In deze gevallen kan een onderzoek op beentuberculose der
in de nabijheid der tuberculeuze spieren gelegen beenderen niet

B. Beoordeeling van gevallen waarbij het geheele dier niet kan worden
goedgekeurd.

1. Het geheele dier wordt afgekeurd, wanneer aan het vleesch ernstige
c rganoleptisch waarneembare afwijkingen worden vastgesteld. Als
voorbeelden daarvan worden genoemd : Sterke vermagering, al
dan niet gepaard met waterzucht (oedeem) ontbreken der volledige
lijkstijfheid (P_H bepaling), algemeene spiertuberculose.

2. Het geheele dier behoudens de hieronder genoemde deelen wordt
voorwaardelijk goedgekeurd wanneer een recente generalisatie (versche
bloedinfectie) aanwezig geacht moet worden.

Alle tuberculeus veranderde deelen en alle ingewanden en beenderen worden
in deze gevallen afgekeurd.

N.B. Een recente generalisatie wordt aangenomen wanneer één
der hieronder genoemde beschrijvingen op het onderzochte dier van
toepassing is.

Voorbeelden. Plaatselijke tuberculose in de long of in het spijs-
verteringskanaal tevens miliaire tuberkels in organen, die alleen
langs haematogenen weg geïnfecteerd kunnen worden (nieren,
meningen).

De long is belangrijk vergroot zeer zwaar, zeer vochtrijk (oedemateus)
en overal doorzaaid met nagenoeg evengroote miliaire tuberkels.
Deze worden veelvuldig ook in andere organen (nieren ¹) en bij
microscopisch onderzoek ook in de lever aangetroffen.

c. Volledige instortingwormen („Niederbruchsformen") der tuberculose.
(„Spatgeneralisation"). Exsudatieve tuberculose van één of meer
organen (longen, uier, uterus) met,,droge" verkazing en met bloedrijke
plaatsen („Blutpunkten") in het tuberculeuze weefsel. In de gezwollen
orgaanlymphklieren, jonge infiltratieve verkazing (beginnende (!)
straalsgewijze verkazing). Miliaire tuberkels kunnen in verschillende
organen (longen, nieren ¹), lever, vleeschlymphlkieren) vooral bij
microscopisch onderzoek worden aangetroffen.

Voorbeelden. Multipele lobulaire verkazencle pneumonie (gallop-
pierende Lungentuberculose Nieberle) Mastitis caseosa, Metritis
et salpingitis caseosa enz.

¹) De bevestiging van den tuberculeuzen aard der miliaire haarden in de nieren en
het opsporen van zulke haarden in de lever moeten vooral in twijfelachtige gevallen
geschieden door histologisch onderzoek van daartoe geschikt weefsel.

De onder a., b., c. en d. genoemde gevallen komen ook onder gewone slachtdieren
voor, het spreekt echter van zelf\' dat vooral bij het keuren van noodslachtingen
daarop zal worden gelet.

Uitgebreide exsudatieve orgaantuberculose met miliaire tuberkels
in de longen en in de nieren ¹), de lever of de vleeschlymphklieren.

Moge het voorgaande in groote lijnen gelden als een voorbeeld
van de wijze waarop tuberculeuze slachtdieren op grond der thans
aangehangen wetenschappelijke inzichten dienen te worden beoordeeld,
dan wordt het interessant na te gaan hoever de thans in verschillende
landen vigeerende bepalingen daarvan afwijken. Tevens zal bij zulk
een vergelijking blijken in hoeverre tusschen de opvattingen in verschil-
lende staten overeenstemming dan wel verschil bestaat. Ik heb mij bij
deze vergelijking beperkt tot een studie van de huidige Nederlandsche,
Duitsche, Fransche en Schotsche (Engelsche) voorschriften. De verlei-
ding was groot daarin ook nog de voorschriften van enkele andere
staten (Zwitserland, Denemarken enz.) op te nemen. Maar wij krijgen
hier al te maken met de vergelijking van vijf zeer samengestelde groot-
heden. Verhooging van dit aantal zou zeer zeker niet aan de duidelijk-
heid ten goede komen.

Alvorens de voorschriften der hier genoemde nationaliteiten weer
te geven, zou ik de volgende opmerking willen maken. De nadere studie
dezer bepalingen brengt aan het licht, dat elk der onderzochte stelsels
gefixeerd werd op een bepaald niveau van de geschiedkundige ont-
wikkeling der inzichten op dit terrein. Uit den aard is geen enkel vol-
ledig ,,up to date" bijgewerkt. Ter bereiking van de gewenschte unifor-
miteit kan het nooit doeltreffend zijn te zoeken naar een „grootste
gemeene deeler", der in de verschillende regelingen opgenomen be-
palingen. Zulk een „gemiddelde zienswijze" zal noodzakelijk minder
dan thans reeds in enkele is bereikt, in overeenstemming zijn met de
moderne wetenschappelijke grondslagen voor deze beslissingen. Het zich
daarbij aansluiten zou dus in sommige landen een achteruitgang be-
teekenen en daarmede is de ontplooiing van een op wetenschappelijke
gegevens berustende vleeschkeuring niet gediend. Wel is deze verge-
lijkende studie nuttig, omdat in de wetgeving van het eene land bepaalde
onderdeelen soms doeltreffender of vollediger geregeld zijn dan in het
andere. De zekerheid, dat men de in de nieuwere bepalingen te regelen
materie ook volledig omvat, wordt door deze vergelijking wel verhoogd.

De hier bestudeerde bepalingen omtrent de keuring van slachtdieren
lijdende aan tuberculose, die in Frankrijk gelden, werden ontleend
aan het in 1936 verschenen werkje van Prof. L. Panisset ,,La lutte
contre la tuberculose bovine en France" ²). Daarin wordt vermeld, dat
de wettelijke grondslag voor het toezicht op vleesch (Controle de la

salubrité des viandes) met de bepalingen tot bestrijding der tuberculose
onder het rundvee (Prophylaxie de la tuberculose des bovidés) zijn neer-
gelegd in de wet van 7 Juli 1933 (Journal Officiel du 9 Juillet 1933).
Het is hier niet de plaats uitvoerig stil te staan bij de diverse bepalingen
van deze wet.

„Les viandes provenant des animaux tuberculeux, à quelque espèce qu\'ils appar-
tiennent, sont saisies dans les cas prévus par décret pris sur la proposition du
,,ministre de VAgriculture et après avis du comité consultatif des épizooties.
,,Le même décret prévoit les cas dans lesquels ces viandes doivent être détruites
„et ceux dans lesquels leur utilisation peut être permise après stérilisation. Un décret
„rendu dans les mêmes conditions détermine les modes d\'utilisation du lait provenant
„des animaux tuberculeux et du sang des bovidés qui doit être livré à la consom-
„mation.

Men ziet dat hier een aangelegenheid, die in het bijzonder de volks-
gezondheid raakt (wering van vleesch van tuberculeuze dieren), tot
de competentie van den minister van Landbouw is gebracht. Maar
tevens blijkt, dat de bepalingen dezer wet zich niet tot runderen beper-
ken, maar zich ook tot het vleesch van andere diersoorten uitstrekken.
Dus ook tot gevogelte ! Op voorstel van genoemden Minister werd een
Presidentieel Besluit uitgevaardigd d.d. 24 Januari 1934, waarin de
keuringsbeslissingen werden omschreven, voor tuberculeuze runderen,
paarden en varkens eenerzijds (art. I en II) en voor de overige dieren
(art. III) anderzijds.

Bespreken wij eerst het laatste genoemde artikel.
Art. III. Les animaux des espèces autres que celles énumerées à l\'article 1er
reconnus atteints de tuberculose seront saisis en totalité, dénaturés et détruits.

Met deze bepaling is dus voor Frankrijk de afkeuring ter vernietiging
geregeld van tuberculeus wild en gevogelte en voor tuberculeuze geiten.
Ter zake van de overige slachtdieren is de zaak als volgt omschreven :
Art. I. Les viandes provenant des animaux tuberculeux des espèces bovine,
équine et porcine sent saisies, et exclues en totalité ou en partie de la consommation,
ainsi qu\'il est ci-dessous déterminé, sous réserve des dispositions prévues à l\'article 2.
Elles sont saisies et exclues en totalité quand elles présentent.

b. de la tuberculose caséeuse avec foyers de ramollessement volumineux ou étendue\\
à plusieurs organes.

c. de la tuberculose caséeuse étendue, accompagnée de lésions ganglionnaires à
caséification rayonnée.

Elles sont saisies et exclues en partie de la consommation dans tous les autres cas.
La délimitation de la saisie est fonction de l\'étendue des lésions tuberculeuses.

Tout organe eu région siège d\'une lésion tuberculeuse quelconque même nettement
délimitée, est saisie, dénaturé et détruit en totalité : la tuberculose d\'un ganglion
entraine la saisie la dénaturation et la destruction de l\'organe ou de la région
correspondante.

Wij dienen hier nu eerst de bepaling over het bloed te vermelden,
die zich merkwaardiger wijze weder alleen tot de runderen beperkt.

Art. V. Le sang provenant des bovidés atteints de tuberculose devra être saisi,
dénaturé et détruit, dans tous les cas.

Art. II. Les viandes saisies qui seront suffissamment alibiles, après fragmen-
tation des régions, élimination de toutes parties suspectes et des os, ganglions,
séreuses et gros vaissaux pouront être remises au propriétaire, mais scus la réserve
expresse qu\'elles seront stérilisées dans la vapeur sous pression.

L\'ensemble des opérations ci-dessus énoncées ne poura effectuer qu\'à l\'abattoir,
sous Je contrôle du vétérinaire inspecteur.

La mise en vente, sous quelque forme que ce soit, des viandes ainsi traitées ne
devra avoir lieu que si ces viandes portent la dénomination de viandes stérilisées.

De verleiding is groot reeds thans verschil en overeenstemming na
te gaan tusschen de Fransche bepalingen en die welke hiervoor als
„standaard" zijn aangegeven. Wij zullen echter goed doen daar mede
te wachten totdat ook de voorschriften, die in andere landen gelden,
de revue hebben gepasseerd.

Het is bekend dat nog geen wettelijke regeling der vleeschkeuring
is opgesteld, die voor geheel Grool Britannië geldt. Wel zijn zulke voor-
schriften voor Schotland uitgevaardigd, zij mogen hier dus gelden
als voorbeeld van een „Engelsche" regeling ter vergelijking met de
„Fransche", „Duitsche", etc. Wij vinden hierover gegevens in het
boekje „Pocket Handbook ofMcat Inspection"¹) dat de ondertitel draagt:
„A Guide to the public health (meat) régulations (Scotland) 1932".
geschreven door Gerald Leighton, médical ofïicer of Health.

Deze „Public Health (Meat) Régulations" dragen de uitvoering
op aan „local anthority\'s", doch men verwacht van hun uitwerking
in het bijzonder een grootere mate van uniformiteit bij de uitoefening
der vleeschkeuring, omdat daarin voor de keuringsambtenaren vrij
scherp omschreven voorschriften zijn gegeven. Als merkwaardigheid
merken wij hier op, dat onder de laatsten niet alleen dierenartsen en
hulpkeurmeesters (dentention-officer) maar ook medici (officers of
health) worden gerekend. De bijzondere voorschriften, geldende bij
het beoordeelen van slachtdieren lijdende aan tuberculose vinden wij
in een aanhangsel tot de eigenlijke „Régulations", namelijk in het 4de
onderdeel (Part. IV) van het „First Schedule" (blz. 97).

„Instructions as to action to be taken in the event of evidence of tuber-
culosis being found in bovines and swines".

(Voor paarden bestemd voor binnenlandsch gebruik gelden deze
bepalingen echter ook, zie blz. 68—69).

Wij vinden in de eerste plaats bepalingen over de behandeling der
gevallen van „locale tuberculose", t.w.

1. An organ shall be seized when tuberculosis exists on its capsule, or in its
substance, or in the associated lymphglands.

Maar dan volgen eenige bepalingen hoe met gedeelten van de
romp gehandeld moet worden luidende :
4. AU cases of tuberculosis not included in the immediately foregoing Instructions
(in dit opstel hieronder sub 3 genoemd) shall be regarded and treated as
localised lesions and the parts containing the lesions and contiguous thereto
shall be seized.

In the application cf this Instruction in cases of widespread infection, that
do not fall within the category of generalised tuberculosis as laid down in
Part. IV. Instruction 3 (zie hieronder), the rump or rumps shall be seized
only when lesions exist in the popliteal gland, and the shoulder blade or shoulder
blades shall be seized when lesions exist in the prescapular or brachial glands.

a. when the retro-pharyngeal, parotid, and submaxillary glands, or any two,
of these are affected.

b. when the retro pharyngeal gland alone in bovines, or the submaxillary
gland alone in swine, is affected, unless the lesions are small inactive
and calcareous and the gland is not enlarged, in which case the head shall
be passed, after removal of the glands, the base of the tongue : and the
pharynx with the structures in its immediate neighbourhoud.

Bestudeeren wij voorts de gevallen, waarin het geheele dier
aan de consumptie onttrokken wordt, maar houden wij in het

oog, dat deze voorschriften geen vrijheid geven zulke dieren te sterili-
seeren. Zij moeten vernietigd worden.

3. The entire carcase, and all the organs and viscera shall be seized when the
following conditions are found :

In determining wether the disease is generalised, the judgment shall be
based on the sum of the evidence of disease throughout the entire carcase and
organs. The following shall be regarded as evidence of this condition.

(1) Miliary tuberculosis of both lungs with any evidence of tuberculosis
elsewhere.

(3) Where there is multiple and widestread infection of the carcase lymph
glands.

In een nadere verklaring zegt de schrijver, dat het woord
„multiple" in de laatste zin beteekent drie of meer aangetaste
lymphklieren (blz. 102).

(4) Where there are diffuse acute lesions of both serous membranes (pleura
and peritoneum) and any of the carcase lymph glands are enlarged or
lontain visible tuberculosis lesions.

(5) Where in addition to the presence cf tuberculosis lesions in the respiratory
and digestive tracts, there are also lesions present in the substance of
any two to the following : spleen, kidney, udder (or uterus or ovary),
testicle, brain and spinal cord or their membranes.

Ten slotte dienen nog twee punten vermeld, te weten .
5. If any portion of a carcase, or any organ or viscera becomes contaminated
by tuberculous material, it shall be treated as if it were a case of localised
tuberculosis.

En vervolgens dat in Part. Ill van dit „Schedule" uitvoerige
voorschriften gegeven worden over de volgorde waarin en de wijze
waarop, alle organen en lymphklieren moeten worden onderzocht.
Daarbij zijn inderdaad nuttige wenken gegeven, maar dit onderdeel
valt buiten ons eigenlijke onderwerp.

Wij komen nu tot de bespreking van de krachtens het : ,,Gesetz
betreffend die Slachtvieh- und Fleischbeschau vom 3 Juni 1900" uitgegeven
„Ausführungsbestimmungen A", waarbij hier de tekst gevolgd is, zooals
deze is opgenomen in het werk van Dr. B. Lachenschmid : Praktikum
der tierärztlichen Schlachtvieh- und Fleischbeschau¹).

Wij moeten er hier aan herinneren, dat men in Duitschland vier
beoordeelingswijzen van het vleesch kent. Het wordt genoemd :

1. Tauglich (goedgekeurd), wanneer daaraan geen afwijkingen aanwezig
worden geacht.

2. Tauglich aber minderwertig, wanneer men meent dat het vleesch in-
gevolge de bij het slachtdier geconstateerde afwijkingen „in seinem
Nährungs- und Genuszwert erheblich herabgesetst" (§ 40) is. Zulk
vleesch mag alleen onder beperkende bepalingen verkocht worden
(vrijbank).

3. Bedingt Tauglich (voorwaardelijk goedgekeurd), eerst na bewerking
in het verkeer te brengen (sterilisatie).

Deze wijze van beoordeeling maakt vergelijking met de werkwijze
in andere landen niet gemakkelijker en zulks te minder omdat ook in
gevallen waarin het geheele dier niet als „tauglich" wordt beoordeeld,
sommige deelen „tauglich aber minderwertig" andere deelen (voeten)
„bedingt tauglich" genoemd worden. Het verdient voor de overzichte-

lijkheid hier de voorkeur de bepalingen die op het niet goedkeuren
van het geheele dier betrekking hebben vooraf te laten gaan.

I. Beoordeeling der gevallen waarbij het geheele dier niet kan worden
goedgekeurd.

§ 33. Als untauglich zum Genuszfür Menschen ist der ganze Tierkorper (Fleisch
mit Knochen, Fett, Eingeweiden und dem zum Genusz für Menschen
geeigneten Teilen der Halt sowie das Blut) anzusehen, wenn einer der
nachstehend aufgeführten Mängel festgestellt worden ist.
8. Tuberculose, wenn das Tier infolge der Erkrankung vollständige abge-
magert ist.

III. der ganze Tierkörper (vergl. § 33) mit Ausnahme der nach § 35
etwa als untauglich zu erachtenden Teile wenn eine der nachstehenden
Mängel festgestellt worden ist :

1. Tuberkulose mit den Erscheinungen einer frischen Blutinfection
wenn eine vollständige Abmagerung des Tieres nicht vorliegt.

Eine frische tuberkulöse Blutinfektion ist als vorhanden anzusehen, wenn
die durch Verbreitung auf dem Wege des groszen Blutkreislaufes entstandenen
Tuberkel durchscheinend und in der Regel nicht über hirsekorngrosz sind,
oder wenn Schwellung der Milz und der Lymphdrüsen besteht.

Beim Vorliegen nicht völlig abgekapselter Erweichungsherde oder einer
strahligen Verkäsung der tuberkulösen Herde (tuberkulöser Infiltration)
ist besonders sorgfältig auf eine frische Blutinfektion zu untersuchen.

Als Tauglich aber minderwertig zijn geheele dieren te be-
oordeelen.
§ 40. 1. a. Tuberculose.

Wenn die Krankheit nicht auf ein Organ beschränkt ist und an den
veränderten Teilen eine grosze Ausdehnung erlangt, oder die Knochen
ergriffen hat, jedoch eine der in § 33 Abs. 1 No. 3 § 37 III No. 1 (zie
hierboven) bezeichneten Formen der Tuberkulose nicht vorliegt (Minder-
wertigkeit des ganzen Tierkörpers).

II. Beoordeeling van dieren, waarbij alleen zoogenaamde
plaatselijke tuberculeuze afwijkingen voorkomen en dus alleen aan
gedeelten algeheele goedkeuring wordt onthouden.

Omtrent de afkeuring van tuberculeuze organen vinden wij de volgen-
de bepalingen.

§ 35. Als untauglich zum Genüsse für Menschen sind nur die veränderten
Fleischteile anzusehen, wenn einer der nachstehenden Mängelfestgestellt ist:
4. Tuberculose, abgesehen von den Fällen des § 33 Abs. 1 Nr. 8.

Ein Organ ist auch dann als tuberkulös anzusehen, wenn nur die zuge-
hörigen Lymphdrüsen tuberkulöse Veränderungen aufweisen, ohne Rücksicht
auf die Art, das Alter dieser Veränderungen.

Hier zij ook melding gemaakt van de bepaling :
„Bei Tuberkulose der Lungen oder eines zugehörigen Lymphknotens
sind auch Luftröhre und Kehlkopf zu beanstanden."

Bij Tuberkulose der mesenteriale Lymphklieren „ist der
zugehörige Darmabschnitt (Dünndarm oder Dickdarm) und das zwischen
Darm und Lymphdrüsen liegende Fettgewebe als tuberkulös anzusehen ;
dies findet jedoch nicht Anwendung auf den Darm des Schweines, sofern
die Lymphdrüsen ältere, trockenkäsige oder verkalkte tuberkulöse Herde
enthalten."

Wij laten ten slotte de bepalingen over voorwaardelijke goedkeuring,
resp. „minderwertig" verklaren van voeten vleesch volgen en
zullen daaraan een korte toelichting toevoegen.
§ 37. Als bedingt tauglich sind anzusehen :

II. einzelne Fleischviertel oder Teile von solchen, in denen sich eine oder
mehrere tuberkulös veränderte Lymphdrüsen befinden, soweit nicht die
Bestimmungen unter III No. 1 (zie blz. 385) Platz zu greifen haben, und
die Fälle nicht unter § 40 No. ib fallen (zie hieronder). Die zu beanstan-
denden Teile sind nach dem Wurzelgebiedte der einzelnen Lymphdrüsen
abzugrenzen.

§ 40. Jedoch ist das taugliche Fleisch als in seinem Nahrungs- und Genuszwert
erheblich herabgesetzt (minderwertig) zu erklären :

ib. wenn die Krankheit (Tuberkulose) die Fleischdrüsen ergriffen hat,
diese aber lediglich trocken käsige oder verkalkte Herde aufweisen und
die zugehörigen Knochen frei von tuberkulösen Veränderungen sind. (.Min-
derwertigkeit des Fleischviertels oder der durch das Wurzeigebiel der er-
krankten Lymphdrüse abgegrenzten Teile).

Het bovenstaande wil zeggen, dat men bij tuberculose der vleesch-
lvmphklieren in die gevallen waarin niet het geheele dier afgekeurd of ge-
steriliseerd wordt of „minderwaardig" is verklaard, toch maatregelen
moet toepassen op den voet vleesch waarin zulk een tuberculeuze lymph-
klier is gevonden. Zulk een „voet" moet gesteriliseerd worden (wan-
neer de haard niet is „trockenkäsig oder verkalkt"). Als er in dit
laatste geval beentuberculose is, dan moet toch gesteriliseerd worden. *)
Het vleesch van zulk een voet kan als „minderwaardig" verkocht
worden, wanneer in de beenderen geen t.b.c. is gevonden, en de haard
in de vleeschlymphklier „trockenkäsig" is.

Ook deze Duitsche bepalingen bieden stof te over tot vergelijkingen
met de voorgaande. Wij zullen daartoe echter eerst overgaan, wanneer
ook de Nederlandsche bepalingen aan de collectie zijn toegevoegd.

Terloops merken wij op dat zulke beentuberculose volgens § 40 sub ia tot gevolg
zal hebben, dat de rest van het dier „minderwertig" wordt verklaard.

Wij nemen hier de desbetreffende bepalingen uit de beschikking van
den Minister van Arbeid d.d. 15 Juli 1920, (Stct. No. 138) met eenige
wijziging in de rangschikking over :

A. Nederlandsche beoordeeling van gevallen waarbij het geheele dier niet
kan worden goedgekeurd.

2. indien de ziekte gepaard gaat met sterke vermagering.
Goedgekeurd onder voorwaarde van sterilisatie.

2. indien verschijnselen eener versche bloedinfectie bestaan, of deze met met
zekerheid kan worden uitgesloten.

a. zwelling of entsteking der vleeschlymphklieren gepaard aan rijkdom van
tubercelbacillen.

b. aanwezigheid van miliaire haarden in vleeschlymphklieren of parenchymateuze
organen.

Niet afgekapselde tuberculeuze verweekingshaarden en stralige verkazing moeten
als een aanwijzing gelden voor een bijzonder onderzoek naar het aanwezig zijn
van een versche bloedinfectie.

B. Nederlandsche becordeeling van dieren met alleen z-g••\' „plaatselijke
tuberculose".

Art. 3. Organen en deelen worden ingeval zij ziekelijk veranderd zijn afgekeurd,
(dus ook bij tuberculose).

Organen en deelen worden ook als tuberculeus beschouwd indien de regio-
naire lymphklier of lymphklieren tuberculeus zijn.

Art. 2. In geval van beentuberculose worden alle beenderen uitgesneden en vernietigd.
Van vleeschvierendeelen waarvan de regionnaire lymphklieren slechts oude
tuberculeus verkaasde cf verkalkte haarden bevatten, worden de tuberculeus
verkaasde of verkalkte lymphklieren uitgesneden en vernietigd.

Herinneren wij er ten slotte aan, dat Art. 30 van het K.B. van 5 Juni
1920 Stbl. 285 voorschrijft :

De z-g- vleeschlymphklieren moeten steeds onderzocht worden bij die vormen
van tuberculose, waarin de ziekte niet tot één orgaan en de daarbij behoorende
lymphklieren beperkt is en in geval van uitgebreide verweekingshaarden.

§ 8. Vergelijking van de bepalingen in verschillende landen onderling en met
het schema vermeld in § 2.

Beschouwen wij hierbij eerst de tuberculose der organen, dan zien wij dat
in al de beschreven stelsels tuberculeuze organen geheel worden afge-
keurd. Uitsnijding van het tuberculeus veranderde orgaan-weefsel en
goedkeuring van het overige wordt nergens toegelaten. De Engelsche
bepalingen vermelden nog uitdrukkelijk dat zulks ook geldt wanneer de
tuberculose zich beperkt tot de uitwendige oppervlakte (sereuze-beklee-
ding).

Eveneens wordt overal de stelregel gehuldigd, dat een orgaan, hoewel
(macroscopisch) onveranderd, toch als tuberculeus wordt beschouwd,
wanneer in de daartoe behoorende lymphklier(en) een tuberculeuze
haard is aangetroffen.

Omtrent de beoordeeling van het geheele dier, kunnen wij slechts
een enkel punt noemen waarbij in de meerderheid der genoemde
reeksen van voorschriften overeenstemming bestaat.

Vernietiging van het geheele dier wordt in alle behalve in de Fransche
bepalingen voorgeschreven, wanneer dit ernstig vermagerd is.

Hier zullen wij eerst de beoordeeling van het,geheele dier behandelen.
Daarbij blijkt het grootste verschil te bestaan tusschen de Schotsche
bepalingen en het schema van § 2 en in zekeren zin tusschen dit laatste
en de Duitsche bepalingen.

In het schema maakt men zich practisch geheel los van de vraag of de
tuberculose „zeer uitgebreid" is of niet. Men rekent er niet mede of
vele organen aangetast zijn of er uitgebreide serosa-tuberculose is enz.
enz.

De Schotsche voorschriften eischen vernietiging van het geheele dier
in alle gevallen van „generalised tuberculosis". Gaat men na wat men
dan onder „generalised" verstaat dan blijkt dat hier vooral het feit,
dat de tuberculose in velerlei organen en deelen, of in bepaalde com-
binaties van deze voorkomt den doorslag geeft. Men zie de Nrs. (1) tot en
met (5) op blz. 383 en 384. Op den aard der gevonden afwijkingen wordt
weinig gelet. Alleen in (2) wordt geeischt, dat de aandoeningen niet
alleen „multiple" zijn, maar ook „acute" en „actively progressive".
Men zou geneigd zijn te zeggen, dat zich in deze bepalingen de zienswijze
van ongeveer 1900 weerspiegelt, toen elke „gegeneraliseerde tuberculose"
tot afkeuring voerde, ongeacht of deze als „afgeloopen" moest worden
beschouwd of niet.

Ook in Duitschland heeft men zich nog niet geheel van dit standpunt
kunnen losmaken ; daar worden zulke dieren wel niet gesteriliseerd
maar als „minderwertig", zij het in verschen staat onder beperkende
bepalingen verkocht (zie het bepaalde aangeduid met § 40 sub 1 op
blz. 385.

Hier moge ook de Nederlandsche bepaling genoemd worden dat
vernietiging volgt, wanneer het dier „deswege" in nood is gedood.
Deze beslissing kan dus geheel onafhankelijk zijn van den „aard" der
gevonden veranderingen en alleen verband houden met de zeer groote
uitbreiding der ziekte. Een en ander is voor den deskundige, die met de
uitvoering is belast, wel zeer gemakkelijk. Hij hoeft alleen de tuberculeuze
natuur der gevonden „uitgebreide" afwijkingen vast te stellen, en be-
kommert zich verder niet om hun bijzonder karakter. De ervaring
heeft echter geleerd, dat daardoor in tal van gevallen goedkeuring wordt
onthouden, wanneer daarvoor niet de minste reden is. Men kan deze
zienswijzen dai, ook zonder twijfel als „verouderd" bestempelen.

Algemeen acht men in de bestaande bepalingen het aantreffen van
„acute miliaire haarden" in verscheidene organen als maatgevend. De
Duitsche bepalingen verlangen, dat deze gevonden worden in organen
waarin zij alleen „durch Verbreitung auf dem Wege des groszen Blut-
kreislaufes" ontstaan kunnen en dat zij „durchscheinend" zijn en „in
der Regel nicht über hirsekorngrosz" zijn. In Nederland gelden zij
steeds als zoodanig, wanneer zij in „vleeschlymphklieren" of „paren-
chymateuze organen" voorkomen. Dus merkwaardigerwijze niet als zij
bv. in de meningen worden opgemerkt.

„Verweekte" haarden gelden in Frankrijk als bewijs van een versche
bloedinfectie ; in Duitschland en Nederland slechts „als een aanwijzing
voor een bijzonder onderzoek naar het aanwezig zijn van een versche
bloedinfectie".

„Straalsgewijze verkazing" wordt, wanneer dit gepaard is aan „de
la tuberculose caséeuse étendue" in Frankrijk eveneens als afdoend
bewijs aanvaard. In Nederland en Duitschland geldt zij als aanwijzing
tot nader onderzoek.

Bestaat er tusschen deze drie landen te dezer zake dus een verschil
dat als een „nuance" kan worden aangeduid, het onderscheid met het
schema (§ 2) is principieel. Het voordeel van de omschrijvingen der ge-
vallen van tuberculose die volgens het schema tot „sterilisatie" moeten
voeren is, dat hier duidelijk wordt opgesomd wat men aan het onderzochte
dier moet zien. Een zeer belangrijke rol spelen hierbij cle „miliaire
haarden in de nieren", wier tuberculeus karakter door microscopisch
onderzoek moet worden vastgesteld. Men is daarbij niet zoover gegaan,
- hetzij nadrukkelijk vermeld —, dat elke milaire haard in de nier
tot sterilisatie doet besluiten. Men eischt dat zulke voorkomen bij ge-
vallen van tuberculose van duidelijk omschreven karakter. (Exsudatieve
tuberculose met ontstekingsverschijnselen, zwelling van de lymph-
klieren). Op zulke gevallen werd reeds gedoeld in de Nederlandsche
bepalingen, waar men „een versche bloedinfectie" aanwezig acht bij
het aantreffen van „zwelling of ontsteking der vleeschh rr.phklieren
gepaard aan rijkdom van tuberkelbacillen". Maar daaimede omvatte
men lang niet alle gevallen, die vcor sterilisatie in aanmeikingkomen.

Wij willen deze beschouwing over de beoordeeling der geheele
dieren besluiten met de opmerking, dat de bestaande bepalingen in
de hier behandelde drie landen de weerspiegeling zijn van de vooral
door von Ostertag omstreeks 1914 ingevoerde denkbeelden omtrent
de „afgeloopen generalisatie" en hare gevolgen voor de keuring. Voor
een belangrijk deel kunnen zij gehandhaafd blijven, ook bij de toepassing
der door Nieberle ontwikkelde nieuwere denkbeelden omtrent de pa-
thogenese der tuberculose. De bepalingen van het schema zijn op grond
van deze laatste theorie opgebouwd. Hier blijkt wel overduidelijk,
hoe weinig waarde het zou hebben unificatie dezer voorschriften na
te streven, door uit de bestaande bepalingen een soort „gemiddelde"
zienswijze af te leiden. Zulks kan alleen geschieden, door deze voor
alle landen op te bouwen overeenkomstig clc aan de algemeene patho-
logie en bacteriologie ontleende gegevens.

Wij komen nu tot het laatste deel van ons onderwerp nl. een beschou-
wing over de verschillende zienswijzen bij de beoordeeling der zg.
„plaatselijke vormen" der tuberculose.

Daar treffen wel in het bijzonder verschillen in beoordeeling bij
het aantreffen van „beentuberculose". Dit voert in het schema en in de
Nederlandsche bepalingen tot afkeuring van het geheele skelet. De Fran-
sche en Schotsche bepalingen zwijgen er over. Wordt zij in Duitschland
aangetroffen wanneer anderzijds „die Krankheit nicht auf ein Orgaan
beschrankt ist", dan voert zij tot de „Minderwertigkeitserklarung"
van het geheele dier.

Bijzondere bepalingen over hetgeen geschieden moet bij tuberculose
der serosae, ontbreken overal behalve in het schema.

Alleen de Schotsche voorschriften stipuleercn dat het bloed van alle
tuberculeuze slachtdieren als ongeschikt voor consumptie beschouwd
moet worden. Hoewel wij de uitvoerbaarheid van zulk een voorschrift
in het midden moeten laten (kan het bloed bij slachtingen in slacht-
huizen van elk slachtdier afzonderlijk gehouden worden totdat de keuring
is verricht?), achten wij deze bepaling op theoretische gronden zeer juist.

Bij tuberculose der mesenteriale lymphklieren past men hier te lande
den regel toe, dat zij als regionaire lymphklieren der darmen moeten
worden beschouwd en keurt de darmen (en de maag of magen) af.
Uitsmelten van het mesenteriale vet wordt wel in Duitschland, doch
in Nederland niet overal toegepast. In Duitschland laat men slechts
een deel der darmen afkeuren (bij het rund) en geeft in sommige gevallen
die van het varken geheel vrij (zieblz. 386). De volledigste beschrijving
hoe in deze gehandeld moet worden, vindt men in het schema
(blz. 378).

Maar de grootste chaos treft men aan bij het vaststellen van de
gevolgen, die aan tuberculose der vleeschh mphklieren (andere dan acute
miliaire haarden) moeten worden verbonden.

De Fransche bepaling eischt nadrukkelijk: la tuberculose d\'un
ganglion entraine la saisie, la dénaturation et la destruction .... de
la region correspondante. Zou deze bepaling zelfs met de verzachting
tot sterilisatie die in Art. II (blz. 382) is toegestaan in Frankrijk veel
worden toegepast ?

In de Schotsche bepalingen verlangt men in gevallen van „widespread
infection, that do not fall within the category of generalised tuberculosis"
vernietiging van eenige bekkenbeenderen (the rump) bij tuberculose
der L. n. poplitaei; van het schouderblad bij idem van de „preascapular
or brachial glands"; en van den geheelen kop, van runderen en varkens
bij t.b.c. van één of meer der kop-lymphklieren. Vindt men in het
laatste geval „inactive and calcareous" tuberculosis in slechts één kop-
lymphklier, dan kan men volstaan met afkeuring van deze klieren, en
„the base of the tongue and the pharynx with the structures in its
immediate neighbourhood".

In Duitschland eischt men sterilisatie van den voet¹). Is er geen
been t.b.c., en is de tuberculose der vleeschlymphklieren, „lediglich
trockenkasig oder verkalkt", dan kan met „Minderwertigkeitserklarung"
van den voet volstaan worden. Nadrukkelijk wordt daarbij genoemd
„Minderwertigkeit des Fleischviertels oder der durch das Wurzelgebiet
der erkranken Lymphdrüse abgegrenzten Teile". Wij moeten dus aannemen,
dat deze handelwijze ook op den kop wordt toegepast, bij t.b.c. der
lymphklieren van dit lichaamsdeel. Hetzelfde geldt ook m.m. voor
sterilisatie van den kop.

En wat geldt te dezer zake in Nederland ? Practisch beperkt men zich
tot verwijderen van de oude tuberculeus verkaasde of verkalkte haarden
(zie beoordeeling plaatselijke tuberculose blz. 387 sub B, art. 2). Het
zou juist zijn telkens door uitbeening in zulk een voet een onderzoek
in te stellen naar beenti berculose.

Maar wat moet er nu eigenlijk „vorschriftsmaszig" gebeuren indien
in zulk een vleeschlymphklier een vrij jonge tuberculeuze haard wordt
gevonden en er uit anderen hoofde geen reden is tot sterilisatie van het
geheele dier over te gaan.

Organen en deelen worden ook als tuberculeus beschouwd indien de
regionaire lvmphklier of lvmphklieren tuberculeus zijn (zie blz. 387).

Met de voorschriften in de hand kan dus elke Nederlandsche keu-
ringsveearts deze werkwijze verplichtend stellen. Het wordt bij mijn we-
ten niet gedaan. Is er klemmender bewijs aan te voeren hoezeer de
Nederlandsche voorschriften op sommige punten thans afwijken van
hetgeen naar algemeen inzicht bij een zooveelvuldig voorkomende aan-

*) De rest van het dier wordt in de meeste gevallen dan als minderwaardig ver-
kocht.

Uit de Afdeeling Infectieziekte van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.

OVER HET VOORKOMEN VAN LEUCOSIS, TUMOREN EN
DARMPARASIETEN OP EEN KIPPENBEDRIJF VRIJ
VAN NEUROLYMPHOMATOSIS GALLINARUM

Over de aetiologie van neurolymphomatosis gallinarum (Marek\'sche
Geflügellahme, verlammingsziekte) bestaat geen eensgezinde opvatting.
Een uitvoerige studie hierover, gebaseerd op een omvangrijke litera-
tuurkennis, eigen onderzoek van 158 dieren en experimenten, werd
verricht door Dr. E. de Boer, die zijn bevindingen publiceerde in
dit tijdschrift (61, 449, 520, (1934) ) en in het jaarverslag over 1935
der N.P.F. (blz. 25). In zijn beschrijving vinden wij vermeld dat
parasieten door meerdere onderzoekers als oorzaak van neuro-
lymphomatosis gallinarum zijn beschouwd. Genoemd werden in de
eerste plaats Davainea proglottina, verder lintwormen in het algemeen,
rondwormen en coccidiën. Ook werd de aandacht gevestigd op de
auteurs die leucosis en het voorkomen van tumoren met neurolympho-
matosis gallinarum in verband brengen ; de Boer zelf zegt :

,,Darmparasieten spelen in de aetiologie dezer ziekte geen rol" en
„neurolymphomatosis gallinarum en leucosis zijn twee op zich zelf
staande aandoeningen."

Vervolg van bladz. 391.
doening als tuberculose geschieden moet ! Men verschuile zich dus niet
langer achter cle gratuite bewering, dat eerst de a.s. herziening der
Vleeschkeuringswet een feit moet zijn, om daarna tot het „bijwerken"
der diverse uitvoeringsbesluiten over te kunnen gaan. Dit „keurings-
regulatief" is juist in den vorm van een Ministerieele Beschikking
gegoten omdat het bijkans a la minute aangepast zou kunnen woren
aan de nieuwere wetenschappelijke en practische inzichten op dit ge-
bied. Men grijpe dus onmiddellijk toe en herstelle dezen achterstand,
hetzij aan de hand der door de „Groep kennis voedingsmiddelen van
dierlijken oorsprong" ingediende voorstellen, hetzij wat de tuberculose
betreft met in achtneming van de in het schema van § 2 gegeven aan-
wijzingen.

De talrijke wetenschappelijke bijdragen van Nederlandsche dieren-
artsen op dit gebied mogen niet langer zoodanig veronachtzaamd wor-
den, dat desondanks Nederland op het a.s. Congres als houder van niet
volledig bevredigende wettelijke bepalingen voor het voetlicht zou treden.

De 158 dieren die hij ging onderzoeken waren verdacht lijdende
te zijn aan neurolymphomatosis. Mijn gegevens, die hieronder volgen,
zijn ontleend aan de secties van 256 kippen waarvan aangenomen
mocht worden dat zij niet lijdende konden zijn aan deze ziekte.

Het Instituut had gedurende de jaren 1933 t/m een deel van 1936
de beschikking over het ziektemateriaal van een kippenfokbed.rijf.
Dit bedrijf omvatte 2000 a 3000 dieren, nieuwe dieren werden nooit
aangekocht, het fokken geschiedde dus steeds met eigen kippen en
hanen. Op deze farm zijn nooit verlammingsziekte-verschijnselen,
noch door den eigenaar zelf noch door mij waargenomen. Ook bij het
ieder jaar door mij verrichte onderzoek op S. pullorum-infectie waarbij
de dieren goed geobserveerd werden, werden nimmer verdachte symp-
tomen gezien.

Dit bedrijf zond zeer regelmatig, nagenoeg iedere week één of meer
dieren op ; behalve een groot aantal kuikentjes werden 256 kippen
geseceerd, doch nooit werden zenuwafwijkingen gezien. Op grond
hiervan mag m.i. gezegd worden dat op dit pluimveebedrijf neuro-
lymphomatosis niet voorkwam. De over de genoemde jaren verzamelde
sectiegegevens waren dus bij uitstek van waarde voor de zoo juist
genoemde problemen, temeer daar zooals zal blijken veel leucosis en
parasieten gevonden werden. De algemeene gezondheidstoestand op
het bedrijf was behoorlijk, vooral omdat infectieziekten zoo goed als
niet voorkwamen (o.a. in het geheel geen tuberculose). Wel werden
veel parasieten gevonden.

In 1933 bijvoorbeeld kon bij 18 van de 120 gevallen de doodsoorzaak
aan een parasitaire infectie geweten worden. Hier volgen eenige sectie-
notities : „Enorme davaineasis" ; „Zeer veel exemplaren van Davainea
proglottina, enkele exemplaren van de geslachten Raillietina en Ascaridia,
bovendien nog coccidiën" ; „Mager dier, geen orgaanafwijkingen,
bacteriologisch onderzoek negatief, veel coccidiën, vrij veel exemplaren
van Davainea proglotlina en enkele van het geslacht Capillaria" ; „Veel
exemplaren van de geslachten Davianea, Ascaridia en Capillaria" ;
„Veel exemplaren van het geslacht Helerakis" ; „Uitgebreide cocci-
diosis vooral van de dunne darm" ; „Catarrhalc darmontsteking,
zeer veel exemplaren van het geslacht Ascaridia in de dunne darm en
ook tamelijk veel exemplaren van het geslacht Helerakis in de coeca",
enz. Dit bedrijf was dus zeer zeker ernstig besmet met allerlei para-
sieten. Het ernstigst was de besmetting met Davainea proglotlina.

Bovendien werden negen maal bij deze 120 kippen leucaemische
veranderingen en tumoren gevonden, dit is in 7! % van de gevallen.
Deze gevallen waren : ie leucosis van lever en nieren, 2e dito, 3e
enorme leucosis van de nieren, 4e enorme leucosis van lever en nieren,
5e groote gezwollen nieren en lever met spekkige haarden, tevens in
de darm veel exemplaren van Davainea proglottina, 6e leucose van lever
milt, nieren, hart en beenmerg, tevens in de darm zeer veel Davainea
proglottina exemplaren, 7e tumor van het ovarium tevens in de darm

vrij veel exemplaren van Davainea progloltina, 8e groote tumor in de
buikholte, vrij veel exemplaren van Davainea progloltina exemplaren,
9e tumor van het hart.

In 1934 werden in totaal 81 kippen onderzocht, waarbij wederom
veel parasieten werden gevonden, soms in die mate dat de parasitaire
infectie als de doodsoorzaak moest worden beschouwd. Acht dieren
hadden geleden aan leucosis of tumoren (9,9 %).

Een en veertig kippen werden onderzocht in 1935, waarvan één
gestorven aan leucose (2^ %).

In 1936 werd dit bedrijf opgeheven. Er werden in de eerste maanden
nog 15 kippen onderzocht, waarvan één met leucosis en twee met
tumoren (20 %).

In totaal werden dus bij 256 kippen 21 gevallen van leucosis of
tumoren gevonden, dit is in 8,2 % van de gevallen.

Het is dus gebleken dat dit bedrijf zwaar besmet was met darm-
parasieten en dat leucosis en tumoren vrij veel voorkwamen. Toch
was deze farm geheel vrij van neurolymphomatosis, waaruit blijkt dat
darmparasieten, leucosis en tumoren geen aetiologische beteekenis
hebben wat betreft de oorzaak der neurolymphomatosis gallinarum.

Een kippenfarm (2000 à 3000 dieren) werd gedurende jaar
gecontroleerd. Symptomen van neurolymphomatosis gallinarum wer-
den nimmer gezien ; bij 256 secties werden geen zenuwafwijkingen
waargenomen. Daarentegen bleek de farm zwaar besmet te zijn met
allerlei darmparasieten ; bij 8,2 % werden leucosis en tumoren ge-
vonden.

Eine Hühnerfarm (2000—30Q0 Tiere) wurde wahrend Jahre kontrolliert.
Symptôme der neurolymphatosis gallinarum wurden nie beobachtet ; bei 256 Sek-
tionen wurden keine Nervenabweichungen konstatiert. Es erwies sioh aber, dass
die Farm stark infiziert war mit allerhand Darmparasiten. Bei 8.2% der Tiere fand
man Leucosis und Tumoren.

A poultry farm (2000—3000 animals) was controlled during 34 years. Symptoms
of neurolymphomatosis gallinarum were never seen. In 256 postmortems no nerval
disturbances were observed. On the other hand the farm appeared to be strongly
infected with all sorts of intestinal parasites. In 8,2% of the animals leucosis and
tumours were found.

Une exploitation avicole (2000—3000 sujets) fut contrôlée pendant 3^ ans. A
aucun moment on ne constata des symptômes de neurolymphomatose ; au cours de
256 autopsies aucune altération nerveuse ne fut observée. Par contre l\'exploitation
était fortement infectée par toutes sortes de parasites intestinaux. Chez 8.2% des
sujets on trouva de la leucose et des tumeurs.

Roos, Walch-Sorgdrager en Schüffner *) doen daaromtrent mededeeling.
Beschreven wordt een tweede geval van canicola-infectie, dat evenals de vroegere,
in de beginne voor meningitis werd gehouden. De infectie kwam vermoedelijk van
een jonge samojeed, die tot een nest behoorde dat, met uitzondering van één van
de vijf jongen, met canicola was besmet. Behalve de eerste persoon waren nog twee
andere, volgens de serologische reacties te oordeelen, besmet geworden Verder is
de infectie nog op een terrier overgegaan die met de samojede-familie toen in aan-
raking kwam.

De weg der infectie liep volgens schrijvers van de hond op de teef en van deze
uit verbreidde de infectie zich op de jongen en van deze weer op drie personen en
de terrier. De canicolastam werd uit de urine van de eerste patiënte en uit die van
drie honden gekweekt.

Alle honden (9) die in het Tropisch Instituut geïnfecteerd werden bevonden zijn
in leven gebleven ; geen dezer honden werd ernstig ziek.

Schrijvers besluiten daaruit dat de canicola-infectie bij de hond in het algemeen
lichter, dan tot nu toe wordt aangenomen, zou-verloopen.

Dahr ¹) heeft het bloed van 200 honden serologisch daarop onderzocht. Positieve
resultaten werden door hem veel minder vaak verkregen dan b.v. door Kortiioff,
Sghlossbercer, Uhlenhuth en Zimmermann. De titer zou 11a de ziekte vrij snel
dalen. Baermann en Zuelzer vonden dat gemiddeld deze van 34.000 na 1 £—2J
jaar tot 300 daalde en dat in 33 % der gevallen na 200 dagen de titer negatief was.
Volgens zijn verkregen resultaten schijnt de mogelijkheid van verbreiding van
Weilinfectie door gezonde honden gering te zijn.

Davis, Winn en Jungherr ^a) hebben over het voorkomen van icterus in een
pointer-kennel in Lederle Vet. Buil. 1937 mededeeling gedaan. Het uitbreken van
infectieuze icterus onder jonge honden wordt beschreven ; 41 van de 42 honden
beneden het jaar stierven, terwijl zeven oudere dieren gezond bleven.

Verder werd in een greyhound-kenncl een epizoötische diarrhee waargenomen ;
4 van de 13 dieren stierven. Gevonden werd Streptococcus pneumoniae en tryponema
eurygurata.

Het klinisch onderkennen van intestinale trepanosomiasis bij honden vindt Jung-
herr van belang, omdat therapeutische arseenpraeparaten gunstige invloed hebben.

De aetiologische beteekenis van leptospiren bij de z.g. „Stuttgarter"
Hundeseuche.

W irth ²) zegt : het ziektebeeld van de Stuttgarter Hundeseuche is van zoodanige
aard, dat de diagnose op grond van de klinische verschijnselen vaak niet met volle
zekerheid te stellen is. Zeker is dat in de praktijk verwisselingen met andere aan-
doeningen voorkomen, o.a. genuine uraemie, nephritis, onstructie darmen door
vreemde voorwerpen, gastro-enteritis, sepsis. Zeker is volgens hem verder dat bij
Stuttgarter Hundeseuche in de nieren met zeer groote regelmatigheid leptospiren
aanwezig zijn (aan te toonen bij het levende dier in de urine door middel van don-

¹) Dahr : Über das Vorkommen von Antikörpern gegen Spirochaeta icterogenes und spiro-
chaeta canicola bei Hunden. Klin. Woch. 1937. Nr. 43. S. 1491.

²) Wirth : Z^ur ursächlichen Bedeutung der Leptospiren bei der sog. Stuttgarter Hunde-
seuche. Tierärztl. Rundsch. 1937. No. 33. S. 547.

kerveld, na de dood in nierbrij in donkerveld indien het onderzoek zeer spoedig
na de dood geschiedt, in niercoupes bij behandeling volgens de Lcvaditische zilver-
impreaegnatie-methode, door enting op jonge cavia\'s, door overenting op zeer
jonge honden).

Hij wijst er nogmaals uitdrukkelijk op dat de Stuttgarter Hundeseuche een
een leptospirose is. Leptospiren zijn door Wirth gevonden bij icterus infectiosus
(de eigenlijke Weilinfectie) vooral bij jonge honden ; bij de Stuttgarter Hunde-
seuche is vooral het symptoom ureamie aanwezig met in het begin vaak bewegings-
stoornissen van de achterhand.

Ook wordt wel een chronisch verloop met onduidelijke niersymptomen en polyurie
opgemerkt evenals een latente ziekte zonder aantoonbare gezondheidsstoornissen.
De leptospiren zouden in stammen van uiteenloopende biologische verscheiden-
heden voorkomen.

Door Wilkinson *) zijn in 9 jaren i 1000 honden tegen hondenziekte geënt.
Ook de virus-serumenting is door hem toegepast. Het beste zou zijn de serum-
inspuiting 4 i a 2 uur na de virusinjectie te doen. Gemiddeld werd daarbij ongeveer
10 c.c. ingespoten. Indien na de virusinspuitingen de reactie wat sterk is, kan de
seruminspuiting worden herhaald. Als incubatietijd van de ziekte wordt vier dagen
genoemd.

Het onderkennen van leishmaniose en piroplasmose door middel van
punctie van het sternum.

Giraru en Flucker ¹) hebben allereerst van normale honden het myelogram
bestudeerd. De punctie werd in het voorste deel van het sternum gedaan. Het
daarvoor geschikte instrumentarium en de techniek worden beschreven. Verder
wordt een beschrijving gegeven van de haematopoese (terminologie volgens Fer-
rata). Onderzoek van het bij de sternale punctie verkregen punctaat wordt aan-
bevolen bij leishmaniose en piroplasmose en verder bij anaemie en leucaemie.

Volgens Mc. Cunn ²) komt dit lijden zoowel bij reuen als teven voornamelijk
op volwassen leeftijd voor ; het veelvuldigst evenwel bij vrouwelijke dieren. Opge-
merkt werden spierkrampen, overgevoeligheid van het centrale zenuwstelsel, verlies
van de macht over de spieren. Allereerst werd een minder goede eetlust en wat
stijfheid bij de dieren waargenomen. Verder pijnuitingen, b.v. bij het afspringen
van een stoel of bij het plotseling opbeuren. Nek en hals worden stijf gehouden,
evenals ook wel het achterstel en de voorbeenen. Het ziektebeeld doet aan rheuma
of aan periphere neuritis denken. Spontaan kan genezing optreden ; meestal is
evenwel het verloop fataal, wanneer geen therapie wordt ingesteld.

De behandeling bestaat in toediening van calciumgluconaat hetgeen enkele
dagen dient te worden voortgezet (intraveneus en subcutaan). De dosis bedraagt
al naar de grootte van het dier 10—40 c.c. van een 10% oplossing.

Krippel ³) noemt allereerst de verschillende oorzaken welke tot glycosurie
kunnen leiden en bespreekt daarna een geval dat door hem bij een 10 jarige fox-
terrier werd waargenomen. Insuline werd toegediend en het dier op dieet gesteld.
Voldoende resultaat kon evenwel niet worden verkregen.

¹) Girard et Fluckf.r : Un nouveau moyen de diagnostic de la leishmaniose et de la
piroplasmose canines : la ponction du sternum. Rev. de Med. Vét. 1937. p. 617.

²) Mc. Cunn : Tetany or calcium deficiency in the dog. The vet. Journ. 1937. No. 7.
p. 261.

³) Krippel : Ein Fall von Z^uckerharnruhr beim Hunde. Wien. Tieriirztl. Monatschr.
1937. H. 20. S. 609.

Volgens Witzigmann en Krembs \') zouden stoornissen van endoerine aard bij
dieren zeldzamer zijn dan bij de mensch. Een beschrijving wordt gegeven van
enkele gevallen van aandoening van schildklier en bijschildklier bij de hond, o.a.
wordt mededeeling gedaan van tuberculose van de schildklier bij een schotsche
terriër van bijna twee jaar. Het dier was niet meer zindelijk en werd vet.

Hewetson ¹) noemt als oorzaken daarvan o.a. infectie, dieetfouten, digestiestoor-
nissen, deficiëntie, alimentaire toxaemie, ingewand-parasieten, allergie, circulatie-
stoornissen, stoornissen van het hormonale evenwicht, invloed van de omgeving,
irritaties en prikkelingen (vlooien, luizen, oorschurflmijten), sterk warmteverlies

0.a. in de poolstreken (vetgebrek). Infectie als oorzaak is niet bewezen, in deze
gevallen is wellicht ziekte van Carré in hel spel geweest. H. denkt vooral ook aan
cultuurinvloeden (gevoeligheid van hooger gecultiveerde rassen). Het lijden zou
als een psychose te beschouwen zijn. Verschillende uitwendige invloeden zouden
op dergelijke individuën sterker inwerken.

Periarteriitis nodosa bij een hond : klinisch beeld dat van myositis
rheumatica.

Nif.bf.rle ³) heeft bij een tweejarige hond, waarvan de klinische diagnose myositis
rheumatica luidde, histologisch Periarteriitis nodosa vastgesteld. Volgens hem zou
het lijden op allergische basis berusten.

Donigif.wicz ⁴) heeft een dergelijk zeldzaam geval bij een hond van vier jaar
waargenomen. Microscopisch werd degeneratie van de hartspier vastgesteld : de
ruptuur trad na psychische opwinding op.

Aetherinjccties zijn wel gedaan bij bronchitiden en pneumonieën die in het
beloop van hondenziekte optreden. Bier heeft deze behandelingsmethode vooral
bij de mensch aanbevolen.

Schulz ⁶) spoot een mengsel van aether en ol. oliv, ää 0.5 c.c. met 1 % psicaine
subcutaan eenmaal daags bij honden in. Bij bronchopneumonieën had toepassing
ervan geen succes evenmin als bij astbma bronchiale. Vf.f.nf.noaai .

Dit middel werd bij ratten en honden beproefd. Wat betreft de honden, voor
deze proeven werden 3 pups van 32 dagen oud, wegende 2 kg, gebruikt. Zij kregen
elk 60 cc van een 1 £ % solutie waterstofperoxyde. Er kwamen rep. 85.7, 90 en 100 %
van de aanwezige spoelwormen af en o, 37.5 en 50% van de Ancylostomen. Drie
andere hondjes uit hetzelfde nest, die evenveel waterstofperoxyde kregen, raakten
64.1, 94.1, en 100% van hun spoelwormen kwijt en 33.3, 42.0, en 100% van hel
aantal Ancylostomen. Aan 2 volwassen honden werd 60 cc van deze zelfde oplossing
gegeven. De werking ten opzichle van Ancylostoma caninum was o % en voor Toxocara

\') Witzigmann und Krembs : Einige Eäl/e von Erkrankungen des endokrinen Systems
beim Hund. Arch. f. Tierh. 1937. Bd. 72. H. 1. S. 151.

³) Nif.bf.rle : Periarteriitis nodosa unter dem Bild eines schweren Muskelrheumatismus
beim Hund. Arch. f. Tierh. 1937. Bd. 72. S. 333.

⁴) Donigiewicz : Ein seltener Fall spontaner Ruptur der rechten Herzkammer beim Hunde.
Rev. vétér. Slave. 1937. T. II. p. 167.

⁵) Schulz : Behandlung der Bronchitis der Hunde mit Aetherinjektionen. Tierärztl.
Rundsch. 1937. No. 29. S. 487.

⁶) Schwartz B., Porter (Dale A. ) : Tests with hydrogen peroxide as an anthelmintic.
Rev. Med. Trop. IJ Parasit Habana. Vol. 3, No. 1, 1937 p. 11—24. Ref. Trop. Dis.
Bul. Vol. 6, No. 1, 1937. p. 876.

canis 100%, voor Toxascaris leonina 1(1.7 °₀ en 83.3 °„ en voor Dipylidium caninum
voor beide honden 0%.

C.layton Lane, die deze publicatie refereerde wijsl er op. dat, wanneer men dit
middel bij den mensch zou willen locpa.ssen. men naar verhouding met het gewicht
van de honden, een dosis van 1800 cm³ zou moeten gebruiken, hetgeen een
plotselinge ontwikkeling van 9 liter zuurstof in de darm teweeg zou brengen, hetgeen
al een zeer onaangename gewaarwording zou moeten zijn. (Ref.).

Menschen en dieren blijken dikwijls besmet te zijn met echinococcen. Van de
150.000 honden verblijft ongeveer ¹/₅ deel in de steden. Deze worden nooit met
rauwe afval gevoed en deze honden blijken dan ook bijna altijd vrij te zijn van de
lintworm Echinococcus granulosus. Op het platte land zijn ongeveer 40.000 honden
besmet. Propaganda voor de bestrijding wordt door middel van aanplakbiljetten
en vlugschriften gemaakt. Dat hiermede niet veel succes geoogst wordt blijkt wel
uit de verzuchting van den schrijver : ,,It lias been reporled to us that our leaflets are
not only f ft unread, bul somelines are comdemned to ignoble use". De farmers
hebben het meeste bezwaar legen het koken van de afval van schapen, voordal
zij deze aan de honden voederen. Het zou noodig zijn, dal deze uitsluitend gesteri-
liseerd aan de honden verstrekt werd en dat deze dieren om de twee of drie maanden
een lintwormkuur doormaakten. Hoewel de medici verplicht zijn gevallen van echi-
nococcosis van den mensch aan te geven, wordt dii voortdurend verzuimd. De farmer
ziel het belang van de bestrijding niet in. omdat de aangetaste schapen meestal geen
schade ondervinden wat betreft wol- en vleeschproduclie. Van de 12 millioen
schapen, die jaarlijks geslacht worden, verliest men 4 millioen levers door afkeuring,
wat ongeveer op 50.000 dollar per jaar komt te staan. Wanneer de directie van de
vleescheoncerns slechts enkele pennies minder zouden geven voor schapen, die door
echinococcen aangetast waren, zou men hierdoor zeker de farmers tot hel nemen van
maatregelen dwingen. Ook uit handelsoogpunt is de bestrijding van belang, daar
Duitschland weigeri schapen zonder levers in te voeren. Wanneer het gouvernement
nu maar maatregelen zou willen voorschrijven dan heeft het Comité van de Medische
School reeds een geheel schema voor de uitvoering van de bestrijding klaar liggen.

De blaaswormen uit de spieren van de ree en ook die van het schaap werden
vroeger meestal beschouwd als Cysticercus ceUulosae. Thans is gebleken dat die van
hel schaap een ontwikkelingsvorm zijn van een lintworm van de hond nl. Taenia
avis. Inmiddels is in 1927 ook gebleken dal de vinnen uit hel vleesch van de ree
eveneens behoorden tot een lintworm van de hond n.1. Taenia cervi. Clauszen heell
thans nog eens proeven genomen bij twee honden en deze besmet met vinnen uil
reeënvleesch. Een van deze honden kreeg 16 lintwormen, die als Taenia cervi gede-
termineerd konden worden : de andere hond. een oud exemplaar, bleef vrij van
lintwormen.

Taenia cervi heeft een lengte van 58—212 cm. De scolex heefl 26—28 haken. De
genitaal-papillen, die alterneerend liggen, steken duidelijk builen de zijwand van
de proglottis uit. De middenstam van de ulerus in de rijpe geledingen bezit aan
elke zijde 12—14 zijtakken.

Taenia ovis en Taenia cervis gelijken macroscopisch veel op elkaar, microscopisch
zijn zij echter gemakkelijk ie onderscheiden, o.a. daardoor, dat de middenstam van
de ulerus vaij T. ovis 20—32 zijtakken heeft. Overigens heefl men uil differentieel
diagnostisch oogpunt nog rekening le houden met Taenia hydatigena, Taenia pisiformis
en Taenia multiceps (T. coenurus), die ook bij de hond kunnen voorkomen.

Nebauer *) stelde vast dat de urineblaas bij de hond in alle vullingsstadia de
peervorm had. De blaaswand was het dikst bij de overgang van de vertex in het
lichaam en werd naar de hals toe dunner.

In de blaas werd gebracht 10% ). K., io⁰o Br. Na., 10% collargol, 10%
jodipine, abrodil, uroselectan en 30 °₀ bariumsulfaat-emulsie.

Abrodil, uroselectan en jodipine gaven de beste schaduwen en prikkelden niet ;
zij zijn evenwel duur. 30 ⁰„ bariumsulfaat-emulsie gaf ook goede resultaten, maar
minder goede dan verkregen met de eerstgenoemde stoffen. Een nadeel ervan was
dat het gemakkelijk neerslaat. Hel slijmvliesrelief kwam het best uit wanneer 1 vol.
contrastmiddel 4 vol. lucht in de blaas was gebracht. Hierbij voldeed 30
bariumsulfaat-emulsie goed.

Goede contrastbeelden van de blaas werden verder na één uur verkregen met
de intraveneuze uitscheidings-urographie met abrodil en uroselectan.

Proeven met het testikelhormoon ..Erugon" bij prostaathypertrophie
en huidaandoeningen van de hond.

Het testikelhormoon „Erugon" Bayer is volgens de hanenkamproef gestandari-
seerd ; 1 c.c. bevat 2 haneneenheden. (H. E.).

Koch kon door Prolan-inspuitingen bij jonge honden prostaathypertrophie
verwekken ; bij oude honden met prostaathypertrophie kon hij in de urine een ver-
hoogd gehalte aan follikelrijpingshormoon vaststellen.

Hij komt tot de conclusie dat tengevolge van het verdwijnen van de hormoon-
productie van de kiemklieren een daardoor optredend overwicht van de hvpophyse-
voorkwab de prostaathypertrophie bewerkstelligt.

Kok, die spontane prostaathypertrophie door gonadotroop hormoon gunstig
kon beïnv loeden, neemt eveneens een dysfunctie van de testikels of een ontbreken
van het testikelhormoon als oorzaak aan. Hij gaf om de andere dag 500 E „Pregnyl".
Door menformon kon hij experimenteel hypertrophie verwekken.

Hij den mensch is met „Erugon" resultaat bij prostaathypertrophie verkregen.
\\\\ itzigmann ¹) heeft bij de hond ook succes met testikelhormoon gezien.

De parenterale behandeling verdient dc voorkeur : de dosis mag niet kleiner zijn
dan i c.c. ( 2 H.E.) ; de duur van dc behandeling moet op zijn minst 10 dagen
zijn. Ook bij huidaandoeningen vooral van oudere honden, o.a. seniele pruritus,
werden ermede resultaten verkregen.

(0.5 — i c.c. om de 2—5 dagen). Verbetering was op zijn vroegst na 8—10 dagen
waar te nemen.

WiTziGMANN ³) maakte gebruik van het follikelhormoonpraeparaat ,,Provetan"
van Sc.hf.ring-Kahi.baum A. G. In het algemeen werden er goede resultaten mede
bereikt. Een nadeel was, dat soms na de injectie bronst optrad.

Kostner ²) wijst er op dat huidaandoeningen in directe samenhang met de
endocrine stofwisseling van geslachtsklieren kunnen slaan. Opgemerkt is dal niet
alleen gedurende de drachtigheid en de tijd van de geboorte, maar ook vóór en vooral
na de loopschheid, huidveranderingen bij teven optreden. Vooral bij loopschheid-
stoornissen met abnormale bloedingen worden langdurige huidaandoeningen gezien.

¹) Witzigmann : Die Beseitigung unerwünschter Laktation des Hundes durch Follikel -
Hormon. Tierärztl. Rundsch. 1938. No. 1. S. 7.

²) Kostner : Beobachtungen über den Einflusz der Sexualhormone auf die Haut und das
Haarkleid der Hündin. Wien. Tierärztl. Monatsschr. 1938. H. 3, S. Gg.

ten symptomatische behandeling verbeterde daarbij ook het huidlijden. Met de
opheffing van de dysfunctie van ovarium of hypophyse trad in de regel snelle
genezing van het eczeem op.

Bij den mensch is wisselwerking huid-endocrine systeem, bekend (o.a. hypophysaire
cachexie, myxoedeem, basedow, tetanie, diabetes enz.) (dyshormonale dermatosen).

Bij den mensch wordt gedurende de puberteit vaak acne waargenomen. De talg-
klieren werden als uitscheidingsorganen o.a. van endocrine stofwisselingsproducten
beschouwd. Ook bij dieren is iets dergelijks wel waar te nemen. Bij stoornissen van
sexueel-endrocrine aard is het eczeem vooral van seborrhoische aard.

Bij honden met langdurige loopschheid, dat met huidlijden gepaard ging, hadden
subcutane pregnylinjecties een gunstig resultaat.

Folliculine (menformon) inspuitingen gaven niet zelden verbetering bij huidaan-
doeningen van teven, waarbij de bronst uitbleef. Ook overigens had ovariaal-
hormoonbehandeling van teven met eczemateuze huidveranderingen wel succes ;
bij reuen werden hiermede evenwel geen bevredigende resultaten verkregen.
(Mogelijk dat bij reuen met inspuitingen van mannelijk geslachtsklier-hormonen-
praeparaten wat te bereiken is).

Berge en Hf.ll ¹) hebben de ozonbehandeling bij furunculose van de hond met
bevredigende resultaten toegepast. Gebruikt werd het ,,Zytozon"-apparaat, waar-
van een schema wordt gegeven. Narcose is noodig omdat de patiënt tijdens de
behandeling enkele minuten onbeweeglijk moet blijven, hetgeen voor de praktijk
een bezwaar oplevert.

Volgens de onderzoekingen van Payk werkl ozon : kiemdoodend, opdrogend,
granulatiebevorderend, secretie verminderend, epithelisatie bevorderend, wond-
reinigend. Op het weefsel zou het geen nadeelige invloed uitoefenen en het behoort
tot de middelen die onaangename geuren opheffen, (desodorantia).

Bij acute erythemateuze eczemen werd door Muller ²) behandeling met liq.
acet. alumin., spir.dil. aa 100. aq. dest. ad. 600 goed bevonden.

De huid moet als een orgaan beschouwd worden. De eczemateuze huidverande-
ringen nemen een bijzondere plaats in. Martin, Brizard en Florio ³) wijzen op
de uiteenloopende aetiologie en gevoeligheidsfactoren van de huid. Allergie zou
daarbij een groote rol spelen ; humorale stoornissen kunnen tot huidveranderingen
aanleiding geven. Gevonden werd wel een verhoogd ureum- en een verlaagd
keukenzoutgehalte van het serum (azotaemie par manque de sel.) Inspuitingen
van keukenzoutoplossingen zou daarbij gunstig werken. Zij komen lot de conclusie
dat acute- en chronische eczemen vaak gepaard gaan met humorale stoornissen
(hypochloraemie) : injecties van hypertonische keukenzoutoplossingen zou hierbij
vaak verbetering geven. Deze therapie is contrageindiceerd bij nier- en hartlijden.

Brown \') wijst erop dat bij vette honden de intervertebrale ruimte vaak moeilijk
te vinden is.

Boissière ⁴) beschrijft een geval bij een hond. Het dier had de gewoonte cigaretten-
eindjes op te eten.

²) Müller : Z^ur Therapie des akulen Ekzems beim Hunde. ref. Deutsch. Tierarztl.
YVoch. 1937. Nr. 47. S. 761.

³) Martin, Brizard et Florio : De quelques modificatinns humnrales dans certaines
formes d\'ec.-éma clier Ie chien. Deduclions therapeutiques. Rev. de méd. vél. 1937. Oct.
p. 561.

⁴) Bossièri: : Intoxication du chien par le tabac. Recueil de méd. vét. 1938. Jan. p. 35.

Maltzen-Nielsen \') heeft sedert 1932 bij 19 jonge honden een deformeerend
heuplijden vastgesteld. De aandoening wordt in de veterinaire literatuur niet uit-
voerig behandeld : de diagnose ervan levert moeilijkheden op.

De afwijking is enkel bij kleine (terrier)rassen waargenomen (12 maal bij ruw-
harige foxterriers, 5 maal bij cairnterriers, 1 maal bij een foxterrier, 1 maal bij een
pincher). De eerste teekenen van het lijden traden op een leeftijd van 5—8 maanden
op : meestal aan één zijde. De dieren loopen kreupel, de toestand wordt allengs
erger.

Meestal zou het dier 1 a 2 maanden te voren, na een val, verkeerde sprong, het
blijven vasthaken aan een been. pijn geuit hebben : de kreupelheid zou echter
spoedig zijn verdwenen, om later met onderbrekingen terug te keeren. Het been
wordt minder goed belast : het achterste gedeelte van de voetzool wordt een weinig
\\an de "bodem opgeheven. Na ingespannen beweging wordt het been opgetrokken ;
bij langzaam gaan is alleen bij reeds meer chronische gevallen duidelijke kreupel-
heid aanwezig ; in draf ziet men een wiegende beweging, llij snelle bewegingen
wordt het been wat naar voren omhoog getrokken en niet meer belast. Soms, wan-
neer de opmerkzaamheid van het dier op iets anders wordt gevestigd , kan het een
oogenblik zonder kreupelheid gaan.

Hei zieke been is ± A cm korter dan het gezonde : de musculatuur van de dijstreek
is atrophisch : de trochanter major is wat naar boven verplaatst en steekt iets uit.
Passieve beweging of druk op de heup is weinig of niel pijnlijk ; crepitatie wordt
niet waargenomen. In chronische gevallen bestaat een beperkte beweging bij
abductie : het rectale onderzoek is negatief.

De genoemde symptomen kunnen enkel in de meer chronische gevallen worden
gevonden : in de acute gevallen kan slechts de anamnese, de aard van de kreupelheid,
eventueel ook het ras, de heupaandoening doen vermoeden.

Differentiaal diagnostisch van belang ; primaire distorsie van het heupgewricht,
uxatio femoris, subluxatie. collumfractuur, epiphyse-oplossing.

Een nauwkeurige diagnose is alleen röntgenologisch te maken (ventrodorsale
stralengang). Rust en warmte-applicatie ter plaatse is bij het lijden aangewezen.
Ook wordt wel t c.c. ol. olivarum, al of niet met 10% jodoform, in het gewricht
gespoten.

Bij kinderen is een overkomstig lijden gezien : meestal op de leeftijd van 5—10
jaren. Perthes (1933) noemde de aandoening arthritis deforrnans juvenilis en
beschreef het lijden als osteochondritis deforrnans juvenilis coxae ; anderen noemen
hel malum deforrnans coxae infantile ; meestal wordt de naam Calvé-Pcrtheslijden
gebruikt. Als oorzaak wordt trauma aangenomen, met daardoor veroorzaakte
voedingsstoornissen van de epiphysen hetzij door epiphysen-oplossing zonder
dislocatie of wel door beschadiging van toevoerende vaten (embolie).

Volgens nieuwere beenphysiologische onderzoekingen zouden de veranderingen
een gevolg zijn van een hyperaemische toestand en meent men deze hypothese,
deels door experimenten bij konijn en geit gedaan, deels omdat het lijden niet zelden
na repositie van een aangeboren heupluxatie optreedt, te kunnen staven. Verschil-
lende onderzoekers hebben de ,,traumatheorie" verlaten, o.a. Perthes, die later
meende dat een mild verloopende infectieuze osteomyelitis in het spel is.

Zaayer dacht dat het proces door een van het normale afwijkende beenaanleg
tot stand komt. Rachitis als oorzaak is wel uit te schakelen.

Maltzen-Nielsen wil trauma en een aangeboren disponeerende factor (dispo-
sitie) daarbij een rol laten spelen. Volgens bestudeerde stamboomen zouden here-
ditaire factoren hierbij mede in het spel zijn.

Samenvatting: Bij 19 honden, voornmi. ruwharige fox-terriers en cairnterriers
is op de leeftijd van 5—11 maanden een voortschrijdende deformatie van het caput

femoris aangetoond, gepaard gaande met kreupelheid, beenverkorting en beperkte
beweeglijkheid. Door rust, warmte-applicatie, intra-articulaire injectie, spiermassage
en allengs toenemende actieve beweging werd in één geval genezing gezien.

Röntgenologisch is in het begin een afplatting van de epiphysenkern met stoornis
in het verkalkings- en verbeeningsproces eventueel met fracturen, waar te nemen.
Onder langzame genezing treedt verbreeding van de epiphysen op. zich nml. meer
of minder ver op het collum uitstrekkende, waardoor de gewrichtsvlakte platter
en grooter wordt. Hierdoor treedt een subluxatie op.

Histologisch werd in het midden van het caput een focus met necrose van merg-
weefsel en beenbalkjes gevonden, omgeven door het verkalkt kraakbeen en jong been-
weefsel, maar zonder teekenen van ontstekingsverschijnselen en zonder primaire
veranderingen in het gewrichtskraakbeen.

Volgens de waargenomen gevallen bij honden, moet volgens Maltzen-Nielsf.n
de aandoening als een op aangeboren, erfelijke dispositie in het caput femoris
berustend lijden, worden aangezien, vermoedelijk door traumatische insulten
uitgelokt.

Ammann \') heeft repositie volgens Westhues hierbij toegepast. Verder geeft hij
een korte beschrijving van de techniek zooals door Überreiter en Westhui-s zijn
vermeld.

In de prostaat komen gladde spiervezelen voor; bij sarren rekkiig van deze spier
ontlast zich het product van de klier door een aantal openingen in de urethra. De
derde lob zou bij de hond weinig of niet ontwikkeld zijn.

Schlotthauer ¹) geeft verder beschouwingen over het ontstaan en over de the-
rapie van de aandoeningen van de prostaat.

Formston en Ottaway ³) beschrijven bovengenoemde behandelingsmethode.
Bij luxatie van het tweede interphalangeaalgewricht van een der teenen van het
linker achterbeen bij een greyhound, tengevolge san verscheuring van de laterale
band, werd met goed resultaat draadhechling ter immobilisatie toegepast.

Aangegeven wordt dat bij een hernia perinealis een uitzetting (excavatie) van liet
diaphragma pelvis bestaal. Schmidt en Hackel konden evenwel nimmer een be-
kleeding met peritoneum aan de binnenzijde van de breukzak vaststellen. Volgens
Schmidt zijn deze breuken met dc traumatische buikbreuken gelijk te stellen. Gadiot
en Almy nemen aan dat er of een ruptuur of een verwijding van de excavatio recto-
vesicales bestaat.

Forssell ²) heeft bij geen der onderzochte en geopereerde gevallen van perineaal-
breuken een peritoneaalzak kunnen vaststellen. In de breukopening was veel vet-
weefsel aanwezig. In twee gevallen bevond zich de urineblaas in de breuk, in één
geval de prostaat. De breuk zou niet door een verwijding van de excavatio rectovesi-
calis ontstaan, daar bij reuen geen naar achteren gesloten excavatio rectovesicalis zou
voorkomen. Het peritoneum zou nml. tot in het achterste deel van het bekken
rondom het rectum een scheede vormen, te vergelijken met de peesscheeden om de
pezen.

¹) Schlotthauer : Diseases of the prostate gland in the drg. The Journ. of the Am. vet.
med. Ass. 1937. No. 2. p. 176.

²) Forssell : Die Operation von Perineaalbriichen hei männlicher Hunden. Berl. Tierärztl.
Woch. 1937. Nr. 32, S. 485.

Forssell zeer zeker een scheur in het Peritoneum aanwezig. Het is evenwei waar-
schijnlijk dat er perineaalbreuken zijn, waarbij het Peritoneum in het geheel niet
betrokken is, nml. bij die breuken, waarbij slechts gesteeld vetrijk weefsel als inhoud
voorkomt. Vermoed wordt dat perineaalbreuken in het algemeen ontstaan doordat
van de prostaatkapsel weefsel dat vetrijk is naar achteren prolifereert, waardoor
atrophie en het scheuren van de achterste wand optreedt. Dit pathologisch weefsel
groeit verder naar achteren ten gevolge waarvan eveneens atrophie van het peri-
rectale weefsel tot stand komt gepaard gaande met holtevorming. Waar dit weefsel
op het rectum drukt kunnen defaecatiebezwaren ontstaan en door de druk kan een
scheur in het Peritoneum, mediaal van de opening in de prostaatkapsel optreden.
Dit kan gepaard gaan met een prolapsus van de blaas of darmen of het rectum
kan zijwaarts worden verschoven. Meestal wordt gemeend dat operaties prognostisch
ongunstig te beoordeelen zijn. Slechts enkele gevallen van gelukte operaties zijn
beschreven, Forssell heeft twee methoden geprobeerd, re. heeft bij de breukzak
geopend en de voorste opening met enkele hechtingen gesloten ; daarop werden
een of twee tampons in de holte gebracht en de huidwond met knoophechtingen
gesloten. De ingebrachte tampons moeten natuurlijk later weer verwijderd worden
en werden dan zoo noodig door kleinere vervangen. Hel verloop van de genezing
was hierbij minder goed. Daarom werd de operatie later als volgt gewijzigd :

Na het openen van de breukzak, werd de inhoud gereponeerd en de breukpoort
met fijne zijde gehecht. Vervolgens werd de buitenwand van de breukzak met de
mediale wand door een groot aantal hechtingen verbonden (hiervoor werd darmzijde
gebruikt). Tenslotte werd een bijzondere wijze van huidhechting toegepast. Hij
schrijft nml. : Die Hautnaht selbst ist mit Metallsutur wobei ein 0.20 mm rostfreier
Eisendraht angewandt wurde und nach einer vom Verfasser ausgearbeitete Methode
mit intrakutaner Naht ausgeführt worden. Die Nadel wird derart in die Haut ein-
geführt, dass keine Durchsteckung derselben stattfindet.

Powell M heeft bij een bulldog van 11 maanden, bij een bulldog van 12 maanden
en bij een retriever van 15 maanden nephrectomie verricht. Bij alle drie dieren was
een vergroote nier vastgesteld. In het eerste geval betrof het een myxosarcoom.

Robinson heeft in 1923 de phosphatase in beenderweefsel aangetoond. Het is
een enzym dat in groote hoeveelheden aanwezig is in de epiphysaire gedeelten
vooral van het groeiende been. Men heeft de bepaling ervan van belang geacht
bij kinderrachitis en ook bij andere skeletafwijkingen als Osteitis fibrosa, Pagetsche
ziekte enz.

Het enzym heeft de eigenschap de organische phosphor te hydrolyseeren en zoo
anorganisch phosphor vrij te maken. Deze phosphaationen verbinden zich met
de calciumionen en vormen het tertiaire calciumphosphaat dat onder invloed der
hydrolyse zoodanig stijgt, dat op zeker oogenblik de oplosbaarheidsgrens van het
tertiaire calciumphosphaat wordt overschreden. Hierdoor ontstaat oververzadiging
met als gevolg neerslaan van calciumphosphaat en calcificatie.

Deze bevinding wierp nieuw licht op de biologische inzichten over de normale-
en de pathologische ossificatieprocessen. In het bloed werd voorts een phosphatase
gevonden, die indentisch schijnt te zijn met de beenderphosphatase. De phosphatase
bleek bij tal van skeletafwijkingen te zijn verhoogd, zoodanig dat het phosphatase-
probleem niet slechts in de biologie maar ook in de kliniek belangrijk werd, gezien
de mogelijkheden op diagnostisch en prognostisch gebied.

Verstraete en Cloetens ¹) nu hebben bij enkele rachitische en niet rachitische
honden nagegaan hoe het stond met de serumphosphatase bij deze dieren en welke
wijziging de phosphatase eventueel ondergaat tijdens het verloop van de rachitis.

¹) Verstraete en Cloetens : Het serumphosphatase in rachitis bij honden. Ylaamsch.
Dierg. Tijdschr. 1937. No. 8. blz. 257.

Bij de kinderrachitis is soms een aanmerkelijke verhooging van de phosphatase
gevonden.

Als gemiddelde waarde bij normale jonge honden vonden Verstraete en
Cloetens g—15 E. (De phosphatase-eenheid volgens Bodansky is gelijk aan 1 mgr
anorganisch phosphor uit een XaB glycerophosphaat-substraat vrij gemaakt ge-
durende het eerste uur contact tusschen het serum en het substraat bij een pH van
8.6 en 37° C. dit herleid tot 100 c.c. serum).

Bij 24 rachitische jonge honden vonden zij de serumphosphatase 18 maal ver-
hoogd, 3 maal normaal en 3 maal te laag.

Voorts kon een duidelijk parallelisme tusschen het phosphatase-gehalte en de
graad van rachitis niet steeds worden gevonden.

Meestal ging verbetering van de klinische symptomen met een verlaging van de
phosphatase gepaard.

Antagonistisch verband tusschen serumphosphatase en serumphosphor kon bij
de hond niet worden vastgesteld.

Bij 75 % der onderzochte rachitische honden toonde het serum een verhooging
van de phosphatase ; deze verhooging bleek veel minder sterk dan bij kinderen ;
de rachitisbehandeling brengt met een verbetering van de klinische symptomen
meestal een geleidelijke daling van de serumphosphatase tot stand ; individueel
schijnt er geen parallelisme tusschen de graad van phosphatase-verhooging en de graad
van rachitis-symptomen aanwezig, tenzij misschien in de zeer ernstige gevallen — het
antagonische verband serumphosphatase — anorganisch serumphosphor schijnt
bier niet aanwezig.

De aetiologie van de ostitis fibrosa is onvoldoende bekend. Volgens Marek en
Wellmann zou het lijden bij de hond op rachitische basis berusten. Ook andere
invloeden (o.a. toxische- en infectieuze) zouden een rol kunnen spelen. Bij de mensch
worden twee vormen onderscheiden : ie de ostitis deforrnans Pacet en 2e de ostitis
fibrosa van Recki.inghausen. De eerste is een hyperostotisch-porotische vorm
van ostitis volgens Ciiristeller, de tweede de hypoostotisch-porotische vorm.

YVirth en Pommer ¹) nu hebben in hun kliniek een geval van ostitis fibrosa bij
de hond waargenomen. Het lijden kwam bij een J jaar oude schotsche-terrricr voor.
De onder- en bovenkaak waren sterk gezwollen en buigzaam ; er bestond een
beiderzijdsche exophthalmus ; de bek was niet goed te openen. In de buurt van
de rechter schildklier was een week gezwelletje te voelen. Overigens was hel dier
levendig en opgewekt.

Op grond van het röntgenologisch onderzoek bestond hier een beenverandering,
die met vermindering van het kalkgehalte van het geheele skelet gepaard gaat
en die tot diffuse beenverdikkingen (hyperostosen), osteoporose, osteosclerose alsmede
tot multiple cystenvorming voornamelijk van de schedelbecnderen heeft geleid
Dergelijke beenveranderingen kunnen bij ostitis fibrosa naast elkaar voorkomen.

Differentiaal diagnostisch komen röntgenologisch o.a. in aanmerking : osteo-
myelitis en chronische beentuberculose. Het ziektebeeld komt overeen met de
ostitis fibrosa van Rf.cklinghausen. Of het gezwel nabij de schildklier (gl. para-
thyreoidea ?) hierbij een rol heeft gespeeld kon niet worden uitgemaakt.

Volgens Christeller moet dit geval ingedeeld worden bij de juveniele hyperosto-
tisch-porotische vorm van ostitis fibrosa, waarbij aan het achterhoofdsbeen sclero-
tische veranderingen te onderkennen zijn.

Amma.nn ²) heeft een geval van alopecia bij een keeshond met succes met Murnill

¹^]) Wirth und Pommer : Ein Beitrag zur Klinik der Osteodystrophia (Ostitis fibrosa)
beim Hund. Wien. Tierarztl. Monatsh. 1937. H. 9. S. 257.

²) Ammann : Aus der Kleintierpraxis. Alopecie des Hundes ; torsio uteri der Katze ; Bauch-
hohlentumoren des Hundes : Röntgendiagnose einer Schlundstenose; Rectopexie beim Hund.
Schweiz. Arch. f. Tierheilk. 1937. H. 5. S. 197.

(bevat o.a. vit. H.) behandeld. Dagelijks werd 4 g met het voedsel toegediend ;
na twee maanden herstel.

Bij een geval van torsie van een gravide uterus bij een kat werd hysterectomie met
gunstig resultaat verricht. Verder beschrijft hij twee gevallen van tumoren
in de buikholte. In één dezer gevallen was de tuberculinatie positief uitgevallen,
hoewel geen tuberculose bij de sectie werd gevonden. Ten slotte wordt nog mede-
deeling gedaan over een divertikelvorming van de slokdarm en over toepassing
van de rectopexie bij prolapsus recti.

Door Kostnf.r ¹) wordt een vaginoscoop. welke door de firma ReiiNEr, U\'eenen,
in de handel is gebracht, aanbevolen. Door erbij geleverde aanzetstukken is deze
vaginoscoop ook te gebruiken als rectoscoop en otoscoop, alsmede, door er een lens
voor te brengen, als doorlichtingsapparaat voor het oog.

Negatief resultaat bij het onderzoek naar het voorkomen van Salmo-
nellaverwekkers bij hond en kat.

Budimir ²) heeft bij 120 honden en 17 katten lymphklieren, lever, milt. dunne
darm en rectaalinhoud op salmonellakiemcn onderzocht. Alle onderzoekingen
verliepen negatief.

Benesch ³) heeft een dergelijk geval bij een kat van t jaar oud vastgesteld. Het
dier had drie weken te voren gejongd en had tonisch-klonische krampen over het
geheele lichaam. Intraveneuze calcium-inspuitingen gaven geen verbetering.
Aethernarcose, daarna toegepast, bracht herstel.

Jackson en Dunning ⁴) beschrijven een geval van piroplasmosis bij de kat ver-
oorzaakt door Nuttallia felis var. domestica. Nic. Neil deelt daaromtrent nader
de verschijnselen mede.

Door het imagostadium van de teek haemophysalis leachi zou de ziekte worden
overgebracht. Veenendaal.

Het voorkomen van enteritisinfecties bij katten en het gevaar daarvan
voor besmetting van den mensch.

Volgens de mededeeling van Wollenweber, Wüstenberg en Künig ⁶ zijn
infecties van den mensch met Breslaubacteriën via besmette katten waargenomen.
Zij geven een beschrijving van een enteritisepidemie onder katten, waarbij een
zeer hooge mortaliteit voorkwam.

Na de verpleging van een aan Breslau-enteritis lijdende kat werd de verpleger
ziek, terwijl een andere persoon, die eveneens met het dier in aanraking was geweest,
een tijdelijke bacteriedrager werd.

De conclusie, waartoe de schrijvers dan ook komen is, dat men van de zijde der
gezondsheidsdiensten de noodige aandacht behoort te schenken aan eventueel
onder huiskatten voorkomende darminfecties. de Graaf.

Kostner : Ein praktischer, vielseitiger Diagnosebehel) des Kleintierpraktikers. Münch.
Tierarztl. Woch. 1937. H. 6. S. 173.

²) Budimir : Versuch zur Feststellung von Salmonella Erregern bei Hund und Katze.
Veterinarski Arhiv. 1937. S. 601.

³) Benesch : Eklampsie bei der Katze. YVien. Tierarztl. Monatsh. 1937. H. 11. S. 321.

⁴) Cecil Jackson and Dunning : Biliary fever (Nuttalliosis) of the C.at : a case in
the Stellenbosch district.

⁵) Nic. Neil : Piroplasmosis of the domestic cat. The Journ. of the South Afr. vet.
med. ass. 1937. No. 2. p. 83 en p. 88.

⁶) Wollenweber. Wüstenberg en König : Über das Vorkommen von Enteritisinfek-
tionen bei Katzen und ihre Übertragung auf den Menschen. Zentr. bl. f. Bakt. I. Originale,
Bd. 139, 1937, pg. 171.

Handbuch der Eierkunde. Prof. Dr. J. Grossfeld. Wissenschaftliches Mitglied
der Preuss. Landesanstalt für Lebensmittel-chemie. Berlin. 375 blz. geïllustreerd.
Verlag Julius Springer 1938.

Dit boek is blijkens het „Vorwort" samengesteld omdat een volledig wetenschap-
pelijk overzicht, over de publicaties die op het ei als voedingsmiddel betrekking
hebben niet voorhanden was. Dit bezwaar is inderdaad ernstig gevoeld, toen dissertatie
van Molanus *) werd samengesteld. Grossfeld zegt, dal hij getracht heeft niel alleen
de literaiuur in de groote wereldtalen te overzien, maar ook publicaties uit andere
taalgebieden op te nemen. Volledigheid is daarbij echter niet bereikt. Er was voor
referent aanleiding een vergelijking te trekken tusschen het recente werk van Gross-
feld en de pioniers-arbeid door Molanus op dit gebied verricht. Daarbij moet in
aanmerking genomen worden, dat laatstgenoemde zijn taak beperkte tot de „me-
thoden van onderzoek ten dienste van de kwaliteits-bepaling van eieren", terwijl
Grossfeld een veel grooter gebied bewerkt. Ik wil hier eerst die onderdeelen de revue
laten passeeren, die alleen door laatstgenoemden schrijver zijn behandeld. In de eerste
30 bladzijden vindt men een overzicht over de eierproductie van verschillende kippen-
rassen en de omstandigheden die daarop van invloed zijn. Daarna worden in de vol-
gende 30 blz. besproken de vorming van het ei, de doorgang door de eileider enz.,
de bouw van het normale ei en de „Entwicklung des Eies bei der Bebrütung". Het
in zoo kort bestek bespreken van zoo vele zeer samengestelde levensverschijnselen
voert tot zekere oppervlakkigheid : daartegenover staat, dat de talrijke literatuur-
opgaven het den lezer mogelijk maken, door zelfstudie dieper op elk onderdeel
in te gaan.

In de tweede hoofdafdeeling vinden wij talrijke gegevens over de samenstelling
van het ei. De gewichtsverhouding, dooier, eiwit, schaal wordt uitvoerig bestudeerd
(dooier-arme en dooierrijke eieren). De verschillende „elementaire" bestanddeelen
van het geheele ei (Einzelbestandtcilen) zoowel als van dooier, eiwit en schaal
afzonderlijk worden zeer uitvoerig besproken. Op enkele onderdeelen daarvan
komen wij nog terug. Men voelt dat de schrijver dil deel van het werk (120 blz.)
met voorliefde heeft behandeld. Wij willen de weergave van den inhoud voortzetten
door eerst melding te maken van de vierde en vijfde hoofdafdeeling. In de vierde
wordt besproken : verteerbaarheid van eieren, hunne voedingswaarde en hunne
beteekenis als genotmiddel. Talrijke gegevens, ook over het vitamincgehalte van eie-
ren, vindt men daar bijeen. De vijfde hoofdafdeeling beschrijft de Duitsche eier-
productie. de invoer van eieren en eiproducten, benevens de wetgeving op het gebied
van eieren. (I.ebensmittelgesetz, Handelsklassen-verordnung).

Er blijven nu nog twee hoofdafdeelingen ter bespreking over, waartusschen uit
den aard een nauw verband bestaat t.w. de tweede, waarin de veranderingen die
gedurende het bewaren van eieren optreden, worden beschreven, en de zesde, waarin
het onderzoek van eieren, in het bijzonder met het oog op het onderscheid tusschen
„versche en niet versche eieren" behandeld wordt. In het tweede hoofdstuk van
eerstgenoemde hoofdafdeeling wordt het bederven van eieren bestudeerd. In een zeer
korte paragraaf wordt op het voorkomen van pathogenc kiemen in eieren gewezen.
Hel derde hoofdstuk is gewijd aan de conserveering van eieren en het bereiden van
verschillende houdbare producten uit het ei.

Het overblijvende eerste hoofdstuk van deze hoofdafdeeling en de zesde leenen
zich nu in het bijzonder tot een vergelijking met het werk van Molanus.

Referent beveelt tot dit doel een herlezing van de Inleiding en van Hoofdstuk XI
(Samenvatting en conclusies) van de laatstgenoemde dissertatie aan. Daaruit blijkt,
dat Molanus een zinrijk onderscheid maakt tusschen den ouderdom van het ei en

>) Methoden van onderzoek ten dienste van de kwaliteit-bepaling van eieren.
Dissertatie Utrecht 1935. (Faculteit der Veeartsenijkunde).

den graad van verschheid. Een goed gevormd ei kan bij juiste behandeling gemakke-
lijk eenige dagen oud zijn en dan toch nog meer de eigenschappen van verschheid
behouden hebben dan een korter geleden gelegd ei, dat aan allerhande ongunstige
omstandigheden werd blootgesteld. Het gaat er niet uitsluitend om, de lengte van
het tijdvak te schatten, dat sedert het leggen verloopen is, hel gaat om de werkelijke
houdbaarheid (verschheid), de kwaliteit van het ei. Deze gedachten vervolgende
komt Molanus tot de slotsom, dat ons geen enkel hulpmiddel bekend is, waardoor
wij in alle gevallen voor één enkel ei met zekerheid zouden kunnen vaststellen dat
het .,versch" is. Zulks geldt ten stelligste voor de onderzoekingsmethoden, waarbij
het ei niet wordt opengebroken.

De beoordeeling van partijen eieren komt echter in een heel ander licht te staan.
Hier kan men door combinatie van twee of drie onderzoekingsmethoden steeds de
verhouding vaststellen van de aantallen eieren die volledig de eigenschappen van
„versche" bezitten en van die welke daarvan zoodanig afwijken, dat zij als „niet
versch" of als „tweede kwaliteit" moeten gelden. Een wetenschappelijk goed gefun-
deerd oordeel is over elke partij eieren vast te stellen.

Van deze fundamenteele redeneering vindt men bij Grossfeld geen spoor. Deze
schrijver beperkt zich tot de schildering van de veranderingen die tijdens het bewaren
optreden.

(Hoofdafdeeling C) en de methoden van onderzoek, die daarop gebaseerd zijn
(Hoofdafdeeling F). Zelden vindt men een goed door eigen experimenten gestaafd
oordeel over de betrouwbaarheid en juiste beteekenis van het bestudeerde kenmerk.
Op blz. ig9 heeft Grossfeld een opsomming van de methoden die dienen kunnen
,,für die Beurteilung des Alters oder der Genieszbarkeit von Eiern". Er wordt door
beide schrijvers scheiding gemaakt tusschen die welke toegepast kunnen worden
zonder het ei te breken, en die waarbij de vernietiging van het ei onontkoombaar
is. Er wordt door GrossFELD slechts één methode genoemd die niet de aandacht
van Molanus had nml. de bestudeering van de lichtbreking door dooier en eiwit
of wel het verschil tusschen deze twee grootheden. Men kan echter zeggen, dat de
publicaties van Janke en Jirak over dit onderwerp ongeveer gelijktijdig met het werk
van Molanus verschenen en zeker nog nadere bevestiging behoeven.

Vergelijkt men vervolgens de beschrijving der door beide auteurs behandelde
onderzoekingsmethoden en de wijze waarop zij de te trekken conclusies formuleeren,
dan treft het meer met de praktijk van het eieronderzoek rekening houdende inzicht
van Molanus. Terecht komt M. tot de conclusie, dat men na het gebruikelijke
organoleptisch onderzoek en het schouwen door toepassing van drie hulpmiddelen
in elk geval een eindoordeel kan uitspreken, t.w. onderzoek in het ultraviolette licht
van het ei, bepaling van het verschil in vriespuntsverlaging bij eidooier en eiwit,
en bepaling van het anorganisch phosphaatgehalte in eiwit. Grossfeld Iaat de be-
oordeeling meer aan den lezer en geeft geen leiding omtrent de wijze waarop het
onderzoek moet worden ingesteld.

N atten wij ons oordeel over het boek van Grossfeld samen, dan constateeren wij,
dat het groote verdienste heeft als verzamelwerk, waarin men de voornaamste lite-
ratuur over tal van onderwerpen betreffende het ei als voedingsmiddel overzichtelijk
vindt aangegeven. Als richtsnoer bij het onderzoek van eieren omtrent hun kwaliteit
oveertreft het in betekenis zeker niet het werk van Molanus. Het bewijst slechts,
dat deze er reeds in 1935 in was geslaagd den stand der kennis op dit onderdeel volledig
vast te leggen en kritisch te beoordeelen.

Hoezeer is het te betreuren, dat het werk van Molanus niet in een der „groote
talen" is verschenen. Het ware misschien dan niet aan Grossfeld\'s aandacht ont-
snapt. Hier is het licht te zeer onder de korenmaat geplaatst.

Wij ontvingen van collega Frickers, gouv. veearts te Paramaribo, het Jaarverslag
1935—1936 van de Openbare Gezondheidsdienst van Suriname.

Door de onvoldoende wettelijke bepalingen ten opzichte van straten-aanleg en
woningbouw, en de onhygiënische behuizing van een groot deel der stadsbevolking,
is het ondoenlijk ziekten als typhus, dysenterie en tuberculose afdoende te bestrijden.
De beperkte geldelijke mogelijkheden staan verbetering in de weg. De Geneeskundige
Dienst kan in het algemeen slechts de groote lijnen aangeven en aanwijzingen geven.
Van de besmettelijke ziekten bij de mensch komen vooral in aanmerking : dysenterie,
typhus, tuberculose, lepra en malaria. Het aantal geconstateerde sterfgevallen aan
malaria bedroeg in 1936 44 ; de Tropica-parasiet komt overal voor.

De lepra-bestrijding had goede resultaten : het aantal (bekende) leprozen ver-
minderde tot 1029. F,r is een gouvernements-leprozerie (Groot Chatillon) ; verder
enkele particuliere inrichtingen ; allen te zamen met 595 patiënten.

Het aantal geneesheeren in Suriname bedraagt 54. waaronder 26 gouvernements-
geneesheeren : 13 werkzaam te Paramaribo, waarvan 6 in \'s Lands Hospitaal, en 13
in de Districten. Van de 28 particuliere medici zijn 20 te Paramaribo en 8 in de Dis-
tricten. Vrijburg.

In het jaarverslag van den openbaren gezondheidsdienst in Suriname over de jaren
1935 en 1936, komt ook voor een overzicht over het openbaar slachthuis te Para-
maribo. Aan dit verslag zijn enkele cijfers ontleend.

Ter slachting werden aangevoerd 5158 slachtdieren in 1936, met een totaal ge-
wicht van 439.893 kg. Aan enkele Britsch Indiërs werd, om godsdienstige redenen,
toestemming verleend tot het slachten buiten hel openbaar slachthuis van 3 runderen
en i geit. Van deze dieren werd alleen keurgeld geheven. De totale inkomsten
bedroegen ƒ 25.914,46. In het algemeen hadden de dieren een klein lichaamsgewicht.
De 3222 runderen hadden een gemiddeld gewicht van 107,2 kg, de 1923 varkens van
49,1 kg en de 13 geiten van 9,2 kg. Uit het buitenland werden 256 varkens ingevoerd ;
de rest der slachtdieren kwam uit Suriname.

Wat de slachthallen betrefl, wordt medegedeeld, dat door de verbouwing eind
1934 en begin 1935 de reiniging veel beter kan plaats vinden dan voordien het geval
was. Voor het bedwelmen van de varkens werd een Schermerapparaat aangeschaft.

De wensch wordt uitgesproken, dat spoedig ook de aanwezige veestallen zullen
worden verbouwd en vernieuwd, daar de bestaande stallen dikwijls ongeschikt
blijken. Het vee kan niet veilig ondergebracht worden, daar de stallen niet in afdee-
lingen zijn verdeeld, waardoor herhaaldelijk vechtpartijen plaats vinden en vaak
kneuzingen, beenbreuken, bloeduitstortingen, enz. het gevolg zijn. Eens moest zelfs
zoo\'n gekneusd dier geheel worden afgekeurd en sprak de betrokken slager het gou-
vernement voor de geleden schade aan.

Ook koelhuisplannen bestaan er reeds. Een rendabele exploitatierekening acht
men mogelijk, door het slachtrecht van 6 vent te verhoogen tot 10 cent per kg netto-
gewicht, en dan te bepalen, dat in het verhoogd tarief ook is begrepen het koelen
van het vleesch gedurende een week.

De afvalproducten, geschikt voor veevoer, worden door de jongens van de rijpere
jeugd, onder toezicht, op het slachthuis in een aldaar aanwezige verwerkingsinrich-
ting, geleverd door Stork & Go., verwerkt tot veevoer voor de varkensteelt op de
boerderij Oosthuizen. Voor het slachthuis werden verwerkt : 34 runderen, 52 varkens,
en verder het slachtafval en afgekeurd vleesch ; voor den keuringsdienst van waren :
38 kg visch, 3 kisten kabeljauw en 18 kg buffelvleesch ; voor de politie : 243 afge-
maakte honden ; voor particulieren : 10 ezels, 1 aap, 10 kippen, 39 honden, 1 buidel-
rat, 4 ratten, 8 katten, 1 paard, 16 varkens, 2 schapen. 2 slangen, 4 kalveren, 1 geit,
2 herten en 2 luiaards; wel een vreemd gezelschap. Als eindproducten werden
verkregen : vet, natte vleeschresten en beenresten. de Graaf.

den luitenant-kolonel Dr. R. H. J. Gallandat Huet, een diner aan te bieden op
..de Witte" te \'s Gravenhage.

Ook vele reserve-paardenartsen hebben den wensch te kennen gegeven mede
aan te zitten: dit wordt bijzonder op prijs gesteld.

Zij, die voornemens zijn het diner mede te maken, worden vriendelijk ver-
zocht daarvan vóór 1 Mei a. s. kennis te geven aan den secretaris van de
Militaire Veterinaire Vereeniging, Dr. J. G. van Vloten te Utrecht, van
Alphenstraat 8.

Maandag j Juli n.m. Opening. Eenige voordrachten over Bietencultuur vanwege
het Nederlandsch Genootschap voor Landbouwwetenschap.
Dinsdag 5 Juli v.m. Aardappeldag (N.A.K.).
n.m. Demonstraties te velde.

n.m. Phytopathologendag (Plantenziektenkundige Vereeniging en Commissie
voor Phytopathologie).

Donderdag 7 Juli v.m. Voordracht over de Normalisatie van grondsoorten (Nederl.
Genootschap voor Landbouwwetenschap) en een voordracht over Landbouwkli-
matologie (Ned. Genootschap v. Landbouwwetenschap).

n.m. eenige voordrachten over Landbouwklimatologie (Ned. Genootschap v.
1 .andbou wwetenschap).

Vrijdag 8 Juli v.m. Eenige voordrachten der Maatschappij voor Diergeneeskunde,
n.m. Eenige voordrachten der Zoötechnische Vereeniging.
Sluiting Landbouwweek omtrent 5 uur n.m.

Gedurende de maand Maart zijn de volgende vrijwillige bijdragen in dank ont-
vangen : afdccling Zuid-Holland ƒ 50.—; een eerelid ƒ 15.—, totaal ƒ 65.—.

Zending van een bijdrage kan geschieden hetzij door storting op giro No. 173327
van ondergeteekende, hetzij door zenden van een postwissel.

Kort Verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur, gehouden op Zaterdag
19 Februari 1938 des morgens om 10.15 in Hotel Terminus te Utrecht.

Behalve het lid H. Venema, die door een gelijktijdig te houden vergadering van
de afd. Groningen-Drenthe. waarvan hij voorzitter is, verhinderd was, waren alle
leden aanwezig.

De voorzitter Prof. Dr. H. Schornagel, opende deze vergadering met een kort
woord van welkom aan de leden, in het bijzonder aan den nieuwen ondervoorzitter.
Dr. C. Brands, en aan die leden, die voor het eerst als afgevaardigde op een verga-
dering van het Hoofdbestuur aanwezig waren. B:halve het lid H. J. Odé, die reeds
gedurende een 6-jarige periode de afd. Gelderland-Overijssel vertegenwoordigd
had en nu de afd. N. Holland vertegenwoordigde, waren dit de leden : Dr. J. Buiten-
huis voor de afd. Overijssel, Dr. R. van Santen voor de afd. Gelderland-Overijssel
en Dr. J. G. C. van Vloten voor de afd. Militaire Paardenartsen. De voorzitter
sprak daarbij de wensch uit. dat de samenwerking met deze leden steeds even prettig
zal zijn als deze steeds in het H.B. geweest is.

de vraag gesteld of er. in verband met het toen medegedeelde over de besprekingen
met den Raad van Beheer op Kynologisch Gebied al opgaven binnen gekomen waren
over te houden tentoonstellingen.

De secretaris deelde mede, dat hij voor dit jaar nog geen opgaven ontvangen had,
maar dat er ook nog geen groote tentoonstellingen gehouden zijn ; wel is hier en daar
een plaatselijke, ééndaagsche tentoonstelling gehouden, maar bij deze komen geen
stands en geen advertenties in de catalogi voor.

Ook deelde de secretaris mede, dat hij bezocht had de pluimveetentoonstelling
Avicorni, gehouden te Amsterdam in December 1937 ; op deze tentoonstelling, die
gehouden werd onder toezicht van den Raad van Beheer op pluimveegebied, was
geen enkele stand aanwezig, waarop geneesmiddelen of sera en entstoffen aan leeken
verkocht werden. Er was één stand, die alleen middelen verkocht tegen huidpara-
sieten, waartegen geen bezwaar is ; in de catalogus was één advertentie, afkomstig
uit België, waartegen misschien bezwaar te maken zou geweest zijn en waarop ook de
aandacht gevestigd is van den secretaris van den Raad. In vergelijk met vroeger was
dat een groote vooruitgang.

Op de laatst gehouden Jaarbeurs te Utrechl was in de Agrarische afdeeling
een stand van de N.V. Bogena ter aanbeveling van haar geneesmiddelen : door voor-
zitter en secretaris was hierover een bespreking gehouden met den secretaris van de
Koninklijke Nederlandsche Jaarbeurs ; na die bespreking en na nog verstrekte
schriftelijke mededeelingen was door den secretaris van de Jaarbeurs bericht, dat
deze aangelegenheid zou behandeld worden in de eerstvolgende vergadering van
den Raad van Beheer ; de resultaten hiervan zijn nog niet bekend.

Ook werd gevraagd naar den stand van de werkzaamheden van de in de vorige
vergadering samengestelde commissie, bestaande uit de heeren Prof. Dr. G. M.
van der Plank, Dr. C. Brands en J. Kranenburg, die een onderzoek zou instellen
in verband met de door den Diergeneeskundigen Kring Utrecht gestelde vraag
over de waarde van de paardentractie tegenover de motortractie.

Na mededeeling hierover werd besloten voor het verder uitwerken van deze
aangelegenheid een prijsvraag uil ie schrijven, uitgaande van en beloond wordende
door het D. F. van Esveldfonds. Als commissie ter beoordeeling van eventueel
ingekomen antwoorden werd de reeds bestaande commissie verzocht, door wie
ook de voorwaarden van deelneming zullen worden vastgesteld.

1. een dankbetuiging van Mevr. J. G. Hoogland-Diks voor de bewijzen van deel-
neming ondervonden bij het overlijden van haar Man, Dr. H. J. M. Hoogland :

2. een dankbetuiging van Mevr. E. van Eck-van der Lee voor de bewijzen
van deelneming ondervonden bij het overlijden van haar Man. Mr. J. L. van Eck :

3. een dankbetuiging van Dr. A. ten Sandf. voor de belangstelling betoond bij
zijn afscheid van \'s Rijks dienst en voor de hem daarbij verleende onderscheiding :

4. een dankbetuiging van Dr. C. P. A. Dieben voor de buitengewone wijze, waarop
hij, als vertegenwoordiger van de Nederlandsch-Indische Vereeniging voor Dier-
geneeskunde, bij de herdenking van het 75-jarig bestaan der Mij., door het Hoofd-
bestuur ontvangen is ;

5. een dankbetuiging van Prof. Dr. L. Geurden le Gent voor de schitterende
ontvangst die hem. als vertegenwoordiger van de Vlaamsche Dierenartsenvereeniging.
bij de herdenking van het 75-jarig bestaan der Mij. is ten deel gevallen :

6. een dankbetuiging namens het Diergeneeskundig onderwijs aan de Universiteit
te Gent voor de gastvrije en hartelijke ontvangst bij de herdenking van het 75 jarig
bestaan der Mij. van den voorzitter. Prof. Dr. J. de Regt ;

7. een dankbetuiging van het bestuur van den Diergeneeskundigen Studentenkring
voor de verleende hulp en de prettige samenwerking, die het in 1937, speciaal mei
het organiseeren van de jongste feestelijkheden, van het H.B. heeft mogen ontvangen :

8. een dankbetuiging van Prof. Dr. H. Jakob te Giessen voor de hem verleende
onderscheiding van correspondeerend lid der Mij., welke onderscheiding door hem

des te meer gewaardeerd werd. daar hij nog door talrijke vriendschappelijke banden
met vele leden van de Mij. verbonden was ;

g. een dankbetuiging van Dr. E. Leijnen te Brussel voor de hem verleende onder-
scheiding van correspondeerend lid der Mij., op welke onderscheiding hij geenszins
had durven rekenen ;

to. een dankbetuiging van Prof. Dr. I\'. J. du Toit te Onderstepoort voor de hem
verleende onderscheiding van correspondeerend lid der Mij., in welke onderscheiding
hij een bewijs zag van de belangstelling van onze Mij. in de ontwikkeling van de
Veeartsenijkunde in Zuid-Afrika :

11. een schrijven van den Heer H. A. Martens te Heemstede, waarbij namens
de familie dank betuigd werd voor het voornemen van de Mij. om den Kolonel-
Paardenarts J. N. Ballangée te benoemen tot eerelid van de Mij. en voor de waar-
deerende woorden, die de voorzitter gewijd had aan de nagedachtenis van den Heer
Ballangée;

12. een dankbetuiging van het Bestuur van den Diergeneeskundigen Studenten-
kring voor de door het H.B. verleende bijdrage in de kosten van het gehouden
iste Lustrum van den Kring :

13. een schrijven van collega E. Rutgers te Vriezenveen, waarin hij mededeelt,
dat hij zijne herbenoeming tot plaatsven . lid van den Gentralen Raad gaarne aan-
neemt ;

14. een schrijven van Prof. G. F. van Oijen mededeelende, dat hij in de vergadering
van het Nederlandsch Congres voor Openbare Gezondheidsregeling, gehouden
17 December 1937, gekozen is als bestuurslid, aangewezen door de leden van het
Congres. Tot nu toe was Prof. van Oijen bestuurslid als vertegenwoordiger van onze
Mij., die van dat Congres medebesturende vereeniging is. Omdat het nu mogelijk
was een tweede dierenarts in het bestuur van dat Congres te doen zitting nemen,
verzocht Prof. van Oijen hem van die v ertegenwoordiging te ontheffen en een andere
vertegenwoordiger aan te wijzen.

Besloten werd Prof. van Oijen, onder dankbetuiging, eervol te ontheffen van zijne
vertegenwoordiging en collega ,). P. van der Slooten te Utrecht te verzoeken die
plaats te willen innemen.

15. een schrijven van de Afd. Overijssel, waarin zij wijst op de voor haar be-
staande onmogelijkheid om het onderzoek bij de tuberculose-bestrijding te kunnen
verrichten zonder gebruik te maken van een druppelaar : door hel gebruik maken
van dien druppelaar kan zij, gezien de in Overijssel voorkomende plaatselijke
omstandigheden van kleine verspreide bedrijfjes in modderwegen, meer tijd besteden
aan het clinisch onderzoek van de reageerende dieren, waardoor tevens het onderzoek
meer serieus en op tijd kan gedaan worden. Dit bezwaar doet zich dit jaar nog te
meer voor, omdat door de hoogere door de Regeering beschikbaar gestelde subsidie,
voor vele B.-leden de gelegenheid geboden wordt om als A-lid aan de bestrijding
deel te nemen.

Zij verzoekt daarom met de meesten nadruk deze zaak zoo snel mogelijk in het
H.B. aan de orde te willen stellen en den Directeur van den Veeartsenijkundigen
Dienst met haar standpunt en hare argumenten op de hoogte te willen brengen.

Zooals bekend staat het H.B. op het standpunt dat de tuberculose-bestrijding,
wil zij goed geschieden, geheel moet worden verricht door de dierenartsen, dus
zonder hulp van den druppelaar. Daarvoor zijn verschillende motieven : als zoodanig
werden o.a. genoemd :

1. De bij het tuberculineeren toegepaste ophthalmo-reactie is een in het dierlijk
lichaam ingrijpende verrichting, waarvan de aard en de omvang niet door een
druppelaar, als zijnde een leek, kunnen worden gegrepen of beoordeeld, zoodat het
vanzelf spreekt, dat de druppelaar zich omtrent alle in het algemeen bij de tuber-
culinatie voordoende vragen geen juist oordeel kan vormen.

De bij de te tuberculineeren dieren voorkomende afwijkingen als b.v. conjunctivitis
en overige afwijkingen in den gezondheidstoestand, die de tuberculinatie op dat
oogenblik niet gewenscht maken, omdat deze afwijkingen van invloed kunnen zijn

op den uitslag van de tubereulinatie, kunnen door een druppelaar dus niet beoordeeld
worden en hij kan niet bepalen of deze afwijkingen inderdaad de tubereulinatie
ongewenscht maken ; miswijzingen zullen dus van dit Ieek-zijn het gevolg moeten
zijn.

2. Door het in handen geven van de tuberculine aan den druppelaar ontstaat de
mogelijkheid, dat deze van die tuberculine ook gebruik kan maken bij onderzoekingen
die geheel buiten het kader van het gewone tuberculose-onderzoek vallen, b.v. bij
dieren, die bestemd zouden zijn voor uitvoer.

3. Worden voor stallen attesten afgegeven van ..tuberculose-vrij" en is op die
stallen het onderzoek gedaan met behulp van een druppelaar, dan geeft de dierenarts
een verklaring af over de resultaten van handelingen, die door hem zelf niet zijn
verricht en waarvoor hij toch de volle verantwoordelijkheid draagt.

4. Het gebruik maken van den druppelaar werkt de toename van de kwakzalverij
in de hand. In de provincie Friesland b.v. waar eerst bestond de controleur, thans
nog de druppelaar, is bij vele veehouders de meening ontstaan, dat andere z.g.
routine-werkzaamheden ook aan leeken zouden kunnen worden overgelaten. Het
is dan ook gebleken, dat in de laatste tijden bij de veehouders meer de drang is ont-
staan om voor verschillende diergeneeskundige werkzaamheden hulp te zoeken bij
leeken ; daardoor wordt toch ontegenzeggelijk de gezondheidstoestand van den
veestapel benadeeld.

5. Bij arrest van den Hoogen Raad der Nederlanden van 10 April 1933 No. 35680
is o.m. vastgesteld, dat de inenting van vee naar haren aard behoort tot de uitoefening
der veeartsenijkunst.

Bij vonnis van de Arrondissements-Rechtbank te Leeuwarden van 3 ,|uni 1936
No. 396/238 is o.m. vastgesteld, dat een verdachte, door het tegen betaling tuberculi-
neeren van runderen, teneinde van een aantal runderen vast te stellen of deze tuber-
culineus waren geinfecteerd, de veeartsenijkunst had uitgeoefend, omdat dit tuber-
culineeren (het betrof de ophthalmo-reactie) te beschouwen is als inenten in den zin
van art. 1 2e lid van de Wet van 8 Juli 1874 S. 98 : de verdachte werd deswege straf-
baar verklaard.

Krachtens deze beide aangehaalde uitspraken zijn derhalve de druppelaars, als
verrichtende een inenting van vee, strafbaar, zoodat het op grond daarvan feitelijk
aan een dierenarts niet geoorloofd is gebruik te maken van de hulp van een druppc-
laar.

Bij de bespreking van dit onderwerp werd ook nog gewezen op den abnormalen
toestand, die dit najaar heeft bestaan in verband met het uitgebreide optreden
van het mond- en klauwzeer, waardoor met de bestrijding eerst veel later dan onder
normale omstandigheden kon begonnen worden.

Het H.B. besloot dan ook, onder mededeeling van de hierboven genoemde motieven
aan de afdeeling te berichten, dat het zich niet met het door de afdeeling gedaan
verzoek vereenigen kon. Mocht de afdeeling het toch wenschelijk blijven achten
om den Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst in kennis te stellen met haar
argumenten voor het behoud van den druppelaar, dan zal het H.B. een afschrift
van het schrijven van de afdeeling aan genoemden directeur zenden, maar daar
tegelijkertijd bijvoegen een schrijven van het H.B. met mededeeling van zijn meening
in zake deze aangelegenheid.

16. Van Dl\'. R. H. van Gelder te Amsterdam, die door de gemeente Amsterdam
was aangewezen als hoofd van den veterinairen luchtbeschermingsdienst aldaar,
was een schrijven ontvangen in zake die luchtbescherming.

In dat schrijven deelde hij mede, dat hij van meening was, dal het op den weg
van de Mij. zou liggen om het vraagstuk van de luchtbescherming, voor zoover die-
renartsen daarbij betrokken zouden kunnen zijn. nader onder de oogen te zien,
opdat algemeene voorschriften zouden kunnen worden opgesteld en eventueel
cursussen ter voorlichting zouden kunnen worden gehouden.

In aansluiting aan dat schrijven had het D. B. zich gewend tot den Minister van
Binnenlandsche Zaken met het verzoek te mogen vernemen of voor den lucht-

beschermingsdienst voor de dieren al voorschriften bestaan en zoo ja, of deze dan ter
kennis van het H.B. zouden kunnen worden gebracht. Na kennisname van dit
schrijven van het D. B. had Dr. van Gelder nog medegedeeld, dat hij van meening
was, dat de Mij. niet moet afwachten wat autoriteiten op dat gebied zullen gaan doen,
maar het initiatief moest nemen om met een reglementeering of met voorschriften
te komen, die dan als leiddraad zouden kunnen dienen voor het veterinaire deel
van de luchtbescherming. Aangezien op het dd. 29 December 1937 aan den Minister
verzonden schrijven nog geen antwoord ontv angen was, werd besloten zich hierover
opnieuw tot den Minister te wenden.

17. Collega H. H. J. Frederiks te Texel had een schrijven gezonden, waarin voor-
gesteld werd een commissie aan te wijzen, die de kwakzalversmiddelen zou verzame-
len, deze liet onderzoeken aan de Rijksseruminrichting en daarna de bestanddeelen
en de therapeutische waarde ervan zou publiceeren in ons Tijdschrift eventueel
in de groote pers. Hij meende dat een proef in deze richting niet andeis dan goed
kon doen aan de bestrijding der kwakzalverij.

Besloten werd dit schrijven ter afdoening te stellen in handen van de commissie
voor onderzoek en bestrijding der kwakzalverij.

18. De secretaris van de Commissie voor Inventarisatie van Natuurwetenschappe-
lijke Tijdschriften in Nederlandsche Bibliotheken, over welke commissie reeds mede-
deeling gedaan is in het verslag van de vergadering van het H.B. van 3 Juli 1937,
had bericht, dat gebleken was dat voor het drukken van 500 of meer exemplaren
van die Inventarisatie niet voldoende bijdragen waren ingekomen. Er was nu besloten
tot het deponeeren van één niet gedrukt exemplaar op een centraal punt, welke exem-
plaar dan ter algemeene raadpleging beschikbaar was. De kosten hiervoor zouden
bedragen ƒ2500.— tot ƒ 3000. —. welk bedrag zij wilden trachten bij elkaar te krijgen
door een aantal bijdragen.

In afwijking van het in Juli genomen besluit werd besloten om, nu de noodige
kosten voorloopig veel minder zullen zijn, hier voor een bijdrage te geven gedurende
•2 jaar van ƒ 25.—.

19. De regelingscommissie van de Nederlandsche Landbouwweek te houden
in Juni-Juli van dit jaar te Wageningen, had een vragenlijst ingezonden, waarin
o.m. verzocht werd of onze Mij. ook wilde medewerken aari het organiseeren van die
weck en zoo ja, dan te willen opgeven de onderwerpen, die men daar behandeld
zou willen zien.

Besloten werd te trachten aan die week deel te nemen door het uitnoodigen van
een tweetal sprekers, die zich daarvoor beschikbaar zouden willen stellen.

20. De Redactie van het Jaarboekje had een schrijven ingezonden over de uit-
voering van het in de laatste algemeene vergadering der Mij. genomen besluit over
het doen instellen van een onderzoek over de uitgave van een handleiding ten dienste
van de administratie der diergeneeskundige praktijken en over het voorstel van Dr.
A. W. A. Bos betreffende een uitbreiding van het Jaarboekje.

De Redactie verklaarde in dat schrijven bereid te zijn een nader onderzoek te gaan
instellen over de inrichting van de administratie der praktijken, over het verzamelen
van gegevens voor de aangifte voor de personeele, inkomsten- en vermogensbelasting
en het geven van gegevens in v erband met het Rijksreisbesluit. Met het verzoek van
Dr. Bos in zake opname v an verschillende onderwerpen in het Jaarboekje kon de
Redactie zich niet vereenigen. Of deze gegevens in een afzonderlijke uitgave zullen
verschijnen of dat zij zullen worden opgenomen bij het Jaarboekje, was voor het 00-
genblik nog niet te beslissen.

Het H.B. kon zich met de wijze van uitvoering van het voorstel van de afd.
N.-Brabant op de hier boven aangegeven wijze vereenigen, zoodat besloten werd
aan de Redactie te verzoeken tot nadere uitwerking ervan over te gaan.

in zake een ingebrachte klacht wel te willen publiceeren in het Tijdschrift, met

weglating van namen ; besloten werd aan dal verzoek te voldoen. Die publicatie
heeft reeds plaats gehad in het Tijdschrift van 15 Maart j.1. blz. 299.

b. een schrijven, waarin gewezen werd op het feit, dat het gesprokene over een be-
paald onderwerp op de laatste algemeene vergadering aangehaald was in een ander
tijdschrift en dat de bron hiervoor was geweest de notulen van die algemeene ver-
gadering.

Het leek den C. R. wenschelijk om in het vervolg overname van dergelijke bespre-
kingen te voorkomen : dit zou kunnen geschieden door Maatschappij-zaken, dus
notulen, publicaties van den C. R. enz. op te nemen op een los inlegblad bij het
Tijdschrift en daarop te vermelden „uitsluitend len dienste en ten behoeve van de
leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde" : de niet-leden van de Mij.
zouden dan een Tijdschrift krijgen zonder inlegblad.

Al was er voor het voorstel van den C. R. wel iets te zeggen, toch meende het H.K.
dat de nadeelen, verbonden aan die uitvoering, grooter zouden zijn dan de voordeelen.
Bij het voldoen aan dat vei zoek zou toch nog. gezien de ervaring bij zelfs onder
couvert gezonden circulaires, geen enkele zekerheid bestaan, dal die zaken alleen
ler kennis van de leden kwamen : het H.B. besloot dan ook niel aan het verzoek
te voldoen.

Hierop had plaats de ballotage van een 13-ial nieuwe leden, van wie de namen
reeds vermeld zijn in het Tijdschrift van 15 Maart j.1. blz. 296.

Ter voldoening aan art. 33 van het Huish. Reglement werd besloten aan de ald.
Utrecht te verzoeken de rekening en verantwoording van den penningmeester voor
de Mij. en haar fondsen vóór 1 April a.s. te willen nazien, terwijl voor hel nazien
van de rekening en verantwoording van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde en
van het Diergeneeskundig Jaarboekje, welke controle geschiedt door een der leden
van het H. B.. collega ten Thije verzocht werd.

Hel door de Vereeniging van keuringsveeartsen in Groningen en Drenihe inge-
zonden huishoudelijk reglement werd door hel H.B. goedgekeurd.

Van de commissie voor onderzoek en bestrijding der kwakzalverij was een uit-
voerig schrijven ingekomen, in welk schrijven verschillende wenschen naar voren
werden gebracht om te trachten te komen tot uitvoering van het in 1934 door de
algemeene vergadering aangenomen rapport van de commissie. Zooals bekend,
was de uitvoering van de wenschen van dat rapport tijdelijk uitgesteld in verband
met te houden internationale besprekingen bij den Volkenbond. Nu die onderhande-
lingen echter niet tot het gewenschte resultaat geleid hebben, meende de commissie
aan het H.B. te moeten voorstellen, zelf tot uitvoering van dat rapport over te gaan.

In haar schrijven had de commissie medegedeeld van meening te zijn, dat de werk-
zaamheden der commissie zich moesten beperken binnen de Mij., zoodat voor hetgeen
hiervoor naar buiten zal moeten geschieden, dit gevraagd zal worden aan hel H.B.;
de commissie meende dus alleen te moeten blijven een commissie van advies aan het
H.B. ; hiermede werd door het H.B. accoord gegaan.

Het H.B. besloot aan de meeste door de commissie naar voren gebrachte wenschen
te voldoen en deze ter zijner lijd tot uitvoering trachten te brengen.

Daarna had een bespreking plaats over het ontwerp voor een Gode voor dieren-
artsen, ingediend door de daarvoor bestaande commissie ; bij deze bespreking
waren ook aanwezig voorzitter en secretaris van den C. R.

Zooals reeds in het kort verslag van de H.B.vergadering van 20 October 1937
was medegedeeld, was besloten dat door het D.B. een resumé zou worden gemaakt
van de ingekomen opmerkingen op dat ontwerp van de leden van het H.B. en van
den C R. Dit resumé alsmede het daarop door de commissie gezonden antwoord
was het onderwerp van de gehouden besprekingen.

Besloten werd dat door het D.B. in een met de commissie te houden bespreking
de verschillende in de vergadering van het H.B. naar voren gebrachte wenschen
over de samenstelling van die Code aan de commissie zouden worden kenbaar
gemaakt.

dactie van het Tijdschrift, ingaande i Juli a.s., was in de laatste vergadering van het
H.B. aan het D.B. verzocht de kwestie van den secretaris-ambtenaar op nieuw onder
de oogen te zien en zoo mogelijk met een voorstel voor deze vergadering te komen.
Door het D.B. was daarom bij het H.B. ingediend een voorstel tot wijziging van het
secretariaat. Hierbij bleken zich twee mogelijkheden voor te doen.

Het aanstellen van een vol-ambtelijk secretaris, d.w.z. een secretaris, die geen lid
is van het H.B. en verplicht is te wonen in het gebouw van de Mij., zou de volgende
kosten met zich brengen.

Het salaris van dien ambtenaar zou dan gesteld moeten worden op ƒ 5000.—,
terwijl tevens een regeling getroffen moest worden voor het aan dien ambtenaar
of diens weduwe te verleenen pensioen. Was de leeftijd van dien functionaris 30 jaar.
dan zou daarvoor gevorderd worden een jaarlijksche bijdrage van f 736.86, op 40-
jarigen leeftijd ƒ 1069.04. Met de rente van de koopsom van het huis, met de kosten
verbonden aan onderhoud, belasting, telefoon enz., met de kosten van het salaris van
een typiste en de kosten van drukwerk, zou dit bij 30-jarigen leeftijd in het geheel
gaan bedragen ƒ 7736. 86 per jaar. Hiervan zouden af te trekken zijn de huur-op-
brengst van het bovenhuis en de bijdrage in het pensioen, tezamen ƒ 825.—, zoodat
de totale kcsten zouden bedragen ongeveer ƒ 7000.—.

De tweede bestaande mogelijkheid is, dat aan den tegen woord igen secretaris de
werkzaamheden van de administratie van het tijdschrift worden opgedragen : deze
werkzaamheden kunnen echter door den secretaris niet verricht worden, zonder dal
hij daarbij een, typiste tot hulp krijgt ; de kosten hieraan verbonden bedragen, bij
gelijkblijvend salaris, met inbegrip van bijkomende onkosten en kosten van drukwerk
ƒ4250. . Aan deze hoogere uilgaven zijn echter geen hoogere kosten voor de Mij.
verbonden, omdat door het bedanken van l)r. Vrijburg vrijkomt diens salaris
als- redactielid-administrateur, wat een bfsparing geeft van ƒ 600.—, zoodat zelfs
de onkosten verminderen met een bedrag van rond ƒ 200. . Bij het overgaan tot
dit laatste voorstel wordt wederom een stap verder gegaan in de richting van het
secretariaats-rapport.

In de laatste algemeene vergadering was door dl\' afd. Z.-Holland medegedeeld,
dat zij de aangevraagde J 300. voor den secretaris van den Centralen Raad slechts
voor één jaar zou willen toestaan, omdat zij meende, dal de secretaris van de Mij.
ook belast zou moeten worden met het secretariaat van den C.R. : dit ging de afdee-
ling niet om het financieele voordeel, dat daaraan verbonden zou zijn, maar het
meest om te komen tot nog verdere uitwerking van het secretariaats-rapport.

Door het D.B. was daarov er de meening gevraagd van den C.R., die dit echter
op grond van verschillende technische bezwaren en omdat de Raad er geen financieel
v oordeel van beteekenis in zag. meende te moeten ontraden : in elk geval zou nu tot
die samenvoeging niet kunnen worden overgegaan, omdat deze aangelegenheid
voor i Juli moest worden beslist en voor het laatste reglements-vvijziging noodig was.

Door het H.B. werd besloten zijn goedkeuring te hechten aan het 2de voors\'el,
waarover ook door de Redactie van het Tijdschrift een gunstig advies was uitgebracht;
aan den secretaris van de Mij. zal dus met ingang van t Juli a.s. de administratie
van het Tijdschrift worden opgedragen, terwijl hem voor de uitvoering daarvan
een technische hulp ter beschikking zal worden gesteld.

Besloten werd dat de Mij. zich zal laten inschrijven als lid van het 13de Internatio-
naal Veeartsenijkundig Congres, dat dit jaar Augustus in Zurich zal worden gehouden,
terwijl door de Mij. een afgevaardigde naar dat Congres zal worden gezonden.

Bij de rondvraag werd nog een mededeeling gedaan in v erband met het gehouden
pullorum-onderzoek, dat de erkende fokkers dit jaar verplichtend moesten laten doen
door een dierenarts. Meermalen was daarbij opgevallen, dat op verschillende bedrij-
ven het reactiecijfer o was, waarbij tevens opviel dat de eigenaar van dat bedrijf
zoo goed op de hoogte was van en zoo goed geinstalleerd was voor het onderzoek.
Het vermoeden ontstond daarom dat de eigenaar, voor dat het onderzoek door den
dierenarts plaats had, zelf een onderzoek ingesteld had en de reageerende dieren
had verwijderd. De mogelijkheid kan dus bestaan, dat al was het bedrijf op dat

oogenblik pullorum-vrij, er toch nog infectiekans op het bedrijf bestond, wat later
lot uitbarsting kon komen. De aandacht van de dierenartsen werd hierop gevestigd.

De vergadering telde 16 leden en 1 gast (collega Seyffers) terwijl Dr. Brands
het H.B. vertegenwoordigde. De notulen werden onveranderd goedgekeurd. Enkele
ingekomen stukken en mededeelingen passeerden vervolgens de revue. De rekening
1937 werd goedgekeurd. Was er per 31 Dec. 1936 een saldo van ƒ 188,—, per 31 Dec.
1937 liep dit terug tot ± ƒ 100,—. E11 uit het jaarverslag van den penningmeester
konden wij dan ook beluisteren dat het met de financiën minder goed gaat. hoewel
voor 1938 de contributie nog wel op ƒ2.50 gehandhaafd kon blijven. De jaarlijksche
bijdrage aan hel Ondersteuningsfonds van ƒ 60.— en het feit dat de Afdeeling voor
de vak-organisatie nogal eens onkosten moet maken, zijn debet aan het opdrijven
van de uitgaven. Daarna volgde het jaarverslag van den secretaris.

Tot leden der Advies-Commissies te Amsterdam en Purmerend werden herbe-
noemd resp. Stüven-Heeg en Sieswerda-J. Stapel. De collega\'s Stüven en Sies-
werda memoreerden vervolgens hun ervaringen met diverse koopkwesties. Het was
beiden o.m. gebleken dat er nog steeds collega\'s zijn die veel te lichtvaardig een attest
afgeven en soms attesten waarvan de redactie kant noch wal raakt.

Bij de vrije mededeelingen kregen wij van collega Dr. v. Gelder een uitvoerig
exp\' sé inzake de luchtbeschermingsorganisatie zooals deze in de gemeente Ams\'er-
darn wordt voorbereid en dan bezien vanuit het veterinaire oogpunt. Ook de collega\'s
de Ef.ur en Sieswerda bleken in deze materie min of meer deskundig, en geanimeerde
discussies volgden over brisantbommen, thermietbommen en gasbommen. Uit de
toelichting van Dr. Brands bleek dat de Minister van Binnenlandsche Zaken op dit
terr\' in de leiding heeft en dat er een commissie benoemd zal worden die dit vraagstuk
zal bestudeeren en de noodige richtlijnen aangeven. Algemeen was men van oordeel
dat het noodzakelijk is dat de dierenartsen toch eenigszins moeten weten hoe en wèt
te doen indien hier ooit onverhoopt oorlog uit zou breken.

Na nog enkele vragen en opmerkingen over de tuberculosebestrijding sloot de
voorzitter deze bijeenkomst met een hartelijk woord van dank voor de prettige en
vlotte afwerking der agenda. De secretaris, Rempt.

Deze eerste vergadering der afdeeling in 1938 was slecht bezocht. Na de opening
herdacht de voorzitter allereerst de, sinds de vorige vergadering, aan de afdeeling
ontvallen leden Hoogland en Zweers. Nadat de ingekomen en verzonden stukken
waren behandeld, hield Prof. van der Plank zijn voordracht over ..Productiewaarde-
beoordeeling bij runderen", welke voordracht zeer de belangstelling van de aanwezigen
trok en tot een geanimeerde discussie aanleiding gaf. Het jaarverslag 1937 werd
goedgekeurd.

In verband met het geringe kassaldo, dat einde 1937 slechts ƒ23.— bedroeg,
werd besloten de contributie van de afdeeling te verhoogen van ƒ 1.— op J 2.—.
De penningmeester werd van zijn beheer over 1937 gedechargeerd. Daar collega
de Vries wegens vertrek naar Leiden de afdeeling ging verlaten, werd hij door den
voorzitter hartelijk bedankt voor zijn beheer der afdeelingskas, en in zijn plaats
collega Leopold benoemd.

De secretaris moest periodiek aftreden. Daar hij zich niet meer beschikbaar stelde,
werd collega Petten in zijn plaats benoemd.

De a.s. vacature in de redactie van ons tijdschrift door het bedanken van den
Heer Vrijblrg, vormde een onderwerp van discussie. In het algemeen voelde de
vergadering er veel voor een oud-Indisch collega als candidaat aan te wijzen, en
werden, in dit verband, de namen genoemd van Bubberman en van den Akkfr.

Ten slotte werd besloten, naast deze namen, ook nog den naam van Prol. van der
Plank aan het H.B., als eventueeie candidaten op te geven.

Bij de rondvraag kwam de in Zuid-Holland opgerichte gezondheidsdienst voor
vee ter sprake. Prof. Schornagel gaf, naar aanleiding hiervan, een exposé over
het ontstaan van deze vereeniging. Er werd besloten, zoo mogelijk met de afdeeling
Zuid-Holland in deze kwestie samenwerking te zoeken.

Tenslotte stelde Prof. Schornagel nog een tweetal vragen aan de vergadering.
Allereerst wilde hij vernemen, welke nadeelen het gebruik van een druppelaar voor den
veehouder kan opleveren, dit in verband met het feit, dat men van landbou-
werszijde juist weer wel druppelaars bij de bestrijding van de tuberculose
wilde aanstellen. Daarna bracht hij het afleveren van attesten bij de pullorumbe-
strijding ter sprake, dit naar aanleiding van het feit, daf men bij deze bestrijding
van pluimveehouderszijde bedrog op het spoor is gekomen.

Aanwezig waren 27 leden en 4 introducé\'s. Bij de opening van de vergadering
memoreerde de voorzitter het overlijden van het oud-lid Dr. E. A. L. Quadekker,
die juist 25 jaar geleden onze voorzitter was. Na lezing der notulen en behandeling
van de ingekomen stukken werd collega W. Mf.yers te Zutphen aangenomen als
lid der afdeeling.

Jaarverslag van den secretaris en rekening en verantwoording van den penning-
meester over 1937 werden goedgekeurd ; aan collega G. van Soest werd dank
gebracht voor hetgeen hij in de afgeloopen vier jaar als penningmeester voor de
afdeeling gedaan had, terwijl zijn opvolger, collega I.ok, die op de vorige vergadering
niet aanwezig was, welkom geheeten werd aan de bestuurstafel.

Aangaande het voortzetten van den verkoop der Mavodi-geneesmiddelen wilde
men een afwachtende houding aannemen, terwijl over het verleenen van een subsidie
aan het Ondersteuningsfonds in een nadere vergadering zal worden beslist. Voor
de a.s. vacature in de Redactie van het Tijdschrift werden genoemd Prof. Dr. G. M.
van der Pi.ank en Dr. W. Majoewskv.

Hierna hield collega A. F. Reichman een zeer leerzame inleiding over „Ziekten
van het jonge veulen", waarop een geanimeerde discussie volgde.

Bij de vrije mededeelingen kwamen o.a. in behandeling : pullorum-onderzoek,
een vroeg geval van kopziekte, het programma van de cursussen in paarden- en
rundvee-kennis, een eventueeie cursus in veevoeding en het voorkomen van kwak-
zalvers-advertenties in het Geldersche Landbouwblad.

Voor de volgende vergadering, die gehouden zal worden op een Zaterdag begin
Juni te Arnhem, werd gewezen op de wenschelijkhcid van het houden van een voor-
dracht over luchtbescherming. De secretaris, H. D. Krouwel

Ondergetekende is afwezig tot 25 April. Voor niet-dringende correspondentie
is het adres : J. H. ten Thije, „de Stobbe", Zandweg bij het Hassink, Barchem (Gld.)

Wanneer met spoed een plaatsvervanger gevraagd wordt kan men zich
wenden tot het Pathologisch Instituut (tel. 14491), tot de Interne Kliniek
(tel. 11994) of (na de Paasdagen) tot prof. Krediet (tel. Instituut 14667 en
huis 16034).

Namen en adressen van eventueel beschikbare vervangers zullen op boven-
genoemde plaatsen bekend zijn. De kans op het vrijkomen van vervangers is
intussen gering ; sedert December heeft het bureau met een voortdurend te kort
aan waarnemers moeten werken.

Besluiten ; Benoemingen. Benoemd tot dirigeerend paardenarts, met den
rang van Luitenant-kolonel, Chef van den militairen veterinairen dienst, de dirig.
paardenarts Majoor l)r. H. J. Weekenstroo.

Benoemd tot Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst, levens Veterinair
Inspecteur van de Volksgezondheid, (standplaats den Haag), Dr. K. Reitsma,
Directeur van het Gemeenteslachthuis te Rheden, en Dr. C. J. A. Kerstens,
(standplaats Sittard), Directeur van het Gemeenteslachthuis te Roermond.

Benoemd tot dirigeerend paardenarts, met den rang van Majoor, de Kapitein-
paardenartsen Mr. P. A. van Driest en Dr. H. van Vuuren.

Benoemd tot reserve dirigeerend paardenarts, met den rang van Majoor, de reserve
Kapitein-paardenartsen A. B. Vaandrager, YV. Voorthuysen, Dr. F. A. A. van
Diermen, R. van den Hoek, Dr. F. Lubberink, T. A. Bloem en G. van de Werf.

Blijkens een bekendmaking van den Minister van Sociale Zaken hebben de
volgende slachtingen voor het binnenland in het laatste kwartaal van 1937 plaats
gevonden :

Runderen : normale slachtingen 87.581, noodsl. 3316, gestorven dieren 7797.
Hiervan werden respectievelijk goedgekeurd, voorwaardelijk goedgekeurd en afge-
keurd 86.482, 2211 en 10.001 dieren.

Voor graskalveren bedroegen deze cijfers resp. : 29.303, 327, 3690, 29.189, 267
en 3864. Voor vette kalveren: 25.862, 108, 665, 25.817, 100 en 718. Nuchtere
kalveren : 80.919, 309, 8775, 80.419, 256 en 9328. Eenh. dieren : 7101, 399, 1048,
7194, 210 en 1144. Varkens : 285.200, 732, 9024. 284.978, 657 en 153 kg, 9321 min
153 kg. Schapen : 66.568, 483, 2824. 66.504. 540 en 2831. Geiten in totaal 5623
voor de eerste 3 rubrieken, hiervan werden goedgekeurd 4817, voorw. goedgekeurd
27 en afgekeurd 779 dieren.

Het aantal huisslachtingen bedroeg: 141.961 varkens, 3545 schapen en 1124
geiten.

In de „Nederlandsche Mercuur" van 27 Januari komt, blijkens een mededeeling
in de ,,V. en VI.handel" van 11 Maart j.1., een beschouwing voor over de uniforme
keurloonen, van de hand van den Heer van Keule, waarin deze tot de conclusie
komt, dat, als men met „uniforme keurloonen" bedoelt, dat alleen de werkelijke
keuringskosten voor het geheele land en dus in eiken keuringskring gelijk zullen zijn.
de slachlhuisgemeentcn met deze regeling geen voordeel zullen hebben. Uitgaande
van dit standpunt meent schrijver, dat het middel der uniforme keurloonen wel
eens ernstiger zou kunnen zijn dan de kwaal, die het wenscht te bestrijden, n.1. de
concurrentie, die enkele grootbedrijven ,,in de provincie" de bedrijven in de abat-
toirgemeenten aandoen. Verwacht mag worden, aldus de Heer van Keule, dat het
uniforme keurloon (dus de werkelijke keuringskosten) hóóger zal liggen dan het
bedrag dal thans voor dit doel wordt geheven, in plaatsen met gecentraliseerde
slachtingen (abattoirs, groote grossiersbedrijven, vleeschwarenfabrieken) en waar-
schijnlijk lager dan dat, hetwelk betaald moet worden in de plaatsen met gedecen-
traliseerde slachtingen (plaatsen waar nog „aan huis" wordt geslacht). Dit brengt
voor de slaehthuisgemeenten gevaarlijke consequenties met zich mede. Het behoelt
n.1. geen betoog, dal van het totale bedrag aan keurloonen en slachthuisrechteii
slechts een gering deel mag worden aangemerkt als zuivere vergoeding voor de
keuringswerkzaamheden, omdat deze waar de slachtingen gecentraliseerd zijn
weinig kosten vragen.

Bij uniforme keurloonheffing zal dus naast het zuiver bedrag aan slachtrechten
een hooger bedrag dan (hans aan keurloon moeten worden geheven, zoodat dus het
totaal bedrag aan keurloonen en slachthuisrechten hooger wordt dan thans het
geval is. Hier komt nog bij, dat het invoerkeurloon. dat gelijk mag zijn aan het
bedrag, waarmede het vleesch van ter plaatse afkomstige slachtingen wordt belast,
verlaagd zal dienen te worden,.wanneer het principe „slachthuis en keuringsdienst
zijn één" wordt losgelaten en de slachtrechten geheel op zich zelf komen te staan.

Het gevolg voor de slachthuisgemeenten zal zijn, dat de invoer ongekende afme-
tingen zal gaan aannemen. Acht de Heer van Keule dus invoering van het uniforme
keurloon een ramp voor de .slachthuisgemeenten en de aldaar gevestigde grossiers
en slagers, niet veel geringer acht hij het nadeel, dat daardoor aan de in de kleinere
bevolkingscentra gevestigde vleeschwarcnfabrieken en grossiers, alsmede aan de
vleeschvoorziening in het algemeen, zou worden gebracht.

In tegenstelling met deze meening schrijft een medewerker van de Vee- en
Vleeschhandel, dat men onder het begrip „uniforme keurloonen" ook de slacht-
rechten moet rekenen. De keurloonen voor aan de openbare slachthuizen geslachte
dieren kunnen, aldus deze medewerker, niet gezien worden los van de slachtrechten.
Zou de regeering voorstellen om alleen het zuivere keurloon gelijk te schakelen,
dan blijven de openbare slachthuizen gehandicapt tegenover de particuliere slach-
terijen en wel vanwege het slachtrecht. Wil men dus alle bezwaren van de unifor-
meering ondervangen, dan moeten niet alleen de keurloonen. maar ook de slacht-
rechten zooveel mogelijk gelijk gemaakt worden.

Voor hel gelijkschakelen der keurloonen zijn voldoende motieven aan te voeren.
De vraag is nu echter, of deze motieven ook gelden voor het gelijkschakelen der
slachtrechten, daar deze betrekking hebben op commtrcieele handelingen en op
diensten, die de overheid den gebruiker van hel abattoir bewijst. Hierbij moet men
nog in het oog houden, dat de overgroote meerderheid der abattoirgebruikers tot
het gebruik van deze diensten niet vrijwillig, maar slechts gedwongen is overgegaan.
Terwijl velen hun eigen slachtplaatsen hadden, verplichtte de overheid hen op
hygiënische gronden tot het gebruik van hel openbaar slachthuis. Het moge wel
een feit zijn, schrijft de medewerker, dat daarmede voor den slager de zorg verviel
om de eigen slachtplaats verder te onderhouden, dit neemt niet weg, dat hij in het
algemeen door het slachten aan hel abattoir zwaarder werd balast, terwijl hij zich
dan nog moet neerleggen bij de vergoedingen, die de overheid hem gelitft op te
leggen. Hiertegenover kan men stellen, dal het niet aangaat den zelfslachtenden
plattelandsslager te belasten met een deel van dr kosien der sledelijke slachthuizen,
waarop de gelijkschakeling der slachtloonen eenigszins neerkomt. Echter dient men
hierbij ook weer te bedenken, dat aan den anderen kant uniformeering van het keurloon
ten slotte beteekent, dat de slager, die aan een abattoir slacht (waar dus de keuring
gecentraliseerd is en dus per dier niet zoo kostbaar) mee moet betalen aan de dure
keuring ten plattelande met zijn gedecentraliseerde slachtingen. Dit feit compenseert
het bezwaar, dat men tegen een gelijkschakeling der slachtrechten kan hebben,
aanzienlijk.

Wij aarzelen dan ook niet, aldus schrijft de V. en Vleeschhandel, om onder
zekere voorwaarden de vraag, of door gelijkschakeling der slachtrechten gestreefd
moét worden naar hel tegengaan van een voorsprong van die bedrijven, welke niet
verplicht zijn v an de diensten der openbare slachthuizen gebruik te maken, bevesti-
gend te beantwoorden. Deze gelijkschakeling mag ec hter evenmin leiden lot hei
omgekeerde : een voorsprong der abattoirs.

a) Keurloonen en slachtrechten worden als een geheel beschouwd. Men kan b.v.
spreken van „keur- en slachtgeld\'.

b) Dit keur- en slachtgeld wordt zoodanig gedifferentieerd, naar den aard dei-
verschillende keuringskringen, dat de kosten, die op het artikel vleesch door het
slachten en keuren vallen, over het geheele land practisch gelijk zijn.

c) Het invoerkeurloon vervalt, met vrijlating aan de gemeenten, om een invoer-
keuring in het belang der vleeschhygiëne toe te passen.

De gemeente Tubbergen gedwongen tot aansluiting bij de Nederl.
Therm. Chemische Fabrieken.

In de gemeente Tubbergen geschiedde tot nog toe het onbruikbaar maken van
afgekeurd vleesch, enz. niet in een destructor, hoewel dit bij art. 61 van het K.B.
van 5 Juni 1920 verplichtend is gesteld en van deze verplichting geen ontheffing
is verleend.

In verband met deze onvoldoende naleving der tot uitvoering van de vleesch-
keuringswet gegeven voorschriften hebben Gedeputeerde Staten van Overijssel
besloten vóór te schrijven, dat de verordening op den keuringsdienst van vee en
vleesch in de gemeente Tubbergen behoort te worden aangevuld als door hen nader
omschreven, terwijl Gedep. Staten hebben bepaald, dat deze beslissing behoort
te worden uitgevoerd binnen een maand nadat deze onherroepelijk is geworden.

In de laatst gehouden raadsvergadering is daarna besloten, bij de Kroon in beroep
te gaan van dit besluit van Gedep. Staten, waarbij de gemeente bij verordening
gedwongen wordt zich aan te sluiten bij de Nederl. Thermo-Chemische Fabrieken
te Bergum.

Blijkens een bericht in de N.R.Gt. besloot de commissie van toezicht op den
vleeschkeuringsdienst voor den Kring Weesp, waaronder vallen de gemeenten
Weesp, Weesperkarspel, Muiden, Nigtevecht en Nederhorst den Berg, om nog dit
jaar een belangrijke reorganisatie van den dienst in te voeren. De directeur van den
dienst, collega Leenheer, zal den dienst met pensioen verlaten. Daarna wil de
commissie overgaan tot het aanstellen van een directeur, die geen particuliere prak-
tijk als veearts uitoefent, zooals met den tegenwoordigen directeur wel het geval is.

De Inspecteur neemt, naar het bericht meldt, het standpunt in, dat de keurir.gs-
kring Weeesp niet van zoo\'n grooten omvang is, dat een directeur en een hulpkeur-
meester (zooals tot nu toe het geval was) aan dien dienst verbonden behoeven te
zijn. Het ligt daarom in het voornemen, wanneer de huidige directeur gepension-
neerd wordt, ook tegelijkertijd den hulpkeurmeester op wachtgeld te stellen.

In een onderhoud met den wethouder werd gevraagd, of aansluiting van den
kring Weesp bij den naburigen kring mogelijk was en in dit verband werd genoemd
Abcoude. Aldaar is de keuringsdienst onder leiding van een veearts, die ook parti-
culiere praktijk uitoefent. Het is mogelijk, dal deze bereid zou zijn, zijn praktijk
los te laten en zich te Weesp te vestigen. Aansluiting bij Bussum of Naaiden werd
onder de gegeven omstandigheden niet de meest gewenschte oplossing geacht.

Verhuisd: H. Th. Meyer, van Schijndel naar Boxtel, Breukelscheslraat 15:
tel. 164.

(I it het Laboratorium voor Medisch-Veterinaire Chemie der Rijksuniver-
siteit te Utrecht. Directeur: Prof. Dr. B. Sjollema).

BIOCHEMISCHE ONDERZOEKINGEN OVER HET MECHA-
NISME DER AUTONOME REGULEERING BIJ HET RUND

In aansluiting op onderzoekingen over storingen van het vegetaiief-
endocrine stelsel bij het rund, waarmede, zooals bekend is, Prof. Sjol-
lema en schrijver dezes zich sedert verscheidene jaren bezig houden,
werd o.a. het mechanisme der autonome reguleering nader onderzocht.
Dit geschiedde door middel van proeven met normale koeien en jonge
kalveren, zoomede met runderen onder bijzondere omstandigheden, n.1.
gedurende de graviditeit en het puerperium, ten tijde van het bestaan
van kalfziekte (pathologische hypocalcaemie) en tijdens een toestand
van experimenteel opgewekte hyper- en hypocalcaemie. Voor zoover
de uitkomsten dezer proeven van belang zijn voor het probleem der
vegetatief-endocrine storingen bij het rund, werden zij reeds vroeger
medegedeeld. \') De overige uitkomsten werden korten tijd geleden
gepubliceerd¹) of zullen binnenkort het licht zien.²) Voor experimen-
teele gegevens, technische bijzonderheden, theoretische afleidingen en
berekeningen, deze mededeeling betreffend, moge in \'t bijzonder naar
laatstgenoemde publicaties worden verwezen. Het doel van dit artikel
is, meer in het algemeen, een beeld te geven van de resultaten, die tot
dusver door mij, met behulp van wiskundige en chemische analyse-
methoden, ten aanzien van bovengenoemd probleem werden verkregen.

In de hierboven vermelde proeven met runderen werd in de eerste
plaats de invloed bepaald, welke de frequentie van den hartslag onder-
gaat, wanneer pharmaca met z.g. „amphotrope" werking intraveneus
worden ingespoten. (Onder „amphotrope" werking verstaat men een
werking, die uitgeoefend wordt op de beide componenten van het
autonome stelsel, dus zoowel op den orthosympathicus — gewoonlijk
kortweg „sympathicus" genoemd —, als op den parasympathicus —
ook wel aangeduid met „vagus"). Er werden bij deze proeven „groote"
doses calciumzoutcn en adrenaline - welke beide stoffen tot de z.g.
„amphotrope" pharmaca behooren — ingespoten. Op deze wijze kon

¹) B. Sjollema en L. Seekles. Arch. f. Tierheilk. 72, 112 (1937) ; L. Seekles en
B. Sjollema, ibid. 72, 191 (1937); L. seekles. Zeitschr. f. d. ges. exper. Med. 102.
94 (\'937)-

²) L. Seekles. (Een serie mededeelingen in Zeitschr. f. d. ges. exper. Med. (in
druk)).

een 150-tal frequentiekurven worden verkregen, waarvan de vorm
nader werd onderzocht.

Anderzijds werd een kleiner aantal proeven genomen, waarbij werd
nagegaan, op welke wijze de afvloeiing van het door intraveneusen
toevoer van calciumchloride teweeg gebrachte „teveel" aan calcium
in het bloed, tot stand komt. Eveneens werd de beweging van het calcium
in de tegengestelde richting, dus de aanvulling van een „tekort" aan
calcium in het bloed —• door praecipitatie van een deel van het bloed-
calcium door intraveneus ingespoten natriumoxalaat veroorzaakt
onderzocht.

De analyse van de frequentiekurven van het hart na intraveneuse
toediening van adrenaline en van calciumzouten en van de afvloeiings-
kurven van het teveel aan calcium, na intraveneusen toevoer van groote
doses calciumchloride, leerde, dat bij een deel dezer kurven dezelfde
(wiskundige) grondvorm op den voorgrond trad.

Ofschoon deze grondvorm in haar karakteristieke, regelmatige ge-
daante, slechts in ongeveer 10% der ± 150 frequentiekurven werd aan-
getroffen, is zij van zoo bijzonderen aard, dat, zoowel opgrond hiervan,
als wegens de bij uitstek gunstige — slechts weinig gecompliceerde
omstandigheden, waaronder deze kurven blijkbaar ontstaan, deze be-
trekkelijk kleine categorie van „ideale" kurven beschouwd mag worden
als prototype der frequentiekurven in \'t algemeen. Zooals nog zal
blijken, is het ontstaan der z.g. „onregelmatige" kurven, op eenvoudige
wijze uit dezen grondvorm af te leiden. Als schakels tusschen beide
categorieën van frequentiekurven werden bovendien overgangsvormen
gevonden.

De beoordeeling van de uitkomsten geschiedde nu, door met elkaar
te vergelijken :

2. den grondvorm der „ideale" frequentiekurven na toevoer van cal-
ciumzouten ;

3. den grondvorm der „ideale" afvloeiingskurven van het „teveel" aar
calcium in het bloed.

De identiteit en het karakter van den grondvorm der kurven in deze
drie gevallen, eenerzijds en de onderlinge (gradueele) verschillen
anderzijds, stelden mij in staat, met een groote mate van waarschijnlijk-
heid een meening uit te spreken over het wezen van het mechanisme
derautonom? reguleering, in de bovenbedoelde categorie van „ideale"
gevallen.

Teneinde dit te kunnen toelichten, mogen vooraf in het korte eenige
nadere gegevens worden verstrekt omtrent de huidige opvatting aan-
gaande het vraagstuk der autonome reguleering.

Voortbouwende op waarnemingen en beschouwingen van den
VVeenschen pharmacoloog E. P. Pick en den klinicus aldaar, H. Ep-
pinger en hun leerlingen, heeft de Boekarester internist D. Danielopolu
de volgende, voor den mensch geldende, theorie ontwikkeld ^l).

De door het vegetatieve systeem geïnnerveerde organen bezitten een
automotorischen tonus, die een functie is van het orgaanparenchym
en de zelfstandige gangliën, daarin aanwezig. Door dezen automotori-
schen tonus is het automatisme der organen, ook wanneer zij van hun
extraviscerale zenuwen zijn gescheiden, verzekerd. Het functioneele
evenwicht wordt echter door de centrifugale en centripetale zenuwen
onderhouden. De centrifugale vezelen zijn de physiologisch antago-
nistische groepen : de sympathische en de parasympathische groep.
De centripetale vezelen gaan van de organen uit en brengen de indrukken
omtrent de functie der organen naar de centra over. Over dit geheele
stelsel zijn nog gecoördineerde diëcephale centra en de invloed van de
hersenschors werkzaam. Het vegetatieve systeem bevindt zich in een
toestand van voortdurende prikkeling, die „vegetatieve tonus" wordt
genoemd. Het vegetatieve stelsel is ook nog door andere factoren
prikkelbaar („vegetatieve prikkelbaarheid"). De vegetatieve tonus wordt
door twee factoren onderhouden : een peripheren factor, die niet anders
dan de humorale is, welke amphotrope stoffen bevat en een centralen
factor die de werkzaamheid der vegetatieve centra voorstelt.

Er zijn volgens Danielopolu drie wetten, die het vegetatieve zenuw-
stelsel beheerschen.

1. De wet van het amphotropisme. De factoren, die het vegetatieve zenuw-
stelsel beheerschen, onverschillig of het de vegetatieve sloffen der li-
chaamsvochten of de nerveuse factoren (met inbegrip van de reflexen)
zijn, beheerschen de twee antagonistische groepen : den sympathicus
en den parasympathicus.

gemecnen en localen vegetatieven tonus af, of een amphotrope factor
een overwicht zal uitoefenen op de ééne, dan wel op de andere groep.
Dc werking van een amphotropen factor zal des te meer over den sym-
pathicus of den parasympathicus tot stand komen, naarmate de sym-
pathische of dc parasympathische tonus hooger is.

3. De wet van het amphotrope kringmechanisme. Deze omvat de super-
poneering van twee werkingskringen n.1. van een primairen kring
— gevormd door den humoralen factor, in wisselwerking met de vege-
tatieve centra — en een secundairen kring, die den invloed van de
amphotrope organen met interne secretie voorstelt.

Behalve op deze, door Danielopolu verdedigde, theorie, die tallooze
malen in de kliniek werd getoetst, moge nog de aandacht worden ge-

vestigd op het werk, dat door den Keulschen physioloog H. E. Hering *)
en den pharmacoloog G. Heymans ²) te Gent, met hun leerlingen, op
dit gebied werd verricht. Laatstgenoemde onderzoekers kennen, met
betrekking tot de neuro-vegetatieve reguleering, een zeer bijzondere
plaats toe aan het gebied van den sinus caroticus.

Mede in verband met het ingewikkelde karakter der autonome
reguleering, is het niet te verwonderen, dat omtrent het mechanisme
hiervan bij de verschillende onderzoekers geen communis opinio
heerscht.

Het doel van mijn onderzoek was in de eerste plaats inzicht te ver-
krijgen in dc quantitatieve zijde van het reguleringsmechanisme en verder
zoo mogelijk, den aard van de daarbij plaats vindende reactie(s) vast
te stellen.

Hiertoe werd, in tegenstelling met de tot nu toe veelal toegepaste
„statische" methoden van onderzoek — die ons in zekeren zin moment-
opnamen betreffende den toestand van het autonome stelsel verschaffen,
een werkwijze van meer dynamische aard toegepast. Deze methode
heeft niet in de eerste plaats ten doel precies na te gaan op welke wijze
een op zeker tijdstip in het neuro-vegetatieve stelsel (van het hart)
bestaande toestand tot stand komt, doch houdt zich meer in het bijzonder
bezig met het vaststellen van den samenhang eener reeks van toestanden,
die, tijdens een, tengevolge van een bekenden, specifieken invloed
opgewekte verstoring van het z.g. autonome „evenwicht", bij één en
hetzelfde individu, onder zooveel mogelijk gelijke omstandigheden,
kort na elkander ontstaan.

Nu zij hierbij terstond opgemerkt, dat een (wiskundige) betrekking
tusschcn de verschillende termen van een reeks van neuro-vegetatieve
toestanden, op zichzelf beschouwd, ons niet zonder meer een middel
verschaft tot vaststelling van het wezen der reacties, volgens welke
deze toestanden zijn totstandgekomen. De hier toegepaste „dynamische"
methode steil ons o.a. niet terstond in staat aan te geven, of deze reacties
van ehemischen, phvsischen of wellicht nog van anderen — b.v. structu-
reelen — aard zijn. Wel is dit echter — althans in principe — mogelijk,
wanneer men de methode onder bepaalde, bijzondere omstandigheden
toepast (zie verder beneden).

Aangaande de interpretatie der uitkomsten moge verder nog het
volgende worden vermeld. Indien in de bovengenoemde reeks van
toestanden, de, bij den overgang van eiken voorgaanden in den volgen-
den toestand, plaats vindende reguleering, door gelijktijdige beïn-
vloeding van de gezamenlijke — hierboven genoemde — factoren
tot stand komt, dan zal het waargenomen effect een multipel karakter

\') H. E. Hering : Der Bluldruckzüglertonus in seiner Bedeutung fiir den Parasym/ialhicus-
tonus und den Sympathicuslonus, Leipzig, 1932.

^!) C. Heymans, J. J. Bouckaert en P. Regnif.rs : Le sinus carotidien eI la zone
/wmo/ngue cardio-aorlique. Parijs 1933.

Indien echter bij de reguleering vooral slechts één van de factoren
- en dan nog liefst op zoo „natuurlijk" mogelijke wijze (zie verderop) •—
verandert, of indien er één factor een domineerende of reguleerende
plaats inneemt, dan zal het effect voornamelijk een enkelvoudig karakter
dragen. Men zou wellicht in dit geval de voor de betreffende variatie-
reeks der later nog te noemen k-waarden te berekenen strooiing in zeke-
ren zin als maat voor den invloed der overige factoren — met inbegrip
van niet-specifieke, b.v. milieu-invloeden, o.a. van chemischen aard —
kunnen beschouwen.

De dosis adrenaline-hvdrochloride varieerde bij volwassen koeien
tusschen i en 5 mg ; zij bedroeg in de meeste gevallen 2 mg. Aan jonge
kalveren — i 24 uur oud, 30 kg zwaar werd 0.2 mg toegediend.
Het calcium werd als chloride, gluconaat, laevulinaat of glycerophos-
phaat, in doses van ± 11 tot 67,6 mg Ca per kg lichaamsgewicht, in-
gespoten.

Deze hoeveelheden adrenaline en calciuinzouten zijn, wegens de sterke
werking, die zij in de meeste gevallen uitoefenen, als „groote" doses
te beschouwen.

De ,,ideale" vorm der hartfrequentiekurve na intraveneuse
inspuiting van adrenaline en van caleiumzouten

Bij normale, volwassen runderen ontstaat na intraveneuse toediening
van een „geschikte" hoeveelheid adrenaline - b.v. 2 mg — een sterke
stijging der hartfrequentie (eerste phase : „relatieve sympathicuswer-
king"), die meestal slechts \'/₆ tot \'/₂ minuut aanhoudt en dan gevolgd
wordt door een diepe daling der frequentie, die langer duurt (tweede
phase : „relatieve parasvmpathicuswerking") ^l). Gedurende een tijds-
verloop van 15 tot 30 minuten stijgt daarna de hartfrequentie geleidelijk
tot de oorspronkelijke hoogte. Bij jonge kalveren ontbreekt in den
regel, na inspuiting van 0.2 mg adrenaline, de eerste phase. Het ver-
dere verloop der kurve komt qualitatief met dat van volwassen dieren
overeen.

Na intraveneuse injectie van calciumzouten vindt men bij volwassen
runderen en kalveren meestal een bradycardie, die eenige minuten
tot i uur aanhoudt. ²) (Men treft in dit eerste stadium nu en dan ook
wel een stijging der hartfrequentie aan). Een tweede frequentiedaling,
die zich tusschen ongeveer 6 en 45 minuten na de inspuiting manifesteert,
leidt tot een tweede frequentieminimum. Daarna kan een geleidelijke
stijging der hartfrequentie plaats grijpen.

^a) L. Seekles, B. Sjollema en F. C. van der Kaay. Arch. f. Tierheilk. 64. 563
(\'932)-

Er werd nu bij de z.g. „ideale" —- niet gecompliceerde — gevallen
vastgesteld, dat zoowel gedurende het laatstgenoemde tijdperk der
geleidelijke stijging der frequentie na intraveneuse calciuminjectie,
als in de z.g. tweede phase der adrenalinewerking, de, ten opzichte
van de normale hoogte der hartfrequentie bestaande, frequentierfa/z\'reg,
bij benadering met den tijd in den vorm eener afnemende meetkundige
reeks verandert :

(f = daling der hartfrequentie op een tijdstip, t minuten na de maximale
daling der hartfrequentie; F = maximale daling der hartfrequentie, ten tijde
t = o; e = grondtal van het natuurlijke logarithmenstelsel ; k = konstante).

De beteekenis van dezen wiskundigen grondvorm der kurven wordt
verderop besproken.

Nu en dan werd een eigenaardige storing van den „idealen" vorm
der frequentiekurve vastgesteld en wel in dien zin, dat bij één en dezelfde
kurve de konstante kuit vergelijking (i) weliswaar over bepaalde trajecten
nagenoeg konstant bleek te zijn, waarbij echter de k -waarden dei-
verschillende trajecten ongelijk van grootte waren. Dergelijke kurven
zijn in zekeren zin te beschouwen als overgangsvormen tusschen de
(ongeveer 10%) „ideale" gevallen en de (bijna 90%) „onregelmatige"
kurven. Op grond van het feit, dat bij deze laatsten—in tegenstel-
ling met de „ideale" gevallen —• vrijwel regelmatig min of meer ernstige
bijkomstige verschijnselen, zooals arhythmieën van het hart, tremor
der skeletspieren en excitatietoestanden werden waargenomen, wordt
het waarschijnlijk geacht, dat er verband bestaat tusschen de ernst dezer
verschijnselen en de mate van storing van den „idealen" vorm der
frequentiekurve.

De „ideale" frequentiekurve bezit bij benadering den vorm eener
afnemende meetkundige reeks, d.w.z. een vorm, die niet alleen uiterst
eenvoudig, doch tevens, op grond van hetgeen men bij verschillende
physische en chemische processen heeft waargenomen, bij uitstek
„natuurlijk" mag worden genoemd. Dit eenvoudige en „natuurlijke"
verloop maakt de onderstelling aannemelijk, dat aan het waargenomen
verschijnsel een betrekkelijk eenvoudige oorzaak ten grondslag ligt.

Beschouwt men de inwerking van een pharmacon op het organisme —
in overeenstemming met de vaak gebruikelijke opvatting — als een
phvsisch of (bio)chemisch proces, dan zijn er vooral twee verschijnselen,
die, omdat zij op analoge wijze verloopen als de „ideale" frequentie-
kurve, als mogelijke oorzaak van het karakteristieke verloop der
frequentieverandering van den hartslag met den tijd, de aandacht

vragen. Dit zijn: a. een diffusieproces, b een monomoleculaire chemische
reactie.

Men zou zich n.1. de werking van een pharmacon, met betrek-
king tot de beïnvloeding der hartfrequentie, op tweeërlei wijze
kunnen denken.

De op een bepaald tijdstip in het bloed aanwezige concentratie-
ierhooging van het pharmacon, resp. de hoeveelheid boven een bepaald
minimum, die juist in staat is een merkbare werking op het hart uit te
oefenen, vormt den langs directen of reflectorischen weg tot stand
komenden prikkel, welke de grootte der alsdan bestaande frequentie -
daling bepaalt. Een dergelijke beïnvloeding is alleen mogelijk, indien het
„evenwicht" tusschen het pharmacon en het anatomische substraat
op ieder tijdstip met een snelheid van voldoende grootte tot stand komt
en er een ongehinderde bewegingsvrijheid bestaat, zoodat vertragingen
en nawerkingen aan het „actieve oppervlak" niet voorkomen. De
afname van de mate van beïnvloeding van het hart zou dus met de snel-
heid van afvloeiing van het teveel aan pharmacon uit het bloed parallel
loopen.

De daling der hartfrequentie is de uitdrukking van een verandering
van het anatomische substraat, welke ten tijde van de hoogste concen-
tratie van het pharmacon in het bloed - dus kort na de intraveneuse
injectie — maximaal is. Deze verandering zou van (bio)chemischen aard
kunnen zijn - verandering der (bio)chemischc eigenschappen van het
anatomische substraat, bijv. door binding van een „vreemde" stof aan
bepaalde bestanddeelen der cellen , of een meer physisch karakter
kunnen dragen — verandering van het milieu door aanwezigheid der
„vreemde stof"—. Doordat de concentratie van het pharmacon in het
bloed, door den overgang in den grooten kringlccp en gedeeltelijk inde
v.eefsels, snel afneemt, zou reeds spoedig nagenoeg geen verdere in-
werking op het anatomische substraat plaats vinden. Er zou, integendeel,
mogen worden aangenomen, dat de normale (bio)chemische toestand
van het anatomische substraat zich geleidelijk zal herstellen en wel,
op zoo „natuurlijk" mogelijke wijze : door verandering van de boven-
genoemde actieve grenslaag, evenredig met de concentratie. Dit zou
dan óf door een monomoleculaire chemische reactie, óf door middel
van een physisch proces, n.1. door diffusie, kunnen geschieden. Volgens
deze hypothese zal de hartfrequentie, tegelijk met het herstel van den
oorspronkelijken toestand van het anatomische substraat, de normale
hoogte weer bereiken.

In deze beschouwing ware de (oppervlakkige) laag, waarin zich de
bovengenoemde reacties afspelen, als homogene phase te beschouwen.
Een preciseering van den aard en het wezen van het „anatomische
substraat" is voorloopig niet mogelijk en, in l et licht der bovenstaande
beschouwing, ook niet noodzakelijk.

De experimenteele toetsing der hypothesen geschiedde, om practische
redenen, met behulp van proeven met calciumzouten. De te trekken
conclusie heeft dus voorloopig slechts betrekking op het mechanisme
der autonome reguleering, na toediening dezer zouten. De hartfrequen-
tiekurven na calciuminjectie vormen ongeveer ²/₃ van het totaal aantal
kurven.

Na intraveneuse toediening van een groote dosis calciumzout, n.1.
i 18 mg Ca per kg — in den vorm van CaCl₂ — werd bij enkele proef-
koeien het verrassende feit geconstateerd, dat, gedurende een tijds-
verloop van i \\ tot 2 uur -— waarin ook het tijdperk der bovengenoemde,
geleidelijke stijging der hartfrequentie valt — de afname van het teveel
aan calcium in het bloed (serum) bij benadering volgens een meet-
kundige reeks plaats vindt :

(u ■ teveel aan calcium in het bloed (serum) op een willekeurig tijdstip ; U =
teveel aan calcium ten tijde t = o ; e = grondtal van het natuurlijke logarithmen-
stelsel ; k\' = konstante).

Deze diffusiekurve (vergelijking (2)) van het teveel aan calcium in
het bloed(serum) bezit dus denzelfden wiskundigen grondvorm als de
„ideale" kurve der hartfrequentie (vergelijking (1)). Bij oppervlakkige
beschouwing dezer uitkomst zou men dan ook geneigd kunnen zijn
te besluiten tot het bestaan van een parallelisme tusschen de beide
verschijnselen, welke door de kurven met de vergelijkingen (1) en
(2) worden uitgebeeld, d.w.z. tot de juistheid der iste hypothese, die
immers een parallel loopen van de afname van de mate van beïnvloe-
ding van het hart, met de snelheid van verdwijnen van het teveel aan
pharmacon uit het bloed, onderstelt.

Dat deze conclusie echter onjuist zou zijn, is gemakkelijk in te zien,
wanneer men de numerieke waarden der konstanten k en k\' met elkaar
vergelijkt : k blijkt n.1. 7 a 8 maal zoo groot te zijn als k\'. Dit beteekent,
dat het tijdperk der frequentiebeïnvloeding door het calcium reeds
lang ten einde is, wanneer de diffusie van het calcium nog plaats vindt.
Van parallelisme dezer twee processen is dan ook geen sprake, zoodat
het dus zeer onwaarschijnlijk moet worden geacht, dat de waargenomen
feiten met de iste hypothese in overeenstemming zouden zijn te brengen.

Voor verdere proeven over afvloeiing van kleinere hoeveelheden
calcium uit het bloed naar de weefsels en omgekeerd — welke processen
meestal niet volgens de diffusiewetten plaats vinden —, zoomede
voor het waarschijnlijk causale verband tusschen het diffusieverschijnsel
bij de afvloeiing van groote hoeveelheden calcium en de vaatlaesies,
die hierbij worden waargenomen, moge naar een afzonderlijke publi-
catie worden verwezen. *)

Het bewijs voor de juistheid der sde hypothese — dat n.1. het karak-
teristieke verloop van de verandering der hartfrequentie de uitdrukking
is van het herstel van den oorspronkelijken (bio)chemischen toestand
van het anatomische substraat, plaats grijpend hetzij doormiddel van
een monomoleculaire chemische reactie, ofwel door een diffusieproces,
kon nog niet worden geleverd. Zonder vooruit te loopen op in dit
verband nog te nemen proeven, kan reeds van tevoren worden gezegd,
dat, voor de oplossing van dit probleem, ook experimenten met
koudbloedige dieren noodig worden geacht. Indien men n.1. in de
gelegenheid is met één en hetzelfde materiaal bij verschillende tempe-
raturen te experimenteeren, is het mogelijk de z.g. temperatuurscoëf-
ficient der plaats vindende reactie te bepalen en daardoor inzicht te
verkrijgen in den aard van het reactiemechanisme. Of deze methode
hier tot gunstige uitkomsten zal leiden, is vooraf niet met zekerheid
te zeggen. De experimenteele en mathematische moeilijkheden zijn
bij dergelijke problemen in den regel talrijk. Niettemin is het een enkele
maal gelukt — zij het bij vraagstukken van eenvoudiger aard dan het
onderhavige ¹) — fraaie resultaten te boeken, zoodat het alleszins
te verdedigen is, ook in dit meer gecompliceerde geval een poging te
wagen.

Zooals werd uiteengezet, is zoowel na intraveneuse toediening van
adrenaline, als van groote hoeveelheden calciumzouten, de grondvorm
der „ideale" frequentieverandering van het hart bij benadering die eener
z.g. exponentieele kurve. De kurve, welke bij het rund de afvloeiing van
een aanzienlijk „teveel" aan calcium uit het bloed weergeeft, kan
blijkbaar denzelfden grondvorm hebben als de twee bovengenoemde
hartfrequentiekurven.

Het merkwaardige van dezen gemeenschappelijken grondvorm is, dat
zij de minst ingewikkelde en de meest „natuurlijke" uitdrukking vormt
van een „uit zich zelf" verloopend. en „aan zichzelf" overgelaten
proces. Zij is n.1. eigen aan die processen, welke, met den tijd (of een
andere grootheid), evenredig met de concentratie (de intensiteit of
de grootte) van dat, wat de verandering ondergaat, verloopen. Onder de
reacties van physisch-chemischen aard, die hier in aanmerking komen,
nemen, zooals reeds vermeld, het diffusieproces en de monomoleculaire
chemische omzetting de eerste plaats in. Er moge op worden gewezen,
dat deze processen enkelvoudig van aard zijn. (Een eenvoudige wiskun-
dige beschouwing leert, dat de mogelijkheid van een exponentieel
verloop, veroorzaakt door gelijktijdig werkende invloeden van meer
clan één —- van elkaar onafhankelijke faktoren, practisch is uit te
sluiten ²)).

Daar, naar men aanneemt, bij een bepaald individu, onder be-
paalde omstandigheden, de hartfrequentie een afspiegeling is van
den toestand van het neurovegetatieve stelsel van het hart, zullen
veranderingen in dezen toestand tot uiting komen als stijgingen en
dalingen der hartfrequentie. Onder overigens gelijke omstandigheden
— die men echter niet geheel in de hand heeft — vormt dus het verloop
der frequentiewijzigingen een beeld van de, in het betreffende tijd-
verloop plaats vindende, opeenvolging van toestanden in het autonome
stelsel van het hart, m.a.w. van de autonome reguleering gedurende
het tijdsbestek der verstoring van het autonome „evenwicht".
De resultaten kunnen nu als volgt worden samengevat :
ie. Het in principe exponentieele karakter der z.g. „ideale" hart-
frequentiekurven, na intraveneuse toediening van adrenaline en van
(groote doses) calciumzouten, stempelt de autonome reguleering, welke
gedurende een groot gedeelte van het stadium der „evenwichtsversto-
ring" plaats vindt, met een zeer groote mate van waarschijnlijkheid,
als een proces van voornamelijk enkelvoudigen aard.¹)

2de. De tijdkonstante k der hartfrequentiekurve is bij de adrenaline -
proeven grooter dan bij de proeven met calciumzouten. Dit beteekent,
dat het effect der adrenaline-injecties vluchtiger is dan dat van de
inspuitingen met calciumzouten. Mede in verband met de ongelijk-
soortigheid der pharmaca én de waargenomen verschillen, o.a. met
betrekking tot het stadium der „ideale" frequentieverandering van het
hart in de twee reeksen van proeven en de ingespoten doses, is hieruit
niet met zekerheid een conclusie te trekken ten aanzien van het al
of niet identiek zijn van deze beide reacties, in den zin van de
theorie der humorale zenuwwerking.

3de. De ongelijkheid der tijdkonstanten k en k\', resp. van de „ideale"
hartfrequentiekurve na intraveneuse inspuiting van calciumchloride
en van de diffusiekurve van het teveel aan calcium in het bloed na ex-
perimenteele verhooging van den calciumspiegel, maakt het in hoogc
mate onwaarschijnlijk, dat de op een bepaald tijdstip bestaande inatc
van beïnvloeding der hartfrequentie zou worden bepaald door de con-
centratie van het teveel aan calcium, op dat oogenblik in het bloed
aanwezig.

Deze resultaten geven nog aanleiding tol de volgende beschouwingen.
Wegens het in wezen enkelvoudige karakter der autonome reguleering
in de z.g. „ideale" gevallen, is het practisch uitgesloten, dat in deze
gevallen de gezamenlijke factoren, die aan het tot stand komen van den
vegetatieven tonus van het hart medewerken (zie boven), tegelijkertijd en
onafhankelijk van elkaar, tot het ontslaan der elkaar opvolgende tonus-
toestanden bijdragen. Men mag integendeel aannemen, dat in het

betreffende stadium der „evenwichtsverstoring" voornamelijk een in-
vloed van enkelvoudigen en meest „natuurlijken" aard tot herstel
van het „evenwicht" werkzaam is. Dit zon kunnen zijn een volgens een
meetkundige reeks afnemende prikkel, die, b.v. van een bepaald centrum
uit, hetzij direct of langs reflectorischcn weg, een op gelijksoortige
wijze met den tijd verloopende beïnvloeding van de frequentie van
het eindorgaan (het hart) teweeg brengt. Men zou zich het tot stand
komen van dezen, op de aangegeven, bijzondere wijze in sterkte af-
nernenden „prikkel", het eenvoudigste kunnen denken, tengevolge
van een plaats vindend diffussieproces of een (pseudo ?)monomo-
leculaire *) chemische omzetting, in het boven bedoelde „centrum"
(zie 2e hypothese). Deze opvatting vereischt een nadere experi-
menteclc bevestiging, zooals reeds werd uiteengezet.

In dit verband moge onder meer herinnerd worden aan de zeer
bijzondere plaats, welke, volgens de reeds genoemde onderzoekingen
van H. E. Hering, C. Heymans en medewerkers, het gebied van den
sinus caroticus in de autonome reguleering inneemt. ²)

Tenslotte dient in \'t kort te worden herinnerd aan het bestaan van
overgangsvormen tusschen de „ideale" frequentiekurven van het hart
en de „onregelmatige" kurven. Hierbij is, zooals reeds werd aangegeven,
bij één en dezelfde kurve de tijdkonstante k weliswaar over bepaalde
trajecten min of meer konstant, echter zijnde k-waarden der verschillen-
de tracjecten ongelijk van grootte. Er doet zich dus hier het merkwaardige
verschijnsel voor, dat een exponentieelc konstante gedurende korteren
of längeren tijd konstante afwijkingen vertoont. Waar het hier, vol-
gens de 2de hypothese, juist de physisch-chemische tijdkonstante der
reactie betreft, ligt het voor de hand, deze afwijkingen te zien als
„konstante" storingen van den „normalen" physisch-chemischen toe-
stand van het anatomische substraat, tengevolge van bijkomstige
invloeden, die telkens gedurende zekeren tijd en met een bepaalde intensiteit,
werkzaam zijn.

Neemt het aantal dezer bijkomstige invloeden toe, dan is er reeds
spoedig van eenige konstantheid der volgens vergelijking (i) berekende
k-waarde geen sprake meer, m.a.w. de frequentiekurve van het hart is
onregelmatig geworden. In overeenstemming met deze opvatting,
worden, zooals reeds vermeld, tegelijk met de meest onregelmatige
frequentiekurven, ook de ernstigste storingen van algemeenen aard,
zooals tremor der spieren, onregelmatigheden der hartswerking, exci-
tatietoestanden, enz., opgemerkt. (Het behoeft wel geen nader betoog,
dat deze „verklaring" voor het ontstaan der onregelmatige frequentie-
kurven, niet de ccnig mogelijke is).

Uit de tot dusver door mij bereikte resultaten is wel duidelijk gebleken,
dat onder gunstige omstandigheden de dynamisch-chemische methode
een bruikbaar hulpmiddel kan zijn bij het onderzoek der autonome
reguleering. Zij stelt ons onder bepaalde omstandigheden in staat,
met een hooge mate van waarschijnlijkheid conclusies te trekken
omtrent het wezen dezer reguleering en neemt dientengevolge een zeer
bijzondere plaats in onder de gebruikelijke methoden van onderzoek,
het autonome stelsel betreffende. Dat de resultaten, niettegenstaande
de zeer talrijke proeven en tijdroovende wiskundige analyses, nog be-
trekkelijk onbevredigend blijven, ligt eensdeels aan den aard van het
(levende) proefmateriaal en de gecompliceerdheid van het autonome
stelsel, andersdeels aan de gebruikte methode van onderzoek, die door
de strenge eischen, aan welke zij heeft te voldoen, de beperktheid van
de mogelijkheid harer toepassing op biologische problemen in zich
draagt. Men meene intusschen niet, dat de resultaten, verkregen met
behulp van de gebruikelijke methoden van onderzoek van het autonome
stelsel, steeds gemakkelijk kunnen worden geïnterpreteerd. Ook hierbij
komt men, zooals wij vonden, niet zelden tot paradoxale uitkomsten.

De op juiste wijze toegepaste dynamisch-chemische methode verdient
ongetwijfeld ten volle haar plaats naast de andere methoden. Wel dient
er voor te worden gewaakt, dat haar beteekenis als algemeene methode
van onderzoek niet wordt overschat. Anderzijds zou het echter niet
juist zijn haar waarde te onderschatten -).

1. Der annähernd exponehtielle Charakter der sog. „idealen" Herzfrequenz-
kurven, beobachtet nach intravenöser Zufuhr von Adrenalin und von grossen
Mengen Calciumsalzen, lässt, mit grosser Wahrscheinlichkeit, die autonome Re-
gulierung, welche während eines bestimmten Zeitabschnittes der hervorgerufenen
Störung des autonomen „Gleichgewichts" auftritt, als einen Vorgang vorwiegend
einheitlicher Art erscheinen.

2. Die Zeitkonstante der „idealen" Herzfrequenzkurve zeigte sieb bei den Adre-
nalinversuchen grösser als bei der Versuchen mit Calciumsalzen. Es bedeutet dies,
dass der Adrenalineffekt schneller nachlässt als der Effekt des Calciums. Wegen
der Ungleichartigkeit der Pharmaca, des Unterschieds der zugeführten Dosen und
andrer während des Versuches beobachteten Differenzen, geht keine Schlussfolgerung
hervor, hinsichtlich der Frage über die Identität beider Reaktionen, im Sinne der
Theorie der humoralen Nervenwirkung.

3. Auf Grund der beobachteten Differenz der Zeitkonstanten k und k \' der „idealen"
Herzfrequenzkurve nach intravenöser Calciumzufuhr bzw. der Diffusionskurve des
Calciumüberschusses im Blut nach beträchtlicher experimenteller Erhöhung des

Blutcalciumspiegels, wird es sehr unwahrscheinlich erachtet, dass der sich zu einer
beliebigen Zeit im Blut vorfindende Calciumüberschuss, das Ausmass der zu dieser
Zeit bestehenden Herzfrequenzbeeinflussung bestimmen würde.

4. Der exponentielle Ablauf der „idealen" Herzfrequenzkurve lässt sich zwanglos
deuten, annehmend, class in diesen „idealen" Fällen die autonome Regulierung
vorwiegend von einem ,,Zentrum" ausgeht. Der zeitliche Ablauf der Grösse des, auf
direktem oder reflektorischem Wege auf das Herz ausgeübten, Reizes könnte dabei
infolge eines Diffusionsvorgangs oder einer (pseudo ?)monomolekulären chemischen
Umwandlung zustande kommen. (Diese Annahme erfördert noch der experimentellen
Bestätigung).

1. The approximately exponential form of a series of so called „ideal" changes
of the frequency of the heart, following intravenous injections of adrenalin and of
large doses of calcium salts, makes it highly probable that the autonomic regulation,
occurring for a rather long time during the period of disturbance of the autonomic
„equilibrium" of the heart, is a procedure of a most simple character.

2. The constant k in the case of ..ideal" changes of frequency of the heart was
shown to be greater following the injection of adrenalin, as compared with experiments
with calcium salts. This means that the effect of adrenalin more rapidly decreases.
On account of differences of nature and dosis of the drugs and of experimental
conditions, no conclusion may be drawn as to the identity of these two kinds of reac-
tions (viz. the theory of humoral nerve action).

3. On account of the difference of the constants k and k\'. respectively in the case
of „ideal" changes of frequency of the heart following intravenous injection of calcium,
and of „ideal" diffusion rate of the large surplus of calcium following an experimental
increase of the calcium level in the blood, it is thought to be highly improbable that
there should be a proportionality between the effect on the frequency of the heart
and the surplus of calcium occurring in the blood at a definite time.

4. The exponential character of the „ideal" changes of the frequency of the heart
may be explained without any difficulty, supposing an autonomic regulation origi-
nating from a „centre", e.g. in consequence of a procedure ol\'diffusion or a (pseudo ?)
monomolecular chemical reaction. This hypothesis needs further experimental
support.

1. En conséquence de la forme à peu près exponentielle, dite „idéale", d\'une série
de changements de la fréquence du coeur, provoquée par des injections intraveineuses
d\'adrénaline ou de grandes doses de sels de calcium, il semble très probable que la
régulation autonomique pendant la plus grande partie de la période de disturbance
de l\'équilibre neuro-végétative du coeur, possède un caractère le plus simple.

2. La constante k du changement „idéal" delà fréquence du coeur se montre
plus grande après l\'injection de l\'adrénaline qu\'après l\'injection de sel de calcium.
Ça signifie, que l\'effet de l\'adrcnaline s\'évanouit plus vilement que l\'effet du calcium.
Par suite de différences de la nature de ces deux substances, des doses injectées et des
conditions expérimentelles, il n\'est pas possible de tirer une conclusion, concernant
l\'identité de ces deux réactions, d\'après la théorie de l\'action humorale sur les nerfs.

3. En conséquence de différences des constantes k et k\' du changement,
„idéal" de la fréquence du coeur après l\'injection intraveineuse de calcium, en
comparaison avec la diffusion „idéale" du surplus de calcium pendant l\'hypercal-
caemie expérimentellc. il semble très improbable qu\'il existât une proportionate
entre l\'effet sur la fréquence du coeur et le surplus de calcium dans le sang à de-
moment.

4. On pourrait expliquer le caractère exponentiel du changement „idéal" du coeur
supposant une regulation autonomique d\'origine centrale, par exemple en consé-
quence d\'une diffusion on d\'une réaction chimique (pseudo ?) monomoléculaire.
Cette hypothèse exige la confirmation experimentelle.

Toen ik in Juni 1934 het proefschrift las van Dr. A. P. Middelkoop
over dit onderwerp heb ik er direct een dankbaar gebruik van ge-
maakt. (Een uittreksel uit dit proefschrift is te vinden in het Tijd-
schrift voor Diergeneeskunde Deel 62, 1935, pag. 193, 253).

Jaarlijks krijg ik een groot aantal varkens te opereeren (cryptor-
chismus, hernia) met een gewicht varieerende tusschen 10 en 75 Kg.

Castreurs verrichten deze operaties zonder eenige anaesthesie, wat
vaak als een ware dierenmishandeling is aan te merken en ook door
vele eigenaren als zoodanig bestempeld wordt,

Voordat ik deze methode leerde kennen paste ik locale anaesthesie
toe voor de huidsnede maar ook dan nog was er een heftig verzet
van den patiënt, hetgeen de hulp van één of twee helpers noodig
maakte.

De dosis chioralhydraat bedraagt ¹/₃ gram per Kg lichaamsgewicht,
die als 5 % oplossing intraperitoneaal ingespoten wordt. Het ge-
bruik van gedestilleerd water is onnoodig, voldoende is het vooraf
door koken te steriliseeren. Ook behoeft de oplossing geen lichaams-
temperatuur te hebben ofschoon dit wel gewenscht is, daar door
de narcose zelf een sterke lichaamstemperatuur-daling optreedt.

Een kwartier na de injectie is het dier in diepe narcose, waardoor
het mogelijk is zonder eenige hulp elke operatie rustig uit te voeren.

Bedoeling van dit schrijven is geweest nog eens de aandacht te
vestigen op deze ideale narcose en te helpen haar den ingang in de
praktijk te doen vinden dien ze zoo ten volle verdient.

Verf. empfiehlt für die Praxis die Anwendung der Chloralhydratnarkose bei
Schweinen. \'/_s g je kg Körpergewieht ; intraperitoneale Injektion einer 5 proz.
Lösung in Wasser.

The author advises to use chloral hydrate narcosis in swine. Hy uses intraperi-
toneal injections of ¹/₃ gram (in a 5 % solution in water) pro Kgr body-weight.

L\'auteur recommande la narcose au moyen de 1\'hydrate de chloral, pour 1\'appli-
cation dans la pratique chez les pores ; \'/₃ gramme par kilogramme de poids vif
en injections intrapéritonéales de solutions aqueuses ü 5%.

Uit het Instituut voor Parasitaire- en Infectieziekten der Rijks-Universiteit
te Utrecht. Directeur: Prof. Dr. L. DE BLIECK.

OVERZICHT DER ONDERZOEKINGEN VAN HET UIT DE
PRAKTIJK INGEZONDEN ZIEKTEMATERIAAL IN 1937

(O.a. beschrijving van „paratyphus" bij apen, caviae, kip
penkuikens, volièrevogels, zilvervossen en waschberen).

Het Instituut ontving in 1937 de hieronder in een tabel vermelde
hoeveelheid materiaal.

Apen . . .
Bloed en
Brieven .
Caviae . .
Culturen
Duiven . .
Eenden .
Faeces .. .
Honden
Hazen .. .
Kalveren
Katten . .
Kippen
Kuikens
Konijnen
Melk . . .
Muizen .
Nerz ....

i.
2.

5-
6.

7-
8.

10.

11.

12.

\'3-
14.

\'5-
16.

\'7-
18.

\'9-

20.

21.

22.
23-
24.
25-

26.

27.

28.
29-
3°-

was er één gestorven aan tuberculose. In vrijwel alle organen (longen,
lever, milt, nieren, pancreas en sereuze vliezen) werden groote haarden
waargenomen. Het gelukte echter niet door middel van uitstrijkpre-
paraten de diagnose met zekerheid te stellen, in 7 gemaakte Ziehl-
Neelsen preparaten werden geen zuurvaste bacillen gevonden. Het
patholoog-anatomisch onderzoek van lever, milt en long (verricht
door wijlen Dr. H. J. M. Hoogland) had als resultaat : „oude
tuberculose in long, lever en milt en jonge haardjes in lever en milt ;
zeer weinig zuurvaste bacillen." Met orgaansuspensie van milt, lever
en long werden subcutaan aan de dij ingespoten (18-10-1937) een
konijn, een cavia en een kip. Deze kip werd 5-1-1938 geseceerd, de
sectie was geheel negatief, wat er op wijst dat het hier waarschijnlijk
geen aviaire tuberculose betreft. De cavia (sectie 5-1-1938) had op
de plaats van inspuiting een ulcereerend proces, in de regionaire
lymphklier had zich een absces gevormd, waarin zuurvaste bacillen
konden worden aangetoond. In de longen en de lever werden haardjes
gezien. De lever werd histologisch onderzocht door collega ten Thije,
die tuberculeuze veranderingen vaststelde. Het konijn (sectie 6-1-1938
had een tuberculeus veranderde lymphklier aan het been waar geïn-
fecteerd was, de longen en nieren waren doorzaaid met haarden, ook
in het niervet werd een tuberkel gevonden.

De andere apen bleken gestorven te zijn aan gastro-enteritis of ente-
ritis. Bij de meesten waren vooral coecum, colon en rectum diphtherisch
ontstoken, bijna steeds werden ulcera gezien. Uit 2 dezer apen werd
een Salmonella in reincultuur gekweekt. Beide stammen bleken na
agglutinatorisch onderzoek S. typhi-murium te zijn. De stammen werden
n.1. door bekend S. typhi-murium-serum tot den eindtiter geagglutineerd
(bekende kattenstam na 2 uur 1 : 8000 ; Aap I, t : 8000 ; Aap II, 1 :
16000).

Bovendien bleek het S. typhi-murium-serum volledig agglutininen
vrij geworden te zijn na verzadiging met stam Aap I.

Het verzadigde serum was niet meer in staat om, in een verdunning
van i op 20 af, agglutinatie te geven met den stam van de kat. Onder-
zoek naar het cultuur-type volgens het systeem van Hohn en Herrmann
toonde aan dat beide stammen rhamnose-negatief waren ^x). Het rham-
nose negatieve type komt voor, in ons land vrij veel, bij eenden. In dit
verband was het interessant te vernemen dat deze apen geregeld rauwe
eendeneieren te eten kregen. Dat rauwe eenden-eieren ook voor den
mensch gevaarlijk kunnen zijn (ik had de gelegenheid in een aantal
publicaties sinds 1934 daar op te wijzen), mag bekend verondersteld
worden.

Ontvangen werd i monster bloed van een mensch voor onderzoek
op vlekziekte-agglutininen. De agglutinatie van het serum met een
suspensie van vlekziektebacillen verliep geheel negatief, de controle-
agglutinatie van bekend vlekziektesei urn met dezelfde bacteriesuspensie
was sterk positief. In het serum van de patiënt waren dus geen vlek-
ziekte-agglutininen aantoonbaar.

39 monsters paardenbloed werden o.a. onderzocht op malleus-, S.
abortus equi-, en Brucella /iflM£-infectie. Bij agglutinaties van paarden-
serum worden in lage verdunningen steeds agglutinaties waargenomen ;
opmerkelijk was, dat de agglutinaties verricht met bloed van een
verworpen foetus reeds in de laagste verdunning (i op 20) negatief
was. Sterk positieve reacties werden gevonden bij paarden met
tendovaginitis, nekfistels en schoftbuilen. Bij een paard, verdacht van
infectieuze abortus, werd met het bloedserum een positieve agglutinatie
met S. abortus -antigeen verkregen (titer 1 : 1600).

93 monsters runderbloed werden onderzocht o.a. op Brucella Bang-
infectie (vele positieve reacties).

Babesia bovis onderzocht door Prof. Nieschulz en collega A. Bos,
werd eenige malen gevonden.

Het onderzoek van 1 monster geitenbloed op Brucella Bang verliep
negatief eveneens dat van 2 monsters hondenbloed.

14 monsters zilvervossen-bloed werden onderzocht op S. enteritidis
var. dublin infectie. Daar het lichaams-antigeen van deze Salmonella
overeenkomt met dat van S. pullorum wordt de agglutinatie met 6".
pullcrum-m\\tigeen verricht. Tweemaal verliep de reactie sterk positief.
De farm waarvan deze positieve sera afkomstig waren, bleek inderdaad
besmet te zijn.

Bloed van 52 duiven werd onderzocht (door collega Bos) op S.
typhi-murium agglutininen. Herhaaldelijk kon een positieve diagnose
gesteld worden.

Bloed van 43 eenden werd onderzocht op S. typhi-murium en S. ente-
ritidis var .essen infectie met vrij veel positief resultaat.

Bloed van 28 kippen werd onderzocht op S. pullorum-aggluUmnen
(deels —, deels ). Tenslotte werd eenige malen bloed ingezonden
dat voor experimenten gebruikt zou worden voor onderzoek op kiemvrij
zijn.

Hiermede zijn uitsluitend die brieven bedoeld waarin advies gevraagd
werd betreffende ziektegevallen.

Hierbij werden o.a. de volgende diagnoses gesteld : trauma, pseudo-
tuberculosis rodentium en S. typhi-murium-infectie. Deze Salmonella
werd uitvoerig gedetermineerd ook volgens het systeem van Hohn en
Herrmann.

De geïsoleerde stam bleek tot liet z.g.n. voltype te behooren. (Er is bij
de cavia nog een ander cultuurtype van S. typhi-murium vermeld door
Hohn en Herrmann, dat type wijkt af wat betreft de vergisting
van koolhydraten).

Van den mensch: cultuur uit uterussecretum voor onderzoek op an-
aeroben ; deze werden niet gevonden, daarentegen colibacillen en
streptococcen.

Voorts een cultuur uit faeces : coli; een cultuur uit sputum ; Penicil-
lium, en een Actinomyces-cultuur (de laatste twee onderzocht door
Dr. Baudet).

Vier culturen van kalveren welke na determinatie reine Pasteurella
culturen bleken te zijn. Een ingespoten proefkonijn stierf na 18 uur.
Voor toepassing in de praktijk werd een vaccin gemaakt. Na toepassing-
van dit vaccin zijn geen dieren meer op dit bedrijf aan pasteurellose
gestorven. Drie culturen van een konijn waren eveneens reinculturen
van Pasteurella.

Vrij veel culturen werden ontvangen waarbij aan een bepaald
microörganisme gedacht werd, maar waarbij de vermoede diagnose
niet bevestigd werd, het betrof dan steeds allerlei andere kiemen.

De duiven werden vrijwel allen onderzocht door collega A. Bos.
15 maal werd de diagnose Salmonellose gesteld, deze diagnose berustte
deels op een positieve agglutaniate met S. typhi-murium antigeen, deels
op het isoleeren van den bacil. In die gevallen waarin door mij het
cultuurtype bepaald werd, werd steeds het ammonium-zwakke type
gevonden.

Bij 2 duiven werd pasteurellose gediagnostiseerd, in het eerste door
Bos onderzochte geval werden in het hartebloed zeer veel ovale bacillen
gevonden. Pasteurella werd in reinculturen gekweekt. Een konijn met
orgaansuspensie stierf na een dag, een duif met orgaansuspensie stierf
na 12 dagen.

Het 2de door mij onderzochte geval betrof een duif waar bij sectie
lichte enteritis was waargenomen. De culturen bleken Pateurella te zijn.
Een konijn intraveneus ingespoten stierf pas na 5 dagen.

Verder werden waargenomen enkele gevallen van pokken, 8 gevallen
van trichomoniasis, coccidiosis, intoxicaties door plantendeelen, avita-
minose en jicht.

Tuberculose werd bij 6 eenden afkomstig van 5 verschillende inzenders
vastgesteld. Salmonellose werd bij 3 eenden aangetoond (alle van 1 in-
zender).

Er werden faeces ontvangen van : chimpansee, rund, schaap, hond,
vos, kat, tijger, kip, duif, struis en papegaai.

Bij de chimpansee werd gevonden Strongyloides fülleborni (onderzocht
door Dr. Baudet) bij het rund paratuberculose en distomatose, bij
schapen en lammeren strongyluseieren, bij de hond ascariden, Dipyl-
lidium caninum, bij de vos ancylostomen, bij de tijger ascariden, bij de
kip Heterakis, bij de duif coccidiën, bij de struis lintwormeieren, bij de
papegaai ook lintwormeieren. Een groot deel der faecesmonsters was
negatief.

De aandacht zij er nogmaals op gevestigd dal het Instituut geen faeces-
onderzoekingen doet als de inzenders dit zelf hadden kunnen verrichten
(b.v. onderzoek op zuurvaste bacillen en parasieten). Slechts in bizon-
dere gevallen, b.v. indien verschil van meening omtrent de diagnose
bestaat, of wanneer het vreemde diersoorten betreft enz. wordt hierop
een uitzondering gemaakt.

Bij hazen werd 2 maal coccidiosis, 1 maal pseud.o-tuberculosis roden-
tium gevonden. Bovendien een zeer uitgebreid geval van leverbotziekte
(Fasciola hepatica).

Hierbij was 1 levende hond, dit dier had een afhangende kaak,
uit de mond vloeide voortdurend speeksel. Op grond hiervan en het feit
dat het dier pas kort geleden uit Oost Pruisen nabij Polen was ingevoerd
werd het dier door den behandelenden veearts verdacht van honds-
dolheid. Het dier bleek lijdende te zijn aan tiigeminus-paralvse en is
spontaan hersteld. De wijze van inzending (met toestemming van den
Inspecteur) zonder eenige voorzorg in een luxe verhuurauto, welke
bezoedeld werd met speeksel en braaksel, was van dien aard, dat wij
er nogmaals op wijzen dat indien het Instituut hondsdolheidmateriaal
aanvaardt, dit dan ook lege artis ingezonden dient te worden. (In het
algemeen kan aan het Instituut geen lyssa-materiaal, evenmin als
materiaal verdacht van psittacosis, ingezonden worden).

O.a. gevallen van pneumonie, pseudomembraneuze enteritis. Voorts
i geval van multiple subcutane en cutane knobbeltjes ; op grond van
klinisch onderzoek (Kliniek voor Kleine Huisdieren) en histologisch
onderzoek (Instituut voor Pathologische Anatomie) werd de diagnose
tuberculose gesteld. Het verdere onderzoek verliep negatief, alle
geënte voedingsbodems (glycerine-aardappel en de voedingsbodems
van Löwenstein) bleven geheel steriel, alhoewel het materiaal waaruit
geënt werd letterlijk vol zat met zuurvaste staafjes. Ook de dierproeven
verliepen geheel zonder resultaat.

Bij de kippen werden evenals vorige jaren allerlei ziekten waarge-
nomen o.a. 88 maal neurolymphomatosis, 85 maal salpingitis-peri-
tonitis, 27 maal coryza, 21 maal tumoren, 21 maal leucaemie, 21 maal
pokken-diphtherie, 17 maal coccidiosis, 16 maal davaineasis, 14 maal
chron. morbus pullorum, 9 maal t.b.c., 9 maal jicht, 1 maal Kleinsche
ziekte. Eenmaal een geval van sarcosporidiosis waarbij vrijwel alle
spieren aangetast waren.

146 maal morbus pullorum, 53 maal coccidiosis, 8 maal rachitis,
4 maal neurohmphornatosis, 3 maal coryza en één geval van Salmo-
nellose.

Dit geval van Salmonellose verdient nader de aandacht. De anam-
nese vermeldde dat van een partij van 450 stuks ongeveer 100 gestorven
waren. Hiervan werden 2 stuks (5 dagen oud) voor onderzoek inge-
zonden. Beide kuikens bleken een vuile cloaca te hebben, de dooierrest
was niet volledig geresorbeerd. Overigens werden geen afwijkingen
waargenomen. Uit hart en lever werden culturen verkregen van
beweeglijke bacillen wat reeds morbus pullorum uitsloot. Een zeer
uitvoerige determinatie had tot gevolg dat de diagnose Salmonellose
gesteld kon worden. Daarna werd een agglutinatie ingezet waaruit
bleek dat de Salmonella thuisbehoorde in de z.g. enteritidis groep.
De agglutinatie met S. enteritidis-serum verliep positief tot in een
verdunning van 1 op 51200. Door het cultuur-type te bepalen volgens
het systeem van Hohn en Herrmann kon de diagnose definitief gesteld
worden nl. S. enteritidis var. essen.

Dit is de bij de eend in ons land vrij veel voorkomende Salmonella.
Een verband met de eend kon niet worden opgespoord. Het eenigste
wat iets in die richting wees was, dat de betreffende kuikenbroeder
woonde in een gebied waar veel eenden-salmonellose door S. enteritidis
var. essen voorkomt ; bovendien werden in de broederij ook nu en dan
eendeneieren uitgebroed. Dit is het 2de geval van S. enteritidis var.
essen bij het kuiken.

Vooral coccidiosis werd gediagnostiseerd n.1. 16 maal. Voorts
pseudotuberculosis rodentium, oorschurft (Psoroptes cuniculi) en in 1
geval van Pasteurellose.

werd een\' aantal malen ingezonden voor onderzoek op Streptococcus
agalactiae, welke dikwijls in reincultuur gekweekt werd.

i geval van schimmelinfectie onderzocht door Dr. Baudet (Achorion
Qyinckeanum syn. Sabouraudites quinckeanus). Deze schimmel kan op de
kat en den mensch overgaan. De besmetting van kat op mensch geschiedt

in den regel door direct contact ; de muizen kunnen de kleerkasten
besmetten. Het betrof hier een muis uit een pand waar veel muizen
met huidziekte zouden voorkomen, terwijl het daar werkzame per-
soneel veel last had van huidziekte.

Voor determinatie. Dit materiaal werd onderzocht door Dr. Baudet,
Prof. Nieschui.z en collega A. Bos.

O.a. 8 monsters afkomstig van het paard, geïsoleerd werden strep-
tococcen Staphylococcus aureus en albus, B. pyogenes en i maal B. pysoyopticus
equi. Deze laatste werd gevonden bij ingezonden pus van een geval van
chronische funiculitis bij een ongeveer 12 jaar oud paard.

Voorts o.a. 2 maal materiaal van een hond met acne waaruit beide
malen streptococcen en staphylococcen gekweekt werden. Voor deze
honden werd een vaccin bereid.

O.a. een geval van streptococceninfectie van een lam lijdende aan
polyarthritis. Uit de gewrichten werd een reincultuur van strepto-
coccen gekweekt. Geadviseerd werd op de besmette boerderij onmid-
dellijk na de geboorte de navel te desinfecteeren, bovendien werd een
vaccin bereid.

Alle inzendingen waren hondenurine. Geïsoleerd werden strepto
coccen, Staphylococcus pyogenes albus, Staphylococcus pyogenes aureus, B. coli
en /wtow-bacillen.

Dit materiaal werd opgezonden voor onderzoek op Trichomonas-
infectic bij het rund, hierbij kon 6 maal deze diagnose gesteld worden.
Deze onderzoekingen werden verricht door collega A. Bos.

Hierbij werden aangetroffen eenige gevallen van pest, vlekziekte,
streptococcensepticaemie en polyarthritis. Bij een der pestgevallen
werd maagwandoedeem door secundaire infectie met Clostridium JVovyi
gevonden. Dergelijke gevallen werden reeds eerder uitvoerig beschreven
door Schornagel en Jansen, (zie dit tijdschr. 63, 634 (1934) en 63,
638, (i934)-

Over het geval van polyarthritis kan het volgende meegedeeld
worden : een boer haalde zijn veearts voor een toom van 8 schrammen
die acuut ziek waren geworden ; den dag te voren had hij niets bizon-
ders waargenomen, terwijl nu plotseling het voer geweigerd werd en

de meeste dieren gebrekkig liepen. Dezelfde eigenaar had in Januari
van een toom van eveneens 8 schrammen 5 stuks verloren aan een
ziekte, die ongeveer met gelijke symptomen begonnen was, de biggen
waren toen vooral paretisch en de lichaamstemperatuur varieerde
van 40 a 41⁰ C., sectie en bacteriologisch onderzoek der gestorven
dieren was destijds negatief verloopen. Dit nieuwe geval, waarbij de
dieren meer kreupel dan paretisch waren, werd door het Instituut
onderzocht. De toom in zijn geheel maakte een zieke, lustelooze indruk
met als hoofdsymptomen kreupelheid en hooge temperatuur.

iste big t : 41,3° C. links achter en rechts achter kreupel. 2de big t :
39,8° C. abnormale gang van beide achterbeenen, eenigszins hanen-
tredachtig. 3de big t : 41⁰ C. links voor kreupel. 4de big t : 39,7° C.
geen afwijkingen, 5de big t : 41.0 ⁰ C. bleek zeer gebrekkig in alle 4
beenen, 6de big t : 40,6° C. links achter kreupel, 7de big t : 39,9° C.
geen afwijkingen, 8ste big t : 39,7° C. geen afwijkingen.

De kreupele dieren hadden allen één of meer warme gezwollen
pijnlijke gewrichten, van enkele dezer dieren waren de oogslijmvliezen
geïnjiceerd. Vermeldenswaard is nog dat de voeding thans geheel
anders was dan bij het ziektegeval in Januari. De twee ziekste biggen
werden voor verder onderzoek medegenomen.

De andere 6 werden verder geobserveerd door den collega practicus,
die methvleenblauw per os toediende, eenige dagen daarna werd ons
medegedeeld dat de 6 varkens snel vooruitgaande waren en werd ons
verzocht deze therapie ook in te stellen bij de 2 medegenomen varkens.
Deze 2 waren echter (hoewel het de 2 zieksten geweest waren) zonder
methyleenblauw ook belangrijk vooruit gegaan, zoo zelfs dat wij
haastig een der 2 biggen gekocht en daarna geseceerd hebben, daar
anders de definitieve diagnose ons zou ontgaan. (De andere big
herstelde spontaan en kon teruggezonden worden). Bij sectie werd
gevonden : arthritis en peri-arthritis vooral van de tarsaalgewrichten,
waaruit streptococcen werden gekweekt. Streptococcen bij jonge bigjes
zijn lang niet zeldzaam doch een geval als nu vermeld, n.1. acute
arthritis-periarthritis bij oudere biggen ziet men zelden.

Tevens volgt hieruit dat men voorzichtig moet zijn met de beoor-
deeling van een bepaald medicament ; uil clit geval b.v. blijkt in het
geheel niet dat van het methyleenblauw een curatieve werking is uit-
gegaan, omdat de 2 ziekste dieren zonder deze therapie eveneens snel
genazen. Was dus de geheele toom met methyleenblauw of met iets
anders b.v. met yatren behandeld geworden, dan bewees het snelle
herstel toch nog niets ten gunste van het therapeuticum. In dit verband
zij verwezen naar een publicatie van Sybesma (dit tijdschr. 64, 792,
(\'937) ^over „Gewrichtaandoeningen bij runderen behandeling met
yatren-vaccin E 104", waaruit m.i. evenmin een gunstige werking van
yatren is gebleken..

Behalve de reeds genoemde vogels : eend, duif, kip, \'werden nog
vele andere soorten ontvangen.

Bij fazanten werd o.a. vastgesteld coryza, chronische uitgebreide
kuikens. Uit een houtsnip werden streptococcen gekweekt, eveneens
uit 3 bonte kraaien. Bij i kraai werden microfilariën in het bloed
gevonden. Een kraanvogel was gestorven aan tuberculose. Voorts
werden vele volièrevogels ontvangen, o.a. een aantal kanaries waaruit
collega Bos vele malen S. typhi-murium isoleerde, de cultuurtypen die
hierbij gevonden werden zijn reeds eerder vermeld (dit tijdschrift
Cultuurtypes van S. typhi-murium 64, 624, 1937).

In aansluiting hierop volge nog een onderzoek over Salmonellose
in een volière waaruit de belangrijkheid van het bepalen van het cul-
tuurtype moge blijken.

Bij een vogelliefhebber, die in zijn tuin 7 naast elkaar gelegen volières
met allerlei vogels heeft, stierf 20 Maart 1937 een pestvogel (Bombycilla
garrulus).

Bij de kleine cadaver konden macroscopisch geen afwijkingen waar-
genomen worden. Het bacteriologisch onderzoek had tot resultaat
dat uit hart, lever en nier een reincultuur van bacteriën verkregen
werd. Het gekweekte microörganisme bleek na determinatie te be-
hoorcn tot het genus Salmonella. (In 1934 stelde een internationaal
comité een rapport samen waarin de naam „genus Salmonella Lig-
nières" voor de typhus-paratyphusgroep werd aangenomen, en werd
een definitie gegeven welke de eigenschappen bepaalde die een bacil
moet hebben om tot het genus Salmonella gerekend te kunnen worden).
Ook uit den darminhoud van dezen pestvogel werd een Salmonella
gekweekt.

22 Maart 1937 stierven nog 2 pestvogels, uit beiden werd eveneens
een Salmonella geïsoleerd. De 3 pestvogels waren eenige dagen te
voren aangekocht bij een vogelhandclaar in de provincie Utrecht.
Daar de vogelliefhebber er prijs op stelde toch pestvogels in zijn volière
te houden, werden ruim 1 maand later opnieuw 2 stuks aangekocht,
thans uit voorzorg bij een anderen vogelhandelaar in de provincie
Groningen. Deze vogels waren bij aankomst reeds ziek en stierven
spoedig. De diagnose was wederom Salmonellose.

De 5 gekweekte Salmonella\'s bleken allen op grond van een agglu-
tinatorisch onderzoek te zijn : S. typhi-murium. Door dit onderzoek
werd gebruikt serum van een konijn dat destijds voorbehandeld was
geworden met een bekende S. typhi-murium-stam, (antigeenstructuur
IV. V. XIII, i. 1. 2. 3).

Een bakende rhamnose positieve S. typhi-murium-stam (kat) een
bekende rhamnose negatieve S. typhi-murium-stam (eend VI) en de
pestvogelstammen werden d.m.v. het S. typhi-murium-serum van het
konijn onderzocht. Ze werden allen tot den eindtiter geagglutineerd.

Voor alle zekerheid werd nog een verzadigingsproef verricht ; het-
zelfde S. typhi-murium serum van het konijn werd verzadigd met
levende cultuur van pestvogel U I, met dit verzadigde serum werd toen
nagegaan of het nog in staat was de stammen Kat, Eend VI en pestvogel
U I te agglutineeren. Dit bleek (verdunningen : i : 20) niet het geval
te zijn. Pestvogel U I heeft dus alle agglutininen : IV. V. XIII. i. 1.
2. 3. uit het serum gebonden en moet dus alle antigenen IV. V. XIII.
i. 1. 2. 3. bezitten. Er bestaan verschillende S. typhi murium-typen
die cultureel verschillen. Hohn en Herrmann hebben vooral hun
aandacht gewijd aan de culturecle eigenschappen der Salmonella\'s.
Zij gebruikten 5 „arme" vaste voedingsbodems, deze bevatten als
eenigste N bron NaNH II P0₄ en 4 „rijke" vloeibare voedingsbodems
die veel N bevatten, ze zijn n.1. bereid met stierentestikclboillon, die
zeer tijk is aan eiwitten en aminozuren. In de eerste 5 wordt alleen
zuurvorming, in de laatste 4 zuur- en gasvorming nagegaan. Het is
gebleken dat er minstens 4 S. typhi-murium-typen zijn. Deze typen
geven, kleine stamverschillen buiten beschouwing latende, de volgende
reacties :

De 5 pestvogelstammen werden onderzocht volgens dit systeem,
het resultaat was dat allen tot het vol type bleken te behooren. Zoowel
de 3 Utrechtsche als de 2 Groningsche pestvogels waren dus van het
zelfde cultuur type ; in overeenstemming hiermede is de herkomst
der vogels ; bij navraag bleek n.1. dat beide vogelhandelaren hun
pestvogels ontvangen hadden uit Tsjecho-Slowakije. Teneinde verder
smetstofverspreiding te voorkomen werd de volière waarin de 3
Utrechtsche pestvogels vertoefd hadden ontsmet. (De Groningsche
vogels had de eigenaar zeer wijselijk in een kooitje in quarantaine
gehouden). De ontsmetting werd op rigoureuze wijze verricht. Alle

vogels in deze volière werden gedood, de beplanting werd verwijderd,
de bovenste laag aarde rn) werd afgegraven. Hierna werd de volière
met desinfectantia tot in alle hoeken en gaten behandeld waarna
nieuwe aarde werd ingebracht waarop beplanting met andere heesters
cn kruiden volgde.

Deze ontsmette volière werd opnieuw met allerlei vogeltjes bevolkt.
In den beginne ging alles naar wensch, totdat in September 1937 een
niet lang geleden aangekochte zilvermeeuw (Larus argentatus) stierf.
Deze meeuw bleek lijdende geweest te zijn aan enteritis ; in den darm
werden veel parasieten (Echinostomen) gevonden. Het bacteriologisch
onderzoek had tot resultaat dat een Salmonella gekweekt werd. Den
4den October stierven een spreeuw (Sturnus vulgaris) en een draaihals
(.Jynx torquilla). Bij de spreeuw was tijdens het leven diarrhee waar-
genomen, bij sectie maakte de darm een te rooden indruk.

Uit hart, lever, milt, nier en faeces werd een Salmonella gekweekt.
Ook de draaihals had een tc rooden darm, uit de milt werd een
Salmonella in reincultuur gekweekt. Het was nu van belang na te gaan
of deze 2clc Salmonella-enzoötie het gevolg geweest was van de eerste,
dan wel van een nieuw ingesleepte infectiebron : de meeuw.

Salmonellose bij een meeuw werd voor het eerst vermeld door v.
Dorssen, het betrof een kleine zeemeeuw (Larus canus). Mij bleek
dat deze stam tot het rhamnose negatieve type behoorde. Op grond
van deze waarneming en het feit dat meeuwen in groote vluchten azen
op de eendenfarms, waar het rhamnose negatieve type voorkomt,
werd ook nu bij de zilvermeeuw het rhamnose negatieve type vermoed.
Dit vermoeden bleek ji ist te zijn ; ook de stammen van de spreeuw-
en de draaihals waren rhamnose negatief.

Uit deze gegevens blijkt dus dat de iste cn de 2de enzoötie bij den
vogeliefhcbber onderling niets met elkaar uitstaande hebben. Voor
den eigenaar beteekende dit dat hij zijn vertrouwen in de methode
van ontsmetting na de eerste ziekteuitbraak kon behouden.

Of deze meeuw inderdaad door eenden geïnfecteerd werd is niet
met volledige zekerheid aan tc tooncn evenmin als dit aan te toonen
is van de rat (Mus norvegicus) die in een dierentuin doodgevonden
was en waaruit v. Dorssen een Salmonella isoleerde waarvan ik het
rhamnose negatieve karakter kon aantoonen ; dit dier was gevonden
nabij den eendenvijver. Gezien echtcr het feit dat bij onze eenden het
rhamnose negatieve type lang niet zeldzaam is en inderdaad duizenden
meeuwen de besmette farms bezoeken is de mogelijkheid zeker groot.

De voornaamste ziekte die hierbij gevonden werd was Salcmo-
nellose ; 14 maal werd de diagnose S. enteritidis var. dublin gesteld.
Pasteurellose werd 1 maal geconstateerd voorts worminfecties (ascariasis
en ancylostomiasis). Bij 2 wasch beren werd eveneens diagnose S.
enteritidis var. dublin gesteld. Zij bleken afkomstig tc zijn van een zilver-
vossenfarm waar onder de vossen deze infectie veelvuldig voorkwam.
Ook werd bij een waschbeer streptococcen srpticaemie vastgesteld.

Het Instituut ontving voorts nog veel materiaal dat niet is onder
te brengen in de reeds genoemde rubrieken. Hiervan zijn te noemen :
van den me nsch,blaarepitheel uit den mond voor onderzoek op mond-
en klauwzeer. De 4 besmette caviae bleven normaal.

Sputum van een asthmapatiënt ; hieruit groeide een cultuur welke
vrijwel een reincultuur was van haemolytische streptococcen. Van het
paard o.a. gewrichten voor onderzoek op polyarthritis. Van het rund
houtvuur- en paraboutvuurmateriaal. Van het schaap o.a. long en
milt met uitgebreide tuberculose en tetanusmateriaal van gecastreerde
lammeren. Van het varken organen, waaruit o.a. streptococcen
werden gekweekt.

Bovendien werd uitvoerig onderzocht een varkensnier met embolische
nephritis. Het sectiebeeld had aan een infectie met Pyosepticus equi
doen denken. Uit deze nier werd geënt : bouillon, serumbouillon,
agar, serumagar en leverbouillon. Alleen in de leverbouillon ontstond
groei, met gasvorming, veroorzaakt door groote op Clostridium Novyi
gelijkende Gram positieve bacillen.

Een hiermede ingespoten cavia stierf na 18 uur. Het sectiebeeld
wees in richting van Novy-infectie. Ook uit de cavia werd een zelfde
cultuur in leverbouillon verkregen, aerobe bacillen werden niet waar-
genomen. De leverbouillon bleek inderdaad een reincultuur van dc
bacil van Novy te zijn, de typische kolonievorm werd gekweekt volgens
de methode van Zeissler op druivensuiker bloedagarplaten. Ook dit
geval versterkt weer de opvatting dat de Novybacil bij het varken,
vergeleken met de andere anaeroben, vrij veel voorkomt.

Voorts werd nog materiaal en een gekleurd bloedpreparaat ont-
vangen voor onderzoek op miltvuur ; vele zware op anaerobe bacillen
gelijkende bacillen werden gezien, zij waren echter zonder kapsel :
in het materiaal was evenmin miltvuur aan te toonen, toch was hier
de diagnose miltvuur gesteld en een belangrijk aantal seruminjecties
verricht. Ten overvloede moge opgemerkt worden dat alleen het vinden
van vele zware bacillen niet tot de diagnose miltvuur mag leiden, vooral
niet als deze bacillen vrij lang zijn, met afgeronde uiteinden en soms
eenigszins gebogen, terwijl kapsels ontbreken. Vindt men eenigszins
stugge korte ketentjes bestaande uit dikwijls 3 of 4 bacillen, die maar
iets langer dan breed zijn, zonder afgeronde uiteinden, dan denke men
met recht aan miltvuur. In den regel zijn nakleuring van een gedroogd
doch ongefixeerd bloed-preparaat (gekleurd met onverdunde Giemsa
oplossing gedurende 2 minuten) de donkerblauwe bacillen met een
rose kapsel goed te zien ; men stelle dan de diagnose miltvuur.

Van het gedurende 1937 aan het Instituut ingezonden materiaal
wordt een overzicht gegeven. Vermeldenswaard zijn de volgende
gevallen :

Salmonellose bij apen (Macacus rhesus) door het rhamnose negatieve
S. typhi-murium-type. De apen hadden rauwe eendeneieren gegeten.
Salmonellose bij caviae door het S. typhi-murium-vohype. Salmonellose
bij kippenkuikens door S. enteritidis var. essen.

B. pyoseplicus equi werd geïsoleerd uit pus van een geval van chronische
funiculitis van een ongeveer twaalf jaar oud paard.

Salmonellose bei Affen (Macacus rhesus) durch den Rhamnose-negativen S.
typhi-murium-Typ. Die Affen hatten rohe Enteneier gefressen. Salmonellose bei
Meerschweinchen durch den S. typhi-murium Volltyp. Salmonella bei Kücken
durch S. enteritidis var. essen. S. typhi-murium Volltyp. bei Pestvögeln. S. typhi-
murium (Rhamnose negativer Typ.) bei Möwe, Star und Drehhals. S. enteritidis
var. dublin bei Silberfüchsen und Waschbären. B. pyosepticus equi isoliert aus
eiter bei chronischer Funiculitis eines alten Pferdes.

Salmonellosis in monkeys (Macacus rhesus) by S. typhi-murium (negative on
rhamnose). The monkeys had eaten raw duck\'s eggs. Salmonellosis in guineapigs S.
typhi-murium (positive type). Salmonellosis ill chicken by S. enteritidis (var.
essen), in waxwings by S. typhi-murium (positive type), in sea-mew, starling and
wry-neck by S. typhi-murium (neg. on rhamnose) and in silverfoxes and washings-
bears by S. enteritidis var. dublin. Bact. pyosepticus equi was isolated from pus of
a case of chronical funiculitis in an old horse.

Salmonellose chez des singes (Macacus rhesus) par S. typhi-murium, (rhamnose
negative). Les singes avaient mangé des oeufs de cane crus. Salmonellose chez des
cobayes par S. typhi-murium (positif). Salmonellose chez des poussins par S. enteri-
tidis var. essen. S. typhi-murium (positif) chez des geais de Bohême. S. typhi-murium,
(rhamnose negative) chez des mouettes, des étourneaux et des torcols. S. enteritidis var.
dublin chez des renards argentés et des ratons laveurs. B. pyosepticus equi fut
isolé du pus d\'un cas de funiculite chronique chez un vieux cheval.

Het lezenswaardig artikel in het nr. van 15 Fr br. van collega Sybesma
geeft mij aanleiding tot enkele opmerkingen.

Hij schrijft over sarcoptes bij runderen : „Weidegang is zeer bevor-
derlijk voor absolute genezing. Is een dier op stal eenige weken met zorg
behandeld dan doet de weidegang doorgaans de rest wel, doch de koeien
worden dan veelal in het najaar opnieuw aangetast. Bij een behandelings-
methode behoort dan ook altijd een grondige reiniging van stal en stal-
gereedschappen, het in gebruik zijnde touwwerk enz."

Ik heb herhaaldelijk kunnen waarnemen, dat veehouders wier koeien
gedurende den staltijd met zorg behandeld waren in den zomer ten
onrechte meenden schurftvrij te zijn. De dieren waren glad in het haar,
jeukten weinig en waren desondanks, blijkens nauwkeurig onderzoek,
niet genezen. In den staltijd worden dan de dieren oogenschijnlijk
opnieuw aangetast, echter komen in werkelijkheid de spaarzaam over-
gebleven mijten daar weer in de vetwei.

Op veetentoonstellingen midden in het weideseizoen kan men elite-
stamboekdieren aantreffen, door den eigenaar met trots getoond, welke
echter aan scabiës lijden.

Hoewel grondige reiniging van den stal enz. in den aanvang van den
weidetijd, waarop S. wijst, uiteraard van belang is, mag er toch op
gerekend worden, dat zoowel een moderne rundveestal, als een oucler-
wetsch schapenhok, zeker schurftvrij zijn, als daarin gedurende enkele
weken geen runderen, resp. schapen hebben verblijf gehouden.

De loop van zaken bij deze parasitaire ziekte is bij de bestrijding
niet uit het oog te verliezen_; op straffe van teleurstellingen.

M.i. is bij runderschurft goede behandeling in den weidetijd het
middel om de kwaal onder de knie te krijgen.

Sybesma spreekt elders over : „georganiseerde bestrijding, zulks in
verband met bestrijding van andere ziekten, als tuberculose, para-
tuberculose, besmettelijk verwerpen." Hier wordt m.i. cle spijker op
den kop geslagen.

De georganiseerde vrijwillige tuberculose-bestrijding bewijst afdoende
langs welken weg de belangstelling der veehouderij in het algemeen
voor ziektebestrijding kan worden verkregen.

De tijd der politiemaatregelen is voorbij en zal, als runderpest e.d.
niet terugkomen, wel evenmin terugkeeren.

In de latere jaren is wel heel duidelijk gebleken, dat de Nederlandsche
veehouder, mits goed voorgelicht, te vinden is voor georganiseerde
vrijwillige vecziektenbestrijding en dat deze van de staatskas veel minder
offers behoeft te vergen dan die met politiemaatregelen.

Runderschurft is een schadelijke kwaal. De Nederlandsche reputatie,
ook in het buitenland, maakt wel zeer wenschelijk, dat ze wordt uitge-
roeid .

Als de veehouders aangesloten bij de vrijwillige tuberculose-bestrijding
worden opgewekt gevallen van schurft ter kennis te brengen van or-
ganisatiebestuur of dierenarts, als de laatste ook een verzoek in die
richting krijgt, terwijl analoog als bij de tuberculose van rijkswege
tegemoetkoming in de behandclingskosten in uitzicht wordt gesteld,
zal de zaak loopen, zonder dat het zoo heel veel behoeft te kosten.

Ook de door S. genoemde paratuberculose is een voor georganiseerde
bestrijding geschikt object.

In het midden latend of provinciale gezondheidsdiensten volgens het
Friesche voorbeeld of elders werkende organisaties met Rijksmedewer-
king de voorkeur verdienen, of deze afzonderlijke laboratoria noodig
hebben, of dat met de bestaande kan worden volstaan, welke speciale
therapie bij runderscabiës de voorkeur verdient, duidelijk is m.i. dat
voor de Nederlandsche veehouderij en bijkomstig ook voor de dierge-
neeskunde ruime uitbouw van de vrijwillig georganiseerde veeziektcn-
bestrijding wenschelijk is.

In de Vereenigde Staten, een deel van Canada, Centraal- en Zuid Amerika (tot
Peru) en in West-Indië, komt een zeer giftige spin voor de Latrodectus mactans
(eng. namen : Black widow spider, Hourglass- of Shoebutton spidcr) een kleine
spin (het wijfje is 1 —1,5 cm lang en leeft ongeveer een jaar: de mannelijke spin is
veel kleiner en leeft korter).

In de Ver. Staten schijnt het aantal te vermeerderen, zoodat soms in Californië
druiveplukkers weigeren in de wijngaarden te werken. Volgens Emil Roger ver-
loopen 5 % der spinnenbeten bij de mens doodelijk. De beet is niet pijnlijk, maar
wordt binnen vier uren gevolgd door een hevige opstijgende pijn : daarna spier-
kramp (en daardoor belemmerde ademhaling), nausca, braken. De verschijnselen
duren 2 tot 3 dagen ; in hevige gevallen dood na 18—36 uren.

De hoeveelheid gif in de twee gifklieren van een volwassen wijfje is ongeveer gelijk
aan viermaal de doorsnee-letale dosis voor ratten. Het gif is meer dan tienmaal
virulentcr dan het slangengif (van ratelslangen, crotalis albicans).

Ook de spin-eieren zijn giftig. Als de spin een andere spin van dezelfde soort bijt,
wordt deze laatste verlamd, maar herstelt na eenige uren. Orale toediening van het
gif is onschadelijk. Door zwakke zuren en alkali, door 5 minuten koken, wordt de
giftigheid van het gif vernietigd.

Het gelukte, door herhaalde toediening van gif, ratten te immuniseeren ; het
serum van deze ratten was zeer werkzaam : het gif van 10 spinnen, gemengd met
£ c.c. immunserum, bleek onschadelijk. Werd bij ratten het gif van twee spinnen
ingespoten en na 10 minuten £ c.c. (of na 1 uur 1 c.c.) immunserum, dan bleven
de dieren gezond. Werd 1 c.c. immunserum intrapei itoneaal ingespoten, 3^ uur
na een subcutane besmetting met gif, dan volgde nog herstel.

\') Tropical diseases bulletin 1937, Vol. 34, No. 9, p. 729 ref. Walton, uit Quart.
Rev. Biol. 1936, No. 2. p. 123.

Cordier en Ménager \') hebben vele monsters bloed onderzocht van paarden,
die verdacht werden aan infectieuse anaemie te lijden. Zij hebben hiervoor de
sedimentatie-proef gebruikt, die voor dit doel practisch en betrouwbaar heet. Zij
konden er wel mee vaststellen, dat de onderzochte paarden geen anaemie hadden,
maar vonden echter, dat men er slechts met de grootste reserve zijn conclusies uit mag
trekken. Het bleek hun bv., dat er groote schommelingen voorkomen bijeenenhet
zelfde goed gevoede en gezonde paard, als de waarnemingen zich over eenige weken
uitstrekken. Alleen bij slecht gevoede dieren kregen zij vrij constante uitkomsten.
Ook gaf de proef geen specifiek resultaat bij het onderzoek van zieke dieren. Zelfs
kregen zij verschillende uitkomsten, wanneer zij op het zelfde moment bloed ont-
trokken aan de beide jugulair-venen van één paard.

Hasskó ¹) heeft een 7-jarig paard in een afgesloten ruimte gebracht, waarin
per m⁸ 135 mgr phosgengas en 15 mgr chloorgas waren gevoerd. Twintig min.
nadat het weer in de frissche lucht was, was het nog rustig. Na 23 min. begon hel
te zweeten en ademde het snel. Na 47 min. was hel aantal ademhalingen 38 en
de pols 97. Na 72 min. strekte hel zeer karakteristiek hoofd cn hals naar beneden.
Enkele min. later loosde het bloedig schuim uit den neus en binnen twee uur stierf
het door verstikking.

Na 25 min. had schr. het dier 6 1 bloed afgenomen en 20 gr calciumchloride
in een 5% oplossing geïnfundeerd, benevens één 1 van een 20% suikeroplossing.
Op deze behandeling, die in de literatuur sterk wordt aanbevolen, had hel paard
niet in het minst gunstig gereageerd.

Ter bestrijding eener besmettelijke ziekte, heeft Karras ²) van een groot aantal
legerpaarden gedurende geruimen tijd dagelijks de temperatuur lalen controleeren.
Hem viel daarbij op, dat sommige der dieren, in afwijking met wat men gewoonlijk
waarneemt, des avonds een lagere temperatuur hadden dan des morgens. Het
verschil was van 0,1 lot o,8° C. Uil verder onderzoek bleek dat dit paarden waren,
die slechts voor stappend werk gebruikt werden, en toen ter tijd bij een koude van
— io° tot —25°. Schr. heeft een uitgebreide studie over deze waarnemingen ge-
maakt en komt tot de conclusie, dat het uitsluitend de wintersche koude was geweest,
die de verlaging had veroorzaakt. H. Lubberis.

Balozet ³) wijst in een kort overzicht op het feit, dat de infectieuze anaemie
san het paard de eenige is van alle virusziekten, waarbij de zg. ongevoeligheid
in wezen niet een actieve of passieve immuniteit is, maar een toestand van,, pré-
munition" op dezelfde wijze als zulks voor bepaalde protozoaire infectieziekten
bekend is. Paarden dus die een aanval hebben doorstaan, kunnen een solide resistentie
bezitten, doch zijn gedurende dien tijd dragers der smetstof. Verdwijnt het virus
bij zulke dieren, dan treedt weer een toestand van volle gevoeligheid in. Een ge-
schikte immunisatie-methode voor infectieuze anaemie moet bestaan in het toe-
dienen van een verzwakt levend virus, dat slechts een lichten aanval der ziekte ver-

¹Mlle Cordier et Ménager : La varéabiliié de la sédirnentation des glcbules louses
chez les Equidés. Recueil de Méd. Vét. 1938, No. 2, p. 97.

-) Dr. A. Hasskó : Phosgenvergiftung beim Pferd. Tier. Rundschau 1938 No. 9. S. 140.

²) Dr. Karras : Ueber den Einfluss von Kalle auf die Körpertemperatur ven Pferden.
Zeitschrift für Veteriniirk. 1938, No. 2, S. 89.

³) L. Balozet : L\'immunité dans l\'anaemie infectieuse des equidés. Les Cahiers de

wekt (Balozet nam in dit verband proeven met serum, dat met gal was voorbe-
handeld). Gevaren, welke immer aan het opwekken van dezen toestand van
praemuniteit zijn verbonden, i.c., de kans op smetstofverspreiding door de ge-
ente dieren, moeten onder het oog worden gezien.

(Het is typisch ook in dit artikel weer te zien aangehaald de onderzoekingen
van Sohns (hier verbasterd tot Johnes) en Saetedjo over infectieuze anaemie
in Ned. Indië, terwijl toch later is gebleken en gepubliceerd, dat die onderzoekingen
op een misverstand hebben berust en in Xed. Indië geen infectieuze anaemie is
vastgesteld. Ref.).

Panisset \') geeft een korte beschrijving van de historie en de verspreiding der
infectieuze anaemie in Canada, een infectieziekte, welke in genoemd Dominion
niet op de officieele lijst van besmettelijke ziekten voorkomt en welker aangifte
niet verplicht is. Bi\'.

Bij paarden komen veel chronische ademhalingsbezwaren voor. Klinisch geven
deze steeds de verschijnselen van dampigheid te zien. Hug *) heeft de longen van
41 dampige paarden onderzocht. Bij alle 41 kon hij bronchitis c.q. broncheolitis
vaststellen. Bij de meesten was hieruit een chronische bronchitis ontstaan. Hel
ontstekingsproces bleek tot de alveolen te zijn doorgedrongen, waardoor deze in
hun elasticiteit hadden ingeboet. Echter hadden zich in andere longen induratieve
processen ontwikkeld, die de aanleiding tot het ontstaan van dampigheid waren
geweest, terwijl bij enkele een chronische broncho-pneumonie als primair moest
worden beschouwd.

Er zijn verschillende oorzaken die tot dampigheid kunnen voeren, o.a. het ver-
blijf houden in te warme, slecht geventileerde stallingen. Ook gebrekkige training,
vooral van rijpaarden, die aan ritten met wedstrijd-karakter deelnemen. Accli-
matisatieziekten van import-paarden zijn eveneens een praedispositie voor het
verkrijgen van damp. En ten slotte stoffig en schimmelig hooi. Het is nl. uit de
statistieken van verzekeringsmaatschappijen gebleken, dat na jaren van nat weer
gedurende den oogsttijd, veel meer uitkeeringen voor dampige paarden moeten
worden gedaan, dan na droge jaren, Trouwens, deze maatschappijen moeten toch
al, althans in Zwitserland, 25 % van hun uitbetalingen doen ten behoeve van
deze lijders. Het blijkt dus dat deze ademhalings-bezwaren een groot economisch
verlies beteekenen, temeer daar dc dieren ze op een leeftijd van 10 a 12 jaar krijgen
en niet zooals wel eens gemeend wordt op hoogen ouderdom.

Stanley Griffith ³) geeft een overzicht van 55 gevallen, waarvan 25 door hem-
zelf zijn onderzocht. In 17 gevallen vond hij een gegeneraliseerde tuberculose met
zoowel in het thoracale als in het abdominale lichaamsgedeelle tuberkels, die een
tumorachtig karakter droegen. De milt en de mesenteriale Iymphklieren waren
veelal tegelijkertijd aangetast. De tuberkels zijn meestal vrij van verkazing of ver-
kalking, in enkele gevallen was het centrum verweekt tot een dikke pus. Halswcrvel-
tuberculose werd in 2 gevallen gevonden. De digestietractus was de weg waarlangs
de infectie tot stand kwam. De tuberkelbacillen uit de 55 gevallen gekweekt, be-
hoorden 53 maal tot het bovine type, éénmaal tot het humane en éénmaal tot het
aviaire type. Van deze 53 was de helft vol virulent voor de proefdieren, de rest
was zwak virulent of met een aanmerkelijk verminderde virulentie ; alles in ver-
gelijking met het standaard bovine type. Joling.

Potel beschrijft twee gevallen van huidtuberculose bij het paard. Het eene
dier was zeer vermagerd en had overal in de huid verspreide, circumscripte, hard
aanvoelende knobbels of diffuse zwellingen. Bij de sectie bleek, dat zich subcutaan
zeer veel bindweefsel had gevormd, waartusschen gele knobbels. Ook in den buik
waren de meeste organen tuberculeus veranderd.

Het andere paard was heel goed gevoed, at misschien wat traag, maar toch goed
en deed geregeld zijn werk. Ook dit had op vele plaatsen onder de huid verdikkingen
van varieerende grootte. Verder had het op het neustusschenschot poliepachtige
gezwellen. Deze belemmerden de ademhaling ten slotte zoo erg, dat het dier in
nood geslacht moest worden. Het onderzoek wees uit, dat ook hier de zwellingen,
zoowel die van den neus als van de huid, van tuberculeuzen aard waren. Ook hier
weer veel bindweefselvorming met daar tusschen spekachtig uitziende knobbeltjes.
In de buik- en in de borstholte waren geen tuberculeuze veranderingen waar te
nemen.

Uit het feit dat er verdikkingen in de huid voorkwamen en dat noch de epidermis,
noch het corium ooit waren ontstoken, blijkt wel, dat de processen niet van buiten
af door contact-infectie of verwondingen waren ontstaan. Het eerste geval was
primair een alimentaire infectie, daar dé buikorganen de sterkste veranderingen
hadden ondergaan, terwijl het tweede zich langs aërogenen weg in den neus had
ontwikkeld. I.angs de lymphe- of bloedbanen was ten slotte de huid aangetast.

Nieland ¹) behandelde een paard dat in de schoftstreek een verdikking kreeg,
zonder dat het een drukking kon zijn. Het gelukte hem deze dikte weg te masseeren
met blauwe zalf. Enkele maanden later begon het dier echter te vermageren en wat
te hoesten. In den neus, op het neustusschenschot, ontstonden verdikkingen, waardoor
de ademtoevoer belemmerd werd, en op den duur ademnood ontstond. Onder-
tusschen waren er in de cutis en de subcutis ook allerlei meer of minder groote
gezwellen ontstaan. Schr. liet wel bloed onderzoeken op abortus Bang en op enteritis,
maar tuberculincerde het paard niet. Het dier moest wegens onbruikbaarheid,
door ademnood, worden gedood. De ontstoken deelen van huid en neustusschen-
schot werden histologisch onderzocht, waardoor vast kwam te staan, dat het paard
aan tuberculose had geleden. In zoover was dat vreemd volgens Schr., omdat bij
tuberculose van de huid de ontstoken plaatsen meestal haarloos en bloederig-korstig
zijn, terwijl tuberculose van het neustusschenschot zich meestal uit in zweren en
etterige uitvloeiing.

Willems ²), die als paardenarts aan het laboratoire vétérinaire militaire ver-
bonden is, heeft een 5-tal paarden behandeld, die aan processen, veroorzaakt door
de necrose-bacil leden en te gronde gingen. Het eerste had een absces aan een der
pijpen, dat niet genas. Integendeel, er kwamen nieuwe abscessen bij en ten slotte
kreeg het dier via de lymphe-banen een longontsteking. Het stierf na 47 dagen.
Zoo ging het overeenkomstig ook met de andere vier. W. heeft moeite gedaan,
om de wijze van besmetting op te sporen. Dit is hem niet gelukt, maar wel meent
hij, dat te geringe zindelijkheid in de Belgische ziekenstallen, waar men vaak vele
wonden met het zelfde geïnfecteerde materieel schoon heet te maken, een ver-
spreidende invloed heeft. Opvallend was dat de dieren alle sterk vermagerden.
De necrose-bacil is anaerobe, zoodat hij gemakkelijk te vernietigen is als hij opper-
vlakkig zit. Zit hij diep, dan is hij moeilijk te bestrijden. Er zijn twee soorten van

¹) Dr. Nieland : Haut- und Nasenscheidewand-tuberculose beim Pferd. Deutsche Tier.
Wochenschr. No. 7, S. 98, 1938).

²) R. Willems : Note sur l\'action pathogène du bacille de la nécrose chez le cheval. Annales

bacillen : lange, die draden vormen en kortere ; de eerste zijn aanwezig in nieuwe
processen, de andere in oudere. Cultures stinken erg en zijn moeilijk in het leven
te houden. Entingen verliepen doodelijk als zij intraveneus werden verricht. Sub-
cutaan geënte dieren herstelden vrij spoedig.

Huygens en de Saint Moulin deelen een geval mede van een veulen, dat
na castratie stierf ten gevolge van een infectie met necrose-bacillen. Hel dier had
zoowel rechts als links een hydrocele. Er was zeer voorzichtig geopereerd. De heele
kunstbewerking had echter een goed. normaal verloop gehad. Het veulen was
dan ook de eerste veertien dagen uitstekend gezond geweest. Later ontstonden
er zwellingen en ontsteking, gepaard gaande met hooge koorts, terwijl het dier
alle voedsel weigerde. Het stierf na eenige dagen. Schr. geven een uitvoerig verslag
van de pathologische anatomie. Het heele beeld was dat van een intoxicati*. Hieraan
moet volgens hen dan ook de dood geweten worden en niet aan de verwoestingen,
die de necrose-bacillen steeds in de weefsels aanrichten.

Dr. Aehle ²) die paardenarts in een remonte-depot geweest is, heeft veel gev allen
van petechyaal-typhus moeten behandelen. Hij heeft allerlei middelen gebruikt.
Het best is hem yatren pur. bevallen. Hij wendde het op velerlei wijzen aan, echter
meestal intraveneus. Hij spoot 10 g in, opgelost in 250 g aqua dest., dus een 4%
oplossing, die hij op lichaamstemperatuur voorverwarmde. Hij deed dit dagelijks,
zoolang, totdat de patiënt weer geheel hersteld was. Hij raadt sterk aan, vooral
niet eerder met de behandeling op te houden. Bij hart-zwakte infundeerde hij
met de yatren-oplossing tevens nog 10 cc digipuratum en salicyl natr. rura coffeino.

In het algemeen zag hij reeds na 24 uur een verbleeken en verminderen der
petechiën. N\'a eenige dagen namen ook de zwellingen af, terwijl de pols steeds
krachtiger werd en vrij spoedig normaal was. Nooit had hij na het gebruik van yatren
meer huidversterf gezien, terwijl hij ook meent, dat het aantal gevallen met doode-
lijken afloop, verminderd is.

Laas³) behandelt Morbus maculosis equorum mei 100 % succes als
volgt: Hij spuit 100—150 cc steriele 10% calciumchloraat-oplossing intraveneus
in. Bovendien geeft hij in ernstige gevallen dagelijks 20 g calcium« hloride door
het drinkwater, benevens een eetlepel sol. Lugoli. Verder masseert hij de sterkste
zwellingen met een mengsel van één deel ol. terabinthinae en twee deelen sol.
camph. spirituosa. De patiënten worden goed gevoerd en staan in een frissche box.
Bij zeer ernstige gevallen dient hij dagelijks en soms zelfs eenige malen daags, de
inlraveneuse injeclies van calciumchloride toe, zoolang tot hij de petechiën ziet
verbleeken of verdwijnen. Niet alleen heeft hij hiermede het aantal dooden tot
nul gereduceerd, maar ook de duur der ziekte is er aanmerkelijk door bekorl.

Catarrh of empyeem van de luchtzak behandelt hij met de luchtzak-
katheter van Günther. Dit is een 70 cm lange en 1 cm dikke, lichtgebogen, metalen
buis. Deze wordt door de onderste neusgang gebracht tol in de pharynx. Daar
wordt zij gedraaid, zoodat het gebogen uiteinde langs de wand van de pharynx
schuift. Zoodra men niet meer weerstand voelt, zit de katheter in de luchtzak-
opening. Nu wordt het paard met het hoofd naar beneden gezet, waardoor slik-
pneumonieën worden voorkomen, wanneer men via de katheter de luchtzak uit-
spoelt. L. heeft nooit veel verzet bij het inbrengen, dat ook nooit mislukt, terwijl
zijn succes-percentage eveneens 100 is.

\') F. Huyoens en L. de Saint Moulin : A propos de l\'action pathogène du bacil de la
nécrose chez le cheval. Annales de Méd. Vét. 1937, No. 6, p. 252.

^a) Dr. Aehle : Die Behandlung der Blutfleckenkrankheit der Pferde mit Yatren purissimum.
Zeitschrift für Veterinarkunde Juli 1937, No. 7, S. 252.

^s) Prof. Dr. A. Laas : Ueber einige Kapittel und neuere Errungenschaften aus dem Gebiete
der inneren Krankheiten des Pferdes. Finsk veterinartidskrift No. 9, S. 265, 1937.

Lousse \') heeft in Mei j.l. een Belgisch trekpaard in behandeling gekregen, dat
vanaf de voorborst tot aan het xyphoïd een sterke zwelling had, waaraan het zeer
pijnlijk was en kreupel liep. Deze zwelling was aan de oppervlakte oedemateus
en voelde in de diepte hard aan, terwijl er een paar fistels in voorkwamen. Daar
het dier afkomstig was van een boerderij, waar besmettelijk verwerpen veel voor-
kwam, werd het bloed van het paard op deze infectie onderzocht. De reactie was
positief. Ook de allergische reacties, met de antigenen van Dubois en Thomson,
die het paard intradermaal werden ingespoten, en in de oogen gedruppeld, waren
eveneens positief. L. wekt op, om toch vooral bij soortgelijke aandoeningen op
deze infectie bedacht te zijn.

De Engelsche samenvatting van dit artikel, vertaald onder het opschrift „Micro-
filariasis in Horse", luidt ongeveer als volgt : Nordstrom ¹) geeft een verslag van
een epizoötie in Zweden. Vijf gevallen hiervan zijn zonder succes aan de veterinaire
faculteit te Stockholm behandeld. Bij 2 van die 5 heeft hij het verdwijnen der
filariae uit het bloed kunnen volgen. Hij heeft verder tallooze bloedmonsters van
paarden uit Uppland onderzocht cn kon gedurende October en November 1936
geen enkel geval van filariasis constateeren. In Februari en Maart daarentegen,
toen nogmaals 75 paarden werden nagegaan, waarvan er 40 eenjarige, 26 twee-
jarige en 9 oudere paarden waren, bleken 60 % der enters en 20 % der twenters
geïnfecteerd te zijn, terwijl slechts één ouder paard aangetast was. Sommige dezer
dieren waren gezond, andere hadden lichte darmverschijnselen.

Patf.rson en Heatly \') geven een geval van een blijkbaar natuurlijke infectie.
Een 3-jarige merrie, die samen met enkele veulens in een weide liep, was plotseling
zwaar schouderkreupel. Trauma was niet aanwezig. Een maand later was ook
de linker Achillespees pijnlijk en gezwollen, temperatuur verhoogd, snelle pols
en capricieuse eetlust. Het dier werd erg stijf en kon slechïs met moeite opstaan.
Een locale behandeling had geen resultaat.

liij sectie bleek er een typische endocarditis verrucosa van de valvula mitralis
aanwezig te zijn. In deze woekeringen en ook in een aangetast gewricht werden
microscopisch bacteriën aangetoond. Na een uitgebreid cultureel en experimenteel
onderzoek bleken dit vlekziektebacillen te zijn.

Bij myoglobinurie schijnt de glycolyse in de spieren op dezelfde manier geremd
te zijn, zooals dit kunstmatig kan geschieden door vergiftiging met Jood-azijnzuur.
Allereerst verdwijnt de dwarsstreping. De spierproteïnen bezitten colloidale eigen-
schappen en hebben het vermogen de spieren te imbibeeren. Deze imbibitie wordt
bepaald door de pH van het oplosmiddel. Bij het iso-electrisch punt van het colloid
is de imbibitie minimaal en de strekking van de fïbril maximaal. Het iso-electrisch
punt voor de spier ligt ongeveer bij pH 6. De spiercontractie gaat samen met de
ontleding van het adenosine-triphosphorzuur en er ontstaat een hydrolyse van
het phosphorcreatine, dat zich ook weer terugvormt. Deze hydrolyse van het
phosphor-creatine bij de contractie maakt een gelijke hoeveelheid base vrij. Daarna
daalt de pH door de overwegende melkzuurvorming. De spiercontracties zijn niet

¹) G. Nordstrom : Microfilariasis hos hast. Skandinavisk Vet. Tidskrift 1937,
No. 7, blz. 355.

te verklaren door de mate van imbibitie. Verwijdert de pH zich van het iso-electrisch
punt, dan zwellen de fibrillen door opname van water. Indien het glycogeen-
metabolisme geremd wordt voordat er melkzuur gevormd is, dan moet de pH
stijgen, het weefsel wordt alkalisch, neemt water op en de fibrillen barsten. Dit
zwellen is microscopisch, evenals het verdwijnen van de streping, te zien, en de
alkaliciteit is aan te toonen door een grootere affiniteit tot zure kleurstoffen (Ivan
Bertrand). Daar dit alles zelfs theoretisch onmogelijk is te verklaren door een
actie van het melkzuur, is het slechts te verklaren door de optredende alkaliciteit,
die weer verklaard wordt door een stilstand in de afbraak van het glycogeen en
van het zich vormen van creatine. Zoo komt het spierpigment in de bloedcirculatie en
het vrijkomende water rukt de fibrillen uit elkaar. Aldus ontstaan de primaire laesies.

Grzycki denkt dat de glycogenolyse onder invloed van insuline-gebrek niet
tot stand kan komen. Het insuline vormt in de cellen een isomeer van glucose,
waardoor dit geschikt wordt voor de verbranding. Daarom gebruikt hij de insuline
als therapie. Brion en met hem vele anderen, hebben er geen succes mede.
Spierlaesies die reeds ontstaan zijn, zijn onmogelijk te herstellen ; herstel is slechts
door de natuur mogelijk. De oorzaak van de glycolyse-remming kennen wij niet.
De physiologie van de normale spier zal de oplossing moeten brengen.

In de streek om Lyon zag men in 1931 sterfte onder de paarden met onbekende
oorzaak. Auger en Basset ¹) constateerden twee aparte ziekten : myoglobinurie
en piroplasmose. De piroplasmose werd chemotherapeutisch met succes bestreden.
De myoglobinurie werd bestudeerd. Het histologisch onderzoek geeft een acute
parenchvmateuse mvositis met een secundaire acute toxische parenchymateuse
nephritis. De hierbij optredende necrose zetelt alleen in de contractiele fibrillen.
Het myoplasma blijft gespaard. Dit myoplasma hypertrophieert en resorbeerl de
doode fibrillen. Leucocyten nemen geen deel aan deze werking. Verstoring van
de spiercontracties treedt op.

De oorzaak kan een ziekelijke, afwijkende activiteit met onbekende oorzaak
zijn van het myoplasma, die de fibrillen doet deslrueeren en oplossen ; of een virus
dat door zijn toxine necrotiscerend werkt op de fibrillen. Het onderzoek heeft aan-
getoond dat dit hypothetische virus geen bacterie is. Er is geen septisch of toxisch
bacterieel proces noch eeti protozoo gevonden. Om de infectiositeit van de ziekte
te bewijzen hebben zij talrijke proeven genomen. Veertien paarden, vele cavia\'s
en konijnen werden op verschillende manieren met verschillend materiaal afkomstig
van natuurlijk zieke dieren ingespoten. Tweemaal is er bij een paard een doodelijke
infectie opgetreden. Waarvan bij een de symptomen gelijk waren aan die bij het
spontane ziekteproces. Ingespoten werd goo cc bloed. Overentingen met kleine
hoeveelheden bloed zijn mislukt. Schrijvers betreuren het dat hun voor de ent-
proeven alleen oude paarden ten dienste stonden, waarvan de vroeger doorgestane
infecties onbekend waren. Zij hebben niet de zekerheid gekregen dat de ent-resultaten
bewijzen dat het gebruikte materiaal niet infectieus is. De oorzaak blijft onbekend.
De myositis ziet men pas als myoglobinurie optreedt. De destructie van de spier-
vezels doet stoffen vrijkomen die in ernstige gevallen in massa in de algemeene
circulatie geraken. Hieraan moet men de acute toxische laesies van de organen
en vooral van de nieren, waarvan de functie kan worden vernietigd, toeschrijven.

Nieuwe begrippen over het ontstaan en de behandeling van verstop-
pingskoliek bij het paard.

Na een inleiding over verstoppingskoliek, die geen nieuws bevat, verklaart
Florio ²), hoe de auto-intoxicatie bij deze aandoening gemakkelijk tot stand komt,
o.a. door resorbtie van abnormale gistingsproducten en giftige darmgassen.

¹) L. Auger et J. Basset : Myoglobinurie et Piroplasmose du cheval. Revue de Méd.
Vét. ig37- Mars, p. 12g.

²) R. Florio : Conceptions nouvelles de la pathogénie et du traitement des coliques par
obstruction chez le cheval. Revue de Méd. Vét., Juli ig37.

Het verweer van het lichaam hiertegen geschiedt allereerst door de darmmucosa,
die een antitoxische functie heeft. Alleen door een gelaedeerden darmwand pas-
seeren toxinen. De lever neemt vervolgens de doorgelaten abnormale stoffen uit
het bloed en zet ze om in minder toxische. Is de lever insufficiënt geworden, dan
komen zij in de algemeene circulatie en veroorzaken degeneratie van alle organen
en weefsels, waaronder die der interne secretie. Volgens enkele schrijvers, o.a. Binet,
is het bloedplasma in staat de toxinen te neutraliseeren, vooral het aanwezige NaCl.
speelt een groote rol.

Experimenten van Ch. Richet toonden aan, dat intraveneus ingespoten ver-
giften minder toxisch werken indien zij met een NaCl. oplossing worden gemengd.
Daalt het NaCl.gehalte van het bloed dan gaan de toxinen het organisme over-
heerschen en krijgt men den toestand van auto-intoxicatie. Experimenteel is aan-
getoond dat, indien men een darmdeel bij den hond onderbindt, dit aanleiding
geeft tot een verlaging van het chloorgehalte in het plasma, vermeerdering van het
ureum en de stikstof (ter compensatie) en stijging van de alcali-reserve in het bloed.

Bij hel paard komt bij verstopping een hypo-chlooraemie voor, die gecompenseerd
wordt door een verhoogd urcum-gehalte en een afneming van de alcali-reserve
of een toestand van acidose.

De oorzaak van de hypo-chlooraemie zijn de toxinen. Cu. Archard denkt zich
de antitoxische werking van het NaCl. door vocht-aantrekking. Daardoor worden
de toxinen verdund. De werking is dus indirect. Het NaCl. is noodig voor de uit-
scheiding en voor de handhaving van de osmotische druk. Een therapie ingesteld
op een hyper-chlooraemie is de juiste. Ook physiologische NaCl.injecties hebben
reeds meermalen succes gegeven. Hypertonische NaCl.-oplossingen intraveneus
zullen zeer sterk de diurese aanzetten, het bloed zal de weefselvloeistoffcn aantrekken
en de toxinen kunnen worden uitgescheiden door de nieren. Door de diurese ver-
mindert de kracht van de absorbtie door de darmmucosa en ook het gevaar voor
een zware intoxicatie. Bij atonic of darmparalyse kan de peristaltiek weer worden
opgewekt, zelfs in dit geval beter dan door alcaloidcn Florio geeft injecties intra-
veneus van 200 cc van een 20 % oplossing. Dit moet wel een choc-toestand geven
door zoutwerking op de bloedcolloiden en het Ca. Het lichaam zal dus hevig rea-
geeren. Dc injectie kan per dag enkele malen herhaald worden. Een langzame
injectie is absoluut noodig. Gecontraïndiceerd is de injectie bij een hart- of nierlijden.
Bij verstoppingskoliek met auto-intoxicatie dient een symptomatische behandeling
samen te gaan met hypertonische NaCl.injecties. Joling.

I. F. de Moulin. Over de beteekenis der witte bloedcellen bij miltvuur-
infecties.

Schrijver stelde een onderzoek in met de bedoeling om een inzicht te verkrijgen
in de rol, welke bij miltvuur-infectie wordt gespeeld door lcuco-en lymphocyten.
Hij experimenteerde deels bij onvoorbehandeldc, deels bij vooraf tegen anthrax
geïmmuniseerde konijnen en schapen, bij welke hij cultuur (zoowel volvirulente
als vaccinstammen) inspoot in het oor, waarna histologisch het verwekte reactie-
proces werd bestudeerd.

Het bleek in het algemeen, dat dc leuco- en lymphocyten-emigratie bij vaccin-
enling sterker is dan bij enting met virulente bacillen; dat virulente en vaccin-
bacillen niet worden gephagocytcerd, gedoode virulente bacillen uiterst weinig en
dat slechts apathogene bacillen door de leucocyten worden opgenomen.

Bij vooraf immun gemaakte proefdieren is de leucocytose sterker; virulente bacillen
worden ook in dit geval niet gephagocyteerd, slechts extra-cellulair vernietigd, terwijl
vaccin-stammen zoowel door phagocytose als extra-cellulair worden opgeruimd.

Schrijver bereidde verder leucocyten-extracten uit steriele abscessen bij normale
en hoog-immune dieren, onderzocht de werking hiervan op culturen en constateerde,
dat de bacteriolytische werking dier extracten na immunisatie sterk wordt ver-

hoogd, een werking welke na verhitting \\ uur bij 80° C. wordt opgeheven. Ook lym-
phocyten bleken een bacteriolytisch product te leveren (extract bereid uit lymph-
klieren), hetwelk eveneens na immunisatie werd versterkt en zijn werking bleek
te verliezen na verhitting J uur op 6o° C.

Het onderzoek heeft dus uitgewezen, dat hoewel miltvuurbacillen niet behoeven
te worden gephagocyteerd, zij toch extra-cellulair door fermentatieve stoffen worden
vernietigd, zij het, dat het volgens schrijvers meening niet bewezen is, dat leucocyten
de voornaamste bron der bij de immunisatie optredende bactericide stoffen zijn.

II. Dr. J. Merkens. Enkele mededeelingen over het productievermogen, van
het melkvee in Ned. Indië.

In deze voordracht, gehouden op de Algemcene Vergadering der N. Ind. Vereeni-
ging voor Diergeneeskunde, constateert schrijver een ontstellend gebrek aan gecon-
troleerde gegevens aangaande het productievermogen c.a. van het melkvee van
diverse origine in Ned. Indië. Als eerste stap om in deze leemte te voorzien, geeft hij
gedetailleerde cijfers van een door den eigenaar sedert jaren goed bijgehouden
groot fok- en melkbedrijf in de bergen bij Poerwokerto, dat uitsluitend werkt met
Friesch-Hollandsch vee, steeds van geïmporteerde vaders, en deels geboren uit
geïmporteerde moeders (schr. duidt deze groep aan als „importkoeien"), deels uit
koeien, waarvan de afstamming niet meer met bewijzen is terug te brengen tot
geïmporteerde stammoeders („Indische koeien").

Met de vereischte reserve, door het betrekkelijke van het materiaal, komt Merkens
tot de conclusie : ie. dat volgens voorloopigen indruk de importkoeien in de eerste
5 laclatieperioden iets meer melk geven dan de Indische ; 2e. dat de duur der lac-
tatieperiode bij de importkoeien iets langer is dan bij de Indische ; 3e. dat de tus-
schenkalfstijd, gevende een inzicht in het al dan niet snel bevrucht raken, bij de
importkoeien iets korter is dan bij de Indische ; 4e. dat de droogstal bij dc import-
koeien iets korter is dan bij de Indische : en 5e. dat, gerekend over drie lactaties,
de importkoeien de vergelijking met hun verwanten in Holland glansrijk kunnen
doorstaan en niets er op wijst, dat het geïmporteerde Hollandsche melkvee in Indië
in productievermogen achteruitgaat.

III. J. B. Douwes. De droge behandeling van de rententio secundinae
door middel van Kohle-perhydrietstaafjes Merck.

Schrijver deelt het gunstige resultaat mede van de behandeling van retentie der
secundinae in 4 gevallen met de Kohle-perhydrietstaafjes van Merck, bestaande
uit een hollen koolcylindcr overtrokken met een zilverhoudende gelatinelaag, waarin
vóór het appliceeren een langwerpig vierkant perhydrietstaafjes wordt ingebracht.
In gevallen, dat de cervix niet meer voor het staafje te passeeren bleek, werd het in
water opgelost en met trechter en slang in de uterus gebracht.

Schrijver geeft aan de methode verre de voorkeur boven de oude uitspoelings-
therapie.

Schrijver onderzocht de faeces van 118 pas uit Britsch-Indië geïmporteerde
Etawah-geiten op wormeieren en coccidiën en bevond dat een groot aantal dieren
veel wormeieren (voornamelijk die van haemonchus cortortus, een enkele maal die
van trichocephalus) en coccidiën kunnen uitscheiden zonder zichtbaar ziek te zijn.
Voor het optreden van clinische symptomen (diarrhee, anorexie) schijnen andere
invloeden verantwoordelijk te zijn, mogelijk met de actie van ingewand-parasieten
als begunstigende factor. Bu.

Kayser ¹) kon bij 48 bacteriën bevattende visschen (van de 99 onderzochte
visschen) in 64,6 % der gevallen uit de musculatuur een Gramnegatief, meest
onregelmatig gekleurd, rond tot ovoïde, en soms ook langwerpig gevormde bacterie

^J) Kayser : Neue Untersuchungen über die baklerielle Z^erse\'Z^u"g der Fische. Berl. Tier-
arztl. Wochensch. 1937, pg- 72.

kweeken. Op vischagar groeide deze bacterie na ongeveer 2 dagen, bij een tem-
peratuur van 20° C., in zeer fijne, glazige kolonies, die dan een grauw-witte tot
grauw-bruine gloed toonden. Deze bacterie werd door Kayser stam X genoemd.
Bij 37⁰ C. zag men geen groei.

Uit de overige bacteriën bevattende visschen werd de stam X, te zamen met de
door Schönberg beschreven, sterk bewegelijke, psychrophiele waterbacteriën
of deze waterbacteriën alleen gekweekt. Daarnaast werden ook afzonderlijk pro-
teusbacteriën, Grampositieve coccen en mesentericus-soorten aangetoond. Verdere
onderzoekingen toonden aan, dat de bacteriëele ontbinding van visschen in een
merkwaardige regelmatigheid verloopt.

Het verloop van de bacteriëele doorgroeiing van het vischvleesch geschiedt
aldus, dat men, na een kiemvrijheid van de musculatuur, allereerst de stam X
ziet optreden, daarna deze met waterbacteriën te zamen en tenslotte deze water-
bacteriën alleen. Daarnaast vindt men ook afzonderlijk Grampositieve kiemen,
die vroeg of laat kunnen optreden, en verder proteusbacteriën.

Uit de proeven met 15, in manden met ijs verpakte, visschen kreeg men dit
practisch resultaat, dat de houdbaarheid van zulke visschen aanmerkelijk zou
kunnen verlengd worden, als men de aanraking met ijswater zou kunnen vermijden.

Volgens de waarnemingen van Kayser is vooral van meer belang de verbreiding
van de bacteriën vanaf de huid en vanuit de, bij het verwijderen der darmen, in
de buikholte ontstane verwondingen, dan het doorwoekeren van de bacteriën van
uit de kieuwen, via de groote bloedvaten, in de musculatuur, Verder geeft Kayser nog
andere mededeelingen over de microscopische en cultureele eigenschappen van de
stam X, waarvan de rangschikking in het systeem der bacteriën nog niet mogelijk is.

Een direct vischbederf, zooals door de waterbacteriën wordt veroorzaakt, geeft
de stam X niet, wel veroorzaakt deze een geringe reukafwijking. Over de beteekenis
van deze stam X bij de vischontbinding is nog niet zooveel bekend.

Onderzoekingen over de houdbaarheid van zeevisschen door bewaring
in een koelhuis bij verschillende temperaturen.

Naast een goede kwaliteit moet worden zorg gedragen voor een zorgvuldige
behandeling van de visch na het vangen. Daar de houdbaarheid van de visch in
de eerste plaats wordt bedreigd door bacteriën, in het bijzonder door de z.g.
waterbacteriën (psychrophile bacteriën), is het zaak deze zooveel mogelijk uit te
schakelen. Dit kan slechts door de visch te bewaren bij een temperatuur, waarbij
groei en werkzaamheid dezer bacteriën worden belemmerd. Volgens de onder-
zoekingen van Bansberg \') is dit het geval bij 0° C. Deze temperatuur, die men
in de koelhuizen der abattoirs kan aantreffen, bij een relatieve vochtigheid van
90%, is beter dan een temperatuur van 4—7⁰ C., met een relatieve vochtigheid
van 60—90%.

In verband met het feit, dat het vischverbruik in de eerste plaats afhankelijk is
van de kwaliteit van de aangevoerde visch, bespreekt Schönberg ²) de verschillende
factoren, welke van belang kunnen worden geacht voor het frissche uiterlijk van
zeevisch. Achtereenvolgens behandelt hij de lijkstijfheid, de autolyse en de pH
van de musculatuur.

De lijkstijfheid van visch wordt vooral beïnvloed door de temperatuur, waarin
zij wordt bewaard. Bij een temperatuur van 0° tot 6° C. ontstaat deze lijkstijfheid
pas na 50—60 uur, terwijl ze bij hoogere temperatuur van 10—20° C. reeds na 10
uur ontstaat.

De pH toont belangrijke verschillen in vergelijking met die van het vleesch van
de slachtdieren. Direct na de dood wordt de pH bij het optreden van de lijkstijfheid
zwak zuur (6,8 bij rondvisschen en 6,6 bij plat visschen).

\') Bansberg : Vergleichende Untersuchungen über die Haltbarkeit von Seefischen (Gadiden).
Kühlhausaufbewahrung bei 0°, 4° und 7° C. Dissert. Hannover, 1936.

*) Schönberg: Die wissenschafllichen Grundlagen der Frischerhaltung von Seefischen.
Deutsche Tierarztl. YVochenschrift, Jg. 45, 1937, pg. 673.

Reeds spoedig, ongeveer na 2—3 dagen na de dood, en alnaar de bcwarings-
temperatuur en de inwerking van microben, wordt de pH 7, om daarna snel hooger
te stijgen, zoodat de meeste visschen die ter markt worden aangevoerd in het bin-
nenland, een pH hebben van 7,2 tot 7,4, welke alkalische reactie weer sterk bevor-
derend werkt op de vischbederfbacteriën.

Het is verder gebleken, dat in het verloop van de autolytisch-fermentatieve
processen na de dood van de visch geen onaangename vluchtige stoffen en zulke
veranderingen optreden, dat de visch daardoor een bedorven levensmiddel zou
worden.

Steriel verkregen vischmusculatuur kan zelfs tot 40 dagen lang bij o° C. worden
bewaard, zonder dat men bij de kook- en braadproef eenige afwijking kan waar-
nemen. De samenstelling van het vischvleesch gelijkt veel op die van het spier-
weefsel van zoogdieren. In het algemeen is de vischmusculatuur waterrijker en
vetarmer. Van praktische beteekenis is het feit, dat in de musculatuur van de haaien
ureum voorkomt, welke ureum na de dood spoedig in ammoniak en koolzuur over-
gaat. Onmiddellijk na de dood is het vleesch van visschen kiemvrij. Dat visch in
het algemeen toch snel in bederf overgaat is het gevolg van het feit, dat zelfs bij een
zorgvuldige reiniging, verwijdering van de darmen en verpakking, steeds toch nog
bacteriën, afkomstig uit het water of door verontreiniging met darminhoud, op de
visch aanwezig zijn. Bij het bederven van visch spelen dus bacteriën een groote rol.

De beteekenis van de z.g. photobacteriën (bact. phosphorescens en de licht-
bacteriën), die psvchrophile waterbacteriën zijn, is voor het ontstaan van visch-
bederf zeer gering, zooals kort geleden door Kayser is aangetoond. Men kan ze
meer als wegbereiders beschouwen voor de 11a hun komende eigenlijke rottings-
bacteriën, waartoe behooren de fluorescenten, flavobacteriën en andere eiwit-
splitsende bacteriën. Door proeven heeft schönbero. aangetoond, dat zelfs een kort-
durende stijging van de bewaringstemperatuur op 4° C. een zeer snelle vermeer-
dering van het bacterieaantal (fluorescenten) op en in dc visch tengevolge heeft.

Hieruit volgt voor de praktijk, dat men zeevisch zoo spoedig mogelijk, vanaf
het tijdstip van de vangst tot aan het verstrekken aan tle consument, bij lage
temperatuur, die liefst bij ongeveer o° C. moet liggen, moet bewaren. Zooveel
mogelijk moet worden getracht, deze koelingsperiode niet te onderbreken.

Ook voor de flavobacteriën geldt een koel bewaren als het beste bestrijdings-
middel, alsmede een vervangen van de lucht door koolzuurgas of een ander gas.

Voor de zeevischvangst moet dus met de volgende feiten rekening worden
gehouden. Allereerst mag de zeevisch niet te lang in het net verblijven, daar
hierbij een bezoedeling met darminhoud optreedt. Verder moeten de maag- en
darmen zorgvuldig worden verwijderd. Het achterblijven van ingewanddeelen
moet dus vermeden worden. Het inpakken in ijs, direct na de vangst, moet zorg-
vuldig geschieden ; liefst zal ook een koolzuurgas-inwerking moeten plaats vinden.
Elke onderbreking van de koelperiode is funest, terwijl bevorderd moet worden,
dat elke kleinhandelaar in visch zooveel mogelijk vischkoelkasten aanschaft.

Door Scheunert ^J) werden slechts die deelcn van de visch onderzocht, welke
ook gegeten worden. Het gehalte aan vitamine A, B en D werd bepaald door
voedingsproeven bij vitaminenvrij opgefokte ratten, door de gewicht-toeneming
te bepalen bij langdurige voeding met het te onderzoeken materiaal.

Het vitamine A gehalte is bij de voornaamste vertegenwoordigers van de Gadus-
soorten (kabeljauw, schelvisch, leng) niet zeer hoog. Hetzelfde geldt voor de knor-
haan en de platvisschen (schol, heilbot en tong). Opvallend is het, dat het vitamine
A gehalte van het vleesch van de heilbot zeer gering is, terwijl het in de lever bij-
zonder hoog is. Het gehalte van het vleesch van dc baars is iets hooger. Zeer rijk
aan vitaminen A (ongeveer 10 maal zoo hoog als bij de gadussoorten) is echter het
vleesch van de doornhaai, dat als z.g. zeeaal in den handel komt, evenals het vleesch

\') Scheunert : Vitamingehalt der Seefische. Deutsche Fischgerei-Rundschau,
"937. Pg- 3\'6-

van de grondhaai, van de zeeduivel en van de oestervisch. Daarentegen is het
gehalte bij de rogsoorten nog lager dan bij de gadussoorten.

Bij de haring wordt, in den vorm van gerookte bokking en bakbokking, een vrij
hoog gehalte aan vitamine A gevonden, welke in hoofdzaak wordt veroorzaakt
door de kuit, want het zuivere spierweefsel is juist arm aan vitamine A.

De sprot heeft eveneens een vrij hoog gehalte, terwijl dit bij de sardinen in olie
weer zeer laag is. Waarschijnlijk wordt het vitamine A door de toebereiding en door
het bewaren vernietigd. Een hoog vitamine A gehalte bezitten ook nog de gerookte
paling en de lamprei of prik.

Wat betreft het vitamine B gehalte ziet men bij de visschen niet zulke vergaande
verschillen. Dit vitamine is steeds, al is het wel niet zoo rijkelijk, in het vleesch van
zeevisschen aanwezig.

Het vitamine D werd in versehe visch (haring, schelvisch, baars) niet, wel echter
in gerookte bokking, sprot en paling aangetroffen. Scheunert wist hiervan geen
verklaring te geven ; latere onderzoekingen dienen dit uit te maken.

In samenstelling en verteerbaarheid bestaat er tusschen het vischvleesch en het
vleesch van de gewone slachtdieren geen verschil van beteekenis. Schormüller ¹)
deed hierover verschillende onderzoekingen, en vond, dat het vetgehalte zich bij
de visschen, al naar de vischsoort, beweegt tusschen de grenzen van 0,2 % (kabel-
jauw) en 27% (paling), terwijl het eiwitgehalte loopt van 15% tot 18%. Middel-
matig vet rundvleesch heeft een eiwitgehalte van ongeveer 21 %. Van de mineralen
zijn in het bijzonder Calcium, Phosphor en Jodium te noemen. Vischvleesch is,
tengevolge van het geringe bindweefselgehalte, vooral licht verteerbaar. Het wordt,
zooals experimenteele verteringsproeven hebben aangetoond, juist zoo in het
lichaam verbruikt als rundvleesch.

Gelijke hoeveelheden droge stof van visch en vetvrij rundvleesch hebben een
zelfde voedingswaarde. Bij talrijke chemische onderzoekingen met droog eiwit
uit zeevischvleesch en bij splitsingsproeven in aminozuren werden eveneens geen
verschillen tegenover het spiereiwit van warmbloedige dieren gevonden. Het
vleesch van slachtdieren bezit dikwijls wisselend groote hoeveelheden koolhydraten,
terwijl deze geheel en al ontbreken in de proteïnen van vischvleesch. Droog visch-
eiwit bevat geen gezondheidschadelijke of bederf veroorzakende bacteriën, waar-
door het zeer goed houdbaar is. Het fabriceeren van droog eiwit uit zeevischvleesch
is dientengevolge van groote beteekenis.

Om Duitschland, wat de tinbehoefte betreft, van den buitenlandschen invoer
zoo mogelijk onafhankelijk te maken, zou het van groote beteekenis zijn, aldus
schrijft Obst ²), als het mocht gelukken het gewone blik in de conservenindustrie
te vervangen door een ander daarvoor geschikt materiaal.

In Noorwegen worden met gunstig resultaat bij vischconserven reeds in vrij
groote omvang aluminiumdoozen gebruikt. In Duitschland zijn de resultaten
daarmede niet zoo gunstig. De fabricatie van doozen van eenigszins groot formaat
geeft aanleiding tot moeilijkheden, daar het aluminium niet zulk een hooge veer-
kracht bezit als het gebruikelijke blik. Een ander nadeel ten opzichte van blik is
de geringe weerstand tegen corrosie, reeds tegenover zwakke zuren, een eigenschap
die des te störender is daar reeds geringe hoeveelheden aluminiumzouten voldoende
zijn om in de conserven een bittere smaak te veroorzaken.

Toch is het.mogelijk eenige hoeveelheid tin uit te sparen, daar het praktisch
voldoende is gebleken, deze aluminiumdoozen met een ongeveer driemaal zoo dunne
laag tin te bekleeden. Door het electrolytisch vertinnen is het mogelijk, deze zeer
dunne tinlaag geheel gelijkmatig over het aluminium te verdeelen. Bij het vertinnen
in vuur is daarentegen een constant dikke tinlaag in zulk een geringe hoeveelheid
niet te verkrijgen. de Graaf.

¹\') Schormüller : Fischeiweisz in der Ernährung. Deutsche Fisscherei-Rundschau.
1937. Pg- 277-

²) Obst : Aluminiumdc sen für Fischkonserven in deutscher Beurteilung. Fischwaren-
und Feinkostindustrie, 1937, pg. 98.

Onderzoekingen over de veranderingen van het vleesch onder verschil-
lende bewaringsomtandigheden.

De eerstoptredende veranderingen in dierlijke weefsels na den dood zijn van
physiseh-ehemisch karakter. Tot een der voornaamste veranderingen moet men,
volgens Harth ^x), rekenen de wijziging van de pH. Zoowel bij het rijpingsproces
als bij het rottingsproces schijnt deze pH een groote rol te spelen.

Harth bespreekt de door verschillende onderzoekers opgegeven en deels zeer
uiteenloopende grenswaarden der pH, alsmede de variaties, welke deze grens-
waarden nog kunnen ondergaan onder invloed van temperatuur, vochtigheid\'en
bacterieele omzetting. Als resultaat van de vele onderzoekingen, door hem op dit
gebied verricht, en welke onderzoekingen door talrijke tabellen worden verduidelijkt,
komt hij tot de conclusie, dat een verschil in de reactie van de verschillende vleesch-
soorten (rund, varken, kalf en schaap) slechts in verband met de Ebersche proef
kon worden vastgesteld. Deze proef toonde de rotting bij schapenvleesch zelfs
vroeger aan dan de pH-bepaling.

Overigens schijnt hem het bepalen van de pH het beste middel te zijn voor het
aantoonen van een beginnend bederf. Van overwegend belang voor de houdbaarheid
van het vleesch is minder de warmte van de bewaringslucht dan het vochtigheids-
gehalte van die lucht. Bij het stijgen van de pH ziet men een afneming van het
aantal aërobe bacteriën ; in mindere mate en eerst later dat der anaërobe micro-
organismen. Door de toepassing van de zwavelwaterstofproef kon een begin van
bederf niet worden aangetoond.

De pH waarde van ree- en hazenvleesch en het belang van deze bepaling
voor het onderzoek van wild.

Bleckmann ¹) begint met de opmerking, dat de bepaling van de zuurgraad van
het vleesch bij slachtdieren reeds ongeveer 10 jaren in zwang is. Desalniettemin
staat de waarde van deze onderzoekingsmethode nog niet met alle zekerheid vast.
Terwijl Andrejewskv, als grondvester tier methode, dc beteekenis ervan heeft
overschat, en andere onderzoekers ze slechts als een aanvullend hulpmiddel naast
de bestaande onderzoekingsmethoden willen beschouwen, wordt toch ook wel
weer van derde zijde beweerd, dat van alle tot dusver bekende onderzoekings-
methoden de bepaling van de pH het eerst een aanwijzing geeft van een beginnend
bederf.

Bleckmann ging na of deze pH-bepaling te gebruiken zou zijn bij het onderzoek
van vleesch van wild. Daartoe heeft hij in 10 gevallen de dijmuskulatuur van de
ree, deels in het vel en deels uit het vel, van g reeën de buikmuskulatuur, van 3
ontweide hazen zonder vel en van 3 hazen met vel de dijmuskulatuur en van 3
hazen zonder vel de buikmuskulatuur onderzocht. Op grond van deze onderzoe-
kingen is hij van meening, dat de pH-bepaling een zeer goede, bruikbare methode
is voor het vaststellen van de houdbaarheidsgrens, eventueel van de bederfgrens
bij hazen en reeën. Bleckmann kreeg de volgende resultaten :

Reeën in de huid konden bij een temperatuur van 0° C. gemiddeld 30 dagen
worden bewaard ; zonder huid onder overigens gelijke omstandigheden slechts
22 dagen. Hazen zonder ingewanden, in de huid, kunnen bij o° C. gemiddeld 30
dagen worden bewaard ; met ingewanden en in de huid daarentegen 24—25 dagen.
Zonder ingewanden en zonder vel zijn zij 21 dagen houdbaar, en met ingewanden
en zonder vel slechts 16 dagen.

¹) Bleckmann : Die Wasserstoffionenkonzentration (pH) der Reh- und Hasenmuskulatur
und die Bedeutung dieser Grösze für die Wildbretuntersuchung. Inaug. Dissertatie Gieszen,
\'936-

De pH-waarde van bevroren vleesch en haar verandering gedurende
het ontdooiingsproces.

De beteekenis van de pH, aldus Lütkefels \'), voor de beoordeeling van den toestand
van het vleesch wordt nogal eens onderschat. Terwijl de een meent, dat een pH-
bepaling het bacteriologisch vleeschonderzoek overbodig zal maken, is de ander
van oordeel, dat deze bepaling geen enkele der andere onderzoekingsmethoden
overbodig zal doen worden.

Volgens Lütkefels ligt de waarheid in het midden. De bepaling van de pH
is ook bij bevroren vleesch van belang, voor de beoordeeling van het rijpingsproces
en van de houdbaarheid. Hij vond bij bevroren voeten vleesch in het vrieshuis
bij —-io° C. en 90% relatieve vochtigheid pH waarden van 6,1—6,5; na een 4
daagsche ontdooiing in een koelhuis bij 4—5° C. daarentegen 6,1—6,2. Deze
waarden stijgen echter weer bij het brengen van het vleesch inden winkel of in de
koelkast tot 6,3—6,4. Deze stijging wordt regelmatig waargenomen, zonder dat
men ergens zintuigelijk waarneembare bederfverschijnselen kan opmerken.

Vergelijkende onderzoekingen over de houdbaarheid van versch vleesch
bij bewaring in het koelhuis bij 0° C. en 4° C.

Voor de houdbaarheid van het vleesch zijn lage temperaturen en een gering
vochtigheidsgehalte van de lucht van groote beteekenis. Daarbij mag de tempera-
tuur in geen geval onder het vriespunt dalen, om het vleesch niet het karakter van
versch vleesch te ontnemen. Dikwijls is men zelfs van meening, dat uit deze over-
wegingen de temperatuur niet onder 4⁰ C. mag komen. Aan den anderen kant komen
bij lage vochtigheidsgraden grootere gewicht-verliezen tot stand. Beslissend voor
de beteekenis van een koelproces is het op de vleeschoppervlakte aan te toonen
aantal bacteriën.

De in deze richting door Althoff ²) verrichte proeven hebben bewezen, dat het
bacteriëngehalte, voorkomende bij 0° C. en een relatieve vochtigheid van 95 %
ongeveer overeenkomt met dat bij 4⁰ C. en 75 % vochtigheid, en dat, alnaar de
temperatuur en vochtigheid stijgen, de houdbaarheid van het vleesch des te minder
wordt.

Bij daling van de temperatuur met één graad kan in het algemeen, onder overigens
gelijke bewaringsomstandigheden, de relatieve vochtigheid met ongeveer 5 %
oploopen. Echter hebben nieuwere laboratoriumproeven tot resultaat gehad, dat
bij o° C. en een relatieve vochtigheidstoestand van go % een betere houdbaarheid
van het vleesch wordt bereikt dan bij 4° C. en 70—90% relatieve vochtigheid.

Althoff ging nu na, of deze betere houdbaarheid ook bereikt zou kunnen worden
in de praktijk, met de bestaande koelhuizen der moderne slachthuizen. Daartoe
had hij te Essen tc zijner beschikking een koelhuis van o° C. en 90 % vochtigheid
en een ander koelhuis met temperaturen van 2⁰ C. tot 4⁰ C. en een vochtigheid
van 70—90 %. Door telling van het aantal bacteriën aan de oppervlakte van stukken
vleesch uit beide koelhuizen bleek toen inderdaad, dat bij een temperatuur van
0° C. en 90 % vochtigheid de houdbaarheid van het vleesch aanmerkelijk beter is
dan bij bewaring in een koelhuis met 2—4° C. en 70—90 % vochtigheid.

Een zekere en praktisch uitvoerbare methode voor de bepaling van de
pH in het vleesch.

Schönberg ¹) heeft een wijze van bepaling van de pli van vleesch uitgewerkt,
welke men ook, zonder dat men over een laboratorium en veel hulpmiddelen

¹) Schönberg : Über ein ausreichend sicheres und in der praktischen Fleischbeschau
ausführbares Verfahren der pH-Bestimmung im Fleisch. D.T.W. Jg. 45, 1937, pg. 354.

beschikt, gemakkelijk en nauwkeurig kan uitvoeren. Van het te onderzoeken spier-
monster worden ongeveer 2 gram, zooveel mogelijk bindweefselvrij en vetvrij
vleesch in een bakje gedaan, om hel daarin minstens 2 minuten met gedestilleerd
water te laten uitloogen. Na filtreeren en verwijderen van de vleeschdeeltjes wordt
dit vleeschextract met 2—3 druppels van een indicator (broomcresolpurpur of
broomthvmolblauw) vermengd.

De na korten tijd bij het omschudden ontstaande kleuromslag in de vloeistof
wordt dan vergeleken met een bij het instrumentarium (Hauptner) behoorende
kleurenschaal, zoodat de pH-waarde direct kan worden afgelezen. Ook voor gehakt,
worst en andere vleeschwaren is deze methode geschikt.

De vloeipapierproef, een eenvoudig hulpmiddel voor het vaststellen van
de uitbloedingsgraad en vochtigheid van het vleesch.

Schönberg ¹) beveelt voor het onderzoeken van het vleesch van noodslachtingen
en van dieren met ernstige ziekteverschijnselen aan het leggen van vloeipapier-
strookcn tusschen spiersneevlakten. Een onvolkomen uitbloeding is steeds aanwezig
als de weefsclvloeistof ver buiten het aanrakingsoppervlak tusschen vloeipapier en
spierweefsel te voorschijn komt en als een min of meer sterke roodkleuring van de
papierstrook is ontstaan.

Een nieuwe onderzoekingsmethode voor de beoordeeling van de kwali-
teit van het vleesch.

Moosbrugcer & Wagner ²) hebben nagegaan, welke waarde men moet
toekennen aan de bepaling van het percentage water in het beenmerg van de lange
beenderen voor een beoordeeling van de kwaliteit van het vleesch. Zij gebruikten
daartoe een 3tal methoden ; n.1. eerst een, waarbij het beenmerg langzaam wordt
gedroogd in een broedstoof bij ioo° C. gedurende 6 uur, ten tweede, waarbij het
vlug gedroogd wordt boven de vlam en ter derde, meer bekend als die van Saint-
Etienne, waarbij het beenmerg wordt gedompeld in een 3tal alcoholoplossingen
van respectievelijk 32 % (s.g. 0,963), van 47 % (s.g. 0,940) en van 51 % (s.g. 0,932),
waarbij dan gebruik gemaakt wordt van het verband, dal er bestaat tusschen het
percentage water in het beenmerg til het s.g.

Schrijvers vonden bij hun onderzoekingen, dat in de meerderheid der gevallen,
waarbij het beenmerg meer dan 50 % water bevat, en dus in s.g. hooger is dan
0,963, het vleesch als ongeschikt voor menschelijke voeding moet worden beschouwd.
Van het meeste vleesch, dat geschikt was voor consumptie, bleek het bijbehoorende
beenmerg van de lange beenderen gemiddeld 25— 50 % water te bevatten.

De methode van vlug uitdrogen, welke met een heel eenvoudig instrumentarium
is toe te passen in de praktijk, geeft de beste resultaten. De methode van Saint-
Etienne is eveneens gemakkelijk toe te passen, daar men daarbij alleen 3 Heschjes
met wijden hals noodig heeft, gevuld met dc 3 soorten alcohol, zoodat deze methode,
vooral als men over geen laboratorium beschikt, is te gebruiken.

Moosbrugcer & Wagner zijn van meening. dat deze bt-enmergonderzoekings-
methode te hulp kan worden genomen in die gevallen, waarbij slechts een gewoon
onderzoek van het slachtdier kan worden verricht. de Graaf.

¹\') Schönberg : Die Flieszpapierprobe, ein einfaches Hilfsmiitel zur Feststellung des
Ausbluhmgs- und Wasserigkeitsgrades in Fleisch. insbesnndere bei der Beurleilung von \\ot-
und Krankschlachtungen. Berl. T.W. 1937, pg. 510.

²) Moosbrugcer & Wagner: l\'n procédé complémentaire d\'appréciation des viandes
mouillées et maigres. Schw. Arch. f. Tierh. 1937, Jg. 74 pg. 151.

Werking van acidum oscorbicum (Vitamine C) op het bloedsuiker-
gehalte van het konijn.

Vitamine C of linksdraaiend acidum ascorbicum is een koolhydraat, dat de
suikerreactie heeft en in hooge mate reduceerende eigenschappen (C6 H8 06).
Er zijn tallooze colorometrische en titrirnetrische methoden voorgesteld ter be-
paling van de hoeveelheid die aanwezig is, terwijl de biologische methoden een
buitengewoon samengestelde werking toonen op het neuro-endocrine stelsel en
de algemeene stofwisseling.

Frada \') onderzocht het gedrag van het bloedsuikergehalte na injectie van
vitamine C, en spoot 10—50 mg per kg levend gewicht in waterige oplossing,
intramusculair in, en komt tot de conclusie, dat kleine doses het bloedsuikergehalte
verminderen, groote doses het daarentegen vermeerderen.

Bananen, de vruchten van de Musa sapientium en de Musa paradisicum, be-
zitten een vrij hoog gehalte aan vitamine C, terwijl bekend is, dat gedurende het
rijpingsproces de samenstelling van de pulpa zich wijzigt.

Fano en Zanella ¹) onderzochten het perssap van onrijpe, halfrijpe en geheel
rijpe bananen van de Musa sapientium, beschrijven de methode van sapbereiding
en de diverse methoden van qualitatief en quantitatief onderzoek naar het vitamine
C-gehalte en komen tot de conclusie, dat de vaststelling van het gehalte aan acid.
ascorbic. het beste resultaat geeft volgens de methode met 2—6 dichloorphenol-
indophenol gevolgd door acid. triclilooraceticum of meta-phosphorzuur. Men
kan steeds de aanwezigheid van het vitamine C op deze wijze aantoonen in hoe-
veelheden van 1,02 tot 13,2 mg per 100 cc perssap.

Schr. toonen aan, dat het vitamine C-gehalte het grootst is in nog groene bananen,
waarbij de schil nog aan het vruchtvleesch vastzit. Gedurende het rijpingsproces
wordt het gehalte steeds geringer om in overrijpe vruchten tot een minimum te dalen.

Houtskool absorbeert bacteriën en hunne stofwisselingsproducten, verder pro-
ducten afkomstig van fermentatie-processen, zuren, basen, gassen en vergiften.
Bij diarrhee van biggen en pluimvee kan het goede diensten bewijzen. Gezonde
dieren eten in hun rantsoen zonder bezwaar houtskool doch de theorie dat daardoor
het voedsel beter benut wordt, blijkt niet juist te zijn. tf. Hennf.pe.

Geheel in overeenstemming met de onderzoekingen van Hundhamer nemen
kippen, konijnen en cavia\'s kalkstikstof, of het daarmee verontreinigd voedsel,
vrijwillig niet of in zeer geringe mate op. Kleine hoeveelheden geven nooit een
voor de gezondheid schadelijke werking.

Voor kippen treedt de giftigheid pas op bij een opname van ongeveer 6 gram
per kg lichaamsgewicht.

Zoo zullen volgens Harms ³) vergiftigingen bij de weidedieren onder natuurlijke
omstandigheden nooit of zeer zelden voorkomen. De door den honger tot eten

¹) Dott. A. Fano e M. Zanella, Padova : La Vitamina C nelle banane. Biochimica
e Terapia Sperimentale Annata XXIV Fascicolo IX, pag. 399.

²) Prof. E. Mangold : Die Wirkung der Holzkohle in der Tierfütterung. Berl. For-
schungsdienst. Vol. 1, 1936, p. 862.

³) Fr. Harms : Kalkstickstcffvergiftigungen bei Tieren. Deutsche Tierärtzl. Wochen-
schr. No. 39, 1937, S. 625.

gedwongen dieren ondervinden van de kleine opgenomen hoeveelheden geen
ernstige schade.

De in de literatuur beschreven gevallen zijn waarschijnlijk niet door kalkstikstof
veroorzaakt. Joling.

In een mededeeling uit de Physiologische Afdeeling van hel Rijkslandbouw-
proefstation te Hoorn maakt Brouwer melding van acetonurie bij oogenschijnlijk
gezonde runderen, die met groote hoeveelheden grassilage van het boterzuurtype
werden gevoederd. Bij de van oudsher gebruikelijke inkuilingsmethoden wordt
het voeder geconserveerd door organische zuren, welke er vooral door bacterie-
werking in ontstaan. In hoofdzaak is deze conservatie te danken aan melkzuur
of boterzuur. Nu is bekend dat goed gelukte silages in hoofdzaak door melkzuur
goed blijven, terwijl minder geslaagde, stinkende kuilvoeders veel boterzuur kun-
nen bevatten.

Hoewel deze beide organische zuren in het algemeen geen nadeeligen invloed
op de dieren uitoefenen, daar zij in de stofwisseling meestal volledig verbranden,
is het uit voedingsoogpunt toch niet onverschillig of het organische zuur in kuil-
voeder uit melkzuur dan wel uit boterzuur bestaat. Melkzuur gedraagt zich in de
stofwisseling nl. als een zetmeelachtige stof, boterzuur daarentegen in hoofdzaak
als een vet.

Nu is gebleken dat door een ruime voedering met typische boterzuursilage (dus
met een product dat eigenlijk als mislukt moet worden beschouwd), het lichaam
zóó met boterzuur overstroomd kan worden, dat een deel van dit zuur niet volledig
kan verbranden maar in den vorm van ketonlichamen in de urine wordt uitge-
scheiden. Van een eigenlijke zuurvergiftiging is hierbij geen sprake, want de urine
blijft alkalisch reageeren ; het lichaam heeft dus een base-overschot.

Bij een proef met twee groepen van 4 koeien ontving groep I naast krachtvoeder
per dier per dag 30 kg grassilage met 1,7 & 2% boterzuur. Groep II kreeg het-
zelfde krachtvoeder en 13 kg hooi per dier per dag. Na enkele dagen was bij drie
der vier silagedieren de acetonreactie volgens Lecal in de urine positief en bij
alle hooidieren negatief. De rantsoenen der groepen werden nu omgewisseld en
reeds den volgenden dag was bij de dieren uit groep I de acetonreactie practisch
negatief. Drie dagen na de omwisseling was deze reactie bij alle dieren van groep II,
die nu silage kregen, positief, terwijl alle dieren uit groep I negatief bleven. Ook
kwantitatief kon een duidelijk verschil in het gehalte der urines aan ketonlichamen
worden aangetoond.

Hoewel de dieren bij dit alles oogenschijnlijk volkomen gezond bleven (alkalische
urine en een laag ammoniakgehalte dus geen zuurvergiftiging), moet het voort-
bestaan van een dergelijke acetonurie over langere perioden toch bedenkelijk geacht
worden en lijkt het gewenscht zoo te voederen, dat het niet tot acetonurie komt.
Daartoe wordt de raad gegeven boterzuursilage niet in groote hoeveelheden te
voederen en steeds te zorgen, dat daarnaast niet te veel vet en ruime hoeveelheid
verteerbare zetmeelachtige stoffen wordt verstrekt. Laatstgenoemde stoffen zijn
immers noodig voor een volledige verbranding van vetten en ketonlichamen.

Hoewel bovenvermelde waarnemingen daarvoor geen bewijs vormen, geven zij
eenigen steun aan de opvatting, dat de als ziektetoestand welbekende acetonurie
eveneens door een onvolledige verbranding van boterzuur veroorzaakt zou worden.
Dit zuur zou zich dan door abnormale gistingen in het spijsverteringskanaal vormen.
Om dit te bewijzen dient opgehelderd te worden, of bv. in de pens evenals in een
silo onder bepaalde omstandigheden een overheerschende boterzuurgisting kan
ontstaan. (Dat het bij de behandeling van zieke koeien met acetonurie aangewezen
is boterzuurhoudende kuilproducten te verbieden, volgt uit het bovenstaande
wel vanzelf. Ref.). Frens.

Van de 70 kinderen beneden den leerplichtigen leeftijd bleek bij 68.de cutane
reactie ten opzichte van ascaris-antigeen in overeenstemming te zijn met het al
of niet aanwezig zijn van spoelwormen. Dit antigeen werd gemaakt volgens de me-
thode Fülleborn en bestond uit poeder bereid van gedroogde spoelwormen. In 13
gevallen was de reactie positief niettegenstaande er geen spelwormen na behandeling
konden worden afgedreven. Bij een tweede behandeling kwamen nog bij 12 van deze
kinderen spoelwormen af, zoodat dus slechts in één geval een positieve reactie werd
aangegeven zonder dat spoelwormen aanwezig waren.

Van 100 patienten, die met Taeniarhynchus saginatus (T. saginata) besmet waren,
werden bij 98 proglottiden in de faeces gevonden en bij 93 in het ondergoed. In twee
gevallen werden geledingen uitgebraakt, bij een persoon tijdens een anaesthesie,
bij een ander persoon, die lijdende was aan pneumonie. Pijngevoel werd door 47
patiënten waargenomen en bij minstens 4 werd daarbij gedacht aan een duodenaal
ulcus ; Röntgenfoto\'s waren echter negatief en het pijngevoel verdween nadat de
wormen afgedreven waren ; ook in twee gevallen waarbij verschijnselen van galsteen-
koliek bestonden, verdwenen deze na afdrijving van de worm.

Bekend is dat vlieglarven nogal eens als toevallige parasieten bij dieren gevonden
worden. Salhoff nam dat waar bij een konijn, waarbij met de faeces tegelijkertijd
talrijke larven van Homalomyia canicularis (Fannia canicularis) gedeponeerd werden.
Het konijn was onrustig en uitte dit door voortdurend naar het achterlichaam om
te zien. Deze bekende kleine kamervlieg, die onder normale omstandigheden haar
eieren in plantaardig afval legt komt ook wel bij den mensch voor. Referent heeft
deze larve 2 maal gedetermineerd. In een geval was deze afkomstig van versch
geloosde urine van een meisje en een ander maal in de urine van een man, waarbij
de urethra geruimen lijd door een larve van Fannia canicularis afgesloten was geweest.
Dat deze laatste, die ongeveer 7 mm lang is, zich in de urethra heeft kunnen hand-
haven vindt zijn oorzaak hierin, dat de larve met puntige aanhangsels voorzien is.

Wanneer ultrakorte golven door het lichaam gaan ontstaat warmte, zonder dat
daarbij clectrische prikkelingsverschijnselen zich voordoen. De temperatuurver-
hooging houdt verband met de weerstand, die de cellen het electrisch veld bieden.
De ultrakortegolf-behandeling heeft op andere methoden van warmteaanwending
voor, dal zij grootere dieptewerking bezit. Schäfer ³) die bij ratten onderzoekingen
heeft gedaan, vond, dat de verhooging van de lichaamstemperatuur bij de dieren
grooter was dan overeenkwam met de omzetting van de opgenomen electrische
energie in het dier. Als oorzaak wordt een verhooging van de eigen-warmte-ont-
wikkeling van het dier onder invloed van het electrische veld genoemd. Deze
waarnemingen laten de mogelijkheid toe, dat ook bij den mensch onder invloed van
het ultrakortegolfveld menig celproces onder verhoogde warmtevorming verloopen
kan en dat alzoo behalve de uitwendig toegevoerde warmte nog een inwendige
eigen warmtebron erbij komt. Veenendaal.

¹) Penfold (H. Boyd) : The signs and symptoms of Taenia saginata infestation. Mcd.Jl.
Australia, Voll 1, No. 15, 1937 p. 531-535. Ref. Trop. Dis. Bul. Vol. 34, No. 11,
¹937> P- 868.

²) S. Salhoff : Beobachtungen über endoparasitismus im Entwicklungsgange der kleinen
Stubenfliege (Homalomyia canicularis L.). B.T.W. 43, 1937, p. 657.

³) Schäfer : Über Wärmebildung bei Ultrakurzwellenbehandlung Forschungen und
Fortschritte. 1 Jan. 1938.

Der Tierartz im Recht. Dr. jur. Rudolf Lagel, Rechtsanwait. Verlag
Ferdinand Enke, Stuttgart 1938. Prijs R. M. 6.80; geb. 8.40.

Dit boekje geeft een aardig inzicht in de positie van de dierenartsen, in ver-
band met de in Duitschland geldende wettelijke bepalingen.

De schrijver(jurist), zoon van een dierenarts, heeft samenwerking gezocht
met vooraanstaande dierenartsen, waardoor zoowel de diergeneeskundige als de
juridische kant van dt vele vraagstukken goed tot belichting komt.

Deel I behandelt het diergeneeskundige beroeps- en Standsrecht; deel II, den
dierenarts in het privaatrecht en deel III den dierenarts in het publiele recht.

De verschillen, bestaande tusschen de Duitsche wetten en de Nederlandsche
wetten, maken een bespreking van de aangesneden onderwerpen overbodig.
Dierenartsen, die voor deze vergelijkende studie iets mochten voelen, zullen het
werkje met genoegen lezen. J. S.

De 5e Maart j.1. vergaderde de afdeling Overijssel van de Mij. voor Dier-
geneeskunde te Nijverdal. Slechts 10 leden waren aanwezig. Nadat de voor-
zitter de vergadering geopend had en de notulen waren voorgelezen, werden
de ingekomen stukken behandeld. De behandeling van enkele dezer vorderde
nog al wat tijd. Vervolgens kreeg de secretaris het woord voor het voorlezen
van zijn jaarverslag, waarna de penningmeester verslag uitbracht van de finan-
cieele stand der afdeling. Hierbij bleek dat de kas sloot met een batig saldo
van ƒ 77.64.

Van het volgende punt der agenda, casuïstischc mededelingen, werd een druk
en dankbaar gebruik gemaakt, waarop, na een korte rondvraag, de voorzitter
de vergadering sloot.

Het afgeloopen jaar kenmerkte zich door een opgewekt vereenigingsleven, al is
de klacht van onzen oud-secretaris in zijn vorig jaarverslag nog steeds gegrond,
namelijk dat door de veelheid van maatschappelijke vraagstukken het weten-
schappelijke gedeelte wel eens in het gedrang komt.

Het aantal vergaderingen was als gewoonlijk vier ; het aantal bestuursvergade-
ringen vijf, doordat voor elke afdeelingsvergadering ook het bestuur bijeenkwam
om de agenda voor te bereiden. Wij krijgen wel den indruk dat hierdoor de werk-
zaamheden vlotter kunnen verloopen; wel krijgt hierdoor onze kas het zwaarder
te verantwoorden. Toch is de financieele toestand gunstig, willen wij echter dezen
handhaven, dan zal contributie-verhooging te verwachten zijn. Het bezoek aan
de vergaderingen was matig en bewoog zich in dalende richting; wij zullen hopen
dat hierin een verandering ten goede mag komen.

Een verandering van beteekenis is geweest het aftreden van den Heer Kroes
als secretaris ; jarenlang heeft hij in die functie op de bres gestaan voor de belangen
van onze afdeeling. Als ons eerelid hopen wij hem nog langen tijd in ons midden
te mogen zien.

Tweemaal hield een spreker van buiten een lezing voor onze afdeeling, n.1. Dr.
Fooy, over „De functioneele maagdiagnostiek bij het paard" en Siebenga over
„Kunstmatige bevruchting". Beide werden zeer gewaardeerd. Het aantal leden

onzer afdeeling bedraagt 64, dat is vier minder dan een jaar geleden ; 3 leden be-
dankten, 2 moesten wij te vroeg missen door overlijden, slechts één nieuw lid konden
wij boeken.

Het bestaande geschil met de afdeeling Friesland werd ten slotte door een com-
missie uit het H.B. tot een oplossing gebracht. Een geschil tusschen 2 leden werd
door den Centralen Raad berecht.

Ten slotte zij vermeld dat een nieuwe vereeniging van keuringsveeartsen in
onze afdeeling werd opgericht. Het is de bedoeling dat het contact met de afdeeling
zooveel mogelijk zal worden bewaard en dat de jonge vereeniging slechts werkzaam
zal zijn op eigen terrein.

Voor het nieuwe jaar kwam een wijziging in het bestuur door het aftreden van
Dr. v. o. Kamp, wiens plaats als 2e secretaris door Bruins werd ingenomen.

Om ook de vele verafwonenden de gelegenheid te geven de bijeenkomst der
militaire paardenartsen ter eere van hun scheidenden Chef, Luitenant-Kolonel
Dr. K. H. J. Gallandat Huet, bij le wonen, is het voorgestelde diner op 7 Mei a.s.
gewijzigd in een gemeenschappelijke lunch op Zaterdag 14 Mei d.a.v. \'s namiddags
om 2 uur in de Nieuwe Litteraire Societeit te \'s-Gravenhage. Brands.

De secretaris-generaal van den Volkenbond heeft prof. dr. Berger, veterinair
hoofdinspecteur van de volksgezondheid, tevens directeur van het veeartsenij-
kundig staatstoezicht, uitgenoodigd naar Genève te komen, om als deskundige
deel te nemen aan een bespreking over een ontwerp van een veterinair hygië-
nische conventie met betrekking tol den internationalen handel in vleesch en
vleeschwaren.

Prof. Berger heeft de uitnoodiging aangenomen en zal zich eerstdaags naar
Genève b-geven.

Prof. Baart de i a Faille, maakt in het Ned. Tijdschr. v. Geneeskunde
Dl. 82 I blz. 1352, 29 Maart 1938 melding van een nieuw hoofdstuk (Xa) ge-
titeld „Van beroepsziekten" dat toegevoegd zal worden aan de Land- en
Tuinbouwongevallenwet 1922. De beteekenis van deze wijziging is in hoofdzaak,
dat de gcne\'skundige behandeling der patiënten lijdende aan deze ziekten zal
komen voor rekening van de „Bedrijfsvereeniging" krachtens bovengenoemde
wet. Als beroepsziekten in den zin der wet worden o.a. genoemd : het miltvnur,
trichophytie, de ziekte van Bang en sarcoptes-schurft. Het is van beteekenis,
dat een en ander ook aan de dierenartsen bek nd is, hoewel zij niet behooren
tot de personen, die onder de bepalingen dezer wet vallen. C. F. v. O.

Met ingang van 1 April 1983 is aan Dl. C. J. A. Kerstens te Roemond op
zijn verzoek eervol ontslag verleend als Rijkskeurmeester in bijzonderen dienst.

Benoemd : voor het tijdvak van 1 April 1938 tot I April 1939 tot adspirant-Rijks-
keurmeester bij den Veeartsenijkundigen Dienst op eene belooning van negentien
honderd gulden (ƒ 1900.—) voor ieder: Pif.ter van Dijk te Apeldoorn:
Willem Hf.rman Eenink te Nijkerk.

De vrijbank. een verouderd instituut, dat geen reden van bestaan meer
heeft en dat dient te verdwijnen.

Onder dit opschrift komt in de „Vee- en Vleeschhandel" van 1 April j.1. een
beschouwing voor, waarin de schrijver tot de conclusie komt, dat de vrijbank geen
reden van bestaan meer heeft en moet verdwijnen. Aan het betoog\' is het volgende
ontleend :

De eigenlijke grondstelling, waarop het instituut der vrijbank berust, is de over-
weging, dat in bepaalde gevallen vleesch zoodanig aan houdbaarheid kan hebben
verloren, dat het zoo snel mogelijk geconsumeerd moet worden. Dit zou dan bereikt
worden door het vleesch niet via den slagerswinkel onder het publiek te brengen,
maar het regelrecht aan den consument te verkoopen, onder toezicht en niet meer
dan 3 kg tegelijk.

Het vreemde is nu, aldus wordt opgemerkt en m.i. zeer terecht, dat in de praktijk
het effect van dezen maatregel precies omgekeerd is aan dat, wat er mede bedoeld
wordt. De meeste klanten trachten n.1. een zeer groot mogelijke hoeveelheid te
bemachtigen. Het gevolg is, dat de ingeslagen hoeveelheden zoo groot worden,
dat het huisgezin er ettelijke dagen achtereen genoeg aan heeft. Ook zijn er gevallen
bekend, dat het z.g. vrijbankvleesch verduurzaamd wordt, wat met een voorbeeld
wordt geïllustreerd. De aandacht wordt er verder op gevestigd, dat de slagers
dikwijls, en vooral in plaatsen, waar vele dieren voor de vrijbank ter slachting
worden aangevoerd, nogal economische nadeelen ondervinden van dezen verkoop
Vermeld wordt nog verder, dat dikwijls in de advertenties waarin de verkoop van
dit vleesch wordt aangekondigd, niet nader wordt aangegeven, dat het hier voor-
waardelijk goedgekeurd vleesch betreft.

De vrijbank, goed bedoeld, n.1. in bijzondere gevallen voor de consumptie nog
te behouden, wat nog niet ten volle voor afkeuring of stoomen (steriliseeren) in
aanmerking komt, heeft zich in verschillende gemeenten, aldus merkt de schrijver
op, ontwikkeld tot een gelegenheidskoudslachterij, waarbij het doel geheel wordt
voorbij geschoten, en den slagers zelfs oneerlijke concurrentie wordt aangedaan.
I.aat men goedkeuren of geheel afkeuren. Er zal dan wellicht nog iets meer worden
goedgekeurd van hetgeen nu voorzichtigheidshalve naar de vrijbank wordt ver-
wezen, er zal meer worden afgekeurd, ten laste van de veefondsen. Ook zou men
nog het voorwaardelijk goedgekeurd vleesch kunnen steriliseeren, daar zoodoende
eveneens wordt voorkomen, dat minder houdbaar vleesch versch in handen van den
consument komt. Een bezwaar is het, dat bij de huidige wijze van steriliseeren een
groot deel van de waarde van het vleesch verloren gaat. Daarom acht de schrijver
het beter deze manier van steriliseeren te doen vervangen door een sterilisatie door
inblikking, waarbij een veel waardevoller product wordt verkregen.

Het besluit van den Raad der gemeente Wonseradeel van 26 November
1936. waarbij de vergoeding voor vervoersonkosten van den Keurings-
veearts, Hoofd van Dienst, werd verlaagd van f300. tot f150.—, door
de Kroon niet goedgekeurd.

Door den Raad der gemeente Wonseradeel was (in verband met een door de
Commissie van Overleg in zake Gemeente-begrootingen gemaakte opmerking),
bij besluit van 26 November 1936, de instructie van den Keuringsveearts, Hoofd
van Dienst, van genoemde gemeente, met ingang van 1 Januari 1937 gewijzigd,
in dien zin, dat de aan dezen ambtenaar toegekende vergoeding voor het gebruik
van een eigen automobiel ten behoeve van den Vleeschkeuringsdienst in plaats
van ƒ300.— zal bedragen ƒ 150.- - per jaar.

ie. het ter beschikking stellen en het steeds bedrijfsklaar houden van een auto
voor den vleeschkeuringsdienst (ten behoeve van den Hulpkeurmeester) met
ingang van 1 Juli 1936 is aanbesteed voor den prijs van gemiddeld 4J cent per km ;

2e. dat berekend naar dezen prijs per km voor een bedrag van ƒ 150.- per jaar
een afstand van rond 3500 km zou kunnen worden afgelegd en

3e. dat het aantal gevallen, waarin de Keuringsveearts zelf de keuring werkelijk
v erricht, niet zoo groot is, dat niet met een aantal van 3500 kin per jaar kan worden
volstaan.

Dit besluit werd door Heeren Gedeputeerde Staten van Friesland, hoewel het
College de meening was toegedaan, dat het besluit in verschillende opzichten op
onjuiste gronden berust, goedgekeurd, omdat het College zich gebonden achtte
aan de desbetreffende door de Commissie van Overleg in zake Gemeente-begroo-
tingen gemaakte opmerking.

De Inspecteur van de Volksgezondheid voor de provincie Friesland teekende
tegen het besluit van Gedeputeerde Staten beroep aan, daarbij o.a. aanvoerende,
dat :

het in het Raadsbesluit genoemde bedrag van 4J cent per km niet juist is, maar
op 5 cent per km dient te worden gesteld en dat bovendien met ingang van 1 Juli
1937 een nieuwe overeenkomst is aangegaan, waarbij het bedrag per km op 51V cent
is gebracht ;

dat de grond van het meerbedoelde Raadsbesluit derhalve niet juist is en hij reeds
daarom meent, dat het betreffende besluit niet voor goedkeuring in aanmerking
kan komen ; dat bovendien naar zijne meening ook de blijkens het besluit door den
Raad ter zake gevolgde gedachtengang niet juist is ; dat met den auto van den
hulpkeurmeester per jaar ± 15.000 km gereden worden, terwijl de keuringsveearts,
hoofd van dienst, per jaar 4: 45°o k^m (\'ⁿ het jaar 1936 was dit aantal 3428 km.
maar toen is de keuringsveearts wegens ziekte eenige maanden afwezig geweest)
voor den dienst met zijn eigen auto aflegt ; dat het nu zijns inziens foutief is, om voor
deze zoozeer verschillende aantallen kilometers een zelfden kilometerprijs aan te
nemen ; dat toch vanzelf spreekt, dat bij een gebruik van 15.000 km per jaar een
veel lagere gemiddelde kilometerprijs kan worden gesteld dan bij een gebruik van
4500 km ; dat de kostprijs voor een aantal km als laatstbedoeld aanzienlijk hooger
dient te worden gesteld dan voor het eerstgenoemde aantal ; dat de Raad van de
gemeente Wonseradeel voorts aanvoert, dat de keuringsveearts zijn auto hoofd-
zakelijk voor particuliere doeleinden bezigt en dat om deze reden het stellen van
een hoogere norm niet is te rechtvaardigen, maar deze omstandigheid naar zijne
meening niets ter zake doet; dat het bedrag der vergoeding voor het gebruik van een
eigen auto ten behoeve van den dienst uitsluitend dient te worden bepaald naar
het ten behoeve van dien dienst te rijden aantal km ; dat dit standpunt ook door
het Rijk ingenomen is ten opzichte van de vergoeding voor het gebruik van een
eigen auto ten behoeve van \'s-Rijksdienst en deze vergoeding door het Rijk vast-
gesteld is op 8 ct. per km voor de eerste 8000 en 6 cent voor de volgende km ;

dat het ook, naar zijne meening, niet juist is als basis voor de vergoeding voor
het gebruik van een eigen auto een onder concurrentie-invloed abnormaal laag
gesteld bedrag, dat bovendien na een jaar reeds aanmerkelijk wordt verhoogd,
aan te nemen ; dat hij voorts te dezer zake nog meent te mogen opmerken, dat het
door den Raad aangevoerde argument, dat de keuringsveearts zijn auto hoofdzakelijk
voor particuliere doeleinden bezigt, thans ook niet meer geldend is, daar de omstan-
digheden voor den functionaris sinds 1 Mei 1937 gewijzigd zijn in dien zin, dat deze
de veeartsenijkundige praktijk sindsdien niet meer uitoefent en uitsluitend keurings-
veearts, hoofd van dienst, is ; dat de kosten voor het houden van een auto die de
keuringsveearts voor de uitoefening van zijn dienst in de uitgestrekte gemeente
Wonseradeel niet kan missen, dus thans uitsluitend drukken op den keuringsdienst
en er voor deze gewijzigde omstandigheden zijns inziens des te meer reden is om de
meerbedoelde vergoeding thans zoodanig te stellen, dat de voor den dienst te rijden
km inderdaad worden vergoed ; dat de meening van den Raad, dat voor den
dienst van den keuringsveearts met een aantal van 3500 km per jaar kan worden
volstaan, naar zijn oordeel niet in overeenstemming is met de ervaring ; dat het
jaar 1936 daarvoor geen juiste basis was en het aantal voor den dienst door den

onderwerpelijken functionaris te rijden km minimaal op 4500 km dient te worden
gesteld : dat de vergoeding voor het meerbedoelde gebruik dus voor het Rijkstarief
zou bedragen 4500 X 8 ct. ƒ 360.—, een bedrag, dat zeker onder de tegen-
woordige tijdsomstandigheden, nu op het gebruik van een auto zeer zware lasten
drukken, voor het genoemde aantal km niet te hoog is ; dat ook in vergelijking met
het Rijkstarief dus wel blijkt, dat een vergoeding van ƒ 150.— voor het gebruik
van een eigen auto, waarmede per jaar ± 4500 km ten behoeve van den dienst
moeten worden gereden, ten eenenmale onvoldoende is ; dat tot goed begrip van
het gebruik van de eigen automobiel hij zich veroorlooft onder de aandacht te
brengen, dat de onderwerpelijke functionaris niet verplicht is voor zijn dienst van
zijn eigen auto gebruik te maken of hiervoor een auto te houden ; dat echter van den
aanvang van de Vleeschkeuring af in vrijwel alle keuringsdiensten van zijn ambts-
gebied gebruik gemaakt is van de eigen auto\'s van de veeartsen, omdat dit voor de
gemeenten het meest voordeelig is ; dat het voor de gemeente Wonseradeel dan
ook ongetwijfeld veel goedkooper is voor den dienst gebruik te blijven maken van
den auto van den keuringsveearts, dan vooi dezen functionaris, die voor de uit-
oefening van de hem opgedragen taak een auto niet kan missen, een overeenkomst
met een autoverhuurder te sluiten voor het gebruik van een auto. welke in verband
met de te keuren noodslachtingen en gestorven dieren steeds ter beschikking moet
zijn en waarmede per jaar 4500 km moeten worden gereden ; dat het daarom ook
in het belang van de gemeente is, dat de meerbedoelde vergoeding niet zoodanig
laag wordt gesteld, dat de keuringsveearts ook met den besten wil zijn eigen auto
daarvoor niet meer ter beschikking kan stellen : dat dit laatste naar zijne meening
bij een vergoeding van ƒ 150.— voor 4500 kin per jaar het geval is ; dat hij ten slotte
nog meent te mogen opmerken, dat de vergoeding voor den meerbedoelden auto sinds
het jaar 1920 reeds is teruggebracht van ƒ 500.— lot ƒ300.—, terwijl ook overigens
op de wedde van den onderwerpelijken keuringsveearts reeds zeer is bezuinigd ;
dat het hem wil voorkomen, dat het niet billijk is en niet in het belang van den
dienst te achten, dat een ambtenaar, waarvan reeds zoo aanzienlijke financieele
offers zijn gevraagd (zijn jaarwedde is b.v sinds het jaar 1921 teruggebracht tot
f 1872 maximaal), thans nog voor het feit wordt gesteld, dat de vergoeding voor
zijn auto op onbillijke gronden zoo aanzienlijk wordt verminderd.

Hij Koninklijk Besluit van 23 Maart 1938, No. 7. is het ingestelde beroep gegrond
verklaard en met vernietiging van het besluit van (Gedeputeerde Staten, alsnog
de goedkeuring aan het betreflende Raadsbesluit onthouden.

l)e overwegingen van het genoemde Koninklijk Besluit waren : dat op grond van
de ingewonnen ambtsberichten moet worden aangenomen, dat het bedrag van
J 150.—, waarop de Raad der gemeente Wonseradeel de vergoeding aan den
Keuringsveearts, Hoofd van Dienst, in zijne gemeente, ter bestrijding van de ver-
plaatsingskosten binnen de gemeente heeft vastgesteld, te laag is, dat de bedoelde
vergoeding met het oog op een goede uitvoering van de Vleeschkeuringswet op ten
minste ƒ 250. had behooren te worden gesteld en dat Gedeputeerde Staten mits-
dien ten onrechte het Raadsbesluit hebben goedgekeurd.

,, : P. van Dijk, van Apeldoorn naar Epe (G.), Tongersche Weg 101.
,, : Majoor Dr. H. J. Weekenstroo, van Amersfoort naar den Haag,

van Drenkwaertstraat 15.
„ Dr. K. Reitsma, van Velp naar den Haag. van Beuningenstraat 12.
Tel. 552209; gr. 89404.

Baum u. Grau, Das Lymphgefäszsystem des Schweines. Verlag Paul Parry.
Berlin 1938. R.M. 14,50

Pieper, Der gegenwärlige Stand der Betäubungsweise an den Deutschen
Schlachthöfen unter besonderer Berücksichtigung der Betäubung der Kälber.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Pi.agemann, Verdauungsversuche von Kalbsgekröse, Schweineschwarte,
Schweinelunge und Rinderlunge mit Pepsin. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Jeckstadt, Untersuchungen über den Weg der Luft in der Nase des Hundes
unter Anwendung neuer Methoden. Inaug.-Diss. Berlin. 1938.

Cnarnogk Bradley, The structure of the fowl. Oliver and Bovd, Edinburgh,
1938. Sh. 7.6

Büi.ling, Ueber die Auswirkung des Unden im Grundumsatz weiszer ovariekto-
mierter Ratten. Inaug.-Diss. München, 1938.

Mf.yf.r, Die endoepithelialen Drüsen in den Gallenwegen bei Pi\'erd, Ziege,
Hund und Kaninchen. Inaug.-Diss. München, 1938.

Rathnow, Ueber das Verhalten des Eisens der Nahrung während der Pansen-
verdauung des Schafes. Inaug.-Diss. München, 1938.

Zirker. Die Beeinflussung des Blutbildes des Pferdes durch Karbolsäure. Inaug.-
Diss. München, 1938.

Berndt, Vergleichende Untersuchungen über die Blutkörperchensenkung bei
Pferden. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Böttger, Verträglichkeitsprüfungen mit Trypaflavi 11-Traubenzuckerlösungen,
Entozon B. Mastitex und Argento-Weidnerit an gesunden Eutervierteln. Behand-
lungsversuche mit Entozon B. Inaug.-Diss. Hannover, 1938

Daake, Das Homatropin als Ersatz des Atropins beim Truppenpferde. Inaug.
Diss. Hannover, 1938.

Grävenstein, Ueber die Arterien des groszen Netzes beim Hunde. Inaug.-Diss.
Hannover, 1938.

Hasselbeck, Der Bromgehalt im Blute unserer groszen Haussäugetiere (Pferd
und Rind), Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Langer, Versuche zur Behandlung verschiedener cktoparasitärer Erkrankungen
bei Pferd, Rind und Schwein mit dem Präparat Derris-Oel-Bengen. Inaug.-Diss.
Hannover, 1938.

Völkel, Die Beeinflussung der Gerinnungszeit des Rinderblutes durch Vitamin
C (Ascorbinsäure). Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Bourdelle, Bennejant et Wicart, Anatomie et physiologie buccodentaires.
Anatomie dentaire comparée. J. B. Baillière, Paris.

Markoff, Etude sur la valeur anti-infectieuse des dérivés sulfanidés en théra-
peutique canine. Thèse de Toulouse, 1937.

Schütze, Aetherbestiminungen im Blut während und nach der Narkose beim
Pferd. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Hirte, Kritische Untersuchungen über die bisher üblichen Hufmeszmethoden.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Guillaume, De quelques méthodes à recommander dans l\'économie aviaire.
Thèse d\'Alfort, 1938.

Kühner, Untersuchungen über die Beeinflussung der Menge und des Calcium-
gehaltes der Milch bei Zugabe von Calciumcarbonat zur Nahrung. Inaug.-Diss.
Hannover, 1938.

Neubacher, Versuche zur künstlichen Besamung unfruchtbarer Stuten mit
Schwammsperma. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Schwill, Der Einliusz der Rübenbiattfütterung auf die Beschaffenheit der Milch
beim Rind. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Czymoch, Beitrag zur Aetiologie der Rinderleukosc in Ostpreuszen. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

May, Das Vorkommen von eisenhaltigem Pigment in den Organen des Schafes
unter normalen und pathologischen Bedingungen, nachgewiesen auf histoche-
mischem Wege. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Wieke, Beitrag zur Frage der Ursache des plötzlichen Herztodes bei Schweinen.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Stewart, Research work into sheep and lamb diseases. 1938. 41h. report of the
management committee. Alan duke of Nothumberland memorial fund.

Büchs, Die Behandlung von haemorrhagischen Entzündungen der Harn- und
Verdauungswege der Hunde mit Vitamin C. Inaug.-Diss. München, 1938.

Seipel, Ergebnisse von Harnuntersuchungen bei kolikkranken Pferden unter
besonderer Berücksichtigung der Glykosurie bei Darmverlagerungen. Inaug.-Diss.
München, 1938.

Df.imel, Ueber homoöpatische Behandlung pyiimischer und septischer Erkran-
kung beim Rinde mit Lachesis. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Fischer, Anwendung der Nasenschlund sonde beim Rinde. Inaug.-Diss. Han-
nover, 1938.

Gerbaulet, Quantitative Bestimmung der Urobilin-Farbstoffe im Harn der
Rinder. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Juranek, Beobachtungen über die akute parenchymatöse Euterentzündung
beim Schwein. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Langer, Ueber die intracutane Tuberkulinprobe beim Pferde unter Berücksich-
tigung des Blutbildes. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Meyer, Bilirubinbestimmung bei Schlacht- und Klinikpferden. Inaug.-Diss.
Hannover, 1938.

Osburg, Untersuchungen über pH-Werte des Blutserums von Pferden mit der
Wulffschen Indikatorfolienmethode. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Sagel, Bchandlungsversuche umrindernder Kühe mit kolloidalem Jod (Merck).
Infusion vor und zwischen den Brunstterminen und Spülung 2 bis 3 Tage nach der
Begattung. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Warringsholz, Erfahrungen mit der Zahnschleifmaschine für Pferde nach
Becker-Sarstedt bei der Behandlung der Zahnanomalien. Inaug.-Diss. Hannover,
¹93®-

Wohlfeil u. Becker, Ueber Tularaemie (Veröffentlichungen aus dem Gebiete
des Volksgesundheitsdienstes. Bd. 50, H. 3). Verlag: Richard Schoetz, Berlin,
1937- R-M. 2,40

Buchholz, Interferometrische Untersuchungen über die Wirkung von Rotlauf
bazillen auf Rotlaufimmunserum. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Schake, Das Vorkommen des Malleus in Meoklenburg-Strelitz von 1820 bis
1933. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Parschau, Untersuchungen über Beziehungen zwischen den Abortusfällen,
den Milchleistungen und den Verwandtschaftlichen Verhältnissen in Rinderherden.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Le Gentil, Action Comparée du pouvoir immunisant de l\'anatoxine, et de
l\'antivirus antistaphylococciques administrés par différentes voies. Thèse d\'Alfort,
I93⁸-

Lelandais, Contribution à l\'élude du sérum spécifique contre la maladie de
Carré. Préparation, titrage, pouvoir curatif et préventif. Thèse d\'Alfort, 1938.

Förster, Zur Bakteriologie und Serologie des Tumorcoccus polymorphus hae-
molyticus. Inaug.-Diss. München, 1938.

Gövert, Weitere Untersuchungen über die Diagnose der ansteckenden Blut-
armut des Pferdes mit Hilfe des vereinfachten Kaninchenversuches. Inaug.-Diss.
Hannover, 1938.

Hornke, Untersuchungen über das Verhalten der auf Seefischen vorkommenden
psychrophilen Keime gegen Kälte. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Jürgenpott, Untersuchungen über die Impftiter und die Wirkung des Rakulins
und der Abortus-Chinosol-Vakzine II im Infektionsversuch und in einem ver-
seuchten Bestände. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Fourtier, Contribution à l\'étude de l\'immunité locale non spécifique. Thèse
de Paris, 1937,

Rousseau, Contribution à l\'étude de l\'évolution de la maladie de Carré chez
le chien et le furet. Immunisation du chien par la méthode virus-serum. Thèse de₍Paris, 1937.

Anderson, An introduction to bacteriological chcmistry. E. and S. Livingstone,
Edinburgh, 1938. Sh. 10.6

Brune, De décret du 24 janvier 1934 sur les saisies des viandes tuberculeuses.
Thèse d\'Alfort, 1938.

Green, Untersuchungen über die Brauchbarkeit der Flockungsreaktion zur
Ermittlung bangpositiver Milchproben. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Kippen, Ueber die Brauchbarkeit des Brillantgrün-Phenolrot-Agars zur kulturel-
len Ermittlung von Paratyphus Enteritisbakterien, insbesondere bei der Bakterio-
logischen Fleischuntersuchung. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Klöckner, Untersuchungen über die Arteigenschaften der hauptsächlich an
der Fischfäulnis beteiligten psychrophilen Wasserbakterien und über ihr Verhalten
in C02-Atmosphäre. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Pasternak, Vergleich der amtlichen Vollmilchprobenuntersuchung mit dem
Ergebnis der klinischen Untersuchung der Milchursprungsbestände (Untersuchung
auf Galtstreptokokken, Brucella Abortus, Tubcrkelbaktericn). Inaug.-Diss. Han-
nover, 1938.

Schei.l, Ueber die Bedeutung der psychrophilen Keime bei der Zersetzung
von in Kühlhäusern eingelagerten eiern. Gleichzeitig ein Beitrag über das Vor-
kommen psychrophiler Keime in der Kühlhausluft. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Bevriescoupe, (haemaluin-Soedan III kleuring) van een der
testes van het varken. In de tubuli vele vetdruppels.

Op den hoogen leeftijd van 86 jaar overleed op 19 Febr. j.1. te Arnhem
de oud-inspecteur van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht H. van
Staa. Geboren te Sneek in 1851, waar zijn vader ons vak met succes
beoefende, vestigde hij zich aldaar na diens overlijden, heel kort na
zijn veearts-examen in 1872.

Hij hielp zijn moeder, die met een groot gezin achterbleef, schitterend
door de moeilijkheden en had daardoor, blijkens mij door zijn jongsten
zoon, arts te Arnhem, verstrekte mededeeling, tot op hoogen leeftijd
een merkwaardig overwicht op zusters en broeder, W. van Staa.

In 1890 werd hij districtsveearts. Zijn evengenoemde broeder kreeg
toen de gerenommeerde praxis te Sneek.

Van Staa was van d.e oude garde en heeft als velen uit zijn tijd,
gewoekerd met de bescheiden kennis te Utrecht vergaard, vermoedelijk
aanmerkelijk aangevuld door zijn vader-vakgenoot.

Hij bewoog zich ook op zoötechnisch gebied en nam een werkzaam
aandeel in de oprichting in 1879 van het Friesch rundveestamboek ;
keurde meermalen voor deze vereeniging. In het gebouw van het
LXV 29

stamboek hangt nog een plaat van oprichters, waarbij ook hij. In 1929
kreeg hij nog een huidetelegram van de vergadering tot herdenking
van het 50-jarig bestaan van die vereeniging.

Als districtsveearts vergde hij veel van wie met hem werkten, doch
steeds meer van zich zelf. Er waren onder de oude veewet moeilijk-
heden met het markttoezicht. De regeling was onvoldoende; hier in
Rijks handen, daar in die der gemeente, elders ontbrekend, ongeveer
nergens goed.

Van Staa bewerkstelligde voor Friesland, dat door de provincie
aangestelde dierenartsen, onder zijn leiding met het toezicht belast
werden. Dat de leiding zou zorgen, dat de zaak goed voor elkaar
kwam, stond hier van te voren vast. Hij genoot het volle vertrouwen
van het provinciaal bestuur, waardoor deze regeling mogelijk werd.
Van dat vertrouwen getuigt nog een bijzonder waardeerend schrijven
aan de familie bij het overlijden.

In het lastige probleem : „onschadelijk maken van antraxcadavers"
nam hij het standpunt in, dat gebruik kon worden gemaakt van het
feit, dat in gesloten cadavers het virus vrij snel te gronde gaat. Hij
liet dergelijke cadavers liever diep begraven dan verbranden, wat
in een weide of op een boerenerf gewoonlijk zeer onvolledig plaats
heeft, zelfs al staat iemand als van van Staa er bij.

Met betrekking tot het mond- en klauwzeer huldigde hij de meening,
dat dit dikwijls door vogels, in het bijzonder ook watervogels-trek -
vogels wordt overgebracht. In zijn verslagen en een artikel in ons tijd-
schrift van 15 Nov. 1916 blijkt daarvan.

Op het veelvuldig voorkomen van echinococcose in Friesland
vestigde hij in zijn verslagen meermalen de aandacht en in 1914 mede
die van den inspecteur van het Geneeskundig Staatstoezicht. Een en
ander zal het door Snapper ingestelde onderzoek zeker ten goecle zijn
gekomen. Deze confereerde dan ook meermalen met van Staa. De
bovengenoemde zoon schrijft mij nog, dat hij dank zijns vaders werk
een zeer goed doctoraalexamen deed, toen hij bij een patiënt de diag-
nose „longechinococcose" stelde en deze goed kon verdedigen.

Persoonlijk bewaar ik de beste herinneringen aan mijn ambtgenoot
en prettige aan zijn gezin, in het bijzonder ook aan zijn lieve vrouw,
die een paar jaar voor hem heenging.

Hij heeft, wat men noemt, lang van zijn rust kunnen genieten ;
kon zich echter, als velen, aan het niets doen moeilijk wennen en had
het daardoor, na zijn pensioneering, vooral aanvankelijk, moeilijk.

Wij mogen erkentelijk zijn voor wat hij presteerde. Goed vakman,
eerste klas hoofdambtenaar, door regeering en prov. bestuur hoog
gewaardeerd, sieraad van ons vak.

Wij zijn ervan overtuigd, zeer velen een dienst te bewijzen door
hen erop attent te maken, dat het den QÖen Mei a.s. 25 jaar geleden
zal zijn, dat Prof. Dr. G. Krediet zijn leeraarschap aan de toenmalige
Rijksveeartsenijschool aanvaardde. Immers zullen zij het op prijs
stellen, aan Krediet hun gelukwenschen te zenden, hem hunne waar-
deering toonen voor hetgeen hij in deze 25jarige periode voor het
veterinaire ondeiwijs en ook voor onze Maatschappij heeft gedaan,
naast en buiten dat onderwijs. Wars van alle „officieele" huldebetoon
heeft Krediet zich niet willen laten welgevallen een viering van zijn
jubileum op een wijze, zooals wij meenden, dat hij deze verdiende.

Het was wel op zeer jeugdigen leeftijd, n.1. eerst 26 jaar oud, dat
Krediet geroepen werd Van Esveld op te volgen, maar zij, die hun
volle vertrouwen in den jongeling stelden en groote verwachtingen
van hem koesterden, zijn niet in die meening teleurgesteld. Na een vlotte
studie op de H.B.S. in zijn geboorteplaats Leeuwarden en daarna
van 1904—1908 aan de Rijksveeartsenijschool, werd Krediet assistent
bij Wester. Hierna is hij korten tijd in de practijk werkzaam geweest
als assistent van twee gerenommeerde practici, Stüven en Laméris
(Warffum). Gaarne luisteren wij nog naar zijn daar opgedane erva-
ringen ! Na in 1910 te Bern gepromoveerd te zijn op een anatomisch
onderwerp (Uber die sympathischen Nerven in der Bauch- und Becken-
höhle des Pferdes, der Wiederkäuer und des Hundes), vertrok Krediet
naar Buitenzorg, waar hij benoemd was als leeraar in anatomie en
zootechniek aan de Nederl. Indische Veeartsenschool. Slechts enkele
jaren bleef hij daar, niet omdat zijn werkkring hem daar niet beviel ;
integendeel ! Maar de eervolle uitnoodiging, die hij kreeg uit Holland,
niet het minst door toedoen van zijn vroegeren chef Wester, om opvolger
van Van Esvei.d te worden, kon hij ten slotte toch niet afwijzen. Met
ingang van 26 Mei 1913 aanvaardde hij het leeraarschap in ontleed-
kunde en heelkundige ontleedkunde. Krediet had het voorrecht bij

zijn taak te worden bijgestaan door den zeer het onderwijs toegewijden
prosector Vermeulen, maar vond overigens onveranderd terug de
primitieve collegezaal, ,,kelder" en zitkamer, zooals wij ons die uit
onzen studietijd nog zoo goed herinneren. Gelukkig is daarin na niet
al te lange jaren verandering gekomen en mag Krediet zich sedert
1921 verheugen in een anatomisch instituut als maar weinig inrichtingen
van veterinair onderwijs ter wereld zullen bezitten. Belangrijk is verder
geweest de uitbreiding van het onderwijs met microscopische anatomie
en histologie, met teratologie (vroeger behoorende bij pathologie),
terwijl de embryologie zich tot een uitgebreid vak heeft ontplooid.
Dit kon alles alleen maar gebeuren dank zij de uitbreiding van den staf
van wetenschappelijk personeel en technische hulpkrachten. Krediet
is een en ander ten volle waard gebleken ; men herinnere zich slechts
even zijn belangrijke onderzoekingen over hermaphroditisme en inter-
sexen, waarvan menig artikel in ons Tijdschrift getuigt, en waarvan
een gedeelte vult Deel I der Ac.ta Veteninaria Neerlandica, terwijl mede
gewezen worde op de vele verdienstelijke dissertaties, onder Krf.diet\'s
leiding in zijn instituut bewerkt.

Over den jubilaris als docent bestaat van de zijde der studenten
slechts één oordeel : uitmuntend ! Steeds glashelder en duidelijk zijn
de colleges, waarop hij zelfs een droog onderwerp nog boeiend weet
te maken door te wijzen op toepassing of belang voor de latere praktijk
(wat bij te en 2e jaars altijd inslaat 1). Was vroeger de anatomie van
het paard het voornaamste en werden de andere diersoorten betrekkelijk
stiefmoederlijk bedeeld, al jaren is dat niet meer het geval. De anatomie
van rund, hond, vogels bv. is voor den tegenwoordigen dierenarts even
belangrijk en daarmede heeft Krediet ter dege rekening gehouden.
En 7.00 is onder zijn bezielende leiding in deze 25 jaren het anatomisch
instituut uitgegroeid tot een inrichting, waar onderwijs en onderzoek
beide op hoog wetenschappelijk peil staan en waar gewerkt wordt in
de meest aangename sfeer en beste onderlinge verstandhouding.

Ook op ruimer gebied heeft Krediet steeds warme belangstelling
gehad voor onze wetenschap en voor de maatschappelijke belangen
der dierenartsen. Als uitvloeisel hiervan geldt zijn initiatief om met v.
Oijen, Schornagel, Beijers in 1917 den Diergeneeskundigen Kring op
te richten ; met laatstgenoemden de klinische avonden (vóór het vervolg-
onderwijs) te organiseeren ; zijn voorzitterschap en vice-presidentschap
onzer Maatschappij in de pas verloopen jaren.

Ten slotte wijzen we nog op zijn aandeel in de oprichting der Acta
Neerlandica morphologiae ten vorigen jare, waarvan hij met Prof.
Deei.man, Prof. Woerdeman de Redactie vormt. Ook in de Redactie
van ons Tijdschrift werd hij in 1937 benoemd en bekleedt hij het voor-
zitterschap.

Voldoende is in dit korte overzicht o.i. aangetoond, dat Krediet
met voldoening op den verrichten arbeid in deze kwarteeuw kan terug-
zien. Gaarne brengen wij hem hiervoor onze hulde en dank.

Daar mij gevraagd werd een ..klinische" les te schrijven, heb ik gemeend van
den gewonen artikelvorm af te moeten wijken ; evenals in een kliniek zal ik een
aantal (historische) miltvuurgevallen bespreken naar aanleiding waarvan dan
eenige opmerkingen, gegrond op de nieuwere inzichten betreffende het miltvuur,
gemaakt zullen worden.

U en ik worden mee op praktijk genoodigd door collega X, naar
veehouder 1, d.ie zoojuist berichtte, dat zijn 14 dagen geleden aange-
kochte koe een temperatuur heeft van 40.5⁰ C. Wij vernemen dat het
hier een boerderij betreft van 25 melkkoeien, welke eenige jaren te-
terug ernstig met miltvuur besmet geraakt is. Alle vee werd
daarom preventief geënt ; de 14 dagen geleden gekochte koe is dus de
eenigste ongeënte ; miltvuur zou dus mogelijk kunnen zijn, vandaar
dat injectiespuit en miltvuur-serum meegenomen worden. Van den
eigenaar hooren wij dat zijn koeien loopen in de besmette weide.
Des ochtends was de melkgift iets te gering geweest ; gedurende den
voormiddag was hem opgevallen dat het rund onrustiger was dan
anders ; eerst werd gedacht aan oestrus, de koe zou nl. dezer dagen
in den oestrus kunnen zijn, de eigenaar had evenwel de lichaamstem-
peratuur opgenomen. Toen 40.5⁰ C. afgelezen werd was dit voor hem
een reden onverwijld, naar zijn veearts te gaan. Status praesens : De
patiëntmaakt geen ernstig zieken i ndruk, het eenigste is een zekere
onrust van het dier; nu en dan zien wij de koe, soms alleen plaatselijk, even
rillen. Vermindering van de eetlust werd niet door den eigenaar waarge-
nomen, evenmin abnormale defaecatic. Eigenlijk is aan het dier zeer
weinig te zien. Weer wordt de temperatuur gemeten, deze blijkt in i|uur
tijd.s precies een vollen graad geklommen te zijn : 41.5° C. Behalve bij
miltvuur, waaraan nu in cle eerste plaats gedacht wordt, is een der-
gelijke temperatuur ook bij andere ziekten, vooral acute infecties,
mogelijk. Er wordt d.an ook niet verzuimd op mond- en klauwzeer te
letten (inspectie van mond, klauwen en tepels), houtvuur, enz. Overigens
worden echter geen afwijkingen als b.v. oedemen, bloederige faeces,
gevonden. De diagnose luidt : miltvuur.

Veehouder I blijkt een ledig varkenshok te hebben, opgetrokken
van steen met betonvloer, geschikt dus om later goed te kunnen ont-
smetten ; hier wordt de patiënt naar toe gebracht. Deze veehouder
kent de te nemen maatregelen : geïsoleerd houden van de patiënt,
een mat gedrenkt in 10 % creoline-oplossing en een paar klompen;
alleen bij de patiënt te gebruiken, bij den stal-ingang plaatsen ; geen

voedsel verstrekken, behalve water, tot verlof gegeven wordt ; om de
2 uren temperatuur opnemen en dit noteeren.

De patiënt krijgt 100 cc miltvuurserum subcutaan waarna de spuit
met canule wordt ingepakt om thuis terdege uitgekookt te worden
alvorens haar weer voor iets anders te gebruiken. Hiermede is onze
taak nog niet geëindigd, wij keeren terug naar de wei en nemen van
de andere dieren de temperatuur op ; deze blijkt bij alle normaal
te zijn ; dit werd ook wel verwacht immers zij zijn preventief geënt,
iets wat thans voor veehouder I een groote geruststelling is.

Van collega X. vernemen wij dat in deze praktijk af en toe nog al
eens miltvuur voorkomt ; vrijwel alle gevallen doen zich voor op boer-
derijen gelegen langs een riviertje ; op grond van mededeelingen van
oude veehouders en eigen ervaring heeft hij inzicht gekregen over het
voorkomen van miltvuur op bepaalde boerderijen en alle tegenwoordige
bewoners daarvan zijn door hem ingelicht op de volgende wijze :
miltvuur is een verraderlijke ziekte omdat het verloop zoo snel kan
zijn en de dieren tot kort voor den dood soms nog een vrijwel normalen
indruk kunnen maken, vooral de eetlust kan tot kort voor den dood
goed blijven ; het voornaamste symptoom is hooge temperatuur.
Daarom moet een veehouder op een miltvuur-boerderij steeds zorgen
een goeden thermometer in huis te hebben; meent hij nu iets afwijkends
te zien, ook al is het oogenschijnlijk weinig belangrijk, dan neme hij
temperatuur op, is deze hoog dan denke hij aan miltvuurgevaar, en
moet de veearts gehaald worden. Hoe nuttig dit werkt, blijkt reeds
uit het geval der zoojuist bezochte patiënt. Den volgenden ochtend
geldt ons eerste bezoek weer veehouder I ; het temperatuursverloop
is gunstig, namelijk na de seruminjectie geleidelijk dalend.
Deze t e mp e r a t u u r sd a 1 i n g is een belangrijk argument
voor de juistheid der diagnose. Bij onze verdere inspectie,
waarbij vooral op cle faeces gelet wordt, valt niets verontrustencis
waar te nemen. De koe blijft nog geïsoleerd en zonder voedsel,
de temperatuur blijft onder controle. Als die twee dagen normaal
gebleven is, wordt geleidelijk aan voedsel verstrekt (ook nu nog is
temperatuur-con tröle noodig) waarna, als alles goed gaat, het
dier hersteld mee kan grazen met den koppel in de besmette miltvuurweide.
Indien een soortgelijk geval zich had voorgedaan bij een pas aan-
gekocht dier, op een boerderij waar nog nimmer miltvuur
was geweest, zou faeces-onderzoek dienen te geschieden. Pas bij het
vrij zijn der faeces van miltvuurbacillen zou de koe in d.e weide gelaten
kunnen worden. Collega X. zegt wel degelijk te beseffen d.at de
diagnose miltvuur in dit geval niet met zekerheid vast staat. Deze
zekerheid is bij een dergelijke patiënt ook moeilijk te verkrijgen,
maar als clinicus heeft hij de overtuiging met miltvuur te maken
gehad te hebben. (Het aantoonen der miltvuurbacillen tijdens het
leven, zou getracht kunnen worden door voedingsbodems te enten
met bloed en eventueel met punctaat uit oedemen ; vooral bij

haemorrhagische enteritis zou faescesonderzoek eveneens tot resultaat
kunnen leiden).

Op onze vraag waarom geen medicament werd toegediend vernemen
wij dat hij tot nu toe al zijn patiënten waarbij hij de diagnose miltvuur
meende te moeten stellen en waarvan de status praesens niet ongunstig
was, steeds heeft kunnen genezen uitsluitend d.m.v. subcutane milt-
vuurserum toediening en vasten. Bij miltvuur kan zich een haemorrha-
gische enteritis ontwikkelen, het is dus wellicht goed de digestietractus
zooveel mogelijk met rust te laten.

Meent men toch goed te doen een medicament toe te passen, dan
komt hiervoor zeer zeker creoline in aanmerking. Deze therapie wordt
door vele ervaren practici toegepast. De creoline-therapie dateert
reeds van 1891 toen Meyer deze voor het eerst bij miltvuur aan-
wendde, hij is van opvatting, dat creoline per os gunstig werkt. Exact
genomen proeven hierover zijn evenwel niet beschreven.

Wel experimenteel onderzocht is de miltvuurtherapie met formaline ; wegens
toxische nevenwerking heeft formaline echter als chemotherapeuticum bij miltvuur
geen ingang gevonden. Argochroom schijnt inderdaad miltvuurbacillen in het
dierlijk lichaam te dooden ; Michalka gebruikt dit als hel beste middel bij gevallen
van immuniseeringsmiltvuur, waarbij het in de praktijk juist zoo goed werkende
immuunserum toch in den steek laat. De kans op immuniseeringsmiltvuur is op
zijn hoogst als overgegaan wordt van het inspuiten van verzwakte naar vol virulente
cultuur. Door argochroom worden deze dieren dan meestal nog gered. Het middel
heeft echter zeer schadelijken invloed op den vaatwand waardoor toepassing in
de praktijk niet is aan te bevelen. Ook andere kleurstoffen, o.a. gentiaan-methyl-
violet, zijn aangeraden geworden.

In het algemeen schijnen echter al deze preparaten ver ten achter te staan bij
het miltvuurserum.

Het miltvuurserum is een der weinige sera (evenals vlekziekte- en
Pasteurella-serum) dat werkelijk prachtig curatief kan werken ; men
stelle dus steeds in de eerste plaats een serumtherapie in, eventueel
in de tweede plaats gecombineerd met creoline-toediening per os.

Dat het geven van voedsel aan miltvuurpatiënten sterk af te raden
is, is vele practici die miltvuurervaring hebben bekend. Zij onthouden
dan ook zeer terecht het dier direct alle voedsel, dus ook dan als de
eetlust nog volledig bestaat, want de ervaring leert dat het laten door-
eten de kansen op verergering van den toestand vergroot. Een ver-
klaring hiervoor is moeilijk, misschien beteekent het vasten een ver-
lichting van het voor miltvuur zoo gevoelige orgaan, den darm. Men
onthoude het zieke miltvuur dier evenwel niet drinkwater, daar een
koortsend dier vochtopname dringend noodig heeft.

Uit d.e beschrijving van deze eerste patiënt moge gebleken zijn de
noodzakelijkheid en het groote nut van het opnemen der temperatuur.
Bij het schaap gaat dit veel moeilijker. Het schaap is zeer gevoelig
voor miltvuur, deze dieren sterven vaak peracuut, apoplectisch ;
bovendien is een schaap niet zoo onder voortdurende controle van den

boer, zoodat het bij deze dieren veel moeilijker is op tijd geroepen te
worden en de diagnose tijdens het leven te stellen.

Tijdens het laatste bezoek aan d.e koe bij veehouder I vernemen wij
van hem hoe deze boerderij zoo besmet is geraakt. Bij een der koeien
werd op zekeren dag (weid.etijd) zwelling van de halsstreek waarge-
nomen ; de toestand verergerde snel (bemoeilijkte ademhaling). Dien-
zelfden dag nog stierf het dier. Veehouder I vermoedde dat een dier,
gestorven naar hij meende aan keelontsteking, nog wel slachtwaarde
kon hebben en besloot de versch gestorven koe nog naar d.e slachtplaats
te vervoeren ; teneinde de kans op goedkeuring te verhoogen werd een
halssnede verricht om nog behoorlijke verbloeding te verkrijgen en
werd. de buikwand, langs de mediaanlijn geopend. ; hierna werd het
cadaver met behulp van een buurman op een boerenwagen geladen ;
een jachthond kwam ook mee en deed zich te goed ( ?) aan het bloed..

Daarna werd. door d.e landerijen van twee andere veehouders gereden
om de nood.slachtplaats te bereiken, waar d,e keuringsveearts de diagnose
miltvuur stelde. Ongelukkigerwijze brak op deze boerderij tevens
mond- en klauwzeer uit ; d.e situatie verergerde nog doordat de boei-
de beschikking wist te verkrijgen over een injectiespuit met canule
en fleschjes miltvuurserum ; d.e canule werd nu afwisselend, in dieren
met hooge temperatuur door miltvuur en dan weer door mond- en
klauwzeer en omgekeerd geprikt.

Als we bedenken dat het mond- en klauwzeer-virus in het acute
stadium in het bloed, aanwezig is (n.1. gebonden aan d.e erythrocyten)
en de miltvuurbacillen reeds voor den dood. in circulatie kunnen zijn,
als we weten, dat zeer weinig mond- en klauwzeervirus voldoende is
om de ziekte over te brengen en experimenteel is aangetoond d.m.v.
d.e eencelmethode dat één miltvuurbacil een dier kan dood.en, dan is
het niet te verwonderen, dat deze boerderij in enkele dagen tijds uit-
gebreid met mond- en klauwzeer besmet was en d.at nog vier runderen
aan miltvuur bezweken. Het ligt voor de hand dat een filtreerbaar
virus met neiging tot aantasting van het epitheel (huid en slijmvlies)
het ontstaan van een ziekte als miltvuur, waarbij tijdens het aanslaan
der infectie huid en slijmvlies zoo van belang schijnen te zijn, zeer
bevordert. Tenslotte is door serumtherapie d.e uitbraak voorloopig tot
stilstand gekomen.

Het vervoer van het cadaver was d.e oorzaak van nog meer miltvuur-
gevallen ; wij moeten om dit na te gaan naar dezen tijd. terug en hebben
allereerst te bezoeken den hond, die miltvuurbloed. had opgelikt.

Status praesens : Het dier heeft hooge temperatuur 41.2° C. en ligt
lusteloos in zijn mand. De geheele keelstreek is gezwollen, wat het
slikken bemoeilijkt, vandaar ook dat het dier zijn speeksel laat loopen.
Op grond van de anamnese en de symptomen wordt d.e diagnose
keelanthrax gesteld. Dit geval verliep gunstig, herstel was na eenige
dagen ingetreden. Dergelijke gevallen van keelanthrax bij honden
11a het oplikken van miltvuurbloed komen nogal eens voor. Ook

katten kunnen zich zoo infecteeren, zelfs vogels, er is nl. een dergelijk
geval bij een eend bekend.. Hieruit blijkt wel terdege dat men alle
gedierte van een miltvuurcad.aver verwijderd dient te houden. Dit
geldt ook voor insecten. Insecten die geaasd, hebben op een milt-
vuurcadaver kunnen miltvuur overbrengen, in d.e tropen is dit van
groote beteekenis, maar ook in ons klimaat bestaat deze mogelijkheid,
van overbrenging. Er is zelfs een geval bekend van een mensch die
langs een miltvuurcadaver loopende, gestoken werd door de op dit
cad.aver azende insecten en daardoor miltvuur kreeg en stierf.

Het locale anthrax komt vooral voor bij het varken. Er zijn echter
peracute, apoplectische gevallen ook bij het varken bekend. Eykman
vermeldt acute sterfte van 1900 van d.e 3800 varkens in Indië, waarbij
aan infectie door insecten gedacht werd. Dikwijls echter verloopt
miltvuur bij varkens als keelanthrax of als darrnanthrax. Soms worden
alleen afwijkingen gezien aan het mesenterium en de mesenteriale
klieren of alleen een haemorrhagisch nierinfarct. Soms alleen carbonkels
in de milt. Ook huidanthrax wordt vermeld. Meer dan eens is gebleken
dal dergelijk Z-g■ locaalanthrax niet locaal is, n.1. dat de bacil wel degelijk
door het lichaam verspreid voorkomt en soms zelfs direct aantoonbaar
is in het periphere bloed. Ook bij gestorven varkens dus, waarbij
miltvuur niet uit te sluiten is, ga men snel over tot het maken van een
preparaat van het periphere bloed ; dit wordt vermoedelijk te veel
verzuimd (wat o.a. blijkt uit een deel der publicaties over anthrax bij
varkens).

Bij het paard kennen wij evenals bij liet varken locaal darrnanthrax.
In het algemeen is het stellen der diagnose miltvuur bij het paard
moeilijk. Van zeer groot belang is, of de anamnese miltvuur bij andere
dieren op dezelfde boerderij vermeldt. Indien nu een paard koliek-
symptomen (meestal matig) krijgt, met hooge temperatuur, denke
men direct aan de mogelijkheid van anthrax. Het vermoeden op
anthrax wordt zeer groot, indien huid.oedemcn waargenomen worden
en vooral als zwelling van de halsstreek ontstaat met daardoor bemoei-
lijkte ademhaling. Men grijpe dan eerder naar spuit en serum (voor
paarden) dan naar het instrumentarium voor tracheotomie.

Bij het rund komt locaal anthrax in veel mindere mate voor, er zijn
evenwel dergelijke gevallen bekend o.a. darmmiltvuur en niermilt-
vuur. Ook hierbij is d.e bacil niet altijd alleen beperkt gebleven in het
orgaan, dat de macroscopische waarneembare afwijking heeft.

Het geval van den zooeven genoemden hond, die keel-anthrax had
gekregen, was niet het eenigste, ontstaan door het transport van het
rund.er miltvuurcadaver van veehouder I.

Wij worden \'s avonds laat gehaald bij veehouder II die slechts twee
koeien bezit.

De miltvuurkoe van veehouder I blijkt door deze wei naar de nood-
slachtplaats gereden te zijn. Het kost geen moeite bij het schijnsel van
een lantaarn de diagnose toch te stellen.

Status praesens. De temperatuur is4i.5°C., de pols zeer snel en zwak,
de ademhaling is zeer frequent en bemoeilijkt door oedeem aan kossem
en hals. De neusgaten staan krampachtig wijd, er is buccaal ademen.
De gezichtsuitdrukking van het dier wijst op groote benauwdheid en
angst. Het dier is tot niets meer in staat en komt niet meer van zijn
plaats. De diagnose luidt miltvuur ; de prognose is ongunstig, serum-
therapie wordt nutteloos geacht. Even voor zonsopkomst sterft het dier,
na eenige minuten wild gesparteld te hebben. Een bloeduitstrijk uit
een oorvene wordt ter plaatse gemaakt gekleurd en microscopisch
bekeken. De diagnose was juist : miltvuurbacillen.

Een goede methode om miltvuurbacillen aan te toonen is de volgende.
Indien het onderzoek ter plaatse verricht wordt, (wat steeds te verkiezen
is, daar dan in het geheel geen materiaaltransport plaats vindt) snijde
men het van te voren afgebonden oor in, tot iets peripheer bloed ver-
krijgbaar is, één öse is voldoende. Dit wordt uitgestreken op een voor-
werpglaasje, aan d.e lucht gedroogd, niet gefixeerd., en 2 minuten met
onverdunde Giemsa kleurstofoplossing gekleurd („Giemsas Original-
Lösung für die Romanowsky-Farbung"), afgespoeld met water en
daarna gedroogd. In den regel kenmerkt een miltvuurpreparaat zich
door het groote aantal bacillen gelegen in kleine stugge ketentjes,
bestaande uit dikwijls 3 of 4 bacillen, die maar iets langer dan breed
zijn, de uiteinden zijn in den regel niet afgerond.

De bacillen kleuren zich donkerblauw, de kapsel rose. Soms is deze
kapsel, bij paarden is dit nogal eens het geval, onduidelijk. Naarmate
het cadaver minder versch is, kleurt de bacil zich onregelmatiger,
slechter en ten slotte in het geheel niet, de kapsel blijft zich evenwel
rose kleuren. Deze rose, vierkant of rechthoekig zich voordoende
z.g.n. ledige kapsels, zijn dus vooral van diagnostische waarde bij niet
meer versche cadavers, waarin zich allerlei bacteriën kunnen hebben
ontwikkeld. Moet men materiaal voor onderzoek mede nemen, dan
bestrijke men een voorwerpglas met een laagje bloed en overdekt
dit met een ander voorwerpglas ; zeer geschikt is ook de methode
waarbij men een gipsstaafje het verdachte bloed laat opnemen. Het
transport van het materiaal dient afgesloten te geschieden in blik.

Er bestaan nog vele andere kleurmethoden, het verdient evenwel
aanbeveling zich aan één methode te houden, opdat men met die
methode volledig vertrouwd gerake ; zeer nuttig is het nu en dan eens
preparaten te maken van andere gevallen dan miltvuur, van rot mate-
riaal enz.

Het andere rund van veehouder II heeft een normale temperatuur,
zoodat met inspuiten van 30 cc miltvuurserum volstaan word.t, waarna
het preventief geënt zal worden volgens de methode van Sobernhei.vi.
Ook veehouder III, waar eveneens het eerste cadaver door het land
gereden is, doch die, zoodra bekend geworden was dat het miltvuur
was geweest, zijn dieren verweid had, verzocht preventieve miltvuur-
enting. Naast veehouder II ligt het land van veehouder IV ; de schei-

ding bestaat uit een slootje, dat des zomers vrijwel droog ligt. In het
land van 11 staat meer en beter gras zoodat de slecht verzorgde koeien
van IV telkens over het slootje gaan. Het gevolg is, dat wij veehouder
IV moeten bezoeken voor een plotseling ziek geworden koe. Wij gaan
direct mee met den eigenaar en vinden het dier reeds gestorven, in den
onderwal van een slootje, grenzende aan het land van veehouder V.

Het bloedpreparaat gemaakt van deze koe is positief. Ook door
dezen eigenaar wordt voor zijn paar andere runderen de preventieve
enting aangevraagd. Na eenigen tijd worden wij vroeg gewekt door
veehouder V ; zijn runderen drinken uit de sloot waarin de besmette
weilanden van II en IV hun afwatering hebben. Te weinig melk en
gewaarschuwd door de verliezen van zijn buren heeft hij het dier opge-
stald en onmiddellijk deskundige hulp ingeroepen. Vrijwel het eenigste
symptoom is zeer hooge temperatuur, welke na 100 cc miltvuurserum-
injectie onmiddellijk daalt. Wellicht is dit eveneens een miltvuur-geval
geweest. Ook deze veehouder besluit tot preventieve miltvuurenting.
Complicaties ded.en zich bij geen der entingen voor. Miltvuur, ook
tijdens het beweiden d.cr besmette landerijen, trad niet op. Hiermede
is deze miltvuuruitbraaknog niet ten einde; een volgend winterseizoen
bezoeken wij voor het eerst veehouder I. Een der dieren geeft niet
het volle maal melk en rilt, temperatuur 41.8° C. Het blijkt d.at behalve
d.e seruminspuitingen tijdens de eerste ramp, verder geen entingen
zijn verricht. De eigenaar wilde op grond van godsdienstige over-
wegingen niet tot preventieve vaccinatie overgaan. Bij het zieke dier
wordt klinisch de diagnose miltvuur gesteld. Na serum behandeling
volgt herstel.

Eenige maanden later volgt een 2e patiënt op stal. Bij dit dier daalt
d.e temperatuur na seruminjectie zeer snel tot normaal, 2 dagen latei-
is de temperatuur weer zeer hoog. De snelle daling na de eerste serum-
injectie is hier dus niet het gevolg geweest van een beginnend herstel
van het rund, doch uitsluitend een snelle gunstige reactie van het
serum alleen, na afloop waarvan nog steeds levende iniltvuurbacillen
een nog niet voldoende actief reageerend lichaam opnieuw konden
aantasten. Deze patiënt zien wij slechts met moeite genezen, als er
duidelijk haemorrhagische enteritis gediagnostiseerd wordt, (bloed-
diarrhee) gaat de prognose zelfs ongunstig schijnen. Wij houden echter
moed, laten doorvasten en geven dagelijks een seruminjectie wat tot
succes voert. Na 8 etmalen vasten, durven wij het dier eindelijk weer
iets voedsel te geven. Het dier herstelt.

Uit dit geval blijkt dat men bij een abrupte temperatuursdaling
niet te optimistisch moet zijn ; men hoede zich dan voor recidive
en blijve doorgaan met temperatuur opnemen.

Uit het voorgaande is gebleken hoe ernstig d.e gevolgen van het niet
onderkennen van miltvuur kunnen zijn ; in dit geval ontstond een
miltvuur-uitbraak van 12 dieren (7 dood. 5 genezen).

Bovendien zijn thans landerijen besmet van II, III, IV en V waar
vroeger geen miltvuur voorkwam, zoodat dit aantal nog steeds kan
toenemen.

Na het laatste zeer ernstige ziekte-geval, wonnen de economische
overwegingen het van de godsdienstige en werd collega X opgedragen
alle rundvee preventief te enten. Deze enting verliep zonder compli-
caties en werd één jaar en twee jaar later nogmaals herhaald. Sindsdien
werd op deze boerderij geen miltvuur meer waargenomen behalve
dan het eerst genoemde geval der nieuw aangekochte, dus ongeënte
koe.

Al de genoemde en nog te noemen uitstekende resultaten werden
verkregen met de miltvuur-entstoffen en het miltvuurserum der R.S.I

De entstoffen waren die voor de methode van Sobernheim.
Er wordt echter ook volgens andere methodes wel tegen milt-
vuur geënt.

O.a. volgens de methode van Besredka, dit is een enting waarbij levende
cultuur intradermaal wordt ingespoten. Deze wijze van inspuiten hangt samen
met de theorie van Besredka volgens welke een dier alleen dan miltvuur zou kunnen
krijgen als de huid (of slijmvliezen) verwond en daar geïnfecteerd raakt. Zonder
huid- of slijmvlieslaesie zou geen miltvuur kunnen ontstaan. De huid is dus het
orgaan dal geïmmuniseerd dient te worden, vandaar dat volgens Besredka intra-
dermaal geënt moet worden. Deze methode geeft soms goede resultaten, evenwel
worden zeer ernstige gevallen van entmiltvuur vermeld. Bovendien wordt ook
de theorie, waarop de enting berust, den laatsten tijd met zeer goede argumenten
aangevallen.

Een enting die in sommige landen uitstekende resultaten heeft gegeven is de
methode van Mazzucchi. Volgens Mazzucchi is men eigenlijk nog steeds ge-
bleven bij den ouden gedachtengang van Pasteur om te enten met gemitigeerde
bacillen. Dit idee heeft Mazzucchi laten varen ; hij stelde zich ten doel onverzwakte
bacillen te gebruiken, doch deze zoo toe te dienen, dat zij op de plaats van enting
blijven, m. a. w. men moet locaal miltvuur opwekken met als resultaat algeheele
immuniteit. Hij beschouwt het oedeem, dat in spontane miltvuurgevallen optreedt,
als een poging om bacillenverspreiding tegen te gaan ; hij trachtte daarom kunst-
matig een oedeem op te wekken.

Inderdaad is Mazzucchi er in geslaagd een stof te vinden, die zoodanig werkt,
nl. saponine (dit is een glucoside die in wortels van planten voorkomt). Spuit men
een steriele saponin-oplossing in, dan krijgt men een ontstekings-oedeem, dat
macroscopisch geheel met een miltvuuroedeem overeenkomt. Voegt men nu aan
de saponin-oplossing bacillen toe, dan blijkt (dit werd aangetoond bij cavia, konijn,
geit, schaap, paard, rund), dat inderdaad alleen een locaal miltvuur ontstaat.
De immuniteit is hierna zeer groot.

In sommige gevallen van hevige reactie vormt zich een wondkorst. Mazzucchi
gaat op dit laatste niet dieper in, toch is dit wel een kwestie van belang, immers
insecten kunnen door een dergelijke wondkorst aangelokt worden.

In tropische landen, met hun vele insecten, is dit een ernstig bezwaar, zoodat
daar deze ,,carbozoo"-enting niet ingang vindt. In vele andere landen is het vaccin
reeds bij millioenen dieren toegepast. Sterfte door de enting kwam niet voor, enkele
hevige entrcacties genazen steeds zonder serumtherapie ; bij de geënte dieren kwam
geen enkel miltvuurgeval meer voor.

Gerlach vermeldde zijn fraaie resultaten met carbozoo bij 25.000 runderen
gedurende een miltvuurepizoötie in Oostenrijk : de epizoötie was op slag onder-
drukt. Op een bedrijf waar 1500 koeien met carbozoo geënt waren, stierf geen

enkel van deze dieren, per abuis waren 36 koeien vergeten, hiervan stierven er 4,
haastig werden nu de 32 anderen ingespoten, waarna ook deze koeien in leven bleven.

Het groote voordeel is dat geen serum noodig is en dat slechts 1 injectie verricht
behoeft te worden.

Hoe belangrijk goed opmerken van den boer en snel de diagnose
miltvuur stellen door den veearts is, blijkt nog uit de volgende patiënten
bij veehouder VI, die wij met collega X bezoeken. Anamnese (\'s morgens
half 5) : het betreft een miltvuurboerderij ; de koe geeft te weinig, de
temperatuur is ruim 41⁰ C. Het verzoek is direct te komen met milt-
vuurserum.

Status praesens : De koeien loopen in de wei, het is den laatsten tijd
warm geweest met regenbuien. De boer herinnert zich, als kleine
jongen, hoe van zijn grootvaders vee, in de wei waar nu de koeien
grazen, vier koeien, vermoedelijk gestorven aan miltvuur, begraven
zijn ; deze plek wordt aangewezen, het nivear ligt iets lager, de bodem
is daardoor drassig. De koe heeft geen andere symptomen dan alleen
de hooge temperatuur. Het dier wordt geïsoleerd, moet vasten en
krijgt 100 cc serum. Bij de andere koeien is de temperatuur normaal.
De eigenaar stemt er niet in toe alle dieren een seruminjectie te geven.
Den volgenden dag is de temperatuur belangrijk gedaald ; in de
faeces, die achter de koe liggen, wordt iets bloed bespeurd. Het dier
herstelt. Een week daarna worden wij weer half 5 \'s morgens geroepen
voor denzelfden veehouder VI ; de anamnese, status praesens, ziekte-
verloop en herstel is precies zooals in het eerste geval. Thans stemt
de eigenaar in met het geven van serummjectics aan alle dieren ; hij
besluit evenwel niet tot preventieve enting.

Voor een derde net eender verloopend geval worden wij gehaald
bij veehouder VII, wiens land, gescheiden door een vaart, naast dat
van VI ligt.

Veehouder VIII, op wiens bedrijf eenigen tijd terug een rund apo-
plectisch aan miltvuur is gestorven, zendt \'s morgens verzoek, te willen
komen. Status praesens: 7uurv.n1. Het vee staat op stal. De patiënt
heeft te weinig melk gegeven, temperatuur 41.15° C. Therapie : 100 cc
miltvuurserum subcutaan. \'s Morgens 11 uur bezoeken wij de patiënt
nogmaals : temp. 40.8° C., reeds een geringe daling ; wij geven nog
50 cc. Symptomen, die zouden kunnen wijzen op andere ziekten dan
miltvuur, worden niet waargenomen. Den volgenden dag is de koe
genezen.

Uit al het voorafgaande blijkt wel hoe juist de uitspraak is van collega
A. H. de Boer (in dit tijdschrift 60, 755, 1933).

„De veehouder kan door goede observatie en temperatuuropneming het zijne
„er toe bijdragen dat plotselinge sterfgevallen worden voorkomen. Bij dieren met
„hooge temperatuur van 41⁰ en hooger, waarvoor geen verklaring te vinden is,
„moet aan miltvuur gedacht worden. Een serum-injectie van 100 cc miltvuurserum
„is in dergelijke gevallen sterk aan te bevelen. Tevens werkt een groote hoeveelheid
„creoline per os uitstekend. Een belangrijke factor is bovendien er voor te zorgen,

„dat alle voedsel aan het dier wordt onthouden, zoolang de temperatuur niet enkele
„dagen normaal is geweest. Dan nog moet de eigenaar langzamerhand het dier
„aan zijn rantsoen gewennen."

Soms is er een geval van miltvuur op een boerderij waar het
nog nimmer voorkwam. Een dergelijke veehouder is er in den
regel niet op verdacht. Het volgende geval is hiervan een voorbeeld :
\'s Avonds laat worden wij gehaald door veehouder IX voor een zieke
koe. Wij gaan direct, doch vinden het. dier reeds dood op stal liggen.
Uit d.e anus druppelt iets bloed. Collega X, vraagt of er wel eens eerder
miltvuur op deze boerderij is geweest. Het antwoord luidt van niet.
Toch is dit sterfgeval zeer verdacht. Een preparaat van het periphere
bloed wordt gemaakt en de diagnose miltvuur staat vast.

Vier maanden later worden wij wederom \'s avonds laat gehaald
door dezen veehouder voor een zieke koe. Status praesens: temp. 42.2° C.
Therapie : 140 cc miltvuurserum, status praesens den volgenden dag :
t. 38.6° C. en alles normaal. Hierna besluit deze veehouder tot preven-
tieve miltvuurenting

In een geval als het bovenstaande is men geneigd de oorzaak te
zoeken in op het bedrijf aangevoerd besmet voedsel of besmette kunst-
mest. De oorzaak van het volgende geval, eveneens op stal, is wellicht
afkomstig van de boerderij zelf.

In hooiland van veehouder X is graafwerk verricht voor het bouwen
van een woonhuis, hierbij werden rundergeraamten opgegraven.
Volgens oude dorpsbewoners zouden dit miltvuurcadavers geweest
zijn. In de eerste daarop volgende stalperiode, er wordt hooi gevoerd
van dit land, sterft een rund apoplectisch. Wij zien haemorrhagisch
vocht of bloed uit oogen, neusgaten, mond en vulva lekken evenwel
niet uit dc anus. Met een oud zakmes van den boer wordt een weinig
bloed voor onderzoek verkregen. De eigenaar krijgt de opdracht het
cadaver en het mes onaangeroerd te laten. Bij onze terugkomst kunnen
wij dc positieve diagnose miltvuur mededeelen. Tot onzen schrik
bemerken wij dat het besmette mes verdwenen is. De veehouder, de
onrust van collega X bespeurende, zegt op geruststellenden toon, dat
hij het eerst terdege aan zijn broekspijp heeft afgeveegd alvorens het
weer in den zak te steken. Gelukkig slagen wij er in hem te bewegen
van broek te verwisselen en dit kleed.ingstuk en het mes als besmette
voorwerpen te beschouwen. (Hoe gevaarlijk een dergelijk mes is, blijkt
uit een geval, in de literatuur vermeld, waar de boer met een dergelijk
mes zijn biggen castreerde. Alle gecastreerde biggen stierven aan
miltvuur). De andere runderen (met normale temperatuur) worden
met 20 cc miltvuur ingespoten. Meer dan eens komt het voor dat
miltvuurgevallen ontstaan na graafwerk, uitdiepen van slooten
enz., zoowel enzoötiën, bij runderen als bij paarden, zijn in de literatuur
bekend.

Het spreekt vanzelf, dat een veearts die uitermate op zijn hoede is
wat miltvuur betreft, vele negatieve preparaten maakt van cadavers
en nu en dan patiënten inspuit die, naar dan achteraf blijkt, geen
miltvuur hebben.

Een dergelijke aanvankelijk foutieve diagnose verdient echter
nimmer een blaam, immers het bewijst, dat een dergelijke veearts
voorzichtig is. Men ga dus spoedig over tot een miltvuur-seruminjectie.
Het hoeft dus geen nader betoog, dat miltvuurserum steeds in
voorraad gehouden moet worden. Zelfs spuite men in, ook als
een andere diagnose dan miltvuur gesteld kan worden, doch de boer-
derij is een miltvuurboerderij en de temperatuur zeer hoog. Collega X
staat op dit standpunt na het volgende geval, dat wij met hem onder-
zoeken:

Veehouder XI (miltvuurboerderij) haalt ons \'s avonds laat voor
een zieke koe. Status praesens :

iste diagnose : acute gegeneraliseerde mond- en klauwzeer, blaren
in den mond, tusschen alle hoeven en aan alle tepels.

2de diagnose : enorme acute pyogene mastitis van vier kwartieren,
die gezwollen, heet, rood en pijnlijk zijn. De melk heeft een putride
lucht.

Een behandeling tegen deze ziekten wordt ingesteld o.a. wordt
antifebrine gegeven.

Den volgenden dag lijkt de algcmeene toestand in alle opzichten
iets beter. Den ochtend daarna komt de eigenaar vertellen dat de koe
dood ligt en dat hij den vilder opgedragen heeft niet verder door te
gaan met zijn werk daar hij de onderhuid verdacht vond. Inderdaad
blijkt als wij een onderzoek instellen de subcutis verdacht, n.1. vochtig,
haemorrhagisch ; de huid blijkt reeds zoover los te zijn, dat de milt
zonder veel moeite te bereiken is ; deze is alleen op een plek aan de
basis gering gezwollen. Een stuk van deze plek met wat peripheer
bloed wordt onderzocht, resultaat : miltvuur. Dit was dus wel een
zeer verraderlijk geval. Kort daarop haalt deze veehouder ons voor een
koe volgens hemzelf verdacht van miltvuur op grond der zeer hooge
temperatuur. Na 100 cc miltvuurserum treedt snel herstel in. De andere
dieren hadden normale temperatuur en krijgen voor zekerheid allen
20 cc serum. Preventieve enting wordt niet verlangd. In het voorjaar
daarop worden wij gehaald voor een kalf met hooge temperatuur en
oedeem van het linker boven voorbeen. Oedemen zijn steeds verdacht
voor miltvuur, soms heeft een miltvuurpatiënt vele oedemen verspreid
over zijn lichaam; dit beeld kent men o.a. in Indië bij den buffel. Wij
moeten hier dus aan miltvuur denken. Bij een eerste palpatie meenen
wij iets knistering, door gasvorming, te hooren, doch daarna, hoe vaak
wij het ook probeeren, hooren wij niets meer. De temperatuur is zeer
hoog. Is het nu boutvuur of miltvuur ? Miltvuurserum wordt ingespoten.

In de „Deutsche Tierärztliche Wochenschrift" van 24 Juli 1937
komt van de hand van Prof. David te Weenen een artikel voor over
het verloop der tularaemie in Oostenrijk. De meeste feiten heb ik
reeds in artikelen en referaten besproken. Vermeldenswaard is nog,
dat vóór de hazen en konijnen in Slowakije niet alleen veldmuizen,
doch ook andere knaagdieren in massa stierven ; in Oostenrijk naar
het heet ook katten. Deze dieren zijn niet onderzocht, wel is het bekend,
dat enkele malen door beten, krabben en eenmaal door strelen van een
kat tularaemie ontstond, verder ook door beten van fret, bisamrat en
ziesel. In Oostenrijk leverde het onderzoek van vogels, grootwild,
teken en luizen geen resultaat op, terwijl serologisch onderzoek bij
grote huisdieren geen conclusie toeliet.

In enkele gevallen moest de infectie van mensen aan consumptie van
toebereide hazen toegeschreven worden.

Diverse maatregelen om infectie te voorkomen moet men zelf nemen.
De Oostenrijkse regering trachtte door maatregelen als : opruimen
van gestorven wild, afschieten en onschadelijk maken van zieke dieren
aangifteplicht van verdachte ziekteverschijnselen bij hazen en konijnen
(zeer nuttig is ook aangifteplicht van ziektegevallen bij mensen),

Vier uur later komen wij terug. De temperatuur is onveranderd hoog
gebleven. Knistering is nu duidelijk te hooren (de gasproductie in de
spier is in de laatste 4 uur sterk toegenomen). De diagnose is dus
boutvuur. Tenslotte bezoeken wij nog veehouder XII ; zijn land grenst
aan het zoo besmette weiland van veehouder I. Onlangs werden wij
gehaald (weidetijd) voor een koe met zeer hooge temperatuur en iets
slingerenden gang zonder verder symptomen, die na miltvuurtherapie
herstelde. Thans heeft deze veehouder weer een zieke koe.

Bij inspectie van den mond zien wij eenige nog niet doorgebroken
blaren. Het is het eerste mond- en klauwzeergeval dit jaar in de praktijk
van X. Uit het voorgaande blijkt dus dat vooral boutvuur en acuut
mond- en klauwzeer bij de differentieeldiagnose van beteekenis zijn.

Heeft men gevallen waarbij de diagnose miltvuur gesteld wordt, dan
dienen de betrokken autoriteiten hiermede in kennis gesteld te worden,
hiervoor zij verwezen naar de daarvoor geldende wettelijke voor-
schriften.

sparen van roofdieren, vergiftigen van knaagdieren, de tularaemie
onder de dieren te beteugelen. M.i. zeer terecht is David van mening,
dat dit geen afdoende resultaten kan hebben. Het laatste gedeelte van
het artikel, dat hierop aansluit, stelt het belang der tularaemie zó
duidelijk, dat ik meen goed te doen dit in zijn geheel over te nemen.

Die Tularämie ist eine Zoonose, der nicht nur volksgesundheitliche Bedeutung
zukommt, sondern die auch grosse volkswirtschaftliche Bedeutung hat. Die aus der
Seuche sich ergebenden Schäden treffen wohl in erster Linie den Einzelnen und even-
tuell dessen Familie durch die aus der Erkrankung sich ergebenden oft wochenlangen
Arbeits- und Erwerbslosigkeit. Darüber hinaus werden aber durch die aus der Beun-
ruhigung der Bevölkurung sich ergebenden Unanbringlichkeit der Hasen auch
diejenigen Bevölkerungsschichten in schwerster Weise geschädigt, welche direkt
oder indirekt ihren Lebensunterhalt aus der Feldhasenjagd ziehen (Wildhändler,
Wildbrethändler, Jagdeigentümer, Jagdpächter, Jagdindustrien usw.). Diese Schäden
dehnen sich durch die oftmals weit über das richtige Mass hinausgehenden Alarm-
nachrichten dann auch auf Gegenden aus, die von der Tularämie nicht unmittelbar
betroffen sind.

Es kann sein, dass die Tularämie, wie dies auch bei anderen Seuchen der Fall
ist, spontan zum Stillstand kommt. Es besteht aber auch die Möglichkeit, dass die
Seuche endemisch wird und nach einiger Zeit abermals verstärkt auftritt. Ein
neuerliches Auftreten der Tularämie bei Mensch und Tier hätte dann aber wahr-
scheinlich katastrophale wirtschaftliche Folgen für verschiedene Berufszweige.
Es müssen daher Mittel und Wege gefunden werden, um einerseits dass Publikum
vor neuerlichen Erkrankungen zu schützen und anderseits zum Schutze der Volks-
wirtschaft die bereits alarmierte Bevölkeriung weder zu beruhigen. Da aber weder
die geschilderten vorbeugenden Massnahmen noch die versuchten Bekämpfungs-
methoden genügend sind, um die Bevölkerung vor den von Feldhasen ausgehenden
Tularämieerkrankungen sicher zu schützen, sind diese Massnahmen allein auch
nicht geeignet, um propagandistisch zur notwendigen Beruhigung des Publikums
verwendet zu werden.

Ich habe vorhin erwähnt, dass nach unseren derzeitigen Erfahrungen, das her-
vorstechenste Kennzeichen der T. der Feldhasen und Wildkaninchen die Milz-
schwellung ist und dass nur in verschwindenden Ausnahmen dieses Merkmal fehlte.
Gelingt es daher, die Hasen und Wildkaninchen aus dem Verkehr zu ziehen, welche
eine veränderte Milz aufweisen, dann wird mit dieser Massnahme fast jeder tul-
arämiekranke Hase (Wildkaninchen) zu erfassen sein. Wenn auf Grund einer solchen
Untersuchung auch Hasen (Wildkaninchen) vom Konsum ausgeschlossen werden,
welche zwar nicht mit Tularämie sondern mit Pseudotuberkulose oder anderen mit
ähnlichen pathologischen Veränderungen einhergehenden Krankleiten behaftet
sind, wird dadurch dem kaufenden Publikum ebenfalls nur gedient werden. Kann
daher dem Publikum mitgeteilt werden, dass zu seinem Schutze nur amtlich beschaute Hasen
in den Handel kommen, dann ist dies meiner Ansicht nacht auch das einzige Mittel, um die
Volkswirtschaft vor weiteren aus der Tularämie sich ergebenden Schäden zu bewahren.

Hieruit blijkt dus, dat de in andere publicaties van David vermelde
gevallen van tularaemie bij hazen, waarbij het sectiebeeld geheel
negatief was, zó gering in aantal waren, dat zij niets kunnen afdoen
aan de uitspraak van den schrijver, dat een verplichte wildkeuring
de enigste prac.tische methode is om de bevolking, maar ook de volks-
huishouding te beschermen. In mijn eerste artikel over tularaemie
was ik dus in goed gezelschap.

In het Zeitschrift für Hygiënische Zoologie van Februari 1938
wordt er op gewezen, dat lularaemie-vrije landen zich slechts
kunnen beschermen door een invoerverbod o.a. van hazen en konijnen.
(In dit verband moge nog opgemerkt worden, dat blijkens de
volledige tekst der bepalingen in Frankrijk terecht de in- en door-
voer van alle levende en geslachte resp. dode knaagdieren en hun verse
of met zout bestrooide vellen is verboden uit Rusland, Rumenië,
Hongarije, Oostenrijk en Tsjecho-Slowakije). Deze door mij steeds
voor ons land verdedigde mening wordt nu ook gesteund door een
artikel van Dr. A. V. in „Voeding en Hygiëne" van Februari 1938.

Is ons land vrij ? Prof. Zeeman deelde mij mee, dat hij bij gevallen
van schijnbare Conjunctivitis van Parinaud steeds een onderzoek op
tularaernie liet instellen ; tot nu toe echter met negatief resultaat.
Zekerheid geeft dit natuurlijk niet.

Schrijver heeft in enkele artikelen reeds eerder de aandacht gevestigd
op (orale) infecties met bac. tularense, en ziet hierin een argument voor
het instellen van een preventieve wildkeuring bij invoer, als alter-
natief van een totaal invoerverbod. Deze zienswijze wordt in sterke
mate gesteund door het aangehaalde citaat uit een artikel van
David, die op grond van zijn uitgebreide ervaring tot de conclusie
is gekomen, dat wildkeuring de enigste maatregel is om de
menselijke gezondheid te beschermen en ruïneuze gevolgen
voor tal van bedrijfstakken te voorkomen.

Im Hinblick auf die grosse Gefahr von Infektionen des Menschen mit Tularämie
durch Wild weist Verf. auf die Notwendigkeit der Einführung einer verpflichteten
Beschau von Wild aus Ländern, in denen die Krankheit vorkommt.

In view of the great danger of infection of man with Tularaemia by game, the
author presses for an obligatory examination of game imported from counlries where
this disease occurs.

En égard au grand danger du contamination qu\'oflre pour 1\'homme le gibier
atteint de tularémie, 1\'auteur insistc sur la nécessité d\'instaurer 1\'expertise obligatoire
du gibier provenant des pays oü sévit la maladie.

(Uit het veterinair-anatomisch Instituut der Rijks Universiteit te Utrecht.
Directeur: Prof. Dr. G. KREDIET).

Collega van Gils te Blaricum bracht mij dit voorjaar een kip, die
haan geworden was. De anamnese luidde als volgt : gedurende 4 jaren
heeft het dier eieren gelegd. In het najaar van 1936 kreeg het na de rui
haneveren, een grote kam en lellen en ging veel vechten met een op het
erf aanwezig krielhaantje, wou ook hennen treden, maar de eigenares,
het voortdurende vechten moede, sloot het dier op. Gaarne zeg ik mijn
jongen collega hartelijk dank voor dit dier. Geen van beiden hadden wij
kunnen denken, dat het een zeer eigenaardig dier zou blijken te zijn en
dat het een bijzondere betekenis zou hebben voor de verklaring der
vermannelijking „door" tumoren.

Het dier was, wat zijn uitwendige kenmerken betreft, inderdaad
een haan geworden. Alleen de sporen waren kleine knopjes gebleven,
maar als men eraan wil denken, dat het gehele proces der verman-
nelijking wel buitengewoon snel is gegaan, dan mag dit als een excuus
gelden voor de geringe ontwikkeling der sporen.

Het eerste, dat bij het openen van de buikholte treft, is, dat het
gehele peritoneum met kleine cysteuse tumoren is bezaaid, die of met
een brede basis of door middel van een dunne steel aan het buikvlies
bevestigd zijn. De maximum grootte is een doorsnede van 2 cm. De
eerste indruk is, alsof men met blazen van een cvsticercus te doen heeft.
Bij nadere beschouwing blijken ze alle basaal een schijf van wisselende
vorm en grootte te bezitten, waarop een met vocht gevulde blaas is
gezeten. Na wegname van maag en darmen, lever en milt komt het
gentitaalapparaat voor den dag. Eileider met moedertrompet en
cloaca zijn normaal, als van een kip, die in de rustperiode van het
eierenleggen verkeert. Links is er geen ovarium, wel een grote tumor
(fig. 1), waarvan de meest op den voorgrond tredende eigenschap
de grote rijkdom aan blaasjes van verschillende grootte en kleur is.
Er kan een solied gedeelte aan worden onderscheiden, dat dorsaal
vast met de lichaamswand verbonden is en waaraan rechts een grote,
zwarte blaas is gezeten. Het vaste deel is over het geheel donker van
kleur van vuilbruin tot grijszwart toe. De vele blaasjes, die eraan gezeten
zijn, hebben evenals die in de buikholte een vast basaal gedeelte, waarop
de blaas zit en zijn verschillend van kleur van lichtgeel en grijs tot zwart
toe. Voor een deel hangt de kleur af van die van het basale weefselstuk.
In de lichte zit een pancreaskleurig stukje, in de andere een, düt vuil-
bruin, bijna zwart kan zijn. De grote blaas aan de rechter zijde heeft
een zwarte inhoud, die na opensnijden wegvloeit als gestold bloed.
Waarschijnlijk is het een bloederige, necrotischc weefselmassa geweest.

Op de plaats van de rechter gonade, die de kip in de regel niet bezit,
was een solide bruine tumor aanwezig, die enige donkere strepen,
enkele pancreaskleurige vlekken en de moeten van ribben liet zien, die
erover heen gelegen hadden.

Wijlen collega Hoogland, wien nooit iets te veel was en die zo gaarne
behulpzaam was, maakte de pathologisch-anatomische diagnose :
papillo-cystocarcinomen.

Microscopische beschrijving der tumoren. Het vaste gedeelte van
de linker ovariale tumor bestaat bijna geheel uit een necrotische
massa, die sterk met bloed, gemengd is. Alleen aan de omtrek is nog een
smalle zone levend weefsel te zien, die met peritoneaalepitheel is bekleed,
dat grotendeels uit platte cellen, hier en daar uit kubische bestaat, die
soms meerlagig kunnen zijn. Ze zijn op een dun laagje bindweefsel
ingeplant, dat uit collagene, evenwijdig aan de oppervlakte lopende
vezelen bestaat, waarin slechts enkele fibrocyten liggen. Hierop volgt
tumorweefsel, dat voor het grootste gedeelte uit platte stroken is opge-
bouwd, die door enkele collagene vezelen van elkander zijn gescheiden
en waarin celstrengen, maar ook celnesten gelegen zijn. Ook komen
hier bloedvaten en veelal zelfs sterk uitgezette voor. De epitheliale
tumorcellen vormen onderling een syncytium, dat rijk is aan vacuolen,
die zich over het gebied van meer dan één kern kunnen uitstrekken.
De kernen zijn klein, rond en hebben een korrelig chromatine. Er zijn
in de strengen en nesten gedeelten, waar de kernen geheel ontbreken
en waarin grote vacuolen te zien zijn. Soedan Ill-preparaten leren,
dat alle vacuolen met vet gevuld zijn.

De necrose, die in het vaste gedeelte van de tumor wel de meest in
het oog lopende eigenschap is, kondigt zich hier en daar reeds in de
oppervlakkige delen van de smalle randsubstantie aan. In de diepere
is zij veel duidelijker. De pycnotische kernen en de karyorrhexis nemen
naar het inwendige van de tumor steeds in aantal toe, waardoor onregel-
matige protoplasmamassa\'s ontstaan, waarin kernresten verspreid
voorkomen. Deze laatste worden steeds fijner, poedervormig en lossen
daarna op. Dan is het necrotische centrum bereikt.

De bouw van de randzone is niet overal dezelfde. Een dun laagje
bindweefsel, dat direct tegen de inwendige massa aanligt en bekleed
is met plat peritoneaalepitheel kan alles zijn. Elders komen er nog
één of een paar lagen epitheelcellen bij, die degeneratie en pigment-
vorming tonen en onmiddellijk aan de necrotische substantie aansluiten.
Ook kan de rand dikker zijn, uit los bindweefsel bestaan met losse
epitheelcellen, die al of niet gepigmenteerd kunnen zijn. Hier kunnen
ook celstrengen zijn gelegen ; zowel deze als de losse cellen zijn in de
diepere lagen necrotisch. Gewoonlijk is het peritoneaalepitheel op die
gedeelten, die voornamelijk uit los bindweefsel zijn opgebouwd, meer-

Necrotische massa\'s, afgewisseld door bloedstolsels, kenmerken
het inwendige van de tumor. De eerste bestaan uit celschimmen waarin

kleine vetd.ruppeltjes voorkomen, de stolsels zijn meestal laagsgewijze
gebouwd en rijk aan kernen van rode bloedcellen. Daar, waar de
necrose nog niet zover is doorgegaan, ziet men kernen, die door een
laagje protoplasma omgeven en door haemaluin meer homogeen
gekleurd zijn en waarin nog een chromatinetekening te zien is. Tussen
deze cellen lopen vele met bloed gevulde vaten, die vaak geruptureerd.
zijn, zodat het bloed tussen de cellen komt te liggen. De vorming van
celschimmen, die hier blijkbaar begonnen is, zet zich naar de necro-
tische massa\'s toe verder voort. Niet steeds zijn er dergelijke uitgezette
vaten aanwezig, er zijn hele gebieden met zulke schimmen, waar geen
bloedvaten, zelfs geen capillairen te zien zijn. Maar ook kunnen bloe-
dingen cn necrotische massa\'s zodanig gemengd zijn, d.at het moeilijk
is de schimmen der laatste tussen de kernen der rode bloedcellen te
vinden.

Aan de linker ovariale tumor zitten grotere en kleinere blaasjes,
vrijwel alle met een basaal, vast tumorgedeelte. Hierom zit een bind-
weefselomhulsel, dat zich in de cystewand voortzet. Aan de buitenzijde
zit peritoneaalepitheel, dat over het algemeen éénlagig en plat, maar
op enkele plaatsen hoger en meerlagig is. Ook staan de cellen hier
dichter tegen elkander. Al deze plaatsen zijn gebieden, waar tumor-
weefsel nieuw wordt gevormd. Van het hoge peritoneaalepitheel uit
groeien cellen het onderliggende bindweefsel in, hetzij als losse cellen,
hetzij in strengen gerangschikt. Als vrij liggende cellen, die zich later
tot één geheel verenigen, ziet men het daar, waar het peritoneaal-
epitheel op los bindweefsel is gelegen. Zij kunnen achter elkander
gerangschikt van de oppervlakte uitgaan (fig. 2), maar ook kunnen
ze als vrij liggende cellen de diepte intrekken (fig. 3 en 4). Als strengen
(fig. 5 en 6) kunnen zij een overgang zijn tussen het oppervlakte-
epitheel cn het tumorweefsel. Ook kunnen het slechts korte strengen
zijn, beginnende nieuwvormingen, maar dan zijn ze gewoonlijk
gemengd met vele vaten, die tot vlak onder de oppervlakte komen
(fig. 7). Ook zijn er plaatsen, waar het peritoneaalepitheel grootcellig
en meerlagig is, zonder dat er cellen migreren.

De bindweefselomhulling is verschillend van dikte en bevat op
verscheidene plaatsen losse tumorcellen, epitheelstrengen, tubuli,
soms celophopingen. Het inwendige van het vaste basale gedeelte dei-
blaasjes is voor het grootste gedeelte een solide celmassa, waar enkele
vaathoudende bindweefselstrengen doorheen trekken. Naar het lumen
van het blaasje toe rangschikken d.e cellen zich hier en daar in strengen,
op andere plaatsen vormen zij lumina van onregelmatige vorm en
wisselende grootte. De strengen worden veelvuldiger, krijgen een
bindweefselgrondslag, de ruimten nemen in grootte toe, de strengen
worden vertakt en groeien uit tot papillen met grillige uitlopers, die
van de wand der ruimere lumina uitgaan. Deze laatste gaan het winnen
en vormen de cyste. Kort weergegeven zou men kunnen zeggen, dat

de solide celmassa op de bodem van de cyste ligt en naar boven toe
een steeds lossere bouw krijgt.

De tumorcellen zijn in het bezit van een kern, die meestal rond
tot ovaalrond is, van verschillende grootte kan zijn, een duidelijk
netwerk met chromatinebrokken bezit en een nucleolus heeft. De grote
kernen zijn bleker gekleurd dan de kleinere. Het protoplasma toont
een schuimstructuur met kleine vacuolen. Hier en daar hebben radiair
gerangschikte cellen een symplasmatisc.h centrum, waarin de celuit-
eind.en met elkander versmolten zijn. Deze figuren zijn zeer kenmerkend,
voor. d.e tumor, want komen steeds in de vele cystes in de buikholte
terug. Op slechts enkele plaatsen komen kleine necrotische plekjes
voor, de grootste ligt in het solide ,,bodem"stuk. Bloedvaten worden
in de bindweefselstrengen gevonden en blijven daartoe beperkt. Uit-
gestrekte velden epitheelweefsel zijn vaatloos. Capillairen komen
tussen de tumorcellen niet voor. Op een heel enkele plaats liggen deze
direct tegen het lumen van een vat aan. Gewoonlijk zijn ze kubisch
of hoogcilindrisch als ze tegen het bindweefsel van de vaatwand zijn
gelegen.

Het feit, dat het tumorweefsel geen capillairen bezit, zal de ver-
moedelijke reden zijn voor het aanwezig zijn van de vele pycnotische
kernen, dus voor de necrobiotische processen, die de inleiding zijn voor
het zich vormen der necrotische celmassa\'s, die in de blaasjes nog maar
weinig aanwezig zijn. Hier en daar liggen losse bloedcellen tussen de
epitheelcellen van de tumor.

De pancreaskleurige nieuwvormingen, die ook op de linker, ovariale
tumor kunnen worden aangetroffen, zijn klein en geven de indruk
jonge vormsels te zijn. Microscopisch bekeken blijken zij dezelfde bouw
te bezitten als de basale gedeelten der blaasjes. Zij zijn trouwens cystes,
waarvan het blaasvormige gedeelte nog klein is. Het peritoneaal-
epitheel geeft ook hier dezelfde beelden van nieuwvorming.

De vele blaasjes uit de buikholte, waarvan er enkele zijn onderzocht,
zijn in wezen van dezelfde bouw als die, welke op de grote tumor zijn
gezeten. Het blaasachtige heeft echter meer d.e overhand gekregen,
de wanden zijn onregelmatig met epitheelcellen bekleed, die nog meel-
de neiging hebben zich in onregelmatige sterk vertakte papillen te
rangschikken. Daar, waar enige lagen van cellen over elkander zijn
gelegen, worden in groot aantal de symplasmatische centra met de
radiair gerangschikte cellen aangetroffen. Opmerkelijk zijn de vele
plaatsen, waar het peritoneaalepitheel hoog en meerlagig is, waar
nieuwvormingen gaande zijn, uit losse cellen, soms ook uit strengen
bestaande. In één der blaasjes is een solide celmassa te zien, die geheel
uit peritoneaalepitheel bestaat en als een papil in het lumen van de
buikholte uitsteekt.

De rechter tumor, waarvan moeilijk te zeggen is of men hier met een
te doen heeft, die van de rechter geslachtsklier is uitgegaan, dan wel
met een, die evenals de andere uit het peritoneaalepitheel is voort-

gekomen, komt ook in hoofdzaak met de andere overeen. Voornamelijk
is hier de solide celmassa en de neiging tot het vormen van lumina
met ingroeien van papillaire woekeringen te zien. Maar in één opzicht
verschilt deze tumor van de andere. Er lopen hier ruime en buis-
achtige holten door het gezwel, die alle met bloed zijn gevuld. Het zijn
onderling samenhangende bloedcystes, waaraan een vaatwand ont-
breekt, maar die door tumorcellen zijn bekleed, (fig. 8). Interstitium
komt in deze tumor weinig voor. Hier en daar is er necrose, maar een
grote uitbreiding heeft ze in die gedeelten, die onderzocht zijn, niet
gekregen. Om het geheel zit een dunne bindweefselomhulling, die nu
en dan een sterk uitgezet bloedvat laat zien

Het is een bekend feit, dat er voor de verklaring van vermannelijking
„door" tumoren twee opvattingen tegenover elkander staan. De ene
gaat uit van de idéé, dat de tumor d.e oorzaak is en d.at door de vor-
ming van hormonen, dus heterosexuele hormonen, de kenmerken van
het mannelijke geslacht secundair ontstaan. Men zou kunnen spreken
van hormocnintersexualiteit. De andere is van mening, dat er hier evenals
bij de intersexen van geslachtsomkeer sprake is en dat zich nu in plaats
van mannelijk geslachtsklicrweefsel een tumor heeft ontwikkeld, die
dus geen oorzaak is, maar evenals de andere geslachtskenmerken een
gevolg van de geslachtsverandering. Hier zou men dus met zygoten-
intersexualiteit te doen hebben. Deze beide richtingen kan men ook
vastkoppelen aan de namen van bekende onderzoekers. Bij hormoon-
intersexualiteit kan men denken aan Steinach, Lipschütz, Sand,
e.a. bij zygotenintersexualiteit aan Goldschmidt. De laatste heeft
door zijn onderzoekingen met kruisingen van verschillende rassen van
Lvmantria een zodanige verklaring van de intersexualiteit der dieren
gegeven, dat het mogelijk geworden is zonder veel moeite deze dieren
in hun genese te begrijpen. Anderszijds hebben de onderzoekingen
cler drie eerstgenoemde werkers ons vertrouwd gemaakt met mascu-
linisering en feminisering van vogels en zoogdieren door middel van
transplantatie van heterosexuele gonaden of door het inspuiten van
heterosexuele hormonen.

Voor het begrijpen van de processen, die zich bij geslachtsomkeer
voordoen, veroorloof ik mij nog eens in korte termen de theorie van
Goldschmidt weer te geven. De intersexen zijn een product van ge-
slachtsomkeer, die meestal intrauterien heeft plaats gevonden en ge-
woonlijk gaat van vrouwelijk naar mannelijk. De ontwikkeling is dus
begonnen alsof er een vrouwelijk dier zou worden geboren, maar op
een of ander stadium is er een omkeer tot stand gekomen en houdt de
ontwikkeling in vrouwelijke richting op om daarna in de mannelijke
voort te gaan. Het dier zal dus die kenmerken bezitten, die het als
vrouwelijk reeds had gekregen en die, welke later nog konden worden
gevormd, maar natuurlijk mannelijk zijn geworden of mannelijk zijn
gewijzigd, nadat zij als vrouwelijk waren begonnen. Een intersex zal

dus kenmerken van beide geslachten tonen. Dit is mogelijk, omdat
men van de opvatting uit moet gaan, dat ieder dier bisexueel is aan-
gelegd. Goldschmidt neemt aan, dat de vorming van het geslacht
plaats vindt onder invloed van geslachtsfactoren F en M. In normale
gevallen zal bijv. bij een zoogdier, wanneer na de bevruchting 2
X-chromosomen in het ei zijn gekomen en het dier dus vrouwelijk
zal zijn, F de sterkste zijn ; bevat het bevruchte ei naar 1 X-chromo-
soom en is het dier dus mannelijk, dan is M in de overhand. Maar eerst
dan kan het geslacht tot volkomen uiting komen, wanneer er tussen
M en F een bepaald waarde- of valentieverschil is. Wordt dit minimum
niet bereikt dan is de grondslag gelegd voor een tussengeslachtelijk
dier. De invoering van deze epistase en van het epistatisch minimum
is voor de verklaring van de intersexualiteit van grote betekenis ge-
bleken. Opmerkelijk was, dat in gevallen, waarin het valentieverschil
tussen de factoren M en F kleiner was dan het epistatisch minimum
tijdens d.e geslachtelijke ontwikkeling een geslachtsomkeer plaats vond.

Uit de onderzoekingen met Lymantria resulteerde een tijdwet, die
ook bij de verklaring over het ontstaan der intersexen bij vogels en
zoogdieren van grote waarde is gebleken: hoe eerder de geslachtsomkeer
tot stand komt, hoe sterker de intersexualiteit is, hoe later hij plaats vindt, hoe
geringer de intersexualiteit zal zijn.

Hoe meer het valentieverschil het epistatisch minimum nadert, hoe
later geslachtsomkeer optreedt, hoe verder het eraf ligt, hoe eerder
hij geschiedt. Valentieverschil en geslachtsomkeer zijn dus de gronden,
die de verklaring van de gevallen van intersexualiteit zullen moeten
geven. Nu is het niet mogelijk het valentieverschil in gevallen van
intersexualiteit bij hogere dieren te bepalen, aangezien men voor het
geval komt te staan en geen nauwkeurig voorbereide kruisingen als bij
Lymantria zijn gedaan. Tot geslachtsomkeer is geconcludeerd, omdat
men gevallen tijdens het leven heeft kunnen waarnemen. Vooral door
het feit, dat in de jonge levensjaren meer kunnen worden geconstateerd
dan op hogere leeftijd, is men ertoe gekomen aan te nemen, dat de
geslachtsomkeer als regel tijdens de intrauterine ontwikkeling tot stand
komt. Toch kan ten opzichte van het valentieverschil een zekere
schatting gedaan worden als men de tijdwet omkeert : de geslachts-
omkeer heeft laat plaats gevonden, het valentieverschil is dus weinig
kleiner dan het epistatisch minimum, de factoren van het oorspronkelijke
geslacht zijn in sterke mate in het dier aanwezig en hebben pas heel
laat plaats gemaakt voor de heterosexuele. Als men het zich in curven
denkt, zal die van het nieuwe geslacht slechts heel langzaam die van
het oude naderen en snijden en zullen ze weer heel langzaam uit
elkander gaan, maar nu in omgekeerde positie. Er zal dus een lang-
durige periode in het leven zijn, waarin d.e beide curven in elkanders
onmiddellijke nabijheid liggen, m.a.w. waarin de beide geslachts-
factoren van een bijna gelijke sterkte zijn.

sexen der hogere, gewervelde dieren wordt gegeven, volgt, dat de
geslachtsomkeer een noodzakelijk iets in het leven dier individuen is,
dat hij reeds bij de bevruchting is vastgelegd, evenals het tijdstip,
waarop hij moet komen.

In verschillende mededelingen, die ik over intersexen en verman-
nelijking „door" tumoren heb gedaan, ben ik tot de conclusie gekomen,
dat beide door één en dezelfde oorzaak tot stand komen, dat men in
beide gevallen met zygotenintersexualiteit te doen heeft. Het eerst
heb ik deze mening verkondigd in 1931 in deel 58, afl. 18, van het tijd-
schrift voor Diergeneeskunde. In latere publicaties heb ik deze kwestie
nader onder oogen gezien en heb de begrippen physiologische en patho-
logische intersexualiteit naast elkander gesteld., daarmede aangevende
het verschil, dat er m.i. bestaat tussen intersexualiteit en vermanne-
lijking „door" tumoren. Moszkowicz is ook de mening toegedaan,
dat beide tot eenzelfde oorzaak kunnen worden teruggebracht. „Die
Geschwulst wird nicht mehr als Ursache, sondern als Folge des Ge-
schlechtsumschlages angesehen." „An diesen Beobachtungen scheint
mir das Bemerkenswertste, dasz das Blastom unter den gleichen
Umständen wie ein Ovotestis sozusagen als sein Äquivalent auftritt.
Es liegt nahe als Ursache beider Erscheinungen einen Umschwang
des Somageschlechtes anzusehen." Hij vergist zich evenwel, als hij
meent, dat zijn opvatting door de mijne bevestigd is, juist het omge-
keerde is het geval; mijn in 1931 uitgesproken mening vindt in het
volgende jaar steun, als Moszkowicz op grond van zijn onderzoe-
kingen tot dezelfde slotsom komt.

Deze opvatting wordt evenwel niet door alle onderzoekers op het
gebied der vermannelijkende tumoren gedeeld. Het duidelijkste drukt
Walter Schiller zich uit in zijn „Zur Frage der Spezifität vermänn-
lichender Ovarialtumoren" in Arch. f. Gynäk. Bd. 160, 1936, Bldz.
344—430. Na een uitvoerige analyse en beschouwing van vele gevallen
zegt hij : „Wir können somit die vermännlichenden Ovarialtumoren
auf zwei Gruppen beschränken, auf die Arrhenoblastome, deren
Wirkung die Produktion des heterosexuellen Hormons entspricht
und keiner weiteren Erklärung mehr bedarf und die Nebennieren-
tumoren, denen wir nach J. Bauer eine protektive Wirkung auf die
unterdrückten heterosexuellen Merkmale zuschreiben. Dasz es sich
bei der Vermännlichung durch Arrhenoblastome nicht um eine
Epistase im Sinne von Goldschmidt handelt, geht aus ihrer Ableitung
und aus dem Mechanismus der Vermännlichung hervor, dessen hor-
monale Natur sich schon aus der Rückbildung nach der Exstirpation
der Tumoren zu erkennen gibt ; daher können die Trägerinnen von
Arrhenob astomen auch nicht als Pseud.ohermaphrodite oder als
Intersexe bezeichnet werden." Het hoofdargument is gelegen in het
feit, dat na wegname van d.e vermannelijkende, ovariale tumor, het
arrhenoblastoom, de vrouwelijke kenmerken weer terugkomen en er
gevallen bekend zijn, waarin na de exstirpatie graviditeit en geboorte

van kinderen werd waargenomen, terwijl in andere gevallen na recidive
weer vermannelijking kon worden geconstateerd. Op deze argumenten
wordt de hormoonintersexualiteit van de vermannelijking „door"
ovariale tumoren aannemelijk.

Alhoewel ik de waarde van dit wapen in handen der tegenstanders
geenszins onderschat, geloof ik toch vol te mogen houden, dat ook in
gevallen met arrhenoblastomen de zygotennatuur der intersexualiteit
de meest aanvaardbare is.

De tumoren, die bij vermannelijking worden gevonden, voldoen
volgens Robert Meijer aan twee voorwaarden : zij zijn uit embry-
onale elementen ontstaan en zijn van epitheliale natuur. Het zijn
niet alleen de arrhenoblastomen, die aan deze eisen voldoen, ook de
granulosaceltumoren, die uitsluitend bij vrouwelijke individuen
worden gevonden, doen het. Zijn de arrhenoblastomen tumoren van
bijzondere structuur, waardoor zij direct als vermannelijkers zijn te
onderkennen ? Dat is zeker niet het geval. Het zijn epitheliale tumoren,
goedaardig of kwaadaardig, strengvorrnig of tubulair, solide of cysteus,
met of zonder neiging tot bloeding of necrose. Die vorm, die het meeste
naar een ovariotestis overhelt, is het adenoma testiculare tubulare
ovarii van Pick; die, welke er het verste afstaan, zijn d.e atypische,
waarin cysten, celwoekeringen, strengen of buisjes voorkomen. Daar-
tussen staan de zgn. overgangsvormen. Het is dus niet mogelijk de tumor
aan zijn bouw te onderkennen als een arrhenoblastoom. De in dit geval
waargenomene is een atypische vorm, waarin het cysteuse de overhand
heeft. Om te weten of het een arrhenoblastoom is, zal hij aan de eisen
van Robert Meijer moeten worden getoetst. Vermannelijking is er,
epitheliaal is de tumor, zodat nog overblijft na te gaan of hij uit embry-
onale elementen is ontstaan. Het enige, dat in d.it opzicht gebleken is,
is de vorming van nieuw tumormateriaal uit het peritoneaalepitheel.
Dit is geen embryonaal weefsel, maar opgemerkt moet worden, dat
eigenlijk bedoeld wordt embryonaal gebleven, d.i. ongedifferentieerd
weefsel en de vraag is gerechtvaardigd of dit nu met het peritoneaal-
epitheel ten minste niet tot op zekere hoogte het geval is. Dit is in dit
speciale geval van te grotere betekenis, aangezien hier niet alleen nieuw-
vorming geconstateerd is bij de linker, ovariale tumor, maar ook bij
de cystes, die zo veelvuldig in de buikholte aanwezig waren. In dit
verband is het van belang te wijzen op de grote overeenkomst, die er
bestaat tussen deze haankip en een varken met multiple testes op het
peritoneum, waarvan mij materiaal is toegezonden. Hier waren nl.
vele „tumoren" te zien, welke van wisselende grootte waren en bij
onderzoek alle testes bleken te zijn, die geheel in bouw overeenkwamen
met die van cryptorche en van intersexuele varkens (fig. 9). Op welke
wijze kan men zich een aanvaardbare voorstelling maken van de genese
van deze testes ? Men weet, dat de vorming van de gewone testis wordt
ingeleid met de omvorming van het peritoneaalepitheel, medioventraal
op de oernier tot kiemepithelium, doordat de primaire gonocyten

van haar vormingsplaats in het entoderm uit zich naar hier hebben
begeven. Op welke wijze deze oergeslachtscellen de transformatie
van het peritoneaal- tot kiemepitheel tot stand brengen is onbekend,
al worden er verschillende verklaringen voor gegeven. Experimenteel
is gebleken, dat als bij embryonen van salamanders en vogels door ver-
nietiging van de vormingsplaatsen dezer cellen beïnvloeding van het
peritoneaalepitheel achterwege blijft, ook geen kiernepithelium wordt
gevormd en er geen geslachtsklieren in zo\'n individu ontstaan.

Welk geslacht de gonade zal bezitten, die zich uit het kiernepithelium
en het onderliggende mesenchym ontwikkelt, wordt beslist door de
valentie der geslachtsfactoren, die in werking zijn. Zowel de bevruchte
eicel als het soma, dat eruit voortkomt, dus de geslachtsklier evenals
de secundaire geslachtskenmerken zijn van een bepaald geslacht,
omdat de geslachtsfactoren dat bepalen. Het verschil tussen de gonaden
en de zgn. secundaire geslachtskenmerken is niet, dat de eerste primair
en de tweede secundair zouden zijn en van de eerste afhankelijk,
maar dat de snelle ontwikkeling ervan tijdens de puberteit en de
instandhouding ervan gedurende d.e jaren der geslachtsrijpheid van
de hormonen afhangt, die door de gonaden worden afgescheiden.
Vallen deze weg, dan gaat de uitbreiding, die zij eraan gegeven hebben,
weg, maar verdwijnen doen de z.g.n. secundaire geslachtskenmerken
niet, omdat zij als aan het geslacht eigen, blijven.

De omstandigheden voor de vorming van de multiple testes zijn
dezelfde met dit verschil, dat nu niet alleen het peritoneaalepitheel,
medioventraal aan de oernier, maar ook dat, hetwelk elders in de
buikholte ligt, in aanmerking komt. Aangenomen moet worden, dat
„verdwaalde" oergeslachtscellen hier het peritoneaalepitheel tot
kiemepitheel hebben doen worden, dat dan met het onder liggende
mesenchym de vele testes heeft doen ontstaan.

De germinatieve eigenschap van het peritoneaalepitheel is dus niet
beperkt tot dat gedeelte, waarvan zij in normale omstandigheden tot
uiting komt. Broman heeft aangegeven, dat dit epitheel drie funda-
mentele eigenschappen heeft : bedekkend, secernerend en germinatief.
De beide laatste zijn in de loop der phvlogenese aan speciale organen,
nieren en gonaden. overgegaan. Uit het geval der multiple testes van
het varken blijkt, dat zelfs bij zoogdieren de germinatieve eigenschap
nog latent aanwezig is. Te verwonderen behoeft dit niet als men naast
de phylogenetische de ontogenetische ontwikkeling van het peritoneum
nagaat, waarbij de vroege genese uit het mesoderm en de geringe
differentiatie, die het ondergaat, kenmerkend zijn.

Tussen de haankip in kwestie en het varken met de multiple testes
bestaan vele punten van overeenkomst :

c. zowel de tumoren als de testes zijn vormingen, die met het geslacht
der dieren in het nauwste verband staan ;

d. beide zijn onder invloed van sterkere of sterker geworden manne-
lijke factoren ontstaan.

Deze laatste conclusie is nog iets te voorbarig, maar laten we aan-
nemen, dat het zo is, dan is de enige ontbrekende schakel, die van
de invloed der primaire gonocyten. Daar staat tegenover, dat in de
haankip een tumorverwekkende factor aanwezig is, die grote affiniteit
bezit tegenover d.e cellen van het peritoneaalepitheel, die daarop
reageren op de wijze, waarop zij het ook gedaan hebben bij de aan-
wezigheid der primaire gonocyten, nl. door hoger te worden, zich te
vermeerderen en een meerlagig epitheel te vormen, dat nu niet de
specifieke elementen van de gonade levert, maar die van de tumor.

Op grond van het bovenstaande mogen wij aannemen, dat de
tumoren, waar het hier om gaat in de rij der arrhenoblastomen mogen
worden opgenomen. Wanneer ze met die der andere gevallen worden
vergeleken, behoren ze in de groep der atypische.

Er is reeds eerder op gewezen, dat een arrhenoblastoom geen bepaald
type van tumor is, maar dat het een gezwel kan zijn van verschillende
bouw. Dit wijst er op, dat een andere oorzaak dan de tumor verant-
woordelijk moet worden gesteld voor de vermannelijking. Walter
Schiller, die van de opvatting uitgaat, dat de tumor de primaire oor-
zaak is, welke door de vorming van heterosexuele hormonen de man-
nelijke kenmerken doet ontstaan, heeft een parallel getrokken tussen
de vrouwelijke granulosaceltumoren en de arrhenoblastomen. Beide
ontstaan ze, zegt hij, uit histologisch nog niet gedetermineerd materiaal.
Geslachtelijke determinatie heeft evenwel reeds bij de bevruchting
plaats gevonden. De vraag is hoe komt mannelijk gedetermineerd
materiaal in de ovariale aanleg. Gedacht moet dan worden aan de
non-disjunction van Bridges, waardoor een gedeelte van de ovariaal-
aanleg cellen krijgt met i in plaats van met 2 X-chromosomen. Komen
in dit gebied geen oergeslachtscellen, gaat Schiller voort, d.an blijft
het als histologisch niet gedifferentieerd liggen en kan later tot een
vermannelijkende tumor uitgroeien. Afgezien van het weinig aanneme-
lijke van deze verklaring moet ik erop wijzen, dat deze mannelijk
gerichte cellen alleen nodig zouden moeten zijn voor de vorming der
heterosexuele hormonen. Maar daarvoor behoeft men ze niet aan te
nemen, want uit castraties, die bij intersexuele huisdieren zijn ver-
richt en uit de onderzoekingen van de Regt over het voorkomen van
ovariale en testiculaire hormonen in de urine van intersexuele varkens
is duidelijk gebleken, dat de vorming van het mannelijke hormoon

niet alleen aan mannelijke en van het vrouwelijke hormoon niet alleen
aan vrouwelijke cellen is gebonden. Een testis kan zowel testosteroon
als oestroon vormen, zonder dat er vrouwelijke cellen aanwezig zijn.
Trouwens daarvoor behoeft men niet de urine van een intersex te
onderzoeken, in de urine van normale individuen kan hetzelfde
worden waargenomen.

Dat de arrhenoblastomen heterosexuele, dus mannelijke hormonen
zouden vormen, is aan te nemen. Zij zouden dan op één lijn met een
testis te stellen zijn. De snelle ontwikkeling der mannelijke kenmerken
kan dan tot deze hormoonwerking worden teruggebracht. Valt dan de
tumor uit, dan zal er een teruggang in de ontwikkeling der mannelijke
kenmerken te constateren zijn. De aanwezige vrouwelijke kenmerken
komen weer op de voorgrond en het lijkt alsof het individu in zijn oude
toestand is teruggekeerd. Vergeten wordt hierbij, dat de ontwikkeling
der geslachtskenmerken van twee factoren afhankelijk is. In de eerste
plaats van die, welke van de geslachtsfactoren uitgaan en in de tweede
plaats van die, welke door de hormonen worden geleverd. De laatste
zijn versterkers en versnellers van de eerste en zullen dus het meeste
op de voorgrond treden en na uitvallen de grootste reactie geven.
Doch de geslachtsfactoren blijven in functie. Waarschijnlijk is deze
opvatting in mijn publicatie in de Arch. f. Gynak. in 1934 niet duidelijk
genoeg aangegeven, want Moszkowicz meent, dat ik de betekenis
van het somageslacht niet in rekening breng. Dit gebeurt wel, zodat
er tussen hem en mij volkomen overeenstemming bestaat.

Wanneer na wegnamc van dc tumor in sommige gevallen weer
graviditeit is opgetreden, betekent dat, dat het individu vrouwelijke
geslachtsdrift heeft getoond en geovulecrd heeft. Wanneer ik een ver-
gelijking maak tussen een normaal vrouwelijk individu en een intersex
kan ik de graviditeit als zodanig niet in het geding brengen, omdat het
genitaalapparaat van een intersex meestal zodanig is, dat graviditeit
tot de practische onmogelijkheden behoort. Ik moet me dus voor de
vergelijking tot de vrouwelijke geslachtsdrift en de ovulatie beperken.
Als deze twee kenmerken uitsluitend aan vrouwelijke wezens eigen zijn,
is het bewijs geleverd, dat er bij vermannelijking „door" tumoren van
zygotenintersexualiteit geen sprake is, maar wanneer zij ook bij
intersexen in den zin van Goldschmidt zijn waargenomen, valt de
waarde van dit argument geheel weg. Welnu het is bij den mens een
bekend iets, dat er intersexen met testes zijn, die een vrouwelijke ge-
slachtsdrift bezitten. Ook heb ik dieren, intersexuele varkens, gezien,
die zich bij een mannelijk dier gedroegen als een bronstig varken en
bij bronstige zeugen als een beer. Vrouwelijke geslachtsdrift behoort
dus niet alleen aan een vrouwelijk individu. De ovulatie als zodanig
bij een intersex te constateren zou alleen bij toeval kunnen gelukken.
In gevallen van een normaal ovarium besluit men tot een ovulatie,
die heeft plaats gehad, wanneer men gele lichamen aantreft. Zijn deze
van verschillende ouderdom, dan besluit men tot opeenvolgende gene-

raties van ovulaties. Dit laatste nu heb ik twee maal kunnen consta-
teren bij intersexuele varkens. Het ene dier had twee ovariotestes, het
andere een ovariotestis en een ovarium. Dus ook ovulatie is niet iets
typisch voor het vrouwelijke dier alleen. Het gravide worden na exstirpatie
van de tumor pleit niet tegen de zygotenintersexualiteit van de gevallen van ver-
mannelijking „door" arrhenoblastomen.

Maar behoeft het wel te verwonderen, dat bij vrouwen na exstir-
patie van de tumor, voor zover waarneembaar het vrouwelijke weer
terugkeert ? De geslachtsomkeer heeft laat plaats gevonden, de curven
der beide geslachtsfactoren hebben lange tijd parallel gelopen, doen
het misschien nog, er is en blijft dus een grote invloed van de vrou-
welijke geslachtsfactoren. Ook zijn vele vrouwelijke kenmerken reeds
gefixeerd. Bovendien spelen bij mensen herinnering, maatschappelijke
en andere omstandigheden een voorname rol, die een zuivere weer-
spiegeling van wat er inwendig omgaat, kunnen vertroebelen. Bij onze
dieren kennen wij dat niet.

De gegevens, die dit geval van vermannelijking biedt, zijn van dien
aard, dat ik sterker overtuigd ben van mijn oorspronkelijke opvatting,
dat in gevallen van vermannelijking de tumor geen causale rol speelt,
,maar dat wij steeds te doen hebben met zygotenintersexualiteit.

Medegedeeld worden onderzoekingen van een kip, die haan werd.
Het omvormingsproces verliep in korten tijd. Gevonden zijn vele
cysteuse tumoren op het peritoneum, een grote linker, ovariale tumor
en een tumor rechts. Alle zijn het papillo-cystocarcinomen. Het meest
treffend zijn de vele beelden van nieuwvorming uit het peritoneaal-
epitheel. Een vergelijking wordt gemaakt met een geval van multiple
testes bij een varken. Gewezen wordt op het feit, dat vrouwelijke
geslachtsdrift en ovulatie niet uitsluitend eigen zijn aan vrouwelijke
individuen en dat dit argument voor de hormonale natuur van de
intersexualiteit bij tumoren dus uitvalt. Ook in gevallen van verman-
nelijking „door" tumoren is zygotenintersexualiteit in de zin van
Goldschmidt in het spel.

Der Verfasser berichtet über die Verwandlung eines Huhnes in einen Hahn.
Der Umbildungsprozess verlief innerhalb kurzer Zeit. Auf dem Peritoneum wurden
viele cystösen Tumoren gefunden ; weiter wurden ein grosser Ovarialtumor links
und ein Tumor rechts beobachtet. Alle Tumoren waren Papillo-Cystocarcinome.
Auffallend sind die vielen Formen von Neubildungen aus dem Peritonealepithel.
Ein Vergleich wurde mit einem Falle multipler Testes bei einem Schweine gemacht.

Der Verfasser deutet darauf hin, dass weiblicher Geschlechtstrieb und die Ovu-
lation nicht ausschliesslich den weiblichen Individuen eigen ist, sodass dieses
Argument für die hormonale Art der durch Tumoren verursachte Intersexualität
wegfällt. Auch bei Fällen von Vermännlichung durch Tumoren handelt es sich
um Zygoten-Intersexualität nach Goldschmidt.

The author mentions the investigations in a hen, that changed into cock. The
changement took place in a short time.

On the peritoneum many cystous tumours were found. Moreover a large left
ovarial tumour and one on the right side were found. All tumours are papillo-
cystocarcinomes. The many kinds of new-formings in the peritoneal epithelial layer
are the most striking. A comparison is made with a case of multipel testes in a
pig. The author points to the fact that female sexual desire and ovulation are not
exclusively peculiar to female individuals and that this argument for the hormonal
nature of the intesexuality in cases of tumours has no value.

Also in cases of becoming males by tumours, zygote-intersexuality according to
Goldschmidt plays a roll.

L\'auteur fait part de recherches effectuées sur une poule, devenue coq. La trans-
formation s\'opéra dans un temps très court. Dans le péritoine, on découvrit de nom-
breuses tumeurs cystiques, ainsi qu\'une grande tumeur de l\'ovaire gauche et une
à droite ; toutes ces tumeurs étaient des papillo-cvstocarcinomes. Ce qu\'il y avait
de plus marquant, c\'étaient les nombreuses figures de néoformations ayant leur
origine dans l\'épithélium péritonéal.

L\'auteur fait une comparaison de ce cas avec celui d\'un porc à testicules multiples.

11 attire l\'attention sur le fait que l\'instinct sexuel féminin, de même que l\'ovulation
ne se rapportent pas exclusivement à des individus femelles et que cet argument
en faveur de la nature humorale de l\'intersexualité ne saurait s\'appliquer au cas
de tumeurs. Aussi dans les cas de masculinisation ,.par" des tumeurs, il y a zygotie
intersexuelle dans le sens de Goldsc.iimidt.

In de Annales de médicine vétérinaire (Nov. en Dec. 1937) komt een artikel
voor van R. van Wallendael, getiteld Le Département ,,Ecuries" de l\'union Eco-
nomique.

Deze maatschappij schat de paardentractie hooger dan het werk met auto\'s,
vooral begrijpelijk omdat veel bcstelwerk in Brussel gedaan wordt en de voertuigen
dus vaak halt moeten houden.

Daarnaast moeten de paarden echter ook groote ritten in de omgeving maken
(ongeveer 40 km per dag). De beschrijving toont aan dat de arbeid-verdeeling
goed is doordacht en het staldepartement practisch en goed is ingericht.

Merkwaardig is het dat welbewust steeds Engelsche paarden worden gebruikt
cn wel voor het lichte werk Hunter of Welsh poney ; voor het middelzware werk
Cleveland of Clydesdale en voor het zware werk het zware paard uit Wales.

Deze keuze berust op jarenlange ervaring. Merkwaardig is zij vooral voor de
groep zware paarden, daar dit bedrijf gevestigd is in het centrum van een fokgebied
van een ander ras.

Het doet aangenaam aan in dit artikel de bijzondere kwaliteiten der paarden-
tractie weer eens vermeld te zien.

Bovenstaande bestrijding van de varkenspest vraagt in den laatsten tijd nog al eens
de aandacht.

In de „séance" van 15 Juli 1937 van de Académie Vétérinaire de France werd
over deze behandeling een rapport voorgelezen van M. Jacotot ¹), Directeur van
het Instituut Pasteur te Nha-Trang.

Het immuniseerend vermogen zou het grootst zijn met emulsie van milt, lymph-
klieren en beeenmerg; van nier, lever en long minder, terwijl het bloed geen werking
zou hebben. Jacotot komt tot de conclusie, dat deze wijze van behandelen groote
diensten kan bewijzen bij de prophylaxie der varkenspest.

In hetzelfde Bulletin komt voor een rapport, eveneens van Jacotot ²) dat, behalve
in het varken, het virus zich ook kan vermeerderen in het lichaam van andere
zoogdieren dan het varken en zelfs in dat van sommige vogels. Zoo kon hij het
virus overbrengen op paarden, runderen, kleine herkauwers, knaagdieren, honden,
civetten, katten, apen en den mensch. Hieruit valt de mogelijkheid op te maken,
dat deze dieren dan ook de smetstof zullen kunnen verspreiden, hoewel zij zelf
niet ziek zijn. Het is eigenaardig dat het virus, dat practisch alleen pathogeen is
voor de varkens, zich toch kan vermeerderen in het lichaam van andere diersoorten.

Vergelijkende proeven betreffende hyperimmunisatie van varkens tegen
pest door intradermale of subcutane injecties.

De proef werd uitgevoerd bij 38 varkens, in drie groepen verdeeld. In elke groep
werd de eene helft intracutaan, de andere helft subcutaan ingespoten. De doses
liepen van 1 tot 50 ccm, de inspuitingen hadden plaats met een tusschentijd van
3 a 5 dagen. Op één plek werd 0,5 k 2 ccm ingespoten. In het geheel ontving de eerste
groep 3,5 ccm virulent bloed per kg levend gewicht ; die van de tweede groep 5,6 ccm;
die van de derde groep 6,5 ccm.

De resultaten gaven de volgende gegevens : Van de intracutaan gespoten groep
kreeg één varken pest en eveneens van de subcutaan gespoten groep. Per kg levend
gewicht werd 0,5—0,75 ccm serum gebruikt.

Van de 8 controlevarkens werden alle dieren ziek, vijf ervan stierven, de drie
andere werden geslacht.

De waarde van het serum was in beide gevallen gelijk, maar de subcutane injectie
is eenvoudiger dan de intracutane.

Zcchowski en Roginski ³), die samen deze proeven hebben gedaan, zeggen, dat
de uitkomst hun heeft getoond dat men goed serum tegen de pest kan verkrijgen
door het inspuiten van kleine doses virulent bloed met korte tusschenpoozen.

Over pathologisch-anatomische veranderingen en abnormale reuk van
het vleesch bij virusvarkens.

Bij 2 groepen van even zware (30—35 kg) en even oude pestvarkens (eerste groep
23 en tweede groep 7 stuks), die tegenover varkenspest ongeveer even gevoelig waren.

*) M. Jacotot. La vaccination contre la peste porcine au moyen d\'emulsions organiques
avirulentes. Bulletin de 1\'Académie Vétérinaire de France. Tome X, No. 7, Juillet 1937,
p. 276.

³) R. Zochowski et Z. Roginski. Les essais comparatives sur l\'hyperimmunisation desporcs
contre la peste porcine par des injections intradermiques et souscutanées. Wiadomosci Wetery-
naryine, No. 208, 1937, p. 69.

werden door Debelic \') de pathologisch-anatomische veranderingen in lymph-
klieren, nieren, huid, musculatuur, milt, hart en longen nagegaan. Deze veranderingen
zijn reeds in mindere of meerdere mate in het eerste stadium van varkenspest aanwezig
en kunnen in elk geval reeds 2^ dag na een experimenteele infectie voorkomen.

Het meest vindt men de lymphklieren (98,27—100%) veranderd. In dit stadium
der ziekte (van ₃de tot ₅de-6de dag na de infectie) vindt men zelden alle of het
grootste gedeelte der Igl. veranderd. In den regel bevinden zich de veranderingen
alleen in de lgl. van enkele verzorgingsgebieden, in vele gevallen slechts in enkele
lgl. van bepaalde lgl. groepen. Iets zeldzamer kwamen bij de onderzochte varkens
veranderingen voor in de nieren (ongeveer 64,51%).

Karakteristieke huidveranderingen waren aanwezig bij 56,71% der eerste groep
en relatief iets meer bij de tweede groep. Miltonderzoekingen bij de varkens der
tweede groep gaven veranderingen in 70% der gevallen. Bij dezelfde varkens be-
vonden zich enkele pathologisch-anatomische, door varkenspest veroorzaakte ver-
anderingen in het hart. In de longen waren geen veranderingen te vinden, behalve
dan eenige kleine veranderingen van de mediastinale en bronchiale lymphklieren.
Spierveranderingen kwamen bijna geregeld voor. Deze waren na het bewaren van
het vleesch in het koelhuis beter zichtbaar dan direct na het slachten. Bloedingen,
begrensd tot kleinere gebieden of meer uitgebreid tot grootere spiergroepen, die een
direct gevolg konden zijn van de varkenspest, werden slechts in enkele gevallen
waargenomen.

De individueele gevoeligheid der varkens is blijkbaar bij de varkenspest de hoofd-
factor voor het vroegtijdig optreden van pathologisch-anatomische veranderingen
in de lymphklieren. De langere duur van de ziekte beïnvloedt deze quantitatief in
zooverre, dat in het latere verloop een grooter aantal lymphklieren mede in het
ziektebeeld wordt betrokken, terwijl daarbij de veranderingen in den regel inten-
siever zijn. Volgens de meening van Debelic komen de voor de lgl. betreffende
verhoudingen bij varkenspest ook voor andere organen in aanmerking, echter met
dit onderscheid, dat deze verhoudingen niet zoo dikwijls, en bij enkele organen,
zooals eigenlijke vleeschdeelen, niet zoo vroegtijdig pathologisch-anatomische ver-
anderingen te voorschijn roepen.

Pathologisch-anatomische veranderingen in de musculatuur van virusvarkens
werden geregeld aangetroffen. Hoe langer de varkens na de infectie in leven
bleven, des te intensiever waren ze.

Een abnormale reuk van het vleesch bij de onderzochte virusvarkens werd vaak
waargenomen. Misschien hebben de jongere leeftijd en de meerdere gevoeligheid
van de besmette varkens, alsmede de langere duur van de ziekte vóór het slachten
daarbij een beslissende rol gespeeld.

Bij de eerste groep varkens werd de abnormaal, „vreemd-specifieke" reuk van het
versche vleesch in bijna 81% der gevallen waargenomen en wel : een sterk intensieve
geur bij ongeveer 23% der gevallen ; een middelmatige geur bij 29% en een zwakke
geur bij 29%. Een abnormale, niet-nauwkeurig te definieeren geur werd in 6% der
gevallen opgemerkt; terwijl een normale, echt karakteristieke vleeschgeur in ongeveer
13% der gevallen voorkwam.

Ook bij de varkens van de tweede groep kwam de abnormale geur dikwijls voor.
Deze geur was toen echter relatief veel zwakker en nauwelijks als vreemd-specifiek
aan te merken.

*) Debelic. Über pathologisch-anatomische Veränderungen und abnormalen Geruch des
Fleisches bei Virusschweinen. (Veterinarski Arhiv, 1938, Bd. 8, pg. 10).

Immunisatieproeven tegen vlekziekte met serovacein en , ,geyatreni-
seerd" vaccin.

Als vaccin gebruikten Zochowski c.s. bouillonculturen (van Martin, pH 7,6),
welke 24 uren in de stoof hadden gestaan. Daarna werd yatreen toegevoegd in de
verhouding 1 : 200 en werd het vaccin in de stoof bewaard. Dit „vaccin yatrenisé"
werd nu gebruikt te zamen met het serum tegen de vlekziekte in de verhouding van
1:1. Dit mengsel werd ook in de stoof bewaard.

Er werden 4 proeven genomen, één bij witte muizen, drie bij varkens. De twee
achtereenvolgende injecties werden gegeven bij de muizen met een tusschenpoos
van 13 dagen, bij de varkens met een van 14 tot 25 dagen.

Muizenproef. Er werden 8 muizen gebruikt, waarvan 2 voor controle. Voor de eerste
injectie werd gebezigd een dosis van 0,2 ccm „vaccin yatrenisé" en serovaccin,
terwijl de bij tweede injectie deze dosis 0,5 ccm bedroeg. Na 12 dagen werden deze
muizen subcutaan ingespoten met 0,01 ccm vlekziektecultuur. De contrölemuizen
stierven den derden dag, de overige muizen bleven gezond.

Varkensproef Men heeft 19 varkens gebruikt, waarvan 5 tweemaal zijn ingespoten
met een dosis van 20 ccm „serovaccin yatrenisé" en 14 varkens met 20 k 30 ccm
„serovaccin yatrenisé", terwijl bij de tweede injectie 10 & 15 ccm slechts „vaccin
yatrenisé" werd gegeven.

Deze varkens werden nu 21 tot 72 dagen na de laatste injectie ingespoten met een
virulente vlekziektecultuur. De dosis bedroeg hierbij 1 ccm en de injectie had plaats
langs de conjunctiva en het neusslijmvlies. Hierna bleven 18 varkens gezond, terwijl
er één stierf en ook de 5 contrölevarkens stierven. Verdere proeven worden genomen.

Grycz en Ksiazhiewicz ¹) hebben bij 1701 duiven, welke gebruikt waren voor
de controle van vlekziekteserum, nagegaan, of na de injecties vlckziektebacillen bij
deze vogels konden worden aangetoond.

De bacil werd gevonden bij 21 duiven in verschillende organen : milt, lever, nieren,
beenmerg en genitaalorganen.

Necrotische enteritis van jonge varkens, waarbij geen salmonella-infectie
werd gevonden.

Het is algemeen bekend, dat vele aan virus-pest lijdende varkens tegelijkertijd
zijn geïnfecteerd met salmonella-cholerae suis, welke dan wordt beschouwd als een
secundaire infectie.

Indien geen varkenspest aanwezig is, wordt de S. cholerae suis algemeen aan-
gezien voor de oorzaak van de diphtheritische enteritis, speciaal van den dikken
darm. Deze ziekte heeft in Europa den naam van paratyphus der varkens en in Ame-
rika (en Engeland) dien van enteritis of necrotische enteritis.

Na deze opmerkingen te hebben gemaakt beschrijft Mc. Ewen ²) een geval van
necrotische enteritis bij jonge varkens in een koppel, waar varkenspest onbekend
was en waar de salmonella cholerae suis niet kon worden aangetoond. Op een
enkele uitzondering na betrof het jonge varkens, die gespeend waren ; de meer-
derheid was tusschen 8 en 12 weken oud. Bij 28 van de 54 biggen werd necrotische
enteritis gevonden. De hieraan gestorven (of afgemaakte) dieren toonden bij het leven
weinig symptomen ; meestal werd eenige diarrhee geconstateerd en vermindering
van eetlust.

¹) F. Grycz et T. Ksiazhiewicz. Recherches sur les porteurs de germe du bacil de rouget
chez les pigeons après les vaccinations simultanées. Wiadomosci Weterynaryine, 1937, No.
208, p. 75.

²) A. D. Me. Ewen. Necrotic enteritis of young pigs not associated with salmonella-infection.
The Vet. Record, 1937, No. 48. p. 1507.

Bij de rest van de 54 biggen werd gevonden : pneumonie, pleuritis, gastritis, anae-
mie. Uit het bacteriologisch onderzoek bleek, dat hier geen infectie met Salmonella
aanwezig was en kreeg men den indruk, dat men hier niet met een bacterie-infectie
te doen had.

De oorzaak der ziekte werd vermoed in een voedingsfout te liggen, maar geheel
uitgemaakt werd de aetiologie niet.

Nieractinomycose komt bij het varken zelden voor. Joest beschrijft 3 gevallen.
Keller komt nu met het 4e geval, bij een varken van 51 kg dat er slecht gevoed
uitzag. De nieren waren zeer vergroot; de linker nier was 39 cm lang, 19 cm dik en
17 cm breed. Bij de rechter nier bedroegen deze afmetingen resp. 27 cm, 22i cm en
12 cm. De oorspronkelijke niersubstantie was volkomen verdwenen. De bastsubstantie
was een 3^ cm dikke bindweefselplaat geworden ; in de streek van de mergsubstantie
bevonden zich holten, waarin een etterige massa. De linker nier woog 4£ kg, de rech-
ter 4 kg.

In de longen waren kwabjes, die opvielen door hun donkerroode kleur en harde
consistentie. In dit donkerroode weefsel kwamen meer heldere, erwtgroote, spekkig-
witte knobbeltjes voor, waaruit een witte brijachtige pap kon worden uitgeperst.
Long-lymphklieren iets gezwollen, maar metastasen zijn er niet in gevonden, evenals
op andere plaatsen in het lichaam. Wel waren de longen vergroeid met de pleura
en was de dikke darm vergroeid met het buikvlies.

De aetiologie is onbekend gebleven, evenals bij de gevallen van Joest. Men ver-
moedt haematogcnen oorsprong. De longaandoening was hier waarschijnlijk secundair.

beoordcelings-systeem Doeve, zooals dit voor de provinciale veeartsen van Midden-
Java voorschrift is, aan een bespreking. Naar bekend streeft dit systeem ernaar
om de toestand van en de hygiëne in een rnclkerij eenerzijds en de samenstelling en
hoedanigheid der melk anderzijds zoodanig in cijfers te waardeeren, dat de som
van die cijfers een juist beeld geeft van de waarde, welke door het publiek aan de
melk als consumptie-artikel mag worden gehecht. Geen afzonderlijke publicaties
dus van de beoordeeling van melk en melkerij, maar voorlegging aan het publiek
van één door den deskundige getrokken eindconclusie en dan in het bijzonder nog
als het gemiddelde der eindbeoordeelingen van 6 maanden (12 mclkmonsters en 6
stalinspecties).

Schrijver is van opinie, dat het systeem in 5 jaren van toepassing goed heeft vol-
daan, alleen meent hij, dat het in enkele onderdeden wijziging behoeft. Als zoodanig
pleit Heck voor het waardeeren van het constant blijven van vetgehalte en vetvrije
droogrest en is hij wat huiverig voor een te strikte waardeering van kleine verschillen
in het vetgehalte ; daarnaast zou hij bij de reinheid-beoordeeling liever de hoeveel-
heid sediment afzonderlijk zien gewaardeerd, een en ander met het oog op het
constateeren van occulte mastitis.

II. Dr. W. C. A. Doeve. Kwalificeering van melkerijen (eenige opmerkingen
over het artikel van J. Heck).

Schrijver kan in enkele opzichten wel met de opmerkingen van Heck meegaan,
vindt het echter niet billijk om een melkerijhouder met een aantal punten te bena-
deelen, indien blijkt, dat hij een koe met occulte mastitis op stal heeft. Ook houdt
Doeve vast aan zijn oorspronkelijk voorschrift om een ondeugdelijk monster (vet-

*) H. Keller. Ueber ein Fall von Nieren- und Lungenaktinomykose beim Schwein. Münch.
Tierärztl. Wochenschr., No. 42, 1937, S. 493.

gehalte lager dan 2%, vetvrije droogrest lager dan 7.20, vuile melk of melk, welke
bij koken schift of stolt) niet met o te kwalificeeren, gelijk Heck voorstelt, maar het
aantal punten volgens puntenschaal te geven, verminderd met 10.

III. W. Parree. Mededeeling over den stand van het vraagstuk , ,Gasbescherming
van paarden" in het K..N.I.L.

Voor zoover een en ander voor publiciteit geschikt was, geeft dit artikel de resul-
taten van de aan schrijver in 1933 verstrekte opdracht om een studie te maken
over de gasbescherming van paarden en door proefnemingen uit te vinden hoe deze
dieren tegen oorlogsgassen kunnen worden beschermd.

De proeven zijn van groote beteekenis geweest voor de samenstelling van het
proefmodel paardengasmasker (waarover schrijver enkele details mededeelt) en het
ontwerp been- en hoef-beschermers. Het bleek verder, dat de paardenhuid minstens
even gevoelig is voor mosterdgas als de menschenhuid, alleen bieden de haarvacht
en de hoefhoorn een zekere beschutting en treedt, in tegenstelling met den mensch,
geen aanvankelijke blaarvorming op, maar necrotische defecten, welke moeilijk
tot genezing komen. De proeven met traan- en niesgassen wezen uit, dat het paard
daarvoor slechts een geringe gevoeligheid bezit.

IV. F. de Moulin en R. M. Soemaneoara. Over den levensduur van milt-
vuurkiemen in het dierlijk organisme.

Voor een land als Ned.-Indië, waar miltvuur uitgebreid voorkomt, achtten
«chrijvers het van practiscb belang om na te gaan hoe lang anthrax-kiemen zich in
het dierlijk organisme kunnen ophouden en of zij gedurende hun verblijf daarin
wijziging in hun virulcntiegraad kunnen ondergaan. Als proefdieren gebruikten
zij diverse diersoorten, welke ten deele reeds sterk geïmmuniseerd waren en ge-
ïnfecteerd werden, gedeeltelijk door subcutane inspuiting, gedeeltelijk met onder-
huids ingebrachte watjes met virulente sporen.

Het bleek, dat bij konijnen, welke met cultuur van verschillende virulentie waren
ingespoten en om onverklaarbare reden niet waren gestorven, geen smetstofversprei-
ding in het lichaam plaats vond en de ziektekiemen dus binnen weinige dagen
onschadelijk waren gemaakt. Gelijktijdige toediening van miltvuurserum schijnt
de ziekte bij konijnen in een chronischen vorm te kunnen doen verloopen.

Bij het verblijf in het vooraf geïmmuniseerde organisme kan de virulentiegraad
van een stam dalen tot een peil, dat voor verschillende dieren varieert. Het verblijf
in het organisme van natuurlijk resistente dieren (kip) wijzigt de virulentie van den
ingcbrachten stam niet.

Met zekerheid kunnen bij immune dieren de ingebrachte kiemen op de entplaats
nog worden aangetoond (als sporen) gedurende een periode van minstens 2 maanden
bij zoogdieren en van 6 weken bij de kip.

V. H. L. Aussems. Pijnloos dooden van honden en katten met evipan-
natrium Bayer.

Tegenover de veelgebruikte methode van het pijnloos afmaken van honden door
middel van een intrathoracale injectie van 5—10 cc verzadigde nitras-strychnini-
solutie, direct gevolgd door een intracardiale inspuiting van 10—20 cc eener ver-
zadigde MgS0₄ oplossing (een methode welke ondanks de toediening van het
magnesiumsulfaat toch altijd het nadeel houdt van de optredende tetanische kram-
pen) stelt schrijver de methode door middel van intracardiale injectie van 5—10 cc
evipan-natrium-oplossing, gevolgd door chloroform-inhalatie, dan wel evipan-
natrium-solutie alleen, maar dan in dubbele dosis. Schrijver zag ermede goede
resultaten vooral bij dieren, bij wie de circulatie gestoord is, althans verlangzaamd.

De dierenarts verwacht meestal bij het miltvuur van het rund en de andere huis-
dieren de typische miltzwelling met de donkere, vervloeiende of brijig verweekte,
teerachtige miltpulpa, en schenkt te weinig aandacht aan andere patholoog-&na-
tomische bevindingen, die kunnen dienen voor de miltvuur-diagnose. Daardoor
worden volgens Pallaska \') nog vele milten, die door bijzondere oorzaken gezwollen
zijn, onderzocht op miltvuur. De inzichten van vroeger over miltvuur-infectie
zijn veranderd. Een negatief miltonderzoek met de methoden van het uitstrijkje,
cultuur, ascoli en dierproef zegt nog niet dat een miltvuurinfectie uit te sluiten is.

In peracute gevallen is er een zwaar infecteus-toxische werking, die door de snel-
heid weinig orgaan-verandering doet optreden. Het bloed is overstroomd met
bacteriën. Het bacteriologisch onderzoek geeft miltvuur.

De acute vorm is de, path. anat. met een septicaemie, en klinisch met een hooge
koorts verloopende infectieziekte. Het bloed en de milt zijn typisch veranderd.
Hierbij behooren path.-anat. veranderingen op de plaatsen van infectie. Dit zijn
de keelstreek en het maagdarmkanaal met de lumphklieren. Hier ontstaat een hae-
morrhagische lymphadenitis met een zwart-roode vochtige sneevlakte en oedeem-
vorming in de omgeving. Bij rund, paard en schaap is meestal een septische vorm,
maar ook bij deze, en speciaal bij het varken, komt miltvuur als een locaal lijden
voor zonder miltzwelling. Bij darminfectie is veelal tusschen de diffuus haemorrhagisch
ontstoken darm en de lymphklier een duidelijke lymphangitis anthracica te zien.
De locale infectie kan worden overwonnen en afgekapseld. Deze gevallen worden
in de literatuur bij het paard en rund atypisch genoemd. Schrijver geeft uit de litera-
tuur enkele gevallen van locaal miltvuur bij paard en rund zonder miltzwelling.
Bij één dier konden cultureel in een normaal schijnende milt bacillen worden aan-
getoond. Twee paarden met koliek bleken locaal darmmiltvuur te hebben zonder
dat er een miltzwelling was. Tusschenvormen zijn de miltvuurmetastasen, waar de
bacillen, de locale afweerkrachten overwonnen hebbende, in de algemeene circulatie
geraken en in de organen miltvuur-haarden veroorzaken. Ook hier geen miltzwelling.
Zulke miltvuur-karbonkels zijn bekend in de milt van het varken, erwtgroot en zeer
talrijk. Ook zijn ze gezien bij het paard en in de nieren van het rund. Schrijver zag
2 zulke gevallen. Op de nieren waren speldeknopgroote haardjes te zien met een dof
centrum. De meeste haardjes waren gelegen in de schors, enkele in het merg. Micros-
copisch werden miltvuurbacillen aangetoond. De tubuli-contorti in de haardjes
waren totaal necrotisch en omgeven door een cellige infiltratie van gedegenereerde
polymorphkernige lcucocyten en met bloed gevulde capillairen. Deze haardjes
waren niet op septische wijze ontstaan, maar doordat zich slechts enkele bacillen
in het bloed bevonden. Schrijver wijst op de noodzakelijkheid dat de onderzoeker
zijn volle aandacht moet schenken aan de pathogenese alvorens de organen op
miltvuur te doen onderzoeken. Een negatieve uitslag is nog geen bewijs, dat een dier
vrij is van miltvuur. Joling.

Kodrnja ¹) komt tot de conclusie, dat de ouderdom van het materiaal van zeer
groote invloed is op het resultaat van het onderzoek. Zoo zou de kleuring volgens
Gram reeds bij 24 uur oud materiaal onvoldoende resultaat opleveren. Bij materiaal,
dat meer dan 2 X 24 uur oud is, zou zelfs het cultureel onderzoek een minder gunstig
verloop kunnen hebben. Het schijnt, dat het resultaat van het microscopisch, cultu-

¹) E. Kodrnja. Beobachtungen iiber den Einfluss des Alters vom Anthraxmaterial auf
das Resultat der Laboratoriumdiagnose. Veterinarski Arhiv, Knjiga 6, 1936, Svezak 12,

reel en proefdier-onderzoek in belangrijke mate afhankelijk is van het al of niet
aanwezig zijn van levensvatbare miltvuurkiemen. In tegenstelling hiermede zou
dit op het verloop van de reactie volgens Ascoli niet van invloed zijn.

Hoewel op zichzelf niet zooveel aan nieuwe feiten brengende moge het volgende
worden gerefereerd : Bij het varken bestaat een neiging voor de chronische vorm
van anthrax en voor de latente vorm, waardoor zij als smetstofverspreiders kunnen
fungeeren en zoo een gevaar opleveren voor de publieke hygiëne.

De meeste gevallen van varkens-anthrax in de U.S. droegen een locaal karakter,
fpharyngeale of tonsillaire aandoeningen). De aangetaste deelen toonen oedeem,
dat zich tot hals, schouder en borststreek kan uitstrekken, een enkele keer tot de
buik. Het meeste succes bij een behandeling der ziekte zou miltvuurserum geven.
Prophylactische enting gaf in de praktijk goede resultaten. B.

Bij een wegens darmcatarrh (temp. 40,6° C.) in nood geslachte koe vond Hemp-
rich ²) miltzwelling en onregelmatig verspreide, hagelkorrelgroote haardjes met dof
centrum in de nieren. Bij bacteriologisch onderzoek werden in de nieren slechts
miltvuurbacillen gevonden, niet in de milt.

De noodslachting had plaats gevonden op de deel, in de nabijheid van 4 andere
koeien, die echter geen nadeelige gevolgen ervan kregen. Conclusie van H., dat er
slechts weinig miltvuurbacillen in het bloed moeten zijn geweest.

Schmid ³) vermeldt een viertal ziektegevallen bij koeien, die verdacht waren
aan miltvuur te lijden en waarbij Trypanosomen werden gevonden :

Een koe werd in nood geslacht; in het hartebloed werden wel bacteriën gevonden,
die op miltvuurbacillen leken, echter kon, na verder microscopisch, serologisch en
cultureel onderzoek en dierproef, de diagnose miltvuur niet bevestigd worden.

Schmid vond in met methyleenblauw-eosine gekleurde preparaten van hartebloed
en milt talrijke Trypanosomen.

Ook bij een aan piroplasmose lijdende koe vond Schmid eens bij bloedonderzoek
Trypanosomen.

Hij vermeldt ook het bekende geval van Frank (1909), die bij een plotseling
gestorven os geen miltvuurbacillen vond, maar talrijke trypanosomen.

Verder de gevallen Kranzle (1912) en Ernst (1932) die, resp. in het bloed
vele Trypanosomen en in de milt Trypanosomen vonden.

Deze gevallen zouden nog met enkele te vermeerderen zijn, en in al die gevallen
is er sprake van de, bij vele gezonde runderen voorkomende Trypanosoom, die ge-
woonlijk Trypanosoma Theileri genoemd wordt.

De Tryp. Theileri werd het eerst door Theiler, in Zuid Afrika bij gezonde run-
deren gezien.

Peters (Uruguya) vond enkele malen de trypanosomen bij direct bloedonderzoek,
bij dieren, die geen ziekteverschijnselen hadden, alleen miltzwelling. Ook Knuth
vermeldt enkele gevallen, waarbij hij bij slachtossen, die geen ziekteverschijnsels
hadden getoond, in bloedpreparaten van milt, eenmaal ook van lever en nier, trypa-
nosomen vond. De milten waren gezwollen.

Miyajima (Manila) mengde bloed van een rund lijdende aan piroplasmose,
met bouillon cn zette het in de broedsfoof. Hij vond na eenige dagen in het reageer-

²) Hemprich. Atyfischer Verlauf und Befund in einem Fait von Milzbrand bei einer Kuh.

buisje flagellaten, die hij voor een ontwikkelingsstadium van piroplasma hield.
Martini, die deze proef nadeed, kwam tot de conclusie, dat die flagellaten Trypa-
nosomen waren afkomstig uit het runderbloed en niet van de piroplasmen, die
afgestorven waren. Sedert zijn deze (cultuur) trypanosomen in de meeste landen
bij gezonde runderen gevonden. De volwassen parasiet gelijkt precies op de Tryp.
Theileri, of liever de Tryp. Transvaaliense, een varieteit van de Tryp. Theileri.
Bij direct bloedonderzoek is hij gewoonlijk niet te vinden, doordat hij in zoo gering
aantal in het bloed aanwezig is, dat de kans op vinden bijna nul is. In de gevallen
waarbij hij wèl gevonden werd, was bijna steeds het betreffende rund lijdende aan
de een of andere ziekte, met of zonder zichtbare verschijnselen. Het vermoeden
ligt voor de hand, dat in die gevallen, door verminderde resistentie van het waarddier,
de Trypanosomen gelegenheid kregen zich te vermeerderen en waarschijnlijk voor
het waarddier pathogeen te worden.

In Nederland zijn, zooals bekend, de cultuurtrypanosomen het eerst door Wester
gevonden. Ik had gelegenheid het bloed van een groot aantal runderen te onderzoeken
en vond in Holland bij 27% der dieren boven de twee jaar oud, de cultuur-trypa-
nosoom in het bloed ; bijna nooit bij kalveren.

In Duitschland zou, volgens Schmid de parasiet bij 60—70% der runderen voor-
komen.

De overbrenging geschiedt zeer zeker door vliegen ; volgens Nöller (1916) door
bremsen (Tabaniden).

Ook door inspuiting met besmet bloed kan men de parasiet van het eene rund
op het andere overbrengen.

De cultuur is zeer gemakkelijk : men mengt 1 cc van het te onderzoeken bloed
(gedefibrineerd) met 1 a 2 cc gewone voedingsbouillon in een reageerbuisje en laat
het 4 a 6 dagen bij 22° C. broeden. Bij aanwezigheid van Trypanosomen ziet men
dan op de grens van bloedlichaampjeslaag en vloeistof (in de leucosytenlaag) kleine
eilandjes, die uit trypanosomen bestaan. In het objectglas-preparaat vallen zij op
door hunne bewegingen. Uitstrijkpreparaten kleuren met methyleenblauw, of (beter)
Giemsa. Onderzoeken bij 500 x vergrooting. Vrijburg.

Naar aanleiding van het voorkomen van tularaemie = lymphadenite pseudo-
pesteuse, in Z.O. en Centr. Europa, vestigt Brumpt \') de aandacht op de mogelijkheid,
dat deze ziekte, die waarschijnlijk nog niet in Frankrijk voorkomt, met levende
en geslachte hazen, konijnen, fazanten en patrijzen (die ook gevoelig zijn) uit deze
landen wordt ingevoerd. Interhumane besmetting door emigranten is onwaarschijn-
lijk, maar met ectoparasieten en vee kan wel import plaats vinden, evenzo met wol
(teken) en dierhuiden. Trekvogels worden ongevaarlijk geacht. Aangeraden wordt
in elk geval de invoer in Frankrijk van levende en geslachte hazen en konijnen uit
de besmette streken te verbieden (is inmiddels October 1937 geschied. Ref.)

Van Juni tot eind September 1936 (de meeste in Augustus) zijn volgens Asim-Arar
en Kemal Huseyn ¹) in Luleburgaz en omgeving (N. van het Schiereiland Gallipoli)
omstreeks 150 gevallen van tularaemie bij mensen bekend geworden, waarvan 133
bij soldaten. De aard der ziekte werd pas in Augustus herkend. Serologisch kon vast-
gesteld worden, dat waarschijnlijk ook reeds in 1935 ongeveer 26 gevallen in dezelfde
streek waren voorgekomen.

Opmerkelijk was het ontbreken van de typhoide en de angineuze vorm ; de glan-
dulaire vorm kwam in 59% voor, de ulceroglandulaire daarentegen in slechts 9%.

¹) Asim-Arar, La Tularémie en Turquie. Bull. mens. de 1\'off. internat. d\'Hyg. publ.
1937. T. 29, no. 9, p. 1918. Kemal Huseyn, Die Tularämie in der Türkei. (Z.f. Hyg. u.
Inf.-krkh., Bd. 119, 1937, blz. 425).

Terwijl elders van de oculoglandulaire vorm slechts enkele gevallen werden gecon-
stateerd — toch leidde deze vorm in Amerika, Zweden en Oostenrijk tot de ontdek-
king van de ziekte bij den mens. Ref. — kwam zij hier bij 75 klinisch en serologisch
vaststaande gevallen 17 maal voor. Zij gaf echter niet tot ernstige complicaties
aanleiding. Bubonen kwamen het meeste aan de hals voor. De duur der ziekte was
2 maanden, soms langer.

De diagnose werd enige malen gesteld door de dierproef met opvolgende cultuur,
en in een deel der gevallen door agglutinatie, ook met stammen uit andere landen.
De titers varieerden van 1 : 100 tot 1 : 3.200. Vele der patiënten hadden contact
gehad met hazen en konijnen. Toch werd meer gedacht aan een infectie door in-
sectenbeten, daar zij vaak slechts op bepaalde oefenterreinen werden waargenomen.
Ook hadden sommigen gedurende de eerste week een op insectenbeten gelijkende
huidaandoening. Evenwel is het niet gelukt de smetstof in gevangen insecten aan te
tonen. De patiënten hadden alle contact met paarden.

Het serologisch onderzoek werd gecontroleerd door het centrale laboratorium
te Ankara, waar men ook bezig is een vaccin te bereiden en een serum samen te
stellen.

Het vermoeden bestaat, dat de ziekte uit Rusland via Roemenië en Bulgarije
in het land is gekomen. (Dat dit door emigranten zou zijn geschied, lijkt mij on-
waarschijnlijk. Ref.).

Malmgren *) bespreekt de 2e uitbraak der tularaemie in Midden-Zweden (eerste,
in 1931, omvatte 31 gevallen) Augustus-October 1934 kwamen 51 nieuwe voor.

49 maal werd de diagnose serologisch vastgesteld (1 : 80 tot 1 : 160 in 37 gevallen ;
eenmaal pas op de 53e dag 1 : 160, 7 maal zwakke mede-reactie Bang).

Enkele malen gingen complementbinding en de (veel gevoeliger) agglutinatie
niet samen. Op één na alle gevallen waren ulceroglandulair. Tweemaal werd de eerste
dagen een erythema nodosum gezien. Eenmaal was er een tonsillaire angina.

In 1931 was bij 2 hazen in Norrland tularaemie gevonden, later nog één in dezelfde
streek. In 1934 ging grote sterfte onder hazen, eekhoorns, ratten, muizen, waterratten,
egels en bosvogels vooraf. Naderhand werden hazen en konijnen met negatief resul-
taat onderzocht.

Slechts i maal bestond er direct contact met een dier (eekhoorn). Men denkt
vooral aan insectenbeten, en meent ook bij vele paarden, koeien en elanden, die
veel geplaagd worden, een verhoogde agglutinatie in het serum gevonden te hebben.
Er bestaat het vermoeden, dat de tulareamie reeds in 1926 in Zweden voorkwam.

Olin en Kling delen mee, dat einde Juli 1937 in Zweden wederom 3 gevallen
van tularaemie werden vastgesteld bij mensen, die contact hadden gehad met een
haas, die stervend gevonden was in een bos in Midden-Zweden. Gedurende de 2
volgende maanden werden 93 gevallen gediagnostiseerd — vooral einde Augustus
en begin September — op een oppervlakte van 50 km¹, grenzende aan de haard van
1934. 5 gevallen kwamen voor in de buurt van Gefle, op 80 km afstand, en tussen
de 2 haarden nog 2 geïsoleerde gevallen. Het onderzoek is nog gaande, maar wel
bestaat het vermoeden, dat de overbrenging vooral door insecten is geschied. In Zwe-
den was dit blijkbaar tot nu toe de hoofdbron der besmetting ; in tegenstelling tot
Oostenrijk en Tsjecho-Slowakije, waar zij vooral van zieke hazen en konijnen,
een enkele maal van muizen, uitging.

Foshay (Cincinnati) ²) verrichtte uitgebreide onderzoekingen op immuniteits-
gebied bij tularaemie. Intradermaal kon hij met een door hem bereide tularaemine ²)
de diagnose veelal reeds stellen op de vierde dag, dus 7—10 dagen vóór de aggluti-
natie (op haar vroegst) positief wordt. In deze periode heeft de huidreactie de meeste
waarde. Zij is specifiek, blijft langer dan een jaar positief, doch wordt bij kunstmatige

immunisatie negatief. In Oostenrijk toonde deze reactie enkele miswijzingen. (Voor
de toepassing zie mijn artikel T. v. D. 1937, afl. 16, blz. 851).

Door denzelfden schrijver¹) wordt een methode aangegeven om een weinig-toxisch
vaccin te maken, dat hij een goede bescherming tegen laboratorium-infecties acht
(en voor wildhandelaren en keuringsambtenaren? P.).

Tevens bereidde hij een antiserum bij geiten met behulp van een door formaldehyde
gedode cultuur ^l), ²). De injectie had plaats de ie of 2e dag na de opneming in het
ziekenhuis. De algemeene verschijnselen : rillingen, transpireren, gewricht- en spier-
pijn, verminderden snel (1 a 2 dagen), de bubonen slonken tot op de helft en suppu-
reerden niet; binnen drie dagen verminderden ook de primaire huidlaesies sterk.
De koortsduur bleef echter vaak gelijk. De werkkracht keerde eerder terug. Ook de
typhoïde vorm onderging een gunstige invloed. Bij uitgebreide processen met com-
plicaties kan echter het serum geen redding brengen. Er trad nog al eens serumziekte
op, die echter gunstig verliep. Het serum is niet bactericide, doch stimuleert de pha-
gocytose. De intradermale reactie wordt negatief. Bij proefdieren was het serum
onwerkzaam.

Simpson ³) zag te Davton (Ohio) 103 gevallen van tularaemie en geeft een goed
getuigschrift voor het antiserum van Foshay.

Downs ⁴) immuniseerde konijnen met gedode bacillen. Het doden kon beter
chemisch dan door verhitting geschieden. Volledige onvatbaarheid werd niet bereikt
doch er ontstonden subacute granuloomachtige laesies (als bij den mens).

Vereminova ⁵) vergeleek de agglutinatie-titer van het bloedserum van konijnen,
die voorbehandeld waren met culturen, die op verschillende wijze gedood waren. De
hoogste titers vond zij met cystine-agar-cultuur, gedood in 0,2% formoloplossing
(ook in U.S.A. werd geformoliseerde cultuur het beste bevonden). Bij proeven op
muizen konden met op deze wijze verkregen konijnenantiserum 9 van de 10 muizen
gered worden ; bij die volgens andere methoden was de werking nihil of werd de dood
vertraagd.

Flinn •) behandelde patiënten met tularaemie-serum van het paard (30 cc).
Een patiënt met hevige pneumonie kreeg op de 14e dag 90 cc, was na 3 maanden
genezen, kreeg 2 maanden later een recidive, die genas met 30 cc geitenserum.

Verge \') geeft een keurige, uitvoerige maar zeer overzichtelijke beschrijving
van de tularaemie, waarin nog gegevens, die ik afzonderlijk refereerde, verwerkt
zijn. Alleen het gedeelte over de pathologische anatomie is te beknopt. Het verdient
aanbeveling het originele artikel te lezen. Postma.

Verslag van den Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst omtrent
de werkzaamheden van den V.D. en de gezondheidstoestand van de vee-
stapel in 1936.

Dit juist verschenen verslag is opgenomen in de Verslagen en Mededeelingen van de
Directie van den Landbouw 1937 No. 3⁶). Wij lezen erin dat de gezondstoestand van
alle vee in het algemeen gunstig genoemd kon worden ; alleen traden nogal digesti
en ademhalingsstoornissen op tengevolge van schimmelig hooi. Het inkuilen van gras

⁴) Journ. Am. med. Ass. 1932, Vol. 98 II, p. 2217 (Referaat uit Journ. of Inf.
Diseases 1932, V. 51, p. 315).

volgens de nieuwe methoden met gebruikmaking van zuur of van wei, werd veel
toegepast en bevalt blijkbaar goed. De vele regen, die een goede hooiwinning be-
lemmerde, werkte ook dit injkuilen in de hand. Schimmelig meel en stroo gaven nogal
aanleiding tot digestiestoornissen en hardnekkige polyrie bij paarden. Gewezen
wordt op de nuttige voorlichting van Dr. Grashuis in zake veevoeding, waardoor
ziekten tengevolge van te eenzijdige voeding, verminderen. Sommige veeartsen
hebben gemeend een toeneming van ziekten te kunnen constateeren door de hoogere
gemiddelde leeftijd der runderen in verband met de teeltbeperking. Hormoon- en
orgaanpraeparaten worden meer en meer in de diergeneeskunde gebruikt en voldoen
blijkbaar goed.

Ook in Gelderland en Overijsel kwamen Provinciale Centrale Vereenigingen
tot bestrijding der tuberculose tot stand. Thans zijn dus in alle provincies,
met uitzondering van Zeeland (hier thans ook tot stand gekomen. Ref.) provinciale
centrale vereenigingen onder leiding van den Veeartsenijkundigen Dienst werk-
zaam. Door de Rijksbestrijding zijn onderzocht 304.080 runderen. De resultaten
stemmen tot tevredenheid, het gemiddelde reactie-percentage daalde met onge-
veer i %, terwijl het aantal tuberculose-vrije stallen steeg van 13.532 tot 14.002,
uitmakende 59% van het aantal aangesloten bedrijven. In Drente daalde het
reactie-percentage zelfs van 7.6 tot 4.8 %

In Gelderland is het gemiddelde reactie-percentage het laagst, nl. 3.7 %, in
Zuid-Holland het hoogst (in 1935 40.1 %, in 1936 38.8%). Terecht worden de
beide Hollanden met Utrecht het brandpunt der rundertuberculose in Nederland
genoemd.

Uit dit verslag blijkt dat er een neiging bestaat om de ophthalmo-reactie te gaan
vervangen door de intracutane. Inderdaad is er, vooral met het oog op fraude
plegen, veel voor te zeggen, terwijl de technische uitvoering, waar ik vroeger tegenop
zou hebben gezien, door de canule van Rautmann op geen groote bezwaren meer
stuit bij massa-onderzoek. Natuurlijk is indruppelen gemakkelijker, maar bij de
controle is rnen ook weer niet zoo precies aan het uur gebonden, wat voor de prac-
ticus een groot voordeel oplevert. Ik zou dan de halshuid prefereeren boven de
staartplooi. Voor mij blijven de dubieuze reacties het hoofdbezwaar, al zijn deze
met het tegenwoordige tuberculine van de R.S.I. ook minder frequent dan vroeger.
De onzalige strijd over de druppelaars ware er meteen door van de baan, en zij,
die, m.i. te veel, fraude veronderstellen bij de thans gevolgde methode, konden
gerust zijn.

De resultaten van de enting Calmette-Guerin blijven nog twijfelachtig, of
zooals het verslag het zegt : „niet geheel onbevredigend, doch anderzijds niet van
dien aard, dat er reden bestaat om de enting als bestrijdingssysteem te aanvaarden."
Voor details, alsmede voor die betreffende resultaten van het tuberculose-onderzoek,
moet ik verwijzen naar het rapport en de uitvoerige, overzichtelijke tabellen.

Dank zij het voorkómen van nieuwe infectie van den bodem, door de destructie
van de gestorven dieren, neemt het boutvuur voortdurend af, niettegenstaande
de praeventieve entingen eveneens verminderen.

Uit de rapporten der veeartsen betreffende de verschillende ziekten, haal ik enkele
mededeelingen naar voren, die mij het meest troffen. In Renesse werd polyarthritis
bij de pas geboren kalveren geconstateerd, die veroorzaakt bleek te worden door strep-
tococcen. Prophylactische inspuitingen met 100 cc streptococcen-serum hielp
afdoende ; werd er een kalf overgeslagen bij wijze van proef, dan werd dit dier weer
onmiddellijk ziek. Coliserum gaf, praeventief toegepast, goede resultaten.

De veearts uit Tzummarum is goed tevreden over de gecombineerde enting
tegen pneumonie en coli met serum van Veterinaria te Leiden, wat ik uit eigen ervaring
kan bevestigen. Plus vaccin toch zeker ?

De veearts te Bedum spuit met groot succes in de met abortus Bang besmette
bedrijven tusschen de 5e en 8ste maand der drachtigheid 50 cc eener 5 % creoline-
oplossing subcutaan in ; op de injectieplaats ontslaat een aanzienlijke pijnlijke
zwelling, die echter zonder complicaties weer verdwijnt. Is het niet beter een grootere

hoeveelheid slafyjiere oplossing te gebruiken ? Creoline toch heet in geen sterkere
waterige oplossing te kunnen worden verkregen dan tot 2J procents. Voegt men
méér creoline aan het water toe dan emulgeert dit niet en zullen deze onopgeloste
deeltjes sterk prikkelen. Ik breng hier in herinnering de oude Brauersche methode
(om de 14 dagen 20 cc. 2^% carbol-oplossing), waarvan ik ook dikwijls succes
meende te zien, gecombineerd met het inbrengen van bacillolzalf in de scheede.
In Groningen gaat men voort met een georganiseerde bestrijding, in de hoop een
infectie-vrije kern te krijgen. Algemeen is men van oordeel, dat de enting met
virulente bacillen in de praktijk het best voldoet ; dat is ook onze ervaring.

De veearts uit Milligen a/d R. constateerde als oorzaak van steriliteit een tricho-
monas-infectie en behandelde de dieren met succes hiertegen met Sol. Lugoli.
Levende trichomonaden zijn echter niet gevonden. Ook de veearts uit Varsseveld
vermeldt het voorkomen van deze ziekte.

Tegen de chronische longaandoeningen bij jonge varkens tengevolge van
streptococcen-infectie, die veelvuldig voorkwamen, bleek geen afdoende therapie
te bestaan. Zoowel Yatren als de entstof van Ten Thije, „die het gunstigst wordt
beoordeeld" werden gebruikt, doch in vele gevallen faalt elke therapie. Ook de
meening van Grashuis, als zou deze biggenziekte door een tekort aan mineralen
en dus aan een ondoelmatige voeding moeten worden toegeschreven, is zeker niet
in alle gevallen juist. Persoonlijk heb ik op verschillende boerderijen, waar deze
hoestende biggen vroeger veel werden aangetroffen, wel succes met het vaccin
van Ten Thije, mits de biggen vroegtijdig, d.w.z. op een leeftijd van enkele dagen
tot een week, worden ingespoten. Soms heb ik dit jaren moeten volhouden, want
probeerde ik het eens bij een koppel zonder behandeling, dan was het weer mis.

Terecht klaagt het rapport erover, dat niettegenstaande wij thans over uitstekende
middelen beschikken tegen distomatose, zoo weinig veeartsenijkundige hulp tegen
deze ziekte wordt ingeroepen, die weer veel uitgebreider voorkwam dan vorige
jaren.

Piroplasmose verdwijnt langzamerhand : alleen in de omgeving van Renesse
en Haamstede is ze nog van beteekenis. De collega aldaar acht het trypaanblauw
waardeloos ; hij meent een goed middel gevonden te hebben in het acaprin.

Met de runderhorzelbestrijding wil het niet; er wordt gezinspeeld op de
mogelijkheid van het invoeren van wettelijke maatregelen, nu de vrijwillige bestrij-
ding faalt.

Over kopziekte, melkziekte en acetonaemie geen nieuwe gezichtspunten. De veearts
uit Renesse maakt gewag van de acetonurie bij schapen, zooals ik die beschreven
heb in ons Tijdschrift (1933, 60e deel, afl. 20, blz. 1081).

Het is mij echter bekend, dat ook vele andere collega\'s te maken hebben met deze
ziekte, waarvoor geen therapie nog bestaat en de afloop steeds ongunstig is, tenzij de
schapen gauw lammeren.

Enkele gevallen van blauwzuur-vergiftiging door het voeren van lijnkoekschilfers
werden bij schapen en pinken geconstateerd.

Het mond- en klauwzeer had geen beteekenis in 1936. Ook miltvuur kwam
weinig voor, hondsdolheid heelemaal niet en schurft als gewoon. Rotkreupel
daarentegen veel meer, vooral in Noord-Holland (onder 3600 schapen van 106
eigenaren in 23 gemeenten).

Het verslagjaar is het eeiste, waarin de wettelijke maatregelen voor de varkens-
pest in werking waren. Zij zijn zoowel van de zijde van de veehouders als van die
der varkenshandelaren, met waardeering ontvangen, omdat de handel in zieke en
verdachte dieren er vrij wel onmogelijk door zou zijn geworden. Op sommige
plaatsen (Nieuwveen) was de ziekte zeer virulent. Het formolvaccin gaf prophylac-
tisch over het algemeen goede resultaten, maar nogal veel aanleiding tot het ontstaan
van phlegmonen. Beijers.

Van het Departement van Economische Zaken, Directie van den Landbouw
zijn ontvangen :

1. een tweetal verslagen van Landbouwkundige Onderzoekingen, uitgegaan
van het Rijkslandbouwproefstation te Groningen.

No. 43 (14) A. De indringing van eenige fosfaten in verschillende Nederlandsché
grondsoorten, door O. de Vries en F. van der Paauw en

No. 43 (15) A. De natrium- en kaliumopname bij verschillende bietenrassen,
door Dr. Th. B. van Itallie.

Deze verslagen zijn tegen den prijs van ƒ 0.45 per stuk verkrijgbaar bij de Algemeene
Landsdrukkerij te den Haag.

No. 43 (13) B. Bijdragen tot de kennis van eenige natuurkundige grootheden
van den grond. 6. Bepaling van de doorlatendheid in gronden van de tweede soort;
theorie en toepassingen van de kwantitatieve strooming van het water in ondiep
gelegen grondlagen, vooral in verband met ontwaterings- en infiltratiestukken,
door Dr. S. B. Hooghoudt.

Aanteekeningen over de voeding van den hond, door Prof. Dr. W. F. Donath.
Uitgave : G. Kolff en Co. Batavia en Amsterdam, P. C. Hooftstraat 168. Prijs
ƒ2.45-

De bekende onderzoeker op het gebied der vitaminen tevens hondenfokker van
naam, heeft verschillende opstellen over de hondenvoeding gebundeld en een geheel
ervan gemaakt dat voor iederen hondenhouder een waardevol werkje is geworden.
Een groot deel van dit boek is gewijd aan de algemeene voedingsleer ; alle samen-
stellende bestanddeelen worden tamelijk uitvoerig behandeld. Dit gedeelte zal aan
de meeste kynologen een aantal nieuwe gezichtspunten geven ; zij krijgen een zeer
goed inzicht in de behoeften van het dierlijk organisme.

(Het viel mij op dat de schrijver, m.i. terecht, de vitamine C-behoefte van jonge
honden van belang acht. Het wil mij voorkomen dat in het algemeen op de mogelijk-
heid van „C-vorming door de dieren" te veel wordt vertrouwd).

In de laatste hoofdstukken wordt alle aandacht gewijd aan de samenstelling van
rantsoenen in verschillende levensomstandigheden. Hoewel in eerste instantie dit
werkje bedoeld is voor de kynologen in Indië en verschillende voedermiddelen welke
genoemd worden in ons land niet voorkomen, krijgt de Nedcrlandsche hondenhouder
toch ook bruikbare samenstellingen.

Vooral omdat de schrijver ze voor een deel baseert op de voedernormen destijds
door Menner at gegeven.

Voor iederen dierenarts die de kleine-huisdieren-praktijk beoefent is dit werk
onmisbaar. Vooral is het nuttig om de voedingsleer nog weer eens beknopt en
duidelijk onder oogen te krijgen.

Hij zal herhaaldelijk aanhalingen eruit aantreffen.
Gaarne beveel ik dan ook de aanschaffing van dit boek aan. v. D. P.

Practische proeven met mestvarkens over het gebruik van aardappel-
vlokkengries en gemalen gedroogde aardappelen in meelrantsoenen.

(Uitgegeven door het centraal veevoederbureau in Nederland. De proeven vonden
plaats onder leiding van de „proevencommissie", het orgaan van de samenwerking
tusschen het Centraal Veevoederbureau in Nederland te Boxtel en de Physiolo-
gische Afd. van het Rijkslandbouwproefstation te Hoorn. Zij zijn in de genoemde
physiologische afdeeling bewerkt door collega A. M. Frens).

productief te maken. Hoewel de omstandigheden inmiddels zijn gewijzigd, behouden
de uitkomsten echter hun waarde.

fn Duitschland zijn op dit gebied reeds verschillende voederproeven (ook bij andere
diersoorten) genomen, meerendeels met gunstige resultaten.

Naast een controle-rantsoen werden voedermengsels gebruikt waarin : a. meel
uit aardappelen welke eerst gestoomd zijn ; b. meel van gedroogde rauwe aard-
appelen.

Uit de verschillende proeven (200 dieren), welke nauwkeurig zijn berekend, is
gebleken dat de slachtkwaliteit der proefdieren door de beide meelsoorten gunstig
werd beïnvloed. Het onder b genoemde meel veroorzaakte echter een langzameren
en onvoordeeligen groei en kan niet aanbevolen worden.

Betreffende aardappelvlokkengries (onder a bedoeld) luidt de eindconclusie
echter gunstig. Voor dieren van 50—go kg levend gewicht wordt als veilige boven-
grens van het percentage ervan in voedermengsels 50% genoemd ; voor jongere
dieren 25%. Een en ander natuurlijk indien de prijs van dit voedermiddel niet te
hoog is.

Ik zou iederen collega aan willen raden dit werkje te bestudeeren ; niet alleen
om de eindresultaten te weten, doch meer nog om de methoden van proefneming
en de berekeningen der resultaten te bestudeeren.

(Speciaal in de Duitsche literatuur zijn een aantal soortgelijke proeven beschreven.
Den laatsten tijd vooral met de z.g. amid-flocken, een combinatie van aardappel-
vlokken met ureum. Het ureum zou hierbij eiwit sparend moeten werken. Alleen
bij herkauwers kan het als zoodanig fungeeren. Bij dieren het enkelvoudige maag
zijn de resultaten echter negatief). v. d. Plank.

Het adres van het Secretariaat der Redactie is vanaf 1 Juli 1938:
De Heer A. VAN HEUSDEN, In de Betouwstr. 30 Nijmegen.

Het programma betreffende de excursies, die vóór, gedurende en na het Congres
gehouden zullen worden, is thans verschenen. Aan Collegae, die zich reeds als lid
hebben opgegeven, is dit programma reeds toegezonden. Wij kunnen dit programma
niet in extenso hier weergeven, maar willen toch op enkele bijzonderheden wijzen.

Zooals bekend, wordt het Congres van 2t—25 Augustus te Zürich en van 26—27
Augustus te Interlaken gehouden.

Reeds vóór den aanvang van het Congres worden excursies georganiseerd, te
beginnen op Vrijdag 19 Augustus. Op dien datum heeft men de keus tusschen twee
excursies, o.a. naar Landquart en Davos (bezichtiging landbouwschool en Centraal
Melkveebedrijf).

Op Zaterdag 20 Augustus 3 verschillende excursies, waar onder een tocht naar
de Rigi.

Op Woensdagmiddag 24 Augustus heeft men de keus tusschen 6 verschillende
excursies o.a. bezoek aan de Alaggi-bedrijven en een tocht naar Luzern en het Vier-
woudsledenmeer.

Van Interlaken uit worden tusschen 27—30 Augustus 16 verschillende excursies
in de schitterende omgeving van deze plaats gehouden. Men heeft o.a. de keus
tusschen Harder-Kulm (1325 m), Rhonegletscher, Schynige Platte (2000 m), Jungfraujoch
(3457 m) van waar men een schitterend uitzicht over de omgeving heeft. Deze
laatste tocht, die een heelen dag in beslag neemt en die via Lauterbrunnen over Kleine
Scheidegg (2064 m) gaat, is op zich zelf alleen reeds de reis naar Zwitserland waard.

Verder excursies naar Thun (boottocht), Bern, Trümmelbach-Fallen, Zermatt ^en de
Gornergrai (3136 m), Beatus Höhlen, Mürren (het bekende Zwitsersche sportcentrum)
e.a. Bovendien zijn nog drie reizen na afloop van het Congres georganiseerd, die van
Interlaken uit gehouden zullen worden en die 2 tot 3 dagen duren zullen n.1. één naar
Montreux, Vevey, Genève, één naar Brünig, Lüzern, Gotihard, Lugano en één naar het
Engadin.

Voor de Dames, die de zittingen van het Congres niet bijwonen, zijn gedurende
de Congresdagen ook een 14-tal verschillende excursies samengesteld.

Met elke excursie gaat een begeleider mede. De prijzen van deze excursies zijn zeer
verschillend, men kan dus zelf uitzoeken aan welke excursie men de voorkeur wil
geven.

Wat betreft de aangifte voor de excursies, bericht het Congresbestuur dat de deel-
nemers zich reeds nu kunnen opgeven aan de Reisbureaux : American Express en Co.
en Wagon-Lits Cook. Men kan dit ook doen tijdens het Congres aan de Reisafdeeling
van het Congresbureau. Maar het is gemakkelijker en aan te bevelen dat men zich
nu reeds bij bovengenoemde reisbureaux opgeeft, dan heeft men daar tijdens het
Congres geen zorg meer over.

Men wende zich dus tot deze reisbureaux en heeft slechts te vermelden aan welke
excursie men wenscht deel te nemen. De zaak wordt dan van zelf verder geregeld.

Door dit groot aantal excursies is het plan van ons Comité voor een gemeen-
schappelijke reis naar Zürich-Interlaken en terug en een eventueele gemeenschap-
pelijke reis na afloop van het Congres in het gedrang gekomen en misschien ook over-
bodig geworden. Gezien de geringe animo, welke er tot nu toe voor deze gemeen-
schappelijke reis bestaat, meenen wij daarom dat het geen nut meer heeft hier verder
werk van te maken. Wij willen er echter toch op wijzen dat wij van het Reisbureau
Lindeman een kostenberekening ontvangen hebben voor een gemeenschappelijke
reis, te beginnen te Utrecht :

I. g-daagsche gezelschapsreis (20 t.m. 28 Aug.) ; ie dag : per dagtrein naar Zürich.
2e t/m. 6e dag : verblijf te Zürich. 7e en 8e dag : verblijf te Interlaken. 9e dag :
per dagtrein terug tot Utrecht.

II. 12-daagsche gezelschapsreis (17 t/m. 28 Aug.) ; vijf dagen te Zürich ; twee dagen
te Interlaken ; drie dagen in Zürich, Interlaken of nader aan te wijzen verblijfplaats.

De prijs van reis 1 is resp. voor Ile kl. en Ille kl.y84.50 en f72.50. Deze prijzen
worden met 15 Gld. verhoogd wanneer men aan reis II deelneemt. Er moeten
voor deze reizen minstens 20 deelnemers zijn. De kosten van een gewoon retourbiljet
van Utrecht—Zürich bedragen bij een verblijf van minstens 6 dagen voor de Ile
Klasse i ƒ 42.50 en Ille Klasse ± ƒ 30.—.

Wij maken er echter attent op dat Congresleden, die op eigen gelegenheid reizen,
in Zwitserland 30% korting ontvangen op de reiskosten van Schweizerische Bundes-
bahnen en 50% korting op die van bergsporen in het Berner Oberland.

Mochten er echter nog Collegae zijn, die aan een van deze twee gemeenschappe-
lijke reizen zouden willen deelnemen, dan moet de opgave hiervoor zoo spoedig
mogelijk, liefst binnen 14 dagen geschieden.

Wij maken van deze gelegenheid gebruik nog eens op te wekken tot deelneming
aan dit Congres. Men is daardoor in de gelegenheid de belangrijke voordrachten van
de verschillende rapporteurs bij te wonen, men komt in het bezit van de uitvoerige
rapporten, die een blijvende waarde voor onze bibliotheek hebben en men krijgt
tevens de kans om de mooiste gedeelten van Zwitserland te bewonderen. Hier is
met recht het nuttige met het aangename vereenigd.

Geeft U zoo spoedig mogelijk op bij ondergeteekende ; het excursieprogramma
met inschrijvingsbiljet zal U dan worden toegezonden.

Door het Hoofdbestuur der Maatschappij is in zijn vergadering
van 30 April j.1. besloten het volgend bindend besluit op de in October
a.s. te houden algemeene vergadering ter aanneming voor te dragen»
Ter voldoening aan art. 59 van het Huish. Reglement wordt dit bindend
besluit reeds nu ter kennis van de afdeelingen en van de leden gebracht.

„De leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde
verplichten zich aan personen, of zaken, gedreven door
een natuurlijk persoon, een vennootschap, een vereeniging
of stichting, die aan leeken sera of entstoffen afleveren,
geen medewerking te verleenen zoowel bij de fabricatie,
de controle en de aflevering als in welken anderen zin
of op welke andere wijze dan ook, direct of indirect en
van deze geen geneesmiddelen, sera of entstoffen te be-
trekken in eenigerlci vorm of op eenigerlei wijze, direct of
indirect.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in art. 64
van het Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1943."

Toelichting. Het is het Hoofdbestuur gebleken dat, niettegenstaande
het reeds in onze Maatschappij bestaand bindend besluit, regelende
de verkoop en levering van sera en entstoffen, het toch nog voor leden
van de Maatschappij mogelijk is medewerking te verleenen aan per-
sonen of zaken, die zich bezig houden met het leveren van sera en
entstoffen aan nict-dierenartsen.

Daarnaast kan het ook voorkomen dat dierenartsen, leden der
Maatschappij, geneesmiddelen, sera of entstoffen betrekken van
personen of zaken, die eveneens tot bovengenoemde handelwijze
overgaan.

Teneinde nu te trachten aan deze ongewenschte toestanden een
einde te maken, werd door de commissie voor onderzoek en bestrijding
der kwakzalverij aan het Hoofdbestuur verzocht een bindend besluit
hiertegen te willen vaststellen. Na overleg met Mr. J. W. Flieringa,
rechtskundig adviseur onzer Maatschappij, is nu bovengenoemd
bindend besluit ontworpen.

In aansluiting aan het reeeds bestaand besluit in zake sera en ent-
stoffen wordt door het Hoofdbestuur voorgesteld dit besluit na aan-
neming en na. gehouden referendum, zoo spoedig mogelijk van kracht
te doen verklaren en dit te doen gelden tot 1 Januari 1943.

Ter voorziening in de met i Juli a.s. komende vacature door het bedanken van Dr.
A. Vrijburg als lid en als secretaris van de Redactie van het Tijdschrift, is door het
Hoofdbestuur in zijn vergadering van 30 April j.1. benoemd tot lid van de Redactie
Dr. C. Bubberman te Schiedam. Zooals reeds is medegedeeld komt het secretariaat
van de Redactie na dien datum bij het secretariaat der Maatschappij.

Deze zeer druk bezochte en geanimeerde vergadering droeg een bizonder karakter
door de huldiging van collega W. ten Hoopen bij zijn 25-jarig ambtsjubileum als
Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst.

Na de behandeling van notulen en jaarverslag werd op voorstel van het bestuur
besloten, de contributie te verhoogen tot ƒ 30.— per jaar. In dit bedrag is begrepen
ƒ 1.— als bijdrage voor het ondersteuningsfonds en ƒ 1.— als bijdrage voor het
jubileum-fonds der Afdeeling, bij deze gelegenheid gesticht, in verband met het a.s.
ioo-jarig bestaan onzer afdeeling.

Hierna verkreeg de spreker van dezen middag Dr. Beyers het woord. Verschillende
actuecle kwesties de praktijk betreffende werden behandeld ; o.a.: iets over para-
tuberculose van het rectum, enkele afwijkende gevallen van tuberculose bij het paard,
over extra-renale uraemie, en tenslotte enkele opmerkingen over acetonurie. Het is
overbodig op te merken dat deze rede aller aandacht boeide.

Bij de rondvraag werd besloten voor het pullorum-onderzoek, als minimum-
tarief, vier cent per kip te berekenen.

Na afloop van de vergadering werd een feestelijke maaltijd gehouden waar onze
jubilaris door den voorzitter en verschillende andere sprekers werd gehuldigd. Tevens
werd hem namens de afdeeling een cadeau aangeboden, bestaande uit twee fauteuils.

Verkort verslag van de vergadering op 19 Febr. 1938 in het Posthotel te Roermond.

De presentielijst werd door 26 leden geteekend. Bij de opening deed het onzen
voorzitter een genoegen, onzen nieuw benoemden adj. dir. v. d. V. D. te mogen
begroeten.

Na voorlezing der notulen, werden de ingekomen en verzonden stukken behandeld.
De kascommissie bracht verslag uit over het geldelijk beheer, waarna aan collega
Hamers hartelijk dank werd gezegd. Het jaarverslag en het verslag van den afge-
vaardigde naar de algemeene vergadering werden voorgelezen en onder dank
gearresteerd.

Wegens het aftreden van onzen voorzitter, werd tot stemming van een nieuwen
functionaris overgegaan, waarbij de heer J. H. Hamers, als zoodanig werd verkozen
en hij dus de vier volgende jaren onze vergaderingen zal presidieeren.

Voordat de heer van Kempen zijn functie neerlegde, wilde hij nog eerst onzen
adj. dir. huldigen. Hij richtte zich tot hem met zeer waardeerende woorden en
wenschte hem nogmaals van harte geluk.

De heer Quaedvlieg dankte den voorzitter voor de hartelijke woorden tot hem
gesproken. Met zeer veel genoegen zal hij altijd den tijd gedenken, die hij in de
afdeeling Limburg heeft doorgebracht. Voor de groote en prettige medewerking die hij
steeds van alle Limburgsche dierenartsen heeft mogen ondervinden bracht hij zijnen
welgemeenden dank en hij uitte voor hen en voor de afdeeling de beste wenschen.

Hierna bracht de heer van Kempen de vergadering zijn dank voor den grooten steun
steeds ondervonden en droeg hij zijn functie in welgekozen woorden over aan collega
J. H. Hamers. Deze aanvaardde het voorzitterschap onder dank voor het in hem
gestelde vertrouwen. Hij hoopt steeds van dezelfde medewerking verzekerd te zijn
als zijn voorganger.

Doordat er nu een vacature is gekomen voor penningmeester werd na gehouden
stemming collega Stoot hiervoor verkozen.

Alvorens de nieuwe voorzitter tot de rondvraag overging wilde hij de meening
der vergadering hooren over een voorstel tot benoeming als eerelid van den heer
E. J. J. A. Quaedvlieg. Dit voorstel vond aanstonds algemeenen bijval, en onder
applaus werd deze bij acclamatie als zoodanig benoemd.

De heer Quaedvlieg dankte de vergadering allerhartelijkst voor deze eervolle
onderscheiding en noemde dit het mooiste cadeau dat men hem kon aanbieden.

Hierna werd de rondvraag afgehandeld, waarbij het pullorum-onderzoek ter
sprake kwam. Voorts kwamen er weer klachten over een verzekering-maatschappij,
die, buiten medeweten der practizeerende dierenartsen, patiënten behandelt of doet
behandelen. Het bestuur verzocht deze klachten schriftelijk in te dienen.

Na dank gebracht te hebben aan alle aanwezigen voor deze goed bezochte ver-
gadering, sloot de voorzitter, deze, waarna allen zich aan een diner vereenigden,
dat gegeven werd ten afscheid van onzen inspecteur.

Behalve 21 leden van de Afdeeling Noord-Brabant zijn aanwezig 19 introducé\'s,
terwijl het Hoofdbestuur wordt vertegenwoordigd door den Alg. Secretaris A. van
Heusden.

Alvorens de vergaderingpunten in bespreking komen wordt door Dr. Tausk
een uiteenzetting gegeven betreffende zijn onderzoekingen op het gebied der hor-
monentherapie, waarna een excursie plaats heeft naar de Laboratoria en fabrieken
van de firma „Organon". In drie groepen worden de aanwezigen rondgeleid, zoodat
de bereidingswijze van de Organon-preparaten door elk der aanwezigen duidelijk
gevolgd kan worden en een ieder na afloop der excursie uiterst voldaan is over de
buitengewoon overzichtelijke wijze waarop de uiteenzettingen en demonstraties
hebben plaats gehad. Na afloop der excursie wordt thee geserveerd, waarna de
leden van onze afdeeling, alsmede verschillende introducé\'s zich in een der zalen
van de Organonfabrieken vereenigen voor de verdere afwerking van de huishoudelijke
vergadering.

In verband met tijdnood wordt afgezien van voorlezing der notulen. Wegens
ongesteldheid van den penningmeester wordt de rekening en verantwoording van
beheer uitgesteld tot de volgende bijeenkomst.

Collega Snelting wordt met algemeene stemmen aangenomen als lid van onze
afdeeling, en door den voorzitter gecomplimenteerd. Een definitieve keuze voor
redactielid van het T. v. D. wordt door de afdeeling nog niet gedaan, alhoewel
G. v. D. Werf de afdeeling in overweging geeft om hiervoor wederom een Indisch
collega candidaat te doen stellen, daar toch ook Dr. Vrijburg als vertegenwoordiger
van de Ind. Collega\'s te beschouwen is.

Het Concept-Reglement voor diergeneeskundige Ziekenfondsen wordt na korte
bespreking aangehouden tot een volgende vergadering.

Niets meer aan de orde zijnde, sluit de voorzitter, na nogmaals een woord van
dank te hebben gericht tot Dr. Tausk voor zijn gastvrijheid en belangrijke uiteen-
zettingen, deze vergadering.

De eerstvolgende vergadering der afdeeling zal gehouden worden op Zater-
dag 11 Juni in het Landbouwhuis te Arnhem, des namiddags om één uur.
Als sprekers zullen op die vergadering optreden: Dr. R. H. van Gelder te
Amsterdam over „Veterinaire Luchtbescherming"; W. B. van der Burg te
Varsseveld over „Trichomonas Foetus". De Secretaris,

De 59e vergadering werd gehouden te Amsterdam op 24 Maart, in het Pharma-
cologisch Therapeutisch Laboratorium van Prof. Laqueur. Aanwezig waren 16
leden en 2 introducé\'s. De notulen der vorige verhgadering werden onveranderd
goedgekeurd.

Met algemeene stemmen werd aangenomen dat de leden van den Kring met
het tarief dat de Verzekering Maatschappij Mercurius te Amsterdam als honorarium
voor controleerend dierenarts voor die Mij. had vastgesteld, nml. ƒ 2.— voor het
eerste en ƒ 1.50 voor elk volgend bezoek, niet accoord kunnen gaan.

Een klacht van een cliënt van een der collega\'s die op de zwarte lijst was geplaatst
zal door den voorzitter worden onderzocht en afgewikkeld.

Besloten werd een ingekomen correspo ndentie van een collega met den Burge-
meester van \'s-Graveland, over het afmaken van honden door een leek met een
injectie van strychnine, welke strychnine hem door bemiddeling van den burgemeester
was verstrekt, door te zenden naar den Inspecteur van de Volksgezondheid.

Daarna verkreeg collega Dr. C. Postma het woord voor het houden van zijn voor-
dracht over „Tularaemie en Menschenpest". Spreker was tot zijn onderwerp ge-
komen, doordat hij in de literatuur herhaaldelijk de aandacht vond gevestigd op de
zeer groote overeenkomst tusschen beide ziekten. Naar aanleiding daarvan had
hij een onderzoek ingesteld of het mogelijk zou zijn, uit de zeer groote ervaring
omtrent de pest, gegevens te putten voor de uitbreiding en de kansen van de bestrij-
ding der tularaemie. Na een kort historisch overzicht over de pest werden achter-
eenvolgens de belangrijkste zaken omtrent de beide ziekten behandeld, waarbij
de nadruk werd gelegd op de epidemiologie, en met lichtbeelden toegelicht; speciaal
werd de aandacht — in woord en beeld — gevestigd op de talrijke diersoorten, die
gevoelig zijn voor de pest en de tularaemie, en op hun leefwijze, van belang voor de
kennis der verbreiding.

De ervaring met de pest stelt ons inderdaad in staat verschillende verschijnselen
bij de tularaemie te begrijpen, die door spreker werden beschreven ; er blijkt een ster-
ke steun te zijn voor hen die meenen dat maatregelen tegen import in vrije landen
noodig zijn. Spreker beeindigdc zijn voordracht met de aandacht te vestigen op de
dankbare taak, die de dierenartsen voor de bescherming van de volksgezond-
heid en der wildstand wacht, met een opwekking om het terrein der wildzickten
meer dan tol nu toe te beploegen.

In de pauze was Dr. Waterman zoo vriendelijk ons rond te leiden door het labo-
ratorium, waarbij ons een indruk werd gegeven van de uitstekende outillage en den
wetenschappelijken arbeid, die er wordt verricht.

In verband met het vergevorderde uur werd de rondvraag van de agenda afgevoerd
en sloot collega Folmer de bijeenkomst met een hartelijk woord van dank aan den
spreker voor zijn interessante voordracht.

Uit vergelijkende onderzoekingen, door meten van mond- en rectumtemperatuur
bij proefpersonen te Amsterdam en in Ned. Indië (bij dezelfde personen in Batavia
en in een bergstreek), is gebleken dat gemiddeld, overdag, bij normale leefwijze,
de lichaamstemperatuur in de tropen ongeveer 0,3° C. hooger is dan in gematigde
luchtstreken. Vr.

The Journal of Comparatiue Pathology and Therapeuties werd in 1888
opgericht door Sir John Mac Fadyean, den bekenden engelsen professor, en nog
steeds is Sir John de leider van dit uitstekende tijdschrift.

Het laatste nummer, Vol. L, No. 4, is nu verschenen als Jubileum-nummer,
ter eere van den stichter. Het is een boekwerk van 250 bladzijden, met portretten
van vele bekende figuren op ons gebied, en waarvoor vele vooraanstaande personen
uit Engeland en de Dominions, en uit het buitenland Prof. Leclainche, Dr. John
R. Mohler (U. S. Amerika), Prof. Ostertag en Prof. Schmaltz bijdragen schreven.

Voorwaar een zeldzaam gouden jubileum, waarbij tijdschrift en stichter nog steeds
met elkander verenigd zijn. Dat onze Engelse collega\'s hunnen „Grand Old Man"
nog maar lang mogen blijven behouden ! De Redactie.

9 en 10 April jl. te Gent gehouden, bracht de Voorzitter, prof. Licnac (Leiden),
in zijn openingsrede, met sympatieke bewoordingen, die van veel waardeering
getuigden, het vele goede in herinnering, dat wijlen Dr. H. J. M. Hoogland jaren
lang als Secretaris der Vereeniging heeft verricht.

Tot opvolgers van de overleden bestuursleden : v. Rijssel (Rotterdam) en Dr.
Hoogland (Utrecht) koos de vergadering : Rochat (den Haag) en prof. Krediet
(Utrecht).

In verband met het feit, dat de cijfers over het aantal slachtingen in het vierde
kwartaal van 1937 zijn verschenen en men dus nu kan nagaan hoe groot het aantal
slachtingen over het geheele jaar is geweest, geeft de „Vee- en Vleeschhandel" in
haar paaschnummer een beschouwing over het vleeschverbruik in ons land in 1937.
Aan deze beschouwing is het volgende ontleend :

Het totaal aantal runderslachtingen liep terug van 410.983 in 1936 tot 365.967
in 1937, alzoo een vermindering van ruim 11%. De vette kalveren daalden van 144.618
naar 130.882, terwijl ook de nuchtere kalveren een daling toonden van 650.292 naar
610.902. Hiertegenover vermeerdende het aantal slachtingen van de graskalveren
van 71.031 tot 78.015.

Het aantal varkensslachtingen was over 1937 eveneens weer lager dan over 1936 ;
het liep n.1. terug van 1.223.562 tot 1.200.754, wat betreft de gewone slachtingen,
terwijl de huisslachtingen eveneens daalden van 287.728 op 268.349. De slachtingen
van schapen gingen eveneens terug van 251.650 op 216.949. Daarentegen toonden
de paarden- en geitenslachtingen een stijging. Het totaal aantal paarden liep op
van 27.061 tot 32.260, en dat der geiten van 14.230 tot 21.771.

Uit het aantal slachtingen is door vermenigvuldiging met de gemiddelde slacht-
gewichten de vleeschconsumptie gedurende 1937 af te leiden, waarbij rekening
moet worden gehouden met het feit, dat nog een hoeveelheid buitenlandsch vleesch
wordt ingevoerd, terwijl daar tegenover staat, dat van binnenlandsche slachtingen
afkomstig spek uitgevoerd wordt. Hiermede moet de berekende vleeschconsumptie
dus verhoogd, resp. verlaagd worden. Het vleeschverbruik van rund- en kalfsvleesch
daalde van 1936 tot 1937 van 16,15 kg per hoofd tot 14,53 kg P^er hoofd ; een daling
van bijna 10%, en dit, merkt het blad op, terwijl in 1937 de crisisheffing van 10%
eerst gehalveerd werd (op 20 Augustus) en daarna werd afgeschaft (1 November).
Als oorzaak wordt aangegeven, dat in 1937 de inkoopprijzen van het slachtvee
aanzienlijk hooger waren dan in 1936.

van 21,59 kg per hoofd der bevolking tot 19,82 kg per hoofd in 1937; een teruggang
van 8,2%. Iets anders heeft zich het gebruik van paardenvleesch gedragen. De con-
sumptie van dit vleesch steeg van 0,91 tot 1,11 kg per hoofd ; een toeneming van
22%. Ten aanzien van de totale vleeschconsumptie is de toeneming van dit paarden-
vleeschverbruik echter niet doorslaggevend ; daarvoor is deze consumptie te gering,
vergeleken met die van rund- en varkensvleesch.

Tenslotte daalde het verbruik van schapenvleesch van 0,89 kg per hoofd tot 0,78 kg
een vermindering van 12%. Ook deze vermindering heeft echter niet veel invloed
op het totale vleeschverbruik.

Samenvattende komt men tot de conclusie, dat de totale vleeschconsumptie
(het blikvleesch niet mee gerekend) terugging van 39,54 kg per hoofd van bevolking
tot 36,25 kg per hoofd, een vermindering van 8,3%.

In het Vlaamsch Diergeneeskundig Tijdschrift, Jg. 7, No. 3, pg. 108, vond ik
afgedrukt het Ministrieele Besluit van 30 Oct. 1937, bevattende het Belgische Keu-
ringsregulatief. Zonder twijfel zal het vele collega\'s interesseeren. Dit M. B. bestaat
uit 2 bijlagen ; de eerste geeft aan de gevallen, waarin vleesch, vet, afval, enz. geheel
of gedeeltelijk dienen te worden afgekeurd, terwijl de tweede bijlage voorschriften
bevat omtrent de te gebruiken stempelmerken.

Hoofdstuk 1. Ziekten of afwijkingen, welke steeds de inbeslagneming
van het geheele dier voor gevolg hebben.

4.. Dieren, vergiftigd door giftstoffen als arseen, koper, loodbereidingen, carbol,
braaknoot, giftige planten, enz.

5. Dieren, aan de welke geneesmiddelen werden toegediend, die in het organisme
een abnormalen geur kunnen achterlaten : ammoniak, aether, terpentijnolie, kamfer,
duivelsdrek, strijkingen met mostaardolie, enz.

7. Pasgeboren dieren, wier navel nog niet volledig is toegegroeid en die in alle
opzichten niet onberispelijk mochten zijn (de keurder moet eene nauwkeurige lijk-
schouwing doen en, zelfs in geval van twijfel, in beslag nemen).

2. Septichaemie, of septichaemisch uitzicht of pyaemie (septichaemisch, koortsig,
vermoeid vleesch).

4. Uitmergeling (uitmergeling bestaat in geval van atrofie der spieren en afwezig-
heid van buiten- en niervet, met of zonder vloeibaar beendermerg).

5. Algemeene doorzijpeling van het bindweefsel, met of zonder transsudaten
in de natuurlijke holten.

g. Aanwezigheid van menigvuldige tumoren (gezwellen in spierweefsel, beenderen
of lymphklieren).

1. Miltvuur. 2. Boutvuur. 3. Runderpest. 4. Hondsdolheid of verdenking van honds-
dolheid, zooals bepaald in het reglement op de Veeartsen. Politie (K.B. van 20 Sept.
1883). 5. Kwadedroes. 6. Schaapspokken. 7. Gasoedeem. 8. Boosaardige katarrhaal
koorts bij het rund. 9. Koudvuur in één of meerdere organen. 10. Typheuze
aandoeningen bij het paard. 11. Petechiaal koorts. 12. Tetanus. 13. Algemeene
lymphadenie. 14. Polyarthritis bij jonge dieren. 15. a) Sept. pleuropneumonie

bij jonge dieren (indien er veranderingen aan het vleesch of aan de parenchy-
mateuse organen zijn waar te nemen), b) Infectieuze enteritis bij jonge dieren, c)
Oinphalophlebitis. 16. Trichinosis. 17. Algemeene straalschimmelziekte (actino-
phytose). 18. Algemeene botryomycose en aspergillose. 19. Acute baarmoeder-
ontsteking, volgend op het baren.

Hoofdstuk II. Ziekten of afwijkingen, welke niet steeds de inbeslagneming
van het geheele dier voor gevolg hebben.

a. Tuberculose, welke ook de uitgebreidheid ervan weze, bij een uitgemergeld
dier (zie bepaalde bij Hoofdstuk I, groep B, No. 4).

d. Acute miliaire tuberculose van dc long of van een der organen, die alleenlijk
via de groote circulatie kunnen geïnfecteerd worden (nieren, hersenvliezen, milt).

Acute miliaire tuberculose is gekenmerkt door talrijke, grauwe en doorschijnende
tuberkels, meestal ter grootte van een gierstzaadje.

f. Algemeene tuberculose in al de vleeschlymphklieren, welke ook het uitzicht
en de ouderdom der letsels wezen.

g. Afwijkingen in verschillende vleeschlymphklieren, die een recente infectie
kenmerken (zwelling of ontsteking, die met geen andere oorzaak in verband kan
worden gebracht).

Opmerkingen. De vleeschlymphklieren, vermeld onder de littera\'s ƒ en g zijn :
1. Voorkwartieren : boeg-, oksel- en bovenribklieren. 2. Achterkwartieren : knieholte-,
zitbeen- en liesplooiklieren.

Sterilisatie. In al de gevallen, vermeld onder de littera\'s c, d, e,f eng mag het vleesch,
na sterilisatie, voor de voeding goedgekeurd worden.

Wordt in beslag genomen elk specifiek aangetast orgaan, welke ook het uitzicht,
de omvang en de ouderdom van de letsels zijn.

Wordt in beslag genomen het orgaan, waarin tuberculeuze lymphklieren zich
voordoen, zelfs wanneer dit orgaan gezond schijnt.
Tuberculeuze letsels.

Bronchiaal en mediastinaalklieren. In beslagneming : long met mediastinaalvet en
thymus.

Mesenteriaalklieren. In beslagneming : Buikingewanden ; het darmscheilvet, van
de klieren ontdaan, mag na smelting verbruikt worden.

a. Afwijkingen, die een recente tbc. infectie kenmerken (zwelling of ontsteking).
In beslagneming : het overeenstemmend kwartier; tusschen de ge en 10e rib door-
klieven.

b. Tuberculeuze chronische afwijkingen (droge of weeke verkazing, verkalking,
inkapseling). In beslagneming : verwijdering van de aangetaste klieren (het kwartier
wordt goedgekeurd).

2. Plaatselijke ziekteprocessen in de beenderen, gewrichten of spierweefsel in één kwartier.
In beslagneming : Het overeenstemmend kwartier. Opmerking : tusschen 9e en 10e
rib doorklieven.

3. Plaatselijke ziekteprocessen in wervels of borstbeen. In belsagneming : De wervel
en de 2 aanpalende wervels of het borstbeen, volgens het geval.

Buikvlies : in beslagneming buikingewanden en middenrif (de lever mag goedge-
keurd worden indien de sereuze geen letsels toont. Het net, van het buikvlies ontdaan,
mag na smelting goedgekeurd worden.

Wordt in beslag genomen in geval van : t. Gortigheid bij het varken en het schaap.

a. Indien afwijkingen zich voordoen in het vleesch (waterzucht, verkleuring of
vermagering), welke ook het aantal of het uitzicht der parasieten weze.

c. Indien de parasieten als levend moeten beschouwd worden (de parasieten
zijn als levend te beschouwen, wanneer ze niet verkalkt zijn).

Opmerking : In de gevallen voorzien onder littera\'s b en c mag het vleesch goed-
gekeurd worden onder voorwaarde van sterilisatie in een autoclave.

III. Sarcosporidiose. Algeheele inbeslagneming, indien uitgebreide en ernstige letsels
in het vleesch waar te nemen zijn.

V. Vlekziekte, varkenspest, infecteiuze bronchopneumonie en enteritis bij het varken. In
beslagneming van het geheele dier. Het vleesch mag evenwel goedgekeurd worden
onder de uitdrukkelijke voorwaarde, dat de hierboven vermelde afwijkingen niet
ernstig zijn. \'t Is te zeggen, indien er geen gele verkleuring van het spek waar te
nemen is, of indien de ziekteprocessen slechts plaatselijk zijn en het vleesch een goed
uitzicht heeft. De aangetaste deelen worden in beslag genomen.

VI. Koliek, baarmoeder-, darm-, wijdloopige buikvliesontsteking, uierontsteking en ongevallen
in verband met het baren.

In beslagneming van het geheele dier, buiten de in het eerste hoofdstuk van dit
reglement voorziene gevallen van inbeslagneming:

2. indien het vleesch bij bact. onderzoek niet kiemvrij bevonden wordt of indien
het bact. onderzoek niet werd gedaan.

2. indien uitgebreide afwijkingen van het spierweefsel aangetroffen worden.
Buiten deze gevallen mag het vleesch goedgekeurd worden onder de uitdrukkelijke
voorwaarde, dat het geschikt wordt bevonden voor de voeding na een termijn
van 24 uren, zooals voorzien bij art. 17.

Indien de dood aan bloedstorting te wijten is en er geen andere reden van beslag-
neming bestaat, mag het vleesch goedgekeurd worden onder de uitdrukkelijke
voorwaarde, dat het geschikt wordt bevonden voor de voeding na een termijn
van 24 uren, zooals voorzien bij art. 17.

Worden in beslag genomen de deelen, organen of gedeelten van organen, die de
volgende afwijkingen vertoonen :

1. kneuzingen en verwondingen, abscessen, cysten, steenen, acute en chronische
letsels.

3. aanwezigheid van parasieten in parenchymateuse organen en sereusen (nema-
toden, leverbot, echinococcus, cysticercus, enz.). de Graaf.

Tagung der Fachtierärzte für die Bekämpfung der Aufzuchlkrank-
heiten. r. bis 5. September 1938 in Salzburg.

Eine grössere Zahl wertvoller Vorträge, deren Vermittlung für Österreich in
liebenswürdiger Weise Prof. Dr. David, Wien übernommen hat, ist bereits angemeldet.

Freitag, den 2. September, 9 bis 17 Uhr : Vorträge im grossen Saal des Residenz-
schlosses nach Begrüssung durch die Behörden. — 20 Uhr : Gemeinschaftliches
Abendessen.

Sonnabend, den 3. September, 9 bis 17 Uhr : Vorträge. — 17 Uhr : Berichtigung
des Hauses der Natur und anderer Sehenswürdigkeiten Salzburgs unter sachkundiger
Führung.

Sonntag, den 4. September : Abfahrt 7 Uhr. Lehrausflug ins Salzburger Zucht-
gebiet mit Fahrt auf der Grossglocknerstrasse. Leitung : Ingenieur Flucher, Saal-
felden, und Tierarzt Dr. Schubert, Radstadt, Nachtquartier in Zell a. See.

Montag, den 5. September: Abfahrt 8 Uhr. Lehrausflug ins Salzburger und
oberba/erische Zuchtgebiet. Leitung : Prof. Dr. Stock-Klausner, München. —
20 Uhr : Zwangloses Beisammensein in München.

Die Redeseit der Vortragenden muss auf 15 Minuten, die der Wechselredner
auf 2 bis 5 Minuten beschränkt werden.

Die Herren Kollegen des Auslandes, insbesondere die Teilnehmer des Internationalen
tierärztlichen Kongresses in gwich, sind höflichst eingeladen. Die Teilnahme der Damen
an den Besichtigungen und Ausflügen ist vorgesehen.

Vorträge sind bis zum 10 Mai beim Unterzeichneten anzumelden. Die Manuskripte
und Kurzberichte sind bis zum 15. August der Reichszentrale zu übersenden. Frühzeitige
Anmeldung zur Teilnahme ist ebenfalls sehr erwünscht. Die Vortragsfolge und
sonstige Einzelheiten werden später rechtzeitig bekanntgegeben.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan die
iJanuari niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 5348 eigenaars (bij 8079 eig.), waarvan in Groningen
bij 188 (210) eig. ; Friesland bij 417 (2233) eig. ; Drenthe bij 516 (368) eig. ; Over-
ijsel bij 389 (540) eig- ; Gelderland bij 1361 (816) eig. ; Utrecht bij 49 C¹\'²) eig. ;
Noordholland bij 87 (605) eig.; Zuidholland bij 115 (222) eig.; Zeeland bij 219
(647) eig.; Noordbrabant bij 1182 (1496) eig.; Limburg bij 825 (830) eigenaars.

Scabies (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap\'. 118 gevallen bij 14 eig. (574
bij 37 eig.), waarvan in Groningen 44 bij 2 eig. (44 bij 4 eig.) ; Friesland 30 bij 4
eig. (238 bij 16 eig.) ; Drenthe 2 bij 1 eig. (30 bij 1 eig.) ; Overijsel (4 bij 1 eig.) ;
Gelderland (122 bij 7 eig.) ; Utrecht 15 bij 3 eig. (39 bij 3 eig.) ; Noordholland
17 bij i eig. ; Zuidholland 10 bij 3 eig. (91, waarbij 1 paard, bij 4 eig.) ; Noord-
brabant (6 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 270 gevallen bij 10 eig. (1810 bij 101 eig.), waarvan in
Groningen (121 bij 3 eig.) ; Friesland (199 bij 15 eig.) ; Drenthe (10 bij 2 eig.) ;
Overijsel (15 bij 4 eig.) ; Geldeiland 14 bij 1 eig. (103 bij g eig.) ; Utrecht 90 bij
2 eig. (70 bij 5 eig.) ; Noordholland 106 bij 6 eig. (1048 bij 56 eig.) ; Zuidholland
(244 bij 7 eig.) ; Noordbrabant 60 bij i eigenaar.

Anthrax: 11 gevallen bij 6 eig., waarvan in Friesland 6 bij 2 eig.; Utrecht 1 ;
Noordholland 3 bij 2 eig. ; Noordbrabant 1 geval.

Varkenspest : 156 gevallen bij 18 eig. (466 bij 35 eig.), waarvan in Friesland 23 bij
4 eig. (124 bij 14 eig.) ; Drenthe 13 bij 3 eig. (3 bij 1 eig.) ; Overijsel (7 bij 2 eig.) ;
Gelderland 13 bij 1 eig. ; Utrecht 63 bij 4 eig. (51 bij 3 eig.) ; Noordholland (25 bij
2 eig.) ; Zuidholland (248 bij 10 eig.) ; Noordbrabant 44 bij 6 eig. (8 bij 3 eig.).

Verhuisd : J. E. Reichman, van Arnhem naar Steenderen (G.), in associatie met
A. F. Reichman.
,, L. P. de Vries, van Amersfoort naar Leiden, Morschweg 20.
,, L. P. de Vries, van Amersfoort naar Leiden, Morschweg 20.
,, S. Heimans, den Haag, naar Prins Mauritslaan 1, Tel. 557207.
,, Dr. C. A. van Dorssen, Paardenarts 2de kl. van Utrecht naar Ede (G.)
Stationsweg 64, tel. 765.

Hoewel er in den laatsten tijd in verschillende landen veel meer gewerkt wordt
op het gebied van de bestrijding van pluimveeziekten dan eenige jaren geleden,
spant Duitschland tegenwoordig wel de kroon en is verschillende landen ver vooruit.
Duitschland bezit thans een officieele gezondsheidsdienst voor pluimvee die geheel
in overleg met dierenartsen-specialisten is opgesteld en die ook geheel onder toezicht
der dierenartsen staat. Omtrent de inrichting van dezen dienst wil ik een en ander
vermelden. De naam is : „Geflügelgesundheitsdienst des Reichsnährstandes".
Deze Reichsnährstand is te vergelijken met een organisatie ter voedselvoorziening
van het rijk, welke onder leiding van den Minister van Landbouw, den „Reichs-
bauernführer" W. üarré werkt.

Uit de verschillende paragrafen van het dienstbesluit neem ik het volgende over :

§ i. Aan den pluimvee-gezondheidsdienst (P.G.D.) zijn alle officieel erkende
stamboek- en vermeerderingsbedrijven onderworpen. Hunne erkenning hangt af
van het feit dat zij de verplichtingen van den P.G.D. nakomen. (Ter toelichting
diene dat Duitschland evenals eenige andere landen (Canada, Denemarken e.a.)
een officieel pluimvee-stamboek bezit; ons land heeft dat niet).

§ 2. De leiding van den gezondheidsdienst berust bij den Rijksboercnleider
(Minister van Landbouw). Ter plaatse zorgen hiervoor de gewestelijke diergezond-
heids-bureaux of de leiders der instituten, die de secties verrichten.

§ 3. De dierenartsen hebben te allen tijde het recht de bij den dienst aangesloten
bedrijven te bezoeken. De eigenaars moeten hun in alle opzichten bij hun werk
hulp verleenen.

§ 4. De onkosten bedragen : 10 pfenning per hoen volgens de opgave van het
aantal dieren van 1 Nov. van elk jaar en £ pfenning per kuiken. Daaronder zijn ook
begrepen : de kosten der secties benevens het daaraan verbonden bacteriologisch,
histologisch en parasitologisch onderzoek, benevens het bezoek van den dierenarts
en het bloed aftappen en bloedonderzoek van 10 % der aanwezige dieren.

Voor elke veiling van hanen wordt op dc veilingplaatsen een gezondheidscontrole
en een bloedonderzoek verricht. Als bij het optreden van besmettelijke ziekten
diergeneeskundige maatregelen noodig zijn, dan moet de eigenaar de kosten dragen.
De keuze van den dierenarts is in dit geval vrij voor den eigenaar. (In Duitschland
worden bij gelegenheid van pluimvee- en landbouwtentoonstellingen veilingen
gehouden van stamboek-hanen. Deze prima dieren brengen flinke prijzen op. Ik
heb er in verschillende plaatsen van Duitschland verscheidene bijgewoond en altijd
trokken zij groote belangstelling van de pluimveehouders. Van te voren krijgt ieder
belangstellende een catalogus waarin elke haan nauwkeurig aangegeven wordt
met de uittreksels van het stamboek en tevens worden de te veilen hanen op de
tentoonstelling eerst in kooien vertoond).

§ 5- Bij eventueele verzuimen van een bedrijf waaruit verhooging van onkosten
voortspruit moet 4 Mark extra betaald worden. Dit geld wordt gebruikt tot steun
van bedrijven die door besmettelijke ziekten schade geleden hebben.

§ 6. De aangesloten bedrijven zijn verplicht gestorven dieren direct naar het
hun aangewezen instituut ter sectie op te zenden. Van gestorven kuikens moeten
tijdens den opfoktijd wekelijks steekprreven naar het instituut gezonden worden.

§ 7. Bij sterfte of verkoop moet dit geregistreerd worden in een apart register.
De sectie-verslagen moeten in een speciale map bewaard worden.

Schilden, die aanduiden dat men bij den gezondheidsdienst aangesloten is moeten
in verkoop-ruimten, broedruimten, hokken, enz. duidelijk zichtbaar opgehangen
worden.

§ 10. De aangesloten bedrijven mogen alleen reclame maken met hun aansluiting
na schriftelijke goedkeuring van het hoofd van den dienst in hun district.

§ 11. De aangesloten bedrijven moeten bij verkoop van dieren of broedeieren
den kooper een gedrukt formulier doen toekomen dat er op wijst dat bij sterfte der
dieren deze aan een bepaald instituut onderzocht moeten worden. (Dit formulier
is een groen gekleurde gelijmde strook waarop staat „Mijn bedrijf staat onder
toezicht van den gezondheidsdienst te....... Mochten er onder de van mij ge-
kochte dieren ziekten optreden, welke naar Uw meening reeds op mijn bedrijf

aanwezig waren, dan verzoek ik U die dieren te zenden aan het instituut te......

§ 5. De dieren moeten jaarlijks minstens eenmaal op Bac. pullorum onderzocht
worden. Dit moet voor oude dieren geschieden vóór 30 October en voor jonge
dieren vóór 15 April van het jaar na de geboorte. Alle positief reageerende dieren
moeten verwijderd worden. Ongeveer dezelfde bepalingen zijn uitgevaardigd voor
de bedrijfs-fokkers. Om een zooveel mogelijk uniforme uitvoering van den pluim-
veegezondheidsdienst te verkrijgen zijn van wege de verschillende instituten leer-
gangen voor dierenartsen georganiseerd. (Duitschland is in 20 districten verdeeld,
die allen hun eigen onderzoekingsinstituten hebben).

Aan alle personen die voor den dienst werken is opgedragen scherp op Mareksche
verlamming te letten. Door het voortdurend controleeren der secties krijgt men
spoedig een overzicht van de bedrijven waar pullorum en Mareksche verlamming
voorkomt.

Worden bij een gezondheidsinspectie zieke of verdachte dieren gevonden dan
moeten deze direct ter onderzoek opgezonden worden. Voor de verzending van
gestorven dieren zijn van wege den dienst zakken van zeer taai papier beschikbaar
gesteld, waarop het adres van het betreffende instituut gedrukt staat.

Men streeft er naar door middel van den P.G.D. alle bedrijven tegen diphtherie
te doen inenten tegen vastgestelde tarieven.

Sedert 1 April 1937 geschieden alle diensten van den P.G.D. geheel gratis. Van
wege den dienst worden van tijd tot tijd gedrukte formulieren met gegevens omtrent
bepaalde ziekten verspreid. Omtrent cholera en pest bestaan aparte maatregelen
die in aparte wetsartikels geregeld zijn.

Niet alleen de gezondheidsdienst in gecentraliseerd, ook het legwedstrijdwezen
arbeidt onder centrale leiding. Daardoor is het mogelijk dat de rapporten snel
vergelijkbaar zijn en leerzame algemeene overzichten geleverd kunnen worden.
Hoe het op dit gebied in Duitschland gesteld is zien wij uit het overzicht van Dr.
K. Taut te Berlijn :

Van 16 October 1936 tot 30 Sept. 1937 (350 dagen) hadden er in Duitschland
4 legwedstrijden plaats (Erding, Hamm, Krefeld, Metgethen) en 5 legcontröles
(Einach, EIbisbach, Gieszen, Langehagen, Proskau).

In totaal werden gecontroleerd 1918 hennen in 248 toornen (1 toom a 7 hennen,
in Einach en Gieszen 20 hennen).

De volgende rassen waren vertegenwoordigd. Wit Leghorns 8r.2%, Patrijs
Leghorns 10.8 %, Rhode Island reds 4.0%, Wit Wyandottes 2.5%, Zwarte
Rijnlanders 1.1%, gestreepte Plymouth Rocks 0.4%).

De voedering was voor alle hennen gelijk ; iedere hen kon beschikken over een
bodem-oppervlakte in de hokken van 0.37—0.80 m² en een uitloop oppervlakte
van 10—30 m².

Op de legwedstrijden werden de volgende legcijfers bereikt : Wit Leghorns 230.8 ei
van 58.2 gr gewicht ; Patrijs Leghorns 217.1 van 58.1 gram ; Rhode Islands 210.0
van 59.4 gr ; Wyandottes 172.8 van 59.8 gr : Rijnlanders 205.8 van 55.1 gr ; Plymouth
Rocks 202.4 ^van 61.6 g^r-

In April 1937 constateerde men de volgende gemiddelde gewichten : Wit Leg-
horns 1854 gr, Patrijs Leghorns 1928 gr, Rhode Islands 2543 gr, Wyandottes 2422 gr,
Rijnlanders 1788 gr, Plymouth Rocks 24.24 gr.

De sterfte bedroeg 12.6% van het totaal en wel : Wit Leghorns 12.5%, Patrijs
Leghorns 11.5%, Rhode Islands 15.6%, Wyandottes 14.3%, Rijnlanders 14.3%,
Plymouth Rocks 8%. Als doodsoorzaken golden vooral: leucaemia, ziekten der
leg- en spijsverteringsorganen. De beste toom legde gemiddeld 259.0 eieren van
65.04 gr gewicht (Wit Leghorns).

Bij vergelijking van het sterftepercentage met dat van andere landen zien wij
dat Duitschland daarin zeer gunstig staat. Dr. te Hennepe.

Zeeziekte is een syndroom bij den mensch veelvuldig waargenomen ; verder bij
paarden bij transporten over zee en bij honden tijdens autoritten.

De dood is er zeer zelden mee gemoeid ; aan land verdwijnen de verschijnselen.
Een enkele maal is het gezien na kalme zeereis en traden verschijnselen van zee-
ziekte op na de ontscheping.

In het experiment zijn bij konijn, kip en duif nooit verschijnselen ervan gezien.
Honden zijn bij nuchtere maag gevoelig. Gevoelig voor het lijden zijn varken,
schaap, paard ; het muildier is meer resistent, terwijl de kameel ongevoelig zou
zijn. St. Hilaire (i85g)zegt daaromtrent: „les chameaux ne seraient jamais atteints
parce qu\'ils se placent paralcllement au grand axe du navire et se tiennent les
jambes fortement écartées, annulant ainsi les effets du roulis par un balancement
en sens inverse de celui du bateau."

Parlier \') heeft in Revue vétérinaire 1936 het voorkomen van zeeziekte bij
de hond genoemd. Bij dit dier, zouden evenals bij de mensch, ook na ontscheping
de verschijnselen kunnen blijven voortbestaan.

Volgens Boheg (1925) „les sujets en état de vagotonie sont prédisposés au mal
de mer, tandis que les hypersympathicotoniques ont plus de chances de ne pas
être atteints par l\'état de mal oscillatoire, ou d\'être moins touchés, ce qui explique
bien les effets, empiriquement constatés, d\'une médication hypovagotonique (atro-
pine, belladone), ainsi que ceux d\'une thérapeutique excitante du sympathique
(adrénaline, caffeine, camphre, alcohol etc.).

Parlier beveelt aan bij zeeziekte atropine aan te wenden, nl. 2 mg intramus-
culair eventueel met 2 mg adrenaline.

Bij varkens, die het laatste voeder, in de gewone hoeveelheid en samenstelling,
4—5 uur vóór de slachting hadden gekregen, kreeg Blömer de volgende getallen :
maag en darmen met inhoud van 7,7—13,1 kg, gemiddeld 10,25 kg of 8,04% van
het levend gewicht. Gewicht van maaginhoud alleen 1,1—4,3 kg, of 1,76 % van het
levend gewicht. Gewicht van de darminhoud alleen 3,1—4,9 kg of 3,18% van het
levend gewicht. Zoowel het absolute als relatieve gewicht van de afzonderlijke
deelen was dus bij deze dieren verhoogd.

Werden overmatig groote hoeveelheden van het gewone voeder \'s avonds 8 uur ge-
geven, zoodat de dieren op den anderen morgen vroeg vóór het afleveren nog de resten
van het avondeten konden verteeren (de slachting had 12 uur na de avondvoedering
plaats), dan zag men de volgende getallen : Gewicht van maag en darmen met inhoud
8,05—13,1 kg of 8,23%. Gewicht van maaginhoud alleen 1,4—3,25 kg of 2,6%.
Gewicht van darminhoud alleen 3,35—4,71 kg of 4,36%.

Door een transport per as, dat 3—4 uur duurde, en 8 uur na de laatste normale
voedering begon, werd het verteringsproces slechts in geringe mate aangezet. Dien-
tengevolge toonden deze dieren, welke 12 uur na de laatste voedering werden ge-
slacht, slechts een geringen teruggang van het totale gewicht van maag en darmen
met inhoud.

Bij het wegen van de leege magen zag men nog variaties tot zelfs 400 gram, bij de
leege darmen (zonder mesenterium) zelfs tot 1600 gram. Het is daarom aan te bevelen
niet het totaal gewicht van maag en darmen met inhoud te bepalen, maar het ge-
wicht van de ingesta alleen.

Vindt men een gewicht van maag met inhoud van 5 pond of meer en ziel men bij
het openen van de magen in hoofdzaak onverteerd of half verteerd voeder, dan
is het waarschijnlijk dat deze varkens óf \'s morgens nog eenige uren voor de aflevering
voedsel hebben gehad, óf dat zij bij de laatste voedering overmatig zijn gevoederd,
zoodat men dan dergelijke varkens niet als z.g. nuchter afgeleverd kan beschouwen.

De ontdekking van Naegeli, dat koperen en zilveren munten, welke langeren tijd
in water liggen, de daarin aanwezige algen doen afsterven, werd voor het steriel
maken van drinkwater bruikbaar gemaakt.

Krause vervaardigde een sponsachtig zilver, het katadynzilver, dat in enkele
uren alle ziekteverwekkende bacteriën in water zou dooden, zonder dat een afwijking
in reuk of smaak optreedt. Het geeft aan het water een langere tijd aanwezige bac-
teriëndoodende werking. Om groote hoeveelheden water in korteren tijd te katadyni-
seeren bedient men zich van de electro-katadynmethode, waarbij het water langs
electrischen weg bij gering stroomverbruik met zilverionen wordt beladen.

Op het abattoir te Quedlinburg werd in 1934 bij de ijsfabriek zulk een katadyn-
apparaat ingebouwd. Dit apparaat is van veel nut gebleken. Het voordeel is dat aldus
een kiemvrij ijs wordt verkregen. Verder bestaat de mogelijkheid bij gebruik van
katadynwater een schimmeling van worsten te voorkomen, of althans sterk te ver-
minderen. Streuber t) heeft de methode ook gebruikt voor verbetering van niet
al te best bronwater. Deze verbetering bleek bijzonder te voldoen bij gebruik van dit
water voor de „Berieselungskondensator". Moest voordien deze condensator min-
stens i maal in de 4 weken worden gereinigd van de daarop groeiende wieren en algen,
nu was dit zelfs na 1 jaar niet noodig.

Streuber is ook van plan voor de slachtdoeken van de loonslachters een bak
met katadynwater beschikbaar te stellen in de runderhal. Verder werd nog door den
machinist beweerd, dat etterende wonden aan de handen van de halknechten, enz.,
welke vroeger zeer dikwijls voorkwamen, na het gebruik van katadynwater niet meer
voorkwamen.

\') Streuber. Das Katadynverfahren und seine praktische Auswirkung. (B.T.W. 1937,
Pg- 353)-

Het ontstaan van multipele spierbloedingen bij varkens, die elektrisch
zijn bedwelmd.

Hertha ¹) wijst er op, dat bij de elektrische bedwelming van varkens een sterke
contractie van de halsmuskulatuur plaats vindt, waardoor een buiging van de
halswervelkolom, een rekking van de halszenuwen en een verscheuring van de
perineurale bloedvaatjes kan optreden. Door onderzoekingen is nagegaan of deze
veranderingen op de bovenomschreven wijze inderdaad ontstaan kunnen. Allereerst
vond Hertha dat, als men de stroom laat inwerken op de zijvlakten en overige
deelen van het hoofd, in de nabijheid der hersenen, er geen spierbloedingen ontstaan.
Deze bloedingen worden derhalve niet door de hersenen direct opgewekt. Bij het
aanleggen van de elektroden meer halswaarts, achter de ooren en op het voorste
halsgedeelte op de grens van eerste en tweede halswervel, bij een doorstrooming
van i £ minuut, zag Hertha weer spierbloedingen langs de halswervels, in dia-
phragma en in achterste gedeelte van de dorsale halsmuskulatuur, waardoor werd
bewezen, dat deze spierbloedingen veroorzaakt werden door een elektrische prikkeling
van de in het orale halsgcdeelte liggende zenuwen, waarbij een mechanische prikke-
ling van de dilatatoren der kleinere en kleinste bloedvaatjes optreedt en dientengevolge
een verscheuring van deze bloedvaatjes.

Hjarre en Lilleengen ²) geven allereerst een litteratuuroverzicht over „idio-
patische" wasachtige degeneratie van skeletmusculatuur en myocard bij kalveren
(het z.g. wit vleesch) en vestigen er de aandacht op, dat van de vele theorieën, die
geopperd worden, er geen enkele een volledig aanneembare verklaring geeft van het
wezen dezer afwijking.

Dit z.g. wit vleesch ziet men het meest gedurenden de nawinter en in het voorjaar.
De frequentie wisselt al naar de verschillende oogstjaren en staat blijkbaar in verband
met kwalitatief slecht voeder. De veranderingen, zoowel in de skeletmuskulatuur
als in het myocard, openbaren zich in den vorm van een wasachtige degeneratie,
die dikwijls met een duidelijke dystrophische verkalking gepaard gaat. Bovendien
vindt men dikwijls haardvorming een fijndruppelige vervetting van de spieren, als-
mede atrophie. Ofschoon bepaalde spieren en spiergroepen opvallend dikwijls
veranderd zijn, kan men nauwelijks van een bepaalde localisatie van de veranderingen
spreken, want bijna elke spier van het lichaam schijnt te kunnen worden aangetast.

In al de gevallen, waarbij Hjarre en Lilleengen in de gelegenheid waren mi-
croscopische onderzoekingen te verrichten aan de tanden en het beenderstelsel
werden scheurbuikachlige veranderingen waargenomen.

Door voedering van voedermengsels, waarin C vitamine en ook G en B vitamine
ontbraken, gelukte het experimenteel bij kalveren spierveranderingen op te wekken,
welke zoowel macroscopisch als microscopisch geheel en al overeenstemden met de
spontane gevallen van z.g. wit vleesch. Bij al deze proefkalveren werden bovendien
ook scheurbuikverschijnselen aan tanden en beenderen aangetoond. In tegenstelling
met vroegere onderzoekers zijn schrijvers van meening, dat het rund tegenover het
C vitaminegchalte van het voeder niet refractair is. Kalveren tot op een ouderdom
van 2—3 maanden zijn voor C vitaminegebrek gevoelig, terwijl oudere runderen
meer resistent schijnen te zijn.

In overeenstemming met andere auteurs hebben schrijvers geen gevoeligheid
geconstateerd tegenover een gebrek aan B. vitamine.

¹Hertha. Die Entstehung multipler Blutungen in der Muskulatur von Schweinen, die
durch elektrischen Strom betäubt worden sind. (T. R. 42, 1936, 891).

²) Hjärre en Lilleengen. Wachsartige Muskeldegeneration im Anschlusz an C-Avita-
minose bei Kälbern. (Virchows Archiv f. Path. Anat. u. Physiol. 1936, Bd. 297, pg. 565).

De teleangiectasiën of vlekkige capillairectasiën ziet men vooral in levers van het
rund (en ook kalf), en worden, volgens Schote \'), bij uitzondering ook wel aan-
getroffen bij den mensch, schaap, paard, kat, kip en hond.

Bij het rund komt deze afwijking gemiddeld in 7,6% der gevallen voor, zoowel
bij mannelijke als vrouwelijke dieren. Het begin van het duidelijke lijden vindt men
bij ongeveer i jaar oude dieren, in meer duidelijken vorm bij middelmatig oude dieren
en daarna in uitgebreidheid toenemende bij nog oudere dieren. Volgens Schote
zijn de runderen, waarbij men de afwijking vindt, doorgaans in goeden voedings-
toestand. Hij vond verder nog, dat 6,8% der dieren bovendien nog leed aan disto-
matosis en cyrrhosis der lever. Ziekteverschijnselen toonden de dieren verder niet
Buiten de eigenlijke haardjes waren de levers geheel normaal van aspect.

Bij 25% der gevallen zag men in de haardjes een duidelijke vermeerdering der
leukocyten. Het gelukte hem niet schimmels of bacteriën, primaire veranderingen
van de levercellen of afwijkingen aan de bloedvaten bij de haardjes waar te nemen.
Wel zag hij bij toeneming van de grootte der haardjes meer bindweefselvorming.
De milten der zelfde dieren toonden een geheel normaal aspect. Volgens Schote
hebben de teleangiectatische haarden een spoelachtigen vorm. Zij liggen meestal in
een relatief vaatarm gedeelte der lever, terwijl in het bereik der haardjes de grootte
en het aantal der levereilandjes veranderd zijn. Schote merkt tenslotte nog op,
dat de thans bestaande theoriën over de oorzaak dezer afwijking niet bevredigen.

Zijn z.g. vleeschvergiftigers of Bangbacillen de oorzaak van witte vlek-
nieren bij het kalf?

De in het instituut voor vleeschhygiëne van de Veeartsenijkundige Hoogeschool
te Weenen door Wiidik ¹) uitgevoerde onderzoekingen brachten aan het licht, dat
noch de z.g. Vleeschvergiftigers noch de Bangbacillen als veroorzakers van de
z.g. witte vleknieren bij het kalf kunnen worden aangemerkt.

Ook de colibacillen, die naar verhouding vrij dikwijls worden gevonden (door
Wiidik in 32,2% in de nieren en in 30% in de nierlymphklieren) zouden niet als
oorzaak kunnen worden beschouwd, want evenzoo dikwijls of nog veelvuldiger
zijn deze organen volkomen steriel (n.1. in 50% der nieren en ₃o% der nierlymph-
klieren). Wiidik vermeldt daarbij nog, dat bovengenoemde getallen zeer zeker
nog hooger zouden zijn, als slechts versch materiaal was onderzocht.

De onderzoekingen van Wiidik wijzen er dus op, dat een zuiver toxisch insult
san de nieren als oorzaak van de vleknieren moet worden opgevat.

Voor de vleeschhygiëne zijn deze resultaten daarom van zoo\'n groote beteekenis,
omdat zij steun geven aan de opvatting, dat het vinden van witte vleknieren slechts
dan aanleiding behoeft te geven tot een bacteriologisch vlecschonderzoek, als bij
de levende keuring is gebleken, dat het dier een algemeen zieken indruk heeft gemaakt.
Dus niet het waarnemen van de vleknieren op zich zelf, maar juist de zieke indruk
van het dier geeft de noodzaak aan voor het instellen van een nader bacteriologisch
vleeschonderzoek. de Graaf.

¹) W 11 ink. C her das Vorkommen von Fleischvergiftern und Abortus-Bang-Bakterien in
Fällen von weiszer Fleckniere des Kalbes. (Wien Tierarzt. Mtsschr. 1937, Heft 12 — Ref.
Z. f. Fl. u. M. 1937, Jg. 47, pg. 462).

In een duidelijk en zeer lezenswaardig artikel heeft de bekende Deensche abortus-
onderzoeker Thomson *) voor de Vlaamsche collega\'s een overzicht gegeven der
Brucella-groep. Achtereenvolgens worden de infecties die Brucella melitensis, Bru-
cella abortus, Brucella suis bij de verschillende dieren en den mensch kunnen ver-
oorzaken besproken, waarna een resumé wordt gegeven van de onderlinge verschillen
der vertegenwoordigers uit deze groep.

In een volgend artikel ¹) geeft hij een beeld van het gevaar dat speciaal de practi-
seerende dierenartsen dreigt, van de zijde van de bacil van Bang. Hij behandelt
de drie volgende onderwerpen :

a. Onderzoek naar de aanwezigheid van verborgen Brucella-infecties bij dieren-
artsen en bij personen die een verwant beroep uitoefenen.

Het was aan Kristensen gebleken dat in Denemarken bij den mensch zeer veel
gevallen van febris undulans voorkomen ; hij noemt zelfs getallen van 500—600
gevallen per jaar. Men zou bij den dierenarts uit hoofde van zijn beroep dan ook
zeer vele gevallen verwachten, dit valt echter eenigszins mee.

Thomson heeft in de allereerste plaats een onderzoek bij den praktiseerenden dieren-
arts ingesteld naar het voorkomen van antistoffen in het bloed. Bij de oudere collega\'s
vond hij voor het overgroote deel wel complementbindende antilichamen in vrij
geringe mate, echter veel minder agglutininen. Bij geen dezer dierenartsen waren
in vroegere jaren ziekteverschijnselen waargenomen die op febris undulans zouden
wijzen. Ook bij jongere collega\'s, die J—1 jaar in de praktijk geweest waren, werden
reeds veel positieve serologische reacties gevonden, zonder waarneembare ziekte-
verschijnselen.

De besmetting geschiedt dus blijkbaar al heel spoedig in de praktijk en wel vooral
door contact, d. w. z. bij verlossingen, het verwijderen van secundinae, enz. Dit
klopt ook wat onderzoekingen bij andere groepen van personen, b.v. het personeel
en de eigenaren van sterk geïnfecteerde stallen toonen veelal serologische reacties.
Melkers en zoogenaamde melkproevers, die alleen met melk in contact komen, daar-
entegen hebben een laag reactiepercentage evenals ook b.v. de keuringsveeartsen.

Volgens Thomson duiden deze betrekkelijk zwakke serologische reacties op het
bestaan van een meer of minder duidelijke immuniteit, ontstaan na een latente
infectie zonder symptomen.

In overeenstemming hiermee is ook het feit dat febris undulans in Denemarken
nooit is waargenomen bij oudere collega\'s, daar deze alle wel meer of minder immun
zijn. Trouwens bij personen, die aan febris undulans hebben geleden en als immun
beschouwd worden, ziet men op den duur ook het antilichamen-gehalte dalen tot
een niveau als bij bovenbedoelde personen, waarna het constant blijft.

Sinds 1929 zijn in Denemarken met zekerheid 23 gevallen van februs undulans
waargenomen bij dierenartsen. Hierbij was één geval waar de ziekte 9 jaar na afloop
der studie optrad ; in alle andere gevallen binnen 2 jaar na afloop der studie, zelfs
een paar maal nog tijdens de studie.

Opmerkelijk is, dat voor 1925 in Denemarken geen gevallen van febris undulans
voorgekomen schijnen te zijn, daar ook uit de ziektegeschiedenissen geen gevallen
zijn op te diepen. Sinds dien tijd zou dus in Denemarken naast het bovine type van
de abortusbacil ook een bovine-humane type voorkomen, evenals indertijd in Dene-

marken ook plotseling een brucella suis werd waargenomen, ongevoelig voor het
rund.

Tegenwoordig worden de a.s. dierenartsen, die de runderpraktijk in wenschen te
gaan, systematisch tegen Brucella Bang geënt.

Bovendien wordt bij dierenartsen vaak waargenomen de z.g. brucella-uitslag,
een huidaandoening op de armen verschijnend als haarwortelpuistjes met etter-
builtjes en necrosevorming. Deze uitslag treedt op 3—12 uur na een verlossing of
secundinae-verwijdering en geneest weer spontaan na enkele of meer dagen. De
brucella-uitslag kan vaak recidiveeren en gedurende een bepaald jaargetij den
dierenarts in zijn werk zeer belemmeren. Zij gaat soms met koorts gepaard en is
op te vatten als een allergische reactie veroorzaakt door de eitiwtstoffen van Br. Bang
bij gesensibiliseerde personen. Meestal treedt zij dan ook op in de latere praktijkjaren
nadat een latente infectie is doorstaan. Het vooraf goed invetten en het naderhand
goed desinfecteeren der armen kan veelal dit verschijnsel voorkomen.

CorrON en Buck hebben de laatste jaren in Amerika het enten met hun „Strain
19" aanbevolen. Deze stam zou avirulent of althans zeer matig virulent zijn. De
virulentie hiervan wordt bepaald door een bepaalde hoeveelheid van de cultuur
in te spuiten bij een serie cavia\'s. Worden virulente bacillen ingespoten dan treden
na verloop van enkele weken uitgebreide veranderingen van lever en milt op,
terwijl het bloedserum een zeer hooge agglutinatie-titer geeft. Strain 19 daarentegen
geeft zeer weinig veranderingen bij de cavia en ook de agglutinatie-titer van het
bloed stijgt minder hoog. Het begrip avirulent wil dus zeggen minder virulent voor
de cavia hetgeen volgens Gotton en Buck parallel met de virulentie voor het rund
zou loopen.

Haring \') heeft met deze entstof in een groot bedrijf sedert 1933 proeven genomen.
In het eerste jaar werden 24 dieren op den leeftijd van 7—30 maanden, in de latere
jaren 69 op den leeftijd van 4—13 maanden geënt. Toevalligerwijze bleken later

3 dezer jonge dieren op het moment der enting drachtig geweest te zijn, alle 3 kalfden
echter op tijd en scheidden geen smetstof uit. Als proef werden ook enkele oudere
dieren midden in de lactatie geënt; de melkgift bleef ongeveer 10 dagen verlaagd.
Het schijnt dat in Amerika sommige practici ook drachtige koeien met deze levende
entstof inspuiten. De schrijver had echter in een andere proef dergelijke dieren wel
degelijk zien verwerpen, terwijl groote hoeveelheden smetstof werden uitgescheiden!
Deze enting is bij drachtige koeien dus zeker niet ongevaarlijk.

Het resultaat der enting in dit proefbedrijf is zeer fraai te noemen; hoewel het
contact met het overige vee niet werd gemeden kwamen in de geënte groep slechts

4 abortus-gevallen voor (totaal afgekalfd 90). In geen der 4 gevallen konden abortus-
bacillen worden aangetoond.

Bij twee andere dieren werden abortusbacillen waargenomen en wel in één geval
in het vaginaalslijm na de partus, in het andere geval in de melk. In beide gevallen
betrof het virulente abortusbacillen en dus geen Strain 19 zegt Haring. (Deze bewe-
ring kunnen wij zonder meer niet onderschrijven, daar mocht Strain 19 al door het
runderlichaam gaan, vgl. enting bij drachtig vee, dan zal deze stam zeer zeker ook
niet meer te onderscheiden zijn van een gewone virulente stam. Ref.).

Bij de van ouds nog op het bedrijf zijnde dieren waren vele die al deze jaren nog
steeds de bacillen via de melk uitscheidden, maar die nu door de gunstige resultaten
bij de jongere dieren, uit het bedrijf verwijderd konden worden.

De abortusbacil heeft als praedilectieplaats de drachtige uterus en de uier. Het
is gebleken, dat somtijds de bacillen ook in verschillende lymphklieren kunnen voor-

komen. De niet-drachtige uterus is vrij resistent tegen infectie met abortusbacillen.
Vrij spoedig na de partus (als regel binnen de 3 weken) verdwijnen zij uit de uterus,
hoewel er ook waarnemingen zijn dat de abortusbacil nog na maanden in de mucosa
of submucosa werd gevonden, hoewel van uitscheiding wel geen sprake zal zijn (vol-
gens Titch maximaal tot 4 weken na de partus).

Fitch, Boyd en Bishop ¹) hebben nu nagegaan in hoeverre drachtige koeien die
met abortus-BANC zijn besmet, de smetstof tijdens de drachtigheid uitscheiden. Van
58 besmette koeien is geregeld het vaginaalslijm onderzocht (inspuiting bij cavia)
en wel vaker naarmate het tijdstip van de partus naderde. Van de 58 dieren ver-
wierpen 12 tengevolge van de infectie met Brucella Bang. Van de 46 andere dieren
bevatten de secundinae van 9 dieren eveneens abortusbacillen m. a. w. 20 % der
positief agglutineerende koeien, die op tijd kalfden, scheidden de smetstof tijdens
de partus uit.

Tijdens de drachtigheid werd bij 7 monsters vaginaalslijm een positieve bevinding
gedaan en wel 5 maal 24—48 uren voor de partus of abortus, wanneer er al een
beginnende ontsluiting was, en tweemaal 21 en 25 dagen voor de partus. Bij deze
laatste twee dieren kon de bevinding later niet weer bevestigd worden, zoodat de
schrijvers hier miswijzing niet uitgesloten achten.

Van de 58 positief agglutineerende dieren werd bij 20 een infectie van de drachtige
uterus geconstateerd, terwijl bij 44 dieren die op tijd kalfden er 34 (77 %) waren die
abortusbacillen met de melk uitscheidden.

Het blijkt wel, dat zoolang het cervixkanaal gesloten is, bij drachtige dieren geen
smetstofuitscheiding via de vagina plaats heeft.

Bij schapen en geiten kan een besmettelijk verwerpen heerschen veroorzaakt door
de brucella melitensis (verwekker maltakoorts bij den mensch). Ook hier is evenals
bij de Brucella-BANG-infectie van het rund het verwerpende dier de groote smet-
stofbron. Dieren, die een paar maanden geleden geaborteerd hebben, besmetten als
regel vrije dieren niet, hetgeen Pérès ²) met enkele proefnemingen en waarnemingen
uit de praktijk bevestigde. Bij zijn onderzoekingen gaat hij af op het intradermale
onderzoek, de uitkomsten van de bloedserum-agglutinatic worden buiten beschou-
wing gelaten. Wel kan langen tijd de smetstof via de uier worden uitgescheiden.
Het houden van deze dieren vormt derhalve toch wel een gevaar voor de kudde.

Aan het Veeartsenijkundig onderzoekingsinstituut te Hannover werd bij de lang-
zame agglutinatie-methode in vele gevallen een aspecifieke uitvlokking waargenomen,
die van de specifieke agglutinatie zeer moeilijk was te onderscheiden. Het bleek
GLasser ³) dat zij veroorzaakt werd door groei in de agglutinatiebuisjes van sporen-
vormende bacillen uit de mesentericus-subtilus groep. Deze bacillen of hun sporen
die veel in het stalvuil voorkomen, werden ook in een deel der ingezonden bloed-
monsters gevonden. Het mengsel serum phys. zoutopl. is nu bij 37⁰ C. een gunstige
voedingsbodem. Doordat aan dit mengsel een druppel geconcentreerd antigeen
wordt toegevoegd, bevat het geen voldoende carbol om de groei dezer bacillente
beletten. Toevoeging van chinosol in verdunning 1 : 10.000 aan de phys. zoutopl.
belemmerde de groei.

Indien men, zooals meestal gebruikelijk is, het antigeen voor het gebruik klaar
in voorraad heeft, d. w. z. in de juiste concentratie en geconserveerd met 0.5 %
carbol, zal dit verschijnsel niet optreden door de groei-belemmerende werking van
het carbol. P. Sjollfma.

²) G. PérEs. Observations sur la ccntagiosité de Ia Mélitococcie. Revue de Med. Vet.
Tome XC, Jan. 1938, pg. 39.

³) Glasser. Eine Fehlerquelle der Langsamagglutinationsmethode bei der Bangkrankheit
und ihre Abstellung. Deutsche Tierartztl. Wochenschr. 1938, No. 2, pg. 23.

Aylwi.n Richardson vermeldt twee gevallen van infectie met Brucella abortus
(bij den mens) waarbij prontosil-behandeling gunstige resultaten gaf, met snelle
temperatuurdaling.

Eerste geval : 2 maal daags 0,6 gram inwendig, en eenmaal daags intramusculair
5 cc. van een 5 % oplossing-gedurende 4 dagen ; tweede geval : 3 maal daags 0,6
gram inwendig, en om de andere dag een inspuiting, gedurende 6 dagen.

Dit verslag treft men aan in dezelfde Mededeelingen en Verslagen van den Land-
bouw als dat van den Veeartsenijk. Dienst.

Het vangt aan met eenige mededeelingen over het serum tegen de Weil \'sche ziekte
van den hond, welk serum op aandrang van Prof. Klarenbeek thans door de R.S.1.
voor de praktijk wordt bereid. De hiertoe benoodigde cultures zijn uit het laboratorium
van Prof. Schüffner verkregen. De immunisatie wordt begonnen met een injectie
van 2j cm³ avirulente cultuur tot tenslotte 40 cm³ virulente cultuur van leptospiren,
zoowel de klassieke Weil-sche als de Leptospira canicola, gekweekt uit verschillende
ziektegevallen van mensch en hond, wordt ingespoten. De resultaten van het serum,
mits zoo vroegtijdig mogelijk aangewend, zijn zeer goed.

Op vele plaatsen zijn gevallen van varkenspest voorgekomen. Meenende, dat
hun varkens aan vlekziekte leden en zonder den behandelenden veearts mededeeling
te doen van de vage verschijnselen, die de dieren toonden, lieten de eigenaren de
varkens inspuiten tegen vlekziekte, waarop enkele dagen later duidelijk de ver-
schijnselen van pest te voorschijn kwamen.

In het Verslagjaar is ook begonnen met de bereiding van formclvaccin ter inenting
tegen houtvuur, ofschoon Dr. Lourens van meening is, dat hiermede geen betere
resultaten zullen worden verkregen dan met het filtraat. Zijn meening, dat de immu-
niteit wordt verkregen niet dank zij de daarin aanwezige doode sporen, maar door
de aggressinen of toxinen, wordt bevestigd door de latere onderzoekingen van Mason
uit Onderstepoort.

Als oorzaak eener sterfte onder apen van een diergaarde werd een bepaalde worm
gevonden ; verder werden onderzoekingen gedaan over het verband tusschen de
kleur van de iris der oogen bij kippen en de Marek\'sche verlamming. De goudgele
iriskleur van sommige kippcnrassen (witte Leghorns, Barnevelders en Rhode Islands)
hangt samen met de voeding (carotinen) ; na de legperiode verdwijnen de pigmenten
uit de snavel en de loopbeenen en verbleekt ook de kleur der oogen ; na den rui
herstelt zich deze kleur. Is door ziekte (coccidiosis b.v.) het vermogen om de kleur-
stoffen uit het voedsel op te nemen, verminderd, dan krijgen de dieren dus bleeke
oogen, waarvan de spieren echter normaal werken en de pupillen rond blijven.
Bij de Marek\'sche verlamming ziet men echter naast de grijze verkleuring een
onregelmatige vorm der pupillen, die niet of onvoldoende reageeren. Men mag
echter op dit verschijnselen alleen nooit tot bedoelde verlamming concludeeren of
tot een of andere bepaalde oogziekte.

Na een „In Memoriam" gewijd aan Ir. Boersma, die 31 jaar de Rijksserum-
inrichting heeft gediend, komen wij aan de bekende lijst der afgeleverde sera met de
beoordeeling hunner werking en het overzicht van het onderzoek van zieke en
doode dieren, organen enz.

Bij 4 kalveren in Friesland met rachitis werd een uitvoerig onderzoek ingesteld
van voedsel, drinkwater, bloed en urine. De rachitische verschijnselen zijn tenslotte
toegeschreven aan te hoog phosphorzuurgehalte van het meel bij een tekort aan
overige mineralen naast een te hooge zuurgraad van het drinkwater (pH 4).

In Zeeuwsch-Vlaanderen zijn een 5-tal volwassen paarden en eenige runderen
vermoedelijk gestorven aan strongylosis ; alleen bij het laatste paard kon door
sectie dit worden bewezen.

Gevallen van de acetonurie bij hoogdrachtige schapen, zooals die door mij is beschre-
ven, afkomstig uit Friesland, werden bestudeerd, waarbij men tot dezelfde conclusies
als ik kwam, nl. dat een intraveneuze Ca.₂Cl.₂ MgCl₂ oplossing niets hielp, doch het
einde verhaastte. Het voedsel bestond uit erwtenstroo, bieten en lijnzaad. Fr werd
gedacht, dat hiermee de dieren te intensief werden gevoed en daarom werd ver-
andering van voedsel voorgeschreven : melk, hooi en weidegras. Dat hiervan een
gunstige werking werd gezien, acht ik niet bewezen door het feit, dat zieke dieren
na den partus snel genazen (want dat ziet men spontaan ook steeds), maar wel
daardoor dat 8 zieke dieren klinisch genazen vóórdat de lammeren geboren waren.
M. i. kunnen wij voorshands niets anders tegen de ziekte doen, dan prophylactisch
te werken door een karige voeding de laatste weken voor de partus te verstrekken.

Uitvoerig wordt besproken de in 1936 voor het eerst toegepaste inspuiting tegen
varkenspest met formolvaccin, de bereiding van dit vaccin en de „beweerde" ge-
varen, die eraan verbonden zouden zijn door de mogelijkheid van ontstaan van
anaerobe-infecties. Deze infecties hebben plaats gehad ; vermoed wordt op verschil-
lende gronden, dat zij ontstaan zijn tijdens of kort na de inenting, terwijl moeilijk
kan worden aangenomen, dat verzwakte anaërobe bacteriën in het afgeleverde
vaccin aanwezig zijn geweest. De genomen proeven met restanten van de entstof,
door welker inspuiting ongelukken zouden zijn voorgekomen, hebben ook de aan-
wezigheid van dergelijke anaerobe bacteriën niet kunnen bewijzen.

Een voorloopige mededeeling wordt gedaan over een onderzoek naar de onvrucht-
baarheid van zeugen en beeren en het verwerpen van zeugen in Gelderland.
De agglutinaties, die verricht zijn met bloed van 16 zeugen en 1 beer, tegenover
Br. Bang, verliepen negatief. Het sperma van de beer was afwijkend, in hoofdzaak
bestaande uit een harde klonterige zaadblaasjes-inhoud met sporadisch niet of
slecht bewegende spermatozoiden daartusschen. Na wegneming van een testikel
bleek deze niet normaal te zijn : de tunica vag. comm. was verdikt, tusschen deze
en de testis bevond zich veel helder sereus vocht. Er was geen scheiding meer te
zien tusschen bal, bijbal en zaadstreng ; in bal en bijbal weinig spermatozoiden,
waarvan de meeste gedegenereerd; de tusschencellen domineerden bij histologisch
onderzoek op vele plaatsen sterk ten opzichte van de kiemcellen, ofschoon van een
eigenlijke atrophie van het kiemweefsel niet kon worden gesproken.

Later is sectie gedaan op den beer. De andere testikel was volkomen gelijk aan
de eerste ; de zaadblaasjes waren sterk vergroot en zeer dikwandig (lengte 27.5 cm,
breedte 8 cm). Bacteriologisch onderzoek negatief. Experimenten, met 2 gezonde
zeugen genomen, wijzen erop dat de onvruchtbare beer bij den coïtus een infectieus
agens overbracht, dat aanleiding gaf tot onvruchtbaarheid : het agens zelf is echter
niet nader bekend geworden.

De uterus van een onvruchtbare zeug was uiterlijk normaal, echter bij aanvoelen
te rigide en toonde microscopisch het beeld, zooals Wester dit heeft opgemerkt
bij de metritis chronica cystica van het rund.

Van de bijenziekten werden de acariosis en Nosema in verschillende deelen van
ons land waargenomen. Met succes kan de acariasis bestreden worden door de
Frow\'sche behandeling (laten verdampen van een mengsel van 1 deel safrol, 2 deelen
benzine en 2 deelen nitrobenzol gedurende 7 dagen in nauwkeurig afgepaste hoe-
veelheid) .

Veel wordt den laatsten tijd gedacht aan vergiftiging der bijen door de verschillende
stoffen, welke toegepast worden ter bestrijding van plantenziekten (derris, arsenicum,
kofier). Het bleek dat bijen zeer gevoelig zijn voor derris en rotenon. Voor men
echter een bijensterfte aan bovengenomende oorzaken toeschrijft, moet men wel
alle omstandigheden in aanmerking nemen.

Dr. Reeser publiceert een onderzoek over een uitvlokkingsreactie voor de
onderkenning van abortus bij runderen, vooral ingesteld, omdat aan de alge-
meen toegepaste agglutinatie het groote bezwaar kleeft, dat er geen overeenstemming
bestaat betreffende de vraag, wanneer de reactie positief en wanneer negatief be-
schouwd moet worden.

De een noemt een verdunning van 1:20 reeds positief, een ander eerst een van 1:200.
Het viel mij bij het literatuuroverzicht ten dezen op, dat Reeser wel de meening
weergeeft van een 20-tal buitenlandsche onderzoekers, maar onvermeld laat hetgeen
verschillende landgenooten over deze agglutinatie hebben gepubliceerd en op
wier oordeel men ten dezen toch ook zeker prijs stelt.

Juist om naast de dus niet altijd goed te interpreteeren agglutinatie een andere
reactie mogelijk te kunnen uitvoeren, heeft R. de uitvlokkingsreactie (die Fransche
onderzoekers met veel succes hebben uitgewerkt, vooral voor de onderkenning van
syphilis, en die door Julien en Laurent toegepast werd bij Maltakoorts van mensen
en dier) nagegaan bij runderen, welker serum of in een verdunning van 1 : 100 of
hooger een positieve abortus-agglutinatie gaf, of in een lagere verdunning of geen
agglutinatie gaf. Van elke groep zijn 25 dieren gebruikt. Helaas moet R. tot de con-
clusie komen dat de uitvlokkingsreactie van Duiarric als aanvulling naast de
andere reacties voor de onderkenning van abortus, niet is aan te bevelen.

In totaal werden 45 drinkwatermonsters onderzocht, waarvan er 28 moesten worden
afgekeurd.

Ter onderzoek op tuberculose werden ingezonden 7888 sputummonsters, 1347
uiersecreta en i25monsters uterussecretum, met resp. 9.2 %, 7.7 % en 6 J % positieve
bevinding. In aanmerking nemende dat alleen bij de Rijks-tuberculose-bestrijding in
hetzelfde jaar 51.212 reactiedieren zijn gevonden, dat daarbij toch zeker nog een
groot aantal positief reageerende dieren gevoegd moet worden van andere be-
strijdingsorganisaties, verder een aantal koeien uit de gewone praktijk, verdacht
van tuberculose, dat slechts weinige collega\'s zelf het sputum onderzoeken, buiten
Friesland hoofdzakelijk de R.S.I. het onderzoek verricht, kom ik tot de con-
clusie, dat aan de eisch, die ik meen te mogen stellen aan een goed klinisch onder-
zoek, in de verste verte niet wordt voldaan. Men behoort van alle reactie-dieren
(met of zonder longverschijnselen) sputum te verzamelen of in ieder geval trachten
te verzamelen (en het lukt ons tenminste in 60% der gevallen). Dan zal men ver-
schillende open lijders, die geen enkele afwijking van longen, ademhalingsfrequentie,
voedingstoestand etc. toonen, nog op het spoor komen.

Een aantal monsters (^ 600) moest wederom worden afgekeurd als ongeschikt
voor het onderzoek. Het schijnt, dat het nog niet algemeen bekend is, welke fouten
men moet vermijden bij het opzenden van se- en excreta. Och, heeren, kijk nog
eens uw aanteekeningen van de klinische diagnostiek na en houdt u verder aan de
reeds zoo vaak meegedeelde voorschriften der R.S.I. !

Belangrijk, uit een diagnostisch oogpunt, is het verslag van het onderzoek van een
15-tal longen, waarbij de uitslag van het sputurn-onderzoek positief was, maar bij
de slachting in de longen geen of geringe afwijkingen werden gevonden of afwijkingen,
die niet aan tuberculose deden denken.

Het materiaal werd macroscopisch en microscopisch bekeken, het bronchiaal-
\'secretum resp. inhoud van een haard zoowel microscopisch als door cavia-enting
op tuberkelbacillen onderzocht. Ga ik de verschillende gevallen na, dan vind ik,
dat van dé 15 longen er 9 zijn, waarin toch tuberculose te vinden was, terwijl bij
slechts 6 van tuberculose geen sprake was. Hier zijn dus waarschijnlijk zuurvaste
saprophyten in het spel geweest.

Over de paratuberculose zijn door de R.S.I. de onderzoekingen in 1936 voort-
gezet. Van 5 aangekochte paratuberculeuse runderen gingen er 3 onder de bekende
klinische verschijnselen te gronde. De 2 andere, aangekocht resp. 20 Maart en
24 Mei 1936, herstelden zich in enkele maanden en waren aan het eind van het jaar
goed bevleeschd. Om den anderen dag werden de faeces onderzocht ; er blijkt uit

dit rapport hoe sterk het aantal uitgescheiden bacteriën kan wisselen. „De waar-
nemingen bevestigen het feit, dat deze middelen van onderzoek slechts een bepaalde
waarde hebben".

Het kweeken van de bacillen op de voedingsbodem van Sauton met en zonder
phleumextracten is voortgezet. De groei is goed en regelmatig. Er zijn een aantal
Johninen bereid, die gecontroleerd zijn op aan paratuberculose lijdende runderen.
Ook zag men bij inspuiting van gezond vee enkele dieren op sommige Johninen
reageeren. De waarde van de Johninisatie wordt belangrijk geacht, maar zij is nog
niet geheel volledig. Enkele verdachte veebeslagen uit de praktijk zijn ook onderzocht,
in totaal 8 bedrijven. Vier runderen uit deze beslagen, die positief hadden gereageerd,
bleken later bij sectie te lijden aan paratuberculose. Het zal nog langen tijd moeten
duren voor men voldoende ervaring heeft om de waarde der johninisatie goed te
kunnen bepalen. Ook men het vaccin van Rinjard zijn een 6-tal runderen ingespoten.
Resultaat is nog niet bekend, kan ook eerst na langen tijd beoordeeld worden.

Het zijn inderdaad belangrijke gegevens, die langzamerhand op deze wijze worden
verkregen. De hoop, dat zij er toe mede mogen werken, dat spoedig ten opzichte van
deze ziekte wettelijke maatregelen worden genomen. Z\'j zijn m. i. mogelijk en noodig.

Het lactologisch-biologisch onderzoek, hoe interessant ook sommige uitkomsten ervan
zijn, leent zich niet voor een verkorte weergave. Voor het onderzoek op aceton wordt
aanbevolen de methode van Frommer ; ioo cc. melk wordt gedestilleerd en 15 cc.
distallaat opgevangen. De reacties van Liebf.n en Gunning bleken niet specifiek
te zijn voor aceton ; zij werden positief b.v. in het destillaat van melk, die geënt
was met melkzuurbacteriën, colibacillen of bac. fluorec. liq., terwijl de Frommersche
reactie negatief was.

Het toxicologisch onderzoek (164 inzendingen), alsmede het onderzoek van voeder-
middelen dient de hierbij geïnteresseerde ook in originale na te zien.

De Reactie van ons Tijdschrift achtte het wenschelijk, beide verslagen uitgebreid
weer te geven. Ik persoonlijk meende, dat zulks niet noodig was, omdat ik dacht,
dat iedere collega de verslagen toegezonden krijgt en er dus zelf uit kan halen, wat
hem interesseert. Het ware nuttig de meening van de lezers van ons Tijdschrift te
leeren kennen, want monnikenwerk te doen is niet prettig. In ieder geval beveel ik
met nadruk deze verslagen in de belangstelling aan, want zij bevatten voor ieder
op zijn gebied veel interessants. Beijers.

De giftigheid berust op een secreet dat in de verschillende huidklieren, maar
vooral (bij sommige soorten uitsluitend) in de parotis-klieren gevormd wordt.
Radsma drukte bij de javaanse padde-soort „bufo melanostrictus" de parotis-
klieren met een pincet uit; hij kreeg per pad ongeveer 100 mg geelwit secreet;
met maagsonde bracht hij 10 cc 0,35 % oplossing daarvan in de maag van een
kat; na 20 minuten trad braken op, verder sufheid, speekselsecretie, ook de vol-
gende dag ; 37 mg secreet subcutaan bij een kat ingespoten had na ruim een uur
de dood ten gevolge onder tonische en clonische krampen.

Vulpian toonde in 1856 aan, dat het gif van europeese padden een digitalis-
achtige werking heeft.

Windaus en Chen vonden in het secreet van sommige padden ook nog andere
stoffen met een werking op die van adrenaline gelijkend. Het chineese geneesmiddel
„Ch\'ansa" wordt uit padde-secreet bereid. Vr.

Mit 82 Abbildungen, Verlag M. en H. Schaper, Hannover 1938. Prijs geb.
R.M. 5.—.

In dit boekje van 92 bladzijden beschrijft Prof. Götzf. uit Hannover de moderne
embryotomie met behulp van het toestel van Thygesen, bij paarden en runderen,
terwijl ook alles wat aan de embryotomie vooraf gaat, zooals ligging, locale anaes-
thesie en narcose besproken worden. Götze acht het aanbevelenswaardig met het
embryotoom van Thygesen naar zich toe, of dwars op de lengte-as van het toestel
te zagen. Hij ontraadt lengtesneden naar voren ermede te maken. De wijze waarop
het embryotoom onder verschillende omstandigheden gebruikt kan worden is dui-
delijk beschreven en wordt bovendien in den regel door goed uitgevoerde foto\'s
toegelicht. De illustratie van het geheel met 82 afbeeldingen is uitstekend verzorgd.
Opmerkelijk is het dat Götze er zoo tegen opziet zaagsneden naar voren toe met
het embryotoom te maken, terwijl dit hier te lande, (b.v. bij een achterbeen in
stuitligging), gaarne en met succes wordt toegepast. Voor vrij ingewikkelde sneden
gaat Götze niet opzijde. Hoewel ik mij zeker niet met alle beschreven methoden
kan vereenigen, heb ik toch het boekje met zeer veel genoegen gelezen en mijns
inziens voorziet het in een behoefte. De Hollandsche dierenartsen wordt het ter
lezing aanbevolen. v. d. Kaay.

Speciaal volgens de Timmermans\' methode, door Ir. j. Timmermans, Rijksveeteelt-
consulent.

De auteur beschrijft een methode voor het inkuilen van een mengsel van eiwitrijk
en eiwitarm groenvoer (in plaats van eiwitarm groenvoer event. suiker of melasse).

De methode berust voor een groot deel op een aantal eigen proeven en hoewel
ik persoonlijk ervaring over deze wijze van inkuilen mis, moedigt de beschrijving
tot het nemen van een proef aan.

Er heerscht op het gebied van inkuilen eenige verwarring ; de methode Timmer-
mans heeft uit een voedertechnisch oogpunt het voordeel dat extra mineralen niet
aan het vee verstrekt behoeven te worden daar geen anorganische zuren bij het
inkuilen worden gebezigd.

(Het boekje, bedoeld voor landbouwers en landbouwcursussen wordt uitgegeven
bij de Zuid-Ned. Drukkerij, St. Jorisstraat 37, \'s Hertogenbosch. Prijs ƒ 0.20. Bij
bestelling van meer exemplaren tegelijk, aanmerkelijke reductie). v. d. Pl.

De lijst van officieele personen, instellingen en vercenigingcn op Land- en Tuin-
bouwgebied is dezer dagen verschenen, als uitgave van het Dept. van Economische
Zaken.

Dit onmisbare Adresboek voor iedereen die namen of adressen op genoemde gebieden
zoekt, behoeft geen extra-aanbeveling. Vermoedelijk is deze uitgave bij de meeste
collega\'s bekend ; zoo niet dan zal aanschaffing hun niet berouwen.

Kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur, gehouden op
Zaterdag 30 April 1938, des morgens om 10.15 \'ⁿ Hotel Terminus te Utrecht.

Na een kort woord van welkom van den voorzitter, Prof. Dr. H. Schornagel,
werd overgegaan tot de behandeling van de notulen van de vergadering van 19
Februari 1938 ; in aansluiting hieraan werden door het Dagelijksch Bestuur ver-
schillende mededeelingen gedaan, die hieronder nader zullen worden vermeld.

1. een dankbetuiging van de Familie Quadekker te Nijmegen voor de deelneming
betoond bij het overlijden van hun Vader, Dr. E. A. L. Quadekker ;

2e. een dankbetuiging van collega W. ten Hoopen te Haren voor de belangstelling
betoond bij zijn 25-jarige ambtsvervulling ;

3. een dankbetuiging van Dr. H. C. F. L. Warnecke te den Haag voor de belang-
stelling ondervonden bij de herdenking van zijn 25-jarig dienst-jubileum ;

4. een dankbetuiging van Prof. Dr. B. Sjollema te Utrecht voor de blijken van
belangstelling ontvangen bij gelegenheid van zijn 70sten verjaardag ;

5. een dankbetuiging van collega H. A. Kroes te Groningen voor de vriendelijke
attentie ter gelegenheid van zijn 8osten verjaardag ;

6. een schrijven van collega J. P. van der Slooten te Utrecht, waarin deze mede-
deelde zich gaarne beschikbaar te stellen voor de vertegenwoordiging van de Maat-
schappij in het bestuur van het Nederlandsch Congres voor Openbare Gezondheids-
regeling ;

7. een schrijven van den secretaris-penningmeester van dc Prof. Dr. 1). A. de
JoNG-stichting aangevende het financieel verslag van de Stichting over het jaar 1937.
Hieruit bleek, dat de inkomsten hebben bedragen ƒ 1256.26, de uitgaven ƒ 1043.32
en dat het bezit van de stichting op 31 December 1937, met inbegrip van het kapitaal
aan effecten, nominaal groot ƒ17.500.—, bedroeg ƒ 18.048.85;

8. een mededeeling van de beheerders van de Prof. Dr. D. A. de jong-stichting
over het beschikbaar stellen van gelden, ten einde de uitvoering mogelijk te maken
van een onderzoek, behoorende tot het gebied der vergelijkende ziektekunde. Mede-
deeling van de voorwaarden was reeds geschied in het Tijdschrift voor Diergenees-
kunde van 15 Maart j.1. blz. 301 ;

9. een schrijven van den Diergeneeskundigen Kring Amsterdam, bij welk schrijven
eenige bijlagen waren gevoegd in verband met een met den Centralen Raad gevoerde
correspondentie over het feit, dat door een N.V. over het door haar in den handel
gebracht honden-krachtvoeder brochures werden uitgegeven en etiketten gebruikt
werden, waarop voorkwam de naam van een dierenarts, ten onrechte voorafgegaan
door den Doctorstitel.

Het resultaat van de gevoerde correspondentie was, dat door de N.V. werd toe-
gezegd het woord ,,Dr." te zeilen vervangen door „dierenarts" ; zoolang echter de
bestaande etiketten in voorraad waren wilden zij die blijven gebruiken; bij ver-
nieuwing zou daar echter verandering in gebracht worden. Met dit laatste kon de
Kring zich niet vereenigen; gemeend werd dat de verspreiding der misleidende
etiketten onmiddellijk gestaakt moest worden.

Omdat deze aangelegenheid door den Kring van groot belang geacht werd, werd
daarvan mededeeling gedaan aan het Hoofdbestuur.

10. een schrijven van dc afd. Overijssel d.d. 12 Maart 1938 naar aanleiding van
het van het H.B. ontvangen schrijven aangaande het gebruik maken van een druppe-
laar bij de tuberculose-bestrijding, waarover mededeeling gedaan is in het kort
verslag van de vorige vergadering van het H.B. (Tijdschrift van 15 April 1938,
blz. 411).

De afdeeling verzocht aan het H.B. om aan den Heer Directeur van den Veeartse-
nijkundigen Dienst voor te stellen over te willen gaan tot het benoemen van een

commissie van twee of drie personen, die de toestanden en wijze van werken bij de
tuberculose-bestrijding in Overijssel komen bestudeeren en ditzelfde zouden doen
in de provincie N. Brabant.

De afdeeling verwachtte dan, dat zij de commissieleden ter plaatse hun motieven
beter kunnen toelichten en hen kunnen overtuigen, dat voor hen in dit stadium der
bestrijding een druppelaar onmisbaar is.

Het H.B. meende, dat er geen aanleiding was, om aan het verzoek van de afdeeling
te voldoen ; het was bekend dat er reeds een bespreking had plaats gehad tusschen
den Heer Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst, den Heer Inspecteur
P. J. \'t Hooft en enkele leden van de afdeeling ; ook is het voldoende bekend, dat
de omstandigheden in de provincie Overijssel, zoowel wat betreft de hoegrootheid van
de stallen als de toestanden van de wegen, zeker niet slechter waren dan in de pro-
vincies Gelderland en N.-Brabant, waar de bestrijding geschiedt zonder dat er van
de hulp van een druppelaar gebruik gemaakt wordt.

11. In een reeds vroeger ingekomen schrijven van de afd. Overijssel was een
klacht ingebracht over een dierenarts in die provincie, die zich zou schuldig maken
aan het in een winkel ter verkoop stellen van geneesmiddelen.

Door den betrokken collega werd medegedeeld, dat door hem in dien winkel geen
andere geneesmiddelen voor verkoop beschikbaar werden gesteld dan levertraan,
vitakalk en wormcapsules, geneesmiddelen die ook door het H.B. toegelaten worden
voor verkoop aan leekcn ; bovendien was op verzoek van het D.B. door den afgevaar-
digde van de afd. Overijssel, Dr. J. Buitenhuis, daarbij vergezeld door collega Th.
van der Weerd, ter plaatse een onderzoek hierover ingesteld, bij welk onderzoek
geen niet-toelaatbare toestanden werden aangetroffen.

Het H.B. beschouwde dan ook deze aangelegenheid, die reeds eenigen tijd han-
gende was, hiermede afgedaan.

12. Van de commissie voor onderzoek en bestrijding der kwakzalverij was een
schrijven ingekomen, waarin enkele wenschen naar voren werden gebracht; o.a.
werd aan het H.B. verzocht zich zoo spoedig mogelijk met de Dagelijksche Besturen
der 3 Centrale Landbouworganisaties in verbinding te stellen in verband met de
wenschen, uitgesproken door de commissie in haar in 1934 uitgebrachte rapport,
welk rapport daarop in een algemeene vergadering der Mij. was aangenomen.

Aan dit verzoek was door het D.B. reeds gevolg gegeven. Nadat door voorzitter
en secretaris van de Mij. een voorbereidende bespreking had plaats gehad met den
voorzitter van die Dag. Besturen, den Heer J. L. Nysinc.h te de Wijk, ontving het
D.B. der Mij. een uitnoodiging tot bijwonen van een gecombineerde vergadering
van de Dag. Besturen der 3 C.L.O. en van het Dag. Bestuur van den Algerneenen
Nederlandschen Zuivclbond, op 27 April j.1. te den Haag.

Voor deze bijeenkomst was door die Dag. Besturen een agenda vastgesteld. Het
eerste punt dat in bespreking werd gebracht was het voorstel tot instellen van een
commissie van advies in zake het Veeartsenijkundig Staatstoezicht, bedoeld bij art. 20
(Titel III) van het Kon. Besluit van 25 April 1922, Stb. 219, ter uitvoering van art. 2
der Veewet.

Bij dit punt was een toelichting gevoegd, waarin gewezen werd op de mogelijkheid
tot tijdelijke benoeming van een dergelijke commissie, terwijl gemeend werd, dat het
beter zou zijn, dat die commissie permanent werd ingesteld. Deze commissie zou
dan op geregelde tijden besprekingen kunnen houden over verschillende zaken de
Veewet betreffende, in welk verband werden genoemd de varkenspest, de sarcoptes-
schurft bij runderen, de bestrijding der tuberculose, de mastitis, de abortus, de
ongebreidelde handel in sera en entstoffen en de bestrijding der kwakzalverij.

Op die gecombineerde vergadering werd door den voorzitter der Mij. medege-
deeld, dat hij deze zaak, alvorens daarover een beslissing te nemen, eerst wilde be-
spreken in een vergadering van het H.B., opdat dit daarover zijn meening zou kunnen
zeggen.

Na uitvoerige besprekingen in het H.B. werd besloten aan den secretaris van de
besturen der 3 C.L.O. te berichten, dat het H.B. van meening was, dat het niet

gewenscht was, een dergelijke commissie samen te stellen, omdat gevreesd werd dat
die commissie zich zou gaan ontwikkelen tot een commissie van toezicht in plaats
van tot een commissie van advies, en dat het gevaar bestond dat hierdoor de autori-
teit van de betrokken instanties zou worden geschaad, wat niet in het belang werd
geacht van den Veeartsenijkundigen Dienst.

Wel kon het H.B. zich vereenigen met het instellen van een niet-officieele commissie,
waarvan de leden werden aangewezen door de Centrale Landbouworganisaties, den
Algemeenen Nederlandschen Zuivelbond en de Maatschappij voor Diergeneeskunde,
welke commissie in voorkomende gevallen den Directeur-Generaal van den Land-
bouw eventueel den Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst zou kunnen wij-
zen op volgens die commissie bestaande verkeerde toestanden.

Als tweede punt op de agenda der gecombineerde vergadering stond vermeld
een bespreking over de plaats van het mond- en klauwzeerinstituut. Als toelichting
was hierbij gegeven, dat de vraag naar voren kwam of het niet gewenscht zou zijn
dat er directe samenwerking werd werd tot stand gebracht tusschen dat Instituut
en de Universiteitsaboratoria te Utrecht, waardoor de arbeid vruchtbaarder en
de kosten wellicht minder zouden zijn.

Het H.B. bleek van meening, dat het Staatsveeartsenijkundig onderzoekings-
instituut, dat zich ten doel stelt bestudeering van verschillende heerschende veeziekten
o.a. ook van mond- en klauwzeer, ter concentratie van personeele en materieele
belangen, alsook uit een algemeen wetenschappelijk oogpunt, behoort gevestigd te
worden te Utrecht op de terreinen van de Faculteit voor Veeartsenijkunde.

Het H.B. beschikte echter niet over voldoende gegevens om te kunnen beoordeelen
of het gewenscht is, dat het onderdeel van het Instituut, dat zich bezig houdt met
de bestudeering van het mond- en klauwzeer, mede op die terreinen gevestigd moet
worden. Met name beschikte het H.B. niet over voldoende gegevens om zich een
oordeel te kunnen vormen over het mogelijke gevaar van besmetting van dieren,
welke aan de klinieken ter behandeling werden aangeboden.

Als derde punt van de agenda van de gecombineerde vergadering stond aangege-
ven de bespreking van de bestrijding der rundertuberculose, in hoofdzaak wat be-
treft het al of niet toestaan van het gebruik van een druppelaar bij die bestrijding.

Dit punt was voorgesteld, omdat gemeend werd dat bij de uitbreiding die deze
bestrijding zal krijgen, wanneer door de Regeering een hoogere subsidie zal worden
beschikbaar gesteld, de dierenartsen niet in staat zullen zijn zonder hulp het onder-
zoek goed en op tijd te kunnen doen ; men meende dus door het instellen van een
druppelaar de werkzaamheden van den dierenarts te kunnen verlichten. Zouden er
voldoende dierenartsen zijn om die bestrijding in zijn geheel te kunnen verrichten,
dan was men er van overtuigd, dat deze uitvoering van de bestrijding verre te ver-
kiezen was.

De voorzitter van de Mij. had op die vergadering medegedeeld, dat onze Mij.
om verschillende redenen afwijzend staat tegenover den druppelaar. Voor het oogen-
blik wordt er nog nergens, behalve dan in Twente, behoefte gevoeld aan de hulp
van een druppelaar ; dat die bestrijding dit jaar zoo ongeregeld verloopen en
op verschillende plaatsen te laat begonnen is, moet geheel geschreven worden op
rekening van het heerschende mond- en klauwzeer, een abnormale omstandigheid
dus.

Zou echter door sterke uitbreiding van de bestrijding in de toekomst blijken, dat
de dierenartsen die bestrijding zonder hulp niet zouden kunnen verrichten, dan
zou de Mij. zonder twijfel willen medewerken tot het aanstellen van personen, die
voor dat indruppelen zouden worden aangewezen. Dit zouden dan echter geen wille-
keurige personen mogen zijn, maar alleen die, welke daarvoor zouden worden opge-
leid en daarvoor door bepaalde instanties zouden worden aangewezen.

In verband met enkele op die vergadering gedane mededeelingen over gevallen
van laakbare wijze van uitvoering der bestrijding, werd door den voorzitter gevraagd
om mededeeling van gevallen en de namen van dierenartsen, welke de bestrijding

in discrediet dreigen te brengen. Door het H.B. werd besloten een schrijven aan de
afdeelingen te richten, waarin gewezen werd op de noodzakelijkheid om die be-
strijding zoo volledig en zoo nauwkeurig mogelijk te verrichten.

Verder was door de commissie voor onderzoek en bestrijding der kwakzalverij
gewezen op de noodzakelijkheid maatregelen te nemen tegenover die dierenartsen,
niet-leden van de Mij., die geneesmiddelen, sera en entstoffen leveren aan leeken.
Zij verzocht dan ook aan het H.B. te willen voorstellen een bindend besluit voor de
leden van de Mij., in welk besluit maatregelen tegen die dierenartsen worden vast-
gesteld.

Daar het bovendien het H.B. gebleken was, dat het niettegenstaande ons bestaand
bindend besluit in zake de levering van sera en entstoffen, voor leden van de Mij.
toch nog mogelijk was medewerking te verleenen aan personen of zaken, die sera
en entstoffen leveren aan leeken, werd door het H.B. besloten tot het ontwerpen van
een bindend besluit, waarmede getracht zal worden tegen beide aangelegenheden
op te treden.

Voor kennisname van dit ontwerp bindend besluit en de daarbij gegeven toe-
lichting wordt verwezen naar het Tijdschrift van 15 Mei j.1., blz. 521.

Ten slotte werd door de commissie gewezen op de mogelijkheid voor leeken om
door hen ingezonden ziekte-materiaal, wat betreft pluimvee en konijnen, gratis
en buiten een dierenarts om te doen onderzoeken aan de Rijksseruminrichting te
Rotterdam. De commissie meende, dat doordat de resultaten van die onderzoekingen
rechtstreeks aan de leeken werden medegedeeld, de dierenartsen daarbij feitelijk
werden uitgeschakeld, de R.S.I. optrad als concurrent van de dierenartsen en de
kwakzalverij in de hand gewerkt werd.

De commissie zou daarom gaarne zien, dat het H.B. zich met den Directeur van
den Veeartsenijkundigen Dienst in verbinding zou stellen, om te trachten een zoo-
danige regeling te krijgen, dat de resultaten van de onderzoekingen alleen werden
medegedeeld aan een te voren door den inzender aangewezen dierenarts, bij wien
dan die resultaten vernomen kunnen worden.

Hierop werd medegedeeld, dat het D.B. op 2 Maart te Zwolle een bespreking
had gehad met de commissie voor de Code, naar aanleiding van de door leden van
het H.B. en van den Centralen Raad gemaakte opmerkingen op het oorspronkelijk
ontwerp van de commissie. Na die bespreking werd door de commissie medegedeeld,
dat zij besloten had het oorspronkelijk ontwerp te herzien in verband met de
door het D.B. in de vergadering uitgesproken wenschen ; in verband met werkzaam-
heden van een lid der commissie zou het echter een paar maanden duren, voor het
nieuwe ontwerp zou worden ingediend.

• Zooals reeds in het vorig verslag was medegedeeld, zou getracht worden deel te
nemen aan de in Juli te houden Nederlandsche Landbouwweek te Wageningen.

Besloten is dat voor onze Mij. een tweetal voordrachten zullen worden gehouden
op 8 Juli a.s. en wel een door Dr. H. S. Frenkel over het mond- en klauwzeervraag-
stuk en daarna door Prof. Dr. G. M. van der Peank over erfelijkheid en ziekten.
Deze beide voordrachten zullen een morgen vullen, terwijl des middags door de
Zoötechnische vereeniging een tweetal voordrachten worden gegeven o.a. een door
Prof. Dr. D. L. Bakker. Nadere bijzonderheden zullen nog opgenomen worden in
ons Tijdschrift van 15 Juni a.s.

Aangaande de veterinaire luchtbescherming werd medegedeeld, dat een paat
dagen na de vorige vergadering een schrijven ingekomen is van den Minister
van Binnenlandsche Zaken, waarin deze mededeelde met waardeering kennis ge-
nomen te hebben van de belangstelling, die door onze Mij. aan het vraagstuk aan-
gaande de luchtbescherming in verband met de diergeneeskunde werd betoond.
Daar er nog geen voorschriften bestonden over het aandeel, dat de diergeneeskunde
in de luchtbescherming zou kunnen hebben, achtte de Minister het met den Inspec-
teur voor de Bescherming van de Bevolking tegen luchtaanvallen, noodzakelijk,
dat voor de veterinaire luchtbescherming, in het bijzonder met het oog op de be-

scherming van den veestapel, richtlijnen werden vastgesteld. In overleg met den
Minister van Economische Zaken had de Minister goedkeuring gehecht aan het
voorstel van genoemden Inspecteur om voor het vaststellen van richtlijnen een
huishoudelijke commissie te benoemen, waarbij dan ook van den steun en de voor-
lichting van onze Mij. een dankbaar gebruik zou kunnen worden gemaakt.

De Minister zou het daarom op prijs stellen te mogen vernemen of op onze mede-
werking zou mogen worden gerekend door b.v. een of meer deskundigen aan te wijzen,
die van bedoelde commissie deel uit zullen maken. In die commissie zou ook zitting
nemen een vertegenwoordiger van den Veeartsenijkundigen Dienst, waarvoor was
aangewezen de adjunct-directeur, de Heer E. J. A. A. Quaedvlieg. Verder werd
verzocht ons voor verdere regeling rechtstreeks in verbinding te willen stellen met
genoemden Inspecteur voor de bescherming van de Bevolking tegen luchtaanvallen.

Na gehouden bespreking van den voorzitter der Mij. met genoemden inspecteur
werden door het D.B. als leden der commissie verzocht de dierenartsen Dr. S.
Ferwerda te Harlingen, Dr. R. H. van Gelder te Amsterdam, Dr. J. G. C. van
Vloten te Utrecht en M. Karsemeyer te Nieuwveen, die zich daarvoor bereid
verklaard hebben.

Een eerste vergadering van die commissie heeft plaats gehad op 25 April j.1.;
daarbij bleek dat de Inspecteur van meening was, dat voor het afwerken van de vast
te stellen richtlijnen ongeveer een io-tal vergaderingen noodig zouden zijn; ook
was uit een mededeeling van den Inspecteur gebleken, dat de onkosten, verbonden
aan een vergadering van een huishoudelijke commissie betaald zouden worden door
belanghebbende, niet door het Rijk.

Aangezien wij echter niet direct belanghebbende zijn, maar de te nemen maat-
regelen genomen worden ter bescherming van den veestapel en dus een algemeen
belang zijn, meende het H.B. dat het onbillijk zou zijn de reis- en verblijfkosten
van de door de Mij. aangewezen leden te doen betalen door onze Mij. Besloten
werd dan ook, onder verwijzing naar het hierboven medegedeelde, zich hierover
te wenden tol den Minister van Binnenlandsche Zaken.

1\'er voorziening in de vacature, die op 1 Juli a.s. ontstaat door het bedanken
van Dr. A. Vrijburg als lid van de Redactie van het Tijdschrift voor Diergenees-
kunde, werd als zoodanig benoemd Dr. C. Bubbf.rman te Schiedam.

Als afgevaardigde van de Mij. naar het in Augustus te Zürich te houden 13de
Internationaal Veeartsen ij kundig Congres werd aangewezen dc voorzitter, Prof.
Dr. H. Schornagel, terwijl bij eventueele verhindering als diens plaatsvervanger
werd aangewezen de ondervoorzitter, Dr. C. Brands,

Van het lid J. H. ten Thijk was ingekomen de verklaring, dat hij had onderzocht
de rekening en verantwoording van het finantieele beheer van het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde, jaargang 1937 en van het Diergeneeskundig Jaarboekje, jaargang
1938 en dat hij daarbij alles in orde bevonden had.

Namens de afd. Utrecht was door de leden van het bestuur Dr. J. A. Beyers en
B. L. Leopold nagezien de Jaarrekening en de balans van de Mij. voor Dierge-
neeskunde en de rekeningen van het D. F. van EsvELDfonds, het Ondersteunings-
fonds en de Acta Veterinaria Neerlandica, alles over 1937, bij welk onderzoek die
rekeningen in overeenstemming met de bewijsstukken werden bevonden.

Het H.B. besloot dan ook de penningmeester voor zijn gehouden beheer over
1937 te dechargeeren.

In verband met het voorkomen van publicaties in de groote pers over het bestaan van
besmettelijke ziekten onder onzen veestapel, welke publicaties veelal overdreven zijn
en daardoor vooral in het buitenland een verkeerden indruk kunnen vestigen, werd op
verzoek van de afd. Z.-Holland besloten tot het instellen van een pers-commissie.

Als zoodanig werd aangewezen het D.B., dat zich dan bij voorkomende gevallen
daarvoor ter zake kundige deskundigen kan assumeeren. Ook werd besloten zich
hierover in verbinding te stellen met het Algemeen Nederlandsch Persbureau, opdat
ook van die zijde medewerking in deze zou kunnen worden verkregen.

De eerstvolgende Vergadering der Afdeeling ^vermeld in het nummer van 15
Mei j.1.), zal, in plaats van 11 Juni, op Zaterdag 18 Juni a.s. worden gehouden.

Den 23sten April j.1. vergaderde de afdeling in hotel Hofstee te Nijverdal. Deze
vergadering droeg een zuiver wetenschappelijk karakter. Prof. Buytendijk uit
Groningen was voor dezen middag uitgenoodigd een voordracht te houden over
„Oriënteering bij dieren". Daar dit onderwerp in brederen kring dan alleen in
die der diergeneeskundigen belangstelling ondervond, had de afdeling de Medische
Voordrachten-Vereniging Twente uitgenodigd, die met een twaalftal leden de
bijeenkomst bezocht.

Nadat dc voorzitter allen welkom had geheten en in zeer snel tempo de notulen
en ingekomen stukken waren behandeld, verkreeg Prof. Buytendijk het woord
voor het houden van zijn voordracht. Op zeer onderhoudende wijze behandelde
hij de oriëntering bij verschillende dieren en diersoorten, alsmede de proeven die
door hem in dit verband waren genomen. Hoewel op verschillende punten nog geen
afdoende verklaring voor de oriëntering der dieren gegeven kon worden was het
geheel toch buitengewoon interessant en leerzaam en het applaus dat na afloop
der voordracht opklonk was dan ook wel een bewijs hoe allen de verhandeling van
Prof. Buytendijk hadden geapprecieerd. Nadat nog verschillende vragen waren
gesteld en zich over verschillende kwesties een levendige discussie had ontsponnen,
sloot de voorzitter te ruim 5 uur de vergadering.

In het jaar 1937 werden de gebruikelijke voorjaars- en najaarsvergadering ge-
houden op resp. 24 April en 25 Sept. Als gasten waren aanwezig in de voor-
jaarsvergadering de Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst P. Stehouwer,
Dr. Fooy, Dr. Zijp en collega A. van Heusden, als afgevaardigde van het Dag.
Bestuur onzer Maatschappij en in de najaarsvergadering Prof. Dr. Krediet,
als afgevaardigde van het Dag. Bestuur en de Inspecteur van den Veeartsenijkun-
digen Dienst P. Stehouwer. Deze vergaderingen werden resp. bezocht door 12
en 11 leden. De door de Maatschappij ontworpen Cursus in pract. vleeschkcuring
heeft niet plaats kunnen hebben aangezien er te weinig deelneming voor was. De
min of meer ge isoleerde ligging der standplaatsen van de leden is voornameli jk
hiervan de schuld.

Onze Voorzitter, collega v. d. Vliet, meende het noodzakelijk te vinden om als
voorzitter af te treden gezien hij door verhuizing van Kruiningen naar Arnhem het
nauwe contact tusschen de Bestuursleden grootendeels verbroken achtte. De vice-
voorzitter, collega Colsen, dankte den scheidenden Voorzitter voor alles wat hij in
de veertig jaren, welke hij in het Bestuur heeft gezeten, voor de Afdeeling heeft
gedaan. Met algemeene stemmen werd collega v. d. Vliet als Eere-Voorzitter
benoemd. Collega Verhoef werd als Voorzitter en collega Lako als Penningmeester
benoemd.

Het bestuur der Afdeeling is thans als volgt samengesteld : Voorzitter : J. Verhoef;
Vice-Voorzitter : L. J. Colsen; Secretaris: S. J. Hoogstra ; Penningmeester:
J. Lako. Lid van het Hoofdbestuur: L. W. de VVaardt.

Volgens het verslag van den Penningmeester bedroegen de inkomsten ƒ 935.68
en de uitgaven ƒ 694.75, batig saldo dus ƒ240.93. De contributie voor 1938 werd
vastgesteld op ƒ 26.50.

In dit vereenigingsjaar is eindelijk met de bestrijding der tuberculose onder het
rundvee in de provincie Zeeland een aanvang gemaakt.

In overleg met de Vereeniging tot bestrijding dezer ziekte en onze afd. is voor
den tijd van één jaar een tarief ad. ƒ0.75 per jaar per rund vastgesteld.

De bindende besluiten voor de tuberculose-bestrijding werden voor een tijd van
vijf jaren goedgekeurd.

De voordracht van collega Dr. Fooy, in de voorjaarsvergadering gehouden, over
de physiologische en pathologische maagsapsecretie bij het paard, werd met veel
belangstelling aangehoord. S. J. Hoogstra, Secretaris.

Ondergetekende bevindt zich tot en met Zaterdag 18 Juni in militaire dienst.
Correspondentie zal daardoor enige vertraging in de beantwoording ondervinden.

Namen en adressen van direct beschikbare waarnemers zullen, voor zover
deze ter beschikking zijn, bekend zijn aan prof. Krediet, (tel. instituut 14667 en
16034 huis) aan het Pathologisch Instituut (tel. 14491) en aan de Interne
Kliniek (tel. 11994).

Van gemaakte afspraken vraagt ondergetekende steeds onverwijld schriftelijk
bericht. Vooral nu er in het komende vacantieseizoen waarschijnlijk ook een
tekort aan vervangers, zeker aan vervangers met eigen motor of auto, zal zijn,
is een prompte berichtgeving zeer noodzakelijk. Zulks voorkomt teleurstellingen
en onnodige moeilijkheden in het werk.

ie. De kopy worde (zoo mogelijk) getikt, op één zijde van het papier, met behoud
eener voldoend breede marge pagina breedte) ; doorhalingen en bijvoegingen
worden zooveel mogelijk vermeden.

2e. Onderstrepingen tot het leggen van den nadruk worden tot het noodzakelijke
beperkt ; het aangeven van druk- en lettertype worde aan de redactie overgelaten.

3e. Afkortingen worden zooveel mogelijk achterwege gelaten en zijn alleen voor
algemeen gangbare uitdrukkingen toegelaten.

4e. Aan elk oorspronkelijk artikel behoort een korte samenvatting in het Neder-
landsch te zijn toegevoegd.

5e. Beperking van het aantal illustraties is strikt noodzakelijk ; deze behooren
van een duidelijken tekst te zijn voorzien. De redactie beslist welke daarvan voor
opname in aanmerking komen.

6e. De redactie behoudt zich het recht voor, wat betreft stijl, spelling en woorden-
keus, indien zij zulks wenschelijk acht, in de kopy kleine correcties aan te brengen.

Het afscheidscollege van Prof. Sjollema is vastgesteld op Donderdag,
16 Juni a.s., des namiddags 3 uur (precies) in het Groot-Auditorium
der Rijksuniversiteit, Domplein, te Utrecht. Bij deze gelegenheid zal
aan den scheidenden hoogleeraar een stoffelijk huldeblijk worden
aangeboden, namens allen, die hiertoe hebben bijgedragen. Na afloop
is er gelegenheid persoonlijk van Prof. Sjollema afscheid te nemen.
De Commissie tot Voorbereiding der huldiging heeft de eer alle
belangstellenden beleefd uit te noodigen de plechtigheid bij te wonen.

Het Officieele Programma is verschenen en verkrijgbaar bij :
Dr. E. A. R. F. Baudet, Biltstraat 168, Utrecht, of bij het
Algemeen Secretariaat, Bern, Seilerstrasse 23a.

Organisatie — Nationaal Comité — Programma der Ver-
gaderingen, Onderwerpen — Lijst der feestelijkheden — Statuten-
Reductie op reiskosten — Hotelprijzen — Excursieprogramma
met kaarten voor oriëntatie — Voorwaarden van inschrijving.

De contact-centrale der drie middenstandsbonden heeft zich met een adres
gewend tot den Minister van Sociale Zaken in verband met de mededeeling, dat
aan het departement van Minister Rommk een ontwerp van wet tot herziening
van de Vleeschkeuringswet 1919 wordt voorbereid.

In dit adres wordt o.m. medegedeeld, dat voor den middenstand aan de Vleesch-
keuringswet 1919 meer dan een ernstig bezwaar verbonden is. Eenerzijds ondervindt
het grootbedrijf veelal een voordeeliger behandeling dan het kleinbedrijf door het
eit, dat op grond van art. 20 der thans geldende wet aan de gemeenten de regeling,
van den keuringsdienst wordt opgedragen. Daarbij komt, dat de tarieven van de
gemeenten onderling vaak sterk uiteenloopen. De middenstandsbonden zijn dan
ook van meening, dat in de nieuwe wet de vleeschkeuring zoodanig dient te worden
geregeld, dat zij wordt een rijkskeuring met een uniforme uitvoering of althans
een keuring met uniforme tarieven, die zooveel mogelijk den kostenden prijs
benaderen.

De veterinair-hygiënische conferentie te Genève en de internationale
handel in vleesch en vleeschwaren.

Zooals men heeft gelezen, heeft Prof. Berger gevolg gegeven aan een uitnoodiging
van den secretaris-generaal van den Volkenbond te Genève te komen, om als des-
kundige deel te nemen aan een bespreking over een ontwerp van een veterinair-
hygiënische conventie met betrekking tot den internationalen handel in vleesch
en vleeschwaren.

Bij de artikelsgewijze behandeling der ontwerpconventie, aldus de N. R. Ct.,
wees Prof. Berger op de woorden : „originaires de leurs territoires". Hij was van
oordeel, dat deze zoo geïnterpreteerd moesten worden dat, als het invoerende land
een gedeelte weer uitvoerde, zulks in overeenstemming was met de letterlijke be-
teekenis der woorden, altijd wanneer het betrof landen, welke de conventie onderling

hadden gesloten. Algemeen werd deze opvatting gedeeld. Ook vestigde Prof. Berger
de aandacht op het ontbreken van een definitie van ,,vleesch". Zulks zal nader
worden geregeld door de in uitzicht gestelde nieuwe commissie. Verder werd op
zijn voorstel een verbetering aangebracht in de eischen met betrekking tot de
vleeschwarenindustrie.

Uitvoerig is van gedachten gewisseld over de ontworpen voorschriften met be-
trekking tot de merking van vleesch en van vleeschwaren. Prof. Berger ontwikkelde
zijn bezwaren tegen het voornemen, de verschillende eischen op onuitwischbare
wijze in het blik te vermelden, hetgeen niet anders zou kunnen geschieden dan
door instampen of graveeren. Ook veroordeelde hij den eisch van het vermelden
van den datum van fabricage van de conserven, daar zulks uit hygiënisch oogpunt
geen enkel voordeel voor den consument heeft, wel echter oeconomisch nadeel
voor den fabrikant. Het resultaat der discussie was, dat het inslaan in het blik alleen
verlangd wordt ten aanzien van een aanduiding (derhalve niet de namen) van land
en fabriek van herkomst en dat bij verzending van andere vleeschwaren volstaan
kan worden met een etiket, aangebracht op de verpakking, terwijl een uniform
certificaat, dat de verzending moet vergezellen, is vastgesteld.

De bepaling omtrent een eventueel verbod van invoer uit een land, waar een
besmettelijke veeziekte heerscht, is verzacht, in het bijzonder door toedoen van
Dr. Arias (Argentinië) en Prof. Beroer.

De Raad van Beheer der Koninklijke Nederlandsche Jaarbeurs deelt mede, dat
aan de Najaarsbeurs te Utrecht, die van G tot en met 15 September zal worden
gehouden, wederom een agrarische jaarbeurs zal worden verbonden. Voor de
land- en tuinbouw-inzendingen zijn de parterre-ruimten van het tweede en derde
jaarbeursgebouw, benevens een zeer groot deel der nieuwe machinehal en het
terrein Vredenburg in zijn grootsten omvang gereserveerd. De agrarische jaarbeurs
zal omvatten de producten van den land- ,tuin- en boschbouw, van de vee- en
pluimveeteelt, de werktuigen, machinerieën, technische apparaten, chemische
producten, voedingsstoffen, enz., welke in den ruimsten zin als hulpmiddelen voor
het agrarische bedrijfsleven kunnen worden beschouwd.

T. J. ter Beek, J. D. Bevers, G. W. Brink, W. van Dijk, J. W. Kattenwinkel,
A. W. Middelberg.

A. A. Abrahamse, L. C. Baas, A. "Boogaerdt, J. Doctors van Leeuwen, L. J.
v. d. Vooren.

Mej. M. W. ten Broek, Mej. H. F. C. v. d. Nieuwenhuizen, L. L. E. Beuvery,
A. J. Braak. G. Grootenhuis, F. Hiemstra, J. W.Jansen, A. E. J. M. Scharphuis,
A. Stevens.

Met ingang van 16 Mei 1 938 tot wederopzegging benoemd lot plaatsvervanger
van den Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst in het district Noord-
Holland—Noordwestelijk Utrecht:

Roelof Bergema, te Nieuwer Amstel, Jan Heeg, te Halfweg. Laurens Hoede-
maker, te Hippolytushoef. Juriaan Hovenier, te Hauwert, Jan Spruyt, te
Ouderkerk a/d Amstel, Peter Martinus Veenstra te Hoorn.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan
die i Febr. niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer bij 1622 eigenaars, (bij 7313 eig.), waarvan in Groningen bij
57 (122) eig. ; Friesland bij 122 (525) eig. ; Drenthe bij 113 (310) eig. ; Overijsel
bij 142 (172) eig. ; Gelderland bij 389 (446) eig. ; Utrecht bij 23 (88) eig. ; Noord-
holland bij 34 eig. ; Zuidholland bij 51 (37) eig. ; Zeeland bij 45 (219) eig. ; Noord-
brabant bij 390 (1163) eig. ; Limburg bij 256 (631) eigenaars.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 343 gevallen bij 11 eig. (606
bij 43 eig.), waarvan in Groningen 6 bij 1 eig. (88 bij 6 eig.) ; Friesland 13 bij I eig.
(204 bij 16 eig.) ; Drenthe 2 bij 1 eig. (32 bij 2 eig.) ; Overijsel 10 bij 1 eig. (4 bij
i eig.) ; Gelderland 36 bij 2 eig. (139 bij 6 eig.) ; Utrecht 40 bij 1 eig. (22 bij 4 eig.) ;
Noordholland (17 bij 1 eig.) ; Zuidholland 236, waarbij 1 paard, bij 4 eig. (94,
waarbij 1 paard, bij 6 eig.) : Noordbrabant (6 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 8 gevallen bij 3 eig. (1538 bij 83 eig.), waarvan in Groningen
(121 bij 3 eig.) ; Friesland 3 bij 1 eig. (172 bij 13 eig.) ; Drenthe (10 bij 2 eig.) ;
Overijsel 5 bij 2 eig. ; (15 bij 4 eig.) ; Gelderland (16 bij 5 eig.) ; Utrecht (64 bij
4 eig.) ; Noordholland (948 bij 47 eig.) ; Zuidholland (192 bij 5 eig.).

Anthrax : 12 gevallen bij 10 eig., waarvan in Friesland 3 bij 2 eig. ; Overijsel 1 ;
Gelderland 3, waarbij 1 paard, bij 2 eig. ; Noordholland 1 ; Noordbrabant 3 bij
3 eig. ; Limburg 1 geval.

Varkenspest : 283 gevallen bij 24 eig. (298 bij 27 eig.), waarvan in Friesland (83 bij
10 eig.) ; Drenthe 3 bij 2 eig. (3 bij 1 eig.) ; Overijsel 5 bij 1 eig. ; Gelderland 39
bij 5 eig. ; Utrecht 17 bij 2 eig. (78 bij 5 eig.) ; Noordholland 4 bij 1 eig. ; (18 bij
i eig.) ; Zuidholland 107 bij 3 eig. (69 bij 3 eig.) ; Noordbrabant 72 bij 7 eig. (47
bij 7 eig.) ; Limburg 36 bij 3 eigenaars.

Charnock Bradley, Oliver and Boyd, The structure of the fowl. Second
edition. Tweedale Court, Edinburgh, 1938. Sh. 7.6

Wachter, Vergleichende Versuche über die diuretische Wirkung einiger in
der Volksmedizin gebräuchlichen Pflanzen. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Schütze, Aetherbestimmungen im Blut während und nach der Narkose beim
Pferd. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Horsburgh and Heath, Atlas of Cat Anatomy. Published by Humphrey Milford,
Oxford University Press. Sh. 4.6

Dieng, Sur le mécanisme de la mort par pénétration d\'air dans les veines. Etude
expérimentale chez le chien et le lapin. Thèse d\'Alfort, 1938.

Dufour, Influence des extraits lipoïdiques d\'embryons sur le métabolisme basai
et l\'action dynamique spécifique des aliments chez le chien. Thèse d\'Alfort, 1938.

Bigot, Contribution à l\'étude des organes de l\'angle interne de l\'oeil chez le
cheval, le boeuf et le chien. Thèse d\'Alfort, 1938.

Druillet, Les propriétés et les indications du citrate de soude en thérapeutique
vétérinaire. Thèse de Toulouse, 1938.

Beust, Verdauungsversuche der glatten Muskulatur des Rindes mit Pepsin.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Steinmetz, Weckwirkungen bei der Aether-Sauerstoffinsufflationsnarkose des
Pferdes. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Guttmann, Ueber den Einflusz niedriger Auszentemperaturen auf den Blut-
zuckergehalt nach der Thyreoidektomie bei Kaninchen und Hühnern. Inaug.-Diss.
Wien, 1938.

Steinmann, Ueber die Tagesschwankungen des Reststickstoffes im Rinder- und
Pferdeblut. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Guldner, Untersuchungen über die Wirksamkeit des Corhormons. Inaug.-Diss.
Wien, 1938.

Mayer, Belastungsproben des Calciums und Phosphorspiegels im Pferdeserum.
Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Benndorf, Die Regeneration des Blutbildes beim Schwein. Inaug.-Diss. Wien,
1938.

Drechsel, Zur Frage der Konstanz der ßluteiweiszkörpcr und ihre Beeinflussung
durch die Ernährung. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Georgi, Rassen- und funktionelle Merkmale am Unterkiefer des Hundes. Inaug.-
Diss. Leipzig, 1938.

Ranft, Die feineren anatomischen Merkmale der Zehenknochen, speziell der
Klauenbeine des Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Wesche, Toxicologische und therapeutische Versuche mit Tetrachlorkohlenstoff
am Geflügel. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Modes, Das Blutgefäszbild des Augenhintergrundes bei den llaussäugetieren
(Pferd, Rind, Schaf, Ziege, Schwein, Hund, Katze, Kaninchen). Inaug.-Diss.
Leipzig, 1938.

von der Driesch, Der Einflusz angesäuerten und nicht angesäuerten Gärfutters
auf die Verdaulichkeit, den Kalk- und Phosphorstoffwechsel bei Schafen. Inaug.-
Diss. Gieszen, 1938.

Vilcoç), Elevage du Mouton dans le département du Loiret. Thèse d\'Alfort, 1938.

Audibert, Le problème des épis dans le signalement hippique. Thèse de
Toulouse, 1938.

Nadaud, L\'acide cyanhydrique dans les plantes fourragères. Etude chimique
et toxicologique. Thèse de Toulouse, 1938.

Mantel, Brut und Aufzucht von Geflügel. Heft 3 und 4 der „Geflügelzucht-
Bücherei". Verlag von Eugen Ulmer, Stuttgart. Preis Heft 3 R.M. 2,60

Mücher, Die Prüfung der Stallenverhältnisse in der Umgebung von Hannover
auf die Gesundheit und Aufzucht der Schweine. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Köpfe und Beckhusen, Die bedeutendsten ostfriesischen Kuhfamilien und
ihre Leistungsvererbung. Heft 21 der Arbeiten der Deutschen Gesellschaft für
Züchtungskunde. 1938. Verlag M. u. H. Schaper, Hannover. R.M. 12,—

Monodry, Recherche expérimentale sur la nature des abces vertébraux du Porc.
Thèse d\'Alfort, 1938.

Cranz, De 1\'ovariectomie de la chatte (emploi d\'une pince-écraseur spéciale).
Thèse d\'Alfort, 1937.

Allard, Nouvelle contribution à l\'étude de l\'arthrite infectieuse des vaches.
Thèse d\'Alfort, 1937.

Belheur, Contribution à l\'étude des néphrites arsénicales chez le chien. Thèse
d\'Alfort, 1937.

Friemann, Untersuchungen über das weisze Blutbild geschlechtskranker Rinder.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Götze, Neuzeitliche Embryotomie bei Pferd und Rind. Verlag M. u. H. Schaper,
Hannover, 1938. R.M. 5,—

Le Dicabel, Contribution à l\'étude de l\'utilisation thérapeutique de l\'huile de
foie de morue dans le traitement des plaies. Thèse de Toulouse, 1938.

Grunicke, Der Reststickstoff in Blut und seine Fraktionen in ihrer Bedeutung
für die Diagnose und Prognose von Leber- und Nierenkrankheiten in der Veteri-
närmedizin. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Hager, Zur Anwendung der Nasenschlundsonde beim Rinde. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Dollar\'s, Veterinary Surgery. General, Operative and Regional. 3e Baillière,
1938.

Stieglecker, Ueber die Verwendbarkeit der Schnellmethode nach Nito zur
Bestimmung der Trächtigkeit beim Rind. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Rosenberger, Systematische Messungen der physiologischen Schwankungen
der inneren Körpertemperaturen bei Pferden (Hengsten) mit bezondercr Berück-
sichtigung verschiedener Einflüsse. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Spann, Die Bekämpfung der Rinderdasselfliegen. Verlag M. u. H. Schaper,
Hannover, 1938. R.M. 1,—

Müller, Untersuchungen über das Verhalten von Bakterien aus der intermedius-
gruppe auf Ammonnährböden sowie gegenüber Adoniet und Salizin. fnaug.-Diss.
Gieszen. 1938.

Herbert, Vergleichende Untersuchungen über den Wert von Brillantgrün-
Phenolrot- und Malachitgriinagar für den Fleischvergifternachweis bei primärer
Aussat. fnaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Messing, Die Probe nach Triboulet und ihre Verwendbarkeit für die Erkennung
der Tuberkulose beim Tier.

Bekker, Asporogene klonen van bacillus anthracis. Academisch proefschrift,
Amsterdam, 1938.

Bégué, Traitement de la piroplasmose du chien par le zothélone. Thèse de
Toulouse, 1938.

de Saint-Aubert, Contribution à l\'étude dc l\'autohémothérapie dans les maladies
infectieuses du cheval. Thèse de Toulouse, 1938.

Lambert, Contribution à l\'etude des entérites parasitaires. L\'entérite coccidienne
du chien. Thèse de Toulouse, 1938.

Stitt, Clough and Clough, Practical Bacteriology, Haematology and Animal
Parasitology. H. K. Lewis, 1938. Sh. 30,—

Milaknis, Beitrag zur elektiven Züchtung des Strept. agalactiae und der Brucella
Bang. Inuag.-Diss. Wien, 1938.

Gärtner, Ueber die Eignung des Optikolorkondensors der Firma Reichert in
der Bakteriologie. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Haines, Microbiology in the preservation of animal tissues. His Majesty\'s Stati-
onery, London. Sh. .2—

Koch, Untersuchungen über die Beziehungen zwischen Säuregrad und Lab-
hemmung mit besonderer Berücksichtigung der Labhemmprobe nach Schern.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Jungclaus, Zur Bewertung der Wasserstoffionenkonzentration für die Beurteilung
des Fleisches notgeschlachteter Rinder und Schweine. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Bock, Untersuchungen über die unspezifische Agglutination (Spontanagglu-
tination) bei Bakterien der Paratyphus-Enteritis-Gruppe mit besonderer Berück-
sichtigung der Agglutination auf dem Objektträger (Probeagglutination) bei der
bakteriologischen Fleischbeschau. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Lanzerath. Die Verwertung der Kadaver und Schlachikonfiskate in Deutsch-
land im Jahre 1933 (Eine geschichtliche, statistische und veterinärwirtschaftliche
Studie). Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Poisson, La coupe de Paris des Animaux de boucherie ; ses bases anatomiques.
Thèse d\'Alfort, 1938.

Viscontini, L\'exportation des Moutons algériens vers la France. Application
de la technique frigorifique. Thèse de Toulouse, 1938.

Friesen, Beitrag zum Nachweis der Bang-Bakterien in der Milch. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Döring, Die Feststellung der Wasserstoffionenkonzentration von not- und
krankgeschlaehteten Rindern unter Berücksichtigung ihrer Verwendung für die
Beurteilung der Haltbarkeit des Fleisches. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Knaden, Untersuchungen im Schlachthof zu Gelsenkirchen gesund geschlachteter
Rinder auf Bakterien der Enteritisgruppe. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Poppe, Versuche über Untersuchungsverfahren zur Unterscheidung der Fleisches
der Wale vom Fleische der Schlachttiere. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Streich, Parasitenbefunde bei gesunden Schlachtschweinen. Inaug.-Diss. Han-
nover, 1938.

§ipka, Ueber den Einflusz zelliger Elemente auf den Peroxydasegehalt der Milch.

De bedoeling van mijn verrichte onderzoekingen is geweest na te
gaan, of eert runderkwee als een intersex of als een castraat moet worden
beschouwd.

Het gedrag der dieren deed n.1. door den habitus en de ontbrekende
of geringe geslachtsdrift aan een castraat denken, terwijl de inzichten
omtrent het ontstaan (Lillie, Tandler en Kei.ler) meer in de richting
van een hormoon-intersex wijzen.

Dit artikel bevat een beknopt overzicht van mijn onderzoekingen,
waaraan vooraf gaat een korte bespreking van de literatuur-gegevens
betreffende de intersex, kwee en castraat.

Prof. Goldschmidt heeft ons door middel van onderzoekingen met een vlinder-
soort Lymantria Dispar een inzicht gegeven omtrent het ontstaan van de intersexen.

Goldschmidt geeft als definitie van de intersex : een dier dat door een geslachts-
omkeer is ontstaan. In het dier ontstaat eerst een vrouwelijke phase en dan een
mannelijke ; of omgekeerd.

Op een bepaald tijdstip behoort de intersex tot één geslacht, vervolgens treedt
een geslachtsomkeer op : de organen die nog niet geslachtelijk gedetermineerd
waren, veranderen van geslacht, en het resultaat wordt een dier met deelen van
beide geslachtsgangen, een mozaiek. Maar een mozaiek bestaande uit deelen die
wat tijd betreft achter elkaar zijn gelegen, een mozaiek in tijd derhalve.

Goldschmidt deelt de intersexen in vier groepen in ; n.1. zygoot-intersexen ;
hormoon-intersexen ; beide z.g. tijd-ititersexen ; gynandromorphen ; triploide
intersexen ; beide z.g. plaats-intcrscxen.

Het verschil tusschen tijd- en plaatsintersexen bestaat daarin, dat bij de tijd-
intersexen door een storing in de physiologie van de geslachsgetnen de beide ge-
slachten achter elkaar ontstaan, terwijl bij de plaats-intersexen door een storing
in het mechanisme van de gcslachtsovererving de beide geslachten naast elkaar
ontstaan.

De normale verdeeling van de beide geslachten berust op een mechanisme, dat
het karakter van een Mendelsche terugkruising draagt ; één geslacht is heterozy-
gotisch, het andere homozygotisch voor bepaalde chromosomen, de z.g. geslachts-
chromosornen. De geslachtschromosomen zijn de hulpmiddelen, waarmede de
geslachtsfactoren of geslachtsgenen verdeeld worden.

Winge is echter van meening dat de geslachtsgenen óók in de autosomen gelegen
kunnen zijn ; bij Lebistes kweekte hij XX mannetjes ! Door middel van primaire
geslachtsinductiestoffen (primaire geslachtssterolen) wekken de geslachtsgenen in
alle lichaamscellen van het dier de geslachtsontwikkeling op, op ouderen leeftijd
nemen door middel van hormoonsecretie de gonaden die taak over. Ieder dier is
in aanleg bisexueel, in ieder dier is het heterogene geslacht latent aanwezig.

*) Dit artikel is een bewerking van een rede op 31 Januari 1938 voor de dier-
geneesk.studenten vereeniging te Gent over dit onderwerp uitgesproken.

Goldschmidt heeft nu een theorie opgesteld voor de bisexueele geslachtsontwik-
keling en het optreden van de intersexualiteit. Mannelijke geslachtsgenen stelt hij
voor door de letter M, vrouwelijke door de letter F.

De geslachtsgenenformule voor de heterozygotische zoogdieren stelt hij op MMF
en voor de homozygotische zoogdieren op MMFF vast.

De inductiestoffen door de genen MM opgewekt zijn sterker in hun uitwerking
dan de stoffen door F opgewekt, maar zwakker dan de stoffen die FF tezamen vor-
men.

De mannelijke en vrouwelijke geslachtsinductiestoffen (of primaire geslachts-
hormonen) zouden antagonistisch werken, vooral ten opzichte van hun vormings-
plaatsen.

Zoo moet er dus in ieder dier een minimum verschil bestaan tusschen de stoffen
door de M- en F-genen opgewekt, wil één geslachtsrichting overheerschen. Dit
minimum verschil noemt men het epistatisch minimum.

Onder normale omstandigheden zijn nu de heterogene geslachtsinductiestoffen
in te geringe mate aanwezig, om tijdens de geslachtsdifferentiatieperiode het ont-
wikkelende geslacht te beïnvloeden.

Maar bij de zygoot-intersexen, waar géén voldoende verschil bestaat tusschen
de stoffen door de heterogene geslachtsgenen opgewekt, waar dus het z.g. epistatisch
minimum wordt overschreden, kan tijdens de geslachts-differentiatie-periode het
heterogene geslacht zijn invloed laten gelden ; het treedt in vele gevallen zelfs op
den voorgrond.

De zygoot-intersex is derhalve afhankelijk van de zygotische constitutie van het
dier en reeds bij de bevruchting voor de intersexualiteit bestemd.

Hoe geringer het verschil tusschen de geslachtsgenen en hare stoffen is, hoe
grooter de intersexualiteit wordt, hoe vroeger de geslachtsomkeer optreedt en hoe
meer de intersex veranderd wordt; want organen, die zich reeds vóór de geslachts-
omkeer gedifferentieerd hebben, blijven het oorspronkelijke geslacht behouden,
die zich later difTerentieeren behooren tot het nieuwe geslacht.

De mate van de intersexualiteit hangt dus direct af van het tijdstip van den ge-
slachtsomkeer en indirect van de sterkte der antagonistische geslachtsgenen.

De meeste gevallen van geslachtsomkeer ontstaan van vrouwelijk naar mannelijk,
omdat de mannelijke geslachtsdifferentiatie korter duurt dan de vrouwelijke, een
zwakke intersexualiteit dus een laat draaipunt van het geslacht, is slechts bij het
vrouwelijk dier effectief.

De habitus van de zygoot-intersexen is vooral bij den mensch in de meeste gevallen
vrouwelijk ; de libido is meer mannelijk. De oude indeeling van de intersexen,
die berustte op den bouw van de gonaden, men sprak van herm. ovarialis, herm.
ambiglandularis en testicularis, is niet aan te bevelen.

Bij alle intersexen treedt hetzelfde proces van geslachtsomkeer op, de verschillen
die men waarneemt, ontstaan, doordat men dieren onderzoekt op diverse stadia
van het proces !

De meeste hebben twee vuistgroote testikels; de testisbuisjes een i—4 lagig
epitheel ; een rijping tot spcrmiden wordt soms aangetroffen, een rijping tot sper-
miën zelden. Serto/i-cellen worden niet aangetroffen,

Het interstitium van zulk een steriele testis bestaat veelal uit normale tusschen-
cellen.

Wij treffen deelen van beiderlei geslachtsgangen aan, welk beeld afhangt van
het tijdstip van den geslachtsomkeer, dus van de verschillen tusschen de stoffen door
de geslachtsgenen gevormd. Een epididymis en een ductus deferens worden ge-
woonlijk wel aangetroffen.

Indien er een ovo-testis aanwezig is, ligt het ovariale deel vaak als een kap om
de testis, men treft er géén rijpe follikels in aan, wel heel vele atretische.

De zygoot-intersex ontstaat in de meeste gevallen bij een normale
geslachtsverdeeling door geslaehtsomkeer, veroorzaakt door een bij
de bevruchting vastgelegde storing in de stoffen door de geslachtsgenen
geproduceerd (geslachtssterolen).

Organen, die zich vóór de geslaehtsomkeer differentieeren, toonen
het oorspronkelijke geslacht, die zich later differentieeren het nieuwe.
De gedaante van de intersex hangt direct af van het tijdstip van den
geslaehtsomkeer en indirect van de sterkte der intersexualiteit.

De hormoon-intersexen zijn in tegenstelling tot de zygoot-intersexen genetisch
normale dieren.

Bij de hormoon-intersexen ontstaat de intersexualiteit onafhankelijk van de
zygotische constitutie van het dier ; dit is mogelijk, omdat de uiteindelijke groei
en differentiatie van het genitaalapparaat veroorzaakt wordt door de endocrine
functie van klieren, die verwijderd of getransplanteerd kunnen worden, zoodat de
werking van die klieren, gonaden, onafhankelijk van de zygotische hoedanigheid
van het dier beschouwd kan worden.

Masculinisatie en Feminisatie : veroorzaakt door transplantatie van de heterogene
gonaden in een castraat.

Experimenteele intersexen : veroorzaakt door in een dier een heterogene gonade
te implanteeren.

Echte hormoon-intersexen : als voorb. van echte horm.-intersexen noemt Gold-
schmidt de kwee ; want volgens hem wordt zij door toevoer van mannelijke pri-
maire geslachtshormonen van haar intrauteriene stierpartner tot intersex veranderd.

Men ziet dus : bij de hormoon-intersexen treedt een normale
geslachtsbepaling op, er ontstaat een geslaehtsomkeer door toevoer
van andere hormonen.

De runderkwee is nu volgens de bestaande theorieën een hormoon -
intersex. Dc kwee is een koe, die ontstaat uit een twee-eiige stier-koe-
dracht door middel van een choriale vaat-anastomose.

De Romeinsche schrijvers Varro en Columella kenden reeds de
kwee. Zij beschreven haar in de Re Rustica, libr II Gap. V. Zij noemden
haar Taura of Stierin ; door beide schrijvers wordt zij als onvrucht-
baar beschreven. Een volledige, nauwkeurige vertaling van de oude
Romeinsche veterinaire schrijvers vindt men in :

Traduction d\'anciens ouvrages latins relatifs a 1\'agriculture et a
la médecine vétérinaire. Paris 1783. Par M. Saboureux de la Bonne-
terie.

Geert Reinders te Garnwert schrijft in 1784 een antwoord op een
prijsvraag uitgeschreven door de Maatschappij ter bevordering van
den Landbouw te Amsterdam. De prijsvraag handelde over hoedanig-
heden van het hoornvee, die wel en niet erfelijk zijn. Zijn antwoord
werd bekroond.

Onder deeze soort behooren ook die Koebeesten, welke van haar
vroege jeugd af aan onvrugtbaar zijn, namelyk de Kweenen. Het schynt
vreemd en evenwel wordt het door de ondervinding bevestigd, dat als
een Koe ter eener dragt twee Kalveren, een Bul en een Koekalf voort-
brengt, het Koekalf doorgaans in vervolg van tyd bevonden wordt
een Kween te zyn. Dit heeft geen plaats als het beide Koekalveren zijn.

Onder de onvrugtbare behooren ook de Kweenen. Deze zyn ge-
meenlyk kenbaar aan haare hoornen, welke, gelyk by de ossen plaats
heeft, weeldiger groeyen dan by Vaarzen, waarom zy ook by haar
volkomene wasdom genoegzaam altoos, merkelvk grooter hoornen
hebben dan de Koeyen.

Ten derden, aan het uiterlyke teeldeel, de kling, hetwelk altyd
minder geil, en meer ingekrompen dan by Vaarzen, zich vertoont ;
en dikwyls aan den uitloop of het onderste gedeelte van dezelve, is
voorzien met een grooter puisje of kwastje hair, dan men by Vaarzen
ziet. Eindelyk is ook het korreltje of de kittelaar, van binnen in het
onderste gedeelte van de kling doorgaans merkelyk grooter dan by
vrugtbare Koebeesten.

Scarpa (Memorie di Matern et Fisica, Verona 1784) en Camper
(Nieuwe wijzen van landbouwen van Duhamel ; Amsterdam 1763)
hebben zich over de kwee bezig gehouden ; ze waren er niet zéker
van of de kwee stééds uit een stierkoe dracht ontstaat. Volgens Camper
zou dit niet steeds het geval zijn.

Le Franc van Berkhey (Natuurlijke Historie van Holland 4e deel
1805) beschreef de runderkwee uitvoerig.

De kweeën zijn ook beschreven door Uilkens (Handboek van Vader-
landsche landhuishoudkunde Groningen 1819) en door Westerhoff
in 1831.

Weber schrijft in het Handbuch der grossem Viehzucht, Leipzich
1811 over de kwee op blz. 15 en 190 als volgt :

Eugenmus empfiehlt als Zugvieh hauptsächlich weibliches Rind-
vieh, welches als Kälber castrirt worden, indem dasselbe späterhin
als Mastvieh besonders gutes und schmackhaftes Fleisch gebe, und
schnell und gut zu masten, und die Englander halten wieder dafür,
dasz in Sonderheit solche Kuhkälber, die mit Ochsenkälber als Zwil-
linge zusammen gelegen haben, treffliches Arbeits- und zugleich
Mastvieh abgeben, aber nie trachtig werden.

Goldschmidt schrijft in zijn Sexuellen Zwischenstufen : Die meisten
älteren Autoren (Numan, Hunter, Spiegelberg) glaubten dasz die
Zwicken modificierte Männchen seien und zwar eineiige Zwillinge.

Nu verkondigt Goldschmidt hier onjuistheden, reeds Reinders
beschreef de kwee als te zijn ontstaan uit een stier-koe dracht en
Hunter en Numan schrijven dit óók.

afleiden : Dat, ja in de meeste gevallen, wanneer een koe tweelingen
ter wereld brengt, waarvan de één een stier- en de ander een kuisch-
kalf is, dit laatste, uithoofde van misvorming of onvolkomenheid der
geslachtsdeelen, eene kween is en onvruchtbaar blijft.

Hunter (Animal Oeconomy, 3e druk bewerkt door Owen 1837)
schrijft over het ontstaan van de kwee :

It is a fact known, and I believe almost universally understood,
that when a cow brings forth two calves, and one of them a bull calf
and the other to appearance a cow, that the cow-calf is unfit for
propagation but the bull-calf grows up into a very proper bull. Such
a cow-calf is called in this country a free-martin.

Zooals men ziet, het was reeds zéér lang bekend, dat de runderkwee
ontstaat als een veranderde koe uit een stier-koe dracht !

Omtrent de anatomie van de kweeën is reeds zeer veel in vroegere
tijden onderzocht, ik noem slechts namen als Hunter, Numan, Le
Franc£ van Berkhey.

De kwee werd steeds beschreven als een steriele koe, met castraten
habitus en geen of weinig geslachtsdriften.

De inwendige genitaliën werden beschreven als onvolkomen vrou-
welijk, met soms mannelijke geslachtsdeelen, zooals zaadblaasjes.
Hunter schrijft dat hij inplaats van ovaria vaak testikels vindt.

Men ziet, dat de 18e- en ige-eeuwsche onderzoekers duidelijk
wisten dat de kwee ontstaat uit een stier-koe dracht.

Tandler en Keller (1911) en Keller en Tandler (1916) be-
schreven de kwee als een koe, ontstaan uit een tegengesteld geslachte-
lijke, twee-eiige tweelingdracht met een normaal stierkalf, door middel
van een choriale vaat-anastomose.

Lillie (1916, 1917) veronderstelde, dat de kwee veranderd zou
worden door mannelijke hormonen van den stier.

Goldschmidt (1920) meende, dat de kwee zou veranderen door
primaire geslachtshormonen van haar intra-uterine stier-partner.
Volgens hem zou de kwee een geslachtsomkeer doormaken, phaeno-
typisch veroorzaakt, derhalve noemde hij haar een echte hormocn-intersex.

De nieuwere onderzoekingen zijn vervolgens verricht door : Lillie
(1916, 1917, 1923, 1928) ; Bissonnette (1924, 1926, 1928) ; Zietsch-
mann (1920) ; Kaufmann (1922) ; Buyse (1936) ; Marsman (1937).

Volgens Lillie, Keller en Tandler ontstaat de runderkwee door
choriale vaat-anastomose als twee-eiige tweelingpartneres met een
normaal stierkalf.

Keller beschrijft de methoden van onderzoek, waaruit blijkt, dat
de kwee uit een twee-eiige tweeling ontstaat en dat het een veranderd
vrouwelijk dier is.

Lillie, Bissonnette en Lipschütz schrijven, dat door de anastomose
de testiculaire hormonen van het stierkalf het vrouwelijke dier tot een
intersex omvormen. Zij gronden hun meening op het feit, dat de inter-
stitieele cellen in de testis, de z.g. Leydigsche cellen, éérder zijn aan te
toonen dan de interstitieele cellen in het ovarium.

Echter, reeds op een stadium van 31 mm kan reeds tusschen de cho-
riale circulaties een capillaire anastomose optreden en op een stadium
van 32 mm kon Bissonnette tengevolge van die capillaire anastomose
bij de kwee al een duidelijk verschil waarnemen met het normale
vrouwelijke genitaalapparaat, het epitheel van de Müllersche buis
wordt aanmerkelijk lager.

Het is niet bekend waar in de gonaden de geslachtshormonen worden
geproduceerd, maar indien zij werkelijk in de interstitieele cellen
gevormd worden, dan nóg is het zéér onwaarschijnlijk dat ze daar
reeds op een zoo\'n jeugdig stadium toe in staat zouden zijn.

De kwee ontstaat bij stier-koedracht door een choriale vaatanasto-
mose. Intrauterien ontvangt de kwee een dosis toegevoerde mannelijke
geslachts ontwikkelingsstofTen (geslachtsinductiestoffen) die sterker
zijn dan haar vrouwelijke.

Het vrouwelijke dier wordt zoodoende veranderd, er treedt een
geslaehtsomkeer op, en het dier wordt tot een intersex veranderd.

Het sterkst treden die veranderingen op in de gonaden, de habitus
van de kwee is reeds geslachtelijk bepaald vóór het optreden van de
anastomose, en is dus vrouwelijk.

De stier ontvangt vrouwelijke geslachtsinductiestoffen, die echter
véél zwakker zijn dan zijn mannelijke, hij blijft dus normaal.

Na de geboorte ontvangt de kwee geen mannelijke impuls meer,
en wegens de hypoplasic van haar gonaden, ontstaat een vrouwelijk
castratenhabitus. Zij behoudt haar oorspronkelijke normale vrouwelijke
celgeslachtelijkheid, maar een ontplooiing er van vindt niet meer
plaats.

Volgens Goldschmidt is dus de kwee een genetisch normaal dier,
dat tot intersex wordt door toevoer van mannelijke primaire hormonen
van haar inlrauterine stierpartner; vandaar de naam : hormoon-
intersex.

De gonaden zijn volgens Kaufmann in vier groepen in te deelen, waarvan ik de
twee voornaamste bespreek.

Het meest komt voor : Steriele testis met bijbal, een groot rete-testis en vele
normale Leydigsche tusschencellen.

De tweede groep bestaat uit erwtgroote gonaden met veel bindweefsel en typische
celkogels, die vermoedelijk primaire follikels zonder eicellen zouden zijn. De uterus
en vagina zijn spaarzaam ontwikkeld. Gartnersche gangen werden door Numan dikwijls
aangetroffen.

Mannelijk accessoir geslachtsklieruieefsel werd door Numan en Hunter reeds gevonden
en ook Lillie en Buyse vermelden dit.

Zooals de kweëen in de literatuur beschreven zijn, krijgt men dus den volgenden indruk :

Inwendige genitaliën : slechte ontwikkeling van uterus en vagina. Soms vinden wij
mannelijk accessoir gesl.kl.weefsel.

Uitwendige genitaliën : als die van een vrouwelijk castraat. Habitus en libido : als die
van de castraat.

Lillie en Chapin (1917) konden aan jonge kweefeten reeds vroeg den omkeer
van ovarium in testis waarnemen.

De veranderingen in in- en uitwendige genitaliën, habitus, libido
mag ik bekend veronderstellen.

De castraat is niet een geslachtsloosdier, maar een dier waarin in
normale verhoudingen zij het ook in geringere hoeveelheden, de
gonadale geslachtshormonen circuleeren; zij zijn uit de urine van een
castraat bereid. (Frank).

Men neemt aan, dat men naar aanleiding van het aantreffen van
hormonen in de urine een conclusie mag trekken omtrent de vorming.
Dit moet onder voorbehoud geschieden, omtrent de verhouding tusschen
productie en uitscheiding is niets bekend !

Het anatomisch beeld van de bijnier van de castraat wijst duidelijk
op een verhoogde schorsfunctie. (Brauer, Altenburger, Koren-
chevsky.) Bijnierschorstumoren veroorzaken de virilistische afwij-
kingen. Reichstein bereidde uit cle bijnierschors mannelijk geslachts-
hormoon.

Derhalve beschouw ik de castraat als een dier waarin na uitschakeling
van de gonaden andere klieren en wel speciaal de bijnieren een belang-
rijke rol spelen bij het produceeren van de geslachtshormonen.

Door mij is het genitaal-apparaat onderzocht van 16 runderkweeën,
waaronder één fetus van 8 mnd, twee pasgeboren kweeën en twee
kweekalveren waren. Omtrent habitus en libido van de dieren moest
ik afgaan op waarnemingen die bij de gevallen door veeartsen vermeld
waren. Twee dieren heb ik levend gezien.

Ik zag bij een koe, gedood wegens tuberculeuse, de kwee bij een
stierkoedracht met choriale vaat-anastomose (figuur i).

De ovaria van het moederdier vertoonden ieder een corpus luteum,
de tweeling was naar alle waarschijnlijkheid twee eiig.

De habitus van de kwee is als die van een vrouwelijk castraat. Hooge,
smalle beenen, smalle achterhand, korte nek, smalle spitse kop, groote
dunne naar buiten uitstaande horens, nauwe vulva, vrij normale
clitoris.

Het dier gedraagt zich steeds zéér rustig, geslachtsdrift valt niet
op te merken.

In de meeste gevallen vindt men een uterus bipartitus, spaarzaam
ontwikkeld, met blind eindigende nauwe vulva. Het endometrium is
in de meeste gevallen slechts 12 lagig, plat. Er worden maar enkele
uterine klieren aangetroffen. De klieren hebben een plat-cubisch ;
i—2 lagig epitheel. Heel dikwijls worden in het geheel geen uterine
klieren aangetroffen. Het stratum musculare en het stratum vasculare
van den uterus is slechts gering ontwikkeld. Bij één geval was geen
uterus aanwezig.

Ik heb dus in de meeste gevallen een niet tot ontwikkeling gekomen
uterus aangetroffen.

Mannelijk accessoir geslachtsklietweefsel werd in 25 °/o van de
gevallen gevonden in den vorm van slecht ontwikkelde zaadblaasjes.

De abdominaal gelegen gonaden toonden meestal den vorm en de
consistentie van een testis. De gonaden waren öf vuistgroot, èf zoo
groot als een bes.

Het testisweefsel bestaat uit gekronkelde buisjes, maar het zaad-
epitheel wijkt af van die van een normale testis.

De buisjes zijn bekleed met een ongedifferentieerd epitheel wat
bestaat uit spoelvormige cellen, die onderling een draderig vacuolair
syncytium vormen. De kern is ovaal en heeft een licht chromatine
netwerk, de nucleoli zijn duidelijk zichtbaar.

Cellen van Sertoli worden niet aangetroffen, wel enkele op degene-
reerende spermatogoniën gelijkende cellen.

Het interstitium vormt het hoofdbestanddeel van de gonade. Het
retetestis is goed ontwikkeld, het epitheel van dc retekanaaltjes is in
de meeste gevallen tweelagig cubisch.

Kiemepitheel wordt niet aangetroffen, er is steeds een tunica albu-
ginea aanwezig, meestal treffen wij in het ovariale stroma nog onge-
differentieerde testisbuisjes aan.

Vermoedelijk ontstaan de genaden van de volwassen kwee als volgt:
Oorspronkelijk is de gonade-ontwikkeling normaal vrouwelijk,
vervolgens treedt een tunica albugenia op, het kiemepitheel gaat ver-
dwijnen (fetus).

Daarna ontstaan donkere celgroepen in het ovarium. Misschien zijn
dit degenereerende deutrobroche cellen.

Een lumen is in deze celballen en groepen niet te zien (kalf). Ver-
volgens zien wij in die celgroepen aanduidingen van vorming van
testisbuisjes.

Bij een kwee van 2 5 jaar was een stadium te zien onmiddellijk
daaraan aansluitend, n.1. :

Een ovarium zonder kiemepitheel en met een dikke tunica albuginea.
In het ovariale stroma komen celgroepen voor van ongeveer 8 cellen
die regelmatig om een middelpunt gerangschikt zijn. Een lumen was
niet in die groepen waar te nemen (figuur 3).

Bij de meeste volwassen kweeën en reeds bij kwee-kalveren, zien wij
echter een meer testisachtige gonade (steriele testisbuisjes) met onge-
differentieerd epitheel.

Vermoedelijk ontstaan dus uit de corticale en medullaire strengen
van een ovarialen aanleg, de testisbuisjes van de gonade van de vol-
wassen kwee.

Het anatomisch onderzoek leidde dus tot de volgende conclusies :
vermannelijking van het ovarium;
slechte ontwikkeling van den uterus ;
castratenhabitus ;

zelden ontwikkeling van mannelijk accessoir geslachtsklierweefsel ;
weinig geslachtsdriften (mededcclingen van veeartsen) ;
geen bijnierschors activiteit (wordt bij het urine onderzoek bespro-
ken).

Voor de opvatting van Goldschmidt om de kwee als een hormoon-
intersex te beschouwen pleit de vermannelijking van de gonade, de
andere punten pleiten echter voor de opvatting de kwee als een castraat
te beschouwen.

Onderzoek van de urine van een kwee op geslachtshormonen.
In de castraat circuleeren in normale verhoudingen in geringere
hoeveelheden de beide geslachtshormonen.

Omtrent de physiologie van de gonaden van de intersex is bekend
dat na de castratie een degeneratie van alle deelen van het genitaal
apparaat optreedt, die zoowel mannelijke- als vrouwelijke deelen
treft (Krediet). Of de intersex een intersex-hormoon vormt is niet
bekend, wel worden in de urine van de intersex mannelijke en vrou-
welijke geslachtshormonen in abnormale hoeveelheden aangetroffen
(De Regt).

Broster en Vines hebben de bijnierschors met bepaalde kleuringen
gekleurd en vonden dat zij actief is, misschien geslachtshormonen
maakt, bij intersexualiteit en virilisme o.a.

De intersex vormt dus in abnormale hoeveelheden en verhoudingen
de geslachtshormonen (scheidt ze tenminste uit) en de bijnieren zouden
aan deze vorming deelnemen.

Mijn urineonderzoek heeft nu aangetoond, dat bij de kwee in de urine geen
geslachtshormonen worden aangetroffen, terwijl geval 16 van het anatomisch
onderzoek uitwees, dat de bijnierschors van de kwee niet actief is. Geen ver-
grooting, geen kleurreacties.

De urine werd met verdund azijnzuur aangezuurd, en onder toluol
bewaard. Vervolgens werd de urine geëxtraheerd met benzol, en daarna
gedurende 2 uur met zoutzuur gehydrolyseerd.

Vervolgens werd de benzol ingedampt, en het residu in aether
opgelost en 5 keer uitgewasschen met NaH C0₃.

Vervolgens werd 10 % loog toegevoegd, en werd het mengsel uitge-
schud. In de acther portie bevond zich nu het mannelijk hormoon,
waaraan 4 x 25 c.c. H_aO dest. werd toegevoerd.

Nu werd dit uitgeschud, vervolgens de aether ingedampt, en het
residu in 25 c.c. olijf-olie opgelost.

In de loogportie bevond zich het vrouwelijk hormoon, dat met
20 c.c. acther werd uitgeschud.

Vervolgens werd nu daarvan de aether ingedampt, en het hormoon
eveneens in 25 c.c. olijf-olie opgelost. Meestal werd van 10 liter urine
uitgegaan.

Het hormoon werd geijkt op gecastreerde, gecontroleerde manne-
lijke en vrouwelijke muizen.

Het vrouwelijk hormoon werd geijkt volgens Allen en Doisy. Bij
het gecastreerde dier trad geen bronst op, dit werd gecontroleerd.
Nu werd de minimum hoeveelheid hormoon bepaald, die weer bronst
gaf. Als criterium voor bronst werd genomen het weer optreden van
schollen in het vaginaal-secretum, daarvoor werden uitstrijkjes gemaakt
en microscopisch bezien. 100 % schollen werd als eisch voor bronst
aangenomen, in tegenspraak met Laqueur, in overeenstemming met
De Regt.

Mannelijk hormoon : dit werd geijkt op de zaadblaas van de gecastreerde
muis volgens Voss en Loewe.

Deze methode berust op de aan te toonen hypertrophie van de
zaadblaas van de castraat na injecties van mannelijk hormoon.

Als reactie op het aanwezig zijn van mannelijk hormoon werd
beschouwd het hooger worden van het epitheel en het optreden van
mitosen.

Eerst werd een bepaling verricht omtrent de samenstelling van de
urine van den beer, om met de methode vertrouwd te geraken. Ver-
volgens werden de hormonen van de kwee bereid en geijkt.

Het bleek onmiddellijk dat er weinig hormoon was, omdat de zelfde
dosis hormoon die bij den beer reactie gaf hier onwerkzaam was. Méér
hormoon inspuitingen deden de dieren sterven, de geïnjeceerde hoe-
veelheid olie was te groot.

Een geconcentreerde hormoonoplossing gaf sterfte doordat de in de
preparaten aanwezige verontreinigingen nu te geconcentreerd waren.
Na heel veel moeite is het eindelijk toch gelukt de hormonen van de
kwee te ijken.

Nu was nog niet bekend of runderen normaal wel geslachtshormonen
uitscheiden. Daarom werd het mannelijk hormoon van den stier
bepaald. Dat bleek 200 m.e. per liter te bedragen. Het lag dus aan de
kwee zelf dat ik zoo weinig hormoon vond en niet aan het rund als
zoodanig !

Phaenotypische geslaehtsomkeer, voornamelijk in de gonaden.
Er ontstaat een remming in de ontwikkeling van de Müllersche
gangen. Castratenhabitus ; weinig geslachtsdriften ; geen secretie,
misschien geen vorming, van gèslacbtshormonen ; geen verhoogde
functie v. d. bijnierschors.

Bij de castraat worden in de urine geslachtshormonen gevonden in
normale verhoudingen, in geringere hoeveelheden.

Bij de intersex treffen wij in abnormale hoeveelheden en verhoudingen
de geslachtshormonen in de urine aan ; er treedt een activiteit van de
bijnierschors op.

Het dier ontstaat tengevolge van een geslaehtsomkeer, genetisch
of hormonaal veroorzaakt.

Bij de kwee treedt een geslaehtsomkeer op, phaenotypisch veroor-
zaakt en van geringe beteekenis.

Geslachtshormonen worden niet in de urine gevonden, en een
activiteit van andere endocrine klieren, in het bijzonder v. d. bijnieren,
treedt niet op.

Wij komen dan tot de conclusie dat de kwee verandert door manne-
lijke geslachtsinductiestoffen van haar intrauteriene stierpartner.
Hoewel de gonaden vermannelijkt worden, is de kwee géén intersex.

Na wegneming van deg onaden, nemen bij de castraat andere klieren
de vorming van geslachtshormonen op zich, bij de kwee vormen noch
gonaden, noch andere klieren geslachtshormonen. De vorming van
geslachtshormonen wordt dus belet bij de kwee, door mannelijke
geslachtsinductiestofFen van haar intrauteriene stierpartner.

Doordat die stoffen slechts 8 maanden inwerken vernietigen zij wel
de vrouwelijke geslachtshormoonvormingsplaatsen doch zijn nog
niet instaat het dier in de mannelijke richting te veranderen of een
voldoende mannelijke geslachtshormoonproductie op te wekken.

De vorming van geslachtshormonen wordt dus belet bij de kwee,
zij wordt dus intrauterien gecastreerd, maar méér dan een normale
castraat ; andere klieren vormen óók géén geslachtshormonen, worden
dus óók gecastreerd.

Les recherches de l\'auteur aboutirent à la conclusion que le Free Martin change
sous l\'effet de l\'induction des substances sexuelles mâles du veau mâle se trouvant
dans une même matrice.

Quoique les gonades se masculinisent, ce Free Martin n\'est pas intersexuel.
Chez un castrat normal, après l\'enlèvement des gonades, d\'autres glandes assument
l\'élaboration des hormones sexuelles ; par contre chez ce veau femelle, ni les gonades,
ni d\'autres glandes ne produisent des hormones sexuelles. Ici donc la formation
des hormones sexuelles est empêchée par l\'induction des substances sexuelles mâles
du veau mâle de la même portée.

Par le fait que ces substances n\'agissent que pendant 8 mois, celles-ci détruisent,
il est vrai, les lieux d\'élaboration des hormones sexualles femelles, mais ne parvien-
nent pas à faire changer l\'animal dans le sens masculin ou de provoquer la formation
d\'une quantité suffisante d\'hormones sexuelles mâles. Chez ce Free Martin la
formation d\'hormones sexuelles est donc entravée ; la castration s\'opère donc au
cours de la vie intrautérine. Cette castration est cependant plus parfaite que chez
un castrat normal, puisque d\'autres glandes ne sont plus à même de produire des
hormones sexuelles ; la castration s\'opère donc également sur ces glandes.

Tegen brandwonden wordt algemeen tannine-oplossing aangeraden. J. J. Hansma¹)
gebruikte steeds met goed gevolg picrinezuur-oplossing in water ; hij zag nooit
vergiftigingsverschijnselen, ook bij volledige omslagen, over het geheele lichaam,
met in pricinezuur-oplossing gedrenkte lakens. Het bevordert volgens hem de
epidermisvorming, en bij spoedige toepassing voorkomt het de vorming van brand-
blaren en daardoor veelal het ontstaan van open wonden ; ook werkt het als des-
infectans. Door de geringe oplosbaarheid in water (4% a i %, afhankelijk van
de temperatuur) kan het zonder gevaar door leeken gebruikt worden, daar geen
te sterke oplossing kan ontstaan. De oplossing is volkomen houdbaar en kan dus
in voorraad gehouden worden, hetgeen met looizuur-oplossing niet het geval is.

Bij infectieuze of toxische ziektetoestanden verloopt de leucocyten-
reactie volgens een wet, welke door Arndt-Schulz als volgt is gefor-
muleerd : geringe prikkels geven slechts een functioneele verandering
in het leucocytenbeeld (geringe leucocytosis zonder kernverschui-
vingen) ; sterke prikkels geven een hyperleucocytosis met kernver-
schuivingen ; t.e sterke prikkels veroorzaken een verlamming van de
haemopoetische organen (leucopenie met atypisch verloop).

Het verloop van de leucocytenreactie is voor de beoordeeling van
een ziektegeval van het allergrootste belang. Bij een geringe hyper-
leucocytosis zonder verschuiving zal het verloop gunstig zijn. Een
sterke hyperleucocytosis met verschuiving naar links geeft een ernstigen
ziektetoestand aan, doch bewijst tevens, dat het lichaam nog over
afweermiddelen beschikt (neutrophiele Kampfphase van Schilling).
Het verdere verloop van de leucocytenreactie zal een objectieve
aanwijzing geven of het zieke lichaam den strijd al of niet tot een goed
einde zal kunnen brengen. Te sterke prikkels, welke tot verlamming
van het beenmerg en dientengevolge tot een sterke vermindering van
het aantal witte bloedcellen in het stroomende bloed aanleiding geven,
maken de prognose hoogst ongunstig.

Bij den mensch zijn nu een aantal ziekten bekend, waarbij speciaal
in den aanvang een leucopenie wordt waargenomen. Deze leucopenie
wordt in den regel veroorzaakt door een zoowel relatieve als absolute
vermindering van het aantal neutrophiele leucocyten. Men duidt
dit verschijnsel aan met den naam : neutropenie. Met ziet die neutro-
penie b.v. geregeld in het beginstadium van typhus, doch ook bij
influenza, mazelen, griep, Maltakoorts en pernicieuze anaemie zijn
deze neutropenieën bekend.

Van groote prognostische beteekenis zijn die neutropenieën in het
beginstadium van bovengenoemde ziekten niet. Ziet men echter in
het verloop van een sepsis een leuco(neutro-)penie zich ontwikkelen,
dan is dit zeker als een zeer ongunstig verschijnsel te beschouwen.

Als een nieuwe vorm van maligne neutropenie is door Schultz en
Versé voor het eerst in 1922 een ziektebeeld beschreven, dat sindsdien
in de geneeskundige literatuur algemeen bekend staat onder den naam :
agranulocytosis (Schultz).

Over de beantwoording van de vraag of deze agranulocytosis als een
„morbus sui generis" is te beschouwen of als een symptoom van een
ernstige sepsis van onbekenden oorsprong, is men het in de medische
literatuur nog niet eens. De ziekte komt het meest voor bij vrouwen
van middelbaren leeftijd en verloopt onder karakteristieke verschijnselen

waarvan de voornaamste zijn : hooge koorts, gevoel van ernstig onwel-
zijn, op diphtherie gelijkende ontstekingen en zweren op tonsillen en
in de keel, doch soms ook op huid en vulva, terwijl in veel gevallen
verschijnselen van geelzucht worden waargenomen. De diagnose kan
uiteraard uitsluitend gesteld op grond van de uitkomsten van het
bloedbeeld. Het totaal aantal witte bloedcellen is nl. sterk gedaald
(tot 2000 en minder), het percentage neutrophiele leucocyten vermin-
derd tot io % (en minder), terwijl het percentage lymphocyten sterk
verhoogd, doch absoluut normaal is.

Men is pas later tot de ontdekking gekomen, dat een overmatig
gebruik van bepaalde geneesmiddelen (phenacetine, salvarsan,
antipyrine, pyramidon, prontosil zijn als zoodanig berucht gewor-
den) dezelfde verschijnselen kan doen ontstaan. Doch niet
alleen een overmatig gebruik van deze medicamenten kan de oorzaak
zijn van de aandoening, ook kleinere hoeveelheden kunnen bij over-
gevoelige personen onaangename gevolgen hebben. Zoo is in het Ned.
Indisch Tijdschrift voor Geneeskunde (1937, afl. 2) door Siegenbeek
van Heukelom en Leeuwenburgh beschreven een geval van agra-
nulocytosis bij een Europeaan na gebruik van slechts 3 tabletten
gardan ¹) gedurende 9 dagen, hetgeen genoemde auteurs aanleiding
geeft nog eens ernstig tegen het gebruik van dit geneesmiddel te waar-
schuwen.

De agranulocytosis is een ernstige aandoening, welke in de meeste
gevallen snel doodelijk verloopt, doch ook chronisch kan worden.
Ook recidiveerende gevallen zijn beschreven. In de laatste jaren is
mcdedeeling gedaan van gevallen, welke snel in genezing overgingen,
zoodat de prognose niet zoo absoluut infaust is als vroeger werd aan-
genomen. De, van Amerikaansche zijde, aanbevolen therapie met
pentose-nucleotide schijnt goede resultaten te geven.

In de diergeneeskundige literatuur vindt men over soortgelijke
aandoeningen tot nu toe weinig of niets vermeld. Aangezien echter
aan morphologisch onderzoek van het bloed bij de huisdieren nog weinig
wordt gedaan, behoeft dit geen verwondering te wekken.

Wirth vermeldt in zijn boek, dat agranulocytosis wordt waarge-
nomen bij de zoogenaamde „Diirener Krankheit" van het rund.

Stang (Berl. T. Wschr. 1926, pag. 495) en Gram (zelfde tijdschrift
1929, pag. 453) deelen mede, dat deze aandoening, (welke zooals
bekend is, veroorzaakt wordt door voedering met door trichlooraethy-
leen behandeld sojameel) aanleiding geeft tot een sterke vermindering
van het aantal witte bloedcellen en duidelijke neutropenie (agranu-
locytosis) en relieve lymphocytosis. Andere aandoeningen, welke met
soortgelijke veranderingen van het bloedbeeld gepaard gaan, heb ik
in de veterinaire literatuur niet kunnen vinden.

Het lijkt mij daarom niet van belang ontbloot hier melding te maken
van een agranulocytair bloedbeeld, dat eenige maanden geleden door
mij bij een paard werd. aangetroffen. Het betrof de Eng. volbloed-
merrie „Valinette" van de Soerabajasche manége.

Volgens opgave van de manége zou de volbloedmerrie 8 jaar zijn ; volgens het
gebit moet ze echter minstens 12 jaar zijn.

8/X-37 wordt de merrie ziek gemeld met hooge koorts (40,7). Het anders op
stal zoo lastige dier, maakt nu een ernstig zieken indruk en staat suf, met afhangend
hoofd in een hoek van de box te kijken. De pols is vrij krachtig en regelmatig met
72 slagen p.m. ; de ademhaling wat frequent en oppervlakkig. Bij auscultatie van
longen en hart is niets bijzonders waar te nemen. De eetlust is geheel verdwenen.
De slijmvliezen van het oog zijn icterisch, doch zonder petechiën.

Haemogram : 1.800 0-0 | 0-8-4-0 j 82-6. Het aantal witte bloedcellen is dus
sterk verminderd door het bijna geheel verdwenen zijn van de neutrophiele leuco-
cyten. Slechts enkele staafkernigen en jeugdvormen zijn aanwezig. De kernen zijn
echter sterk gedegenereerd ; het protoplasma toont toxische granuleering (jeugdige
grijsaards dus). Het aantal lymphocyten is relatief sterk verhoogd, doch absoluut
ongeveer in normaal aantal aanwezig. Onder de lymphocyten vele Riederformen.

Op grond van het bloedbeeld wordt de prognose zeer ongunstig gesteld en het
vermoeden geuit, dat de merrie het wel niet lang meer zal maken. De meer ,,pro
forma" ingestelde therapie bestond in toedienen van antifebrine met coffeine in
een likkepot.

9/X : geheel tegen de verwachting maakt de merrie een veel minder zieken indruk.
Er bestaat nog wel een volslagen anorexie en de slijmvliezen zijn veel geler geworden,
doch patiënte is veel levendiger. Ontlasting wat papperig en stinkend. Galkleur-
stofgehalte bloedserum : aanzienlijk verhoogd (indirect 6J E. Hijmans v. d. Berg).
Cholesterinegehalte serum : 120 mgr % (normaal). Eiwitspectrum : eiwitgehalte
laag (4,67%) verhouding hoognormaal (albumine 3,00%, globuline 1,67%,
verhouding 1,80). Aantal roode bloedcellen: 8.120.000. Haemogram: 2.700
0-0 | 0-2-4-0 i 86-8. Totaal aantal witte bloedcellen dus iets vermeerderd ; ver-
houding dezelfde gebleven. In de enkele neutrophiele leucocyten worden behalve
kerndegencraties en toxische granulaook vacuolen waargenomen. Temperatuur : 38,7.

Niettegenstaande den beteren indruk en de lagere temperatuur blijft de prognose
volgens het bloedbeeld nog zeer ongunstig.

10/X : temp. 38,4 ; de merrie begint al wat gras te eten. 1 i/X : eetlust reeds veel
beter ; de merrie wordt veel lastiger op stal en laat onderzoek nauwelijks meer toe ;
temp. 39. ; slijmvliezen nog sterk geel, geen bloedingen. Galkleurstofgehalte serum:
7i E.

Haemogram : 7.600 0-1 | 0-2-7-42 | 39-9. Vele neutrophielen met toxische
granula, enkele met vacuolen.

12/X : temp. 38,7 ; galkleurstofgehalte minder (5 E). Haemogram : 10.200
0-1 j 0-1-5-68 | 22-3 ; weinig veranderingen meer aan kernen en protoplasma.

Eiwitspectrum: totaal eiwit gestegen (5,43%); alb. 3,23%, glob. 2,20%;
verhouding 1,47 (ongeveer normaal).

13/X : temperatuur normaal en eetlust weer goed ; de merrie is zoo lastig ge-
worden, dat van verder onderzoek moet worden afgezien. De merrie is geheel her-
steld.

Vergelijkt men nu het bloedbeeld van onze patiënte met het bloed-
beeld, dat geregeld bij de agranulocytosis van den mensch wordt
gevonden, dan valt de groote overeenkomst wel zeer duidelijk op.

Doch ook aan de andere voorwaarden, die bij den mensch de diagnose
agranulocytose bepalen, wordt voor een groot deel voldaan.

Van Thienen geeft aan (Zie Aanwinsten op Diagnostisch en Thera-
peutisch Gebied ; De Ziekten van het Bloed en de Bloed.bereidende
Organen), dat voor d.e diagnose agranulocytosis Schulz steeds moet
worden vastgehouden aan de volgende eischen :

3) geen haemorrhagische diathese : bloedingen op de slijmvliezen
waren niet waar te nemen.

4) geen thrombopenie : dit is niet onderzocht ; aangezien echter
geen bloedingen opgemerkt werden, mag verondersteld worden, dat
thrombocyten in voldoende hoeveelheid aanwezig zijn geweest.

Van Thienen beschouwt dus d.e ulceraties als niet strikt noodzakelijk
te behooren tot de symptomatologie van de agranulocytosis.

Het is trouwens bekend, dat verschillende gevallen zonder ontste-
kingen of zweren verloopen, terwijl in andere gevallen de ulceraties
pas optreden geruimen tijd na (of door?) de veranderingen in het
bloedbeeld.

Ulceraties in mond, keel (voor zoover deze voor het onderzoek
toegankelijk was) of vulva waren niet aanwezig. Slikbezwaren of
pijnlijkheid bij knijpen in larynx en pharynx zijn niet opgemerkt.
Opvallend was de snelle genezing van onze patiënte en de spoedige
verbetering van het bloedbeeld.

Ook in d.e gevallen bij den mensch, die in genezing overgaan, ziet
men binnen korten tijd een verbetering van het bloedbeeld. (zie eer-
dergenoemde mededeeling van Van Thienen).

Het spreekt vanzelf, dat men zich afvraagt hoe die ernstige ver-
andering van het bloedbeeld is ontstaan en aan welk agens de agra-
nulocytose moet worden toegeschreven.

De segmentkernige leucocyten waren plotseling geheel uit het perifere
bloed verdwenen. Van aanmaak van nieuwe neutrophiele leucocyten
was practisch geen sprake. Er moet dus wel een sterk werkend infec-
tieus of toxisch agens aanwezig zijn geweest, dat de oudere leucocyten
geheel vernietigde en tevens den aanmaak van nieuwe belemmerde.

Daar zoowel leucocyten als erythrocyten gevormd worden in het
roode beenmerg, is het eigenaardig, dat alleen dc leucopoetische functie
wordt aangetast en de erythropoetische ongemoeid wordt gelaten.
Bij den mensch neemt men voor het ontstaan van de agranulocytosis
wel aan een infectie met streptococcen, staphylococcen en colibacillen,
ofschoon bewijskrachtige gegevens daarvoor tot dusver niet aanwezig
zijn.

Het spreekt wel vanzelf, dat ook bij onze merrie aan een infectie is
gedacht. In verband met de hooge koorts, de geelzucht en d.e omstan-
digheid, d.at in de stallen zeer veel ratten aanwezig waren, is de moge-
lijkheid van besmetting met leptospiren een oogenblik overwogen.
Alhoewel spontane infecties met leptospiren bij het paard tot dusver

niet zijn beschreven, heeft Sardeman (Tijdschrift voor Diergenees-
kunde 1930 p. ggß) aangetoond, dat inspuitingen met groote hoeveel-
heden cultuur bij veulens typische verschijnselen van Weil opwekken.
Zelfs bleek het mogelijk de aandoening met bloed van veulen op veulen
over te spuiten. Alhoewel infectieproeven op volwassen dieren mislukten,
blijkt hieruit toch, dat het paard niet zoo ongevoelig is voor deze
infectie als algemeen verondersteld wordt.

Twee jonge cavia\'s, ieder ingespoten met 3 cc bloed intraperitoneaal,
zijn echter gezond gebleven (onderzoek Gewestelijk laboratorium
Soerabaia). Andere ziekteverwekkers zijn ook niet aangetoond kunnen
worden. Door inspuiten van bloed van onze merrie bij een volwassen
inheemsch paard is het niet gelukt de ziekte over te brengen.

Het agens, dat tot deze aanleiding heeft gegeven, blijft dus onbekend.
De verschijnselen wijzen er echter toch op, dat wij te doen hebben
gehad met een atypisch verloopende sepsis, zij het dan van onbekenden
aard.

Schrijver beschrijft een ziektegeval bij een paard ; de verschijnselen :
hooge koorts, icterus en een agranulocytair bloedbeeld, wezen op een
septische infectie. De oorzaak kon niet worden vastgesteld. Infectie-
proeven op paard en cavia hadden geen gevolg. Het paard herstelde.

Der Verfasser besehreibt einen Krankheitsfall bei einem Pferde. Die Symptome :
hohes Fieber, Ikterus und ein agranulocytäres Blutbild, deuteten auf eine septische
Infektion hin. Die Ursache konnte nicht festgestellt werden. Infektionsversuche
auf Pferd und Meerschweinchen hatten keinen Erfolg.

The author describes a particular case of disease in a horse. The symptoms (high
fever, icterus and a agranulocytair blood picture) pointed to a septic infection.
The cause could not be established. Infection expcriments in horse and guinea-pig
had no results. The horse recovered.

L\'auteur décrit chez un cheval un cas de maladie accompagné des symptômes
suivants : ictère avec agranulocytose du sang, ce qui indique une infection septique.
La cause ne put être déterminée. Des essais d\'infection pratique sur cheval et sur
cobaye n\'eurent aucun résultat. Le cheval se rétablit.

HET VOORKÓMEN VAN PANARITIUM EN MASTITIS BIJ
MOND- EN KLAUWZEER, DOOR HYGIËNISCHE EN
THERAPEUTISCHE MAATREGELEN.

Het is van algemeene bekendheid, dat hygiënische maatregelen van
grooten, en vaak weldadigen invloed kunnen zijn op het verloop van
besmettelijke ziekten, zoowel bij mensch als dier ; bij de bestrijding
dier ziekten kunnen zij dan ook niet worden ontbeerd. En het zijn in
het bijzonder de complicaties en naziekten, zooals die bij verschillende
infectie-ziekten vaak optreden, die door een doeltreffende toepassing
van hygiënische maatregelen, eensdeels kunnen worden voorkomen,
anderdeels tot spoedig en volledig herstel kunnen worden gebracht.

Het spreekt dan ook wel vanzelf, dat van diergeneeskundige zijde
reeds gedurende tientallen van jaren, de hygiëne en de toepassing van
hygiënische maatregelen is aanbevolen, toegepast en gepropageerd,
tegen een ziekte als mond- en klauwzeer, waarbij zoo vele en vaak
zulke ernstige complicaties optreden.

In schier alle, door Staatscommissies uitgebrachte rapporten over
deze ziekte, wordt dan ook aan de hygiëne en aan hygiënische en thera-
peutische behandeling van aan mond- en klauwzeer lijdende dieren,
de grootste aandacht geschonken.

Zoo zien wij o.a., dat in het belangrijk rapport, door de Commissie
in zake mond- en klauwzeer, in 1921 uitgebracht, aan „de hygiëne",
een geheel en afzonderlijk hoofdstuk wordt gewijd, waarin zeer uit-
voerig verschillende hygiënische maatregelen worden aangegeven en
aanbevolen.

Met name wordt daarin gewezen op : de eischen te stellen aan de
standplaatsen der zieke dieren, vooral ook aan de ruimte, waarover de
dieren moeten kunnen beschikken ; wordt er met nadruk op gewezen,
dat te korte, of te nauwe standplaatsen een hoogst ongunstigen invloed
uitoefenen, en wordt de groote beteekenis van een goed, droog en dik
stroobed in het licht gesteld. „Geen geneesmiddel, inwendig toegediend,
bezit voor het aan mond- en klauwzeer lijdend dier zooveel waarde
als eene goede standplaats."

Een meening, die ik volkomen onderschrijf; juist in stallen waar
de dieren te dicht op elkaar staan, niet gemakkelijk kunnen gaan liggen
of opstaan, ziet men de grootste ravages aanrichten ; de pijnlijke dieren
glijden dan gemakkelijk uit, waarbij zij zich stooten en kneuzen, en
ten gevolge waarvan dan haematomen ontstaan die al spoedig abcessen,
resp. phlegmonen worden, welke laatste vooral dan weer aanleiding
geven tot infectie van de geheele stalatmosfeer, met alle funeste gevol-
gen daaraan voor alle stal bewoners verbonden.

Teneinde die stalinfeetie te voorkomen moeten ook dieren met
etterende wonden, met mastitis, met retentio secundinarum, kortom
alle dieren die ziekte-kiemen verspreiden, uit den stal worden ver-
wijderd. (Ten eenenmale te veroordeelen is : het openen van abcessen
enz. in den stal.)

In genoemd rapport wordt er dan verder nog op gewezen, dat de
temperatuur, de rust, de zindelijkheid enz. in den stal van grooten invloed
zijn op het verloop der ziekte, en wordt medegedeeld dat de betee-
kenis der hygiëne zoo groot is, dat zij, indien zij tot in de kleinste bij-
zonderheden wordt toegepast, het ontstaan van uierontstekingen tot
zekere hoogte kan tegenhouden. Vooral ook wordt gewezen op het nut
van de behandeling der klauwen, waarbij speciale medicamenta en
methoden worden aangegeven om de klauwwonden en klauwontste-
kingen tot genezing te brengen.

(Nadat dit artikel door mij was geschreven, werd mij van bevoegde
zijde medegedeeld, dat in het verslag eener indertijd ingestelde Mond-
en Klauwzeer-commissie, melding wordt gemaakt van jodiumbehan-
deling der klauwen, en dat wijlen Prof. Dr. J. Poels hetzelfde deed.
Gaarne wordt dit hier volledigheidshalve vermeld, ofschoon mij zulks
niet bekend was, en mij ook niet bekend is, op welke wijze deze be-
handeling heeft plaats gehad, en tot welke resultaten zij heeft geleid.)

Overigens is het aantal geneesmiddelen, dat vóór en na, voor de
behandeling en genezing van de klauw-complicaties wordt aanbevolen,
legio, en dit kan geenszins verwonderen ; immers het zijn juist de
klauwaandoeningen, die den dierenarts de grootste zorgen baren,
zoowel wat de moeilijke tijdroovende behandeling betreft, als wat de
moeilijk te verkrijgen genezing aangaat ; terwijl zij het zijn, die aan
de veehouders de grootste schade veroorzaken.

Toen nu bij de zeer belangrijke immunisatie-proeven tegen mond-
en klauwzeer, door Dr. H. S. Frenkel, Directeur van het Staats Vee-
artsenijkundig Onderzoekingsinstituut, op verschillende veestapels in
mijn ambtsgebied toegepast, bleek, dat bij de behandelde dieren
aphthae optraden, is bij mij het volgende denkbeeld opgekomen, en
in praktijk gebracht.

Men weet met vrij groote juistheid, wanneer en hoeveel uren na de
immunisatie, de eventueele aphthae, aan tong, in de tusschenklauw-
spleet (e. omg.) en aan de tepels kunnen worden verwacht ; en het is
daarom dat ik in overweging gaf, tegelijkertijd met de enting, of
onmiddellijk daarna, de klauwen e. o., de tepels en de uiers zorgvuldig
te doen reinigen en te doen ontsmetten ; en deze behandeling, vooral wat
de klauwen e. o. betreft, een paar dagen voort te zetten.

Draag zorg, dat op het oogenblik, waarop de blaren ontstaan, de
plaatsen, waar zij ontstaan (dat zijn de tusschenklauwspleet e. o. en
de tepels) zuiver, rein en steriel dus vrij van ziektekiemen zijn ; de wonden,
die na het doorbreken der blaren ontstaan kunnen dan niet direct worden

geïnfecteerd, cn de kans op genoemde klauw- resp. uierverzweringen
zal daardoor wellicht geheel zijn weggenomen, zal in elk geval ver-
minderd moeten zijn.

Bovengenoemd denkbeeld heeft tot de volgende preventieve be-
handelingsmethode geleid, d.ie reeds dadelijk, en bij de eerste toepassing,
verrassend gunstige resultaten opleverde.

Eenige uren vóór de immunisatie, werden de klauwen, tusschen-
klauwspleet en omgevende huid van alle runderen, mechanisch gereinigd
en gezuiverd, door deze deelen af te wasschen en af te borstelen met
warm soda-water en groene zeep ; daarna worden deze deelen door
middel van een reine doek droog gemaakt.

Vervolgens worden door middel van een niet te harde schilders-
kwast, waarvan de haren middelmatig lang zijn, de klauwen (vooral
ook de zolen), de tusschenklauwspleten en de huid, tot ongeveer twee cm
boven den klauwzoom, overvloedig ingewreven met een tien procents
jodium-tinctuuroplossing. (Deze dient te worden bereid met jodet. kal. ;
zonder toevoeging van het laatste, lost de jodium niet op en loopt
men de kans dat door de helpers met methylspiritus in plaats van met
jodium wordt ingewreven).

Deze jodeering moet tweemaal daags, en zeer zorgvuldig worden
toegepast, en moet worden herhaald en voortgezet totdat, zoowel de
wondjes na het doorbreken der aphthae ontstaan, als de omgevende
hoorn volkomen droog zijn. Zoolang nog maar eenigszins vochtige plekjes,
hoe schijnbaar onbeduidend ook, worden waargenomen, moet de be-
handeling worden voortgezet.

Wijl de jodeering zeer zorgvuldig en nauwgezet moet worden toe-
gepast eischt zij de aanstelling van twee volwassen, krachtige arbeiders,
die o.m. tot taak hebben : de beenen der runderen op te heffen (een
nog vrij ongemakkelijke operatie bij het rund). Het best voldeed mij
hierbij nog de methode, waarbij de achterbeenen door middel van
een omwonden staak, die in de buiging van het tarsaalgewricht door
twee helpers, met den rug naar den kop van het rund gekeerd, worden
opgeheven.

Indien deze methode met zachtheid, doch energiek en handig,
wordt uitgevoerd, valt zij in de practische toepassing erg mede ; boven-
dien wennen de dieren er spoedig aan. (Den jodeerder verschaffe
men handschoenen, teneinde pijnlijkheid van diens handen, maar
vooral irriteering van de nagelbedden, te voorkomen).

Ook zij men voorzichtig ten opzichte van de huidbehandeling;
het is derhalve noodzakelijk, dat de jodeering en de controle over
de wonden, onder voortdurend deskundig toezicht staan.

Voor de behandeling der klauwen en van de blaren en de wonden
aan de klauwen, werd door mij jodiumtinctuur gebruikt, niet zoozeer
wijl dit door mij als een arcanum wordt beschouwd, doch veel meer,
omdat joodtinctuur, zoowel in de humane, als in de veterinaire chirurgie,

als desinficiens voor operatie-velden en in de heelkunde als beproefd
middel tegen infectie vooral van kleine wonden, reeds lang haar sporen
heeft verdiend en hare zeer gunstige reputatie als zoodanig nog steeds
en ongerept handhaaft. Bovendien is zij gemakkelijk aan te wenden
en schijnt zij, naar de meening der chemici, specifieke eigenschappen
te bezitten, die een bijzonder gunstigen invloed ontwikkelen op het
genezingsproces van wonden.

Bij de tweede en volgende jodeeringen is het, als regel, niet noodig
de klauwen opnieuw te wasschen ; wel heeft men daarbij natuurlijk
zorg te dragen, dat eventueel daaraan klevend stroo of stalvuil vooraf
door middel van een drogen doek zorgvuldig worden verwijderd
alvorens de jodiumtinctuur in te wrijven.

Als voorbehoedmiddel tegen panaritium heeft deze methode, die op
mijn aanwijzing het eerst door collega J. A. Knape te Brielle op zeer
accurate wijze werd toegepast, in alle gevallen en voor 100 procent
voldaan.

Wat de behandeling der tepels betreft, deze worden eerstens met lauw
water en witte zeep zeer zorgvuldig en op zachtzinnige wijze gereinigd ;
men betrachte daarbij de grootste voorzichtigheid, maar boven alles
zachtheid.. Elke ruwheid is, daar het hier een zoo uiterst teer, gevoelig
en kwetsbaar orgaan betreft, uit den booze.

Daarna worden de tepels beurtelings met een | procents natronloog-
oplossing (zeker niet sterker) behandeld ; zooals bekend, heeft deze
vloeistof sterk bactericide eigenschappen tegenover het mond- en klauw-
zeervirus, terwijl het bovendien de niet genoeg te waardeeren eigen-
schap bezit, de tepels glad, min of meer soepel en glibberig te maken.

Deze natronloog-behandeling der tepels geschiedt door de tepels
zacht af te wrijven en te bevochtigen met een zachte, reine doek in
bovengenoemde vloeistof gedrenkt ; waarbij vooral ook aan de tepel-
opening aandacht is te schenken. Deze behandeling wordt telkens,
voor en na het melken en in elk geval tweemaal daags, herhaald.

In combinatie met de hierboven aangehaalde algemeene hygiënische
maatregelen heeft genoemde behandelingsmethode tot resultaat gehad,
dat op honderden aan mond- en klauwzeer lijdende runderen, onder
normale aphthae-vorming, geen enkel geval van panaritium of mastitis is
voorgekomen.

Het geldt hier dus niet meer een proef, doch veelmeer is hierdoor
het bewijs geleverd : dat onder voorlichting van den dierenarts, elke
veehouder, door nauwgezette toepassing van de hierboven aangegeven
maatregelen, in staat is zich te vrijwaren tegen de schade, die door
het ontstaan van de zoo terecht gevreesde klauw- en uierontstekingen
worden veroorzaakt ;

dat dit den veehouder verder mogelijk is in eiken gewonen, doch
behoorlijk ingerichten stal ;

dat deze methode wel eenige bijzondere uitgaven vraagt aan per-
soneel, geneesmiddelen en deskundige voorlichting, doch dat deze

uitgaven en zorgen, in verband met de daarmede te behalen resultaten,
geheel onbeduidend moeten worden geacht.

Vooral gedurende den staltijd en bij d.en huidigen stand van de
ziekte, nu nog tallooze veestapels vrij zijn, doch elk oogenblik gevaar
loopen door mond- en klauwzeer te worden aangetast, voel ik mij
verplicht, vooral tegenover de jongere collega\'s, hier de wijze lessen
en degelijke adviezen in herinnering te brengen in verschillende
Staatsrapporten, door zoo bij uitstek bekwame en ervaren deskundigen,
gegeven. En ik meen daaraan te hebben mogen toevoegen een be-
handelingsmethode ter voorkoming van panaritium en mastitis, die,
mits nauwkeurig en zorgvuldig toegepast, afdoend is gebleken.

Het spreekt wel vanzelf dat daarmede de beste, snelste en meest
afdoende resultaten zullen worden verkregen, indien zij naast de
opzettelijke besmetting wordt toegepast, evenwel indien hiervan, om
welke redenen dan ook, moet worden afgezien, kunnen van de toe-
passing der hierboven geciteerde en aangegeven hygiënische en thera-
peutische maatregelen eveneens zeer gunstige resultaten worden ver-
kregen bij het spontaan optreden der ziekte.

Hier ligt voor den dierenarts een ruim en mooi arbeidsveld open,
hetwelk hem de gelegenheid biedt tot een even nuttigen, als verheven
en dankbaren arbeid ; waarbij hij als hygiënist, in opvoedcnden en
instructieven zin, zijn kennis in dienst vermag te stellen van groote
particuliere en algemeene belangen ; en waarbij hij in staat is, den
veehouders niet slechts te vrijwaren tegen enorme financiëele schade,
doch waardoor hij bovendien den vee-fokkers het diepe moreele leed
kan besparen, dat de aanblik van een door mond- en klauwzeer ge-
teisterden veestapel hem veroorzaakt.

Tijdens immunisatie-proeven op runderen, toegepast door Dr. H. S.
Frf.nkel, met kunstmatig gekweekt mond- en klauwzeer-virus en
immunserum of reconvalescenten-bloed, is schrijver op het denkbeeld
gekomen de praedilectieplaatsen voor blaarvorming preventief te
reinigen en te clesinfecteeren.

Daartoe werden, direct na de besmetting, de klauwen, de tusschen-
klauwspleten, en de omgevende huid, met 10 % jodiumtinctuur ge-
penseeld, 2 maal daags, totdat de wonden, ontstaan na het doorbreken
der blaren, volkomen droog zijn. De tepels worden praeventief gerei-
nigd en dan behandeld met i % natronloog-oplossing, 2 maal daags,
en vóór en na het melken.

Naast toepassing van hygiënische maatregelen (ruime standplaats,
dik, schoon stroobed van roggestroo) heeft deze behandelingswijze,
die op honderden runderen, met uitgebreide blaarvorming aan de
klauwen, werd toegepast, het bewijs geleverd dat daardoor (secundaire)
panaritium en mastitis kunnen worden voorkomen.

Während Immunisierungsversuchen, die son Dr. H. S. Frenkel mit künstlich
gezüchtetem Maul- und Klauenseuchevirus und Rekonvaleszentenblut ausgeführt
wurden, kam Verf. auf den Gedanken, die Prädilektionsplätze für Blasenbildung
präventiv zu reinigen und zu desinfizieren. Zu diesen Zwecke wurden direkt nach
der Infektion Klauen, Klauenspalt und die umgebende Haut mit 10 proz. Jodtinktur
eingepinselt. Diese Behandlung wird zweimal täglich wiederholt, bis die Blasen-
wunden und das umgebende Horn völlig trocken sind. Die Zitzen werden präs\'entiv
gereinigt und dann zweimal täglich sor und nach dem Melken mit £ proz. Natron-
laugelösung behandelt.

Neben der Anwendung hygienischer Massnahmen (genügend grosser Standplatz,
dickes, sauberes Strohbett aus Roggenstroh) hat diese Methode, die bei Hunderten
von Rindern mit ausgebreiteter Blasenbildung angesvandt wurde, den Besveis
erbracht, dass dadurch (sekundäres) Panaritium und Mastitis vermieden werden
können.

During immunization-experiments in cows carried out by Dr. H. S. Frenkel
with artificially cultured virus of foot and mouth disease and with immune-serum
or blood of reconvalescents, the author came to the idea to clean and to desinfect
the praedilectionsplaces for blister-forming preventively.

To that purpose the hoofs, the cleft between and the surrounding skin were
pencilled with a 10% tincture of iodine twice daily till the wounds following the
burst of the blisters were totally dry. The teats were cleaned preventively and treated
with £ % sodium hydroxvde solution twice daily before and after milking.

Besides applying hygienic measures (spacious stand, thick and clean bed of rye-
straw) this method, according to which hundreds of cows were treated, has proved
to be able to prevent the secondary panaritium and mastitis.

Lors des essais d\'immunisation, entrepris par le Dr. H. S. Frenkf.l avec du virus
aphteux cultivé artificiellement et du sérum hyperimmun ou du sang de consales-
ccnts, l\'auteur eut l\'idée de nettoyer et de désinfecter à litre préventif les endroits
de prédilection pour la formation des aphtes.

Dans ce but, il fut procédé, immédiatement après l\'infection, au badigeonnage des
onglons, des espaces interdigités, ainsi que de la peau environnante, avec de la tein-
ture d\'iode à 10%, 2 fois par jour, jusqu\'à ce que les plaies formées par la rupture
des aphtes fussent complètement sèches. Les trayons furent nettoyés préventivement
et ensuite traités avec une solution de soude caustique à J %, 2 fois par jour, ainsique
avant et après chaque traite.

Simultanément asec l\'application de mesures hygiéniques (place suffisante,
litière abondante de paille de seigle), ce traitement, appliqué sur des des centaines
de bêtes bovines, présentant des aphtes très étendues, s\'est montré particulièrement
efficace pour prévenir l\'apparition de furoncles interdigités et de mammites (secon-
daires).

ringsdiensten toelaatbaar acht, zal moeten blijken uit een veranderde
meening van de H.R. op dit punt ; deze is mij niet bekend en de
beslissing van de Kroon van 18 Febr. 1935, zal bij onveranderde
meening van den H.R. dan ook zeer waarschijnlijk het leven gegeven
hebben aan een onverbindende verordening.

De Keuringsdienst van vee en vleesch te Amsterdam stelt zich echter
op het standpunt, dat repressieve keuring van vleeschwaren gewenscht
en toelaatbaar is. Verplichte invoerkeuring van vleeschwaren schrijft
deze dienst niet voor ; echter kunnen de ingevoerde vleeschwaren op
het abattoir kosteloos ter keuring aangeboden worden. Van deze niet
verplichte gratis keuring had verdachte B. geen gebruik gemaakt
en de keuringsdienst stelde zich nu op het standpunt, dat zij gelasten
kon, dat de ingevoerde gekookte levers naar het abattoir gebracht
moesten worden, omdat deze afwijkend waren. Bij het onderzoek, dat
toen plaats vond, bleek, zooals uit de ten laste legging volgt, dat ver-
dikte en chronisch ontstoken galgangen in de lever (gekookt) aanwezig
waren en na afkeuring van de gekookte levers werd proces-verbaal
opgemaakt wegens overtreding van art. 40 van de vleeschkcuringswet
n.1. het doen vervoeren van vleeschwaar, die bedorven, althans op
andere wijze ondeugdelijk geworden was.

Indien de H.R. vasthoudt aan zijn meening, weergegeven in het
Alphensche arrest, dan zou verdachte op grond daarvan van rechts-
vervolging ontslagen moeten worden, omdat dan immers de keuring
van de vleeschwaren in aanvulling van de vleeschkcuringswet is ge-
schied, hetgeen volgens de H.R. niet mag plaats vinden.

Gesteld, dat deze keuring bij nadere overweging toch toelaatbaar
geacht mocht worden, dan rijst de vraag of verdachte zich aan een
strafbaar feit heeft schuldig gemaakt.

Om dit juist te bezien, moet men zich eerst goed realiseeren, dat
niet ten laste gelegd is, dat de vleeschwaren bereid zijn in strijd met
de voorschriften van den algemeenen maatregel van bestuur, bedoeld
in artikel 2, tweede lid. Deze Alg. Maatr. v. Best. is het K.B. van 13
September 1924, S. 448 en art. 7 hiervan bepaalt o.m. dat voor het
verduurzamen en toebereiden van vleesch, dat als verduurzaamd of
toebereid wordt vervoerd, ander vleesch, dan dat, hetwelk goedgekeurd
is krachtens de wet en zich in deugdelijken toestand bevindt, niet aan-
gewend mag worden. Aangenomen moet dus worden, dat men van de
veronderstelling is uitgegaan, dat de gekookte lever bereid is uil
krachtens de wet goedgekeurd vleesch (lever), waaruit dus volgt, dat
deze lever bij de keuring van het rund, waarvan zij deel uitmaakte,
door een bevoegden keuringsambtenaar is goedgekeurd geworden.

De keuringsdienst in Amsterdam nu was van meening, dat deze
gekookte lever bedorven, althans cp andere wijze ondeugdelijk ge-
worden was. Men doet m. i. goed hier voldoende aandacht te besteden

aan de woorden ,,geworden was". Dit wijst toch duidelijk op plaats
gehad hebbende verandering in toestand en wel op verandering, die
zich voltrokken heeft na het tijdstip van de oorspronkelijke goed-
keuring van de lever. Indien dus de lever, na de goedkeuring als vleesch,
b.v. in ontbinding was overgegaan, met petroleum was overgoten
geworden etc., dan zou men inderdaad kunnen spreken van ondeug-
delijke geworden of bedorven gekookte lever.

Uit de dagvaarding blijkt, dat in dit geval onder „bedorven, althans
op andere wijze ondeugdelijk geworden" wordt verstaan, het aan-
treffen van verdikte en chronisch ontstoken galgangen.

Nu is het voor geen tegenspraak vatbaar, dat deze verdikte en
chronisch ontstoken galgangen reeds in de lever aanwezig waren,
toen deze nog deel van de koe uitmaakte, dus op het moment van de
slachting van de koe. Nimmer kan hier dus uit volgen, dat de aan-
wezigheid van die verdikte en chronisch ontstoken galgangen, tot
de gevolgtrekking kan leiden, dat de lever bedorven is of ondeugdelijk
is geworden (voor de gekookte lever evenmin). Dit bederven of ondeug-
delijk worden toch wijst op een verandering van toestand of hoedanig-
heid eti ik meen vrijelijk te mogen aannemen, dat geen enkele des-
kundige zal willen beweren, dat de afwijkingen in de gekookte lever
nog na het moment van de eerste keuring (wat het uitgangspunt moet
zijn) kunnen zijn ontstaan.

Ik ben dan ook van meening, dat de ten laste legging niet houdbaar
is voor det onderhavige geval.

Deze opvatting vindt bovendien nog steun in art. 8 van de vleesch-
keuringswet. Daar toch wordt gezegd, dat vleesch, gekeurd volgens
de bepalingen van deze wet, of van de „wet op de uitvoerkeuring van
vleesch 1907 (Staatsblad No. 217)" bij invoer in een andere gemeente
uitsluitend onderworpen kan worden aan een onderzoek of sedert de
keuring in de gemeente van uitvoer veranderingen zijn opgetreden, waardoor
het voorwaardelijk goedgekeurd of afgekeurd moet worden.

Onze wet huldigt dus klaarblijkelijk de meening, dat de eerste
keuring gehandhaafd moet blijven en onaantastbaar is bij invoer en
keuring in andere gemeenten.

De Kantonrechter te Amsterdam heeft bij vonnis van 18 Mei 1931,
W. 12290, dan ook overwogen, „dat de vleeschkeuringswet, evenals
de te harer uitvoering gegeven voorschriften met betrekking tot de
keuring na het slachten, slechts ééne keuring kennen, welke slechts
op vordering van den eigenaar van het geslachte dier kan worden
gevolgd door een herkeuring. Hernieuwde keuring door den keurings-
dienst van reeds door dien dienst na slachting goedgekeurd vleesch, is in
strijd met de wet."

In dit vonnis wordt dus, indien de keuring geschied is, waarbij
goedkeuring is uitgesproken, den eigenaar een onherroepelijke vrij-
brief gegeven voor den toestand van het vleesch ten tijde van deze
keuring. Het wil mij voorkomen uiterst onlogisch te zijn, dit bij vleesch-
waren niet analogisch toe te passen.

Er zijn echter nog andere factoren, die bij de beoordeeling van het
onderhavige geval beschouwd moeten worden.

Gesteld, dat men de meening huldigt, dat de ingevoerde lever
gekeurd mag worden zooals de Amsterdamsche keuringsdienst geoor-
loofd acht en dan ook doet en men bovendien de qualificatie van
art. 40 wil doen slaan op de geconstateerde afwijkingen, dan moet
men niet uit het oog verliezen, dat deze afwijkingen aanwezig waren
bij de onderstelde en niet betwiste eerste keuring en dat desondanks
de lever (toen nog vleesch zijnde) is goedgekeurd.

Indien men nu de gekookte lever toch afkeurt wegens bij de eerste
keuring reeds aanwezige afwijkingen en procesverbaal opmaakt, dan
moet men zich toch zeker afvragen of hier schuld bij den eigenaar van
de gekookte lever aanwezig is. Nu de daartoe door de wet bevoegd
verklaarde deskundige de lever heeft goedgekeurd, is de eigenaar, die
terecht meent vertrouwen te mogen hebben in deze goedkeuring,
m. i. volkomen gedisculpeerd en zou het onbillijk zijn en de rechts-
zekerheid ten zeerste benadeelen, indien hij er voor aansprakelijk
gesteld zou worden, indien later blijkt, dat een andere deskundige de
eerste goedkeuring onjuist blijkt te vinden.

Zou het in het onderhavige geval, met het oog op de vele duister-
heden en onbillijkheden, niet verstandiger geweest zijn, als de keu-
ringsdienst te Amsterdam het oog gericht houdende op art. 10 van de
vleeschkcuringswet, den Inspecteur van de Volksgezcndheid op de
hoogte had gebracht van het geconstateerde, of misschien nog beter
zich in verbinding had gesteld met den keuringsdienst in de gemeente
van uitvoer, in plaats van te handelen zooals thans geschied is ?

Bij vonnis van 26 April 1938 heeft de Kantonrechter verdachte
veroordeeld, overwegende, dat de Hooge Raad der Nederlanden in
een arrest van 16 November 1925 N.J. 1926 pag. 11 en 12, heeft beslist,
dat zij de in art. 40 Vleeschkeuringswet 1919 strafbaar gestelde feiten
kunnen deelen t.o.v. vleeschwaren die bedorven of op andere wijze
ondeugdelijk geworden zijn, alsmede de nadruk is gelegd op den toe-
stand waarin vleeschwaren verkeeren en het niet afdoet op welke wijze
zij in dien toestand zijn geraakt.

In het geval, waarop dit arrest betrekking heeft, was in cassatie
schending van verschillende wetsartikelen gesteld o.m. schending
van art. 40 van de vleeschkeuringswet, waarbij werd naar voren
gebracht, dat niet beraadslaagd was en niet in het (bestreden) vonnis
de beslissing opgenomen was over het ten laste gelegde alternatief
of de vleeschwaren door bederf, dan wel op andere wijze ondeugdelijk
geworden waren etc.

De H.R. overwoog nu naar aanleiding van dat verweer o.a. :
„dat art. 40 der vleeschkeuringswet 1919, S. 524, onder meer
strafbaar stelt het in voorraad hebben van vleeschwaren „die

bedorven of op andere wijze ondeugdelijk geworden zijn" ;
dat hier dus duidelijk de nadruk is gelegd op den toestand waarin
de vleeschwaren verkeeren en het niet afdoet op welke wijze zij
in dien toestand zijn geraakt ;

dat de Rechtbank uit de bewijsmiddelen heeft afgeleid, dat in
deze sprake was van ondeugdelijk geworden vleeschwaren en in
dien zin ook het bewezene juist heeft gequalificeerd."

Het is mij niet duidelijk hoe dit arrest een motief kan zijn voor de
veroordeeling van den gedaagde.

Immers al doet het er niets toe op welke wijze vleeschwaar ondeug-
delijk geworden is, het moet toch in ieder geval bewezen zijn dat de
vleeschwaar ondeugdelijk geworden is en vleeschwaar welke nimmer
deugdelijk is geweest (de verdikte en chronische ontstoken galgangen
waren in de lever aanwezig bij de eerste keuring), kan ook niet ondeug-
delijk geworden zijn.

Art. 13, lid 1, van de vleeschkeuringswet geeft den eigenaar van een
geslacht dier in geval van voorwaardelijke goedkeuring of afkeuring
van het vleesch, het recht herkeuring te vorderen op kosten van ongelijk.

Dit recht wordt den eigenaar van afgekeurde vleeschwaren dooi-
de vleeschkeuringswet nergens toegekend.

Het kan zijn, dat men nagelaten heeft dit te doen, daarbij uitgaande
van dezelfde opvatting die de H.R. huldigt in het Alphensche arrest
n.1., dat de wet keuring van vleeschwaren niet kent. Hieruit zou dan
weer moeten volgen, dat de Amstcrdamsche keuring wettelijken grond-
slag mist en in ieder geval, wat ook in deze de opvatting moge zijn,
is het ontbreken van het recht op herkeuring onbevredigend voor het
rechtsgevoel, indien men de keuring van vleeschwaren geoorloofd
acht en dus wil toepassen.

Met het bovenstaand artikel heb ik geen stelling willen nemen
tegen het keuren van vleeschwaren, doch enkel willen wijzen op de
juridische moeilijkheden, die de tegenwoordige vleeschkeuringswet
in het onderhavige geval ter oplossing geeft.

Nu allerwege aangedrongen wordt op herziening van de thans gel-
dende vleeschkeuringswet, waarbij men vooral het oog heeft op het
aanpassen van deze wet aan de moderne hygiënische inzichten en
men bovendien gaarne economische (financieele) onbillijkheden opge-
ruimd zou zien, meen ik te moeten opmerken, dat men bij deze even-
tueele herziening ter dege aandacht zal moeten besteden aan de juri-
dische formuleering en de wets-technische kwesties.

Immers de beste hygiënische voorschriften zullen nimmer kunnen
leiden tot wering van vleesch en vleeschwaren, die voor de volksge-
zondheid schadelijk zijn, indien de tekst van de wet tot zooveel juri-
dische trijdvragen aanleiding kan geven. In veel gevallen zal het
beoogde doel dan illusoir blijken te zijn.

Jaarverslag over 1936 van den Burgerlijken Veeartsenijkundigen
Dienst in Nederlandsch-lndië.

A. Burgerlijke Veeartsenijkundige Dienst met inbegrip der Provincies West-,
Midden- en Oost-Java.

Op het einde van verslagjaar bestond het deskundig personeel uit het Diensthoofd,
6 Inspecteurs, 30 Gouvernementsveeartsen (Europeesch diploma) en 55 Gouverne-
ments Indische veeartsen (Buitenzorgsch diploma).

Anthrax kwam betrekkelijk weinig voor (570 gevallen) en werd o.m. met zeer
goed succes beteugeld door voorbehoedende enting. In den ambtskring Raba werden
van medische zijde 130 personen preventief behandeld met ezel-miltvuurserum
van het Instituut te Buitenzorg, daar bedoelde personen vleesch van aan anthrax
gestorven buffels hadden gegeten.

Septichaemia haemorrhagica bubalorum eischte veel slachtoffers (3592
gevallen, doch werd overigens met zeer groot succes immunisatorisch bestreden.

Aphthae epizooticae kwam door geheel Indië voor in een goedaardige vorm
(sterftecijfer in Oost-Java nog niet 1 %).

Malleüs werd in 704 gevallen geconstateerd ; aan schadeloosstelling voor afge-
maakte paarden werd ƒ4740.— uitbetaald.

Schurft (sarcoptes en demndex) trad in vele gevallen op bij rund, buffel en geit ;
op Soembawa bleek derrispoeder een goed werkzaam medicament te zijn.

Surra kwam voor in 2705 gevallen, waarvan in 1007 bij paarden en in 4 gevallen
bij honden. Met succes en met instemming der bevolking werd wederom de preven-
tieve en curatieve toepassing van naganol en arsokol aangewend ; van 863 in be-
handeling genomen paarden worden er 419 hersteld opgegeven, 125 als gestorven
of afgemaakt, terwijl 219 aan het einde van het jaar nog in observatie waren ; zeker-
lijk geen slecht resultaat.

Voor de behandeling van piroplasniosis en anaplasmosis werd trypaanblauw,
trypaflavin en acaprin toegepast.

Tuberculosis werd 96 maal bij runderen gediagnostiseerd. Voor het eerst in
verslagjaar werd de intradermale tuberculinatie met synthetische tuberculine toege-
past en met bemoedigende resultaten. Het aantal verrichte tuberculinatics bedroeg
23.418, terwijl voor het overnemen, door Gouvernement of Provincie, van zieke of
verdachte dieren ƒ6593.— ^aan schadeloosstelling werd uitbetaald.

Rabiës werd in 171 gevallen geconstateerd, hoofdzakelijk bij honden, doch in
i geval ook bij een hert. In het bestrijdingssysteem werden o.m. ruim 166.000 honden
afgemaakt.

Gangraena sarcophysematosis bovis kwam slechts sporadisch voor in Midden-
Java (13 gevallen). Voortgegaan werd met de prophylactische immunisatie door
middel van formolvaccin en serum.

Ter bestrijding der Bangsche abortus, die op de Indische melkerijen vrij sterk
verbreid is, werd in verslagjaar op een bedrijf in West-Java voor het eerst geënt
met levende stalspecifieke cultuur, naar het schijnt met hoopvol resultaat.

Cysticercus inermis werd op Bali bij 21.66% der runderen en 4.83% der
buffels gevonden, cysticercus cellulosae bij 3.62 % der varkens.

Trichinosis werd uitsluitend in de Bataklanden gevonden en wel bij 276 onder
20.684 onderzochte varkens en bij 46 onder 2037 honden.

Lepra bubalorum schijnt vooral voor te komen in den ambtskring Manado
(Noord-Celebes).

Hygiëne. Tal van slachtplaatsen werden verbeterd, terwijl enkele nieuwe werden
opgericht, zoowel ten plattelande als in de groote steden (Batavia, Bandoeng). De
slacht van alle diersoorten, uitgezonderd paarden, liep terug.

Dierenbescherming. Aan de verschillende poliklinieken, welke in de laatste
jaren vooral op Java zijn opgericht en die onder veterinair toezicht staan, werden
tal van dieren behandeld, als voorbeeld waarvan diene, dat aan het asyl te Batavia
3018 paarden poliklinisch en 134 paarden stationnair werden behandeld. Het
verslag geeft den indruk, dat men op dit terrein van veterinaire zijde diligent is.

Veeteelt. De paardenstapel vermeerderde in geringe mate; de runderfokkerij,
waarin in verschillende streken de door het Gouvernement verstrekte Soemba-
Ongole runderen een groote rol speelden, bleef zich over het algemeen bevredigend
ontwikkelen : de belangstelling in de geitenfokkerij (verstrekking van Etawah-
geiten) bleef groot.

De afdeeling voor algemeen onderzoek verrichtte 1401 onderzoekingen ten behoev e
van de praktijk. Lyssa werd 27 maal vastgesteld bij greote en kleine huisdieren.

Stephanofilariosis kwam weer algemeen voor o.m. ook op Celebes als de
bekende ooraandoening bij den buffel; proeven aangaande de therapie met een
bepaalde concentratie van Cooper\'s dipvloeistof verliepen bevredigend.

Een onderzoek naar het voorkomen van den bacil der osteomyelitis bacillosa
bubalorum in het beenmerg van cliniseh gezonde dieren uit een osteomyelitis-streek
leverde geen resultaat op. Een agressieve werking van het voor immunisatie ver-
strekte boutvuur-forrnolvaccin, in den zin van een activeering van in het darmkanaal
voorhanden boutvuurkiemen door een subcutane vaccin-inspuiting, kon niet worden
aangetoond. Proeven inzake het ontstaan van geneesmiddelvaste trypanosomen
wijzen in de richting, dat die resistentie onder praktijkverhoudingen niet zóó spoedig
of gemakkelijk optreedt, dat hierdoor moeilijkheden bij de surra-bestrijding kunnen
ontstaan. De eerder uit abscessen bij geïmporteerde Etawah-geiten geïsoleerde micro-
coccus schijnt onder bepaalde omstandigheden aanleiding te kunnen geven tot een
algemeene infectie met letaal verloop (pleuritis, peritonitis, orchitis).

De afdeeling voor serodiagnostiek en chronische infectieziekten onderzocht 7281
sera op malleüs, abortus, anthrax en dierlijk eiwit. Bij abortus werden de agglu-
tinatie- en de complementbindingsreactie naast elkaar gedaan, waarbij de laatste
vooral van waarde bleek bij dubieuze agglutinatie, in dien zin dat 78 % ervan een
negatieve complementbinding gaf. Verzonden werd 11.704 c.c. malleïne; de proeven
met biologisch gemitigeerde malleüsbacillen hadden goeden voortgang ; de cultuur,
welke nu reeds gedurende 10 jaar is voortgekweekt op rundergalhoudenden voedings-
bodem, is avirulent geworden voor cavia\'s en vrijwel ook voor paarden, waarnaast
inspuiting ervan nog wel specifieke antilichamen in de cavia opwekt. De immunisatie-
proeven met deze malleusstammen moeten met de grootste belangstelling worden
tegemoet gezien.

Ageleverd werd 27.784 c.c. tuberculine; het is wenschelijk gebleken om het met
zwavelzuur voorbehandelde materiaal bestemd voor het rechtstreeksch cultureel
onderzoek, gedurende de inwerking van het zwavelzuur in ijs te bewaren ; de type-
differentiatie deed vaststellen dat 14 stammen uit het rund alle van het bovine type
waren en van 3 stammen uit het varken 1 van het bovine en 2 van het humane type ;
in een uitgebreid vergelijkend onderzoek bleek, dat de Engelsche dubbele intrader-
male tuberculinatie met synthetische Glover S. M. tuberculine betere resultaten
opleverde dan de tot nu toe in Indic toegepaste ophthalmo-tuberculinatie met
z.g.n. tuberculine B. en verder, dat de techniek der intradermale tuberculinatie
met het rautmann\'sche instrumentarium zeer goed uitvoerbaar is.

Op een groot melkveebedrijf, dat voor 40 % met abortus was besmet, werd de
bestrijding door middel van systematisch serumonderzoek en hygiënische maat-
regelen aangepakt, waarbij de overigens streng gescheiden gehouden reactoren niet
werden afgeslacht, doch 3 maanden voor de toelating bij den stier met stalspecifieke
virulente cultuur geënt ; type-differentiatie van 13 runderstammen deed vaststellen,
dat zij alle van het bovine type waren, terwijl uit 4 fetus van het vorenbedoelde

bedrijf stammen werden gekweekt, welke in hun gedrag tusschen brucella abortus
en melitensis in stonden. Het Buitenzorgsche leiding(bron)water bleek voor de
bereiding van voedingsbodems en physiologische NaCl solutie beter geschikt dan
het voordien gebruikelijke aqua dest. en ook als verdunningsvloeistof bij de uitvoering
der complementbindingsreactie.

De afdeeling voor antisera en entstoffen leverde in verslagjaar ruim 1346 Liter
antiserum en ruim 1317 liter entstof af.

Voor haemorrhagische septichaemie en miltvuur blijft het zwaartepunt der
immunisatorische ziektebestrijding zich nog steeds verplaatsen naar de voorbe-
hoedende enting, welke in verslagjaar wederom op massale wijze werd uitgevoerd.
Nadat de prophylactische immunisatie tegen haemorrhagische septichaemie in het
septichaemie-ressort Bantam in 1934 en 1935 achterwege was gelaten, moest zij in
1936 wegens optredende ziektegevallen weder worden toegepast, waaruit valt te
concludeeren, dat in gebieden, waar de ziekte geregeld pleegt op te treden, de
geregelde halfjaarlijksche immunisatie niet mag worden nagelaten. De schitterende
resultaten, welke tot nu toe werden genoteerd na 8 halfjaarlijksche prophylactische
ent-campagnes in het Makale-Rantepao-gebied (Toradja landen) pleiten wel zeer
sterk voor bedoelde stelling; curatief kon het septichaemie-serum in 214 van 290
gevallen, d. i. in 74% herstel brengen. Dezelfde gunstige resultaten ten aanzien
der prophylactische immunisatie konden ook voor anthrax worden vastgesteld,
als voorbeeld waarvan kan worden genoemd het vroeger zoo beruchte ressort Padang
Sidempoean, dat dank zij de jaarlijksche enting nu al sedert 1931 vrij van miltvuur
blijft (in verslagjaar 1 geval).

De massale boutvuurentingen in Midden-Java konden tot meer bescheiden
proporties worden teruggebracht, omdat dank zij de vroegere intensieve immunisatie
bepaalde districten vrij van de ziekte zijn geworden ; de met het formolvaccin be-
reikte resultaten waren overigens zeer gunstig.

Het vaccin voor vogel-diphtherie en pokken voor cutaan gebruik bleek in
vergelijking met het voordien gebruikelijke glycerine-vaccin beter houdbaar indien
het in vacuum werd gedroogd en mitsdien is het sedert alleen als droog vaccin ver-
strekt in onder vacuum dichtgesmolten ampullen.

Het aantal leerlingen bedroeg in verslagjaar 9 (klasse I en II niet bezet), waarvan
er 2 werden gediplomeerd. De klinieken leverden veel materiaal, zij het van te
weinig verscheidenheid. Op initiatief van de plaatselijke afdeeling der Ned. Indische
Vereeniging voor Dierenbescherming werd aan de school een cursus voor Inlandsche
hoefsmeden gegeven. Bu.

Blömer *) deed zijn onderzoekingen bij het veredelde Westphaalsche landvarken,
dat gewoonlijk met voedermiddelen, van het eigen bedrijf afkomstig, wordt gevoederd
(als rogge-, gerste-, havermeel, gekookte aardappelen, ondermelk en water), terwijl
per dier en per dag nog 250 gram vischmeel werd gegeven. Deze varkens werden
op zijn vroegst 11 £ uur na de laatste voedering geslacht. Het gemiddeld gewicht
van maag en darmen met inhoud bedroeg 7,89 kg of 6,35 tot 6,74% van het levend
gewicht. In literatuuropgaven wordt 7,9% van het levend gewicht opgegeven.

Het gewicht van den maaginhoud wisselde van 0,4—1,55 kg, ofgemiddeld 0,76 kg,
dat is 0,61% van het levend gewicht, terwijl het gewicht van den darminhoud 2,4—4,7
kg bedroeg, of gemiddeld 3,38 kg, overeenkomende met 2,73% van het levend ge-
wicht.

\') Blömer. Experimenteller Beitrag zur ,,Futterleere" bei Schlachtschweine. (Dissert
Hannover 1934, Z. f. Fl. u. M. Jg. 46, 1936, pg. 133).

De merkwaardige overeenstemming welke er bestaat tusschen de
samenstelling van het zeewater en die der bloedvloeistof, in het bij-
zonder wat de zouten betreft, trok reeds geruimen tijd de aandacht
en gaf o.a. aanleiding tot de opvatting dat de bloedvloeistof van het
zeewater afkomstig is, dat m.a.w. ons bloed gewijzigd zeewater
zou zijn. Bij onze tegenwoordige kennis omtrent de wijze waarop de
zoutconcentraties van het bloed en van andere lichaamsvloeistoffen
tot stand komen, is deze opvatting niet te handhaven. Maar wij mogen
desniettemin deze overeenstemming tusschen zeewater en bloedplasma
als iets blijven beschouwen, dat niet toevallig is.

Zij mag worden aangemerkt als een bewijs, hoezeer het juist deze
verhouding is, die de dierlijke organismen noodig hebben ; zoowel de
dieren, die in zeewater-, als die welke in zoetwater of op het land leven.

Dat deze concentratieverhoudingen in de geheele dierenwereld
dezelfde zijn, bewijst reeds hare beteekenis voor het dierlijk leven.
Deze gevolgtrekking wordt gesteund door het feit, dat verandering
van eenige beteekenis het leven in gevaar brengt, zoodat het organisme
deze verhoudingen hardnekkig constant houdt. De levensprocessen
van het dierlijk organisme kunnen zich blijkbaar slechts op normale
wijze afspelen, indien de zoutconcentratieverhoudingen in de bloed-
vloeistof zijn als in zeewater. Wanneer, zooals veelal wordt aange-
nomen, het leven der dieren in de zee ontstaan is, dan moeten in dit
milieu de voorwaarden voor dit leven, dus ook voor de physisch che-
mische processen, welke zich in de dierlijke organismen afspelen, daar
aanwezig zijn geweest. De eigenschappen der anorganische bestand-
deelen van het zeewater voldeden, te zamen met die der aanwezige
organische stoffen, aan de eischen der oorspronkelijke dierlijke wezens.
Zij konden zich o.a. dank zij de compatibilité der aanwezige anor-
ganische en organische stoffen, die in de archaeische oceaan aanwezig
waren, ontwikkelen.

Van de anorganische stoffen neemt men aan, dat zij ook thans nog
vrijwel in dezelfde verhoudingen in het zeewater aanwezig zijn als toen.
Omtrent de organische stoffen is dit niet te bewijzen, maar er zijn,
voorzoover mij bekend is, geen redenen voor de meening, dat de
toen aanwezige organische stoffen verschilden van thans.

Men zal vragen hoe is het, wanneer de zeedieren dank zij de zouten
van het zeewater zich konden ontwikkelen, mogelijk, dat een aantal
diersoorten van zeedieren tot zoetwater- of landdieren konden worden.

^l) Afscheidscollege gegeven in de groote aula der Rijksuniversiteit te Utrecht,
op 16 Juni 1938.

Het is nu juist de studie van de veranderingen, welke daarvoor noodig
waren, die duidelijk de behoefte aan deze zouten doet zien en aantoont,
dat zich bijzondere vermogens der dieren moesten ontwikkelen opdat
zij zich in het nieuwe uitwendige milieu konden handhaven. Ver-
mogens waardoor in het bijzonder het watergehalte en de gehalten
aan de verschillende zouten constant gehouden konden worden.

Voor de zoetwatervisch bestaat het gevaar te veel zouten te verliezen.
Dit dier scheidt met het oog hierop urine af, die hypotonisch is, ten
opzichte van zijn bloed. Het moet deze hypotonische urine naar buiten
afscheiden ; dus afgeven in een milieu, dat een lagere osmotische druk
bezit. Voor beide processen moet arbeid worden verricht. Experimen-
teel vond men dan ook, dat dieren, die in water van verschillend zout-
gehalte kunnen leven in rusttoestand meer zuurstof gebruiken naarmate
het water minder zouten bevat.

Deze dieren moeten, om hypotonische urine te kunnen afscheiden
over semipermeabele wanden in de nieren beschikken ; immers het
water en de zouten worden niet gelijkelijk uit de glomeruli-urine terug-
geresorbeerd.

Zij moeten in staat zijn een osmotische drukverschil tot stand te
brengen, een eigenschap die inderdaad bij alle hoogere — nl. bij alle
gewervelde — dieren aanwezig is.

Terwijl zij glomeruli-urine afscheiden met een osmotische druk van
ongeveer zes atmospheren, wordt in andere gedeelten der nieren tegen
den osmotischen druk in een terugresorptie van water tot stand gebracht,
waardoor de osmotische druk tot bijv. dertig atmospheren stijgt. Het
water wordt als het ware omhoog geperst.

Terugresorptie van water en van zouten geschiedt ook in andere
organen o.a. in de darmen en wel met een groot deel van de zouten en
van het water der verteeringssappen.

Bij een paard rekent men op een terugresorptie in maag- en darm-
kanaal van bijna een h.1 per dag.

Geschiedt de terugresorptie bij het zieke dier niet, dan komt het tot
zeer ernstige afwijkingen.

Bij vogels die zeer zuinig met water om moeten gaan, bestaat een
bijzondere inrichting tegen te groot waterverlies nl. wordt hier de
urine, die in \'t algemeen niet anders dan vloeibaar afgescheiden kan
worden, naar het rectum geleid, om daar verder van water beroofd en
met de vaste uitwerpselen in half vasten toestand afgescheiden te worden.

Bij langdurig vasten is er in de eerste dagen nog al eenig verlies aan
natrium en chloor. In dien tijd nemen de lichaamsvloeistoffen af. Daarna
worden beide hardnekkig vastgehouden. In het bloedplasma blijft
hun gehalte praktisch constant.

Wanneer alle hoogere dieren zoozeer zijn ingericht op het constant
houden van watergehalte en van zoutconcentraties, dan mag men

ongetwijfeld daaruit de gevolgtrekking maken : deze zouten zijn, even-
zeer als hun verhoudingen, een vereischte voor het organisme.

Wij zullen trachten aan te toonen, dat deze zouten bij het tot
stand komen van bepaalde physisch-chemische processen inderdaad
niet gemist kunnen w^?orden. Alvorens hierop in te gaan mogen enkele
woorden worden gewijd aan de membranen van het dierlijk organisme,
omdat de levensprocessen, waarbij de anorganische stoffen of mine-
ralen een rol spelen, voor een groot deel tot stand komen, dank zij de
samenwerking van mineralen en membranen.

Er is geen leven mogelijk zonder scheidingswanden of inwendige
oppervlakken ; zonder bepaalde structuren welke de eigenschap be-
zitten semipermeabel te zijn, d.w.z. sommige stoffen wel en andere
niet of moeilijk door te laten. Aan deze eigenschap is het ontstaan van
concentratieverschillen, van potentialen, van spanningen in het dierlijk
organisme te danken, die hier evenzeer noodig zijn als bijv. in den
c.ylinder van een motor of stoommachine.

Deze semipermeabiliteit moet zich kunnen wijzigen, opdat de wanden
bij zich veranderende omstandigheden aan de eischen kunnen voldoen.

Er is veel verschil tusschen de semipermeabele wanden. Sommige
laten water, kristalloiden en gassen door, maar geen colloiden, bijv.
die van de nierglomeruli. Andere zijn ondoordringbaar voor water,
weer andere voor bepaalde ionsoorten, of althans voor het ééne ion in
veel grooter mate dan voor het andere.

De permeabiliteit verandert soms door uitrekken der membranen
bijv. bij het zwellen van bloedcapillairen, soms door veranderingen
in de vloeistoffen, rondom het membraan, bijv. wanneer in deze vloei-
stoffen de waterstof-ionenconcentratie zich wijzigt.

Dank zij semipermeabele wanden, die de eene ionsoort meer doorlaat
dan een andere, kan een ongelijke electrolytverdeeling ontstaan.

Belangrijk zijn de membranen verder door hetgeen op hun opper-
vlakken geschiedt. Het is hier dat zich vele katalytische processen
afspelen o.a. sommige der tot het verbrandingsproces behoorende
reacties. Reacties dus waarbij mechanische energie en warmte ontleend
wordt aan de chemische energie der metabolieten en waarbij de chemi-
sche energie niet eerst in warmte wordt omgezet, zooals bij onze stoom-
machines.

Het dier is dan ook geen thermodynamische maar een chemody-
namische of misschien juister gezegd een chemoelectrodynamische
machine. De veelvuldige beïnvloeding der membraan-eigenschappen
door veranderingen in cel en omgeving noodig om voortdurend op de
juiste wijze aan het gebeuren mede te werken, bemoeilijkt de studie
der membranen zeer. Erger is dit. nog ten aanzien van de membranen,
die actief aan het transport der stoffen deelnemen, waartoe zij in staat
zijn, wanneer zij, zooals Krogh zegt, over ,,some kind ofdynamic machi-
nery" beschikken. Zoo zou het epithelium van sommige gedeelten
van de nieren een enzym bevatten, dat glucose met phosphorzuur

veresterd. Door deze estervorming wordt dus het gehalte aan vrij
glucose verlaagd en zal deze stof naar binnen kunnen dringen. De ester
wordt getransporteerd naar het oppervlak, dat in contact is met het
bloed. Hier bevindt zich een enzym, dat de ester uiteen doet vallen,
zoodat vrije glucose in het bloed kan diffundeeren. Hetzelfde mecha-
nisme schijnt in den darmwand voor te komen. Hierdoor zou het te
verklaren zijn, dat de resorptie van glucose sneller plaats vindt dan die
van andere niet-veresterende, suikers.

Hoezeer de membranen de belangstelling trekken moge o.a. daaruit
blijken, dat verleden jaar in Engeland een conferentie, speciaal aan
de membranen werd gewijd, waar 32 voordrachten door onderzoekers
van verschillende landen werden gehouden.

De oplossing van vele wetenschappelijke vraagstukken hangt ten
zeerste af van de vorderingen onzer kennis op dit gebied.

Ook de practische beteckenis dezer studies is groot. Ik herinner
slechts aan de kwaadaardige gezwellen met hun abnormale membraan-
vormingen. De factoren, te kennen waaraan deze te wijten zijn, is van
het grootste belang.

Men kan de membranen verdeelen in zeefachtige en in homogeen
gebouwde, en verder de monomoleculaire, onderscheiden van die
welke uit twee of meer molecuullagen zijn samengesteld. Aan sommige
schrijft men een mozaiekstructuur toe ; waarop ik straks nog terug kom.
Wij mogen hopen, dat de vorderingen, welke de studie van den bouw
der materie, met behulp van röntgenstralen maakt, onze kennis der
membranen spoedig zal verrijken.

Van de vele onderzoekingen welke in de laatste jaren over het mem-
braanprobleem zijn verricht, wil ik slechts wijzen op die welke door
Kurt H. Meyer en zijn medewerkers met kunstmatige membranen
zijn verricht, omdat hierdoor de aandacht wordt gevestigd op den
samenhang tusschen de permeabiliteit en de chemische eigenschappen
der stoffen waaruit een membraan bestaat.

Membranen bestaande uit hoogmoleculaire stoffen met carboxyl-
groepen, o.a. membranen met een pectinekarakter, zouden permeabel
zijn voor kationen, die van één zijde worden aangevoerd. De oorspron-
kelijk aanwezige kationen worden daarbij vervangen. De anionen
daarentegen zijn aan het membraan gebonden. De evenwichten, die
ontstaan, voldoen aan den regel van Donnan. Het membraan gedraagt
zich als een oplossing begrensd door twee ideale Donnanmembranen,
door dewelke het anion van het pectinemolecule, of eventueel dat
van het eiwitmoleculc, niet passeeren kan. Deze theorie is zoowel door
Meyer als door Teoreli. ontwikkeld.

Sommige dezer kationpermeabele membranen van hoogmoleculaire
stoffen met carboxylgroepen, kunnen zich gedragen als amphotere mem-
branen waarvan de selectiviteit zou afhangen van de waterstofionen -
concentratie der omringende vloeistof. Is deze aan de alkalische kant
van het isoelectrische punt van het membraan, dan is er kationpermea-

bilitcit, daarentegen is er aan de zure kant anionpermeabiliteit. Meyf.r
stelt zich voor dat sommige natuurlijke membranen, o.a. die der spieren,
onder invloed van reactiewijziging der omringende vloeistof\' hun per-
meabiliteit kunnen veranderen. De permeabiliteitstoename der spieren
voor kaliumionen gedurende spierwerking zou samenhangen met de
alkalische reactie, welke daarbij volgens Muralt optreedt.

Verder zou de permeabiliteit van membranen, die uit hoogmoleculaire
stoffen zijn opgebouwd, ten deele door hare zeefwerking tot stand komen.
De moleculen, waaruit deze uit hoogmoleculaire stoffen opgebouwde
membranen bestaan worden nl. geacht een netwerk van draden te
vormen.

Na deze uitweiding over de membranen zullen wij enkele opmer-
kingen maken over den samenhang tusschen de van zoo fundamenteele
beteekenis zijnde membraanwerking en de electrolyten.

Reeds lang is het afsterven van plantencellen en dierlijke cellen
(o.a. vischeieren) in oplossingen van een zuiver zout bekend. Toe-
voeging van betrekkelijk kleine hoeveelheden van andere electrolyten
neemt de schadelijke werking weg. Het is gebleken, dat deze gunstige
invloed der toegevoegde zouten, bijv. van calciumchloride, te danken
is aan wijziging der permeabiliteit van het membraan. Vischeieren,
die zich in een geconcentreerde oplossing van keukenzout bevinden,
zinken na eenigen tijd, terwijl zij in een keukenoplossing van hetzelfde
soortelijk gewicht, dat eenig calciumchloride en kaliumchloride bevat,
blijven drijven. In de zuivere oplossing is het membraan permeabel
voor water, wat het in een geëquilibreerde oplossing niet is. Daar de
concentratie van de oplossing grooter is dan die van het inwendige
van het ei, zal uit het ei, waarvan het membraan voor water permeabel
is, osmotische waterafgifte plaats hebben, zoodat het zwaarder wordt
en zinkt.

Zenuwen en spieren verliezen in een oplossing van een enkel zout,
eveneens door permeabiliteitsveranderingen, hun biologische eigen-
schappen. In oplossingen daarentegen, waarin zouten van natrium,
kalium en calcium in bepaalde verhoudingen aanwezig zijn
zoogenaamde geequilibreerde oplossingen — behouden cellen en
weefsels geruimen tijd het vermogen normaal te functionneeren. Dit is
met name het geval, indien de verhouding is als in bloedplasma en in
zeewater.

Men vond, dat de tweewaardige kationen, en wel vooral de calcium-
ionen, de schadelijke invloed van kaliumionen wegnemen ; ook kalium-
cn natriumionen kunnen eikaars antagonisten zijn.

Belangrijk is vooral gebleken de invloed, welke het calcium op de
diffusie van kalium in verschillende membranen heeft. Het mechanisme
der antagonistische ionwerkingen moet behalve in beïnvloeding der
membranen zeker ook worden gezocht in den invloed der ionen op de
los in de cellen en in het bindweefsel aanwezige colloiden;

bijv. hangt de wateropname — de zwellingstoestand •— der colloiden
van de concentratie der kationen af.

Door een aantal experimenten is een permeabiliteitverminderende
werking van het calcium aangetoond, o.a. voor de membranen van
spieren en van die der roode bloedlichaampjes. Men heeft bij lagere
diersoorten (o.a. wormen), die in zeewater leven en het in nagenoeg
zoetwater eenigen tijd uithouden, gevonden, dat zij langer in hard
dan in zacht water in leven blijven. Zij verliezen dan hun zouten minder
snel ; de permeabiliteit van het uitwendige membraan is door de cal-
ciumionen van het harde water verminderd.

De werking van calcium op de membranen wordt wel in verband
gebracht met de praecipitatie van vetzuren en van andere vetachtige
stoffen in de buitenste lagen van het protoplasma, waar deze stoffen
zich, dank zij hun oppervlaktespanning verlagende werking, ophoopen.

Ofschoon het calcium de permeabiliteit in \'t algemeen verlaagt,
toch doet een te hooge concentratie van calciumionen haar stijgen, wat
met een te ver gaande dehydratie der membranen zou samenhangen.
Het watergehalte van de membranen moet blijkbaar evenzeer als dat
van de overige deelen van het organisme binnen bepaalde grenzen
blijven.

Van de onderzoekingen verricht om over den invloed van zouten,
aangewend in verschillende combinaties en verhoudingen, op de eigen-
schappen van verschillende bekende membraanbestanddeelen, vetzuren,
lecithine enz., zij slechts gewezen op die van Clowes, die de verande-
ringen bestudeerde, welke de oppervlaktespanning - de ,,de interfacial
tension" — tusschen verdunde alkali en olijfolie onder invloed van
zouten als keukenzout en calciurnchloridc ondergaat. Hij vond daarbij
een tegengestelde werking van beide zouten. Deze zouten zouden
vliesjes van natriumoleaat en vliesjes van calciumoleaat doen ontstaan.
Het in water oplosbare natriumoleaat zou het ontstaan van dc ver-
deeling ,,olie in water", het vetoplosbare calciumoleaat de verdeeling
„water in olie" bevorderen. Binnen bepaalde grenzen der concentratie-
verhoudingen dezer zouten ontstaat een toestand, waarbij beide dis-
persiesystemen naast elkaar voorkomen. Dit zou de gewenschte toe-
stand zijn. Wijzigingen der zoutconcentraties verhoogen de permea-
biliteit óf voor in water oplosbare óf voor in vet oplosbare stoffen ;
tegelijkertijd verandert ook de geleidbaarheid voor electriciteit. Beide
eigenschappen dezer kunstmatige membranen zijn door toevoegingen
dezer zouten binnen bepaalde grenzen reversibel veranderlijk. Daarbij
treden de ionantagonismen op, die voor weefsels bekend zijn. De onder-
zoekingen van Clowes doen zien hoe men zich kan denken, dat onder
medewerking der ionen de membraanpermeabiliteit zich naar gelang
van de eischen van het oogenblik verandert. Ook van bioelectrische
verschijnselen, welke zooals wij zagen berusten op het ongelijke gedrag
der membranen tegenover verschillende anorganische stoffen, mag
men volgens Clowes aannemen, dat zij met den structuurtoestand

Onderzoekingen als deze werpen eenig licht op de physisch-chemische
processen, waarmede wij bij membraan werkingen te doen hebben en
op de rol welke de anorganische stoffen daarbij spelen.

Ongetwijfeld beheerschen de anorganische stoffen grootendeels de
eigenschappen der membranen, althans de veranderingen hunner
eigenschappen.

Het kalium, is het element, hetwelk in verband met membraan-
werkingen in bijzonder sterke mate de aandacht heeft getrokken en wel
omdat het bleek, dat aan de kaliumionen grootendeels de bio-electrische
potentiaalverschillen, die voor de werking van spieren en zenuwen zoo
belangrijk zijn, zijn toe te schrijven. Zij zouden ontstaan doordat het
kalium met grooter snelheid door de membranen diffundeert dan andere
metalen en zich in verband daarmede in hooger concentratie in de
elementen der spier- en zenuwweefsels bevindt dan daar buiten.

Dat de contractiliteit van de hartspier met de kalium-ionconcentratie
nauw samenhangt en dat in dit opzicht calciumionen een antagonis-
tische werking bezitten, is reeds vele jaren geleden aangetoond. Merk-
waardig is in verband hiermede het tegengesteld effect wanneer een
te veel óf van calcium óf van kaliumionen aanwezig is ; in het eerste
geval blijft het hart in systole, in het tweede geval in diastole stilstaan.

De zooeven genoemde groote verschillen in kaliumgehalte binnen en
buiten de cellen zijn oorspronkelijk door Osterhout bij plantencellen
waargenomen.

Het gehalte in de vacuolen dezer cellen bleek veel grooter te zijn
dan buiten de cellen. Aan het Donnaneffect waren deze verschillen
niet toe te schrijven. Dit bleek door vergelijking der concentraties
(en activiteit) van verschillende kationen en anionen. De verklaring
voor de hooge kaliumgehalten in de vacuolen bleek te zijn de gemak-
kelijke doorgang van kalium door het protoplasmavlies. De snelheid,
waarmede het kaliuinion door de membranen dringt, was afhankelijk
van de productie van zuur — vooral koolzuur — ; dus van de stof-
wisseling of energieomzet der cel.

Osterhout heeft daarna proeven met een model verricht, waarin
het protoplasma door een kunstmatig watervrije membraan was ver-
vangen. In de vloeistof, die hier het celsap verving, werd koolzuurgas
geleid. Het kalium drong ook hier binnen. Het electrisch potentiaal-
verschil, dat er bij optrad, was hier evenals bij de plantenmembranen
te danken aan het concentratie-verschil der kaliumionen binnen en
buiten het membraan en het ontstond alleen wanneer koolzuur door
werd geleid.

Behalve met plantencellen is ook bij dierlijke weefsels een verschil
in kaliumconcentratie binnen de cel en daarbuiten aangetoond, o.a.
met spier- en met zenuwweefsel.

De diffusie van het kalium zou ook hier afhankelijk zijn van de stof-
wisseling, dus van de verbranding van organische stoffen en omgekeerd

hangt deze vermoedelijk mede af van de mate, waarin kalium de cel
kan binnendringen. Is dit laatste het geval, dan zouden een of meer
der factoren welke de kaliumpassage in het membraan beheerschen —
bijv. de concentratie der andere ionen — de intensiteit der celstof-
wisseling kunnen remmen. Alles wat de oxydatieprocessen wijzigt,
dus o.a. alles wat de zuurstofvoorziening beïnvloedt, zoo mogen wij
aannemen, zal op het kaliumconcentratieverschil binnen en buiten de
cel van invloed zijn en daardoor, zooals wij nog zullen zien, vrij zeker
ook op de potentiaalverschillen. Er is derhalve een rechtstreeksch
verband tusschen de processen, welke de organische stoffen ondergaan,
de in hoofdzaak energieleverende processen en de verdeeling der anorga-
nische stoffen.

De stationnaire toestand van de cel ,,in rust" is als een dynamisch
evenwicht te beschouwen. Streng genomen is de toestand niet stationnair.
Men moet zich veeleer voortdurende schommelingen om een evenwichts-
toestand denken.

Sedert Claude Bernard heeft men steeds meer leeren inzien, dat
deze stationnaire toestand in zooverre met den werkelijk stabielen toe-
stand van een gesloten systeem in de levenlooze machine overeenkomt,
dat wanneer er van buiten een kracht op werkt, die den evenwichts-
toestand tracht op te heffen, het zich evenals een gesloten systeem
daartegen verzet door middel van een tegenwerkende kracht. Het
verschil met een physisch-chemisch gedacht gesloten systeem is, dat
de toestand in het levende organisme stationnair is, dankzij een geregu-
leerden aanvoer en afvoer van energie en van stoffen.

De in schijn „rustende" levende cel verbruikt voortdurend energie,
zelfs bijna de helft van die welke zij bij activiteit noodig heeft. Dit heeft
een groote physiologische beteekenis, omdat zij daaraan het vermogen
ontleent om onmiddellijk wanneer dit noodig is, in actie te treden.
Gaat echter de stationnaire toestand verloren bijv. door vermindering
der energieleverende stofwisselingsprocessen, dan is de cel niet meer in
staat om, zoodra het noodig is even krachtig in actie te komen, even
prompt op prikkels te reageeren, dus even paraat te zijn, teneinde elke
verandering die voor \'t organisme gevaar oplevert, direct tegen te
kunnen werken door middel van gewenschte functioneele veranderingen
mogelijk te maken. De cel beschikt dus voortdurend over een energie-
vorm - en wel over electrische energie — die het haar mogelijk maakt
snel in actie te treden. Zij ontleent deze indirect aan de chemische
energie der metabolieten. Zij is paraat als een staat, die zijn leger voort-
durend aan de grenzen gemobiliseerd houdt.

Wijzigingen van dezen toestand, bijv. door zuurstofgebrek der cel,
heeft — zooals wij zagen — tengevolge dat concentratieverschillen
verminderen of opgeheven worden. Een centrale reguleering kan hier
eventueel een rol spelen, bijv. door wijziging van den zuurstof-toevoer
in de weefsels, dank zij beïnvloeding der vasomotoren. Het behoeven niet
altijd de processen te zijn, die de zuurstof-aanvoer verlagen, waardoor

de intensiteit van het geheel der stofwisseling in deze cellen wordt
beperkt. Somtijds zullen waarschijnlijk andere factoren der ketting-
reacties, die voor de verbrandingsprocessen noodig zijn, de rem vormen
bijv. de katalysatoren; soms wellicht permeabiliteitsveranderingen.

Door wijziging van het kaliumgehalte der buitenvloeistof kan men
het electrisch potentiaal, binnen zekere grenzen alle waarden doen
aannemen. Dit bewijst duidelijk, hoezeer het kaliumverschil een belang-
rijke factor in het ontstaan der zooeven bedoelde potentialen moet zijn.
Evenzeer kan men de prikkelbaarheid van de spier reversibel veranderen
door de kaliumconcentraties te wijzigen. Is deze buiten en binnen
dezelfde dan verliest de spier hare prikkelbaarheid. Het paraat zijn —
liet reageeren op prikkels — het onmiddellijk gereed staan ter verdediging
- blijkt hier afhankelijk van de electrolyt concentraties o.a. der kalium-
gehalten.

Wij zullen straks zien, dat bij verschillende ziekten der dieren her-
haaldelijk zeer ernstige verstoringen der minerale stofwisseling voor-
komen, waarmede gevaarlijke prikkelbaarheidsafwijkingen van het
neuro-musculaire apparaat voorkomen en ongetwijfeld permeabiliteits-
veranderingen een groote rol spelen.

Herhaaldelijk werd onderzocht of de gemeten waarden van het
electrisch potentiaalverschil overeenkomen met die, welke uit de kalium-
verschillen zijn te berekenen. Beide waarden bleken weliswaar wel van
dezelfde orde te zijn maar zij waren niet gelijk aan elkaar. De berekende
bedroegen ongeveer de helft of twee derde van de gemeten potentialen.
Bij deze berekeningen wordt het kalium als volledig in den vorm van
ionen aangenomen aanwezig te zijn, zulks wellicht op niet al te zekere
experimenteele gronden. Oorspronkelijk meende men dat de zooeven
genoemde verschillen geen reden gaven eraan te twijfelen, dat cle
ongelijke kaliumverdeeling de eenige oorzaak der potentialen was.
Een nauwkeurige overeenstemming verwachtte men niet, o.a. omdat
tusschen de eigenlijke cellen of vezels steeds lichaamsvloeistof aanwezig
is. Het is intusschen nog onzeker of er geen andere factor medewerkt
het potentiaal tot de gemeten waarden te brengen. Dat het voor een
groot deel aan de ongelijke verdeeling der kaliumionen moet worden
toegeschreven, is wel buiten twijfel. Andere ionen schijnen geen rol
van beteekenis te spelen. De membranen, bijv. van spieren en zenuwen,
bleken voor andere kationen dan kalium en waterstof zoo goed als niet
impermeabel te zijn.

Een groot aantal onderzoekingen is verricht over de beteekenis der
kaliumionen voor het ontstaan van een electrisch potentiaalverschil
zoomede over de vraag welk nut dit potentiaal bezit. Behalve voor
de instandhouding der gewenschte mate van prikkelbaarheid van
spier en zenuw, hangen naar algemeen wordt aangenomen, met
wijzigingen der ionconcentraties en potentiaalverschillen ook samen de
bekende verschijnselen uit de physiologie der spieren, zooals het
optreden van actiestroomen, de accomodatie, de refractaire-periode,

verder het feit, dat een prikkel alleen dan werkt wanneer hij binnen
een bepaalden tijd de drempelwaarde heeft bereikt. Hier kan op
dezen samenhang, waaromtrent in de laatste jaren vele studies werden
verricht, niet nader worden ingegaan, hoe verleidelijk dit ook moge
zijn. Voor een duidelijk exposé zou meer tijd noodig zijn dan een
gedeelte van een college.

Verleidelijk zou het ook zijn daarbij aan te toonen hoe zeer de biologie
om electrochemische studies vraagt en in aansluiting daaraan om
onderzoekingen met behulp van röntgenstralen of van kathode (elec-
tronen-) stralen ten behoeve van het bestudeeren der membraan-
structuren en hunner veranderingen.

Uit hetgeen wij thans weten, mag, meen ik, worden afgeleid, dat
geen enkele zenuw- of spieractiviteit, zelfs geen enkel der physiologische
processen, die wij natuurwetenschappelijk onderzoeken, zonder mede-
werking van anorganische stoffen, veelal van ionen, tot stand komt.

Zij zijn noodig ten behoeve van de juiste samenstelling, reactie en
osmotische druk van het milieu intérieur — het milieu waaraan de
cellen het voedsel moeten ontleenen en de afgewerkte stoffen
afgeven — en van die voor de membraanfuncties.

Ik herinner hier nog aan de bijzonder groote bcteekenis, welke
één der anorganische stoffen, nl. het phosphorzuur in verschillende
bindingsvormen voor het functionneeren der spieren heeft en aan de rol
welke dit zuur ook buiten de spieren speelt. Het is ook een schakel in
de stofwisselingsprocessen, daarbij afwisselend met een organische stof
veresterd of vrij in anorganischen vorm aanwezig o.a., zooals reeds
werd opgemerkt, bij de terugresorptie van glucose in de nier.

Wat tot nu toe over de beteekenis der anorganische stoffen voor het
leven werd medegedeeld had slechts op een deel der levensprocessen
betrekking. Er zijn nog andere processen waarvoor zij evenzeer
onontbeerlijk zijn. Immers zeer geringe hoeveelheden van sommige
mineralen, bijv. het ijzer, zijn voor de katalytische processen, o.a. voor
de verbrandingsprocessen noodig. Van enkele andere elementen,
waarvan eveneens slechts sporen in aanwezig zijn, bestaat wel de over-
tuiging dat zij noodig zijn, maar waarvoor zij dienen is niet bekend.

Er zijn elementen die bij sommige diersoorten een veel grooter betee-
kenis bezitten dan bij andere. Zoo komt in het bloed van gekleurde
tunicata een verbinding van vanadiumoxyden met pyrrolderivaten -
het vanadiumchromogeen — voor, dat als respiratorisch pigment dienst
doet. Het bevat circa 10% vanadium, niettegenstaande in het zeewater
zoo weinig van dit element aanwezig is dat het niet rechtstreeks door
chemischp reacties aangetoond kan worden. Een ophoopingsvermogen
voor koper bezitten sommige andere dieren.

Zoo hebben sommige zeedieren een ioooo maal hooger koper-
gehalte in hun bloed dan in het zeewater aanwezig is.

anorganisch bestanddeel van het ademhalingspigment — het haemo-
cyanine —. Het is een stof die in houw zeer verschilt van haemoglobine.
Twee atomen koper kunnen een molecule zuurstof overdragen op
analoge wijze als één atoom ijzer in haemoglobine met één atoom
zuurstof reversibel reageert. Dat kopsr het actieve principe van haemo-
cyanine, zoomede van een der enzymen is, kon Warburg in den
laatsten tijd aantoonen. Hetzelfde bleek het geval te zijn met het
enzym dat als phenoloxydase bekend is.

Dat koper in het organisme der hoogere dieren bij verschillende
processen dienst doet, staat thans voldoende vast, o.a. voor bloed -
vorming en voor het waterstoftransport.

Er zijn aanduidingen, dat koper met het principe dat tegen perni-
cieuze anaemie behoedt, te doen heeft. Het is nl. gebleken dat wegname
van de maag — dus van den intrinsieken factor van Castle — het
koper uit de lever doet verdwijnen.

Van het ijzer weten wij sedert enkele jaren, dat het behalve voor
overdraging van zuurstof naar de weefsels, beteekenis bezit als bestand-
deel van katalysatoren, die de oxydatieprocessen mogelijk maken o.a.
van katalase en van peroxvdase; bovendien van het fermenthaemine,
het ademhalingsenzym van Warburg, dat een reversibel redoxsysteem
is, waarvan de rol die het speelt zoo belangrijk is, omdat de gereduceerde
vorm ervan autoxydabel is, d.w.z. waterstof aan vrije zuurstof afgeeft
waardoor het einde van de reeks van waterstofverplaatsingen bereikt
wordt en de chemische energie vrij komt.

Behalve de reeds genoemde anorganische elementen zijn voor sommige
katalytische processen nog phosphotus en magnesium onmisbaar.

Zooals de vitaminen en hormonen behooren de mineralen tot de
stoffen waarvan de werkzaamheid groot, de hoeveelheid gering is.

Deze drie groepen van stoffen hebben in vele opzichten een analoge
rol te spelen. Zij werken dan ook dikwijls samen. Zoo oefenen de vita-
minen op de minerale stofwisseling een grooten invloed uit. Van de
vitaminen D₂ en D₃ bepalen wij de activiteit door hun invloed op de
calcium- en phosphorusstofwisseling, in \'t bijzonder op de beenvorming,
vast te stellen. Van het vitamine A weten wij dat het eveneens op de
calcium en phosphorushuishouding werkt.

Ook de endocrine organen werken door hun hormonen op de minerale
stofwisseling ; o.a. de bijnierschors op die van het natrium en het kalium
en de bijschildklieren op die van het calcium.

De anorganische stoffen vormen verder een belangrijk hulpmiddel
van het autonome zenuwstelsel. Zonder de rol der mineralen te kennen,
zal het niet mogelijk zijn een juist inzicht in het mechanisme der werking
van hormonen en vitaminen te verkrijgen. Deze drie groepen van
stoffen hebben te zamen te zorgen, dat wanneer de noodige brandstof
in den vorm van organische verbindingen wordt aangevoerd, wanneer
zuurstof en water beschikbaar zijn en zich geen omstandigheden voor-
doen, die onvereenigbaar zijn met het leven, het bedrijf op de juiste

wijze loopt. Ook zelfs wanneer de brandstofaanvoer niet toereikt,
verrichten zij eenigen tijd lang die taak.

De mineralen zijn dus behalve voor een juiste samenstelling der
lichaamsvloeistoffen en celsappen noodig: voor de instandhouding van
een stationnairen toestand in de cellen en weefsels, voor de prikkel-
baarheid, voor de katalytische processen en voor het tot stand brengen
van vele der processen, waarbij ook de hormonen en vitaminen een rol
spelen.

De beteekenis der mineralen als bouwsteenen van het dierlijk
lichaam behoeft wel nauwelijks gememoreerd te worden; o.a. die
van calcium en phosphorzuur in de beenderen.

De voor het dierlijk leven noodzakelijke anorganische stoffen, worden
voortdurend afgegeven. Aanvulling is dus noodig. Derhalve moeten
zij in het voedsel of in het drinkwater voorkomen. De vraag rijst of
onze dieren steeds in de gelegenheid zijn genoeg er van op te nemen.

Van eenige elementen — nl. phosphorus, calcium, ijzer, koper,
natrium, jodium, en wellicht ook cobalt, is gebleken dat zij somtijds
aanleiding tot gebrekziekten — deficienties — van het vee geven. Veel
nadeel is daarvan in verschillende landen — ook in sommige deelen
van ons land het gevolg geweest. In enkele streken der aarde
heeft men dientengevolge langen tijd geen rundvee of schapen kunnen
houden. Te lage gehalten van den bodem aan voor de plant opneembare
mineralen was hier de oorzaak. Groote economische schade werd
en wordt veroorzaakt door het verstrekken van rantsoenen met
ondoelmatige minerale samenstelling. Dit kan leiden tot ziekten en tot
vermindering van weerstandsvermogen en productie. Ongewenschte
verhoudingen der hoeveelheden van sommige mineralen, o.a. van
calcium en phosphorus, in het voedsel kunnen tot afwijkingen,
bijv. Engelsche ziekte, tot overgevoeligheden of tot verminderde produc-
tiviteit der dieren aanleiding geven. Hiertoe behoort ook de toediening
van rantsoenen, die het zuur-baseevenwicht der dieren verstoort.
Wijziging van dit evenwicht zal een ongewoon verloop der physisch-
chemische processen tengevolge kunnen hebben. Men denke aan de
gevoeligheid der enzymen voor de waterstofionen-concentratie. Het
reguleeringsmechanisme werkt dan niet op geheel normale wijze. Er
bestaat m.i. aanleiding om te onderzoeken of overmatige zuuropname
- in het bijzonder van de minerale zuren van het finsche kuilvoeder —
de koolhydraat verbranding vermindert en de afbraak van vet en eiwit
verhoogt, daarbij de netto-energie van het voedsel verminderend.

Vooral moet voor onze zeer productieve en snelgroeiende huis-
dieren de voeding in mineraal opzicht met veel zorg worden gekozen. Een
kuiken, dat in enkele maanden zijn initiaal gewicht dertig maal vergroot, of
een big, die na een half jaar honderd maal zooveel weegt als bij de
geboorte, zal aan het voedsel geheel andere eischen, o.a. voor den
opbouw van het beenderstelsel stellen, dan een kind, dat nagenoeg
een half jaar noodig heeft om zijn initiaal gewicht te verdubbelen.

Een hoog productieve melkkoe moet eenige malen meer, bijv. vijfmaal
zooveel, calcium en phosphorus afgeven als zonder melkproductie.
Zij verliest dan ook in het begin van de lactatieperiode veelal een niet
onaanzienlijk deel van het calcium en phosphorzuur van het beender-
stelsel.

Gelukkig worden in de laatste jaren in ons land minder fouten tegen
de minerale eischen der voeding van het vee gemaakt dan eenige jaren
vroeger.

Verradelijk zijn deze fouten, doordat het organisme in den regel
in den eersten tijd niet waarschuwt, in tegenstelling met wat het geval
is, wanneer mensch of dier niet genoeg van de organische voedings-
middelen, eiwit, vet en koolhydraten tot zich nemen. Het organisme
heeft zich door reserves aan te leggen veilig gesteld tegen de nadeelige
gevolgen van tijdelijk onvoldoende opname van mineralen.

Voor de op het land levende dieren is dit, zooals wij zagen, noodig
omdat zij niet in een milieu leven, dat zooals zeewater, altijd genoeg
van deze stoffen aanbiedt. De fouten, welke bij de voeding der dieren
gemaakt worden, zijn echter dikwijls te groot dan dat deze beveiligings-
maatregelen op den duur toereikend zijn. Een gedeeltelijke uitputting
van de reserves kan het dierlijk organisme blijkbaar veelal zonder
ernstige bezwaren verdragen ; o.a. het calcium- en phosphoszuur-
verlies bij hooge melkproductie. Het offert dan ten behoeve van het
bedrijf en van de productie daarbij weefsels -— o.a. beenweefsels —
op en ontleent daaraan hetgeen in het voedsel ontbreekt.

Bij konijnen konden wij een dagelijksche ealciumafgifte vaststellen,
die ruim tweemaal zoo groot was als de opgenomen hoeveelheid. Binnen
eenige dagen verloren deze dieren meer calcium dan in alle weefsels
buiten de beenderen aanwezig was. Het calcium was dus grootendeels
aan cleze laatste onttrokken. Het was onontbeerlijk om het bedrijf in
gang te houden.

Kant heeft reeds gezegd in een levend organisme is alles afwisselend,
doel en middel. Dit geldt niet alleen voor de bestanddeelen van de
beenderen. Een mooi voorbeeld daarvan is, de opname van zuurstof
en afgifte van koolzuur in het dierlijk organisme. Het doel hiervan is in
de eerste plaats de weefsels van zuurstof te voorzien. De zuurstof is nu
tevens het middel om koolzuur dat, dank zij, de zuurstofvoorziening
gevormd werd en slechts in beperkte hoeveelheid aanwezig mag zijn,
uit het lichaam te verwijderen. Mensch en dier hebben dit vermogen
aan bijzondere eigenschappen van de bloedkleurstof te danken.

Wat het dierlijk organisme vermag, zou men kunnen vergelijken
met een auto waarvan het materiaal waaruit de motor en andere deelen
van het chassis bestaan, zoo noodig ook als smeermiddel, sommige zelfs
als brandstof, zouden kunnen dienen en omgekeerd.

U zult begrijpen dat hierdoor de studie- der levensprocessen niet
vergemakkelijkt wordt.

gezegd, kan het niet verwonderen, dat het gevaar voor ondoel-
matige voeding groot is.

De physiologische grens, voor resorptie der voedende bestanddeelen
wordt dikwijls genaderd en soms is deze capaciteit kleiner dan met de
optimale eischen overeenkomt. Dit is, zooals wij zooeven zagen, het
geval wat de Ca- en P-opname bij melkkoeien betreft. Van een zeer
productieve melkkoe moet het voeder minstens honderd maal zooveel
calcium bevatten a\'s dat van een man, zij geeft per dag meer dan
tienmaal zooveel calcium in cle melk af als in al haar bloed aanwezig
is. Het darmkanaal neemt veelal niet genoeg op om verlies te voor-
komen, niettegenstaande het voedsel dikwijls veel meer bevat dan voor
het in evenwicht houden van de balans noodig is. Deze toestand kan
blijkbaar gedurende enkele maanden zonder nadeel voor het dier
voortduren. Wanneer echter bij deze dieren de eiwitbalans duidelijk
negatief is, dan ontstaan er nadeelige gevolgen. Het gevaar daarvoor
is niet denkbeeldig. Immers een hoogproductieve koe moei zes of acht
maal zooveel eiwit opnemen als zij voor levensonderhoud noodig heeft.

Opvallender is nog hetgeen bij een leggende kip met het calcium
het geval is. Dit dier moet in de schaal van een ei circa driemaal zooveel
kalk afgeven als per dag in het voedsel van een man voorkomt en
ongeveer veertig maal zooveel calcium afgeven als in zijn bloed voor-
komt ; zelfs niettegenstaande het calciumgehalte van zijn bloed gedu-
rende de legperiode tweemaal zoo hoog is als daarbuiten en geen ander
calciumreservoir aanwezig is dan dat der beenderen.

Het is begrijpelijk, dat, dank zij onze sneltoenemende kennis de belang-
stelling voor de studie van het verband tusschcn voeding en gezond-
heid in sterke mate toeneemt. De voedingsspecialist voor onze huis-
dieren heeft vele andere vraagstukken te behandelen dan de hygiënist
van den mensch.

Het gaat er bij de voeding der landbouwdieren niet alleen om te
zorgen dat de dieren gezond blijven. De productie moet zoo hoog
mogelijk en zoo goedkoop mogelijk zijn. Een zekere hoeveelheid van
een niet te duur voeder moet een zoo groot mogelijke gewichtstoename
bij een groeiend dier en zooveel mogelijk liters melk bij een melkkoe
geven.

Zoo verwacht een veehouder van jonge varkens en kuikens, dat zij
op 3 a 4 kg opgenomen droog voeder i kg in gewicht zullen toenemen.

Gecompliceerd is de voedingsleer der huisdieren ook omdat elke
diersoort, melkvee, varkens, pluimvee enz. andere eischen stelt, zoowel
gedurende den groei als daarna. Ook moet de rantsoensamenstelling
der snelgroeiende dieren gedurende den groei steeds gewijzigd worden,
opdat zij in een juist verband tot het afnemend groeivermogen blijft.
Voor de productieveranderingen geldt hetzelfde.

Deze zeer uiteenloopende eischen leveren ook het gevaar op, dat
men in plaats van te weinig te veel van sommige voedingsfactoren geeft ;
ook hierdoor kunnen bezwaren ontstaan.

Bovendien moet de keuze der voedermiddelen bij wijzigingen der
prijsverhoudingen herhaaldelijk veranderd worden. Ook heeft de
veehouderij zich aan veranderingen der economische omstandigheden
aan te passen. Dit laatste had eenige jaren geleden ten gevolge dat de
veestapel belangrijk werd uitgebreid. De voeding was toen — o.a. in
verband met te kort aan hooi voor den grooteren veestapel — zoo
irrationeel, dat er in ons land vele millioenen guldens per jaar te veel
voor werd uitgegeven. Tegelijkertijd kwamen jaarlijks eenige duizenden
gevallen van evenwichtsverstoringen bij het rundvee voor, waarvan een
groot gedeelte van zeer gevaarlijken aard. Men hield o.a. geen rekening
met de voor melkgevende dieren ongeschikte samenstelling van zaden.

De voeding van jonge varkens en kuikens liet in dien tijd en ook
reeds vroeger in mineraal opzichte dikwijls veel te wenschen over,
waarvan ongunstige uitkomsten voor den veehouder het gevolg waren.

Onze dieren loopen gevaar om ondoelmatig gevoed te worden —
vooral bij melkproductie en snellen groei — omdat de plant een andere
minerale samenstelling bezit dan het dierlijke lichaam en de melk.
Het sterkst is dit met zaden, knollen en wortels het geval. De voeding
behoort te voldoen aan de optimale physiologische eischen. Wij zijn
bezig te trachten dit te bereiken.

Enkele oogenblikken verzoek ik thans nog Uw aandacht voor ver-
storingen der minerale stofwisseling bij ziekten.

Er werd reeds op gewezen dat de samenstelling van het milieu inté-
rieur van het normale organisme slechts weinig schommelt, en dat
wanneer het evenwicht bedreigd wordt, de verstorende krachten door
reguleering der processen, worden tegengewerkt. Elke storende invloed
op het organisme is oorzaak van een compenseerende activiteit.

Claude Bernard schreef circa 70 jaren reeds : het streven om toe-
stand en samenstelling van het milieu interieur zooveel mogelijk constant
te houden is een zaak van allereerste beteekenis, er is daarvoor „une
sorte d\'ordonnance" aanwezig.

Intusschen wanneer de omstandigheden te ongunstig of de bescha-
digingen te plotseling of te groot zijn, bijv. bij infecties of intoxicaties,
zal de paraatheid van het organisme niet altijd toereikend zijn om
verstoringen van het evenwicht, van de harmonie, te voorkomen.
Deelen van het reguleerings-mechanisme zullen soms beschadigd zijn.
Wij herinnerden reeds aan het constant zijn der concentraties en
concentratie-verhoudingen in de lichaamsvloeistoffen en in de weefsels
van het gezonde dier. Zoo zijn bijv. het calcium- en kalium-
natrium- en magnesiumgehalte van het bloedserum constant. Er
komen bij het normale dier wel schommelingen in deze gehalten
voor, maar deze nemen slechts kleine afmetingen aan.

mechanisme voor de handhaving van de normale minerale gehalten.
Betrekkelijk groote afwijkingen van gewenschte gehalten in het voedsel
worden zonder bezwaar verdragen, tenzij, zooals wij zagen, gedurende
langen tijd de opname te kort schiet.

Wanneer het menschelijk of dierlijk organisme wordt blootgesteld
aan invloeden, die met permeabiliteitswijzigingen gepaard gaan, welke
veranderingen van het milieu intérieur teweeg brengen, treedt in
den regel verarming der weefsels aan kalium en aan phosphorzuur op,
terwijl zij rijker worden aan natrium en chloor. Men vond dit bij toe-
diening van vergiften, bijv. van allylformiaat of van diphterietoxine,
o.a. in spieren, hart en zenuwen en ook bij sommige voimen van
nierlijden.

De wijzigingen in de gehalten van het bloed kunnen tegengesteld
zijn aan die van de weefsels ; o.a. vond men bij toestanden waarbij
kaliumverlaging in de weefsels voorkomt, verhooging van dit gehalte
in het bloed. Wanneer men zich herinnert dat in normale cellen dank
zij de stofwisselingsprocessen een verhoogd kalium gehandhaafd wordt,
dan is het begrijpelijk dat het bij cel-beschadiging gemakkelijk zal
komen tot overgang van kalium uit de cel naar het milieu intérieur
en naar het bloed.

Door Kaunitz zijn balansproeven bij lijders aan verschillende
ziekten, nl. aan pneumonie en uraemie, verricht om na te gaan of door
toediening van flinke hoeveelheden keukenzout een verstoring der
minerale stofwisseling in de hand wordt gewerkt. Het bleek dat inder-
daad de, reeds te hooge kalium- en phosphorzuurafgiften hierdoor
verhoogd werden. In het bijzonder dan wanneer de permeabiliteit
der capillairen verhoogd was, nl. wanneer zij eiwitstoffen doorlaten
zou door toediening van vrij veel keukenzout of natriumbicarbonaat
de kalium- en phosphorzuurverarming, en verrijking van natrium-,
chloor- en ongedissocieerd calcium der weefsels plaats hebben. Waar
bovendien de stikstofaanzet door veel natrium geremd schijnt te worden,
moet volgens Kaunitz in het bijzonder gedurende reconvalescentie
tegen veel natrium in het voedsel worden gewaarschuwd. Ook indien de
neiging tot ontstekingen tegengegaan moet worden, is vermijding van
hooge natriumopnamen gewenscht. Zwelling van ontstekingshaarden
gaat met abnormale kationverhoudingen gepaard. Calcium kan hier
ontzwellend werken en verbetering brengen. Er zijn echter ook ziekten
waarbij juist gevaar van verhoogde natriumafgifte bestaat — o.a. bij
die welke met ketosis, polyurie of veelvuldig braken gepaard gaan.
Het natriumverlies kan hier tot dehydratie en de daarmede gepaard
gaande ernstige afwijkingen leiden. De waarschuwing tegen natrium
is dus niet bij alle ziekten op haar plaats.

Vergiftigingen, zooals die met allylformiaat of histamine — de laatste
is een lichaamseigene stof — die veel overeenkomst vertoonen met
voedsel-intoxicaties — zooals vleeschvergiftigingen door paratyphus-
bacteriën — beschouwt Eppinger als een gevolg van permea-

biliteitswijzigingen der bloedcapillairen. Het plasma-eiwit zou de
wanden passeeren, zoodat de onkotische druk afneemt en het bloed-
volume vermindert — dit soms in bedenkelijke mate. Omgekeerd
begeeft zich te veel water naar de weefsels zoodat een oedemateuze
toestand ontstaat. De zuurstofdiffusie zou door deze eiwituittreding
afnemen, waardoor de stofwisselingsprocessen in de cellen abnormaal
worden. Troebele zwelling en zelfs necrose zou daarbij kunnen ontstaan.

Een enkel oogenblik verdienen de bij sommige onzer huisdieren-
soorten — met name bij runderen en schapen — dikwijls voorkomende
ernstige afwijkingen, die deer stofwisselingsstoornissen gekenmerkt zijn,
onze aandacht. Bij sommige dezer zijn het de koolhydraat- en
vetstofwisseling welke verstoord zijn. Groote hoeveelheden der aceton-
lichamen ; ongeveer zooals in diabetes inellitus van den mensch komen
hierbij in bloed en urine voor. Deze afwijking komt in den meest typi-
schen vorm, kort nadat de dieren jongen ter wereld brachten, voor.
Zij is in wezen van suikerziekte geheel verschillend. Er is hier
een verlaagd bloedsuikergehalte en geen glucosurie. De minerale
stofwisseling is hierbij in den regel weinig of niet gestoord, behalve
wat de zuurbare toestand betreft.

Na een injectie van insuline en glucose of ook wel van glucose en
natriumbicarbonaat, treedt meestal spoedig herstel op. Er bestaat
hier slechts een functioneele verstoring. Bij kinderen kent men iets
analoogs.

Dezelfde koeien die gevoelig zijn voor acetonaemie, lijden ook dikwijls
aan andere functioneele stoornissen.

Het meest veelvuldig zijn bij deze diersoorten evenwichtsverstoringen
waarbij voornamelijk de mineralen betrokken zijn, nl. paresis puerpe-
ralis en tetanie. Vooral de laatste is de schrik onzer veehouders. Bij deze
ziekten is van geen orgaanziekte sprake. Genezing is veelal binnen
enkele minuten mogelijk. Er zijn gevallen waarin de ziekte zoo peracuut
verloopt, dat voor behandeling geen gelegenheid bestaat. Men treft
bij deze beide ziekten abnormale gehalten in het bloedserum aan van
calcium, magnesium en veelal van het in anorganischen vorm aanwezige
phosphorzuur. Het magnesium-gehalte is bij een dezer syndromen
te hoog, bij de andere te laag. Van het calcium zijn de gehalten steeds
te laag, bij een dezer syndromen bedraagt deze verlaging meestal
25 £140%, bij de andere ongeveer 50 %. De symptomen houden nauw
verband met deze gehalten. In het laboratorium kunnen wij uit de
chemische analyse, den aard der symptomen met groote mate van waar-
schijnlijkheid aflezen, ook bij atypische vormen dezer syndromen.
Dit pleit er voor dat deze afwijkingen voor het symptomencomplex
van essentieele beteekenis zijn. Ook van een dezer syndromen komt
bij het kind een analogon voor nl. de spasmophilie.

Er bestaat bij deze diersoorten een grooter ontvankelijkheid voor
verstoringen van het minerale evenwicht dan bij den mensch en bij
andere diersoorten. Wel komen bij den mensch abnormale gehalten
LXV 36

aan calcium en aan anorganisch phosphorzuur herhaaldelijk voor,
echter meestal bij orgaanziekten o.a. bijv. bij sommige nieraandoeningen
en bij osteomalacie. Deze ziekten zijn niet te vergelijken met de zoo-
even bedoelde.

Men zou kunnen denken de oorzaak te moeten zoeken in gebrek
aan een of meer der mineralen bij rund en schaap. Maar er zijn te
veel gronden tegen dit vermoeden aan te voeren. Daartoe mag ook
de snelle en blijvende genezing door middel van een intraveneuze
injectie van calciumchloride of van dit zout plus magnesiumchloride
gerekend worden.

Ware een verarming van het organisme aan calcium, eventueel van
magnesium, de oorzaak dan zou een blijvende genezing door middel
van een enkele injectie onbegrijpelijk zijn ; zulks te meer omdat een
groot deel van de ingespoten zouten spoedig het organisme verlaat.
Het calcium heeft, zooals ik reeds in 1928 betoogde, het effect, plotseling
het reguleeringsmechanisme tot normale activiteit terug te brengen ;
in het autonome systeem weder het evenwicht te herstellen; dit weder
op normale wijze op prikkels te doen reageeren. Belangrijk is in dit
verband hetgeen onderzoekingen uit de school van Hering te Keulen
en van Heymans te Gent over de functie van den sinus carotict\'s en van
het glomus caroticum, zoomede van enkele andere gebieden langs de
groote arteriën werd aangetoond.

Zij zouden veranderingen in de bloedsamenstelling en bloeddruk
percipieeren en reflectorisch de onder invloed van het autonome zenuw-
stelsel staande functies beïnvloeden. Wanneer echter het calciumgehalte
van het bloed verlaagd is, blijven deze reflexen uit of zij zijn verzwakt.
Door calcium-injectie worden zij hersteld. Voor de door mij aangegeven
verklaring der calciumwerking leveren deze onderzoekingen dus een
steun. Misschien kan door verder onderzoek over den invloed van den
sinus caroticus op de functie van het autonome zenuwstelsel onze
bevinding verklaard worden, dat de Ca/Mg verhouding in blocdserum
en spiersap nauw samenhangt met spieratonie, excitatie of sufheid der
dieren.

De bio-chemicus zou gaarne het mechanisme der percepties van
het glomus caroticum kennen. Hij zou ook willen onderzoeken hoe de
permeabiliteitsveranderingen, welke bij de evenwichtsverstoringen
onzer huisdieren voorkomen, ontstaan.

Dit zijn punten, die wellicht binnen eenige jaren opgehelderd zullen
kunnen worden.

Zooals wij reeds opmerkten zijn de calcium- en magnesium-ionen
nauw betrokken bij de neuromusculaire prikkelbaarheid. Wij zien nu
dat bij de thans besproken ziekten, met afwijkingen dezer prikkelbaar-
heid inderdaad abnormale Ca/Mg concentratieverhoudingen in het bloed
gepaard gaan. Wij konden dus vaststellen dat bij enkele soorten van
landbouwdieren, en wel vooral bij de in economischen zin voornaamste
soort nl. het rund, een bijzondere gevoeligheid — vatbaarheid -

voor verstoringen van de minerale stofwisseling bezitten en op grond
van deze onderzoekingen een therapie aangeven. Over de pathoge-
nese dezer ziekten valt weinig meer dan het reeds medegedeelde te
vertellen. Misschien brengen de onderzoekingen welke in dit jaar
gepubliceerd werden over de afwijkingen die zich bij experimenteel
magnesiumgebrek van ratten voordoen, ons wat de pathogenese der
grastetanie betreft een weinig verder.

Volgens deze onderzoekingen van Greenberg en medewerkers is
de localisatie van de laesie, betrokken bij de hyperirritabiliteit, in het
mesencephalon of in de pons. Deze afwijking en de periphere vasodila-
tatie, welke bij deze deficientie optreedt, hangen behalve van den graad
van het magnesium tekort o.a. af van de hoeveelheid calcium en
vitaminen G-complex welke in het voedsel aanwezig zijn. Curare
verhindert niet het optreden van convulsies bij magnesiumgebrek, wel
bij calciumdeficientie. Dit is dus een verschil tusschen beide soorten
van tetanie. Magnesiumgebrek had degeneratie o.a. in de tubuli,
calcificaties in de nieren en eiwitafgifte in de urine tengevolge, terwijl
het eiwitgehalte van het bloedserum tot die bij oedeem daalde. Wij
vonden bij koeien met lage magnesiumgehalten in het serum steeds
sporen eiwit in de urine.

Bij den mensch schijnt het niet gemakkelijk tot de afwijkingen der
magnesiumstofwisseling te komen, die wij bij dieren vonden.

Wat is de aetiologie dezer ziekten ? Welke uitwendige omstandig-
heden zijn de schuld der in de laatste decennia zoo sterk toegenomen
frequentie, vooral van één dezer syndromen ? Kunnen wij de gevoelig-
heid voor deze evenwichtsverstoringen vaststellen terwijl de dieren nog
gezond zijn ?

Zeker kunnen uitwendige omstandigheden verhooging der ge-
voeligheid doen ontstaan, terwijl natuurlijk ook -- individueele
wellicht familiaire — ontvankelijkheidsverschillen bestaan. Bekend
is dat sommige dieren elk jaar opnieuw aan een der hier bedoelde
evenwichtsverstoringen lijden.

Wij hebben in mijn laboratorium gezocht naar een methode, die
het mogelijk maakt de vatbaarheid o.a. voor tetanie vast te stellen,
en naar de omstandigheden die het gevaar van deze verstoringen ver-
hoogen, dus den weerstand tegen ongunstige factoren d.w.z. de efficiency
van het reguleeringsmechanisme verminderen. Pogingen om op de
wijze als bij het kind de vatbaarheid voor spasmophilie, bij het
rund die voor tetanie te bepalen, nl. door het meten der galvanische
prikkelbaarheid, zijn tot nu toe afgestuit op de dikhuidigheid der
dieren, in letterlijken zin. Misschien gelukt het op den duur door
chemisch bloedonderzoek, hetzij met behulp van verfijnde onder-
zoekingsmethoden of door onderzoek der hormoongehalten of van
de hormoonwerkingen een bruikbare methode te vinden.

Reeds verscheidene jaren geleden konden wij met adrenaline een
labielen toestand — in het bijzonder wat de reguleering van het hart

betreft — bij aan paresis puerperalis lijdende koeien constateeren.
Het zou gewenscht zijn op ruime schaal bij koeien waarvan de gevoelig-
heid voor een der syndromen bekend is, en vergelijkenderwijs bij onge-
voelige dieren, een onderzoek in te stellen naar de werking van adrena-
line of van een of meer andere hormonen of andere stoffen, die op de
autonome zenuwen werken, bijv. pilocarpine en te trachten de gevoelig-
heid der dieren te meten. Zoodanige methode ware dan tevens aan te
wenden bij experimenten over de vraag door welke in- en uitwendige
omstandigheden de gevoeligheid beïnvloedt wordt.

Wellicht kunnen ook veranderingen, welke door stoffen als de zooeven
genoemde aan het witte bloedbeeld worden teweeg gebracht, een
maatstaf voor de gevoeligheid en van hare veranderingen opleveren.

De vraag aan welke oorzaken en omstandigheden de groote en zoo
gevaarlijke gevoeligheid der beide diersoorten voor deze ziekten
moet worden toegeschreven is geenszins volledig te beantwoorden.
Voor functioneele stoornissen als deze kan dit niet vei wonderen. De
onderlinge betrekkingen — het correlatieve — bij het functionneeren,
zijn zoo samengesteld, dat wij veelal niet weten wat primair, wat
secundair of nevenverschijnsel is ; waai de aangrijpingsplaats was
en welke prikkel de heele reeks van verstoringen in gang zette.

Wij mogen de oorzaken dezer ziekten — naar mij voorkomt —
in twee groepen verdeelen nl. in meer algemeene en in meer bijzondere.
Tot de meer algemeene zijn de hooge productie en de onnatuurlijke
omstandigheden, die daarmede samenhangen, zooals een lactatie tot
zeer kort voor den partus, verder de zeer hooge voedselopname en ook
de nadeelen, welke aan een langdurigen staltijd verbonden zijn, te
rekenen. Ook teeltkcuzevraagstukkcn zijn hierbij, in verband met het
gevaar voor verzwakking der functioneele constitutie, betrokken.

Tot de bijzondere oorzaken zijn ondoelmatige voeding bijv. minerale
deficicnties, te hooge eiwittoediening, aanwezigheid in het voeder van
stoffen, die niet onschadelijk zijn o.a. sommige eiwitsoorten, veel kalium-
nitraat en tenslotte ook de plotselinge overgang van stalvoeder op jong
gras, bij welken overgang ook in andere opzichten groote en plotselinge
veranderingen plaats hebben, o.a. wat betreft de bewegingen der
dieren en de blootstelling aan sterke temperatuurschommelingen. Het
opvolgen van het advies de overgang naar de weide geleidelijk te doen
verloopen, heeft ongetwijfeld zeer vele gevallen van tetanie voorkomen.
Infecties en intoxicaties zijn ook niet zelden aanleiding tot het optreden
van deze evenwichtsverstoringen, zoo kwam in het vorige jaar na mond-
en klauwzeer dikwijls tetanie voor. Veelal zal een samengaan van
meer dan een ongunstigen factor de verstoring ten gevolge hebben ;
resp. een labiele toestand in het manifest worden der symptomen doen
omslaan. Wat de beteekenis van ondoelmatige stalvoedering in deze
betreft, konden wij vaststellen, dat gedurende den staltijd verande-
ringen van het bloed in dezelfde richting als bij tetanie optraden.

speelt de labiliteit, welke in de partusperiode bij deze dieren bestaat —
o.a. wat de werking der endoerine organen betreft — een groote rol.
Ook deze wordt door sommige der zooeven genoemde algemeene en
bijzondere oorzaken verergerd.

In de laatste jaren schijnen er meer gevallen van atypische vormen
der stofwisselings- of evenwichtsverstoringen bij koeien voor te komen,
dan voorheen. De uitwerking der reeds genoemde therapie is hierbij
niet altijd even gunstig als bij de typische vormen. Het is van veel
belang de oorzaken dezer frequentieverhooging na te gaan.

Er is m.i. aanleiding om in verband hiermede den invloed der be-
mestingswijzen, vooral wat de samenstelling van groenvoeder en knol-
en wortelgewassen betreft, te onderzoeken.

Bij kalveren komt een ernstige evenwichtsverstoring voor die met de
zooeven besproken ziekten punten van overeenkomst vertoont. Zij is
gelukkig niet zeer frequent, maar lcopt bijna altijd doodelijk af. Ook bij
deze ziekte is de minerale stofwisseling zeer nauw betrokken. Wij
weten van de oorzaken er van nog steeds niets zekers.

Ook bij andere jonge dieren, o.a. bij kuikens en bij jonge varkens
komen dikwijls evenwichtsverstoringen, vooral in verband met ondoel-
matige voeding, voor.

Mijn Utrechtsche nalatenschap wat de evenwichtsverstoringen bij
de runderen en schapen betreft, zou ik gaarne bij mijn afscheid in een
beter afgevverktcn toestand hebben gezien o.a. wat het vatbaarheids-
onderzoek betreft.

Ik hoop echter, dat zij door voortzetting van het werk door anderen
evenveel nut zal afwerpen als het geval was met mijn Groningsche
nalatenschap aangaande verstoring van den zuurbasetoestand in den
bodem, dank zij hetgeen anderen na mij daaraan deden.

Bij deze bespreking der anorganische stoffen in het gezonde en zieke
dier trad het functioneele — het dynamische — op den voorgrond,
omdat deze stoffen hoofdzakelijk hulpmiddelen van het bedrijf zijn.
Zij doen mee aan het spel der vele krachten, aan synergetische anta-
gonistische processen, om in correlatief verband de harmonie te bewaren.

Wij dienen een begrip te hebben van de wijze waarop de processen
tc zamen de gezondheid in stand houden en behooren de factoren
te kennen, die verstoringen veroorzaken. Dit behoort tot de basis der
ziektekunde.

Dat van de scheikunde op het gebied der infectieziekten veel ver-
wacht mag worden is gebleken nu wij weten, dat de filtreerbare virus-
soorten, ook dat van het mond- en klauwzeer, met behulp van chemische
onderzoekingsmethoden bestudeerd moeten worden. Ook de sera tegen
infectieziekten, veroorzaakt door gewone microörganismen, behoeven
chemisch onderzoek.

De snel groeiende kennis der hormonen en van hunne beteekenis
voor gynaecologische vraagstukken, eischen ter bestudeering der vele

moeilijkheden bij de voortplanting onzer huisdieren, samenwerking
van gynaecoloog en bio-chemicus.

De verdere ontwikkeling dezer twee groote gebieden der veeartsenij-
kunde—infectieziekten en gynaecologie — wachten op chemische hulp.
Van de morphologische vakken, die ook hoe langer hoe meer dynamisch
geörienteerd worden, kan hetzelfde worden gezegd.

Van de interne diergeneeskunde heeft de chemie reeds lang hare
onmisbaarheid onweerlegbaar aangetoond.

Zonder in de gelegenheid te zijn de ontwikkeling der physiologische
en pathologische chemie te volgen, zullen de studenten in de veeartse-
nijkunde zich de grondslagen van hun wetenschap niet eigen kunnen
maken.

Zonder voortdurende medewerking van aan een biochemisch insti-
tuut werkzame krachten, zal geen veterinaire faculteit haar taak wat
onderzoek en onderwijs betreft goed kunnen volbrengen.

Ik heb heden slechts een der onderwerpen die de aandacht van
den biochemicus der veterinaire faculteit vragen — en dan nog
slechts zeer schematisch — kunnen behanden. Een groot deel der
onderzoekingen, in de laatste jaren in mijn laboratorium verricht,
hadden hierop betrekking. Het nauwe verband tusschen voeding en
gezondheid wordt steeds duidelijker. Voor den mensch neemt de
belangstelling hiervoor in sterke mate toe. Dat daarvoor ten aanzien
van onze huisdieren nog veel meer reden bestaat, hoop ik aan de hand
van het besorokene te hebben aangetoond. Met de empirie alleen
komen wij er in den tegenwoordigen tijd niet. De wetenschappelijke
grondslagen der voeding behoeven nog menige aanvulling.

Er zijn weinig onderwerpen economisch van grooter belang voor ons
land dan de bestudeering der omstandigheden waardoor het productie-
vermogen onzer landbouwdieren, of beter gezegd het netto economisch
rendement van de veehouderij, op een hoog peil is te houden en te
verhcogen.

Over het algemeen huldigt men nog de opvatting, dat het morpholo-
gisch onderzoek van het bloed in de praktijk moeilijk uitvoerbaar is.
Dat deze opvatting niet juist is. heeft Thijn in zijn proefschrift, dat
geheel in de praktijk is bewerkt, op overtuigende wijze aangetoond.
De collega\'s, die zich tot die onderzoekingsmethode voelen aange-
trokken, wordt deze keurige dissertatie *) dan ook ten zeerste ter bestu-
deering aanbevolen. Na lezing zal men tot de conclusie komen, dat dit
onderzoek met eenvoudige middelen is te verrichten, doch bovendien
zal men tot het inzicht komen, dat inzonderheid de uitkomsten van
het witte bloedbeeld waardevolle gegevens kunnen verstrekken voor
het stellen van een betere diagnose en prognose.

De meening, welke men ook nog wel van wetenschappelijke zijde
hoort verkondigen, dat het bloedbeeld van het rund niet die waarde
heeft als d.at van het paard, is dan ook door Thijn afdoende weerlegd.
Staan dus de waarde en de beteekenis van het bloedbeeld voor de
diagnose en prognose wel vast, toch dient men altijd in het oog te
houden, dat de uitkomsten van deze methode van onderzoek alleen
zelden kunnen leiden tot een juiste onderkenning en beoordeeling van
eeri ziektegeval.

Het lijkt mij overbodig hierop verder in te gaan. Thijn zegt terecht,
dat de vrcegere meening, dat iedere ziekte haar eigen karakteristiek
bloedbeeld heeft, fout is. Men dient dus de veranderingen in het bloed-
beeld uitsluitend te beschouwen, schrijft hij, als een symptoom, en ik
voeg er uit volle overtuiging na eenige jaren ervaring aan toe : een zeer
waardevolle symptoom, waaruit in vele gevallen voor de diagnose,
doch vooral voorden te verwachten afloop van een ziektegeval, belangrijke
gegevens zijn te putten.

Voor wat betreft de techniek van het onderzoek en de normale
verhoudingen van de verschillende witte bloedcellen met hunne
kenmerkende eigenschappen bij het rund, wordt nogmaals naar boven-
genoemde dissertatie verwezen, terwijl volledigheidshalve de aandacht
wordt gevestigd op een in 1931 bij Urban en Schwarzenburg ver-
schenen boek van de hand van Prof. Dr. D. Wirth : Grundlagen einer
Klinischen Hamatologie der Haustiere, waarin een goed overzicht
wordt gegeven van normale en abnormale bloedbevindingen van
vrijwel alle dieren.

\') Over een, naar aanleiding van likzucht ingesteld morphologisch bloedonderzoek
bij het gezonde en zieke rund. Dissertatie Utrecht 1936.

Het is de bedoeling van deze mededeeling, aan de hand van een
zevental ziektegevallen bij het rund met U na te gaan, welke nu de
waarde is geweest van het morphologisch bloedonderzoek voor
diagnose en prognose. Ik wil dan aanvangen met te vermelden 4 gevallen
van distomatosis, waarbij de beide eersten zonder complicaties, de beide
laatsten met complicaties verliepen.

Tot goed begrip van de zaak dient, wat betreft deze aandoening in
Ind.ië, een korte uiteenzetting vooraf te gaan. De diagnose leverbot-
ziekte biedt bij het rund in Ind.ië grooter moeilijkheden dan in Holland.
Geeft het opsporen van distomumeieren in de ontlasting in het moeder-
land in den regel weinig moeilijkheden, in Indië verloopt dit onderzoek,
zelfs in die gevallen, waarbij na den dood een groot aantal levende
leverbotten wordt gevonden, steeds negatief. Waaraan zulks is toe te
schrijven is mij niet bekend. De diagnose moet daarom uitsluitend
gemaakt worden op grond van verschillende clinische afwijkingen
(vermagering, slechte eetlust, afwisselend verstopping of diarrhee,
anaemie, galkleurstoffen in het bloedserum), terwijl vooral voor het
onderkennen van de ziekte de bevindingen bij vroeger verrichte
secties bij andere dieren uit denzelfden stal, van groote beteekenis zijn.

Zoo was bij mijn terugkomst van buitenland.sch verlof onze vrij
groote Gemeentelijke trekveestapel sterk lijdende aan leverbotziekte
en wel in zoo\'n ernstige mate, dat een behandeling van practisch alle
dieren noodzakelijk was. De parasieteninvasie en d.e omstandigheid,
dat van de dieren te zwaar werk was gevergd en bovendien de voeding
niet voldoende was geweest, maakte dat d.e veestapel, geheel bestaande
uit Ongole slieren, in dcplorabelen toestand, verkeerde.

Reeds vroeger was herhaaldelijk opgemerkt, niet allen bij ons trek-
vee, doch ook bij melkrunderen, dat de invasie van leverbotten nog al
eens aanleiding geeft tot secundaire infectie\'s met pyogene bacillen,
waardoor ontstekingshaarden en abscessen in het leverweefsel ontstaan
en van waaruit in sommige gevallen rond.zaaiing van microörganismen
met het bloed, met alle nadeelige gevolgen van dien, plaats heeft.
Men dient bij de distomatosis met de mogelijkheid, van secundaire
infecties steeds rekening te houden, vooral omdat deze complicatie de
kans op genezing uiteraard zeer vermindert.

Het is mij nu gebleken, dat voor de onderkenning van deze compli-
catie\'s de uitkomsten van het witte bloedbeeld van zeer groote waarde
zijn. De gevallen 1 en 2 (chronische distomatosis zonder complicatie)
geven, zooals U straks zult zien, een heel ander bloedbeeld dan de met
complicaties verloopend.e gevallen 3 en 4.

In geval 5 wordt besproken een verdacht geval van traumatische
gastritis, dat bij voortgezet onderzoek geen „scherp" bleek te zijn.

Geval 6 deed denken, op grond van de clinische verschijnselen, aan
haemorrhagische septichaemie, doch deze diagnose kon op grond van
het bloedbeeld worden uitgesloten.

Geval 7 geeft ten slotte het ernstig veranderde haemogram bij een
bronchopneumonie.

Sterk vermagerd, wat somnolent, slechte eetlust, weinig pensbewegingen, tem-
peratuur normaal, pols regelmatig doch iets versneld, oogslijmvliezen bleek met
gele tint, zaadspiegel geel, lever niet te palpeeren.

Aantal roode bloedcellen: 1.740.000: sterke polychromasie en anisocytose, vele
cellen met basophiele puncteeringen, geen normoblasten.

Witte bloedbeeld : 5000 0-3 > 0-0-J-59A 3^1-1 : aan neutrophiele leucocyten
niets abnormaals.

Bloedserum : gal kleurstoffen negatief: totaal eiwit 6.73%, albumine 2.60 %,
globuline 4.13%, Quotiënt 0.63.

Therapie: 2x6 capsules distol, daarna een intraveneuze injectie met ij gr
trypaflavine in 75 cc aq. dest.

Na 2 maanden is het dier niet meer te herkennen. Voedingstoestand nu goed ;
eetlust uitstekend : aantal erythrocyten gestegen tot 7.200.000, haemoglobine-
gehalte 66% S.

Het rustige bloedbeeld bij het eerste onderzoek (normaal aantal
leucocyten, geringe neutrophylie zonder jonge vormen) maakte
complicaties niet waarschijnlijk. De abnormale verhoudingen van de
serumeiwitten werden in verband gebracht met de sterke anaemie.
(Even als bij het paard gaan ook bij het rund anaemische ziektetoe-
standen samen met een verandering in de samenstelling van de serum-
eiwitten \').

Sterk vermagerd, eetlust den eenen dag goed. den volgenden dag minder goed ;
pols, temperatuur en ademh. normaal : aantal roode bloedcellen : 3.640.000,
Hb = 34% S. : haemogram; 6.700 0-5 0-0-0-13 i 81-1 ; bloedbilirubine :
spoor (Hammersten).

Na ongeveer 5 weken voedingstoestand zeer verbeterd aantal erythrocyten
5.500.000 ; haemogram : normaal.

io/X-37 : sinds eenige dagen slechte eetlust: sterk gevulde harde pens; gering
somnolent; herkauwt niet; pols, temperatuur en ademhaling normaal; voedings-
toestand onvoldoende, urine bevat 1 °/₀₀ eiwit met enkele nierepitheliën, leuco-
cyten en roode bloedcellen.

\') Fooy, albumine-globulineverhoudingen in het bloedserum van gezonde en
zieke dieren. T. v. D. 1936, p. 433 en 499.

13/X : niet de minste verbetering ; patiënt deswege opgenomen in den ziekenstal
ter nader onderzoek.

Eet niets ; herkauwt niet ; geen pensbewegingen : niettegenstaande de ingegeven
sulfas natricus is de pens nog hard ; geen ontlasting : temperatuur 38.7° C., pols
90: hart: wat bonzend, geen duidelijke scheiding tusschen ie en 2e harttoon ;
ademhaling 22 ; longen normaal; lever achter rechter ribbenboog te voelen als een
harde rand, leverpercussieveld is vergroot ; bij rectale exploratie wordt de geheele
buikinhoud vrijwel ingenomen door de groote harde pens.

Aantal roode bloedcellen : 2.340.000, sterke polychromasie en anisocytose ;
vele bloedcellen als bestoven met basophiele puncteeringen.-

Haemogram : 16.100 0-0 | 0-1-10-77 | it-i ; verschillende staafk. leuco-
cyten met degeneratieve kernvormen, in enkele cellen vacuolen, toxische granulae ?
onder de lymphocyten verschillende ,.Riederformen ".

Bloedserum : galkleurstoffen pos (1 £ E indirect volgens Hijmans van den Bergh) ;
ureum : 500 mgr/L ; totaal eiwit : 6,83 %, alb. 3,16 %, glob. 3,67 %, Quotiënt 0,86.

14/X : de ochtendtemperatuur is plotseling verhoogd (40,2) ; eetlust nihil;
patiënt ligt weinig ; is zeer somnolent ; nog geen pensbewegingen.

Urine: zwak zuur en bevat nu veel eiwit (3è°/oo)> troebel; galkleurstoffen en
urobiline afwezig ; in het sediment zeer veel blaascellen, weinig nierepitheliën,
enkele leucocyten, doch vele op hoopjes liggende Gram pos. korte, dikke staafjes, veel
gelijkend op Bac. renalis bovis.

15/X : temperatuur weer normaal ; bij auscultatie van de longen wordt nu in de
hartekwabben bij expiratie een knisterend geruisch waargenomen.

Urine helderder, nu slechts J °/₀„ eiwit bevattend; bacteriën niet meer te vinden;
ook blaascellen zijn verdwenen ; pols 80 ; ademh. 20.

Bij rectale exploratie aan linker nier niets afwijkens te vinden ; eiwitspectrum
weinig veranderd: tot eiwit 6,78%, alb. 3,16%, glob. 3.62%, Quotiënt 0,87.

i 7 X : ontlasting nu brijachtig : somnolentie begint te verdwijnen : geringe pens-
bewegingen waar te nemen ; patiënt maakt een veel beteren indruk.

18/X : verbetering houdt aan ; ademh. 22 ; geen bijgeruisch meer hoorbaar ;
krachtige pols, 64 ; hart normaal; 14 pensbewegingen per minuut. Aantal roode
bloedcellen echter nog meer verminderd (2.080.000).

Haemogram: 19.900 0-0 | 0-0-6-77 | 15-2; urine: zwak zuur; eiwit I°/_Oo,
urobiline zwak pos.

Bloedbilirubine : 1 E-bloedsuiker : 85 mgr % (normaal) ; cholesterinegehalte
verhoogd (175 mgr %).

Patiënt worden nogmaals 5 caps. distol toegediend, benevens 15 cc Yatren
Vaccine E 104 intramusculair.

19-2. Bloedsuiker : 85 mgr % ; tot. eiwit 6,75 %, alb-glob. quotiënt 0,68 ; biliru-
bine 0,75 E ; urine : bevat weer Gram pos. staafjes benevens staphylococcen en
streptococcen ; eiwit j°/₀₀.

20/X : patiënt heeft weer goede pensbewegingen ; haemogram : 16.000
0-1 | 1-5-15-61 i 14-3; degeneratief karakter verdwenen, nu vrijwel uitsluitend
jeugdige staafkernigen, vermoedelijk tgv E 104 werking. Clinisch duidelijke ver-
betering.

23/X : eetlust goed ; herkauwt flink ; krachtige pensbewegingen ; alleen voe-
dingstoestand wordt slechter; temperatuur 38,6 ; pols 54 ; ademh. 22 ; zou nu
volgens stalwacht af en toe hoesten ; bij ausculatie aan linker cardiale longkwab
af en toe een amphorisch geluid bij inspiratie waar te nemen.

Haemogram : 15,100 0-1 | 1-2-5-79 I 11-1 ; in verschillende cellen toxische
granula.

Nu 20 cc E 104 intraveneus, hetgeen goed wordt verdragen ; urine bevat nog een
spoor eiwit ; urobiline nu afwezig ; bloedbilirubine nog slechts een spoor.

Serumeiwitspectrum : tot. eiwit 7,24%, alb. 3,01%, glob. 4,23 %, quotiënt
0,71.

25/X : aantal roode bloedcellen : 2.920.000, Hb 31 % ; haemogram : 17,400
0-0 | 1-2-15-66 j 13-3 pregeneratieve en degeneratieve kernvormen worden
naast elkaar waargenomen.

27|X : aangezien patiënt sterk is vermagerd en verzwakt (was kort te voren op
stal gevallen en moeilijk overeind te krijgen) en geen beterschap is te verwachten
wordt tot afmaken overgegaan.

Locale peritonitis ter plaatse van de aanhechting van het middenrif aan den buik-
wand.

Lever : sterk vergroot, gedeeltelijk vergroeid met pezige deel middenrif, door-
trokken met verdikte galgangen waaruit bij insnijding groote hoeveelheden groen-
gekleurde pus vloeit ; geen levende leverbotten meer ; op verschillende plaatsen is
door bindweefselvorming van hel leverparenchyin weinig meer over.

Nieren : vergroot, bleekgeel van kleur ; op verschillende plaatsen in de schors
vi le georganiseerde ontstekingshaarden, puntvormig doorloopend naar het merg.

In beide cardiale longkwabben vele speldeknopgroote tot knikkergroote abscessen
met duidelijke wanden, gevuld met groene, kazige stinkende etter.

Het was mogelijk van dezen patiënt gedurende het geheele ziekte-
verloop geregeld, een uitgebreid bloed- en urineonderzoek te ver-
richten.

Op grond van den slechten voedingstoestand, den slechten eetlust, de
zware anaemie en het aanwezig zijn van galkleurstoffen in het bloed-
serum was het niet moeilijk de diagnose : chronische distomatosis te
stellen.

Het morphologisch bloedonderzoek was geheel afwijkend van dat
in d.e gevallen 1 en 2 en maakte daardoor een andere beoordeeling
van dit ziektegeval noodzakelijk. Het haemogram wees uit een vrij
aanzienlijke hyperleucocytosis met aneosinophylie, besliste neutro-
phylie en matige verschuiving naar Links, en deed vermoeden dat
behalve de gewone aandoening door de distomen veroorzaakt, nog
een ontstekingshaard (absces ?) aanwezig moest zijn.

Reeds spoedig bleek dat dit vermoeden juist was, toen werd waar-
genomen, dat vanuit deze haard rondzaaiing van pyogene micro-
organismen door het bloed plaats vond en wij een embolische glomerulo-
nephritis, tegelijkertijd met een aantasting van de longen, voor onze
oogen zich zagen ontwikkelen.

Alhoewel deze verschijnselen voldoende waren om de prognose
ongunstig te stellen, werd. deze patiënt aangehouden om het verdere
verloop te kunnen bestudeeren. Hierbij kon worden waargenomen

dat tegen d.e verwachting in, de verschillende orgaan-afwijkingen
geleidelijk verdwenen. Zoo keerde d.e eetlust terug, verminderde
d.e hoeveelheid eiwit in de urine en werd deze zelfs tenslotte geheel
eiwit- en ook bacteriënvrij, terwijl ook galkleurstof in het bloedserum
ten slotte bijna niet meer was aan te toonen.

Het witte bloedbeeld verbeterde echter niet. De hyperleucocytosis
bleef onverminderd bestaan, evenals de verschuiving en de aneosi-
nophylie, zoodat het bloedbeeld een betere waardemeter bleek te zijn dan
de waargenomen clinische verbeteringen. Tengevolge van voortschrij-
dende vermagering en verval van krachten werd het dier ten slotte
gedood.

Opgemerkt werd, dat inspuitingen met Yatrenvaccine E 104 tot een
tijdelijke verjonging van de kernen der neutrophiele leucocyten aan-
leiding gaf. Aan de veranderde alb/glob. verhoudingen werd in verband
met de bestaande anaemie geen diagnostische waarde toegekend.

Een maand geleden normaal gekalfd (4e kalf), secundinae goed afgekomen.
Nu weinig eetlust, traag herkauwen, lichte penstympanie, pols 80, ademh. en temp.
normaal, geen ontlasting afgekomen, melkgift sterk verminderd. Bloedserum bevat
galkleurstoffen (i £ E) ; haemogram : vermeerderd aantal leucocyten 0-2 | 0-0-1-54
j 39-4; urine zwak alc, eiwit en urobiline neg., Fehling 4> aceton neg. : diagnose :
indigestie, cholangitis, hepatitis. Therapie : ol. terebinthinae per os met ondermelk.

10 XI1 : toestand verbetert in de volgende dagen niet, tympanie sterk toege-
nomen, geen eetlust en herkauwen, pols moeilijk voelbaar, (100), bloedsuikergehalte
verhoogd (143 mgr %), cholesterinegehalte in bloedserum eveneens verhoogd
(204 mgr %), ureum ook verhoogd (1230 mgr 1) ; galkleurstoffen nog in dezelfde
hoeveelheid aanwezig ; haemogram : vermeerderd aantal leucocyten 0-0 | 0-0-2-79
[ 17-2 aantal roode bloedcellen : 7.160.000, Hb 59% S.

In de volgende dagen werden toegediend sulfas natricus en distol. Dank zij de
ingestelde therapie verbetert de toestand ; eetlust keert weer wat terug, pensbewe-
gingen zijn waar te nemen ; herkauwen nog traag ; tympanie verdwenen ; pols
slap, 120 ; temperatuur blijft normaal : geen melk meer.

15/XII : haemogram: 12.700 0-0 j 0-0-4-75 I \'9"² j bloedsuiker : 70 mgr %,
ureum 738 mgr/i : urine : zuur, bevat een spoor eiwit, aceton neg., urobiline neg.,
Fehling neg.

20 XII : toestand ongeveer dezelfde; patiènte vermagert erg en geeft geen melk
meer.

24 XII : pols 70, mest vrij hard en gebald ; haemogram : 10.900 0-0 | 0-0-4-64
| 23-9 ; ureum in bloedserum nu normaal (293 mgr °₀), bevat nog geen spoor
bilirubine ; eiwitspectrum : tot. eiwit 6,19 °₀, alb. 2,40 %, glob. 3,79 °₀, quot. 0,63.

Aangezien in deze stal mond- en klauwzeer uitbrak, kon aan het voornemen de
koe voor weidegang naar een buiten de stad gelegen nevenbedrijf te vervoeren
geen uitvoering gegeven worden, weshalve de eigenaar besloot het dier op te ruimen.

29 XII : Sectie direct na den dood verricht ; op voorv lakte van pens en netmaag
fibrineus beslag ; lever op 3 plaatsen vergroeid met middenrif; in de lever een 8-tal
kippenei groote abscessen, gevuld met lichtgroen gekleurde roomachtige etter;
verder eenige verdikte galgangen, waarin resten van distomen ; andere organen
normaal.

Bij dit rund wees de aanwezigheid van galkleurstof in het bloedserum
eveneens op een aandoening van de lever. In verband met het normale
aantal roode bloedcellen werd. gedacht aan een jonge infectie met

leverbotten. Het haemogram (vermeerdering van het aantal witte
bloedcellen met aneosinophylie, duidelijke neutrophylie met geringe
verschuiving) wees er, evenals in geval 3 op, dat een ontstekingsproces
aanwezig moest zijn.

Bij dit niet anaemische dier kreeg de bepaling van de verhouding
van de serumeiwitten beteekenis. Een verlaging van de alb/glob.
quotiënt wijst in gevallen, waarbij een nieraandoening kan worden
uitgesloten, meestal op weefselverval. Door de gevonden afwijkingen
in bloedbeeld en eiwitspectrum werd het vermoeden geuit, dat misschien
een absces in de lever zich had gevormd. Dit vermoeden werd door de
sectie bevestigd.

Bij beide laatste patiënten werd opgemerkt, dat in het verloop van
de ziekte de bilirubinaemie bijna geheel verdween. Dit is zeer wel
verklaarbaar. Men vindt nl. galkleurstoffen in het bloedserum voor-
namelijk bij diffuse ontstekingen van leverweefsel en galgangen.

Gaat een diffuse ontsteking zich localiseeren, waarbij het in den
regel komt tot de vorming van abscessen, dan verdwijnt de galkleurstof
uit het bloed.

Zeer duidelijk zag ik dit eveneens bij een Eng. volbloedmerrie, die
met hooge koorts en icterus onder mijn behandeling kwam. De
icterus was zoo sterk (6i E), dat de drempelwaarde werd overschreden
en galkleurstof in de urine was aan te toonen.

Gedurende d,en geheelen ziekteduur van ruim een maand bleef de
temperatuur hoog, doch keerde het bilirubinegehalte weer geleidelijk
tot d.e normale waarde terug. Ook bij dit paard bleef het aantal leuco-
cyten van het begin der ziekte af hoog fongv. 13.000) en een aneosino-
phylie en neutrophylie met geringe verschuiving bestaan.

Van beteekenis voor de diagnostiek en de prognose was hier ook het
verloop van de alb/glob. verhouding. Deze verhouding welke in den
aanvang normaal was (1,28 , verminderde lot 0,52 en bedroeg kort voor
den dood slechts 0.38.

Bij de sectie, welke helaas niet door mij persoonlijk kon worden ver-
richt, zou een absces zijn gevonden.

Geval 5 : Friesch-Hollandsch melkrund Xjo I.iang B j ; weigert sinds 2 dagen
alle voedsel ; melkgift terug geloopen van 9 1 op 4 1 : herkauwt niet; geen pens-
bewegingen waar te nemen ; pens niet overmatig gev uld ; slechts geringe hoeveel-
heid ontlasting afgekomen ; hart en longen normaal : clinisch geen verschijnselen
van „scherp".

Aantal roode bloedcellen : 5.020.000 Hb 52 ⁰o S. Haemogram : 16.500
0-9 | o-o-J-564 | 28-6. Galkleurstoffen in bloed niet aanwezig. Diagnose : indi-
gestie, „scherp"? Therapie: 500 g sultas natricus.

Begint kort daarna weer te eten en herkauwen : pensbewegingen 14 p.m. Hae-
mogram : 10.500 0-1 | 0-0-1-32 | 66-0.

Drie dagen na de ingestelde therapie patiënte clinisch weer geheel normaal ;
melkgift weer op zelfde hoeveelheid terug. Haemogram : 8.500 o-1 | 0-0-1-36 | 61-1

Alhoewel bij dit rund bij het clinisch onderzoek geen aanknoopings-
punten waren te vinden voor de diagnose „scherp", kon op grond van

de hypsrleucocytose en d.e neutrophylie een traumatische gastritis niet
geheel uitgesloten worden. Voortgezette onderzoekingen toonden
echter aan, dat het aantal witte bloedcellen snel weer verminderde
en de verhouding spoedig weer vrij normaal werd.

Bovenstaande waarneming demonstreert duidelijk, dat men voor-
zichtig moet zijn uit één bloedonderzoek direct verstrekkende conclusie\'s
te trekken.

Geval 6. Friesch-Hollandsch melkrund ; 14 dagen tevoren normaal gekalfd;
nageboorte goed afgekomen.

Plotseling zeer dyspnoisch geworden, met excitatieverschijnselen ; dringt erg
naar voren en is haast niet vast te houden ; rustig onderzoek van longen en hart
niet mogelijk ; veel taai slijm uit mond ; temp. 42.5° C. Haemogram : 4.400
0-1 | 0-0-1-22 | 68-8.

Diagnose : onzeker,; hersenaandoening ? acuut longenphyseem of longoedeem ? ;
haemorrhagische septichaemie op grond van bloedbeeld wel uit te sluiten. Ca gehalte
bloedserum : 10.7 mgr.

Therapie : CaCl., 40 gr/MgCl» 15 gr in 400 aq. dest. intraveneus. Na de injectie
wordt de koe vrij snel rustig. Temperatuur blijft nog enkele dagen verhoogd. Hae-
mogram : 5.500 o-^ | 0-1-3^-454 I 46-3J. Daarna geheel hersteld.

Van beteekenis was hier de uitkomst van het witte bloedbeeld om
een infectie met ovale bacillen te kunnen uitsluiten. Bij haemorrhagische
septichaemie werd door mij ¹) ook in het beginstadium waargenomen :
een hyperleucocytose met neutrophylie, welke afwijkingen bij dit rund
geheel ontbraken. Het vrij normale bloedbeeld gaf aan, dat van een
infectie met ovale bacillen geen sprake was. Wat de oorzaak van het
lijden, is geweest, kan niet met zekerheid worden vastgesteld (vermoe-
delijk acuut longemphyseem).

Opgenomen wegens slechte eetlust, welke 2 dagen zou bestaan. Door den
stalopziener werd reeds 500 gr sulfas natricus toegediend.

Bij onderzoek eetlust nihil ; geen herkauwen en pensbewegingen : pens niet
overmatig gevuld ; geen tympanie ; verder is de voedingstoestand slecht ; tem-
peratuur 40.7⁰ C. ; pols bijna onvoelbaar : ademhaling frequent, 50 p. m., opper-
vlakkig en gespannen met verkorte expiratie ; patiënt hoest spontaan : hoest vochtig ;
ausc. en percussie longen : niets abnormaals, geen neusuitvloeiing ; niettegenstaande
de toegediende sulfas natricus blijft de mest stijf; ontlastingonderzoek negatief.
Rectale exploratie : geen afwijkingen.

Uitingen van pijn (koliek) zijn niet waargenomen ; patiënt is soporeus. Urine :
alcalisch, normaal s.g. ; eiwit negatief; suiker negatief; urobiline spoor. Aantal
roode bloedcellen : 5.560.000 Hb = 48% S. Haemogram : 3.100 0-2 | 4-3-34-15
| 27-4. Eiwitspectrum : totaal eiwit 7.25% alb. 3.20%. glob. 4.02%, Quot. 0.80.
Bloedsuiker 90 mgr %. Bloedbilirubine spoor.

In de volgende 2 dagen verbetert de toestand niet, integendeel patiënt eet niets
en drinkt ook heel weinig ; temperatuur schommelt tusschen 39,7 \'s morgens en
40,7 \'s avonds ; pols haast onvoelbaar : niettegenstaande de frequente en gespannen
ademhaling en het veelvuldig hoesten bij auscultatie en percussie aan de longen
geen afwijkingen te vinden.

Bij rectale exploratie valt op de atonie van den darmwand. Haemogram : 3.200
0-1 | 7-10-41-11 | 28-2.

Diagnose: algemeene peritonitis (?) ; longganggreen of longabsces(sen), slik-
pneumonie ? sepsis? Prognose: beslist ongunstig, waarom besloten wordt het dier
af te maken.

Sectie direct na den dood. iongen : in beide apicale kwabben uitgebreide pneu-
monische haarden ; microsc. broncheolitis met lobulaire pneumonie, daaronder
ook van induratie-karakter : geen duidelijk tuberculeus beeld ; tubercelbacillen
niet gevonden. Broneheale Ivmphklieren : vergroot, naast enkele grootere ver-
kalkte tuberculeuze haarden vele jonge haardjes met beginnende necrose en veel
reuzencellen.

Buikholte : geen verschijnselen van peritonitis ; lever bevat distornen, geen
abscessen ; milt normaal : nieren : aan de oppervlakte enkele vlekjes, histologisch
geen miliaire tuberkels. Darmen en darmklieren : vrij van tuberculose.

Bij dezen patiënt, die in behandeling kwam wegens een totaal gebrek
aan eetlust, wees het verrichte morphologisch bloedonderzoek aan,
dat een zeer ernstig proces de oorzaak moest zijn van het lijden. Het
bloedbeeld toonde een duidelijke leucopenie met een relatieve neutro-
phylie en een ernstige verschuiving naar Links tot aan myelocyten en
metamyelocyten toe. Bovendien waren in vele neutrophiele leucocyten
alle door Thijn aangegeven veranderingen in kern en protoplasma
aan te toonen : degeneratieve (zeer vele) en regeneratieve kernvormen
naast elkaar ; toxische granula ; basophiele verkleuring van het proto-
plasma ; vacuolen in verschillende cellen. Het geheele bloedbeeld wees
op een ernstige prikkeling, zoo niet beschadiging van het beenmerg
(leucopenie).

Voor een traumatische gastritis met in aansluiting daaraan een locale
peritonitis, was het bloedbeeld te „toxisch". Immers bij deze aan-
doening wordt in den regel gevonden een matige hyperleucocytose met
neutrophylie en matige verschuiving naar Links.

In verband met de bestaande leucopenie, de ernstige verschuiving
naar Links en de gevonden toxische afwijkingen aan de granulocyten
moest meer gedacht worden aan een algemeene sepsis of peritonitis.

De frequente gespannen ademhaling en het veelvuldig hoesten deed
een aandoening van de longen, niettegenstaande de negatieve uitkomst
van het physisch onderzoek, niet geheel uitsluiten, temeer daar de
anamnese : het ingeven van veel vloeistof met een flesch eenig vermoeden
in die richting wettigde.

Aangezien men echter bij longgangreen of longabsces(sen) eerder
een hvperleucytose dan een leucopenie zou verwachten werd ook
achter deze diagnose verslikpneumonie een ? gezet. De reuk van de
uitademingslucht gaf bovendien geen enkel houvast in die richting.

De uitkomst van het tweede bloedonderzoek wees eerder een ver-
slechtering dan een verbetering aan, zoodat met een gerust geweten
de prognose als absoluut infaust gesteld kon worden.

Bij de sectie bleek, dat van een algemeene peritonitis of verslikpneu-
monie geen sprake was, doch in de plaats daarvan werd gevonden,
een in de beide apicale longkwabben gelegen, uitgebreide broncho-

pneumonie, waarin in het volgens Ziehl-Neelsen gekleurde weefsel-
preparaat geen tuberkelbacillen werden aangetroffen.

Met zekerheid mag echter wel worden aangenomen, dat de aan-
wezigheid van deze pneumonische haarden en de uit deze haarden
geproduceerde toxinen de oorzaak was van deze ernstige prikkeling
van het beenmerg.

Was in dit geval het morphologisch bloedbeeld niet in staat ons de
juiste diagnose te brengen, de ernstige veranderingen in het bloedbeeld
gaven duidelijk aan, dat niet een gewone indigestie, doch een uit-
gebreid ziekteproces aan deze anorexie ten grondslag moest liggen,
zoodat een ongunstige prognose met voldoende zekerheid kon worden
gesteld.

Ik wil het bij deze 7 ziektegevallen laten ; het zou mij niet moeilijk
vallen dit aantal met verschillende andere, zoowel uit de runder- als
paardenpraktijk, uit te breiden.

Reeds in het begin van dit artikel heb ik er op gewezen, dat het
ook in de gewone praktijk geen onoverkomelijke moeilijkheden met
zich medebrengt dit bloedonderzoek te verrichten, vooral omdat een
kostbaar instrumentarium daarvoor niet behoeft te worden aange-
schaft.

Alhoewel in de dissertatie van Thijn de techniek van het onderzoek
uitvoerig wordt aangegeven, kan het misschien nuttig zijn te vermelden,
dat ik voor het vervaardigen van de uitstrijkjes gebruik maak van een
celluloid plaatje van ^ \'O mm breedte. Een dergelijk plaatje is gemak-
kelijk uit een gewone celluloid teekendriehock te snijden. Men krijgt
dan het bloed op het voorwerpglas uitgestreken in een zoogenaamde
smalfilm, hetgeen het bepalen van de celverhouding vergemakkelijkt.
Geteld wordt dan loodrecht op de lengterichting van den uitstrijk.

De preparaatjes worden door mij gekleurd volgens de, in Indië
nog algemeen gebruikelijke methode van Kiewiet de Jonge, waarbij
men tegelijk fixeert en kleurt (op voorwerpglas 25 dr. onverdunde
Kiewiet de Jonge gedurende 1 min., daarna verdunnen met 35 dr. aq.
dest, 6 a 8 min. kleuren, vervolgens afspoelen onder de kraan). Het
voordeel van deze kleuring is, dat aan het gedest. water minder eischen
gesteld worden en zij minder gevoelig is dan de gewone Giemsakleuring
of kleuring volgens Pappenheim, May-Grünwai.d, etc.

Het bepalen van het totaal aantal bloedcellen geeft vooral als men
het bloed opvangt uit de V. jugularis in een reageerbuisje met citras
natricus, geen moeilijkheden, zeker niet als men gebruik maakt van
de telkamer van Bürker.

Moeilijker is het vaststellen van de verhouding van de verschillende
bloedcellen. Dit vereischt kennis en ervaring, waarbij vooral in het
begin n.m.m. deskundige voorlichting niet kan worden gemist.

De tijd welke men daaraan moet besteden loont zeker de moeite,
en is de steun, welke men van het haemogram bij het stellen van de

In afl. 8 van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde (15 April jl.)
staat het volgende referaat over een geval van Eclampsia puerperalis
bij een kat. (blz. 405).

„Benesch heeft een dergelijk geval bij een kat van 1 jaar oud vast-
gesteld. Het dier had drie weken te voren gejongd en had toxisch-
klonische krampen over het geheele lichaam. Intraveneuze calcium-
inspuitingen gaven geen verbetering. Aethernarcose, daarna toegepast,
bracht herstel."

Beter ware het hier op te merken, dat niettegenstaande aethernarcose
werd toegepast, het dier toch herstelde ! Een dergelijke therapie moest
uit een oogpunt van dierenbescherming verboden worden.

Immers ieder deskundige weet, dat er moeilijk iets zieligers waar te
nemen valt, dan een moederdier met cclampsia puerperalis, speciaal
nog wel bij de hypersensibele huiskat. Zelfs bij een normale kat verwekt
men meestal met chloroform- of aethernarcose in het begin een heftig
excitatie-stadium, gepaard gaande met hevig verzet tn angstgeschreeuw
van den te behandelen patiënt. Afgezien van het feit, dat men van
aethernarcose in dit geval niet de minste curatieve werking kan ver-

Vervolg van bladz. 620.
diagnose en prognose daarvan ondervindt, zeker waard. Ik zou althans
het morphologisch bloedonderzoek als „objectieve controle" zooals
Schilling het uitdrukt, in de dagelijksche praktijk niet gaarne meer
willen missen.

Aan de hand van eenige ziektegevallen toont schrijver aan, dat ook
bij ziekten van het rund het morphologisch bloedonderzoek in vele
gevallen van belang is voor diagnose en prognose.

An Hand einiger Krankheitsfälle weist der Verfasser nach, dass auch bei Krank-
heiten des Rindes, die morphologische Blutuntersuchung in vielen Fällen wichtig
für Diagnose und Prognose ist.

In view of some cases the author points to the fact, that also in diseases of the
cow the morphological blood research is frequently of importance to diagnosis
and prognosis.

L\'auteur démontre à l\'appui de quelques cas de maladie, que chez la bête bovine
aussi, l\'examen morphologique du sang a son importance pour le diagnostic et le
pronostic.

wachten, is het bovenal bedenkelijk, dat de toch reeds zeer gealar-
meerde eigenaar van de kat moet zien, hoe de dierenarts met deze
therapie er als het ware ,,nog een schepje bovenop gooit !" Dit maakt
een verre van geruststellende indruk en ik moet dan ook de methode
Benesch ten stelligste ontraden. Zeer goede resultaten heb ik gedurende
de laatste 18 jaren bereikt bij i 40 gevallen van Eclampsia puer-
peralis bij teven en een dozijn gevallen bij moederpoesen met een geheel
andere therapie waarop ik dadelijk zal terugkomen. Doch eerst even
iets over het wezen van deze eigenaardige ziekte. Van oudsher wordt
dit lijden in den volksmond aangeduid met de bekende uitdrukking :
„Het zog is naar de hersens geslagen !"

Dat inderdaad de ziekte met de melksecretie iets uitstaande moet
hebben, kan blijken uit het feit, dat zij het meest optreedt 20 a 30 dagen
na de partus, juist bij teven en katten met volop zog, waarvan óf enkele
jongen zijn gestorven óf de pups door den eigenaar te vroeg worden
bijgevoerd en dus minder zog verlangen. Meestal is bij het optreden
der ziekte de uier sterk gezwollen, al spoedig evenwel leeg en slap. De
op epileptische aanvallen gelijkende zenuwstoornissen doen den leek
denken aan hersenafwijkingen. Vermoedelijk hebben wij echter te
doen met een auto-intoxicatie, mogelijk van uil de baarmoeder. In
het begin-stadium bestaat dikwijls albuminurie, die verdwijnt bij het
herstel van het dier. Dat de baarmoeder een voorname rol bij deze
ziekte moet spelen, wordt waarschijnlijk, als men de gunstige resultaten
ziet, welke optreden na subcutane injectie\'s met ergotinum dialysatum.
Dikwijls reeds enkele uren na de inspuiting treedt verbetering van den
algemeenen toestand der patiënte op en den volgenden dag is het dier
weer geheel hersteld. Indien dit niet het geval is, kan een tweede patroon
ergotinum 18 tot 24 uur na de eerste ingespoten worden. Bij kleine
honden en moederpoesen spuit ik 1 ampul in van 200 mgr op 1 c.c.
Bij drie gevallen van Eclampsia puerperalis bij konijnen kregen de
voedsters den eersten dag de helft van de ampul en 24 uur later de rest
ingespoten. Als plaats voor de injectie koos ik de binnenvlakte van de
dij, zoo hoog mogelijk tegen de lies aan. Ook de drie konijnen zijn geheel
hersteld. Eigenaardig is dat de ziekte het meest optreedt bij de kleine
hondenrassen o.a. veel bij Maltheser leeuwtjes, Pommeranen en
Dwergpinchertjes. Zelden lijden er de groote of middelgroote rassen
aan. Nimmer nog had ik een geval bij Newfoundlanders, Sint Bernard-
honden of dergelijke zware rassen. Een plausibele verklaring hiervoor
is moeilijk te geven.

Wel merkt men op, dat de ziekte het meest optreedt bij teven en
katten welke ondoelmatig en te volumineus gevoed worden met veel
meelspijzen en dergelijken. Meestal heeft de eigenares het moedertje
den geheelen dag maar volgestopt met allerlei lekkere beetjes, die niet
„des honds zijn !"

Daarom is het noodzakelijk bij dergelijke patiënten streng het dieet
te regelen, het voedselrantsoen minstens op de helft te verminderen

en alle snoeperijen te verbirden. Een koele, donkergemaakte en zeer
rustige ligging, het tijdelijk verwijderen van de jongen, gedurende
i 2 tot 24 uur, van de moeder, spreekt voor zich zelf. Desnoods kunnen
de jongen gevoed worden met de voorzichtig uitgemolken moedermelk
(als deze in overmaat aanwezig is in den sterk gezwollen uier) die in
een poppenzuigfleschje kan worden toegediend als de pups nog erg
jong zijn !

Vroeger spoot ik een ampul à 1.1 c.c. Fituglandol subcutaan in,
doch afgezien van de hoogere kostprijs van deze ampullen, waren
de resultaten veel minder dan met Ergotinum dialysatum „Broca-
pharm", waarvan de inkoopsprijs voor dierenartsen per dozijn am-
pullen à 200 mgr : 1 c.c. slechts ƒ 1.20 (—20% korting) bedraagt.

Als nabehandeling bij Eclampsia puerperalis is bij honden aan te be-
velen het tweemaal daags geven van de volgende poeder : R. Pulv.-herbae
sabinae, Secale. cornut. pulv. subtil, ana 0.25 ; Brcmct. Natric. 0.5 ;
Sal. Carol. factic. sicc. 1.— ; m. f. pulv. d. t. d. No. XX d.s. 2 d.d. p.

Hieim^de kan begonnen worden één dag nà de laatste injectie,
teneinde de eventueele kans op de verschijnselen van crgotismus te
vermijden. Voor katten en zeer kleine hondjes geeft men cle „dosis
réfracta", al naar het lichaamsgewicht van de patiënte. Ook bij deze
ziekte blijkt weer de juistheid van het gezegde van wijlen Prof. H.
Markus : „Van de meeste pathologische aandoeningen weten wij
reeds zeer veel omtrent de therapie, doch blijft de aetiologie ervan
steeds om het laatste woord vragen !"

Schrijver zag bij kleine huisdieren met Eclampsia puerperalis,
meestal herstel optreden na subcutane injecties met Ergotinum dialy-
satus : 200 mgr : 1 c.c.

Aethcr-narcose, door Benesch toegepast bij de kat, gaf geen succes,
en wordt door schrijver afgeraden.

Verf. beobachtete bei kleinen Haustieren mit Eclampsia puerperalis meistens
nach subkutaner Injektion von Ergotinum dialysatus (qoo mg : 1 ccm) Heilung
eintreten.

Die von Bi-.nesch bei der Katze angewandte Athcrnarkose gab keinen Erfolg und
wird vom Verf. abgeraten.

The author successfully treated small animais suffering from Eclampsia puer-
peralis with subeutaneous injections of Ergotinum dialysatus : (200 mgr/i c.c.).

Narcosis with ether according to Benesch, used in cats had no success and the
author advises against it.

I.\'auteur obtint en général de bons résultats en traitant l\'éclampsie puerpérale
des petits animaux au moyen d\'injections sous-cutanées d\'ergotire dialysée : 200
mgr : 1 cc.

Chez le chat, la narcose à l\'éther, préconisée par Benesch, ne donna guère de
résultats favorables, aussi est elle déconseillée par l\'auteur.

A. H. I\'. van dfr Put. Kwaliteit-beoordeeling van melk of klassificatie
van melkerijen?

Zooals bekend is door Doeve in het bijzonder voor de kleinere locale gemeen-
schappen gepropageerd een beoordeelingssysteem van melk, beoogende om aan
het publiek te geven een gecombineerd eindoordeel, in een bepaalde verhouding
gebaseerd op de kwaliteit der melk eenerzijds en op den toestand van het bedrijf
anderzijds.

Van der Put komt in dit artikel met klem van argumenten tegen het bedoelde
systeem op, hetwelk zijns inziens ernstige fouten aankleven. Hij is weliswaar een
voorstander van publicatie der kwalitcit-beoordeeling der melk en dan uitsluitend
van Overheidswege, doch acht het onjuist om in deze verschil te maken tusschen
kleinere en grootere gemeenschappen, omdat de normen voor de beoordeeling
van melk overal dezelfde zijn en alleen verschillen kunnen bestaan in meer of
minder geperfectioneerde techniek. Hoewel ook hij zich voor een land als Ned.-
Indië, zegt te kunnen voorstellen, dat men zulk een nadruk heeft gelegd op den
hygiënischen kant der zaak, is hij het met de hoofdstrekking van het systeem Doeve,
i. c., dat bij de beoordeeling der melk ook de inrichting en de toestand van het
bedrijf van invloed moet zijn, niet eens, althans niet in dien zin, dat de gegevens
van het melkonderzoek met die der bedrijf-inspectie moeten worden verwerkt
tot één eindoordeel over het bedrijf (c.q. de melk). Een minder goed ingerichte
melkcrij behoeft nog geen slechte melk te leveren en omgekeerd, terwijl men in
het algemeen bij de bedrijf-inspectie dezelfde invloeden zal waardeeren als bij
het melkonderzoek; bij de eerste de mogelijkheden, bij het tweede de resultaten.
Schrijver pleit ervoor, dat een oordeel worde gegeven of over het product alleen,
of over het product met daarnaast afzonderlijk over het bedrijf, elk volgens een
eigen afzonderlijk puntenstelsel en klassificatie, een en ander op de wijze waarop
zulks reeds thans geschiedt bij de controle van limonadefabrieken.

F. C. Kraneveld en Raden Djaenoedin. Stephanofilariosis, VIII. Orien-
teerend onderzoek betreffende de therapie van het lijden.

Na de vaststelling in 1933 van de oorzaak dezer in sommige gedeelten van
Ncd.-Indië veelvuldig voorkomende huid-filariose van rund, g it en buffel, welke
door de ernstige huidveranderingen een aanmerkelijke waardevermindering der
huid kan veroorzaken, is aan het Veeartsenijkundig Instituut te B litenzorg ijverig
gezocht naar een goedkoop therapeuticum, dat door de Inlandsche vee-eigenaren
zelf zou kunnen worden toegepast, en reeds bij enkele malen gebruik succes zou
geven.

Dit doel is nog niet geheel bereikt, maar toch hebben de door schrijvers genomen
experimenten aanwijzingen in de goede richting gegeven, Zonder succes probeerden
zij hypodermacid, picrinczuurzalf 5%, een mengsel van houtteer, klapperolie,
petroleum en spiritus gelijke deelen. Afwisselend resultaat verkregen zij met derris-
poeder in water en glycerine alsmede mei rotenon-zalf, maar laatstgenoemde
therapie was steeds een langdurige en dus om practische redenen al af te wijzen,
waarbij nog kwam, dat het op de huid brengen van rotenon bij sommige runderen
kwijlen en neusuitvloeiing verwekte. Het beste resultaat werd bereikt met arsenicum-
houdende middelen en dan in het bijzonder met Cooper\'s dipvloeistof zooals deze
voor tekenbaden wordt gebruikt (34.7 gram Na, AsO_s per 100 c.c.). Ten aanzien
dezer behandeling moet echter scheiding gemaakt worden tusschen kleine en meer
uitgebreide huidprocessen, omdat eerstgenoemde sterkere concentraties kunnen
verdragen dan laatstgenoemde, bij welke oedeem en necrose ten gevolge der be-
handeling kan optreden. Hoewel verdere proeven gewenscht zijn, lijkt het voor-
loopig aangewezen om Cooper\'s dipvloeistof te gebruiken in een verdunning 1 op
30 bij kleine en 1 op 50 bij groote of geïrriteerde processen, en dit middel dan met

een harde borstel tot maximaal 7 keer in te borstelen, indien tenminste al niet eerder
oedeem is opgetreden. Voor aandoeningen in de oogstreek waren linimenten of
zalven met 2 % natrium-arseniet te probeeren.

F. L. Huber en F. C. Kraneveld. Anaerobe bacillen en de door hen ver-
oorzaakte infecties bij de huisdieren in Ned.-Indië.

In een uitgebreide serie proeven bij cavia\'s, schapen en runderen, bedoelende
om gegevens te verkrijgen over graad en duur der met het Buitenzorgsche anti-
boutvuurserum op te wekken immuniteit, komen schrijvers tot de conclusie, dat
het testen van anti-boutvuurserum bij cavia\'s geen basis biedt voor de beoordeeling
van zijn waarde voor runderen ; hoogstens voor onderlinge vergelijking van diverse
sera.

Het bleek, dat de immuniteitswaarde van het serum, dat te Buitenzorg tot nu
toe werd bereid door voorbehandeling der serumdieren met filtraat en cultuur,
aanmerkelijk kan worden opgevoerd door na-immunisatie der serumdieren met -
suspensies van gedroogde boutvuurspierpoeders. Hoewel door gebrek aan groote
proefdieren niet is kunnen worden uitgemaakt, hoe lang de immuniteitsduur van
dit verstrekte serum voor runderen is, meenen schrijvers te moeten veronderstellen
dat die duur voor een dosis van 20—30 c.c. per rund niet langer zal zijn dan 14 dagen.

F. C. Kraneveld en A. van der Schaaf. Een myasis van de klauwen en
hun omgeving bij runderen.

Schrijvers geven bijzonderheden over een sinds vele jaren in de Minahassa (Noord -
Celebes) bekende myasis aan de klauwen bij het rund, welke identiek bleek te zijn
met de eerder vanuit de Philippijnen door Woodworth en Ashcraft bij karbouwen
beschreven aandoening en welke wordt veroorzaakt door de larven.van de vlieg
„booponus intonsus" Aldrich. De vlieg deponeert haar eieren aan de haren van
den ondervoet, uit welke eieren larven worden geboren, welke zich op de zachte
huidgedeelten van den kroonrand en rond de bijklauwen in de huid boren en in
het onderhuidsche bindweefsel blijven liggen tot zij na 2 a 3 weken op den grond
vallen om te verpoppen. Het lijden komt speciaal voor in den drogen tijd en vooral
op drogen bodem ; in den regentijd met modderige» bodem herstelt het in vele
gevallen spontaan. Door secundaire infectie, ook door andere vliegensoorten, kunnen
ernstige klauwaandoeningen met kreupelheid ontstaan, zelfs ontsteking der klauw-
gewrichten. Met het vóórkomen ervan ook bij geiten en buffels moet rekening wor-
den gehouden. De therapie kan bestaan in manueel verwijderen der larven, chlo-
roform-verbanden (Philippijnen) en insmeeren met Zweedsch teer.

W. C. Ph. Meyer. Een lintworm van hond en kat, diphyllobothrium (spi-
rometra) erinacei (Rudophi 1819) en het bijbehoorende plerocercoid.

Schrijver stelde zich ten doel na te gaan, in hoeverre de tot nu toe bij mensch
en dier in Ned.-Indië gevonden diphyllobothriidae en plerocercoiden (D. mansoni,
D. latum en D. raillieti) al dan niet identiek zijn. Hij komt tot de conclusie, dat
voor Ned.-Indië vaststaat het voorkomen van het plerocercoid van D. erinacei
(synonym met D. mansoni en raillieti) bij mensch, sawah-kikker, varken, sawah-
rat en spitsmuis en van den volwassen worm bij hond en kat in Tapanseli, kat in
West-Java en hond op Bali. Het voorkomen in Ned.-Indië van D. latum is volgens
schrijver niet met zekerheid vastgesteld. Aanleiding tot het nemen van bijzondere
veterinair-hygiënische maatregelen in verband met het veelvuldig voorkomen
van het plerocercoid van D. erinacei bij slachtvarkens in Taponoeli bestaat er
naar het oordeel van schrijver niet.

Dr. J. Merkens. Enkele gegevens over den duur van het uitdrijvings-
stadium bij varkens.

Schrijver controleerde aan het sedert opgeheven Proefstation voor Kleinveeteelt
te Buitenzorg op een omvangrijk materiaal den duur van het uitdrijvingsstadium
zoowel bij enkele Europeesche varkensrassen (Veredeld Duitsch Landvarken,
Groot-Yorkshire) als bij Indische natuurrassen (Bali- en Soembavarken): De duur
van het stadium welke zich bij de Europeesche cultuurrassen door het verblijf in

de tropen niet bleek te hebben gewijzigd en ook niet verschilde van die bij de
Indische rassen, was bij normaal verloop gemiddeld 348 uur, zoowel bij primi- als
bij multiparae. De gemiddelde tusschen-big-periode was voor de Europeesche
rassen gelijk aan die bij het Soemba-varken (31—33 minuten), bij het Bali-varken
korter (25 minuten). De secundinae kwamen bij alle rassen in verreweg de meeste
gevallen onmiddellijk met de laatste big af of binnen 1 uur daarna.

Een beschrijving wordt gegeven van een letaal verloopend geval van osteofibrose
bij een 9 maanden oud Etawah-bokje. Bij het leven openbaarde het lijden zich
door verdikking vooral aan de onderkaak-randen ; bij obductie bleek de neusholte
door expansie van het been vernauwd en werd in de bovenkaak-boezems een
tumorachtig weefsel, bestaande uit fibrillair bindweefsel met onregelmatig ver-
strooide beenbalkjes, gevonden.

W. van Rooy. Een geval van ruptuur van het diaphragma en den lebmaag
bij een geit.

Een beschrijving wordt gegeven van een intra vitam opgetreden ruptuur van
middenrif en lebmaag bij een geit. Bij het leven had het dier symptomen van acute
tympanitis en algemeen ziek zijn. Door de scheur in het diaphragma waren net-
maag en een deel van de lever in de borstholte gedrongen.

Schrijver vermeldt het constateeren van tuberculosis bij een kip (miltabsces)
en een gans (pneumonie). Type-bepaling van den bacil vond niet plaats.

Het gehalte aan aërobe en anaërobe, onspecifieke bacterien in spier-
weefsel, lymphklieren en organen van noodslachtingen.

In 69.49% der gevallen bleek, volgens de onderzoekingen van Moldenhauer \'),
het spierweefsel kiemvrij te zijn, terwijl in de lymphklieren en in de organen juist
een min of meer sterker bacteriegehalte overwegend was. Het bacteriegehalte is
het hoogst in de lever met 83.58 %, dan volgen met iets lager percentage de vleesch-
lymphklieren (63.41 %), de milt met 56.81 % en de nieren met 53-88%.

Groei van uitsluitend aërobe bacteriën zag Moldenhauer voor 16.56 % in de
spieren, voor 16.21 % in de lymphklieren. terwijl dit bij de organen ongeveer
25 % was.

Een even sterke groei van aërobe en anaërobe micro-organismen zag M. in de
musculatuur bij 5.62%, in de lymphklieren, nieren en milt bij ongeveer 15%
en in de lever bij 35.83%. Wat de frequentie betreft van een uitsluitende groei
van anaërobe bacteriën staan de lymphklieren met 22.85 % verreweg aan het hoofd.

Het zeldzaamst is de kiemvrijheid bij de monsters van het kalf. In de musculatuur
van het kalf kon in 61.60 °₀ der gevallen, daarentegen bij het paard in 69.04%
en bij het rund in 72.10% kiemvrijheid worden aangetoond. De schapenmilt sloeg
het record, door met 81.93% een min of meer sterk bacteriegehalte te toonen.

Een Breslau-infectie na vleeschgebruik, welke, niettegenstaande een
juiste uitvoering van de vleeschkeuring, niet was voorkomen.

Ketz ^j) beschrijft hoe een massavergifliging kan ontstaan, niettegenstaande
een richtige uitvoering van de vleeschkeuring. Het betrof het volgende geval :

In een gemeente L. werden plotseling 173 personen ziek onder dezelfde ziekte-
verschijnselen. Alle personen hadden vleesch of vleeschwaren genuttigd, afkomstig
van eenzelfde slagerij. Bij nader onderzoek bleek deze slager rundvleesch te hebben
verkocht, afkomstig van 2 dieren ; n.1. een geheel rund (a), geslacht en gekeurd
op het abattoir te C. en een half rund (A), geslacht ingevoerd _en elders gekeurd.
Het vleesch van rund a bleek Breslaubacteriën te bevatten. Uit verschillende monsters
van het nog aanwezige vleesch en enkele vleeschwaren werden dan ook Breslau-
bacteriën gekweekt. Na sluiting van de zaak, in beslagneming van het nog aanwezige
vleesch, ontsmetting van de winkel, werkplaats, gereedschappen, enz. mocht de
slager opnieuw verkoopen.

Een 14 dagen na dit geval kwamen plotseling wederom 26 nieuwe ziektegevallen
voor, welke weer alle naar de zelfde slagerij wezen. Alle vleeschmonsters waren
toen negatief bij onderzoek, echter in enkele worstsoorten werden opnieuw Breslau-
bacteriën gevonden. Ketz vermoedt dat door een minder grondige of vergeten
ontsmetting van een of ander slagersgereedschap (als b.v. hakblok, enz.) nog Breslau-
bacteriën van de eerste besmetting aan de ontsmetting zijn ontsnapt en zoodoende
opnieuw tot een vergiftiging aanleiding hebben gegeven.

Bij nader onderzoek was bij rund a slechts een verkalkte tubcrkel in de long-
lymphklier gevonden. Het bewuste dier was, als volkomen gezond bij de levende
keuring, niet opgevallen. Blijkbaar heeft men hier te doen gehad met een volkomen
gezond slachtdier, dat een z.g. Dauerausscheider bleek te zijn van Breslaubacteriën,
echter geen pathologisch-anatomische verschijnselen daarvan toonden.

Van de betreffende stal, waarvan hel rund a afkomstig was, bleken een stier
en 3 kalveren bij nader onderzoek van faeces en bloed Breslaubacteriën uit te schei-
den, terwij) ook nog 4 ganzen, 1 eend en 1 maal het water van de eendenvijver
Breslaubacteriën bleken te bevatten.

Ketz is van meening, dat men hier een rund heeft gehad, dat bij levende en
geslachte keuring volkomen normaal was, een dauerausscheider van Breslaubacteriën
is geweest en tot de ziektegevallen aanleiding heeft gegeven.

Over de beteekenis van het bacteriegehalte der worstkruiden bij de
worstfabricatie.

De waarde van de verschillende worstkruiden wordt bepaald door hun gehalte
aan aetherische oliën, die niet alleen vanwege hun vluchtigheid opwekkend werken
op de smaak- en reukzenuwen, doch ook door hun bacteriegroeibelemmerende
eigenschappen voor de conserveering van verschillende worstfabrikaten van groot
belang zijn.

Hille \') heeft in talrijke onderzoekingen vastgesteld, welke bacteriën aanwezig
zijn in de gebruikelijkste worstkruiden, als majoran, witte peper, kruidnagel, en
verder nagegaan, in hoeverre de uit deze bacteriën vervaardigde culturen op de
consistentie, smaak en reuk van de worsten in staat zijn een ongunstige invloed
uit te oefenen, terwijl hij nog verder onderzocht, in welke mate deze kruiden door
hun aetherische oliën de nadeclige werking van bacteriën tegenwerkten.

Daar het gehalte aan aetherische oliën door een ondoelmatige en vooral lang-
durige bewaring van de worstkruiden sterk afneemt, is het noodzakelijk, dat de
worstfabrikanten slechts versche, volkomen goede worstkruiden gebruiken.

Op gezouten levensmiddelen vindt men af en toe roestbruine vlekken. Dergelijke
vlekken waren al reeds vroeger beschreven op klipvisch. De veroorzaker van deze
vlekken werd als een schimmel (torula epizoa) onderkend. Schoof ¹) geeft een
nader beschrijving van deze schimmel.

Deze obligaat halophile schimmel kan op gezouten spek, ham en worst in den
vorm van roest- tot zwartbruine vlekken voorkomen, is dus niet alleen tot de klip-

¹\') Hille : Der Keimgehalt der Gewürze Majoran, weiszer Pfeffer,Nelken und seine Be-
deutung in der Wurstfabrikation. Dissert. Berlijn, 1937.

visch beperkt. Vooral gedurende de zomermaanden schijnt zij zich sterk te ver-
meerderen.

Deze schimmelvlekken vormen op de klipvisch in de noordelijke landen een
aanzienlijke schadepost, daar de visschen, al naar het min of meer uitgebreid voor-
komen van de vlekken, aanmerkelijk in waarde dalen.

13ij de in den handel voorkomende zoutconserven ziet men deze afwijking niet _#zoo vaak, daar deze conserven dikwijls niet te lang bewaard worden. Bij huis-
slachtingen daarentegen, waar het bewaren maanden lang duurt, kan de schimmel-
groei zeer aanzienlijk zijn. Spek schijnt er iets geel door te worden gekleurd en zelfs
een min of meer bittere smaak te krijgen. Het aantoonen van de schimmel geschiedt
door microscopisch en cultureel onderzoek. Het kweken van de torula gelukt het
best op agar met to °₀ keukenzout. De kleurstofvorming is zeer verschillend. Dit
hangt af van de stam, zoutgehalte van de conserve en ouderdom van de schim-
melvlek.

Leinemann en Busz \') gebruikten bij hun proeven een natriumcitraatzout, bekend
onder de naam „Fibrisolzout". Reeds Lerche had vastgesteld, dat door de toe-
voeging van natriumcitraat het bloed zonder roeren vloeibaar blijft en zoodoende
de fibrine voor de voeding behouden blijft, als men dergelijk bloed voor de worst-
fabricage gebruikt. Verder bleek het bindvermogen van de worstmassa verhoogd
te zijn.

Een toevoeging van 5 gram fibrisolzout op t liter runderbloed en van 6 gram op
i liter varkensbloed bleek voldoende om de bloedstolling te verhinderen, ook bij
een bewaring gedurende een lange tijd in het koelhuis. Leinemann en Busz vonden
dat minstens 50 gram fibrisolzout op de totale hoeveelheid bloed van een rund en
20 gram op die van het varken noodzakelijk waren. Door deze fibrisolzouttoevoeging
werd 20 % meer bloed verkregen. de Graaf.

De door een bacterieele omzetting veroorzaakte bombage van vischconserven
zijn, aldus Oeser ^s), het gevolg van een onvoldoende verhittingstempcratuur en
verhittingstijd, vooral als deze omzetting veroorzaakt wordt door bijzondere, tegen
hitte bestand zijnde bacteriën met sporenvorming. Verder kunnen, door het niet
dicht zijn van de blikjes, bacteriën van buiten bij den inhoud komen en deze dan
doorwoekeren.

De voor de vischconserven belangrijkste bacteriesoorten zijn de aërobe en anaërobe
sporenvormers. Bij de aërobe kiemen gaat het hoofdzakelijk om bac. mesentericus,
subtilis, vulgatus, enz. Deze aërobe zijn deels sterke vet- en eiwitsplitsers en geven
een brijig verval van den inhoud. De anaërobe zijn echter de zeer gevreesde bom-
bageveroorzakers. Zij zijn eveneens vet- en eiwitsplitsers en geven in het verloop
van hun eiwitstofwisseling zware toxinen, die echter, op gelijke wijze als zulks ge-
schiedt bij de bacillen en zelfs bij de sporen, in zure vischconserven door de daarin
voorkomende zuren kunnen worden vernietigd ; dit in tegenstelling met de olie-
bevattende conserven.

Oeser deed in deze richting proefnemingen. Hij besmette zurenbevattende
vischconserven met bijzonder tegen hitte bestand zijnde aardbacteriënsporen en
met een anaërobe reincultuur. Daarbij vermengde hij verder bij een deel der con-
serven de bacteriën van te voren zeer innig met zuurvrij vet en kippeneiwit. Alle
geënte monsters, evenals de ongeënte controle-monsters, werden daarna bij 1 12⁰ C.
in autoclaven gesteriliseerd en dan in de broedstoof bij 37⁰ C. geplaatst.

Dc controlen cn alle geënte conserven, waarbij de bacteriën niet met vet of eiwit
waren vermengd, bleven steriel, terwijl bij de andere blikken een groot aantal
bombeerden. Vooral moet gelet worden op de tegen hitte bestand zijnde sporen-
vormers.

Groote zindelijkheid in de bedrijven, alsmede zorgvuldige reiniging, vooral van
het houten gereedschap, alsmede van de voegen en reten, welke vooral een broed-
plaats voor de sporenvormers zijn, is absoluut noodzakelijk.

Onderzoekingen over de bacterieflora in het darmkanaal van visschen
en het binnendringen van microorganismen in het vischvleesch.

Trawinski \') onderzocht de bacterieflora in het darmkanaal van eenige visch-
soorten, verder het binnendringen van bacteriën vanuit het darmkanaal in het spier-
weefsel en de werking van in het zeewater aanwezige substanties tegen de rotting.

In het darmkanaal bevinden zich bacillen uit de groep der Bac. faecalis, alkali-
genes, proteus, en bovendien, Grampositieve, onbeweeglijke, lange en zeer korte
staafjes. Daarnaast komen nog voor bewegelijke, zeer fijne, Gramnegatieve staafjes,
die echter, zooals uit een speciaal onderzoek bleek, niet tot de Salmonellagroep
behoorden.

Het doordringen van de bacteriën van uit het darmkanaal naar de musculatuur
na de dood gaat zeer snel. Na 3 uur bevonden zich reeds eenige bacteriën in de
musculatuur. Na 6—7 uur was het bacteriegehalte al zoo sterk, dat reeds een on-
aangename reuk ontstond. Deze visschen werden bij een temperatuur van 22° G.
bewaard. Bij 4⁰ C. bewaarde visschen bevonden zich in een versche toestand. Er
kon worden aangetoond, dat zich in het filtraat van zich in rotting bevindend water
substanties bevonden, die de rotting tegengaan.

Volgens dc onderzoekingen van Kncth ¹) bleek het gehakt, gemaakt van visch-
vleesch, steeds een sterk bacteriënbevattend voedingsmiddel te zijn. Reeds in gehakt,
van versche visch gemaakt, was het kiemgehalte zeer hoog. Het grootste bacteriën-
gehalte werd gevonden in vischgehakt, dat reeds in de vischwinkels voor de verkoop
aanwezig was. Het kiemgehalte was afhankelijk van dc aard van het materiaal van
uitgang, alsmede van de duur en de temperatuur van bewaren.

Bij lage temperatuur (5\') veranderde het vischgehalte in uiterlijk en reuk zeer
weinig gedurende de eerste 24 uur. De toeneming van het aantal bacteriën werd
door dc bewaring in een koelkast niet tegengegaan. Er wordt derhalve aangeraden
vischgehakt niet voorradig te houden en het steeds direct vóór het afleveren te
maken.

Over de beteekenis van het bacteriegehalte bij kruiden en andere toe-
voegsels voor de houdbaarheid van vischpraeserven.

Het bacteriegehalte van de kruiden en andere, bij de fabricage van vischpraeserven
toe te voegen stoffen, is vrij groot. Lehr & Kaiser ³) stellen daarom voor, alle worst-
kruiden, enz. met een kokende vloeistof, waaraan 1% hexamethvleentetramine
is toegevoegd, af te spoelen, waardoor de bacteriën in hun groei worden belemmerd,
soms zelf totaal gedood. Deze sterilisatiemethode zou geen enkel nadeel aan de krui-
den geven. de Gr.

¹) knoth: Bakteriologische Untersuchung von Fischhackfleisch. Z. f. Fl. u. Milchhyg.
Jg- ¹937> Pg- 67.

Hramov \') acht de rantsoenen en voedernormen aangegeven voor de eerste
6 maanden plm. 11—22% te laag; na den leeftijd van 6 maanden zouden
de normen 4—21 % te hoog worden opgegeven, (hij vermeldt niet welke normen,
doch vermoedelijk zijn die van Kellner en Harisson bedoeld).

Gedurende de eerste levensdagen moeten kalveren overvloedige hoeveelheden
colostrum drinken. De eerste hoeveelheid die zij opnemen moet niet minder dan
0.8—i liter bedragen, voor zware en sterke kalveren zelfs 2—2j liter.

Gedurende de eerste 10 levensdagen moet colostrum niet minder dan 4—5 maal
daags met gelijke tusschentijden direct na het melken worden toegediend. Dj
eerste colostrum moet niet later dan £—1 uur na de geboorte worden verstrekt.

Het voeren van hooi-extract aan kalveren van plm. 20 dagen doet de digestie
verbeteren. (De smakelijkheid schijnt hierbij een rol te spelen).

Proeven, waarin een hoeveelheid van 600 liter ondermelk (900 liter aan de con-
trolegroep) aangevuld werd met hooi-extract, verliepen gunstig wanneer de kalveren
ouder waren dan 4 maanden.

Acidophilus-melk of-ondermelk is uitstekend om digestiestoornissen te voorkomen.

Voederproeven worden vermeld waarin 0.3 % bakkersgist, aan verschillende
rantsoenen voor varkens, werd toegevoegd.

De uitkomsten zijn niet erg bewijzend, slechts in de laatste periode van het mesten
werd de gewicht-toeneming met 5 % verhoogd. Meer proeven worden toegezegd.

(1.7—1.8 mm) ; 714 g voor middelmatig fijn voeder (1.1- 1.2 mm) ; 759 g voor
fijngemalen voeder (0.85—0.95 mm).

35 % ^van \'^lct eiwit in het productievoer kan volgens Malov ⁴) zonder nadeel
door ureum vervangen worden. De gezondheidstoestand der dieren leed niet, het
lichaamsgewicht bleef constant en de melkproductie ging niet merkbaar achteruit.

De schrijver is echter voorzichtig in zijn conclusies en wil eerst de proeven met
een grooter aantal dieren, over langen tijd herhalen. (Hier zij ook verwez.\'ti naar
soortgelijke proeven in Duitschland genomen).

De hoeveelheden carotine in hooi van verschillende grassen en planten loopt
sterk uiteen (6.21 mg % in lucerne hooi; 1.59 mg % in thimothee. De meeste
carotine bevatten de bladeren der planten. Lucernebladercn bevatten bv. 8.8 maal
zooveel als de stengels; bij klaver is deze verhouding 20.7 : 1.

Indien gras eerst bij hooge temperatuur wordt gedroogd (in een thermostaat)
blijft een grooter hoeveelheid carotine in het hooi, dan wanneer direct vanaf het
begin hooi bij matig hooge temperatuur wordt gewonnen. De hooge temperatuur
vernietigt vermoedelijk het fermentatie-proces. De maximum hoeveelheid carotine
werd verkregen indien 30 minuten bij 10—105° werd gedroogd.

Juravlev en Martinson ⁶) classificeeren in volgorde naar kwaliteit: 1. kunst-
matig gedroogd gras ; 2. drogen onder dak (uitloogen door regen wordt dan voor-

*) A. S. Hramov: Raising young cattle. Problems of animal Husbandry 1937.
Russisch tijdschrift met Engelsche samenvattingen.

²) Prof. M. J. Djakov, A. J. Rudakov and G. V. Ivanov : Efficiency of bacon-
production by feeding fermenled feeds lo pigs.

^s) Prof. F. J. Tkaekev : Vtilization by pigs of feed-mixtures groiind lo different degrees
of fineness.

⁵) E. M. Juravlev and F. J. Martinson : The inf/uence of different metheds ofgrass-
drying on the contents of Vitamin A (carotine) in hay.

komen) ; 3. drogen in de zon, zonder beschutting, zoowel op den grond als op
ruiters.

Voor dekstieren dient het proteïne-rantsoen hoog te zijn. Speciaal het eiwit
uit bloedmeel, daarna dat van ondermelk, werken gunstig op de spermaconcentratie.
Met bloedmeel 38 milliard, met ander eiwit (uit planten) 6.25 milliard.

Plotselinge veranderingen in het rantsoen doen de sexueele activiteit en de hoe-
veelheid ejaculaat snel verminderen. De concentratie en de resistentie der sperma-
tozoïden worden later beïnvloed (na 17—37 dagen). Rantsoenen rijk aan dierlijk
eiwit en daarna die rijk aan plantaardige proteine, bevorderen niet alleen de kwan-
titatieve verbetering van het sperma doch eveneens een kwalitatieve (resistentie).

Gefermenteerde voedsels (met gist), als wortels en gras, bevorderen de sexueele
activiteit.

Het aantal lammeren nam toe met plm. 10% indien de schapen in de weide
bovendien 200 gram haver of 200 gram zonnebloemkoek kregen. Bevestigd werd het
succes van de Engelsche methode van flushing, d. w. z. van een periode van krap
voeren en eenigen tijd voor de dekking rijkelijk voedsel toedienen om het aantal
tweelingen en drielingen te verhoogen. v. d. Pl.

Grieder ^:1) heeft bij vos, nerz en wasbeer obstructie van de urethra door urine-
concrementen bij de sectie vastgesteld. Blaasruptuur was daarbij niet zeldzaam.
Tijdens het leven was waargenomen : slechte eetlust, vermagering, langzame be-
weging, zwakte in de achterhand, strangurie, soms verlamming van de achterbeenen,
braken.

Cystitis, nephritis en peritonitis werd in aansluiting aan primaire met rit is wel
gevonden. Vrouwelijke nutria\'s en konijnen gaan meestal aan pvaemia puerperalis
te gronde ; de vrouwelijk vos en nerz meestal aan sepsis puerperalis.

Verder werden door hem bij pelsdieren opgemerkt : niet specifieke gastro-enteri-
tiden door verkeerd voedsel en bij koud vochtig weer, tympanie, maagectasie,
maagruptuur, invaginatie, incarceratio en strangulatio intestini.

Bij fokkers is het bekend dat vossen na verzending en ook wel na het vangen,
vaak verscheidene dagen minder goed zijn. Na ongeveer veertien dagen zijn de
verschijnselen verdwenen. Soms zijn ook sterfgevallen voorgekomen. Schoop ⁴)
heeft verscheidene aldus gestorven dieren kunnen onderzoeken. Vastgesteld werden
aanzienlijke bloedingen in de buikholte, meestal van de lever uitgaande. Dit orgaan
was steeds bloedrijk. In de sereuze bekleeding kwamen meer of minder groote
scheuren voor. In enkele gevallen was ook een bloeding in het hartzakje aanwezig.
Wordt de scheur in de lever vroegtijdig door een bloedstolsel gesloten, dan blijft
het dier in leven. Het dier houdt zich daarbij, als bij instinct, reeds rustig. Het
bloed in de buikholte wordt weer geresorbeerd. Zijn de betreffende organen reeds
vooraf veranderd, dan treden deze complicaties gemakkelijker op. Het ontstaan
van leverscheuren is bij vetrijkdom begunstigd. In hoeverre de neiging tot bloeding

op C. avitaminose is terug te brengen, kon niet worden beslist. Om de aandoening
te voorkomen is het gewenscht de dieren eenige weken vóór de verzending niet
te rijkelijk te voeden. Vermoedt men het lijden, dan dienen de dieren met rust
te worden gelaten, eventueel zouden per os bloedstelpende middelen kunnen worden
toegediend.

Graves \') heeft enkele gevallen waargenomen en geeft daarvan een korte be-
schrijving.

Miessner en Didié ²) geven allereerst een indeeling van de spirochaetaceae.
De verwekker der Weilsche ziekte is een leptospire.

In het kort worden de hoofdzaken vermeld van hetgeen omtrent de leptospirose
tot heden bij de dieren bekend is. Het onderzoek van Miessner en Didié bij zilver-
vossen leidde er toe klinisch te onderscheiden : 1. een peracute of meningitische
vorm ; 2. een acute- of icterische vorm en 3. een latente vorm.

De peracute gevallen verloopen meestal doodelijk in 1 a 2 dagen. De acute ge-
vallen gaan met icterus gepaard : de duur van de ziekte is meestal 3—10 dagen ;
beterschap treedt soms op. De lichte infecties verloopen zonder ziektesymptomen
(latente vorm). Hoewel een overbrengen van de leptospirose van vos op vos tot
nu toe niet met zekerheid is vastgesteld, is toch een dergelijke mogelijkheid vooral
bij vossen aan te nemen. Vooral jonge vossen werden aangetast. Daar ratten veel
in de nabijheid van de zilvervossenfokkerijen voorkomen wordt de verspreiding
van de ziekte aan deze dieren toegeschreven.

Bij vroegtijdig onderkennen van de ziekte is het inspuiten van Weilserum op
zijn plaats. Overigens dienen nauwkeurige hygiënische maatregelen te worden
genomen en aan de rattenbestrijding de noodige zorg te worden besteed.

De verwekker van de leptospirose bij de zilvervossen was met die van de Weilsche
ziekte van de mensch identisch (klassieke stam).

Rubarth ¹) deelt daaromtrent zijn bevindingen mede. Hij wijst er op dat ook
bij zilvervossen de ziekte zonder icterus kan verloopen (Heidegger) en dat vooral
jonge honden voor de infectie gevoelig zijn.

Wanneer op een fokkerij van vossen zich eenige gevallen van geelzucht voordoen,
moet men denken aan de ziekte van Weil, die (in Zweden) meer verspreid is dan
werd aangenomen. Ook als verschijnsel bij paratyphus wordt bij de vos soms geel-
zucht waargenomen. Voor de behandeling van geelzucht zonder duidelijk aan-
wijsbare oorzaak wordt aanbevolen calomel en Karlsbad-zout.

Vroeger werden onder pseudotuberculose ziektetoestanden verstaan die patho-
logisch-anatomisch een op tuberculose gelijkend beeld gaven. Heden wordt daar-
onder verstaan een ziekte van zuiver bacterieele natuur, (bact. pseudotuberculosis
rodentium, bact. pseudotuberculosis ovis, bact. pseudotuberculosis murium).

³) Bruno : Ein Beitrag zur Pseudotuberkulose. Deutsch Tierärztl. Woch. 1938. No. 3.
15 Jan.

rodentium worden veroorzaakt. Bij een groot aantal dieren is deze bacterie ge-
isoleerd. De mogelijkheid bestaat, dat er verschillende types van deze bacteriën
voorkomen. Bruno stelde het lijden bij hazen vast; de infectie zou bij deze dieren
hoofdzakelijk langs alimentairen weg plaats vinden. Zes stammen werden ge-
ïsoleerd. Noch microscopisch, noch cultureel werd onderscheid tusschen de stammen
gevonden. Serologisch (agglutinatie) toonden zij evenwel groote verschillen. Een
dier-specifiteit zou volgens hem aan de groepen niet toekomen.

Hammer \') vermeldt 5 gevallen van slurfverlamming bij olifanten. Het eerste
geval was een verlamming veroorzaakt door een in den oorlog opgeloopen kogel,
waarbij de nervus facialis geraakt was.

Het tweede geval betrof een olifant, waarbij het slijmvlies van de slurf door een
te sterke sodaoplossing door het drinkwater, in den bronsttijd, gelaedeerd was.
Het grijpen met de slurf en ook het ruiken was niet mogelijk. Spoedig trad hier
herstel in.

Het derde geval was een verlamming, waardoor het drinken onmogelijk werd ;
het opgezogen water kon niet in den mond gespoten worden. Dit dier werd kunst-
matig met een slang op de waterleiding die tot in den slokdarm gebracht werd,
van water voorzien.

Bij de laatste twee gevallen konden de dieren nog wel eten en drinken, maar het
opheffen van de slurf was onmogelijk (dressuur). Geval 3, 4 en 5 zouden veroor-
zaakt zijn door stokslagen op het voorhoofd.

Bloedingen en ontstekingen met nieuwvormingen binnen in de schedel en in
de kanalen, waarlangs de zenuwen de schedel verlaten, zullen volgens schrijver
veelal de oorzaak van de verlamming zijn. Joling.

Wirth ¹) zag acule sterfte bij leeuwen, die vleesch van een uit nood geslacht,
niet gekeurd paard hadden gegeten. Aan miltvuur werd direct gedacht : het onderzoek
daarop was positief; het overgebleven paardevleesch leverde verder een positieve
praecipitatie t.o.v. miltvuur op. Drie andere leeuwen van het circus hadden zwel-
lingen aan de kopstreek — 100 cc miltvuurserum werd ingespoten — herstel volgde.

Verder werden twee zes maanden oude leeuwtjes, lijdende aan ascariasis (toxacara
leonina en toxacara cati) met Kebal II (een ol. chenepodim-preparaat) behandeld
(doses 50—75 cc). Slechts bij één dezer dieren was later het faecesonderzoek op
wormeieren negatief. Daar de algemeene toestand van de leeuwtjes evenwel steeds
slechter werd, werden ze gedood. Bij de sectie van één dezer werd een aangeboren
misvorming nl. een diverticulumachtige uitzetting van het centrum tendineum
van het diaphragma vastgesteld. Veenendaal.

¹) Wirth : Krankheiten bei Löwen. {Milzbrand, Spulwurmbefall, Z^werchfelldivertikel)
Münch. Tierärztl. Monatshr. 1937. S. 489.

Een tweede inseminatie \'), 24 uur na de eerste gaf bij schapen een toeneming
van het aantal tweelingen met 14% wanneer de ooien nog in het oestrusstadium
waren. Was de oestrus-periode voorbij dan was de toeneming 10%.

Injectie van prolan 3 of 4 dagen voor de oestrus verhoogde het aantal tweelingen
aanmerkelijk, de vruchtbaarheid in het algemeen wordt echter niet verhoogd.

Niettegenstaande een op ruime schaal toegepaste kunstmatige inseminatie in
de U.S.S.R.. meenen Milavanov c.s. ¹) dat deze methode nog aanmerkelijk uit-
gebreid dient te worden.

Zij hebben een nieuwe techniek uitgedacht, die het vervoer vereenvoudigt en
enkele instrumenten overbodig maakt. Het sperma wordt, met gelatine vermengd,
in papieren buizen vervoerd en zonder speciaal instrumentarium in de cervix ge-
bracht. Gemiddeld is het resultaat van een enkele inseminatie 74%, in sommige
gevallen zelfs 93% (met 152% lammeren).

Wanneer sperma niet langer dan 6 uur bewaard behoeft te worden verdient
het aanbeveling niet te verdunnen (temperatuur 8°—io° C.).

Indien langer bewaard moet worden (12—14 uur) verdient het aanbeveling
eerst te verdunnen met een glucose-phosphaatbuffer (1 : 1 en 1: 2). De beste samen-
stelling van deze buffer moet in volgende proeven nog bepaald worden.

De bevruchtingsmogelijkheid met lang bewaard (24 uur) verdund (1:4) sperma
is verlaagd tot 43.7—.44.5 %.

De cervix is volgens A. V. Beshlebnov ⁴) te beschouwen als het spermatozoiden-
depot. Binnen 40 minuten na den sprong komen de spermatozoïden in de uterus,
binnen 4 uur in de tubae. Dit geldt zoowel voor natuurlijke als kunstmatige inse-
minatie. Ner avuiren neemt de motiliteit der sp. in de uterus af, na plm. 15 uur
is de motiliteit der sp. in alle declen van het genitaal-apparaat gewoonlijk opgeheven.

Bij niet-bronslige koeien vindt men na 15 uur niet alleen weinig of niet-beweegiijk
sp. doch bovendien ook geheel of gedeeltelijk gedegenereerde exemplaren. Sehr,
meent dan ook dat de biochemische condities bij laatstgenoemde koeien ongunstig zijn

H. Dembowski en L. Szidat: Die Staatliche Bekämpfung der Eingeweide-
würmer bei den Anwohnern des Kurischen Haffes von Mai 1935 bis Ende 1336. Veröf-
fentlichungen aus dem Gebiete des Volksgesundheitsdienstes. Bd. L, H 5, p. 360—491, 1938.

Een groot percentage van de bevolking bij het Kurische Haff, is met ingewand-
wormen besmet. Het betreft hier in hoofdzaak Diphyllobothrium latum, Opistorchis felineus
en verder Ascaris lumbricoides, Trichuris trichiura en Enterobius vermicularis.

Daar de bevolking veel schade door deze parasieten ondervond, is er een uitge-
breide campagne onder staatscontrole tegen deze parasieten gevoerd. Prof. Dr. L.
Szidat, de bekende zoöloog en directeur van het Instituut für Schädlingsforschung
in Rositten en Dr. H. Dembowski hebben een uitvoerige publicatie over deze be-
strijdingscampagne gegeven. Deze ,,wormveldtocht", die van Mei 1935—October
1936 aan een stuk gehouden werd, heeft zeer bevredigende resultaten gehad. Door

¹) V. K. Milavanov, E. P. Nagorny, V. G. Sivokon and K. J. Malakhov :
Insemination of sheep with gelatinized sperm.

middel van zoogenaamde „vliegende laboratoria", waarvan het personeel, met het
noodige instrumentarium voorzien, van de eene plaats naar de andere kon trekken,
werd de bevolking op wormeieren onderzocht.

Faecesmonsters, die vooraf in blikken doosjes waren verzameld werden door
technisch onderlegd personeel onderzocht. In het algemeen werd van de bevolking
geheele medewerking verkregen. Bij sommigen bestond tegen het onderzoek bezwaar
uit godsdienstige overwegingen, bij andere uit valsch schaamtegevoel. Dat de besmet-
ting algemeen voorkwam bleek hieruit, dat in sommige streken 100% van de be-
woners parasitendragers waren ; lager dan 50—60 °₀ was de besmetting nooit.
De faecesmonsters werden volgens de telemann-methode onderzocht. Het moeilijkst
van alles was de behandeling, die uitsluitend door artsen uitgevoerd werd. De daar-
voor in aanmerking komende personen werden door het hoofd van de gemeente
aangeschreven dat zij zich op een bepaalde datum des morgens bij het behandelings-
lokaal moesten aanmelden. Dit lokaal was in een ziekenhuis of in een school onder-
gebracht. In den oproep was reeds vermeld dat geen alcohol op den dag vóór en na
de behandeling genomen mocht worden, om daardoor de giftige werking van de
wormmiddelen, vooral van Filixpreparaten. te voorkomen. Bovendien mochten de
patiënten nog geen voedsel tot zich genomen hebben\'

Vóór de behandeling werden zij op hun algemeene gezondheidstoestand onder-
zocht. Daarna werd het wormmiddel toegediend, en hun werd aanbevolen bedrust
te nemen. Ontlasting moest worden verzameld in een emmer of een ander daarvoor
geschikt apparaat en indien er sprake was van een lintworm, dan moest de emmer
met warm water half gevuld zijn, waardoor het gevaar van het afbreken van de worm
en het daardoor achterblijven van de kop zooveel mogelijk vermeden werd. Eenige
uren na de behandeling werden de behandelden door de artsen en hun helpers
bezocht om zich van de werking van het wormmiddel te kunnen overtuigen. Behalve
hoofdpijn, duizeligheid, onwel voslen en enkele gevallen van braken, werden geen
ernstige complicaties waargenomen.

Het personeel bleef meestal 2—3 dagen in een bepaalde plaats om toezicht op de
behandelde personen te houden en hoewel zijn voorzien waren van tegenvergiften
behoefden deze nimmer gebruikt te worden. Het sprerkt vanzelf, dat de bevolking
vcoraf door een krachtige propaganda, waarin gewezen werd op dc gevaren van de
worminfectie, bewerkt was. De bewoners werden door pamfletten op de hoogte ge-
bracht van de ontwikkeling van de verschillende parasieten in den gastheer en
(eventueel) tusschengastheer ; verder betreflende de besmettingsbronnen (gebrekkige
rioleering, onhygiënische watervoorziening) en van alles wat van belang kan zijn om
deze parasieten te bestrijden. Vooral werd er op gewezen dat het eten van rauwe
visch en vischlever vermeden dient te worden om een besmetting met Diphyllobothrium
latum of van Opistorchis felineus te voorkomen.

Szidat bespreekt in deze publicatie o. a. de ontwikkeling der verschillende para-
sieten, dc mate van verspreiding onder de bevolking. Gebleken is dat deze worm-
infecties, speciaal van Diphyllobothrium latum en Ascaris lumbricoides in ieder geval bij
de menschen in deze streken subjectieve en objectieve bezwaren veroorzaakten,
zoodat men met recht van een wortnplaag kon spreken. Daar de infectie door geregeld
gebruik van rauwe visch of vischlevers meestal een massale is, kwam het voor dat
sommige personen met een zeer groot aantal lintwormen besmet waren. Twintig
exemplaren van een lengte van to—12 meter waren geen uitzondering. Er zijn
zelfs gevallen bekend dat patiënten 67 en 100 lintwormen herbergden ; deze wormen
waren dan echter bij gebrek aan ruimte niet volwassen geworden. Verschillende
geneesmiddelen werden beproefd. Fuadin, dat bij katten, die besmet zijn met
Opistorchis felineus, goed werkt, gaf bij den mensch onbevredigende resultaten.

Het aantal hiermede behandelde patiënten was echter te gering om voldoende
ervaring met dit middel te verkrijgen.

Tegen Diphyllobothrium latum werd B \'dermin van de I.G. Farbenindustrie gebruikt.
Dat middel bestaat uit een combinatie van Ascaridol ( gestandariseerde Ol.
chenopodii) en tetrachloorkoolstof. Over de resultaten met dit middel tegen lint-

wormen was men niet tevreden, zoodat daarom uitsluitend Filmaron van de firma
Bohringer en Zn. te Mannheim-Waldhof en van Tritol van de Chemische Fabriek
Helfenberg bij Dresden gebruikt werd.

Over de werking van deze twee Filixpreparaten was men zeer tevreden. Daar het
faecesonderzoek door de behandelde personen niet in alle gevallen voor de tweede
maal werd toegestaan, was het niet mogelijk de resultaten van de behandeling volledig
te verkrijgen. Het bleek dat 56.4 % van de behandelden hun lintwormen kwijt waren,
van de overige 43.6%, die niet gecontroleerd konden worden, zal zeer zeker ook
het grootste gedeelte van de parasieten bevrijd zijn geworden. De spoelwormen
werden afgedreven met Ol. Chenopodii of met Ascaridol, later uitsluitend met
Bedermin. Vooral in die streken, waar in tuinen en moestuinen menschenontlasting
als smetstof gebruikt werd, kwamen de spoelwormen vooral bij kinderen tusschen
5—15 jaar veelvuldig voor.

Duidelijk is hier gebleken dat door een systematische bestrijding van worminfecties
ook bij den mensch zeer gunstige resultaten te verkrijgen zijn.

Aan de 83 bladzijden van de tekst zijn nog 52 bladzijden met tabellen toegevoegd.

ques. Deuxieme Edition, 1937 I. Equidés: Cheval, Ane, Mulet, fase. IV, Region
abdominale et membre pelvien. J. B. Baillière et F\'ils, Editeurs, Paris (6e),
19 Rue Hautefeuille ; Prijs 80 franc.

Ter beoordeeling is gezonden : de 4e aflevering van deel I, dat over het paard,
de ezel en het muildier handelt. In de 4e aflevering staat de buikstreek en het
achterbeen. De inliggende inhoudsopgave geeft aan, dat deel I uit een algemeen
gedeelte bestaat en een tweede, dat de anatomie der paardachtige dieren regionaal
behandelt.

Het is de tweede druk van de anatomie van Montané en Bourdelle. De be-
doeling van een leerboek der ontleedkunde is den studenten langs den weg der
ontleding met de daarop volgende synthese den bouw der dieren te leren kennen.
Op verschillende wijzen kan dit worden bereikt. De beide Franse schrijvers proberen
het door eerst een algemeen overzicht te geven van de systemen, waardoor be-
grippen worden gekweekt en dan door het lichaam in enige delen te verdelen en
deze grondig te behandelen, wat de samenstellende systemen betreft. De aandacht
van den student wordt dan steeds op een klein lichaamsstuk gevestigd, b.v. een
hoofd, een borst, dat hij dan grondig kan bestuderen. Met behulp van tekeningen
en prepareren in de snijzaal is het hem dan mogelijk de genoemde lichaamsdelen
te begrijpen. Al is dit niet de weg dien wij in Holland bewandelen, zonder twijfel
kan op deze wijze het doel worden bereikt.

De ter beoordeling gezonden aflevering laat zich prettig lezen. De korte, duidelijke
tekst verraadt de bekwame hand van de beide schrijvers en zou voor onze studenten
ook geen bezwaar vormen, indien de nomenclatuur maar met de oude overeen-
stemde. Voor een ingewijde is dat niet zo erg, maar wel voor hem, die met de
studie aanvangt en voor dien is het boek toch in de eerste plaats geschreven.

De tekeningen kan ik tot mijn spijt niet roemen. Er wordt vaak te veel geboden
in een te klein bestek, waardoor het overzichtelijke verloren gaat. Uitstekende
figuren als van de eindvertakking van de aorta en de plexus lumbo-sacralis gaan
daardoor in betekenis als leerobject sterk achteruit. Waarschijnlijk zou al een hele
verbetering zijn te verkrijgen, indien de pentekening door een krijttekening
werd vervangen. Het gestreepte van de eerste maakt dan plaats voor een meer
gelijkmatige tint, zoals in enkele figuren reeds aanwezig is. De lijntjes, die naar
de namen verwijzen, zijn dan ook te volgen. Krediet.

Mededeelingen van het Landbouwkundig Bureau der Staatsmijnen in
Limburg, en N.V. Mekog. No. 18, bevat mededeelingen over „Inkuilen van
gras, en kunstmatig drogen van gras.\'\' De ..Mededeelingen" worden, op aanvraag,
gratis toegezonden. Vr.

Sinds de vorige opgeve in het Tijdschrift van 15 April is in dank ontvangen van
de afdeeling Zeeland ƒ 27.— als bijdrage over de jaren 1937 en 1938.
Zending van een bijdrage kan geschieden door storting op giro No. 173327 van
ondergeteekende of door zenden van een postwissel.

De gemeenschappelijke reis naar Zürich en de reis na afloop van het Congres,
gaat wegens gebrek aan deelnemers niet door. Collega\'s, die zich reeds als lid hebben
opgegeven, zullen een officieel programma met de bijbehoorende bescheiden recht-
streeks van het Algemeen Secretariaat uit Zürich ontvangen.

In de gemeente Almelo is sinds 1 Januari 1938 door B. en W. voor iedereen de
gelegenheid opengesteld om wild en gevogelte vrijwillig aan een keuring te onder-
werpen.

Uit de resultaten van deze keuring over de eerste 4 maanden van 1938 blijkt
wel duidelijk dat deze keuring noodzakelijk is.

Gekeurd werden 93 konijnen. Hiervan zijn geheel afgekeurd 2 dieren, één wegens
tuberculose en één wegens septichaemie. Van de organen dezer dieren werden
24 levers afgekeurd (coccidiosis) en enkele nieren.

Er werden 270 hoenders gekeurd en van dit aantal moesten er 15 geheel
worden afgekeurd.

Bij 7 kippen en 1 haan was de reden van afkeuring algemeene tuberculose. Dit
waren dieren, op een enkele uitzondering na. die in uitstekenden voedingstoestand
verkeerden, echte vette kippen. Er werd niet alleen een uitgebreide tuberculose
van de verschillende organen geconstateerd, maar bij enkele nader onderzochte
dieren bleek ook een beentuberculose aanwezig te zijn.

Verder werden 3 kippen afgekeurd wegens eileiderontsteking 1 kip wegens
peritonitis, 1 kip wegens metastatische abscessen, ook in het vleesch, en 2 kippen
wegens vleeschloosheid na ziekte (diphterie).

In 45 gevallen werden de levers afgekeurd degeneratie, hepatitis, pullorum-
haardjes, tuberculose, bloedingen, abscessen) en 4 maal de nieren wegens een cyste
of nephritis.

Van de verder ter keuring aangeboden dieren nl. 1 gans, 1 kalkoen, 3 patrijzen,
i fasant en 4 eenden werd t eendenlever afgekeurd.

Er zijn dus bij deze vrijwillige keuring niet veel dieren gekeurd, maar de reeds
hierbij gevonden afwijkingen wettigen het vermoeden dat er naar verhouding
veel meer afkeuringsgevallen zouden zijn geweest bij een verplichte keuring. Immers
de handelaren laten geen dieren keuren welke zij zelf al niet geheel vertrouwen.

Aan bovenstaand beknopt relaas kan nog worden toegevoegd dat voor de keuring
begint, de lichaamsholte geheel gesloten moet zijn, want anders wordt het dier
niet van het goedkeuringsstempel voorzien.

Bij Kon. Besluit is aan Dr. B. S. Sjoi.lema, hoogleeraar aan de
Rijksuniversiteit te Utrecht, eervol ontslag verleend, met dankzegging
voor de belangrijke in deze betrekking bewezen diensten.

Een verzoek tot stichting van een centrale slachtplaats te Ede. De plaatse-
lijke artsen te Ede hebben zich met een verzoek tot den raad van Ede gewend een
besluit te nemen tot gemeentelijke exploitatie van een centrale slachtplaats, in het be-
lang van den volksgezondheid. B. & W. achten evenwel de ingebrachte bezwaren
te breed uitgemeten, daar de slagers nog pas enkele jaren hun slachtplaatsen hebben,
moeten inrichten overeenkomstig de eischen der vleeschkeuringswet, waarvoor velen
groote kosten hebben moeten maken, terwijl de destructiedienst van de Gekro
2 a 3 maal per week het afval weghaalt.

Zij stellen voor in de bouwverordening de bepaling op te nemen, dat B. & W.
kunnen gelasten, dat de slachtplaatsen en andere naar het oordeel van B. & W.
daarvoor in aanmerking komende bedrijfsgebouwen op een openbaar riool worden
aangesloten, indien dit mogelijk is.

Is slachten zonder voorafgaande verdooving dierenmishandeling ?
Onder bovenstaand opschrift komt in ,,Slachthuis-Keuring-Markt" van April 1938,
van de hand van Mr. Hemsing een beschouwing voor, waaraan het volgende is
ontleend.

Een handelaar — tevens noodslachter — had van een veehouder een koe gekocht,
welke tengevolge van een bekkenfractuur niet meer kon opstaan. Nadat het dier in
een noodslachtplaats was gesleept, sloot dc noodslachter de deuren achter zich dicht.
Op het erf stond de vrouw van den eigenaar van de noodslachtplaats met een buur-
vrouw druk te praten. Eenigen tijd later, volgens de vrouwen ongeveer 10 minuten,
kwam de slager weer naar buiten. De vrouwen zagen toen de koe met half afgesneden
hals liggen; terwijl het dier nog niet dood scheen.

,,Je hebt zeker weer zonder schietmasker geslacht", zei een harer tot den slager.
,,We hebben tenminste geen schot gehoord." Hoewel de slager beweerde, wel een
schietmasker gebruikt te hebben, en er zich in het voorhoofd der koe een gat bevond,
dat van een schietmasker afkomstig kon zijn, liepen dc vrouwen naar den veldwachter
en klaagden den slager aan wegens dierenmishandeling. De veldwachter maakte
proces-verl. aal op: de kop werd voor nader onderzoek naar de Vet. Faculteit te Utrecht
opgezonden. Het aldaar verrichte inderzoek wees met volkomen zekerheid uit, dat
de hersenen der koe niet van uit het gat in den schedel waren geraakt, zoodat kwam
vast te staan, dat het dier — of er nu een schietmasker was gebruikt, of niet — vóórdat
de halssnede ter verbloeding was toegebracht, niet ongevoelig voor pijn was geweest.

De tegen den verdachte uitgebrachte dagvaarding luidde alsvolgt: „dat hij,
zonder redelijk doel, en in ieder geval met overschrijding van hetgeen ter bereiking
van zoodanig doel toelaatbaar was, een rund opzettelijk pijn heeft gedaan, door
met opzet dat rund, dat hij moest slachten, zonder voorafgaande bedwelming op
hoogst ruwe en ergelijke wijze met een mes den hals af te snijden, op zoodanige wijze,
dat het rund met half afgesneden hals nog poogde op te staan."

Dc beide vrouwen, als getuigen opgeroepen, verklaarden voor de rechtbank gezien
te hebben, dat de hevig bloedende koe zich nog trachtte op te richten en met de voor-
poten erg te keer ging; verder, dat ze den verdachte niet met een schietmasker de

slachtplaats hadden zien binnen gaan; dat aldaar geen schietmasker aanwezig was;
en ten slotte, dat ze geen schot van een dergelijk instrument hadden gehoord.

Door de Rechtbank werd bewezen geacht, dat de slager de koe zonder voorafgaande
bedwelming op hoogst ruwe en ergelijke wijze had geslacht; dit werd beschouwd als
dierenmishandeling, verboden bij art. 254 Wetb. v. Strafrecht, en op grond van dit
artikel werd de slager wegens misdrijf onvoorwaardelijk tot 4 maanden gevangenisstraf
veroordeeld.

Alleen omdat de Rechtbank blijkbaar de geheele ten laste legging bewezen achtte
is het verklaarbaar, dat ze een veroordeeling wegens dierenmishandeling uitsprak
Natuurlijk ging de veroordeelde in hooger beroep.

Voor het Gerechtshof werden dezelfde getuigen opgeroepen en zij legden daar ge-
lijkluidende verklaringen af. Ook voor het Hof kwam vast te staan, dat de koe zonder
voorafgaande bedwelming geslacht was. Maar in zijn requisitoir liet de Procureur-
Generaal reeds terstond de woorden der dagvaarding: ,, op hoogst ruwe en ergerlijke
wijze\'" vervallen, omdat geen der getuigen bij het slachten zelf als ooggetuige
tegenwoordig was geweest, en dit onderdeel der ten laste legging dus van bewijs
ontbloot bleek. Als bewezen bleef dus slechts over: „dat hij een rund, dat hij moest
slachten, zonder voorafgaande bedwelming met een mes den hals had afgesneden."

Uit het feit, aldus Mr. Hf.msinc, dat de Procureur-Generaal toch ook 4 maanden
gevangenisstraf meende te moeten eischen, mag vermoedelijk worden opgemaakt,
dat ook deze het bedreven en bewezen feit beschouwde als het misdrijf van dieren-
mishandeling, anders had hij een zoo hooge straf niet kunnen eischen.

De verdediger van den verdachte bleek het hiermede niet eens te zijn en hield het
volgende pleidooi :

Een slachtdier den hals afsnijden zonder voorafgaande bedwelming — indien
dit tenminste zooals in dit geval werd aangenomen of verondersteld zonder onnoodige
ruwheid geschiedt — kan onmogelijk als dierenmishandeling en dus als een misdrijf
worden beschouwd. Daartegen verzet zich de wet zelve. De Vleeschkeuringswet
toch laat toe, niet alleen dieren te slachten (art. 18,2 van de VI.wet) maar, in paragraaf
3,7, 2de alinea van het Besluit tot uitvoering van de art. 18 en 25 van de V\'l.wet,
ook het slachten van dieren, zonder voorafgaande bedwelmung, door halssnede
volgens den Israëlitischen ritus. Dit nu zou de VI.wet niet kunnen toelaten, indien
een dergelijke slachtwijze uit haar aard onder de omschrijving van het misdrijf, ge-
noemd in art. 254 W. v. Sr. (dierenmishandeling) viel.

Nu verbiedt het genoemde uitvoeringsbesluit wel aan niet-lsraëlitische slagers
deze slachtmethode toe te passen en schrijft zij hun voor bedwelming toe te passen
door middel van toestellen, waardoor de groote hersenen mechanisch worden
beleedigd en dientengevolge het bewustzijn onmiddellijk wordt opgeheven (z.g.
schietmaskers), maar een overtreding van dit voorschrift wordt door de wet zelve (art.
43 V\'l.wet; gekenmerkt als een „overtreding" niet als een ,,misdrijf".

Aldus blijkt uit de wet zelve dat hetgeen aan den verdachte uiteindelijk ten laste is
gelegd, niet is het misdrijf van dierenmishandeling maar slechts een overtreding van
de VI.wet. Verdachte kan dus niet worden veroordeeld wegens overtreding van art.
254. W. v. Sr., evenmin wegens overtreding van de VI.wet, want dit is hem nu
niet ten laste gelegd. Dus moet hij worden vrijgesproken.

In zijn arrest sprak het Hof dan ook verdachte vrij, omdat het ten laste gelegde,
te weten dierenmishandeling, niet was bewezen.

Afdeelingsvoorstellen. de vleeschkeuringswet betreffende, voor de 47e
Algemeene jaarvergadering van den Nederl. Slagershond, op 22 Juni a.s.
Evenals elk jaar zijn er ook ditmaal weer verschillende afdeelingsvoorstellen, welke
met de uitvoering van de Vl.wet verband houden.

Allereerst is er het instituut van de viijbank dat men wil wijzigen of zelfs afschaf-
fen. Zoo verzoekt de afdeeling Arnhem al het mogelijke te dien om afschaffing van
de vrijbank te verkrijgen, dit in verband met de a.s. wetswijziging. Men beschouwt
de vrijbank als de grootste en tevens meest oneerlijke concurrent van den slager.
Te Arnhem worden, volgens de toelichting, veel wrakke dieren aangevoerd, welke voor

de vrijbank worden bestemd. Veel van dit vleesch komt niet in handen van arbeiders
en minvermogenden, aldus schrijft men, maar wel in pensions en hotels.

In zijn praeadvies zegt het bondsbestuur, dat het, in samenwerking met de R.K.
Hanzebond van Slagerspatroons, op 17 Mei j.1. aan de regeering het verzoek heeft
gericht, dit vleesch niet anders tot de consumptie toe te laten, dan geconserveerd in
blik. Geadviseerd wordt verder dit blikvleesch aan te wenden voor verstrekking
aan werkloozen.

Enkele andere afdeelingen verzoeken het bondsbestuur nog eens, er bij de regeering
op aan te dringen, dat het vleesch hetwelk voor de vrijbank bestemd is, inderdaad
ook onder toezicht wordt verkocht, dit in verband met het feit. dat dikwijls de verkoop
zonder toezicht gebeurt en men zelfs met dit vleesch gaat venten en het gaat thuis-
bezorgen. Ook zou men zelfs in sommige gevallen van dit vleesch runder- en paarden-
rookvleesch maken.

De Friesche slagershond vraag te willen bevorderen, dat uniforme keurloonen met de
a.s. wetswijziging worden vastgesteld, voor het geheele land geldende, en dat de
bevoorrechting van de grootbedrijven, welke vaak tegen een zeer laag keurloon
slachten, wordt stopgezet.

Vele andere afdeelingen willen den verkoop van vleeschwaren uitsluitend in daarvoor
ingerichte en aan de eischen van de VI. wet voldoende winkels. Vooral wil men de
verkoop van vleeschwaren in ander dan slagerswinkels, als kruidenierswinkels enz.
verbieden.

De afdeeling Schouwen en Duiveland wil in het nieuwe wetsontwerp zien opgeno-
men de bepaling, dat alle huisslachtingen gekeurd moeten worden. Veel van het vleesch,
van huisslachting afkomstig, wordt verkocht tegen ongekend lage prijzen of het komt
als vleeschwaar later in algemeene consumptie.

Het Kon. Ned. Landbouweomité acht de slachthuizen onmisbaar voor de
volksgezondheid.

In een vergadering van de eerste afdeeling van het Kon. Ned. Landbouweomité
te Den Haag werd de wenschelijkheid betoogd, dat de herziening van de vleesch-
keuringswet een eind zou maken aan de hoogste winsten van vele gemeentelijke,
slachthuizen en dat de regeling der invoerkeurloonen zóó moet zijn dat de exploi-
tatie der slachthuizen niet in gevaar wordt gebracht, aangezien men deze inrichtingen
onmisbaar achttte voor de volksgezondheid.

In verschillende gemeenteraden van gemeenten, welke tot de nieuw te vormen kring
Oudewater zullen behooren, heeft de reorganisatie van den dienst een punt van bespre-
king uitgemaakt. Deze nieuwe kring zou omvatten de gemeenten Benschop, Heken-
dorp, Hoenkoop, Jaarsveld, IJsselstein, Lange Ruige Weide, Lopik, Montfoort,
Oudewater, Papekop, Polsbroek, Vreeswijk, Willeskop en Willege Langerak. De ge-
meente Benschop had als voorwaarde gesteld, dat de keuringsveearts Neomagus
in dienst moest worden overgenomen. Met dezen wensch is rekening gehouden.
Collega N. wordt in den kring als keuringsveearts opgenomen op een jaarwedde
van ƒ2500.— met vrije vervoerkosten, komende op een bedrag van ƒ 500.— per jaar.
Tevens mag hij dan nog praktijk uitoefenen. De gemeente Benschop besloot tot de
reorganisatie mede te werken.

Ook in den gemeenteraad van Montfoort kwam deze reorganisatie ter sprake. Op-
gemerkt werd toen, dat de nieuwe regeling voor Montfoort een schadepost zal
opleveren van pl.m. ƒ 2000.—. In het algemeen vond men het voorgestelde salaris
van den directeur van den kring ten bedrage van ƒ6000.—- wel wat te hoog. Ondanks
alle bezwaren ging ook deze gemeente met het plan mede.

Bij de behandeling van deze voorstellen in de gemeenteraad van Vreeswijk werd de
opmerking gemaakt, dat, waar tot heden Vreeswijk ƒ 1750.— aan keurloon ontving,
bij de nieuwe regeling een bedrag van ƒ3250.— of ƒ 1500.— meer aan keurloonen
aan den kring zal moeten worden bijgedragen.

Nu is reeds gebleken, dat sedert de ingebruikneming van de nieuwe sluizen het aantal

slachtingen met reeds 20% is verminderd. Waar de regeering het eischt, zal de
gemeente in het algemeen belang er toe moeten overgaan. De voorzitter stelde daarom
voor, nog geen definitief besluit te nemen, daar de voorgestelde regeling zoo niet is
te aanvaarden en wel te verklaren mede te willen werken tot vorming van de kring,
indien het meer verschuldigde bedrag k f 1500.— door het Rijk of anderszins als sub-
sidie aan de gemeente wordt uitgekeerd.

In IJsselstein werd de aansluiting tot den kring aanbevolen door de meerderheid
van het College van B. & W. Deze meerderheid ziet in dezen ambtelijken dienst
een verb- tering, omdat aan het hoofd komt te staan een ambtelijke dierenarts, d.w.z.
een persoon, die geheel vrij staat tegenover de bevolking. De minderheid van het col-r
lege kan zich met dit voorstel niet vereenigen, omdat zij van de noodzakelijkheid de-
instelling van c\'ezen ambtelijken dienst niet overtuigd is en daarin geen verbetering
ziet. Aan het einde van de discussie werd tenslotte een voorstel aangenomen, tot ins
stelling van een raadscommissie over te gaan, die tot taak heeft de zaak nog een
nader te onderzoeken. De Graaf.

Bevorderd tot Doctor in de Veeartsenijkunde A. Herschel, opeen proefschrift
getiteld : Onderzoekingen over E. Avitaminose.

PROGRAMMA van de negende Nederlandsche Landbouwweek te houden
te Wageningen van 4 tot en met 8 Juli 1938.

De opening van deze week heeft plaats op Maandag 4 Juli a.s. des namiddags
om 1.30 door den voorzitter der Regelingscommissie, den Heer T. A. C. Schoevf.rs
te Wageningen.

De voordrachten zullen worden gehouden in het Hulpgebouw der Landbouw-
hooge school, Duivendaalschelaan.

Op Vrijdag 8 Juli zullen in den voormiddag voordrachten worden gehouden van-
wege onze Maatschappij en wel :

9.15 tot 10.20 door Dr. H. S. Frenkel te den Haag over: De tot nu toe verrichte
onderzoekingen in verband met het mond- en klauwzeer en de daarbij bereikte voor-
loopige resultaten; hierbij zal tevens een film worden vertoond.

11.00 tot 11.45 door Prof. Dr. G. M. v. d. Plank te Utrecht over: Erfelijkheid
en ziekten.

In den namiddag zullen voordrachten gehouden worden vanwege de NeJ. Zoö-
technische Vcreeniging en wel :

3.00 tot 3.45 door Ir. K. Bosma te Wageningen over: Mededeelingen aangaande
een onderzoek naar erfelijkheid van exterieur-eigenschappen.

In verband met het programma van dezen dag, waarop voordrachten worden
gehouden, die zeker in de belangstelling zullen staan van vele onzer leden, vertrouwt
het Hoofdbestuur er op te mogen rekenen, dat vele leden bij die voordrachten
aanwezig zullen zijn.

Bij verhindering van den Voorzitter van het Nederlandsch Genootschap voor
Landbouwwetenschap, heeft de heer T. A. C. Schoevers de door het Genoot-
schap ingestelde Commissie tot bevordering der studie van de geschiedenis-
van den Landbouw geinstalleerd, te Wagingen op 19 Mei 1938.

Spr. memoreerde het initiatief van Dr. Ir. W. A. J. Oostino, dat geleid
heeft tot de instelling dezer Commissie. Teneinde het aantal vereenigingen niet
te vergrooten en teneinde in den aanvang over de noodige hulpmiddelen te
kunnen beschikken, is een Commissie binnen het Genootschap voorloopig de
meest gewenschte organisatievorm.

Het Genootschap is overtuigd van de groote beteekenis van de studie van de
geschiedenis van den Landbouw en is met Dr. Oosting van meening, dat niet
langer gewacht dient te worden met het ter hand nemen van deze aangelegenheid.

Spreker sprak den wensch uit, dat de Commissie van verschillende zijden de
noodige medewerking zal verkrijgen, en dat zij voor velen nuttig werk zal
kunnen verrichten.

De Commissie heeft tot Voorzitter benoemd Dr. Ir. W. A. J. Oosting.
Als Secretaris fungeert Ir. J. A. van der Loeff, Bennekom.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan die
i Maart niet waren genezen.)

Mond-en klauwzeer: 153 eigenaars (bij 1578 eig.) waarvan in Groningen bij 54
(34) eig.; Friesland bij 72 (158) eig.; Drenthe bij 58 (59) eig.; Overijsel bij 63 (70) eig.;
Gelderland bij 218 (197) eig.; Utrecht bij 9 (69) eig.; Noordholland bij 20 (47) eig.;
Zuidholland bij 33 (50) eig.; Zeeland bij 35 (45) eig.; Noordbrabant bij 297 (664)
eig.; Limburg bij 153 (185) eigenaars.

Scabiës (sarcoptts en derinalocoples) bij paard en schaap: 314 gevallen bij g eig. (709 bij
42 eig.) waarvan in Groningen 175 bij 1 eig. (84 bij 7 eig.) Friesland 2, paarden, bij

1 eig. (117 bij 12 eig.); Drenthe (34 bij 3 eig.); Overijsel 7 bij 2 eig. (14 bij 2 eig.);
Gelderand (136 bij 7 eig.); Utrecht 62 bij 2 eig.); (65 bij 5 eig.;) Zuidholland 1 e bij 1
eig. (256 bij 5 eig.); Noordbrabant 57 bij 2 eig. (6 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen: 223 gevallen bij 14 eig. (1 137 bij 66 eig.), waar\\ an in Groningen

2 bij i eig. (121 bij 3 eig.) Friesland 13 bij 3 eigen. (159 bij 13 tig.); Drenthe (10
bij 3 eig.); Overijsel 1 (13 bij 4 eig.); Gelderland (14 bij 3 eig.); Utrecht (137 bij 4
eig.); Noordholland 68 bij 7 eig. (549 bij 32 eig.); Zuidholland (134 bij 4 eig.).

Anthrax: 18 gevallen bij 15 eig. (1), waarvan in Friesland 2 bij 1 eig.; Drenthe 1;
Overijsel 3 bij 2 eig.; Gelderland 1; Utrecht 2 bij 2 eig.; Zuidholland 4 bij 4 eig.;
Noordbrabant 4, waarbij 2 schapen, bij 3 eig. (1); Limburg 1 geval.

Varkenspest: 491 gevallen bij 24 eig. (343 bij 30 eig.) waarvan in Friesland 29 bij
6 eig.) Drenthe (5 bij 2 eig.) Overijsel 10 bij 3 eig. (5 bij 1 eig.); Gelderland 123 bij
9 eig. (2 bij i eig.); Utrecht 48 bij 2 eig. (32 bij 2 eig.); Noordholland 60 bij 2
eig. (22 bij 2 eig.) Zuidholland 232 bij 5 eig. (158 bij 7 eig.); Noordbrabant 18 bij

,, Mevr. Dr. J. Donker-Voet van Calcutta naar Soerabaja, p/aNederl
Handelmaatschappij.

Aan de Kommanderende officieren der Regimenten Kavallerie, alsmede
van het Korps Rijdende Artillerie en van het Trein-Bataillon.

Ingeval zich een geëxamineerd en gebrevetteerd vee-arts bij U mogt opdoen,
welke echter niet genegen mogt zijn, om zich onder het genot alleen van het bepaalde
Landstractement bij uw onderhebbend korps te verbinden, en wiens erkende en be-
wezen kunde hem ook aanspraak op eene ruimere betaling mogte geven, zoo laat ik
aan u onverlet, om wanneer zoodanig persoon, ingevolge van het bepaalde, ten
slotte der circulaire van het Departement van Orlog, van den 3 December 1814,
no. 75, door u zal kunnen voorgedragen worden, tevens daarbij eene voordragt
te doen om denzelven eene aan zijne bekwaamheid geëvenredigde toelage uit de
Ekwipements-kas, toetcstaan.

Wordende de Kommanderende Officieren van het Korps Rijdende Artillerie,
en van het Trein-Bataillon, welke de opgemelde circulaire niet hebben ontvangen,
bij deze geïnformeerd, dat daarbij is bepaald, dat voortaan geene andere dan ge-
brevetteerde, en hier te Lande geëxamineerde paarden-artsen zullen worden be-
noemd, en dat denzelven ter aanstelling aan het Departement van Oorlog zullen
worden voorgedragen.

Ik informeer u, dat Zijne Majesteit, bij Hoogstderzelver besluit van den 6den
dezer maand, no. 53, heeft bepaald, dat aan de paarden-artsen bij de korpsen
kavallerie, indien zij behoorlijk geëxamineerd en bekwaam zijn bevonden om als
vee-arts der iste klasse te praktiseren en het bewijs daarvan bij het Geneeskundig
Bestuur over de armee zal wezen geregistreerd, den rang van 2de luitenant bij het
korps waarbij zij dienen, zal worden toegekend, met permissie om de distinctive
teekenen, aan dien rang verknocht, te dragen mitsgaders dat der tweede klasse,
indien zij als veearts der tweede klasse zijn geëxamineerd en geregistreerd, aan den
rang van adjudant onderofficier doch slechts bekwaam geoordeeld wordende om als
veearts der tweede klasse te praktiseren, aan den graad van opperwachtmeester
zullen zijn geassimileerd; hebbende Zijne Majesteit al verder bepaald, dat de uniform
der paarden-artsen dezelfde zal zijn als die van de Officieren van gezondheid, en
dat zij de destinctive teekenen zullen dragen van den rang welken hun is toegekend. ²)

De voormalige buitenplaats Gildestein is voor rekening van het Fonds van Land-
bouw aangekocht en ingericht tot de Veeartsenijschool te Utrecht, zoodat op
den eersten December 1821 de lessen zijn aangevangen. ³) Tot Hoogleeraren bij
de school zijn benoemd de H.H. Th. G. van Lidth de Jeude, buitengewoon Hoog-
leeraar in de Wis- en Natuurkunde aan de Hooge school te Utrecht, A. Numan,
med. Doctor en J. Vosmaer, buitengewoon Hoogleeraar aan de gemelde Hooge-
school.

De Heer van Lidth de Jeude geeft onderwijs in de Ontleedkunde en Kruidkunde
en werd benoemd tot de Directeur der School, de Heer Numan in het praktikale
gedeelte der Vee-artsenijkunde, de Heer Vosmaer in de Scheikunde, de leer der
Geneesmiddelen, de Artsenijkunde en wat daarmede in verband staat.

Voorts bevinden zich bij de School (behalve een bediende) een oeconomus, een
Prosector anatom: Apotheker en Hortulanus, welke ieder ten dienste der Hoog-
lceraren staan, en aan deze ondergeschikt zijn. De post van uitoefenend Vee-arts
is, tot hiertoe, nog niet vervuld; cok zal er nog een hoefsmid noodig zijn. Niet meer
dan 25 Kweekelingen kunnen vooreerst in het Gesticht worden opgenomen. De
candidaten werden in ieder Provincie aan een vergelijkend examen onderwerpen
en moesten een bewijs van goed gedrag overleggen. (Waarschijnlijk heeft de latere
Paardenarts Ludwig van mijn grootvader lts gehad voor dit vergelijkend examen. Ref.)
De Kweeklingen moesten voor eigen r<kening voorzien zijn van onderkleeding en
een doosje met instrumenten voor Anatomie, terwijl de bovenkleeding aan hen,
volgens een bepaald model, is gegeven uit het Fonds van den Landbouw, waaruit
tevens de voeding en huisvesting der Kweekelingen bekostigd werden. Het onderwijs
van elk schooljaar zal in een Winter- en Zcmer-cursus verdeeld worden. De eerste
duurt van 20 September tot 1 Maart, de andere van 15 Maart tot half Augustus.
De geheele cursus zal vier leerjaren bevatten.

Dat in de bij Utrecht gevestigde school voor het onderwijs in de Vee-artsenijkunde,
mede eenige kweekelingen voor rekening van het Departement van Orlog en tot
deszelfs bepaalde beschikking zullen worden opgenomen, om in het vervolg tot
paarden-artsen bij de armee te worden bestemd, wordende het bestendig getal
dier kweekelingen voorloopig op vier vastgesteld.

Derde algemeene examen, gehouden aan \'s Rijks Vee-Artsenijschool op 28, 29
en 30 Julij 1828. Zijnde A. Aalbers, bevorderd tot Vee-arts van de eerste klasse en
Ch. Steenacker tot Vee-arts van de tweede klasse, die vanwege het Departement
van Oorlog aan de Vee-artsenijschool waren opgeleid door Z.K.H. den Commissaris
Generaal van Oorlog, aangesteld tot Adjunct-Paarden-artsen ²)

(Ik herinner mij, dat een jongere broeder van mijn vader eens in Haarlem de
kaptein Paardenarts F. A. Ludwig opzocht, die als jongemensch les had gehad van
mijn grootvader. Grootvader vestigde zich als Chirurgijn in 1811 te Zwammerdam,
de boeren keurden het af, dat grootvader niet tevens de baardschrapper wilde zijn.
Hij vertrok later naar Leiderdorp en had daar een loonende praktijk; want hij
kon zijn 4 zonen aan de Lcidsche Universiteit laten studeeren, 3 Zijn med. Doctor
en een Predikant geworden.

Bij een bezoek aan s Rijks Herbarium te Leiden, vertelde mij de Directeur er
van, dat Majoor de Bruin nog steeds behulpzaam was bij het determineeren van
planten, ik meen dat hij toen reeds 80 jaar oud was.

Ik zend deze korte gegevens in als aanvulling van de geschiedenis van den militairen
veterinairen Dienst bij het Leger hier te lande, door Collega Dr. C. Brands. Ref.

1863 der tweede klasse, in 1864 leeraar aan de Veeartsenijschool.
W. C. Schimmel werd 29 Februari 1868 Paardenarts der 3de klasse en werd in 1877
leeraar.

D. F. van Esveld werd 25 December 1869 Paardenarts der 3de klasse en werd in
1881 leeraar aan de Veeartsenijschool, 2 Mei 1876 was hij 2de klasse geworden.

Hetgeen reeds eenigen tijd dreigde, maar telkens door overreding
van de mederedacteuren nog kon worden uitgesteld, is bij het ver-
schijnen van dit nummer onherroepelijk geschied : Vrijburg heeft
met ingang van i Juli zijn ontslag genomen als redacteur.

Wij hebben dit besluit ten slotte te billijken, want hoe kranig de
Heer Vrijburg gelukkig nog moge zijn, zijn geboorte-acte wijst ons

er op, dat hij den 25en Juni j.1. den 75-jarigen leeftijd bereikte en
dies mogen wij niet van hem vergen, de vele beslommeringen ver-
bonden aan het secretariaat der redactie, nog langer te blijven dragen.
Wij hebben ons bij het onvermijdelijke neer te leggen. Het zal de
redactie, en allen die voor het Tijdschrift werken, vreemd zijn hem
te moeten missen, niet langer zijn briefjes met correspondentie over
het Tijdschrift te ontvangen.

Vrijburg en het Tijdschrift voor Diergeneeskunde : zij zijn zóó samen-
gegroeid, dat een scheiding onmogelijk lijkt. Wat heeft hij niet geijverd,
geploeterd en gestreden voor zijn troetelkind ; welke bergen corres-
pondentie niet gevoerd te zijnen bate !

Maar hoe goed moet het hem nu ook doen, met voldoening op zijn
arbeid neer te kunnen zien en te kunnen zeggen : zie, ons Tijdschrift
mag er zijn in de rij der veterinaire periodieken.

En dan weten wij met groote stelligheid, dat dit voor een niet gering
deel aan zijn toewijding is te danken. Hij heeft de collega\'s steeds
aangespoord tot medewerking aan ons orgaan, de bescheidenen of
lauwen onder ons gevraagd hun licht niet onder de korenmaat te
houden, de referenten niet los gelaten vóór hunne beloofde referaten
in zijn bezit waren enz. Van referaten gesproken : deze zijn steeds
een groote zorg voor Vrijburg geweest; wetende hoe weinig buiten-
landsche literatuur in het algemeen gelezen werd, wees hij er reeds
in 1911 ter algemeene vergadering op, dat het zeer noodig was, in ons
Tijdschrift een grootere plaats af te staan voor referaten uit de buiten-
landsche periodieken. Hoewel men het daarmede eens was, kon Vrij-
burg om financieele redenen zijn zin niet krijgen : het Tijdschrift
kostte destijds ook niet minder dan f 3.000.— ! En een verhooging van
contributie, die noodig zou zijn om het aantal referaten te vermeer-
deren, durfde men niet aan. Thans kost ons Tijdschrift ongeveer drie-
maal zooveel; wij moeten het apprecieeren, dat onze Maatschappij
een zoo belangrijke uitgave voor ons orgaan telken jare voteert en
niet minder, dat onze leden voor zooveel copie zorgen, dat een ver-
mindering niet mogelijk is. Dank zij deze subsidie der Maatschappij
kunnen thans ook voldoende referaten worden geplaatst. Men zal
Vrijburg dankbaar moeten zijn, dat hij de referaten-rubriek op zoo\'n
hoog peil heeft weten te brengen. Maar welk een beslommeringen hem
dat heeft bezorgd, weet alleen een insider. Heeft Vrijburg in dit
opzicht voet bij stuk gehouden, niet alzoo betreffende de correctie
van ons Tijdschrift. Lezen wij toch niet op blz. 120 van jaargang 1911
bij een discussie over de werkzaamheden van dc redactieleden op een
algemeene vergadering, de volgende uitlating van Vrijburg : ,,lk ben
het eens met het voorstel van den Heer Overbeek. Ook ik vind de
hersens van de redactieleden te goed, om zich met correctiewerk bezig
te houden". Neen Dr. Vrijburg, hier zijt gij niet consequent geweest,
want wat hebt gij niet een onnoemelijke hoeveelheid correctiewerk
verricht in al die jaren van Uw redacteurschap ! En welk een zorg
hebt gij eraan besteed, om te voorkomen, dat men aanmerkingen
kon maken op taal en stijl. Hoeveel correspondentie hebt gij daarvoor
gevoerd met de inzenders, die het niet met U eens waren over de
wenschelijk geachte veranderingen.

Toen Vrijburg in 1911 tot redacteur werd verkozen (destijds nog
door de Algemeene Vergadering) bestond de redactie uit 5 leden.

De andere redacteuren waren de H.H. De Jong, Kroon, Markus en
Wester. Het was toen alles behalve pais en vrêe in de redactie ; De Jong
en Wester bedankten in 1912 als redacteur ; Van Oijen werd datzelfde
jaar gekozen, het volgende jaar trad ook Markus af en sedert 1914
hebben Kroon, Van Oijen en Vrijburg zonder onderbreking de
redactie van ons Tijdschrift gevormd, tot den dood van Kroon in 1933.

Wij kunnen ons voorstellen hoe goed dat drietal elkaar aanvulde ;
hoe uitstekend Kroon op zijn plaats was als voorzitter, en bij rijzende
moeilijkheden altijd wel een oplossing zal hebben weten te vinden,
terwijl wij allen weten hoe goed de finantieele aangelegenheden bij
Van Oijen bezorgd waren. Wij mogen ons inderdaad gelukkig prijzen,
dat die drie heeren zoo\'11 lange reeks van jaren hun krachten hebben
gegeven aan ons Tijdschrift. En nu gaat dan de laatste van dat drie-
manschap heen ; wij weten de tolk te zijn van allen, die het wel meenen
met ons Tijdschrift, als wij Dr. Vrijburg onze oprechte hulde en besten
dank brengen voor het onnoemelijke vele, dat hij langer dan een kwart
eeuw voor ons Tijdschrift en daarmee voor onze heele veterinaire
Maatschappij, maar ook vooral voor onze wetenschap, heeft verricht.

Gelukkig heeft de Maatschappij voor Diergeneeskunde hem weten
te eeren door hem het eerelidmaatschap aan te bieden ; dc Senaat
der veterinaire Faculteit der Utrechtsche Universiteit benoemde hem
ter gelegenheid van het 300-jarig bestaan der Universiteit tot doctor
honoris causa.

Onder groote belangstelling heeft Prof. Sjollema op 16 dezer zijn
afscheidscollege gehouden in het Groot-Auditorium der Rijksuniversi-
teit. Toen te 3 uur Prof. Sjollema, vergezeld van curatoren met den
secretaris van het College van Curatoren, den Rector Magnificus met
den secretaris van den Academischen Senaat, den voorzitter met den
secretaris van de Faculteit der Veeartsenijkunde, en enkele familieleden,
binnentrad, was de zaal tot de laatste plaats bezet. Enkele belang-
stellenden moesten zich zelfs met een staanplaats tevreden stellen.
Op het podium, rechts van den spreker, had het nagenoeg voltallige
Huldigingscomité plaats genomen. De plaatsen aan de andere zijde
van het podium waren voor hoogleeraren van onderscheidene facul-
teiten en door conservatoren van laboratoria en klinieken ingenomen.
LXV 39

Alle studentenorganisaties der Utrechtsche Universiteit, zoomede een
aantal vereenigingen, werkzaam op wetenschappelijk of maatschappe-
lijk gebied, hadden zich doen vertegenwoordigen.

Na afloop van het college, waarvan men de tekst in aflevering 12
van dit tijdschrift aantreft, voerde een twaalftal sprekers het woord.
Allereerst bood de voorzitter van het Huldigingscomité Prof. Dr. H.
Schornagel, namens vrienden en vereerders, den scheidenden hoog-
leeraar diens portret, geschilderd door Prof. Sjollema\'s zoon, den
kunstschilder Mr. J. S. Sjollema, alsmede een album met de namen
der schenkers, aan.

„Onze oproep tot medewerking aan deze huldiging" — zoo sprak
ongeveer professor Schornagel — vond een hartelijken weerklank.
Niet alleen van uw leerlingen en oud-leerlingen kregen wij talrijke
bewijzen hoezeer men U als leermeester weet te waardeeren, doch ook
uit andere kringen ontvingen wij zeer veel sympathiebetuigingen en
steun. Door Uw wetenschappelijken arbeid hebt gij niet alleen zeer
vele personen, doch ook verschillende groepen van menschen aan U
verplicht. Gij hebt de groote verdienste gehad om een directen band
te leggen tusschen wetenschap en praktijk. Bij Uw wetenschappelijke
onderzoekingen hebt gij de belangen van de practische diergenees-
kunde en van den landbouw in den ruimsten zin steeds voor oogen gehad.
Aan mij is, als voorzitter van het Comité, dat U heden wil huldigen,
het groote voorrecht ten deel gevallen, U als blijk van waardeering
van de vele honderden, die U door Uw werk verplicht zijn, van Uw
talrijke vrienden en van verschillende vereenigingen en organisaties,
een stoffelijk huldeblijk aan te bieden. Dit huldeblijk bestaat uit twee
deelen : een vergankelijk gedeelte, bestemd om aan te wenden voor
een studiereis of een ander door U te bepalen doel, zal U later worden
overhandigd. Thans bied ik U namens vele honderden het blijvende
gedeelte van ons huldeblijk aan, een huldeblijk, dat niet alleen wij,
maar ook zij die na ons komen met trots en waardeering zullen aan-
schouwen : Uw geschilderd portret. Wij zijn zoo gelukkig geweest
om den bekenden kunstschilder, Uw jongsten zoon, bereid te vinden
Uw portret te maken. De keuze van den kunstenaar was wel een zeer
gelukkige, omdat hij, die Uw innerlijk wezen zoo goed kent, niet alleen
de stoffelijke, maar ook de geestelijke gelijkenis zoo goed wist te treffen.
Moge dit geschenk U en allen, die U dierbaar zijn, nog zeer lang
herinneren aan Uw vele vrienden en vereerders".

Prof. Dr. J. Boeke, Rector Magnificus der Utrechtsche Universiteit,
wilde hier niet Prof. Sjollema\'s verdiensten tegenover zijn wetenschap
en tegenover de praktijk uiteenzetten, zijn baanbrekend werk op
scheikundig gebied, zijn door de practiseerende veeartsen, zoowel als
door de landbouwers en veehouders, met zoo groote dankbaarheid
aanvaarde vondsten op het gebied der veeartsenijkundige therapie, op
het gebied der wintervoeding en grasconserveering, die hem zijn

wereldreputatie hebben bezorgd. Liever wilde Prof. Boeke hem dank-
zeggen als immer hulpvaardig en welwillend collega en als vriend.

„Welwillende en daadwerkelijke medewerking vonden wij steeds bij
U, waar deze gevraagd werd ; ik behoef slechts te herinneren aan wat
gij voor de faculteit der geneeskunde, voor de analysten, die hier hun
opleiding zochten, zijt geweest. Een hartelijke belangstelling in alle
zaken, die onzen senaat betroffen, een open oor voor alle vragen die
U werden voorgelegd, voor alle moeilijkheden die wij hadden op te
lossen, een vriendelijke gezindheid, waarop wij steeds staat konden
maken. Het is een weemoedige gedachte U een „vaarwel" te moeten
toeroepen. Moge het slechts een „tot weerziens" zijn. Mogen wij U
na de zomervacantie als oud-lid van den senaat nog dikwijls in ons
midden zien, in dezelfde gezondheid, dezelfde kracht, dezelfde vriende-
lijke gezindheid, als waarin gij nu vóór ons staat."

Prof. Dr. F. C. van der Kaay huldigde den aftredenden collega
namens de Faculteit der Veeartsenijkunde voor alles, wat deze ambt-
genoot verrichtte op wetenschappelijk gebied. De Faculteit is er trots
op, dat U de eer toekomt, de eerste te zijn geweest, die gewezen heeft
op het groote wetenschappelijke en practische belang van een diep-
gaande stelselmatige biochemische bestudeering van veterinaire pro-
blemen. Mèt U heeft de Faculteit zich steeds verheugd in de uit-
nemende, vérstrekkende en practische resultaten, die Uw onderzoe-
kingen zoo menigmaal hebben gegeven. De Faculteit is er dankbaar
voor U zoo lang onder haar leden gehad te mogen hebben, want gij
waart en zijt nog steeds in alles, hoewel zelf van huis uit geen veearts,
een groot en waardig vertegenwoordiger van de veeartsenijkundige
wetenschap. Wij verheugen ons oprecht in de groote waardeering, die
gij als man van wetenschap hebt gevonden en dat niet alleen in onze
veterinaire kringen, maar ook ver daarbuiten, zoowel hier te lande,
als in het buitenland. In al Uw streven en werken komt steeds weer
de drang naar voren dc wetenschap in het algemeen en de veterinaire
in het bijzonder te dienen en zoo mogelijk te bevorderen. Geen onzer
heeft ooit tevergeefs een beroep op Uw medewerking en steun behoeven
te doen. Uw laboratorium stond ten alle tijde voor ons open. Wij zijn
U bijzonder voor deze hulp erkentelijk, want zonder chemische voor-
lichting kan de veeartsenijkundige wetenschap zich onmogelijk verder
ontwikkelen. De belangen der Faculteit hebben in U steeds een warm
verdediger gevonden. Ik weet mij dan ook de tolk der geheele Faculteit,
wanneer ik U verzeker, dat zij het ten zeerste betreurt, dat de wet U
verplicht Uw ambt neer te leggen. Namens haar zeg ik U hartelijk
dank voor alles, wat gij voor het onderwijs en het onderzoek, de vee-
artsenijkunde betreffende, hebt verricht.

Prof. Dr. O. de Vries, hoofddirecteur van het Rijkslandbouwproef-
station te Groningen, herinnerde in zijn toespraak tot den scheidenden
hoogleeraar aan den tijd, dat deze directeur van dit proefstation is
geweest. Hij roemde het werk van Professor Sjollema, dat zich onder-

scheiden heeft door originaliteit, durf en door een degelijke weten-
schappelijke fundeering. Namens den directeur-generaal van den land-
bouw, die verhinderd was aanwezig te zijn, gaf hij uiting aan de waar-
deering, welke ook ten departemente voor het werk van Prof. Sjollema
bestaat.

Prof. Ir. C. Broekema, Rector Magnificus der Landbouwhooge-
school, deelde in enkele juist gekozen bewoordingen mede, dat de
Senaat der Landbouwhoogeschool besloten heeft Prof. Sjollema, op
grond van diens groote verdiensten voor den landbouw, het doctoraat
in de landbouwkunde honoris causa te verleenen. De eere-promotie
zal op een nog nader te bepalen dag geschieden. Deze mededeeling
werd met bijzonder hartelijk en langdurig applaus ontvangen.

Dr. L. Seekles, Conservator van het Laboratorium voor Medisch-
Veterinaire Chemie wenschte Prof. Sjollema hartelijk geluk met het
verkregen eere-doctoraat en sprak, mede namens het personeel van
het laboratorium en van de apotheek der Faculteit, zijn groote waar-
deering uit voor de leiding van den scheidenden directeur. Spreker
herinnerde eraan, hoe Prof. Sjollema vrijwel elk onderzoek, hoe moeilijk
het ook was, door zijn inzicht en doorzettingsvermogen, tot een goed
einde wist te brengen. „Uw voorbeeld beteekent voor ons een les voor
het leven. Wij danken U voor hetgeen wij van U mochten leeren."

Prof. Dr. J. Smit, voorzitter van de Nederlandsche Vereeniging
voor Biochemie, bood, namens zijn vereeniging — waarvan Prof.
Sjollema oprichter en de eerste voorzitter was — en namens de Redac-
tie van het Chemisch Weekblad, een speciaal sjoli.ema-nummer van
laatstgenoemd tijdschrift aan.

In dit nummer worden de verdiensten van Prof. Sjollema voor de
biochemie, de diergeneeskunde en den landbouw geschetst. Mede-
werkers zijn : Prof. Dr. J. Smit (inleiding), Prof. Ir. J. Hudig (over
de Groningsche periode), H. Tromp van Holst (Prof. Sjollema en
de Provincie Utrecht), Dr. L. Seekles (over de biochemische onder-
zoekingen in Prof. Sjollema\'s Utrcchtsche jaren, met bibliografie),
Dr. J. Grashuis (over het belang dezer onderzoekingen voor de dier-
geneeskunde) en Dr. Ir. C. K. van Daalen (over landbouwkundige
onderzoekingen in de Utrechtsche jaren).

De Heer J. L. Nysingh sprak namens de drie samenwerkende Cen-
trale Landbouworganisaties en den Federatieven Nederlandschen
Zuivelbond. De Nederlandsche landbouw, zoo zeide hij, heeft veel
aan Professor Sjollema te danken, want er is geen tak aan den land-
bouw die hij niet heeft onderzocht. Als practisch veefokker kan de
heer Nysingh dagelijks de gunstige resultaten zien van het chemische
onderzoek, waarmee Prof. Sjollema zich heeft bezig gehouden.

Prof. Ir. J. Hudig, uit Wageningen, riep, in een persoonlijk woord,
herinneringen op aan den tijd toen hij nog onder Prof. Sjollema

aan het Rijkslandbouwproefstation in Groningen werkte. Het werk
van den directeur opende een nieuwe era, omdat hij de eerste was
die het systeem grond-plant-dier als een geheel zag.

De heer H. Venema, dierenarts te Bedum, bracht Prof. Sjollema
namens de Nederlandsche practiseerende dierenartsen hulde en dank
voor de onschatbare diensten, die hij hun door zijn uiterst belangrijke
onderzoekingen als biochemicus heeft bewezen.

De heer S. Stuurman, directeur van het Melkcontrólestation Utrecht,
waarvan Prof. Sjollema voorzitter is, zeide, dat, wanneer het controle-
station thans een invloed ten goede kan aanwenden, dit te danken
is aan het werk van den voorzitter.

De heer G. Grootenhuis, voorzitter van den Diergeneeskundigen
Studentenkring, dankte den scheidenden hoogleeraar namens alle
veterinaire studenten, voor zijn werk, niet alleen omdat hij een groot
voorbeeld voor de tegenwoordige studenten is geweest, maar ook omdat
vorige studentengeneraties hem dezelfde waardeering toedragen.

Ten slotte heeft Prof. Sjollema zelf, in een persoonlijk en vaak
geestig woord tot alle sprekers en tot de leden van het ht\'ldigings-
comité, zijn dank uitgesproken voor de hem gebrachte hulde en de
hem aangeboden geschenken. Hij gaf tevens uiting aan zijn waardeering
voor de groote medewerking, welke hij in Utrecht steeds bij zijn werk
heeft ondervonden.

Van de gelegenheid, Prof. Sjollema de hand ten afscheid te drukken,
werd door zeer velen gebruik gemaakt.

Reeds sedert overoude tijden heeft de geboorte van dubbelmonsters
sterk de aandacht getrokken en in hooge mate op de fantasie der men-
schen gewerkt. Dat men in de middeleeuwen achter het ontstaan van
dergelijke misvormingen magische krachten zocht en hen bovendien
als voorspellers van allerlei onheil beschouwde, valt dan ook niet te
verwonderen. Eerst in den loop der 18e eeuw zijn althans zij, d.ie zich
voor wetenschappelijk onderzoek met de studie dezer afwijkingen bezig-
hielden, tot de overtuiging gekomen, dat men deze dubbelmonsters
kan opvatten als resultaten van experimenten welke de natuur zelve
neemt, afwijkingen volgens vaste (?) regelen van den normalen ontwik-
kelingsgang, die ons over dien normalen ontwikkelingsgang veel kunnen
leeren [Bolk (3)]. Inderdaad hebben, vooral in tijden, toen de normale
embryologie de kinderschoenen nog niet ontwassen was, deze teratolo-
gische gevallen veel to\' een juister inzicht in den normalen ontwikkelings-
gang bijgedragen. Tegenwoordig echter zijn de rollen min of meer
omgekeerd : meestal roept men de inmiddels verworven kennis van den
normalen ontwikkelingsgang te hulp om clie der misvormingen te
kunnen verklaren. Evenals alle verschillende takken der biologische
wetenschappen heeft ook de teratologie haar descriptieve periode door-
gemaakt. Waar echter bij de meeste andere takken dit descriptieve
onderzoek voor het vergelijkende en experimenteele heeft moeten plaats
maken, bestaat het overgroote gedeelte der teratologischc publicaties
ook thans nog uit zuiver casuistische mededeelingen en heeft het feiten-
materiaal langzamerhand een dusdanigen omvang aangenomen, dat
slechts enkele onderzoekers den moed tot het verrichten van vergelijkende
of samenvattende onderzoekingen kunnen vatten.

Toch heeft het werk van enkele onderzoekers over den bouw van
dubbelmonstra wel eenige wetmatigheden aan den dag gebracht, waar-
van ik de voornaamste hieronder laat volgen :

1. Voorkomen. Dubbelmonsters treden niet bij alle diersoorten in
even grooten getale op. Onder de huisdieren vindt men 41—48%
van alle gevallen bij het rund, hierop volgen de kat en de kleine her-
kauwers, terwijl het percentage bij het paard slechts 0,4 bedraagt
[SchLEGEL (31), KraUSE Ulld tli.LMANNS (19), BuSSANO (6)]. Ook
van den mensch zijn zeer vele dubbelmonstra beschreven; de weten-

schappelijke instituten krijgen hier echter een veel grooter percentage
van het materiaal. Merkwaardig is, dat onder de dubbelmonsters die
van het vrouwelijk, onder de enkelvoudige misvormingen die van het
mannelijk geslacht overwegen [Hübnf.r (16), Schlegel (31)]. Onder
de dubbelmonsters komen de thoracopagen en de verschillende soorten
van duplicitas anterior het talrijkst voor, de laatste vooral bij visschen
en slangen (men denke aan de legendarische Hydra) [Hübner (16)].

2. Levensvatbaarheid. Ondanks het feil, d.at bij de geboorte van dubbel-
monstra de verlossing meestal slechts door embrvotomie geschieden
kan, hebben toch een aantal gevallen bij mensch en dier de mogelijkheid
van levensvatbaarheid bewezen. Hibner (16) meent, dat de thoraco-
pagen en de twee- en driearmige dicephali vrijwel nooit, de dicephali
tetrabrachii daarentegen vaak wel levensvatbaar zijn. In hooge mate
is de levensvatbaarheid afhankelijk van de wijze van samenhang en
de ontwikkeling van het bloedvaatstelsel der beide componenten.

3. Geslacht. Daar de dubbelmonstra uit slechts één bevrucht ei ont-
staan, en zij dus in zekeren zin als „mislukte" eeneiige tweelingen te
beschouwen zijn, zijn beide componenten natuurlijk steeds van het
zelfde geslacht.

4. Act identeele afwijkingen. Vooral in het bloedvaatstelsel toonen de
dubbelmonsters dikwijls sterke afwijkingen, die slechts indirect met de
verdubbeling in verband gebracht kunnen worden [Lenz (20)].

5. Samenhang van gelijksoortige deelen. Reeds Geoffroy St. Hilaire
\\ond, dat steeds gelijksoortige deelen d.er beide componenten samen-
hangen (hoofd, met hoofd, hart met hart), al gaat deze wetmatigheid
dan ook niet tot in details toe op. De proeven van Born met Amphi-
bieënlarven [Schwalbe (32 ; p. 45)] bevestigden deze opvatting. Wan-
neer hij gelijksoortige organen met < lkaar liet vergroeien, vereenigde
zich het specifieke weefsel der beide organen ; in andere gevallen vond
alleen vcreeniging door bindweefsel plaats.

6. Symmetrieprobleem. Vroeger heeft men gemeend, dat als gevolg van
bovengenoemde „wet" van Geoffroy St. Hilaire steeds een der beide
componenten van het dubbelmonster situs inversus der organen zou
moeten vertoonen. Nadat echter verscheidene dubbelmonstra grondig
onderzocht waren, heeft men ervaren, dat situs inversus weliswaar
voorkomen kan, doch dat hij in verreweg de meeste gevallen niet of
althans niet meer aanwezig is |Hübner (16), Vintemberger (37),
Newman (24)]. Proeven van Spemann en Morrill (22) hebben be-
wezen, dat waarschijnlijk in aanleg wel steeds situs inversus bij een
der componenten optreedt, doch dat er een uitgesproken neiging be-
staat tot het doen hernemen van een normale ligging der organen.
Tevens bevestigden deze proeven het feit, dat situs inversus uitsluitend
bij het rechter dier optreedt, zonder echter voor het waarom een ver-
klaring te brengen.

7. Parasieten. Rechtstreeks met dit optreden van situs inversus heeft
men de oorzaak voor het optreden van een parasiet als aanhangsel

aan een autosiet in verband gebracht. De parasitische component ont-
wikkelt zich slechts in geringe mate en wordt door den autosiet gevoed.
Newman (24) meent, dat tengevolge van den situs inversus vooral
de verhoudingen in het bloedvaatstelsel bij de rechter component zoo
ongunstig kunnen worden, d.at deze tenslotte geheel door de linker
component gevoed wordt en zich ook veelal slechts gering ontwikkelt.
Een en ander werd zeer mooi d.oor het door Bucciante (5) beschreven,
6 weken oude, embryonale dubbelmonster bevestigd. De d.oor Numan
(25) en Semon (33) beschreven ileothoracopagen bewijzen echter, dat
ook wanneer een van beide componenten geheel door het hart van den
ander van bloed voorzien wordt, deze eerste toch een normale grootte
kan bereiken.

Reeds Aristoteles stelde een theorie op, dat dubbelmonstra door
vergroeiing van twee kiemen ontstaan. Eerst in het midden der 18e eeuw
is men echter tot de overtuiging gekomen, dat deze beide kiemen
uit één ei ontstaan moeten zijn en dat den dubbelmonsters dus
een zelfde wijze van ontstaan toegeschreven kan worden, als den
eeneiigen tweelingen. Reeds spoedig zag men in, dat de dubbelmonsters
op twee verschillende wijzen zouden kunnen ontstaan, en wel door
vergroeiing van twee uit één ei ontstane kiemen (kiemschijven, em-
bryonaalknoopen), of door meerdere of mindere splijting van één
enkele kiem (kiemschijf, embryonaalknoop). Waar echter het ontstaan
van twee kiemen op een splijting van het oorspronkelijk eimateriaal
berust, en bovendien twee door splijting van een enkele kiem ontstane
kiemen op een later stadium weer met elkaar kunnen vergroeien, is
het duidelijk, dat het verschil tusschen beide ontstaansmogeiijkheden,
die nog steeds elk hun felle aanhangers en bestrijders vinden [Newman
(24), Gemmill (10)], waarschijnlijk slechts op een verschil in tijd
berust.

ie. Vergroeiing van twee kiemen (kiemschijven, embryonaalknoopen).
Hoe vroeger deze vergroeiing plaats vindt, des te meer kans bestaat
er, dat uit het vergroeide gedeelte slechts een enkel stel organen
ontstaat. Hoe later de vergroeiing plaats vindt, des te oppervlak-
kiger zij zal zijn [Fischel (9)].
2e. Er vindt een min of meer volledige splijting van de kiem (blastula-

stadium) in twee deelen plaats [Newman (24)].
3e. Er vindt in de kiem een dubbele gastrulatie plaats [Fischel (9),
Newman (24)]. Graper (ii) heeft getracht het optreden van deze
dubbele primitiefstreep te verklaren, door een splitsing in de
aan de gastrulatie voorafgaande stroomingen in het eicelmateriaal
aan te nemen.

4e. Er vindt na de gastrulatie een splijting van het materiaal van
kopuitsteeksel en Hensen\'sche knoop plaats, waardoor eveneens
een dubbele medullaire groeve ontstaat [zie o.a. Bolk (3)].

Het wetenschappelijk onderzoek heeft getracht twee verschillende
soorten van bewijzen voor de bovengenoemde ontstaanswijzen te vormen:
descriptief en experimenteel-embryologische. Uit het descriptief-em-
bryologisch onderzoek is gebleken, dat bij sommige dieren (o.a. Aard-
wormen), waarbij het ontstaan van eeneiige tweelingen regel is, dubbel-
monsters door een onvolledig plaats vindende splijting na de gastrulatie
ontstaan [Newman (24)]. Voor het ontstaan bij Visschen is nog geen
afdoende verklaring gevonden [Newman (24), Gemmill (10)]. Bij Vogels,
waar jonge embryonale stadia van eeneiige tweelingen en dubbel-
monstra naar verhouding vrij dikwijls voorkomen, heeft men aanwij-
zingen voor het optreden van alle vier bovengenoemde wijzen van ont-
staan gevonden [Newman (24), Fischel (9)]. Volgens Newman zijn
echter de meeste van het vergroeide type. Zeer jonge embryonale
stadia van dubbelmonsters zijn bij Zoogdieren nog niet gevonden
[wel oudere embryonen, zie b.v. Bucciante (5) en van den Broek ¹)].
Bij enkele Zoogdieren heeft men echter wel een kiemblaas met twee
volkomen gescheiden embryonaalknoopen gevonden.

Het experimenteel-embryologisch onderzoek, dat vooral door Spe-
mann en zijn leerlingen alsmede door verschillende Amerikaansche
onderzoekers is verricht, heeft aangetoond, dat bij Invertebraten en
bij Amphibieën dubbelmonstra op alle vier bovengenoemde wijzen
proefondervindelijk verkregen kunnen worden [Schlegel (31), Schwal-
be (32)].

Uit het bovenstaande blijkt, dat splijting kan optreden voor en
tijdens de klieving, tijdens de gastrulatie of op zijn laatst vlak na de
gastrulatie. Vergroeiing kan eveneens op al deze stadia plaats vinden,
echter ook nog wel veel later, daar gebleken is, dat ook bij Amniota
de vorming van het amnion een vergroeiing niet behoeft te verhinderen
[Fischel (9), Nf.wman (24)].

aangetoond, dat in het algemeen ongunstige omstandigheden als oor-
zaken voor het optreden van dubbelmonsters (en ééneiige tweelingen)
in aanmerking komen. Dergelijke omstandigheden kunnen b.v. zijn :
mechanische beschadiging (schudden), ongunstige temperatuur, chemi-
sche invloeden, zuurstofgebrek, overrijpheid van de eieren. Het kriti-
sche punt schijnt een weinig voor of tijdens de gastrulatie te liggen.
Het vogelei wordt dan ook in het algemeen pas gelegd, wanneer d.e
gastrulatie reeds heeft plaatsgevonden. Dit wijst er weer op, dat het

hocger percentage dubbelmonsters, dat in broedmachines verkregen
wordt, haar ontstaan waarschijnlijk aan vergroeiing te danken heeft.
Newman (24; p. 133) neemt op volmaakt theoretische gronden voor
Zoogdieren als oorzaken aan : een te geringe stimulatie van het ei
door het sperma, een vertraagde placentatie door onvoldoend function-
neeren van het corpus luteum, of een erfclijken, recessieven, groeivertra-
genden factor.

Samenvattend kan men dus zeggen, dat dubbelmonstra hun ontstaan
te danken hebben aan ongunstige omstandigheden en dat dit berust
op de zeer algemeene, bij alle planten en dieren optredende eigenschap
van de cel, om op dergelijke ongunstige omstandigheden door deeling
te reageeren [zie ook Vai; und Richter (36)]. Voorts heeft het onderzoek
geleerd, dat dubbelmonstra op alle theoretisch uitgedachte manieren
kunnen ontstaan. De bestudeering van volgroeide dubbelmonsters zal
dan ook, vooral bij de Zoogdieren, geen verdere directe gegevens
voor het ontstaan van deze misvormingen kunnen opleveren, omdat
ten eerste de resultaten, verkregen bij lagere Vertebraten niet zonder
meer voor de Zoogdieren aangenomen mogen worden, en ten tweede
het onderzoek ons nog beschamend weinig over de tusschenstadia uit
de ontogenetische ontwikkeling geleerd heeft. Juist een onderzoek van
deze tusschenstadia zou c!e schakel vormen tusschen onze kennis van
de zeer jonge en van de voldragen vruchten en daartoe in het bijzondei
tot de kennis van de formale genese kunnen bijdragen.

Uit bovenstaande beschouwingen rijst natuurlijk oogenblikkelijk de
vraag, of een vergelijkend onderzoek van voldragen dubbelmonsters,
zooals dit bij Zoogdieren b.v. door Bishop (2) en van Westrienen (38)
verricht werd, wel zin heeft. Boi.k (3) meende, dat dit onderzoek van
groote beteekenis voor onze kennis van de segmentaalanatomie van
het normale dier zou kunnen zijn, en wel niet alleen van skelet en
spieren, doch ook van ingewanden en bloedvaatstelsel. Waar deze
gedachte echter uitgaat van de veronderstelling, dat het gchccle lichaam
(al dan niet zichtbaar) gesegmenteerd is, en bovendien elk segment
<bf enkel öf dubbel zou moeten zijn, bleek zij reeds van den beginne af
niet zeer vruchtdragend te zijn [zie b.v. van W^jestrienen (38)]. Ik
kom hier nog nader op terug.

Mijns inziens bestaat voorloopig de waarde van het vergelijkend
onderzoek van voldragen dubbelmonstra daarin, dat het ons een aantal
wetmatigheden in den bouw van deze misvormingen kan leeren, welke
een leidraad kunnen zijn bij het descriptief en experimenteel embryolo-
gisch onderzoek, speciaal wanneer dit onderzoek zich bezig houdt met
de tusschenstadia in de ontogenetische ontwikkeling en ons dus iets
wenscht te leeren omtrent den weg, langs welken een dergelijk dubbel-
monster tot stand komt.

Het ligt helaas verre buiten het bestek van dit artikel om een alge-
heele samenvatting van de zeer omvangrijke casuistische literatuur, of
zelfs maar van een groot aantal gevallen te geven. Ik meen echter door
het vergelijken van een 43 tal gevallen van duplicitas anterior en
ileothoracopagus (zie tabel 1-3) een weg gevonden te hebben, die
misschien tot bruikbare aanwijzingen voor later onderzoek zal kunnen
leiden.

II. Onderzoek van een aantal gevallen van duplicitas anterior en ileothoracopagus.

Onder duplicitas anterior verstaat men dien vorm van duplicitas
parallela, waarbij de componenten een gemeenschappelijke borst- en
buikholte bezitten, terwijl verdubbeling optreedt van hoofd, hals of
van de geheele wervelkolom tot aan de staartpunt toe, al naar gelang
de verdubbeling meer of minder ver is voortgeschreden. In tegenstelling
met de ileothoracopagen, die een meer ventrale samenhang toonen,
is het criterium voor de duplicitas anterior de laterale samenhang
der beide componenten [Hübner (16)]. Hieruit blijkt echter reeds,
dat een scherpe grens tusschen beide soorten van dubbelmonstra
absoluut niet te trekken valt [Hübner (16), Busse (7)]. Er zijn dan
ook verschillende overgangen gevonden (Hübner (16), Joffe (18)].
Bij den mensch geeft Hübner (16) als onderscheidingskenmerk tusschen
duplicitas anterior en ileothoracopagus op, dat laatstgenoemde meestal
een dubbel bekken, een derde achterste extremiteit en twee sterna bezit.
Rövf.r (29) daarentegen beschouwt als kriterium voor den ileothora-
copagus uitsluitend de aanwezigheid van een mediane bekkenrest,
al dan niet voorzien van een derde achterste extremiteit.

De gevallen van duplicitas anterior bij den mensch worden onder den
naam diprosopus beschreven, wanneer de hoofden niet, als dicephalus
wanneer de hoofden wel gescheiden zijn. Bij den mensch treedt steeds
öf een totale, óf geen verdubbeling van de wervelkolom op, bij andere
Zoogdieren komen ook intermediaire stadia voor. Urogenitaalapparaat
en bekken zijn steeds enkelvoudig, het aantal armen bedraagt 2 -4.
Kaestner meende, dat ook al is de wervelkolom enkelvoudig, het asske-
let toch steeds uit een volkomen dubbele chorda zou zijn ontstaan.
Pfeffer (27) betwijfelt dit echter op grond van het optreden van enkel-
voudige beenkernen, terwijl ook experimenteel dieren (Amphibieën)
verkregen werden met een oraal verdubbelde, caudaal daarentegen
enkelvoudige chorda. In het werk van Hübner (16) vindt men een
beschrijving van de belangrijkste kenmerken der inwendige organen ;
zonder meer kan men deze echter ook uit de tabellen t—3 aflezen.
De inwendige organen van ileothoracopagen zijn in het algemeen ge-
kenmerkt door een veel sterkere mate van verdubbeling, terwijl boven-
dien bijna steeds verdubbelingen van het urogenitaalapparaat optreden.

B. Beschrijving van drie gevallen van duplicitas anterior bij het kalf.
Geval I.

Neonatus, verlossing door embryotomie, ontv. 23-9-37 ^van Prof. v. n. Kaay,
2 hoofden, 2 halzen, romp enkelvoudig, 4 extremiteiten.

Skelet : Schedel normaal, de caudad convergeerende wervelkolommen zijn vanaf
2 Th. door vergroeiing der zeer gering ontwikkelde binnenribben met elkaar ver-
bonden, vanaf 4 L. zijn de centra met elkaar vergroeid, bij 6 L. conflueeren de beide
ruggemergskanalen, de sacraalwervels zijn nog eenigszins verbreed, de staart-
wervels niet meer. Een microscopisch onderzoek van de intervertebrale schijf tus?chen
twee der middelste staartwervels leerde, dat daarin slechts één centrale nucleus
pulposus aanwezig was. Deze bestond op sommige plaatsen uit fibrillair bindweefsel,
op andere waren echter nog duidelijke lacunen en nesten van kraakbeencellen
aanwezig [Petersen (26 ; fig. 131)]. Een absoluut bewijs voor de veronderstelling,
dat hier in aanleg slechts één chorda aanwezig is geweest vormt deze enkelvoudige
nucleus pulposus echter niet, daar men in deze intervertebrale kern in ieder geval
niet uitsluitend een chordarest mag zien, terwijl het zelfs zeer de vraag is of zij wel
chordaresten bevat [Petersen (26 ; p. 648)]. Buitenribben vrij normaal. C. 7,
Th. 13, L. 6. Bekken en sternum enkelvoudig. Ter hoogte van de schoft ligt tusschen
de beide wervelkolommen een hoefijzervormige (orad open) kraakbeenplaat, die
slechts door spieren met de beide wervelkolommen verbonden is en waarschijnlijk
de vergroeide binnenscapulae representeert.

Darmkanaal\'. Zie fig. 1. 2 oesophagei, die afzonderlijk het middenrif doorboren,
2 volkomen ontwikkelde magen, die geen situs inversus toonen, duodena conflueeren
proximaal van de inmonding van de pancreasgang, darmkanaal verder enkelvoudig,
darmconvoluut ligt links, dorso-oraal in de buikholte. Aan ieder der magen bevindt
zich een omentum maius, maar alleen in het linker omentum ligt, op de voor het kalf
normale plaats, een normale milt. Het verdere verloop van de sereuze vliezen is
niet meer na te gaan.

Geval 1. Zeer schematische teckening van de ligging der organen in de buikholte,
van ventro-caudaal. De linker zijde is op de teekening rechts.

Di. = diaphragma, Je. = jejunum, P. = pens, Lc. = lebmaag, Du. = duo-
denum, V\'.p. = vena portae, Oe. = oesophagus, B. = boekmaag.

Lever : Grootte en ligging ongeveer als bij het normale kalf. Fig. 2 laat zeer duidelijk
de verdeeling in kwabben zien : voor iedere component is er een hoofd- en een

aanhangkwab. De linker aanhangkwab toont een diepe insnijding voor de oeso-
phagus, de rechter aanhangkwab is zeer dun en medio-dorsad in de richting der V\'.
cava caud. omgebogen. In de leverpoort treden de enkelvoudige V. portae en Art.
hepatica in de lever, voorts liggen hier twee galblazen. De beide ductus hepatici
anastomoseeren, het verloop der ductus choledochi kon niet verder onderzocht wor-

Geval I. Schema van de lever van caudaal, met het verloop van vaten en gal-
gangen (vergelijk fig. 2).

Bij deze en alle volgende figuren beteekent : R. — van de rechter component,
L. = van de linker component, d. dexter, s. = sinister (deze aanduidingen slaan
op de rechter en linker zijde van een en dezelfde component).

A.h. Art. hepatica, V.p. = V. portae, D. A. Ductus Arantii, V. c. c. = V.
cava caud., V. h. = V. hepatica, G. = galblaas, H. k. hoofdkwab, A. k. =
= aanhangkwab, D. h. ductus hepaticus, V. u. monding van de V. umbilicalis.

den. Uit het verloop van arteriën, venen en galgangen in de lever (fig. 3) blijkt
ten duidelijkste, dat deze uit een lever-in-aanleg van de linker en van de rechter
component is opgebouwd.

Diaphragma : De peilermusculatuur is enkelvoudig waar zij de aorta omgrijpt,
toont echter in de wijze, waarop zij de beide hiatus oesophagei omgrijpt, duidelijk
teekenen van verdubbeling.

Thorax : De borstthymus is gemeenschappelijk, orad vertakt hij zich in de beide
halsthymi. In een gemeenschappelijk pericard liggen twee harten. Voor de beide
buitenlongen is een normale pleuraholte aanwezig. De beide binnenlongen liggen
in een dorso-caudaal van het hart gelegen, gemeenschappelijke, derde pleuraholte.
Twee tracheae met normale vertakking, vier, zeer slecht ontwikkelde longen.

Bloedvaatstelsel: Zie fig. 4. De twee harten omvatten elkaar gedeeltelijk met de
ventrikels en hebben elk een ongeveer normalen vorm. Geen situs inversus. De
rechter atria der beide harten communiceeren met elkaar doordat de enkelvoudige V.
cavae cran. et caud. in een voor beide harten gemeenschappelijke venensinus monden.

Geval I. Harten en groote vaten van ventraal. De in werkelijkheid om elkaar
gekromde harten zijn een weinig uit elkaar getrokken.

Zie voor verklaring der afkortingen ook fig. 3. Au. = auriculus, Ve. = ventriculus,
V. c. c. = V. cava caud., V. c. cr. = V. cava cran., V. (A.) cost. = V. (Art.) costo-
cervicalis, V. (A.) subcl. = V. (Art.) subclavia, V. jug. = V. jugularis, A. car. = Art.
carotis, A. p. = Art. pulmonalis.

Deze vormt met de beide rechter atria één groote ruimte, die via de foramina ovalia
met de beide linker atria communiceert. Deze toestand komt vrijwel met het door
Gruber und Eymer (12) beschreven geval 4 overeen. In de gemeenschappelijke
atriale ruimte monden verder ! de beide V. cordis magnae, de V. costocervicalis sin.
van de linker, de V. costocerv. dextra van de rechter component. In de V cava cran.
monden de vier V. jugulares, de beide buitensubclaviae, de V. costocerv. dextra
van de linker, de V. costocerv. sin. van de rechter component. Behalve de bijbe-
hoorende V. transv. colli mondt in laatstgenoemde vene de V. azygos, die in de ge-
heele thorax dorsaal van de aorta en mediaal van de binnenintervertebraalarteriën,
in de gleuf tusschen de beide wervelkolommen gelegen is.

De V. cava caud. is over haar geheele verloop enkelvoudig. Zij loopt langs de
dorsale zijde van het middelste gedeelte der lever en langs het dunne einde van de
rechter aanhangkwab caudo-dorsad. De vertakking in de buikholte is normaal.
Zooals fig. 3 laat zien, monden in de V. cava op de normale plaats de V. hepaticae
uit de beide linker kwabben en uit de rechter hoofdkwab van de lever, alsmede de
normaal ontwikkelde ductis Arantii. Aan den top van de rechter aanhangkwab
monden de V. hepaticae van deze kwab, alsmede een zeer oppervlakkig in het lever-
weefsel van deze kwab gelegen, zeer nauwe, rechter D. Arantii. De V. portae en
umbilicalis zijn enkelvoudig.

In de beide linker atria monden de V. pulmonales. Ligging en vertakking van
aortae en Art. pulmonales zijn normaal, aan de trunci brachiocephalici ontbreken
slechts de binnensubclaviae. De beide aortae conflueeren een weinig caudaal van
het hart.

Neonatus, als skeletpraeparaat met enkele gedroogde en opgespoten organen
in het Vet. Anat. Inst. aanwezig (No. 84 ; reeds zeer oud praep.).

Skelet : Twee schedels, wervelkolommen tot de uiterste staartwervels toe gescheiden,
slechts de sacra zijn met elkaar vergroeid, één bekken, één sternum, binnenribben
zeer onvolkomen ontwikkeld, 2 achterste extremiteiten, 2 voorste buitenextremi-
teiten. Ter hoogte van de schoft liggen tusschen de beide wervelkolommen twee
beenstukken, die waarschijnlijk elk een scapula representeeren, alsmede een volledig
ontwikkelde derde voorste extremiteit.

Organen : 2 tracheae, 3 pleuraholten, 2 ocsophagci, 2 magen, duodena conflu-
eeren, één urincblaas, diaphragma met 2 hiatus oesophagei en 2 foramina venae
cavae.

Bloedvaatstelsel : 2 volledig gescheiden harten, ieder met een V. cava cran. en caud.
Geen situs inversus. Uit beide aortabogen ontspringen achtereenvolgens een Art.
brachio-cephalica en een Art. subci. sin.

De aortabogen toonen dus een vertakkingstype, dat we bij het normale kal»
niet vinden, doch dat b.v. bij hond en varken voorkomt. Bovendien ontspringt
de Art. costocervicalis sin. van het rechter dier afzonderlijk uit de aorta, distaal
van den oorsprong der Art. subclavia sin., een kenmerk, dat onder de Zoogdieren
slechts bij de Cetacea en bij enkele Vleermuizen voorkomt [zie Slijper (34), p. 172].
De beide aortae conflueeren een weinig caudaal van het middenrif. De Art. coel.
et mesent. cran. ontspringt uit de rechter aorta, slechts weinig oraal van de plaats
der vereeniging. De vertakking der aorta abd. is verder normaal, met uitzondering
van het feit, dat slechts aan de linker zijde een Art. umbilicalis aanwezig is.

In de V. cava cran. van de linker component mondt een V. costocerv. sin., die
evenals bij geval I den indruk vestigt, dat zij de voortzetting der V. azygos vormt.
Een in de V. cordis magna mondende V. azygos, zooals die meestal bij het rund
voorkomt, toont dit praeparaat tenminste evenmin als het geval I.

Neonatus, verlossing door embryotomie, uitgesneden organen van de thorax
ontvangen 5-1-38 van Prof. v. d. Kaay. 2 hoofden, 2 door een gemeenschappelijke

huid omgeven halzen, wervelkolom was in de thorax waarsch. nog dubbel. De beide
oesophagei conflueeren ter hoogte van het hart.

Longen : Zie fig. 5. 2 tracheae, die sterk eonvergeeren en een weinig oraal van de
hartbasis een gemeenschappelijke, dwarse verbinding bezitten. Uit ieder der tracheae
ontspringt ver oraal in den thorax een kleine bronchus met een zeer kleine afzon-
derlijke longkwab ; waarschijnlijk representeeren deze de lobi apicales der beide
binnenlongen. Uit de rechter trachea ontspringt aan de buitenzijde een eparteriecle
bronchus, die zich in de vrije lobus apicalis van de rechter buitenlong vertakt.
De linker trachea bezit deze bronchus niet. De tracheae zetten zich vervolgens
in de hoofdbronchi der buitenlongen voort. Uit het gemeenschappelijke dwarse
gedeelte, dat waarschijnlijk door vergroeiing van de linker hoofdbronchus van de
rechter, en de rechter hoofdbronchus van de linker component is ontstaan, ont-
springen 4 bronchiën, 3 in orale, 1 in caudale richting. Deze voorzien drie long-
kwabben. Uit de vaatverzorging blijkt, dat de caudale kwab bij de linker, de kleine
orale kwab bij de rechter component behoort. De groote orale kwab, die door twee
bronchiën voorzien wordt, ontvangt zoowel arteriën uit het linker, als uit het rechter
hart. De kwabben representeeren dus de gedeeltelijk vergroeide en sterk gereduceerde
binnenlongen der beide componenten.

Geval III. Tracheae en longen van dorsaal.
Zie voor verklaringen der afkortingen ook fig. 3 en 4. Tr. = trachea, Lo.a.
lobus apicalis, Lo. c. di. = lobus cardiacus et diaphragmaticus, L. k. = long-
kwab, P. = long.

Bloedvaatstelsel: Zie fig. 6. Het linker hart is groot en vrijwel normaal ontwikkeld.
De sulc. long, dexter is zeer slecht ontwikkeld. De bloedvaten van de sulc. long. sin.
verzorgen via de hartpunt tevens het apicale gedeelte van de sulc. long. d. De V\'.
azygos mondt waarschijnlijk in de V. cordis magna. De pars membranacea septi

ventriculorum ontbreekt, waardoor de mondingen van aorta en Art. pulmonalis,
die overigens wel gescheiden zijn, ineenvloeien. Uit den aortaboog ontspringen
achtereenvolgens een truncus bicaroticus, een Art. subcl. d., een Art. subcl. sin.;
alle arteriën voorzien slechts de linker component van bloed. In het rechter atrium,
dat met het atrium van het rechter hart vergroeid is, monden de gemeenschappelijke
V. Cava cran. en caud., die het bloed van beide componenten aanvoeren, alsmede
de V. pulmonales van de rechter component. De V. pulmonales van de linker
component monden in het linker atrium.

Het rechter hart is zeer klein, fleschvormig en ten deele in een uitholling in het
linker hart ingezonken. Hel bestaat slechts uit een atrium, ventrikel en conus ar-
teriosus. Het atrium is geheel in het rechter atrium va-i het linker hart opgenomen.
Het ostium atrio-ventriculare vertoont een valvula bicuspidalis. De chordae tendi-
neae verloopen naar twee goed ontwikkelde en een zeer kleine musc. papillaris.
In de enkelvoudige conus arteriosus zijn de drie valvulae semilunares zeer goed te
onderscheiden. Een weinig distaal van deze kleppen ontspringt de Art. coronaria,
die zich over de naar het linker hart toegekeerde zijde van de ventrikel vertakt.
Uit den conus arteriosus ontspringen een Art. pulmonalis, een Art. subclavia dextra
en sinistra en een truncus bicaroticus. Een aorta thoracalis is hoogstwaarschijnlijk
niet aanwezig.

C. Vergelijking van een aantal gevallen van duplicilas anterior en ileothoracopagus.

De hierbij gevoegde tabellen geven in geenen deele een volledig
overzicht van alle in de literatuur bekende gevallen, die speciaal
voor den mensch buitengewoon talrijk zijn. Slechts in zooverre het de
bij herkauwers beschreven gevallen betreft, heb ik getracht om althans
de nieuwere literatuur 7,00 volledig mogelijk op te nemen. De door
scaolia (30), Bussano (6) en Hübner (15) beschreven gevallen zijn
niet in de tabel opgenomen, omdat zij alleen op het skelet betrekking
hebben. Hetzelfde geldt voor de publicaties van Brumpt (4) en Bishop (2)
uit wier beschrijvingen de graad van verdubbeling van skelet en darm-
kanaal niet vastgesteld kon worden.

1) Opgegeven is de eerste wervel, die een gemeenschappelijk ruggemergskanaal
bezit. 00 = de wervelkolom is tot de uiterste staartwervel toe verdubbeld.

2) Opgegeven zijn de deelen, welke van de voorste binnenextremiteiten aanwezig
zijn. • = scapula, * = scapula en bovenarm, | = dubbele extremiteit,
•[• dubbele extr. met twee handen. ||| 2 extremiteiten.

5) 1 1 = de tracheae zijn met elkaar verbonden, (2) = de tracheae zijn slechts
ten deele verdubbeld.

6) Elke 0 stelt een long voor, van links naar rechts. • de lor»> is slecht ontwik-
keld, 0-0 ~ er is een uit twee deelen vergroeide long.

7) 0—£ één lever met twee leverpoorten, 0 0 = één lever met één leverpoort,
maar waaraan de aanleg uit twee componenten nog duidelijk te onderkennen
valt, of het aantal leverpoorten is onbekend, 0 één enkelvoudige lever.

8) 0 0 2 pancreata, 00 ® 0 ² vergroeide pancreata, 0-- =
slechts een linker pancreas, —0 slechts een rechter pancreas.

9) 0 - — slechts een linker milt, — 0 slechts een rechter milt, twee
milten.

10) 0 = één hart, • = zeer onvolledig ontwikkeld hart, = 2 harten,
0- 0 =2 door de atria met elkaar vergroeide harten = hart met
4 ventrikels en gemeenschappelijk atrium, 00 dubbel hart (ook de
ventrikels geheel met elkaar vergroeid).

11) Opgegeven is de wijze waarop de harten met elkaar zijn verbonden. A. = atrium,
A. d. (s.) = atrium dextrum (sin.), Art. p. - Art. pulmonalis, V.c.c. = vena
cava caudalis.

12) Opgegeven is het aantal aortae en de plaats waar deze conflueeren : I direct
caudaal van het hart, II = iets iraal van het middenrif, III = iets caudaal
van het middenrif, IV = in de lendenstreek, V de aortae zijn alleen door de
Art. iliacae verbonden, VI de aortae zijn niet verbonden.

13) 0—, 0 alleen de linker (rechter) V. cava caud. aanwezig, 0 0 - er zijn
2 V. cavac.

20) Alleen de rechter V. cava voert het bloed uit de buikholte af, de linker ontvangt
alleen de levervenen en de ductus Arantii.

21) De V. hepaticae monden direct in het hart, de V. cava caud. ontvangt het bloed
uit de buikholte via de V. azygos (V. card. caud.).

23) Het linker dier wordt gevoed door een anastomose tusschen de beide Art.
iliacae ; er is links wel een aorta doch het bloed stroomt daarin orad.

27) Krause und Tillmanns zijn niet zeer duidelijk op dit punt. Volgens p. 789
A.d. X A. s., volgens p. 790 A. d. X A. d.

28) Gemeenschappelijke lebmaag, duodenum van rechter component eindigt blind,
i jejunum, verdere darm weer dubbel.

Uit de Kliniek voor Kleine huisdieren der Rijksuniversiteit te Utrecht.
(Dir. Prof. Dr. A. KLARENBEEK)

In de Kliniek voor Kleine Huisdieren te Utrecht worden de gegevens
over de ter onderzoek aangeboden patiënten, verdacht van een lepto-
spirose, nauwkeurig verzameld en uitgewerkt, ¹) teneinde een inzicht
te verkrijgen in de beteekenis van deze ziekte voor mensch en dier. Het
Instituut voor Tropische Hygiëne van het Kon. Koloniaal Instituut te
Amsterdam determineerde daarbij de stammen en sera.

Im de cursus 1936-37 werden 5644 nieuwe patiënten (vooral honden en
katten) policlinisch ter onderzoek aangeboden en hiervan werden 76
patiënten (honden) verdacht van een leptospirose, ingeschreven in een spe-
ciaal register, met vermelding van alle verkregen gegevens. Van deze
patiënten werd in 72 gevallen het bloed serologisch onderzocht, meestal
eenmaal, soms ook nog een tweede maal. In 35 gevallen kon de diagnose
„Leptospirose" gesteld worden, hetzij reeds bij voorbaat door het klinische
beeld of door het vinden van leptospiren in de urine, later bevestigd door
de seroreactie van het bloed, hetzij door dit laatste onderzoek alleen.
In 4 gevallen werd de lysis niet bepaald, doch werd de diagnose gesteld
door de leptospirurie (3 gevallen), of door het klinische beeld alleen (1
geval). Ook de sectieprotocollen van het Veterinair Pathologisch Instituut
verstrekten steeds belangwekkende gegevens.

Van deze 39 patiënten, lijdende aan een leptospirose, kwamen er 15 uit
Utrecht of onmiddellijke omgeving; de overige kwamen uit alle deelen
des lands.

Een duidelijke invloed van het jaargetijde kon niet vastgesteld worden.
Verdeeld over de maanden en naar de serologische reacties, bepaald bij
35 honden, was de verhouding als volgt.

Er bevonden zich onder de patiënten 31 reuen en 8 teven; beschouwt
men het aantal ter verpleging opgenomen honden over de cursus 1936-37,
dan vindt men 261 reuen en 188 teven. Men krijgt dus, evenals bij een
vroeger onderzoek (l.c.) de indruk, dat de leptospirosen méér voorkomen bij
reuen. De leeftijd der dieren liep zeer uiteen; er waren 6 dieren van 1 jr.
of jonger (de jongste was 3 mnd.), 24 dieren van 1—5 jr. en 9 dieren
ouder dan 5 jr.

Er waren 12 dieren met geelzucht. (9 $ en 3 ?). Hiervan toonde het
serum van 1 hond van 8 jaar, die hoogstwaarschijnlijk gestorven is, een
duidelijke reactie t.o.v. de canicolastam (seroreactie 100 cl. : 30000 can.);
bij één dier werd het serum niet onderzocht. Van deze 12 dieren stierven
er 8, van 2 was het verder verloop onbekend, 2 genazen.

Er waren 27 dieren zonder geelzucht (229 en 5 <j). Hiervan toonde
het serum van slechts één hond een duidelijke reactie t.o.v. de classieke stam,
(seroreactie: 10000 cl.: 90 can.); bij 3 dieren (met leptospirurie) werd het
serum niet onderzocht.

Van deze 27 dieren stierven er 9, van 8 was het verdere verlccp onbeker.d,
10 dieren werden voldoende hersteld na behandeling ontslagen.

Van de 39 patiënten, lijdende aan een leptospirose, werden in 19 gevall en
leptospiren in de urine gevonden. De leptospirurie ging 14 maal samen
met de canicola, 2 maal met de classieke infectie, terwijl bij 3 honden
geen serologisch onderzoek plaats vond.

In het algemeen kan men uit het ziektebeeld (icterus, resp. vage klachten
tot duidelijke uraemie, duur van het proces, de serologische reactie
van het bloed t.o.v. de classieke resp. de canicola stam voorspellen.

Gedurende het afgelcopen cursusjaar werd te Utrecht met 5 lepto-
spirenstammen gewerkt.

Uit patiënten (honden) werden een classieke stam (103 A) en twee
canicolastammen („1341" en „Starck") gekweekt.

Verder werd uit een bigje met icterus, uit het bloed een stam gekweekt, ^J)
welke serologisch bleek overeen te komen met de gewone classieke stam.
(L. icterohaemorrhagiae).

Tenslotte werd een leptospirenstam door Prof. Dr. D. Wirth uit
Weenen toegezonden en door ons verder gekweekt, gedetermineerd als
een canicolastam.

Met deze vijf stammen, door caviapassage virulent gehouden, werden
de volgende proefdieren besmet:

¹) Wirth, Wiener kl. W. schr. 1937. Zag bij een katje, na subcutane toe-
di\'ning van een, uit een rat verkregen leptospirencultuur, leptospirurie optreden,
zonder dat het diertje ziek werd. Serologische gegevens over deze stam waren
niet aanwezig.

De diertjes, welke steeds gezond bleven en waarbij de urine geen lepto-
spiren bevatte, werden na 24 resp. 37 dagen gedood. De seroreactie ver-
liep uitsluitend t.o.v. de elassieke stam. (100 cl.:o ca.; 10 cl.:o ca.; 300 cl.
o ca.; 100 cl. : o ca.).

Twee diertjes werden subcutaan besmet met de elassieke biggenstam.
Ook hier bleven ze gezond, kregen geen leptospirurie, terwijl het
bloed na 18 dagen noch t.o.v. de elassieke, noch t.o.v. de canicolastam
reageerde.

Bij vier diertjes, subcutaan besmet met de canicolastam („Starck"),
werden echter de volgende bevindingen gedaan, waarbij de diertjes nooit
ziekteverschijnselen toonden:

Nr.	gedood	seroreactie
	na	cl.	can.
I	24 d.	0	1000
2	24 d.	0	1000
3	24 d.	30	10000
4	24 d.	0	30000

Evenzoo waren de bevindingen bij subcutane besmetting van een ander
nest met een canicolastam (1341):

Nr.

Uit orgaanbrij van hondjes i en 2 werden de leptospiren, na cavia
passage, in cultuur terug verkregen. (Stam H. 1341).

De tweede groep - 7 diertjes - werden subcutaan besmet met verschillende
stammen, n.1.:

Bij het 6e hondje bevatte het nierpunctaat enkele doode leptospiren.
Het gelukte een cavia, met nierbrij van dit hondje, te infecteeren.
(typische Weilsectic van de cavia.)

Bij honden die verdacht waren van leptospirose, werd de besmetting
vastgesteld en het klinische verloop van de twee in Nederland voorkomende
leptospirosen wederom nauwkeurig nagegaan. Het icterisch ziektebeeld,
vrijwel uitsluitend veroorzaakt door de classieke stam, is omschreven en
liet zich gemakkelijk onderkennen als een leptospirose. Het ziekte-
beeld zonder ictcrus gaf als gewoonlijk aanleiding tot uiteenloopende
klachten, die zelfs vaag en van algemeenen aard waren; niet zelden was
in ernstige gevallen, uraemic de oorzaak van de dood. Episclerale vaat-
injectie was bij beide stammen een waardevolle aanwijzing, die echter
niet constant voorkwam; ook kon omgekeerd een vaatinjectie niet steeds
als bewijs worden geacht voor een leptospirose. In enkele gevallen
werden nerveuze storingen geconstateerd; oogafwijkingen (iridocyclitis)
werden in deze cursus niet waargenomen.

De seroreactie werd in bijna alle gevallen een of meermalen verricht.
In één van de 12 gevallen met icterus bleek het bloedserum een duidelijke
aanwijzing te hebben voor een besmetting met de canicolastam.

In de uitkomsten van het experimenteel onderzoek bij jonge honden
(pups) valt op, dat zoowel bij infectie met de classieke als met de canicola-
stam geelzucht een der voornaamste en meest constante verschijnselen is.
Dit valt te meer op, omdat bij een volwassen hond, lijdende aan een
canicola-infectie, icterus zoo uiterst zelden voorkomt. De entingsresultaten

bij jonge hondjes vormen, mede op grond van de nauwkeurige serologische
identificatie der door ons gebruikte stammen, een aanvulling van de door
andere onderzoekers reeds gepubliceerde proeven, (o.a. Korthof, ¹)
Wirth. ²)

Uit de verkregen resultaten bij jonge katten blijkt, dat de besmetting
met de classieke stammen zich uitsluitend uitte in een geringe, doch
spscifieke seroreactie, daarentegen werd met de canicolastam een hooge
titer van het bloed verkregen, evenals een leptospirurie, zonder klinisch
waarneembare algemeene stoornissen. Ook hier was de seroreactie zeer
specifiek t.o.v. de ingespoten stam. Wanneer het blijkt, dat deze hooge en
zeer specifieke seroreactie constant optreedt, zou immunserum van jonge
katten bijzonder geschikt zijn om stammen serologisch te differentieeren.

Statistische Übersicht über das Vorkommen von spontaner Leptospirose bei in
der Klinik für kleine Haustiere verpflegten Hunden. Ausserdem werden die Resul-
tate von experimentellen Infektionen einiger Wochen alter Hunden und Katzen
beschrieben. Bei subkutaner Infektion wurde sowohl mit dem klassischen wie mit
dem Canicola-Stamm ziemlich regelmässig bei Jungtieren ein ikterisches Krankheits-
bild erzeugt. Versuche mit jungen Katzen zeigten, dass die Infektion mit dem
klassischen Stamm eine schwache aber sehr spezifische Seroreaktion gab; bei In-
fektionen mit einem canicola-Stamm wurde ein hoher Bluttiter und ausserdem
Leptospirurie erhalten. Die Infektion junger Katzen verlief stets ohne klinisch
erkennbare Störungen.

A statistical view is given about the occurring of spontaneous leptospirosis in dogs
nursed in the clinics for small animals at Utrecht. Next to this some results were men-
tioned obtained by experimental infection of some weeks old dogs and cats.

After subcutaneous infection with the classic as well as with the canicola-strain
icterus was evoked in the puppies fairly regulary. From experiments in young cats
it appeared that infection with the classic strain gave a slight, but very specific
sero-reaction. After infection with a canicola-strain a high bloodtiter and leptospiru-
ria were obtained.

L\'auteur donne un aperçu statistique concernant les cas de leptospirose spontanée
observés sur des chiens en traitement à la clinique des petits animaux à Utrecht. Il
est fait mention de quelques résultats obtenus par infection expérimentale de chiens
et de chats âgés de quelques semaines. Par infection sous-cutanée aussi bien avec la
souche classique, qu\'avec la souche canicole,, 1\' auteur obtint assez régulièrement un
syndrome ictérique chez les jeunes chiens. Chez les jeunes chats la souche classique
détermina l\'apparition d\'une séro-réaction minime mais trés spécifique; l\'infection
avec la souche canicole donna une séro-réaction à titre très élévé et de la leptospi-
rurie. Chez les jeunes chats infectés on n\'observa guère de symptômes cliniques.

Uit de Kliniek voor Inwendige Ziekten en Buitenpraktijk der Rijksuniver-
siteit te Utrecht.
Directeur Prof. Dr. J. WESTER.

Bij het klinisch onderzoek van een rund lijdende aan een digestie-
stoornis werd mijn aandacht, bij het slijmvliesonderzek van het rechter
oog, getrokken door een etterpropje ter grootte van een graankorrel.
Dit propje bevond zich in het diepste gedeelte van de conjunctivaalzak
en werd slechts zichtbaar bij het zeer sterk te voorschijn drukken van
de membrana nictitans.

Bij nadere beschouwing van dit etterpropje op deze ongewone plaats
bleek het een zestal wormpjes te bevatten. Op andere gedeelten van
de conjunctiva was niets te zien. Een duidelijke conjunctivitis met
ooguitvloeiing was niet aanwezig.

Het linker oog bevatte eveneens in de conjunctivaalzak een etter-
propje, waarin een achttal wormpjes. De conjunctiva was hier iets
rood, maar toonde nog geen ontsteking, evenmin bloedingen of laesies.
De sclerae en voorste oogkamers waren normaal. De ooguitvloeiing
beiderzijdsch bestond slechts uit een beetje half ingedroogd slijm.

Dit ongeveer driejarig rund was afkomstig van een melkbedrijf met
30 koeien uit de omtrek van Utrecht en door den eigenaar zelf gefokt.
Het stond reeds drie maanden op de ruime, frissche stal. Bij de andere
dieren, die door mij ter plaatse werden onderzocht, konden geen
parasieten worden aangetoond. De eigenaar had nooit iets aan de
oogen opgemerkt.

De grootte van dit wit gekleurde, half doorzichtige wormpje, was
ongeveer 10—14 mm. Microscopisch bleken er mannelijke en vrouwe-
lijke exemplaren aanwezig te zijn. De vrouwelijke bevatten reeds in
de uterus levende larven.

In de etter van de conjunctivaalzak cn in het kleine slijmpropje
van de mediale ooghoek waren eveneens levende larven aan te toonen.
Een larve was ongeveer 260 mier. lang.

Het was bekend, dat er in de conjunctivaalzak bij de runderen
parasieten kunnen voorkomen, behoorende tot het geslacht Thelazia,
maar bij het rund in ons land waren deze, voor zoover mij bekend,
nog niet aangetoond.

Deze Thelazia komt voor op Sumatra en zijn aanwezigheid is ook
in Frankrijk en Oostenrijk geconstateerd (Fiebiger).

Misschien geimporteerd met dieren uit een circus of dierentuin,
waarbij dan een vliegend insect, onder toevallig gunstige klimatolo-
gische omstandigheden, zorg gedragen heeft voor de infectie ? Dr. Bau-
det toonde zich bereid zich met de determinatie te belasten.

Uit de parasitologische afdeeling van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.

De door collega Joling in de voorafgaande publicatie vermelde
wormpjes werden mij ter determinatie gezonden. Ter inleiding diene
dat de bij het rund voorkomende nematoden in de conjunctivaalzak
behooren tot het geslacht Thelazia, familie Tkelaziidae, onder-orde van
de Spiruroidea, die met de Filaroidea vallen onder de orde van de Filarida.

Tot het geslacht Thelazia, waarvan ook verschillende soorten bij
andere dieren d.an het rund voorkomen, behooren 3 soorten, welke in
het oog van het rund gevonden zijn n.1. Thelazia rhodesi (Desmarest,
1827), Thelazia gulosa (Railliet en Henry, 1910) en Thelazia alfortensis
(Railliet en Henry, 1910).

In onbruik gemaakte namen van deze parasieten zijn o.a. Filaria
palpehrarum, F. lacrymalis, Filaria bvvis.

Wat betreft de geographische verspreiding is T. rhodesi gevonden in
Europa, Azië, Afrika (Egypte) en verder in Sumatra door A. Vrijburg
en in Java door H. J. Smit.

T. gulosa werd door Railliet en Henry voor het eerst in 1910 in
Frankrijk aangetoond, terwijl deze parasiet ook door A. Vrijburg bij
buffels in Sumatra aangetroffen was.

T. alfortensis, waarvan alleen het wijfje bekend is, werd door Railliet
en Henry gevonden bij een rund in Alfort.

Setaria labiato-papillosa, een in het oog van het rund parasiteerende
nematode van 4—12 cm lang, die tot de familie van de Filariidae be-
hoort, kan hier buiten beschouwing blijven.

Het wijfje heeft een lengte van 10.5- 14 mm, de mondholte is min
of meer ci lindervormig, bij sommige exemplaren zuiver cylinder-
vormig. Achter de mondholte volgt de oesophagus, waarvan de lengte
varieert tusschcn 310 en 330 /m. De oesophagus was bij enkele exemplaren
zuiver cylindrisch fFig. 1), bij andere duidelijk gezwollen aan het
achterste gedeelte (fig. 2). De oesophagus gaat over in een darm, die
recht door het lichaam verloopt en op korte afstand (ongeveer 100 /x)
van het staarteinde met een versmald gedeelte in de anus uitmondt.
Van de anus ziet men duidelijk spiervezelen naar de peripherie (fig. 3)
loopen. Kort voor het staarteinde zijn een paar zeer kleine laterale
papillen te zien, echter niet altijd duidelijk.

De beide ovaria beginnen als blind eindigende buizen in het achterste
deel van het lichaam, ongeveer 1—1.5 mm van de staartpunt af. Zij

loopen naar voren en gaan over in de uteri. Beide uterustakken ver-
eenigen zich tot een smallere buis. Deze gaat zich daarna weer spoel-
vormig verwijden om ten slotte in de vagina over te gaan, welke in de
vulva uitmondt (fig. i).

De vulva ligt op een afstand van 460 500 fi van het kopeinde ver-
wijderd, dus in het voorste gedeelte van het lichaam. Het eerste gedeelte
van de uteri, kort na de ovaria, vindt men bij de volwassen wijfjes
gevuld met eieren, verder op met eieren, die embryonen bevatten.

Het laatste gedeelte van de uterus en ook het verwijde gedeelte vóór
de vagina is met larven gevuld. Deze worm is dus vivipaar. De lengte
van de larven bedraagt 225—250 //,. Het kopeinde dezer larven is
afgerond, het staarteinde is spits.

Het mannetje is 6—7.5 mm lang. Deze lengte is niet zoo gemakkelijk
juist te bepalen, omdat het staarteinde steeds min of meer gebogen is.
De mondholte, oesophagus en darm zijn zooals bij het wijfje. Ventraal
van het darmkanaal ligt de testis. Deze begint als een blindeindigende
buis op een afstand van 560—625 fj. van het kopeinde van de worm,
loopt dan 250—350 /u, naar voren, en dan weer met een bocht naar
achteren. Het lumen wordt geleidelijk grooter ; in het middelste ge-
deelte, bedraagt de doorsnede ongeveer go fj.. Dit gedeelte is geheel
met min of meer onregelmatig gevormde zaadcellen, gevuld. Het
laatste stuk van de testis versmalt zich en eindigt ten slotte tegelijk
met de darm in de anaalopening (cloaca). De beide spicula zijn zeer
verschillend van lengte (fig. 4). Het kleine spiculum is 120—130^ lang
(fig. 5), het groote 900 ju, tot 1 mm. De afmetingen van dit groote spiculum
zijn ook moeilijk precies te bepalen omdat het sterk gebogen ligt.
Men treft verder 14 paar pre-anale en 4 paar post-anale papillen aan.
Deze zijn dikwijls zeer moeilijk waar te nemen en worden eerst zichtbaar
nadat de parasiet met behulp van glycerine of lactophenol sterk is
opgehelderd. Vooral de post-anale papillen zijn niet gemakkelijk te
ontdekken.

De cuticula van deze worm is fijn gestreept zoodat de rand van het
lichaam een eenigszins gekarteld uiterlijk heeft.

Vergelijken wij deze beschrijving met die van de 3 bekende Thelazia-
soorten van het rund dan kunnen wij hierbij het volgende opmerken :

T. rhcdesi komt hier niet in aanmerking omdat de vulva bij deze
worm 900—1000 fu. van het kopeinde verwijderd ligt ; bij onze parasiet
bedraagt deze afstand 460—500 /.l. T. rhodesi is bovendien langer (man-
netje 8—12 mm en wijfje 12—18 mm), en wat bij deze worm onmid-
dellijk opvalt, is de sterke dwarsstreping van de cuticula, zoodat de
lichaamsrand een getand uiterlijk heeft.

T. rhodesi heeft verder een mondholte, waarvan de grootste breedte
in het midden ligt.

Het verschil tusschen T. gulosa en T. alfortensis is volgens Railliet
en Henry gelegen in de vorm van de mondholte, die bij T. alfortensis
cylindrisch en bij T. gulosa bekervormig is, zoodat de grootste diameter
aan de buitenrand en de kleinste in het diepste gedeelte van de mond-
holte gelegen is. De oesophagus is bij deze worm vrijwel cylindrisch
(,,a peu prés cylindrique") terwijl deze bij T. alforlensis aan het achterste
gedeelte lichtelijk gezwollen is. Van deze verschillen hangt het dus af
of men met T. gulosa of met T. alfortensis te doen heeft. Nu was het
bij de door ons onderzochte wormen moeilijk uit te maken of men
te maken had met een oesophagus ,,a peu prés cylindrique" of „quelque
peu renflée en massue".

In fig. No. i is deze duidelijk cylindrisch, terwijl de oesophagus in
fig. No. 2 duidelijk gezwollen is aan het achterste gedeelte.

Ook wat betreft de mondholte zag men bij verschillende exemplaren
een duidelijke cylindervormige mondholte, terwijl deze bij andere
wormen weer min of meer bekervormig was. Wij kunnen toch gerust
aannemen dat deze wormen, die uit de conjunctivaalzak van hetzelfde
rund kwamen tot een soort zullen behooren. De verschillen waarop
Railliet en Henry deze beide soorten van Thelazia gesticht
hebben, zijn niet zeer groot en niet constant. Indien wij hierbij uitslui-
tend zouden moeten afgaan op de door Railliet en Henry
gegeven publicatie, waar geen teekeningen bijgevoegd zijn, dan zou
onze worm het meest overeenkomen met Thelazia al/ortensis.

Kort na het samenstellen van deze publicatie kwamen wij in het
bezit van een mededeeling van Kofoid, Williams en Veale, waarin
een overzicht van de Thelazia\'s van de huisdieren gegeven wordt. De
schrijvers komen daarbij tot de conclusie, dat de door Railliet en
Henry als een nieuwe soort beschreven T. alfortensis dezelfde is als
T. gulosa. Het verschil tusschen deze beide soorten, dat voornamelijk
bestaan zou in de vorm van de mondkapsel, achten Kofoid c.s. onvol-
doende om daarop een nieuw soort te baseeren. De vorm van deze
mondkapsel wisselt belangrijk naarmate de worm min of meer ge-
contraheerd is. Zij stellen daarom voor de naam T. alfortensis te laten
vervallen, daar deze synoniem is met T. gulosa.

Wij kunnen met deze opvatting volkomen accoord gaan ; uit de
door ons gegeven beschrijving blijkt ook, dat de verschillen tusschen
beide wormen te gering zijn om hen als afzonderlijke soorten te kunnen
handhaven. De door ons beschreven worm is dus te beschouwen als
T. gulosa.

Beschrijving van Thelazia gulosa, een nematode uit de conjunctivaal-
zak van het rund, die voor de eerste maal in Nederland gevonden is.

De schrijver is, evenals Kofoid, Williams en Veale, van meening
dat de door Railliet en Henry in 1910 beschreven nematoden T.
gulosa en T. alfortensis synoniem zijn.

Kofoid, A. C., Williams, O. L. en Veale, N. C. : Thelazia californiensis, a
nematode eye worm of dog and man, with a review of the Thelazias of domestical
animals. University of California Publieations in Zrjology, vol. 41, 17, p. 225—234,
¹937-

Railliet, A. en Henry, A. : Les Thelazies, nematodes parasites de 1\'oeil. C. R.
de la Soc. de Biol. I p. 213—216, 1910.

Smit, H.J. : Een tweetal filariën uit de conjunctivaal zak. Ned. Ind. BI. v. Dier-
gen.k. XXX, p. 196—201, 1918.

Vrijburg, A. : Uit de praktijk in Deli. Veeartsenijk. Bladen v. Ned.-Indië. XIX,
p. 217—238, 1907.

Beschreibung von Thelazia gulosa, eines Nematoden aus dem Konjunktivalsack
des Rindes. Erster Fall in den Niederlanden.

Verf. ist wie Kofoid, Williams und Veale der Meinung, dass die von Railliet
und Henry (1910) beschriebenen Nematoden Thelazia gulosa und T. alfortenis
identisch sind.

The author describes Thelazia gulosa, a nematode from the conjunctival sack
of the cow.

It is the first time that this nematode is found in Holland. Just like Kofoid, Wil-
liams and Veale the author is of the opinion that the nematodes Thelazia gulosa
and Thelazia alfortensis described by Raillif.t and Henry in 1910 are synonyms.

Description de Thelazia gulosa, un nématode du sac conjonctival des bovidés,
qui vient d\'être trouvé pour la premiere fois en Hollande. D\'accord avec Kofoid,
Williams et Veale l\'auteur est d\'avis que les nématodes. Thelazia gulosa et Th.
alfortensis, décrits en 1910 par Railliet et Henry, sont identiques.

De Tsjechische gezondheidsdienst stelt onder bepaalde voorwaarden gratis ter
beschikking : materiaal voor de huidreactie van Foshay, vaccin voor het immuniseren
van sterk aan gevaar voor infectie met tularaemie blootgestelde personen, en serum
van Foshay.

Over de toepassing en het nut dezer methodes worden enkele mededelingen
gedaan. ¹)

In 1937 werden 143 vroegere, en 35 nieuwe gevallen vastgesteld in een groot
aantal dorpen, die meestal aan kleine stroompjes lagen. Slechts enkele gevallen
kwamen in heuvelachtige streken voor. De ziekte moet al minstens 14 jaar inheems
geweest zijn. Bij huis-, dwerg-, veldmuis e.a. knaagdieren werd tularaemie gevonden;
overbrenging op den mens door direct contact of insecten werd niet gezien. Ver-
moedelijk spelen water- en voedingsinfecties via knaagdieren in Turkije een grote
rol. Exper. bleven de bacillen 6—22 uur in water in leven; in verdacht water werden
zij ook aangetoond.

In 11 % der gevallen was er een primair-affect, waarvan J in mond- en keelholte,
£ in de conjunctiva, een enkele maal aan de genitalia. Nooit lymphangitis. Jarenlang
durende suppuratie van lymphklieren, angina follicularis, dacryocystitis, een tand-
vleesabsces en ribabscessen werden (alleen op grond van agglutinatie) als tularaemie
gediagnostiseerd.

Uitscheiding van bacillen had plaats met urine, faeces, sputum, gal. Een gezonde
vr.-cavia kreeg tularaemie van chronisch zieke dieren door de coitus (zwelling
inguinale lymphklieren). De foeti bevatten bacillen.

¹) Tal\' at Vasfi Öz, Ueber Erforschung der Tularämie in Thrazien im Sommer 1937
(Türk. Z. f. Hyg. I, 1938). Ref. Centr. bl. f. Bact. I, Bd. 129, S. 102.

Bezichting van de fundus oculi bij het paard zonder oogspiegel, volgens
een methode door Appenzeller aangegeven.

Appenzeller *) heeft de waarneming gedaan, dat, indien een electrisehe lichtstaaf
nabij het oog wordt gehouden, deelen van de fundus van het te onderzoeken oog
vaak bij het paard te zien zijn.

De lichtbron moet hierbij zoo dicht mogelijk in de gezichtsas van den onderzoeker
en in de nabijheid van het oog van het dier worden gebracht. Het licht mag slechts
naar voren uitstralen, het moet sterk en wit zijn en moet van de lamp uit sterk
divergeeren. Bij het onderzoek mag de onderzoeker niet accomodeeren. Appenzeller
is van oordeel dat men bij het paard meestal hierbij zonder voorafgaande atropini-
satie uitkomt.

Correctie van entropium door intrapalpebrale injectie van steriele
paraffine. ²)

De intrapalpebrale paraffine-injectie bij entropium geschiedde onder narcose.
Meestal werden drie injecties gedaan n.1.: aan de laterale zijde van het bovenooglid,
aan de laterale zijde van het onderooglid en aan de canthus externus. De injecties
dienen subcutaan te worden uitgevoerd, daar anders de stand van het ooglid niet
goed wordt. Niet steeds was met deze methode resultaat te verkrijgen en was alsnog
operatie noodig.

Aetiologisch is het lijden onvoldoende verklaard : in de loop der jaren zijn ver-
schillende oorzaken ervan aangegeven o.a. door Dor (1900), Dalling, Bonazza en
Merillat (1917 en 1922) coccobacillen : door Eyre (1911) staphyloccocus aureus ;
door Rosenow (1927) flavo-bact. ophthalmiae: door YVoons en Chesney (1930)
virus; door Langdon en Fox (1911) parasieten en protozoën ; door Tischenko
(1934) parafilaria multipapillosa van de huid; door Manninger (1930) autointoxi-
catie ; door Gmelin (1936) ingewandparasieten (toxinen) ; door Schaper (1937)
invloed op reticulo-endotheliale systeem.

In laatst genoemde gevallen is vooral aan allergische reacties gedacht. Ook avita-
minose (vitamine A-gebrek) is wel als oorzaak genoemd.

Tagliavini ⁴) heeft bij 50 aan maanblindheid lijdende paarden verschillende
endocrine klieren (hypophysc, schildklier, pancreas, bijnier) histologisch onderzocht.

In de schildklier werden door hem steeds bepaalde veranderingen microscopisch
waargenomen, die op een hypofunctic van dit orgaan zouden wijzen.

Deze hypofunctie van de schildklier nu zou tot algemeenc stoornissen o.a. ook van
lever en van maagdarmkanaal leiden. De aangeboren dystrophie blijft latent tot
ze door een of andere factor wordt opgeheven en nu tot functiestoornis aanleiding
geeft. Wanneer de dysfunctie van de klier wordt opgeheven kan het oog zich her-
stellen. Hij schrijft : „Das Aufhören der Rückbildungserscheinungen an den Augen
beweiszt, dass die Uveitis von der Schilddrüsen-niiopragie abhängt und dass Sie
konstituoneller Ursprunges sein muss.

\') Appenzeller : Eine einfache Methode zur Besichtigung des Augenhintergrundes ohne
Spiegel und ihre Brauchbarkeit beim Pferd, verglichen mit den üblichen Methoden. Archiv, f.
Tierh. 1938. H. 6. S. 424.

²) The correction of entropium by the intrapalpebral injection of sterile liquid paraffin. The
Vet. Ree. 1937. No. 34. p. 1055.

^s) Moon Blinäness : (Periodic Ophthalmia) A preliminary report. The Vet. Ree. 1937.
No. 42. p. 1322.

⁴) Tagliavini : Veber die rezidivierende Uveitis des Pferdes. Arch. f. \'I\'ierk. Bd. 73.
H. 1. S. 66.

Hf.ll\') heeft drie dergelijke gevallen bij het paard waargenomen. De gezwel-
vorming ging vermoedelijk van de conjunctiva uit.

Ogilvie ¹) beschrijft een perforeerende oogverwonding bij een paard, door een
ander paard veroorzaakt. Het kamervocht en het glasvocht was afgevloeid. Daar
geen latere infectie optrad werd niet tot exentcratio bulbi overgegaan. De stomp-
genezing had een bevredigend verloop.

Volgens Iamandi en Teclu ²) lijden ossen, bulTels, schapen en geiten in Rcemenië
vaak aan oogziekten. Meestal zou daarbij een nematode (Thelazia rhcdesi) in het
spel zijn. De parasiet wordt in de traanwegen en conjunctivaalzak gevonden ; soms
ook wel bij gezonde dieren. De verbreiding vindt do ir vliegen plaats. Als medicament
wordt thymolglycerine-oplossing aangegeven.

Bambayer \') die dit besmettelijke hcornvlieslijden bij runderen heeft waarge-
nomen, merkte op dat meestal slechts één oog was aangetast. Het gelukte hem niet
de aandoening kunstmatig op gezonde dieren over te brengen. Deze keratitis werd
alleen \'s zomers in de weide door hem bij de runderen opgemerkt en wel voor-
namelijk bij goede melkgeefsters. Aan vitaminegebrek (vitamine A) wordt hierbij
door Bambayer gedacht. Verder heeft hij bij twee paarden verschijnselen van maan-
blindheid gezien, die hij eveneens op een te kort aan vitamine A meent tc kunnen
terugbrengen.

In 1936 werd in een veeartsenijkundig instituut in Tunis³) een besmettelijke
oogaandoening bij schapen opgemerkt. Aanwezig was een typische conjunctivale
aandoening, vaak met een keratitis gepaard gaande.

Met orgaanbrij en bloed van zieke dieren konden gezonde schapen worden besmet.
In volgens Giemsa gekleurde praeparaten van conjunctivale afkrabsels, kon rickettsia
in de epithelien worden aangetoond. (Rickettsia conjunctivae Coles.).

De techniek van de oogoperaties bij de hond worden door Uberreher ⁴) uit-
voerig in een bijna 100 bladzijden groot artikel behandeld. Allereerst geeft hij een
algemeen overzicht omtrent de staar-operaties bij dieren. Hij wijst op de verschil-
lende moeilijkheden die zich daarbij met name ook bij de hond voordoen. Meer
speciaal worden daarna behandeld de staaroperaties (lensdiscissie en lapextractie)
zooals die door hem hij bij de hond zijn verricht en de operatieve behandeling van
lensluxaties bij de hond, waaromtrent ook reeds te voren Westhues een mededeeling
heeft gedaan.

De conclusies waartoe Überreiter is gekomen ziin : lensdiscissie is bij honden
tot de leeftijd van vier jaar te beproeven ; de extracapsulaire lapextractie kan worden
toegepast bij alle jonge honden waarbij lensdiscissie en lineair-extractie niet gelukt

¹) Ogilvie : Beitrag zur Frage der Augenslumpfoperation. Zeitschr. f. Veterinärk.

²) Iamandi et Teclu : L\'ophtalmie vermineuse des ruminants en Roumanie. Ref. Zen-
tralbl. ges. Ophth. 1937. S. 64.

³) Cordier et Menager : Existence de Rickettsia conjunctivae du mouton en Tunesie.
Ref. Zentralbl. ges. Ophth. 1937. S. 116.

⁴^e) Überreiter : Z^ur Technik der Augenoperationen beim Hunde. Arch. f. Tierheilkunde
1938. Bd. 72. H. 4—5 S. 235.

en bij niet rijpe cataracten ; de intracapsulaire extractie is toe to passen bij hyper-
mature cataracten met geschrompelde- en verdikte lenskapsel.

Hij is verder van meening dat ook bij de hond de operaties van waarde zijn.
Überreiter heeft 37 maal staaroperaties bij de hond verricht, n.1. 28 maal discissie
en 9 maal lapextractie (7 maal extracapsulair en 2 maal intracapsulair).

In een uitvoerig artikel wordt omtrent dit ooglijden, dat bij honden niet al te
zelden kan worden waargenomen, door Darraspen en Florio \') mededeeling gedaan.
Hydrophthalmie wordt als een syndroom beschouwd, waaraan verschillende oor-
zaken ten grondslag kunnen liggen. (Syndrome hydrophthalmie). Onderscheiden
worden praedispjneerende- en determineerende oorzaken. Bij suikerziekte (acidose)
zou een lage intraoculaire druk bestaan, omdat de pH van het glasvocht daarbij
laag is. Bij een hooge pH van het glasvocht zou het volume daarvan grooter zijn.

Een verschuiving van het zuur-basen-evenwicht zou alzoo invloed op het volume
van het glasvocht en dus ook op de intraoculaire druk hebben. Vooral zou zulks
het geval zijn indien bovendien nog vaatstoornissen van het oog bestaan. Gewezen
wordt nog op de veranderde permeabiliteit van de vaten en het daardoor terecht
komen van albuminen in het kamervocht. De permeabiliteit kan o.a. met fluorescine
worden nagegaan.

Twee determineerende oorzaken voor het optreden van hydrophthalmus bij de
hond worden genoemd n.1. : ie de etterige ontsteking van cornea en uvea en 2e
vaatalteratie. De laatste zou veelvuldiger zijn dan de eerste. De intraoculaire druk
werd gemeten met de tonometer van Baillart.

Aan het einde wordt een overzicht van de verschillende behandelingsmethoden
gegeven , een en ander dient in het origineel te worden gelezen. Vef.nendaal.

Onderzoekingen over de experimenteele transmissie en de immunisatie
bij huidpapillomen der runderen.

Reeds Ercolani beschreef deze tumoren in 1864 in hun clinisch en histologisch
voorkomen ; niet uitgemaakt werd echter of zij al of niet contagieus waren. In de
laatste tijd werd reeds bewezen, dat zij tot in de tweede passage kunnen worden
overgeënt, langs percutane en intracutane weg.

Na een historisch overzicht van deze experimenten, geven Lafranchi en Seren ¹)
een uiteenzetting van hun werkwijze.

De van runderen afkomstige papillomen worden in stroomend water gewasschen,
daarna met physiol. NaCl en vervolgens in een steriel mortier met voldoende physiol.
NaCl tot een emulsie verwreven.

Op de onthaarde, gewasschen huid wordt een deel gescarificeerd en bedekt met in
steriel gaas opgezogen emulsie, hetwelk door verband gedurende 24 uur gefixeerd
wordt. Na ongeveer 3 weken ontstaan langs de scarificatics kleine papillomen, die
langzaam in grootte toenemen. Na ongeveer 2 £ maand kwamen ook op andere
lichaamsdeelen papillomen te voorschijn. Na 91 dagen wordt het papilloom ontstaan
op de gescarificeerde huid operatief verwijderd en de daarvan gemaakte emulsie
overgebracht op een volgend proefkalf; ook dit kalf krijgt diffuus papillomatose.
Het materiaal van dit kalf afkomstig, wordt op een volgend proefkalf overgeënt ;
dit dier krijgt slechts papillomen op de entplaats, waarna eenige tijd later spontaan
genezing optreedt. Aldus gelukte het tot in de 4de passage in serie over te enten. Het

incubaticstadium wordt van de eerste passage af steeds grooter en gaat, van 21 dagen
voor de eerste, tot 112 dagen voor de 4de.

Sehr. komen tot de conclusie, dat bij de diverse passages : 1. de incubatietijd langer
wordt; 2. een progressieve vermindering optreedt van het volumen der nieuw-
vorming op de entplaats ; 3. een mindere tendens tot gereralisatie optreedt, welke
bij de derde passage reeds ontbreekt ; 4. de periode voor het bereiken van de maxi-
male ontwikkeling der papillomen grooter wordt; 5. een geringe hoeveelheid nieuw-
vorming wordt waargenomen met neiging tot spontane genezing.

In een tweede afdeeling geven sehr, een overzicht van de genomen experimenten
om de proefdieren te immuniseeren tegen vatbaarheid voor de overenting der
papillomen. De opvatting van onderzoekers is n.1. dat in de tumor zelf een agens
aanwezig is dat het lichaam tegen de nieuwvorming verdedigt. Ook in deze mede-
deeling wordt geen melding gemaakt van de wijze waarop de entstof langs biologisch-
chemische weg wordt bereid.

Het blijkt, dat het mogelijk is de proefdieren te immuniseeren met homoloog
materiaal ; met heteroloog materiaal (het sarcoma Peyton-Rous van de kip) wordt
een mindere immuniteit verkregen. Hiermede is derhalve bewezen, dal er een
virus papillomatosa bestaat waartegen immuniteit is op te wekken.

Het wachten is nu op eventueele publicatie van de bereidingswijze van de cura-
tieve entstof tegen papillomen.

Voorloopige mededeeling over de eerste onderzoekingen over een biolo-
gische behandeling bij de genezing van maligne tumoren.

Uitgaande van de hypothese, dat in de tumor zelf reeds van nature de ver-
dedigingsmiddelen tegen de nieuwvorming aanwezig zijn, komen Lafranchi,
Seren en Palmieri \') tot de conclusie, dat het mogelijk moet zijn door middel
van een chemisch-physische bewerking de tumorcellen te dooden en de emulsie
\\an het tumorweefsel atoxisch te maken, zonder dat de antistof te loor gaat.

D;* onderzoekers beginnen hun onderzoek met de bij het rund voorkomende
papillomen, teneinde na te gaan of deze transplantabel zijn. Zij slagen erin een derde
passage in serie te krijgen.

Ter genezing van aan papillomatose lijdende runderen bereiden zij een tumoremul-
sie volgens een biologisch-chemisch proces, waarvan de juiste bereidingswijze niet
nader wordt medegedeeld, zóó dat de emulsie geen levende tumorcellen meer bevat
en volkomen atoxisch is. Een gedeelte van de huid der achterpijp wordt geschoren
en gescarificeerd, hierop wordt steriel gaas gebracht gedrenkt in de bereide tumor-
emulsie, bedekt met geolied papier en gefixeerd door verband. Na 3 tot 4 uur wordt
de behandeling herhaald. Zij behandelden aldus 10 kalveren lijdend aan papillo-
matose. In een tijdruimte van 30 tot 40 dagen vallen de papillomen, na plotseling
intredende atrofie, af. Bij drie dieren duurde de involutie langer, maar deze waren
behandeld met 6 maanden oude emulsie. Versch materiaal leidde steeds tot clinische
genezing.

Ook door met tusschenpoozen van 1 week intradermaal in de staartplooien 1 cc
emulsie te enten verkreeg men in 30—40 dagen genezing evenals door langs subcu-
tane weg 5 10 cc aan de hals te te enten.

Bij andere dieren deed zich de moeilijkheid voor om voldoende tumormateriaal
te verkrijgen, daarom bezigde men de emulsie van kalverpapillomen en entte op
de gescarificeerde huid, intradermaal, subcutaan, intraveneus en in de tumor.

Onderzoekers beschrijven eenige behandelde gevallen van papillomen, adeno-
sarcomen en epitheliomen bij honden en paarden, met als resultaat algeheele genezing
of in ieder geval aanmerkelijke verkleining der tumoren.

emulsie van kalverpapillomen nagegaan in gevallen van carcinoom, adenosarcoom
en epithelioom.

Zij komen tot de conclusie dat de oude opvatting volgens Murri en Buffalini,
dat men een tumordrager, die zich nog in een stadium van relatieve reversibiliteit
bevindt moet onderscheiden van een tumordrager die aangetast is door een algemeene
ziekte en zich in condities van absolute irreversibiliteit bevindt tegenover welke
behandeling ook, omdat bij deze laatste diverse systemen en organen voor het
leven van belang reeds ernstig geleden hebben, zoodat het organisme om zoo te
zeggen geen energie meer heeft om zich te verdedigen, en deze wezens weliswaar
leven, maar zonder vitaliteit.

In de reversibele periode zijn de resultaten van de behandeling zoowel bij mensch
als dier zeer hoopvol.

De door onderzoekers gemaakte tumoremulsie (waarvan de bereidingswijze helaas
niet wordt beschreven) is volgens hen onschuldig, omdat zij geen levende tumor-
cellen bevat en volkomen atoxisch is. Door de bereidingswijze wordt het eventueel
in de tumor aanwezige filtrabele virus gedestrueerd.

Dergelijke emulsies ingespoten modificeeren de tumor en verbeteren de algemeene
toestand en schijnen het herstel van het gezonde weefsel te stimuleeren.

Een feit is wel dat carcinoom bij de mensch meer voorkomt dan vroeger. De oor-
zaak daarvan is voornamelijk dat hoogere leeftijden worden bereikt. (Krebsalter).
Longcarcinoom neemt over de geheele wereld toe.

Bij muizenstammen is longcarcinoom in generatie gefokt (hereditaire factor).
Voor de toeneming van longcarcinoom zou noch deze factor noch de constitutioneele
factor verantwoordelijk te stellen zijn. Als oorzaken die eventueel daarvoor aan-
sprakelijk zouden kunnen zijn worden genoemd : griep, dampen van teerproducten,
tabaksrook.

Roffo kon statistisch bewijzen dat het grootste percentage van de lijders aan lip-,
tong-, keel- en longcarcinoom meer of minder sterke rookers waren.

Hole ¹) beschrijft 3 gevallen van het Röckl\'sche granuloom of nodulaire spier-
necrose. Histologisch blijkt nccrose aanwezig te zijn omgeven door chronisch ont-
stekingsweefsel. In 2 gevallen waren de knobbels zeer sterk in grootte teruggegaan.
Bij deze absorptie spelen reuzencellen een belangrijke rol. De door sommige onder-
zoekers beschreven infiltratie met eosinophiele cellen was niet aanwezig.

Een oorzaak is niet gevonden. Tuberculose lijkt op cultureele en histologische gron -
den niet waarschijnlijk.
Vogelleucose.

Op grond van uitgebreide literatuurstudie en eigen klinische en histologische
waarnemingen komt Lesbouyries ²) tot de conclusie, dat vogelleucose een „cancer"
van de haematopoietische organen en het bloed is.

De abnormale celvermeerdering kan uitgaan van de ongedifferentieerde bloedcel
(haemocytoblast) of van de hiervan afkomstige cellen op verschillende ontwikke-
lingsstadia (erythroblasten, myeloblasten en myelocyten, lymphoblasten, mono-
blasten). Overentingsproeven toonen echter de nauwe verwantschap tusschen deze
diverse leucosevormen aan. Ook de ncurolymphomatose en de overentbare sarcomen
(Rous e.a.) lijken aan leucose verwant. H. H. V.

¹) N. H. Hole : Three cases of nodular necrosis (Röckl\'s granuloma) in the muscles of
cattle. Journal od comp. Path, and Therapeutics Vol. LI, part. 1. March 1938.

²) G. Lesbouyries : Les leucoses des oiseaux. Recueil de med. vet., No. 5, 1938.

In een kort tijdsbestek zag Pierse \') drie gevallen van ruptuur van de musculus
rectus abdominis bij een drachtige merrie, zonder dat een ongeval of slag (trap)
als oorzaak hiervan aangemerkt kon worden.

In het eerste geval leefde het veulen slechts | uur en moest de placenta verwijderd
worden. De merrie stierf 3 dagen later.

In geval 2 waarbij de verscheuring 2 dagen voor de partus nog niet volkomen was,
had een kunstmatige partus plaats en was het resultaat dat het veulen in leven bleef
en de merrie later weer voor werk bruikbaar was.

Bij het laatste geval leefde het veulen 1 dag en moest de placenta evenals in geval 1
worden verwijderd. De merrie bleef onbruikbaar voor werk.

Een 12 maanden oude os bleek behept met een 5 duim lange woekering van
papillomateuzen aard, rondom het einde van de penis, ter grootte van een cocos-
noot. Door het gewicht hiervan was het onderliggende weefsel necrolisch geworden
en hing de penis 5 duim achter de normale praeputiaalopening door de huid heen.

In sacraalanaesthesie werd het aangetaste gedeelte geamputeerd ; bij het over-
blijvende werd de penishuid met het urethraslijmvlies vereenigd. De resultaten
waren bevredigend.

Het penetreerend branden wordt in Zweden veel toegepast bij gallen van
spronggewricht en buigpezen, eveneens bij tendinitis en hbreuze en periostale ver-
dikkingen, zonder dat een infectie der sereuze holten wordt waargenomen.

Het meeste succes zag Danelius ²) bij aandoeningen van kroon- en hoefbeenbuiger,
welke behandeling hij tevens combineert met een pleistervcrband volgens Paalman
(bestaande uit harsen met cantharide en euphorbium) aangebracht 8—14 dagen
na het penetreerend branden.

Gallen aan het spronggewricht verkleinden na deze behandeling tot op ^l/₃ terwijl
bij een gonitis het resultaat negatief was. Bij spat en overhoef werd geen betere
werking gezien dan bij het gewone cutane branden.

Teneinde deze behandeling te kunnen uitvoeren wordt het paard neergelegd en
in narcose gebracht waarna een 150—200 punten op ij cm afstand worden ge-
brand. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van een gewone soldcerlamp en van dunne
stopnaalden waarmee snel en in roodgloeiende toestand wordt gebrand. Tevoren
worden de haren geknipt of weggeschoren en wordt gedesinfecteerd met alcohol
of joodtinctuur. Na de behandeling bindt men het paard gedurende eenige dagen
hoog.

Ivensson verkreeg met deze werkmethode veel succes bij spronggewrichtgal en
bolspat ; Lokrantz behandelde alleen groote gallen op deze wijze. Echter brandt
hij alleen op 3 a 4 plaatsen penetreerend en de rest cutaan waarna een inwrijving
met een scherpe zalf volgt.

Voor de behandeling van diepe steekwonden (nageltred, mestvork) beveelt
Thienel ³) z.g. tampon-sonden aan welke door hem in een aantal gevallen met
gunstig resultaat werden aangewend. Daar hij een inspuiten met desinfecteerende
stoffen uit den booze vindt en het in zijn geheel optamponeeren met een gewone
gaastampon niet altijd goed mogelijk is, construeerde hij een geknopte sonde van
gaas door dit te drenken in een hardmakend en in water oplosbaar colloid des-
infectans.

Deze sonde wordt na even in warm water gedompeld te zijn tot aan de basis van
het steekkanaal ingebracht waarna door vocht en warmte het bindmiddel dat de
sonde samenstelde oplost.

Tevens zet zich het gaas dat het wondkanaal regelmatig vult wat uit zonder
nog het omgevende weefsel te prikkelen. Om de 24 uren wordt een nieuwe sonde
ingebracht ; etsende sonden blijven 2 a 3 dagen liggen waarna een buisvormig
afgestorven weefselrest verwijderd kan worden.

Tegen de veronderstelling dat met deze sonden kiemen naar binnen versleept
zouden worden merkt schr. op, dat deze bij onze dieren tengevolge van de aard
der infectie-bron (verroeste nagel, mestvork) wel reeds in de diepte aanwezig mogen
worden geacht en er zoodoende tegen het gebruik dezer tampon-sonden geen be-
zwaar is aan te voeren. Middelkoop.

Een experimenteele bijdrage tot het vraagstuk der vetresorptie van de
mesenteriale lymphklieren bij het varken.

Volgens de waarnemingen van Roemmele \') wordt deze vetresorptie der mesen-
teriale lymphklieren vooral bij de goedgevoede mestvarkens, in de ouderdom van
9—12 maanden, aangetroffen. Op het eerste gezicht lijkt deze vetresorptie wel iets
op tuberculose van de mesenteriale lymphklieren. Gewoonlijk zijn vooral de dicht
bij de maag gelegen klieren afwijkend, die n.1. binnen het bereik liggen van de
uitmonding van de levergalgang. Dit is ongeveer het derde deel van de mesenteriale
lumphklieren. Bij varkens, die gedurende langen tijd (2—4 dagen) op transport
waren geweest en gedurende dien tijd slechts met water en wat zemelen waren
gevoederd, zag Roemmele de afwijking zeldzamer en in geringer omvang.

Roemmele nam verder nog een voederproef, waarbij hij 2 ongeveer 200 kg zware
varkens van een jaar gedurende een driedaagsch transport liet voederen met 10 1
volle melk en 2,5 kg maismeel, terwijl 3 andere varkens van hetzelfde transport met
water en tarwezemelen werden gevoederd.

Terwijl de magen van de eerste groep varkens nog vol waren met vast voedsel,
bleek de melk geheel en al verteerd. Alle mesenteriale lymphklieren van deze varkens
toonden hei typische beeld van vetresorptie. Van de 3 andere proefvarkens hadden
2 varkens geen afwijkingen, terwijl bij het derde varken vermoedelijk een nog oude
vetresorptie werd waargenomen.

Roemmele komt tot de conclusie, dat de vetvertering zich hij bet varken voltrekt
in de dunne darmen, en wel voornamelijk in dat gedeelte der dunne darmen, dat
gelegen is in de nabijheid van de uitmonding van de galgang in de darm.

Vuillaume ¹) heeft de chemische samenstelling van het normale cerebrospinaal-
vocht bij de hond nagegaan. Gevonden werd : een gemiddelde druk van 190 mm
water ; de vloeistof was helder, doorschijnend, kleurloos. Het eiwitgehalte ervan
bedroeg minder dan 0.30 gr. per 1; dat van chloriden (NaCl) 7.35 gr. per 1, van
suiker 0.84 gr. per 1, van ureum slechts sporen.

Bekend is de invloed van hormonen op de callusvorming (b.v. wisselwerking
parathyreoidea en beenregeneratie). Holtz bracht het antitetanisch praeparaat
A. T. .10 in de handel.

¹) Vuillaume ; Le liquide céphalo-rachidien normal du chien. Thèse Lyon 1935. Ref.
Rev. Méd. vét. 1937. p. 540.

Kortnetz en VVeiss \') hebben de invloed van dit middel op de callusvorming
nagegaan (ook röntgenologisch). Onder narcose werd bij ratten een der middelste
ribben gebroken. Bij onbehandelde ratten trad daarna slechts een kleine callus op.
Toevoer van calciumzouten had op de callusvorming geen bijzondere invloed.
Na parentcrale toediening van A. T. 10 werd een duidelijk versterkte callusvorming
waargenomen. Werd A. T. 10 tegelijk met calcium, calcium 4 phosphor of enkel
phosphor verstrekt, dan trad eveneens een verhoogde callusvorming op, evenwel
niet sterker dan bij het gebruik van A. T. 10 alleen. De verhooging van de bloed-
calciumwaarde ging niet boven 2 mgr. % van de normale waarde uit.

De sexuaalhormonen schijnen antagonisten van de bijschildklierhormonen, eventueel
van A. T io, te zijn.

De voordeden van de orale toediening van A. T. io zijn dat dan de verhoogde
calciumspiegel van het bloed gedurende langere tijden aanhoudt. Schrijvers zijn
van meening dat het ook met voordeel te gebruiken zal zijn bij pseudoarthrose-gevaar.

Beenvormend weefsel gekweekt in een medium dat afkomstig was van een normale
kip veroorzaakte ook in vitro calcificatie, maar dergelijk weefsel in een medium
afkomstig van een aan avitaminosis D lijdende kip leverde alleen onverkalkt osteoid
weefsel en kraakbeen. Toevoeging van Ca en P aan het medium kon het gebrek
aan beenvorming in het medium niet geheel opheffen. Dit wijst er op dat het effect
van vitamin D op de kalkvorming in beenweefsel niet beperkt is tot zijn invloed op
de Ca en P absorptie van uit den darm. te Hennepe.

Het meer of minder voorkomen van trichinosis bij menschelijke cadavers, zooals
dit in de laatste jaren in de Vereenigde Staten van Amerika is aangetoond (12.5 %
volgens Hall in 1937), beschouwt Schwartz ²) meer van belang van een zoölogisch
cn statistisch standpunt bezien, dan dat dit eenige medische beteekenis zou hebben.
Bij hel gebruikelijk onderzoek op trichinen van varkensvleesch werd slechts een gering
percentage varkens besmet bevonden. Van de 8 millioen varkens, die gedurende
de jaren 1898—1906 op trichinen onderzocht werden, bleken slechts 1.41 %• levende
spiertrichinen Ie bevatten.

Het is echter bekend dat het microscopisch onderzoek van vleesch op trichinen
geheel onbetrouwbaar is cn dat lichte infecties gemakkelijk over het hoofd gezien
worden. Bij meer nauwkeurig onderzoek, dat door Schwartz in 1933 verricht werd,
bleek het percentage veel hooger te zijn. Het onderzoek werd aldus verricht dat van
elk varken 200—250 gr spierweefsel van het diaphragma kunstmatig verleerd
werd. Deze methode vereischt natuurlijk meer tijd, maar is betrouwbaar. Van 6662
monsters spierweefsel, onderzocht gedurende de jaren 1933—1937 en afkomstig van
varkens, die met graan gevoederd waren, bleek slechts 0.91 % trichineus te zijn;
deze dieren waren bovendien licht geïnfecteerd. Van de 6684 monsters spierweefsel
afkomstig van varkens, die ongekookte vleeschafval gegeten hadden, bleken er
4.41 % met trichinen besmet te zijn. Deze dieren waren dus 5 maal zoo sterk besmet
als die waaraan geen vleeschafval gevoederd was. Verder bleek dat varkens een groot
aantal spiertrichinen kunnen herbergen alvorens zij klinische symptomen van

¹) C. F. Fischmann : Tissue-culture experiments on the influence of vitamin D on ossifica-
tion. Arch. exp. Zellforschung. Vol. 19, 1937, p. 211. (Ref. : Nutrition Abstracts.
Vol. 7, 1938, p. 9221.

²) B. Schwartz : Trichinosis in swine and its relationship to public health. Jl. Am. Vet.
Med. Assoc. 45, No. 3, p. 317—344, 1938.

trichinosis hebben. Als voorbeeld moge dienen dat varkens van 45—68 kg, die met
12.000 tot 75.000 spiertrichinen gevoederd waren, geen verschijnselen van deze
ziekte getoond hadden, terwijl bij deze dieren per gram spierweefsel van het diaphrag-
ma 10—300 spiertrichinen gevonden werden.

Eerst na voedering van een grooter aantal trichinen bij een io-tal der proef-
varkens ontstonden verschijnselen van trichinosis. Het aantal toegediende spier-
trichinen bij deze laatste experimenten liep tusschen 80.000 en 120.000 ofwel van
\'354 ^tot 2640 larven per kg lichaamsgewicht. Deze 10 dieren weigerden ecnige
tijd na de infectie alle voedsel; negen hiervan stierven tusschen de 4e en de 20e
dag na de infectie.

Dat echter een groot aantal trichinen zonder noemenswaardige verschijnselen
verdragen werd bleek wel uit een experiment met 3 biggen, van ongeveer 19—22 kg,
die respectievelijk met 50.000, 75.000 en 100.000 larven besmet werden. Drie dagen
na de infectie waren zij in minder goede conditie, nog vier dagen later waren zij
„out of color", met gering oedeem van de oogleden en de vulva. Vijf weken na de
infectie waren zijn schijnbaar normaal. Bij de slachting, die 75 dagen na de infectie
geschiedde, werden er 840, 1535 en 1215 larven per gram spierweefsel gevonden.

Wat betreft de bestrijding van de trichinosis is een eerste eisch dat het voederen
van ongekookte vleeschafval verhinderd moet worden, daar immers gebleken was
dat trichinosis percentsgewijze 5 maal zooveel voorkwam bij varkens die vleeschafval
in hun voedsel kregen dan bij die, welke uitsluitend met graan gevoederd werden.
Uit experimenten bleek al onmiddellijk dat men het percentage tot 0.5 % kon
terugvoeren, indien het vleeschafval gekookt werd toegediend.

Een andere maatregel moet natuurlijk gericht zijn tegen de infectie van de mcnsch
door trichineus varkensvleesch. Daar het voor de praktijk onmogelijk is varkens-
vleesch zoodanig te onderzoeken dat men zekerheid heeft dat dit vrij van trichinen
is, zal men volgens Schwartz moeten zorg dragen dal het vleesch zoodanig behandeld
wordt dat het onschadelijk is. Alle vleesch dat als verhit product in de handel ge-
bracht wordt, moet verhit worden onder toezicht van deskundigen, waarbij een
zoodanige temperatuur bereikt moet worden dat men zeker is dal de larven gedood
zijn. Die producten, welke in niet voldoende verhitten toestand bij de verbruikers
komen, zullen aan andere bewerkingen moeten worden blootgesteld (bevriezen,
rooken, drogen, pekelen). Indien deze methoden onder deskundige leiding worden
toegepast kan men, zooals uit experimenten is gebleken, er op rekenen dat de trichi-
nenlarven gedood worden.

De propaganda, zooals deze door het Bureau of Animal Industry gevoerd wordt,
zal er toe moeten bijdragen het publiek op de hoogte te stellen van de infectiekans
welke er bestaat wanneer men rauw of onvoldoende verwarmd of onvoldoend
gepekeld varkensvleesch nuttigt. Baudet.

Domagk (Klin. Woch. 1937, No. 41) heeft (in het Institut fiir experimentelle
Pathologie und Bakteriologie des I.G. Farbenindustrie zu Wupperthal-Elberfeld)
verdere onderzoekingen omtrent de chemotherapeutische werking van sulfonamiden
bevattende verbindingen bij bacterieele infecties gedaan (o.a. ook met Uliron).

Prontosil zou in het bijzonder tegen streptococcen en colibacteriën werken ;
Uliron voornamelijk tegen staphylococcen, gonococcen, pneumococccn en anaërobe
bacteriën. Uliron werd inwendig in tabletten toegediend en uitwendig als 5 % zalf
met goed gevolg gebruikt bij door staphylococcen veroorzaakte etteringsprocessen.

\') Killmer und Nehrkorn : Erfahrungen mit Uliron bei Staphylokokken-infektionen.
Münch. Med. Woch. 1937. Nr. 51. S. 2021.

²) Steinmetzer und Gudera : Hexamethylentetramin bei Tieren mit alkalischem Harn.
Wien. Tierärtztl. Monatsschr. 1938. H. 2. S. 44.

nimmer na hexamethyleentetramine-toediening, formaldehyde was aan te toonen ;
een therapeutisch effect ermede zou bij de groote huisdieren alzoo niet kunnen wor-
den verkregen. Verder namen zij waar dat noch met chlor. ammonicum, noch met
secund. natr. phosphaat, kamferzuur, citroenzuur of benzoëzuur de urine van
runderen zuur te krijgen was.

Ook met Neohexol v. Riedel-Haen (sec. sulfosalicylzuur hexameth. tetr.) was
geen zure reactie van de urine te verkrijgen en bleef afsplitsing van formaldehyde
uit. Helmitol (anhydromethyleen citroenzuur) gaf eveneens nagatief resultaat.

Amphotropine van Bayer (kamferzuur hexamethyleen tetramine) daarentegen
gaf duidelijke aanwijzing op formaldehyde-afsplitsing in de urine, hoewel de urine
daarbij nog alcalisch was.

Het aantoonen van formaldehyde vond plaats met de alcalische phloroglucine-
oplossing volgens Salkowsky.

Een groote doses folliculine heeft een antimasculine werking en heeft invloed op
de prestaat. Veenendaal.

Heydt ²) geeft een overzicht van de ervaringen, op het gebied van geslachtsrcuk
bij ongeveer 70 binnenbeeren op het abattoir te Stuttgart opgedaan. Allereerst
bevestigt hij de waarnemingen van Kellek en andere onderzoekers, dat de voor-
naamste drager van de geslachtsreuk is de glandula submaxillaris, meer nog dan
de parotisklier. Vermoedelijk is dit z. i. het gevolg van het feit, dat deze gl. sub-
maxillaris vrijwel geheel vrij ligt van bindweefsel en vctweefsel door haar meer
compacte bouw, terwijl deze klier bij binnenbeeren naar verhouding grooter is
(0.056—0.08 % van het slachtgewicht) dan bij gewone normale slachtvarkens
(0.03—0.05 %).

Het al of niet goed ontwikkeld zijn van de testikels speelt z. i. geen rol, daar zoowel
gevallen voorkomen van goed ontwikkelde testikels met zwakke of geen abnormale
reuk cn gevallen van atrophische of gedegenereerde testikels inct sterke geslachtsreuk.

Volgens de ervaringen van Heydt bestaat zelfs 8 weken na de castratie nog in
geringe mate de afwijkende geur. Vermoedelijk spelen allerlei andere factoren voor
dit verdwijnen nog een rol (als ouderdom, voedering, verpleging, enz.). De eigen,
specifieke reuk van de speekselklier is aromatisch, doorgaans onaangenaam.

Wat het pekelen van het vleeseh van binnenbeeren betreft werd door Heydt bij
6 binnenbeeren en een groot aantal speekselklieren dit pekelen toegepast. Z. i. ver-
dween de afwijkende reuk zelfs 11a 3 weken nog niet geheel en al.

Opvallend was het verder, dat in de laatste jaren het aantal gevallen van binnen-
beeren toenam. Vroeger werd één geval op 1000 waargenomen. Dit percentage was
nu gestegen van 0,1 % op 0,2 %. Heydt meent, dat dit het gevolg is van feit, dat
de castratie slechts mag geschieden bij groote dieren onder narcose en men het voor
de kosten nalaat.

Pippert ³) verkreeg door het pekelen van binnenbeervleesch een vermindering
van de geslachtsreuk en zoodoende ook een kwaliteitsverbetering. Een algeheel
verdwijnen van de afwijkende reuk, vooral bij het vet, werd niet waargenomen.
Volgens hem bestaat er geen verschil bij droog of nat pekelen. Z. i. is het pekelen

¹*) Wugmeister : Le traitement de l\'hypertrophie de la prostate par doses massives de folli-
culine. Ref. Ann. de Méd. Vét. 1938. p. 123.

²) Heydt : Weiterer Beitrag zu den Fragen des Geschlechtsgeruchs bei Schweinen. Z. f.
Fl. u. Milchhyg. Jg. 48, 1937, pg. 103.

³) Pippert : Wirkung der Pökelung auf die Geruchsabweichung bei Binneneberfleisch. Z.
f. Fl. u. Milchhyg. Jg. 48, 1937, pg. 104.

met zuiver keukenzoutpekel te verkiezen boven dat met salpetertoevoeging. Ook
een sterkere concentratie van de keukenzoutoplossing deed de reuk niet verdwijnen.
Wel werd daardoor het vleesch te zout.

Volgens Pippert heeft de glandula submaxillaris van normale varkens een geringe
specifiek-eigen reuk, welke bij binnenbeeren met functionneerende testikels duidelijk
is versterkt.

Kan men aan de reuk van de submaxillaire speekselklier een beer, eventueel binnenbeer, her-
kennen.

Volgens Keller \') is de eigenreuk van de submaxillaire speekselklier bij normale
varkens eenigszins onaangenaam, dikwijls zelfs iets aan urine herinnerend.

Door talrijke controleproeven nam hij waar, dat een verwisseling bij de reukproef
van versehe, niet gekookte en niet gebraden klieren van normale varkens met zulke
van binnenbeeren door iemand, die ervaring heeft op dit gebied, niet mogelijk is.
Hetzelfde is het geval bij de kookproef. De submaxillaire speekselklieren bezitten
bij beeren en binnenbeeren een sterke concentratie van de typische geslachtslucht.
Het beruiken van deze klieren wordt als een waardevol diagnostisch hulpmiddel
beschouwd in die gevallen, waarbij men onder een aantal geslachte varkens even-
tueele binnenbeeren moet ontdekken.

Volgens Kellf.r behoeven bij binnenbeeren en beeren geen kook- en braadproef
te worden verricht met de submaxillaire speekselklieren. Zelfs bij bestroven, afge-
koelde varkens kan men, door het beruiken van de aangesneden klieren, zelfs nog
verscheidene dagen na de slachting, de binnenbeeren ontdekken. In differentiaal-
diagnostisch opzicht dient men de noodige aandacht te schenken aan een mogelijk
bestaande uraemie.

Bij het onderzoek naar de vraag, of het mogelijk is het vleesch van virusvarkens,
dat in verschen toestand een min of meer sterke, abnormale geur verspreidt, door
zouten, pekelen en rooken te beïnvloeden, werd door Debf.lic ¹) het volgende
waargenomen. Het zouten en pekelen, met daaropvolgend rooken, heeft niet zulk
een desodoriseerenden invloed op het vleesch van virusvarkens, als door Kunze
bij vleesch van beeren en door Lenfeld bij ganzcnvleesch is opgemerkt. Bij kleinere
vleeschstukken was deze invloed duidelijk merkbaar, daarentegen geringer en zelfs
onmerkbaar bij grootere stukken (hammen). Door toevoeging van kruiden aan de
pekeloplossing werd deze invloed wel iets versterkt, evenals bij grootere zoutgiften.
Evenals door kruiden en zout wordt ook door rooken de reuk en smaak van het vleesch
beïnvloed, waardoor zelfs een aanwezige vreemde geur geheel kan worden gecamou-
fleerd. Er werd niet waargenomen, dat door deze methoden van conserveeren het
vleesch een beter aspect verkreeg. Ook maakte het rooken bij lage en hooge tempe-
ratuur geen verschil. de Graaf.

¹) Df.belic : Der Einflusz von Einsalzen, Pökeln und Räuchern auf die Desodoration
und den Geschmack des Fleisches. Veterinarsky Archiv, Bd. 8, 1938, pg. 53.

De leider van het Staatsveterinaironderzoekinstituut te Kassel, tevens docent
te Hannover, heeft in een beknopt werkje van 194 bladzijden zijn kennis der pels-
dierziekten op practische wijze samengevat. Voorafgegaan door een kort hoofdstuk
over teelt, huisvesting en klinische onderzoekmethoden bij deze dieren, worden
achtereenvolgens besproken : stoornissen bij dekking, dracht, geboorte en der pas
geboren dieren ; niet infectieuze ziekten ; infectieziekten ; parasitaire ziekten en
hygiëne.

Het boekje is vlot geschreven en behandelt de zaken op overzichtelijke en kern-
achtige wijze. Het is een betrouwbare gids voor hen, die ook enigszins op de hoogte
willen zijn van de ziekten dezer dieren. Klarenbef.k.

Leitfaden für Trichinenschauer. Prof. Dr. R. von Ostertag, Vlle druk.
Berlijn. Richard Schoetz 1938. Prijs M. 5.40.

Het onderzoek op trichinen is in Duitschland ook voor huisslachtingen ver-
plichtend sedert 15 April 1937. Het strekt zich uit tot wilde varkens, en de verschil-
lende roofdieren (honden, beren enz.) waarvan het vleesch wel eens gegeten wordt.
Daardoor moest een herziening van de verschillende uitvoeringsbepalingen plaats
vinden, terwijl ook in verscheidene plaatsen personeel moest worden aangesteld.

Een en ander was voor den nestor der Duitsche auteurs aanleiding een nieuwe
bewerking van bovengenoemd boek ter hand te nemen. Het spreekt van zelf dat
hier een volledigheid is bereikt die moeilijk te evenaren en zeker niet te overtreffen
is. Al hetgeen een beambte, die dit beperkte onderdeel der vleeschkeuring beoefent
moet weten, is hier vermeld. En ook voor den leider van zulk een dienst biedt dit
overzicht vele voordeden.

In het bijzonder is aantrekkelijk de beschrijving van de verschillende apparaten
die onder den naam „trichinoscoop" worden gebezigd om de microscopische beelden
te projecteeren. Men ziet daaruit, dat door dc verbetering der verlichtingstechniek
deze instrumenten hoe langer hoe eenvoudiger van bouw en kleiner van afmeting
worden, gepaard aan grootcre doelmatigheid.

Mocht in eenigen keuringsdienst hier te lande behoefte ontstaan aan systematisch
onderzoek in het groot naar dezen parasiet, dan kan dit werkje ten zeerste als gids
worden aanbevolen. C. F. van Oijen.

Volgens berichten van ,,The human betterment foundation" zijn *) er, tot 1 Jan.
1937, op grond van Wettelijke besluiten, in de Vereenigde Staten 25.403 personen
gesteriliseerd (2241 in 1936). In 29 staten bestaan sterisatie-wetten; in Californië
reeds van af 1909.

Aan hen, die overwegen in Juli of Augustus met vacantie te gaan en die mij
om een waarnemer willen vragen, verzoek ik zulks onverwijld te doen.

Tijdens mijn afwezigheid kan in dringende gevallen opgebeld worden om
adressen van eventueel beschikkare vervangers: Dr. ]. A. Beijers (Interne
Kliniek, tel. 11994 ^en huis, tel. 11701) en de assistent van het Pathologisch.
Instituut J. J. van Dijk (Instituut tel. 14491 en huis Driebergen, tel. 370)

Door bovengenoemde vcreeniging werd haar 14de Algemeene Ledenvergadering
gehouden op 26 Mei j.1. te Maastricht, op welke vergadering ondergeteekende
als vertegenwoordiger van ons Hoofdbestuur aanwezig was.

Uit het door den secretaris, den Heer A. Winter te Amersfoort, uitgebracht
verslag is te vermelden, dat in 1937 zijn toegetreden 264 nieuwe leden, zoodat de
vereeniging thans bestaat uit 2247 artsen, 197 dierenartsen en 179 tandartsen.

Aan schaden werd in 1937 uitbetaald :
door de Nederlandsche Lloyd, W.A. ƒ 1407.61 Casco ƒ26.908.21
door I.a Préservatrice W.A. ƒ 3654.60 Casco ƒ21.072.82.

Wat betreft de werkzaamheden van de vereeniging werd o.m. medegedeeld,
dat door het Dagelijksch Bestuur besprekingen werden gehouden in bepaalde ge-
deelten van het land met vertegenwoordigers van de V. v. A. A., dat er verschillende
excursies werden gehouden, dat op het Congres der Intern. Unie, gehouden te
Parijs van 19—22 Juli het bestuur en verschillende leden aanwezig waren geweest,
dat het bestuur steeds in contact is met den Minister van Financiën, ter behartiging
van de belangen van de leden, vooral op het gebied der personeele belasting van de
auto\'s, enz. Van al deze zaken wordt geregeld mededeeling gedaan in het orgaan
van de Vereeniging, Arts en Auto, dat op het oogenblik om de vier weken aan de
leden wordt toegezonden.

Terwijl het lidmaatschap slechts bedraagt ƒ 3.— per jaar met een entree van
ƒ2.50, genieten de leden vele voordeden door het zoo krachtig mogelijk behandelen
van hunne belangen bij voorkomende aangelegenheden en door besparing in de auto-
kosten door overeenkomsten aangegaan met firma\'s, hotels enz.

Na afloop van de algemeene vergadering werd een besloten vergadering gehouden,
waarna een film werd vertoond ,,de Bestrijding der slaapziekte in Kameroen".

Aan deze vergadering was tevens verbonden voor de dagen 27 en 28 Mei een
bezoek aan Spa, waar de leden o.a. officieel ontvangen werden door het gemeente-
bestuur.

Na kennissneming van bovenstaande kan er voor de autohoudende dierenartsen
aanleiding bestaan zich als lid van de Vereeniging op te geven ; alleen die dieren-
artsen die, onverschillig om welke reden, als lid van onze Maatschappij geroyeerd
zijn, worden niet als lid der Vereeniging aangegenomen. A. v. H.

Op Zaterdag 14 Mei j.1." te 12 uur verzamelden zich in de Nieuwe of Litteraire
Sociteit (,,de Witte") te \'s-Gravenhage 31 paardenartsen (oud-, actiefdienende- en
reserve-collega\'s) om afscheid te nemen van den Chef van den Militairen Veterinairen
Dienst, den luitenant-kolonel Dr. R. H. J. Gallandat Huet, aan wien met ingang
van i Mei een eervol ontslag uit den militairen dienst was verleend. Voor deze
buitengewone bijeenkomst waren ook alle reserve-paardenartsen niet leden van

de Militaire Veterinaire Vereeniging, uitgenoodigd. Een korte huishoudelijke
vergadering zou aan de huldiging voorafgaan.

De voorzitter opende de bijeenkomst en richtte een speciaal woord van welkom
tot het eerelid, den kolonel Knipscheer en den luitenant-kolonel Dr. Gallandat
Huet. Hij bracht dank voor de groote opkomst en sprak de voldoening uit, dat
ook zoo vele reserve-paardenartsen, niet leden van de vereeniging, aan de uitnoo-
diging gevolg hadden gegeven. Vervolgens richtte hij zich tot de nieuwbenoemde
paardenartsen Dr. Middelkoop en Dr. van Dorssen en installeerde hen als nieuwe
leden van de M. V. V. Als leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde b -
groette hij hen tevens als nieuwe leden van de Afdeeling Militaire Paardenartsen.
Hij heette hen van harte welkom en sprak de hoop uit, dat zij naast de eventueelc
„dienstliche" kwaliteiten ook eigenschappen zouden bezitten van kameraadschap,
hulpvaardigheid en onderlinge waardeering. In de volle overtuiging dat zij zich
spoedig zouden aanpassen en zich ten volle zouden willen geven, nam hij hen gaarne
in ons midden op.

Op verzoek van den voorzitter hield Dr. Baudet daarna een korte beschouwing
over het Dertiende Internationale Veeartsenijkundig Congres, hetwelk in Augustus
te Zürich wordt gehouden. Hij wekte de aanwezigen op niet alleen als lid toe te
treden, maar ook het Congres zelf te bezoeken. De overige ingekomen stukken
werden, in verband met het feestelijke karakter van deze bijeenkomst, tot de Octobcr-
vergadering uitgesteld.

Daarna richtte Dr. Brands het woord tot den scheidenden Chef van den Mili-
tairen Veterinairen Dienst, den luitenant-kolonel Dr. Gallandat Huet. „Wij
zijn hier", aldus de voorzitter, „in huishoudelijke vergadering bijeen en wij zien
U hier in ons midden zooals wij U bij het bekleeden van Uw hoogste functie hebben
gezien, en ik twijfel niet, dat wij U in de toekomst als zoodanig zullen blijven zien.
Want U bezocht onze vergaderingen niet als Chef M. V. D., maar als collega en
Uw kameraadschappelijke toon en Uw charmante omgangsvormen konden niet
anders dan indruk maken en tegelijk versterken de groote sympathie, welke Uw
persoon wegdroeg. Uw optreden is een voorbeeld geweest voor de jongeren. Zij
hebben leeren aanschouwen op welke wijze iemand de kwaliteit van Chef aan die
van goed kameraad voor zijn ondergeschikten kan paren. In dit opzicht behoef
ik slechts te wijzen op de vele tactische reizen, welke onder Uw leiding hebben
plaats gehad en welke naast veel leering ook zoo veel genot hebben gebracht, dat
iedereen in die dagen zou verlangd hebben om paardenarts te zijn.

Uw geregelde bezoeken aan onze vergaderingen mogen wij bezien in het licht
Uwer kameraadschappelijke gevoelens, maar ook als een gevolg van Uw belang-
stelling voor de maatschappelijke vraagpunten, welke zich telkens bij ons beroep
hebben voorgedaan. Wij hebben dat steeds hoogelijk gewaardeerd en als bewijs
van die waardeering bieden wij U het eerelidmaatschap der M. V. V. aan in de
hoop, dat U die onderscheiding wel van ons zult willen aanvaarden."\'

Na een kort dankwoord van overste Gallandat Huet, waarin hij mededeelde
het eerelidmaatschap op zeer hoogen prijs te stellen, werd de vergadering door
den voorzitter gesloten en werd port, sherry en vermouth rondgediend. Ten slotte
had een gemeenschappelijke lunch plaats. Als tafelpresident fungeerde majoor
Mr. van Driest. Vele hartelijke woorden werden gesproken. Namens de reserve-
paardenartsen voerde reserve-majoor Moerkercken v. d. Meulen het woord en
offreerde den scheidenden Chef namens deze collega\'s een zilveren sigarendoos.
Bij monde van majoor Mr. van Driest werd door de actiefdienende paardenartsen
een gouden potlood aangeboden. Zichtbaar getroffen dankte overste Gallandat
Huet voor de hem gebrachte hulde. Er heerschte een gezellige stemming en het
was reeds over vijven toen allen voldaan huiswaarts keerden.

Instituut voor Parasitaire- en Infectieziekten der Rijks-
Universiteit te Utrecht.

Daar in toenemende mate door de praktiseerende veeartsen de
medewerking van het Instituut wordt gevraagd voor de oplossing van
belangrijke problemen, betrekking hebbende op parasitaire ziekten en
infectieziekten, zie ik mij verplicht, de inzendingen van ziektemateriaal
voor diagnostische doeleinden te beperken.

Eenigen tijd geleden heb ik reeds alle onderzoekingen voor leeken
stop gezet, doch ook daarna is het aantal onderzoekingen dat door
veeartsen wordt ingezonden nog te groot om met het beschikbare
personeel en de beschikbare fondsen in alle opzichten grondig te worden
verwerkt. Dit betreft in het bijzonder de inzendingen van pluimvee,
konijnen en andere kleine diersoorten.

Vanaf heden zal dit materiaal dan ook niet meer aan mijn Instituut onderzocht
kunnen worden. In geval van een belangrijk vraagstuk betreffende para-
sitaire ziekten of infectieziekten, dat zich bij deze diersoorten voordoet,
ben ik echter bereid, voorlichting te geven en ook ter plaatse onderzoek
in te stellen, doch uitsluitend na vooraf gepleegd overleg.

Inzendingen van ziektemateriaal van paarden, herkauwers, varkens, honden,
katten en zilvervossen kunnen zooals steeds het geval was, geschieden.
Zoowel deze onderzoekingen als onze voorlichting voor het oplossen
van belangrijke problemen geschieden gratis.

In verband met het tusschentijds aftreden van het bestuur, is het volgende nieuwe
bestuur samengesteld:

G. Grootenhuis, iste Voorzitter; Remko E. de Maar, iste Secretaris; W.
Hiddema, Penningmeester; D. Frieling, ade Voorzitter en J. E. T. Langeeer,
2de Secretaris.

De Amer. Vet. Med. Association viert 5—9 Juli te New York haar 75-jarig jubileum.

Deze Association van de dierenartsen in de Vereenigde Staten van Noord-Amerika
is in die 75 jaren uitgegroeid tot de grootste der bestaande diergeneeskundige Ver-
eenigingen.

Haar Officieel Orgaan is het bekende : „Journal of the Am. Vet. Med. Associa-
tion". Het Juni-nummer is geheel gewijd aan het Jubileum, en bevat de portretten
van vele vooraanstaande Amerikaansche collega\'s.

50-jarig jubileum op 30 Juli: A. A. Bosch, Rijssen ; I. van Klaveren, Arnhem ;
J. M. Knipscheer, den Haag ; F. M. de Leur, Hoorn ; H. Poot, Zoeterwoude.

40-jarig jubileum op 20 Juli : J. P. L. Goemans, Driebergen ; Dr. H. J. van
Nederveen, den Haag ; Prof. Dr. L. G. H. G. van der Pas, Buenos-Aires ; M. C.
van der Poel, Nieuwenhoorn ; Dr. C. J. Rab, Oosterbeek ; A. H. Steenbf.rc.en,
Emmen ; A. Risseeuw, Heinkenszand ; D. B. Wagenaar, Doetinchem.

Prof. Dr. de Blieck, Hoofd der Delegatie ; Prof. Dr. Berger, J. Frickers (gouv.
veearts, Suriname), Prof. Dr. Huber (Dir. Veeartsenijk. Instituut Buitenzorg),
Prof. Dr. Wester, leden.

Bij Kon. Besluit op verzoek eervol ontslag verleend uit den Militairen Dienst aan
J. M. Hoogland, paardenarts ie klasse ; benoemd tot Reserve-paardenarts ie kl.

Benoemd tot Directeur van het Openbaar Slachthuis en den Keuringsdienst
voor Vee en Vleesch te Rhedcn : G. P. G. Dinkf.laar van Egmond, Amsterdam.

Benoemd tot veearts-keurmeester aan het Openbaar Slachthuis te Groningen :
S. van den Akker, Breda.

De Raad van Vreeswijk besluit niet toe te treden tot den nieuw te vormen
kring Oudewater.

In de 9 Juni gehouden raadsvergadering werd wederom behandeld een voorstel
inzake een gemeenschappelijke regeling met omgevende gemeenten ter uitvoering
van de Vleeschkeuringswet. In de vorige vergadering verklaarde de Raad z ich
niet ongenegen vrijwillig toe te treden tot een keuringskring, mits de meer door de
gemeente Vreeswijk te betalen keurloonen door den kring aan Vreeswijk worden
terugbetaald en eventueel ontstane wachtgelden worden vergoed. Gcdep. Staten
hebben nu hierop bericht, dat zij met nadruk verzoeken, de regeling ongewijzigd
te aanvaarden. De voorzitter deelde echter mede, dat B. cn W. niet aan dit verzoek
wenschen te voldoen en den Raad voorstellen, niet toe te treden.

Mededeeling werd gedaan, dat ook IJsselstein de regeling verworpen heeft en
een commissie uit den Raad heeft benoemd, die deze kwestie bij den Minister zal
bespreken.

De Raad van Vreeswijk besloot eveneens niet tot de regeling toe te treden en
verzocht B. en W. zich met de voormelde commissie uit IJsselstein in verbinding
te stellen, om gezamenlijk op te treden.

De Raad van Ede besloot, naar aanleiding van het adres van eenige artsen om
tot stichting van een centrale slachtplaats over te gaan, geen centrale slachtplaats
te stichten, maar wel de slagers te verplichten, indien mogelijk, hun slachtplaatsen
te doen aansluiten op de rioleering.

De Raad van de gemeente Abbenbroek besloot een overeenkomst aan te gaan met
het destructiebedrijf Gekro te Overschie, voor den tijd van 3 jaar, waarbij de kosten
der gemeente zijn vastgesteld op 1 J cent per inwoner en per ha grond, tot een maxi-
mum van ƒ 300.— per jaar.

Bevorderd tot Doctor in de Veeartsenijkunde de heer A. Winter, dierenarts
te Amersfoort, op een proefschrift getiteld : De klinische waarde van F.vipan
natrium als narcotium bij hond en kat.

Aan de buitengewone leden van de D.S.K. wordt beleefd verzocht hun bij-
dragen voor het Vereenigingsjaar 1937—1938 vóór 15 Juli te storten, op giro-
nummer 271994 (ten name van: Penningmeester van de Diergeneeskundige
Studentenkring te Utrecht). Na dien tijd steit de penningmeester zich voor over
het bedrag te disponeeren.

Door deze vereeniging werd op 8 Juni 1938 te Vlissingen gehouden een buiten-
gewone algemeene en de jaarlijksche algemeene vergadering , de buitengewone
vergadering diende alleen tot vaststelling van wijzigingen in Statuten en Huish,
Reglement der vereeniging.

Door den afgevaardigde van onze Mij. op deze vergadering, Dr. H. J. van Neder-
veen te den Haag, werd over de algemeene vergadering het volgende verslag uit-
gebracht :

„Uit het door den secretaris-penningmeester uitgebracht jaarverslag bleek, dat
de sterfte aan tuberculose in haar geheel genomen nog steeds geleidelijk blijft af-
nemen en ook 1937 in dit opzicht voor Nederland een gelukkig jaar is geweest,
zoodat de slechte sociale omstandigheden, waaronder velen in de laaiste jaren
verkeeren, op dit gunstig beloop geen invloed hebben uitgeoefend. De totale sterfte
aan tuberculose toch, berekend per 10.000 der gemiddelde bevolking, daalde in
1937 tot beneden 5, n.1. tot 4.80, nadat zij in de jaren vanaf 1932 onderscheidenlijk
had bedragen 6.42, 5 98, 5.45, 5.25 en 5.01 ; een buitengewoon verschil met het
topjaar 1918, toen mede in verband met de destijds heerschende griepepidemie,
dit cijfer 20 bedroeg, na welk jaar een geleidelijke, niet onderbroken daling, thans
tot 4.80, is ingetreden. Zooals echter op de vergadering werd opgemerkt, kan uit
deze daling in het sterftecijfer geen gevolgtrekking worden gemaakt ten opzichte
van het afnemen van het aantal tuberculoselijders. Getracht zal worden, ook hierin
een inzicht te verkrijgen. Gevraagd werd verder om meer voorlichting op het platte-
land, waar dikwijls ook de gezinsleden van een tuberculoselijder worden geschuwd,
wat niet bevorderlijk is voor het aangeven en doen onderzoeken van verdachte
gevallen.

Het totaal der contributies ging, mede door een verlies aan persoonlijke leden,
achteruit. Ook bracht de Emmabloemcollecte minder op dan het vorig jaar ; ruim
120 tegen ruim 129 duizend gld. in 1936, met een netto opbrengst per bloempje
van 9.41 tegen 9.69 cent het vorig jaar." A. v. H.

Volgens een Reuter-bcricht uit Moscow zijn in Februari j.1. in Ordshomkidse
elf dierenartsen ter dood veroordeeld en terechtgesteld. Zij waren beschuldigd van :

het voeren van een bacteriologische oorlog tegen het Gouvernement en het Roode
leger door verspreiding van typhusbacillen, met als gevolg massa-vergiftiging van
burgers en soldaten. Vr.

Het meermalen aangevuld en gewijzigd Kon. Besluit van 30 December 1927,
No. 50, tot uitvoering van art. 75 der Veewet ; is, met ingang van 1 Juli 1938 ; inge-
trokken. Bij Kon. Besluit No. 19, van 30 Mei 1938 is bepaald : *)

Art. i. Ten behoeve van de keuring van voor uitvoer bestemd vleesch wordt
een vergoeding geheven als volgt :

b. voor de keuring van varkens, vette kalveren en graskalveren, de laatste met
een slachtgewicht van niet hooger dan 124 kg, ƒ0.27 P^er stuk;

c. voor de keuring van alle andere runderen en van eenhoevige dieren ƒ 0.90
per stuk ;

d. voor de keuring van organen of deelen, bedoeld in art. 22 van de bij Koninklijk
besluit van 6 Juni 1922, No. 40 vastgestelde voorschriften, ƒ 0.15 voor iedere 25 kg
of een gedeelte daarvan ;

e. voor de keuring van gesmolten vet J 0.50 voor iedere 100 kg of een gedeelte
daarvan ;

ƒ. voor de keuring van gezouten en gedroogde darmen, blazen en lebmagen
ƒ1.25 voor iedere 1000 kg of een gedeelte daarvan;

g. voor de keuring van vleeschwaren, welke in dit besluit niet nader zijn genoemd,
ƒ0.10 voor iedere 25 kg of een gedeelte daarvan.

Art. 2. Voor ieder etmaal, waarin in een inrichting wordt gekeurd, wordt een
minimum vergoeding geheven van ƒ 10.-— of van ƒ 5.—, indien die keuring niet langer
dan 5 achtereenvolgende uren duurt.

De in de vorige alinea bedoelde minimum vergoeding is niet toepasselijk op
inrichtingen, als bedoeld in art. 4, 3⁰., der Hinderwet.

Art. 3. Door Onzen met de uitvoering van dit besluit belasten Minister kan, op
grond van bijzondere omstandigheden, het bedrag der minimum vergoeding,
genoemd in de iste alinea van art. 2, worden verlaagd of een minimum vergoeding
voor een langeren termijn dan één etmaal worden vastgesteld.

Art. 4. De invordering van de vergoeding, bedoeld in art. 1, geschiedt volgens
regelen, door Onzen met de uitvoering van dit besluit belasten Minister vast te
stellen.

Bietenteelt 4 Juli; Normalisatie van grondsoorten 7 Juli ; Klimatologie 7 Juli;
Diergeneeskunde 8 Juli; Zootechniek 8 Juli.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan
die i April niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer: bij 524 eigenaars (bij 722 eig.), waarvan in Groningen bij
32 (31) eig. ; Friesland bij 49 (70) eig. ; Drenthe bij 26 (32) eig. ; Overijsel bij 45 (22)
eig. ; Gelderland bij 72 (140) eig. ; Utrecht bij 5 (71) eig. ; Noordholland bij 17 (ig)
eig. ; Zuidholland bij 26 (32) eig. ; Zeeland bij 33 (30) eig. ; Noordbrabant bij
173 (189) eig. ; Limburg bij 46 (86) eigenaars.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 232 gevallen bij 20 eig. (903
bij 38 eig.), waarvan in Groningen (214 bij 4 eig.); Friesland 120 bij 9 eig. (71,
waarbij 2 paarden, bij 7 eig.) ; Drenthe (34 bij 3 eig.) ; Overijsel 16, waarbij 2 gei-
ten, bij 3 eig. (21 bij 4 eig.) ; Gelderland 58 bij 5 eig. (126 bij 7 eig.) ; Utrecht (117
bij 6 eig.) ; Zuidholland 38, waarbij 7 paarden, bij 3 eig. (263 bij 5 eig.) ; Noord-
brabant (57 bij 2 eig.).

Rolkreupel bij schapen : 713 gevallen bij 31 eig. (1018 bij 63 eig.), waarvan in Gro-
ningen 2 bij 2 eig. (121 bij 3 eig.) ; Friesland 85 bij 9 eig. (167 bij 14 eig.) ; Drenthe
495 bij i eig. (7 bij 1 eig.) ; Overijsel (13 bij 4 eig.) ; Gelderland 71 bij 16 eig. (36
bij 5 eig.) ; Utrecht (137 bij 4 eig.) ; Noordholland 38 bij 2 eig. (427 bij 29 eig.) ;
Zuidholland 22 bij 1 eig. (110 bij 3 eig.).

Anthrax : 9 gevallen bij 5 eig. (1), waarvan in Friesland 6 bij 2 eig. ; Gelderland
i (1) ; Noordbrabant 1 ; Limburg 1 geval.

Varkenspsl : 573 gevallen bij 32 eig. (645 bij 39 eig.), waarvan in Friesland (8 bij
3 eig.) ; Drenthe 1 7 bij 2 eig. (5 bij 2 eig.); Overijsel 38 bij 3 eig. (8 bij 2 eig.) ;
Gelderland 37 bij 9 eig. (101 bij 9 eig.); Utrecht 100 bij 4 eig. (80 bij 4 eig.);
Noordholland 80 bij 2 eig. (72 bij 4 eig.) ; Zuidholland 251 bij 8 eig. (395 bij 8 eig.) ;
Noordbrabant 50 bij 4 (eig. 66 bij 7 eig.). Vr.

Dr. C. P. A. Diebf.n ; van buitenlandsch verlof teruggekeerd, herbenoemd tot
Inspecteur bij den Burgerlijken Veeartsenijkundigen Dienst en ter beschikking
gesteld van de Provincie Oost-Java.

T. C. Schol ; van buitenlandsch verlof teruggekeerd, herbenoemd tot Inspecteur
bij den Burgerlijken Veeartsenijkundigen Dienst en belast met den dienst in de ie
inspectie-afdeeling met tijdelijke standplaats Batavia.

Dr. W. Gh. A. Doeve ; eervol ontheven van den dienst in de ie inspectieafdeeling
en werkzaam gesteld op het Hoofdkantoor van den Burgerlijken Veeartsenijkundigen
Dienst met standplaats Batavia.

Dr. J. A. Kaligis, bepaald, dat het hem verleend verlof naar Europa ingaat op
17 Juli 1938 instede van op 3 Juni 1938.

Dr. H. J. Ki.asen ; wegens zesjarigen dienst, acht maanden verlof naar Europa
verleend ingaande 1 October 1938.

Dr. O. K. Preuss, in verband met zijn vertrek naar Europa, eervol ontheven van
zijn terbeschikkingstelling van de Provincie Oost-Java.

P. Hoekstra ; tijdelijk toegevoegd aan het hoofd van den veeartsenijkundigen
ambtskring Waingapoc.

Dr. A. Doeglas, met ingang van een nader te bepalen tijdstip in de maand Juni
1938, belast met den dienst in den veeartsenijkundigen ambtskring Padang.

Benoemd tot directcur van het gemeentelijk slachthuis te Roermond, tevens
hoofd van den keuringsdienst van vee en vlcesch, K. F. M. H. Bloemen, Geleen.

,, : D. D. Bakker van Utrecht naar Kampen, Vloeddijk 60, tel. 395,
giro No. 235749.

,, : A. A. Kleinjan, van Strijen naar Goes, Westwal 22, telef. 526
(Praktijk overgenomen van C. van Baak).

Druillet, Les propriétés et les indications du citrate de soude en thérapeutique
vétérinaire. Thèse de Toulouse, 1938.

Pinteaux, La vitamine E ; ses rapports avec les hormones sexuelles. Thèse d\'Alfort,
I938.

Carleton and Leach, Histological Technique for Normal Tissues, etc. Oxford
Med. Pubns. Sh. 17.6

Baum und Grau, Das Lymphgefäszsystem des Schweines. Berlin, Verlagsbuch-
handlung Paul Parry, 1938. R.M. 12.—

Pregler, Untersuchungen über den Diastasegehalt des Haustierspeichels mit
einer neuen quantitativen Methode. Inaug-Diss. Berlin, 1938.

Blackert, Verträglichkeits- und Behandlungsversuche mit Prontosil bei Rindern.
Inaug-Diss. Hannover, 1938.

Teggenthien, Untersuchungen über die Wirkung von thyreotropem Hormon
des Hypophysenvorderlappens auf die Milchsekretion und Milchzusammensetzung
bei Ziegen, mit einem Beitrag über Aenderungen in der Milchzusammensetzung
beim Uebergang vom Kolostrum zur Frischmilch. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Unger, Untersuchungen über Sekretion, Zusammensetzung und Wirkung des
Dünndarmsaftes (Jejunalsaftes) vom Schwein. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Wegener, Ueber den Gehalt an Chondroitinschwefelsaüre des hyalinen, elasti-
schen und fibrösen Knorpelgewebes beim Rind, zugleich ein Beitrag zur Methodik
der quantitativen Bestimmung der Chondroitinschwefelsaüre. Inaug.-Diss. Hanno-
ver, 1938.

Aeberhardt, Zur Histologie und Histogenese der Unterkiefer von Hund und
Katze. Inaug.-Diss. Bern, 1936.

sobotta, Atlas und Lehrbuch der Histologie und mikroskopischen Anatomie.
(Lehmanns Medizinische Atlanten Band 9). J. F. Lehmanns Verlag, München—
Berlin. 1938. R.M. 30.-—

Montane, Bourdelle, Bressou, Anatomie Regionale des Animaux Domestiques.
2 Ed. Equidés, Cheval, Ane, Mulet. fr. 60.\'—

Gouin, Le Porc : races, élevage, exploitation, Librairie agricole de la Maison
Rustique, Paris.

Stang, Ueber Konstitution und Erbfehler sowie deren Feststellung und Bewertung
für die amtliche Körung. Rieh. Schoetz, Berlin. R.M. 2.60

Kassem, Züchtungsbiologisch-konstitutionelle Studien an schwarzbunten Nieder-
rungsrindern mittels Bestimmung der Widerstandskraft der roten Blutzellen gegenü-
ber hypotonischen Salzlösungen. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Greve, Untersuchungen über Korrelation von Körperform und Aufzuchtleistung
beim Hoyaer Schwein. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Pellen, Contribution à létude de la tuberculose utérine et annexielle chez la
vache. Thèse d\'Alfort, 1938.

Lambert, Contribution à l\'étude des entérites parasitaires. L\'entérite coccidienne
du chien. Thèse de Toulouse, 1938.

Pfeil, Zysten am Samenleiter eines Hundes, entstanden aus teilweisse persistieren-
den Müllerchen Gängen. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Roy, Le cancer de l\'oesophage chez les animaux domestiques. Thèse de Lyon,
I938.

Gaiger and Davies, Veterinary Pathology and Bacteriology. Second Edition
(1938). Baillière, Tindall and Cox, London. Sh. 25.—

Lebreton, Recherches sur l\'eczéma du chien. Son traitement par l\'opothérapie
et la sérothérapie associées. Thèse d\'Alfort, 1938.

Besse, Influence de l\'administration des diastases tissulaires de reins sur l\'évolution
de la néphrite expérimentale. Thèse d\'Alfort, 1938.

Vorlob, Über Eunarconbetäubung bei Massenkastration von Ebern und
über einige hierbei ermittelte chirurgisch-klinisch bemerkenswerte Falle. Inaug.-
Diss. Berlin, 1938.

Farchmin, Plastik am Huf unter Anwendung von künstlichem Hufhorn. Inaug.-
Diss. Berlin, 1938.

Koenen, Behandlung der Anaphrodisie und des Umrinderns bei Kühen und
Färsen mit den Weizenkeimöl ,,Evion". Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Platen, Quantitative Bestimmung der Urobilin-Farbstoffe im Harnkranker
Rinder. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Schlüchtermann, Der Einflusz von Trächtigkeit und Geburt auf der Tuberkulose
des Rindes. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Glaser, Aetherinsufflationsnarkose beim Pferd. II, Teil : Narkoseverlauf. Inaug.-
Diss. Hannover, 1938.

Just, Die Acther-Sauerstoffinsufflationsnarkose beim Pferd. Ausbau der Appara-
tur, Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Götze, Neuzeitliche Embryotomie bei Pferd und Rind. Verlag M. u. H. Schapcr,
Hannover, 1938. R.M. 5.—

Götze, Dammrisznaht, Vulva- und Schcidenvorhofplastik bei Stuten und Kühen.
1938. Verlag von M. u. H. Schaper, Hannover. R.M. 1.50

Le Duc, Les helminthes de l\'Eléphant d\'Asie. Helminthiases et traitement. Thèse
d\'Alfort, 1938.

Roy, Etude comparative de la sensibilité des Cobayes sains tuberculisés, aux
poisons du système nerveux végétatif. Influence de l\'administration de diastases
tissulaires de surrénale. Thèse d\'Alfort, 1938.

Sulpice, Des phénomènes d\'immunité dans les infestations parasitaires par Cesto-
des. Thèse d\'Alfort, 1938.

Cope, Actinomycosis. London : Humphrey Milford, Oxford University Press,
1938. Sh. 15.—

Krüger, Ueber die Resistenz verschiedener Bakterienarten gegen Milchsäure
(Essig-, Ameisen-, Weinsäure). Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Hasselma, U-eber die Feststellung und Bekämpfung der Trichomonadenseuche
des Rindes. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Schall, Körnchenfärbung bei im Tierkörper vorkommenden Mikro-organismen.
Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Schoene, Die Verbreitung der Strongylidenarten bei Militärpferden im Standorte
Hannover und Versuche zur Klärung des Wanderungsweges ihrer Larven im Tier-
körper. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Modem Milk Production, Bulletin No. 52 of the Ministry of Agriculture and Fisheries
Published by his Majesty\'s Stationery Office. 9 d.

Jordan, Die Bedeutung der Veterinären Lebensmittelüberwachung für die
Erhaltung von deutschem Volksvermögen. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Niclas, Untersuchungen im Schlachthof zu Dortmund gesund geschlachteter
Rinder auf Bakterien der Enteritis-Gruppe. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Luyken, Haben hohe Kraftfuttergaben Einflusz auf die Zusammensetzung der
Bakterienflora des Euters. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Göllnitz, Ueber die Ursachen der Zersetzung von Fischdauerkonserven. Inaug.-
Diss. Hannover, 1938.

Rickert, Ueber die Zweckmäszigkeit der Benutzung eines Vorkühlraumes in
Schlachthofbctrieben und Versuche zur Ermittlung der wirksamsten Temperatur
in diesem Räume. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Schräder, Ueber den Wert der Milchschncllagglutinationsmethoden zur Fest-
stellung der Abortus-Bang-Infektion, mit besonderer Berücksichtigung von Dauer-
testflüssigkeiten. (gefärbtem Bruzella-Abortus-Test nach Diernhofer und Abortus-
Bang-Testpaste nach Schönberg und Imig. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Rau, Die Reitkunst der Welt an den Olympischen Spielen 1936. Verlag Sankt
Georg, Berlin. R.M. 14.50

No. 3. Acorus bubulus, wijfje; en twee eieren. 40 x.
Praeparaat van de huid van een mensch.

Het anderhalfjarige veulen, vos merrie, dat U hier voor U ziet, is
door den eigenaar ter observatie aangeboden, omdat het reeds sedert
eenige weken in minder goede conditie verkeert. Het haarkleed is niet
glanzend, de buik is iets opgezet en van tijd tot tijd heeft het dier min
of meer stinkende, dunne ontlasting. Aangezien de eigenaar het vorige
jaar een van zijn veulens vrij plotseling verloren heeft door de „worm-
ziekte" vond hij het raadzamer niet langer af te wachten of dit dier
er misschien wel „doorheen zou groeien".

De korte anamnese, welke ons verstrekt is, doet vermoeden dat wij
hier te doen hebben met een geval van Strongylosis, een ziekte, die wij
vroeger aanduidden met de naam van Sclerostomiasis en die ook thans
nog wel zoo genoemd wordt. Immers het vrij plotselinge sterfgeval
van het veulen in het vorige jaar en de verschijnselen van het veulen,
dat wij thans voor ons hebben, wijzen in deze richting. Hoewel spoel-
wormen, wanneer deze in groote hoeveelheden aanwezig zijn, ook
verschijnselen van de kant van het darmkanaal kunnen doen ontstaan,
behooren sterfgevallen door deze parasieten gelukkig tot de uitzonde-
ringen. Dit veulen maakt niet de indruk van hevig ziek te zijn. De eetlust
is voldoende, pols- en ademfrequentie zijn normaal, terwijl de tempera-
tuur (38° C.) ook niet boven het normale uitkomt. Het bloedbeeld
brengt ons ook niet verder, daar eosinophilie bij het paard, als gevolg
van parasitaire infecties niet voorkomt, of althans zoo gering is, dat
men daaraan geen waarde kan toekennen. Het bloedonderzoek bij
darmparasieten van het paard is voor de praktijk van ondergeschikt
belang, temeer omdat het ons niets omtrent de aanwezigheid van
bepaalde parasieten duidelijk zou maken.

Uit het microscopisch onderzoek van de faeces is gebleken dat deze veel
Strongyluseieren bevatten. Spoelwormeieren worden niet aangetroffen.
Brengt deze bevinding ons veel verder ? Hoe staat het met het voorkomen
van Strongyluseieren in de faeces van het paard en hebben wij er iets
aan voor de differentieele diagnose, wat betreft het soort van de Strongy-
liden, welke in den gastheer aanwezig zijn.

Bekend mag verondersteld worden dat practisch gesproken geen
paard vrij is van darmstrongyliden, zoodat men in de faeces van elk
paard of veulen deze eieren in mindere of meerdere mate zal aantreffen.
Men staat soms versteld van het aantal eieren dat men kan vinden
in één enkele mestbal van een paard, dat in uitstekende conditie ver-
keert. Het mooist demonstreert men een dergelijke infectie door de
faeces, die men onderzoeken wil, gedurende 5 a 6 dagen bij 26° C,
LXV 42

of desnoods in de zomermaanden bij kamertemperatuur te bewaren,
in een met een deksel afgesloten glasdoos, waarbij men zorg draagt
dat de faeces voldoende vochtig gehouden worden. Uit de eieren hebben
zich dan inmiddels larven ontwikkeld. Een hoeveelheid van deze faeces
ter grootte van een mestbal, wordt dan in hydrophielgaas gewikkeld en
gedurende enkele uren in een puntglas met physiologische NaCl-solutie
bij 37⁰ C. geplaatst. Zooals U in dit puntglas kunt zien, zijn de larven
uit de faeces in de vloeistof gekropen, en hebben zich nu op de bodem
van het puntglas verzameld. Deze grijze laag, die minstens \\ cm hoog
is, bevat enkele duizenden Strongyluslarven.

Maar moogt U dan waarde hechten aan het vinden van Strongylus-
eieren in de faeces van een veulen, daar zoo juist gebleken is dat een
overigens gezond uitziend paard, zooveel Strongyluseieren in zijn faeces
herbergt. Dit moogt U wel, mits U daarbij enkele voorwaarden stelt
en wel deze, dat het betreffende veulen gelijktijdig verschijnselen heeft,
die wijzen op een infectie door wormen (van tijd tot tijd of geregeld
te dunne ontlasting, minder goede voedingstoestand), dat het veulen
afkomstig is van een bedrijf, waar deze ziekte geen onbekende is, en
dat de ziekte voorkomt in het jaargetijde, waarin men deze verwachten
kan. Een voorjaar of zomer met veel regen begunstigt de infectiekansen
in hooge mate en dus ook het ontstaan van deze ziekte. U zult zich
nu wel afvragen of dit faecesondcrzoek dan wel noodig is, want dan
zou men alleen op het aanwezig zijn van bovengenoemde verschijnselen
en voorwaarden de diagnose kunnen stellen. T en deele heeft U daarin
wel gelijk, maar er is nog een andere factor, die het onderzoek van de
faeces van belang maakt namelijk deze, dat wij hieruit kunnen besluiten,
welke soorten van Strongylidcn aanwezig zijn, en dit kan ons zeer
zeker van dienst zijn.

Alvorens op de kenmerken van dc Strongyluslarven, die zich in de
faeces ontwikkeld hebben, in te gaan, mag ik U wel even in herinnering
brengen met welke Strongyliden wij in ons land bij hel paard, als
oorzaak van ziekte, het meest te maken hebben.

Van het geslacht Strongylus zijn dit in hoofdzaak 3 soorten n.1. Slrongylus
vulgaris, S. edentalus en S. equinus. Op de morphologic zullen wij hier
niet verder ingaan, ik vestig nog even de aandacht er op dat deze
wormen een lengte hebben varieerend van 1 i tot 4 cm ; de grootste is
S. edentalus, waarvan het wijfje een lengte van 4 cm en soms nog meer
bereiken kan. Dat deze wormen in het bezit zijn van een goed ontwikkelde
mondkapsel, waarmede zij zich gemakkelijk aan het darmslijmvlies
kunnen vasthechten, is U wel bekend. Dat dit vasthechten op stevige
wijze geschiedt is wel gebleken uit de onderzoekingen van Wetzel,
die kon aantoonen, dat bovengenoemde wormen een gedeelte van het
darmslijmvlies in de mondkapsel trekken ; dit gedeelte van het darm-
slijmvlies omvat zoowel het stratum glandulare, de muscularis mucosae
en zelfs gedeelten van de submucosa. De zitplaats van deze wormen is
het coecum en in hoofdzaak het ventrale gedeelte van het colon.

Een andere Strongylide, die in ons land zeer veel gevonden wordt
en in veel gevallen de oorzaak is van ernstige ziekte, behoort tot het
geslacht Trichonema. Daar destijds door Ihle, in zijn uitvoerig rapport
van 1922 betreffende de verschillende Strongyliden van het paard in
ons land, reeds 75 verschillende soorten van het geslacht Trichonema
gevonden zijn, zullen wij ons beperken tot het noemen van de geslachts-
naam ; tot dit geslacht behooren de kleinere exemplaren, die men in
het coecum en colon kan aantreffen. Er zijn nog verschillende andere
soorten Strongyliden bij het paard bekend ; daar deze echter in gering
aantal voorkomen hebben zij weinig beteekenis als ziekteoorzaak.

Dat wij deze verschillende Strongyliden in een larvenstadium in
allerlei plaatsen van het lichaam van het paard aantreffen, is U
bekend ; ik herinner U slechts aan de larven van S. vulgaris, die in de
A. mesenterica cranialis en haar vertakkingen leven en die het bekende
wormaneurysma verwekken. Enkele malen treffen wij deze larven ook
in de aorta aan, waar zij dan ook aanleiding geweest zijn tot het ontstaan
van artcriitis en thrombose. De larven van S. edentatus leven in een
bepaald stadium van ontwikkeling onder het parietale peritoneum.

De larven van S. equinus worden in verschillende organen waargeno-
men o.a. lever, pancreas, longen, testikels, subperitoneaal bindweefsel
en verder in de submuceuzenodula, vooral van het coecum. Johannsen,
die in 1937 experimenten met deze larven bij muizen verrichtte, vond
daarbij wel verschillende bijzonderheden, doch kon, evenmin als
vroegere onderzoekers, de juiste gang van ontwikkeling in den gastheer
met zekerheid vaststellen.

De larven van Trichonema, die in de oppervlakte van het slijmvlies
van colon en coecum leven, geven dit slijmvlies soms het aanzien als
of het bestrooid was met een ontelbaar aantal kleine zwarte puntjes.
Het zijn juist deze larven, die ons zooveel zorg geven, omdat zij ernstige
ziekteverschijnselen kunnen veroorzaken en omdat zij zoo moeilijk met
geneesmiddelen te bereiken zijn.

Keeren wij thans eerst even terug tot de larvenculturen. Wanneer
wij een druppel van het sediment uit het puntglas nemen, blijkt dat deze
een enorm groot aantal zeer beweeglijke larven bevat. Daar wij de faeces-
culturen minstens een week bij 26° C. hebben laten staan, bevatten zij
uitsluitend larven van het 3e stadium, dus larven, die 2 maal verveld
zijn, nadat zij uit het ei gekomen zijn. Deze larven, die men ook wel
ten onrechte geëncysteerde larven noemt, hebben de cuticula van het
vorige larvenstadium om zich heen gehouden. De nieuwe larve, die
dus in staat is opnieuw te besmetten, beschut zichzelf door het behoud
van de oude cuticula tegen allerlei schadelijke invloeden van buiten.
Het is U bekend dat de larven, die pas het ei verlaten hebben, de z.g.
rhabditiforme larven, weinig resistent zijn tegen schadelijke invloeden.
De larven van het 3e stadium echter kunnen uitdroging en koude zeer
goed verdragen.

het microscoop in een druppel water nader te bezien. Om hen tot rust
te brengen zullen wij het praeparaat, dat eerst van een dekglas voorzien
wordt, even snel door de microbrander van de Bunsen\'sche lamp be-
wegen. Indien de verwarming te gering is ziet U de beweeglijkheid van
de larven zelfs toenemen ; bij het bereiken van de juiste temperatuur
treedt de zoogenaamde „Warmestarre" op. De larven liggen gestrekt
en onbeweeglijk. Zij zijn echter niet dood, want na eenige tijd beginnen
zij zich weer te bewegen. Het praeparaat is dus zoodanig te verhitten
dat deze „Warmestarre" bereikt wordt, want bij hooger temperatuur
gaat de morphologie van de larve verloren.

Bekijken wij nu deze rustig liggende larven nader, dan valt U onmid-
dellijk op dat daar verschillende soorten aanwezig zijn. Wat ons aller-
eerst opvalt is het verschil in totale lengte, het verschil in lengte van de
staart ten opzichte van het lichaam, de verhouding van de lengte van
de oesophagus tot die van de darm en het verschil in het aantal darm-
cellen. De darmcellen, die door de donkere kleur onmiddellijk opvallen,
en die de darm omgeven, bevatten reservevoedsel voor de larve. Deze
larven van het 3e stadium kunnen zich n.1. niet meer langs de gewone
weg voeden, omdat de oude cuticula, die zij om het lichaam behouden
hebben, de larven geheel omgeeft, waardoor de opname van voedsel via
de mond is uitgesloten. Deze verschillende kenmerken maken het moge-
lijk met zekerheid uit te maken met welke larven wij te doen hebben.
Ik zal U al deze verschillen niet uitvoerig demonstreeren, maar de
aandacht er op vestigen dat het aantal darmcellen bij larven van
Trichonema 8 bedraagt, bij die van S. vulgaris 32, van S. edentatus 20
(meestal niet zoo duidelijk te zien) cn van S. equinius 16. De larven van
Trichonema zijn tamelijk klein 850 ju.) en bezitten een lange oesophagus
en een lange staart, die van S. vulgaris zijn grooter (i 1020 n), en deze
hebben een korte oesophagus en een korte staart, die van 5. equinus zijn
groot en zeer slank (± 980 /x) met tamelijk lange oesophagus en zeer
korte staart, terwijl die van S. edentatus het kleinst zijn (± 790 /m) en een
tamelijk lange staart bezitten. Nadere kenmerken, welke verder nog
voor de determinatie van deze larven gebruikt kunnen worden, zullen
wij achterwege laten.

Wanneer wij nu de larven uit de faecesculturen van ons veulen
bezien, blijkt hieruit dat het grootste percentage bestaat uit larven van
Trichonema, daarna volgt S. vulgaris, dan S. edentatus, terwijl slechts
enkele larven van S. equinus worden aangetroffen. Dit wijst er dus op
dat op dit oogenblik de volwassen exemplaren van deze wormen in
het darmkanaal van het veulen parasiteeren en dat het aantal dezer
wormen zich waarschijnlijk op dezelfde wijze verhoudt als dat van
de verschillende larven in de faecesculturen. Absolute zekerheid bestaat
hieromtrent niet, omdat de eiproductie van darmparasieten niet steeds
regelmatig geschiedt, maar in het algemeen kunnen wij wel aannemen
dat de verhouding van het aantal volwassen parasieten in de darm

overeenkomt met de verhouding van het aantal der betreffende larven
in de faecesculturen.

De aanwezigheid van S. vulgaris maakt het zeer waarschijnlijk dat
wij een kleiner of grooter aneurysma van de voorste darmscheils-
arterie zullen aantreffen, dit te meer omdat wij hier met een anderhalf
jarige te maken hebben. Inderdaad, bij rectale exploratie gelukt het een
min of meer bloemkoolvormig gezwel te palpeeren. Dit rectale onder-
zoek, dat met de noodige voorzichtigheid moet geschieden, heeft steeds
kans van slagen indien het te onderzoeken dier nog niet te groot is,
zoodat de lengte van de arm voldoende is om het aneurysma te bereiken.
Is het veulen te klein, dan gelukt het soms niet de anus met de arm te
passeeren; de sterke druk, die men dan bovendien op de armspieren
ondervindt, maakt het rustig betasten van de bereikbare organen in
de buikholte veel moeilijker. Overtuigt U tevens dat het aneurysma
pulseert. U kunt dit even laten controleeren dooreen tweede persoon
gelijktijdig de pols van het dier te laten opnemen. Hoe dikker de wand
van het aneurysma, des te moeilijker is de pulsatie te voelen. Ik mag
wel als bekend veronderstellen dat in verband met dit aneurysma
koliekverschijnselen voorkomen, die volgens sommige onderzoekers
langs embolische weg ontstaan, volgens anderen zouden berusten op
aandoeningen ten gevolge van druk en rekking van de zenuwen, die
behooren tot het gebied van de plexus coeliacus en de plexus mesen-
tericus. Wie van hen gelijk heeft zullen wij buiten beschouwing laten,
over deze kwestie is het laatste woord nog niet gesproken.

Dat zich zeer waarschijnlijk een groot aantal Trichonemalarven in het
slijmvlies van de dikke darm zullen bevinden, mag men afleiden uit
de aanwezigheid van talrijke Trichonemalarven in de faecesculturen en
uit het feit dat het veulen van tijd tot tijd lijdende is aan een stinkende
diarrhee. Naarmate het ziekteproces zou voortschrijden, hetgeen
in verband met herinfecties niet onmogelijk is, zou de frequentie
van deze diarrhee kunnen toenemen en zou het dier ernstiger ziek
kunnen worden, waarbij toenemende anaemie en het ontstaan van oede-
men zou worden waargenomen ; de eetlust zou langzamerhand ver-
dwijnen en het dier zou tenslotte aan profuse diarrhee te gronde kunnen
gaan.

Omtrent de aanwezigheid van larven van S. edentatus onder het
parietale peritoneum kunnen wij door ons onderzoek geen zekerheid
krijgen. Wij weten alleen dat in de faecesculturen veel van deze larven
aanwezig waren, dus mogen wij wel aannemen dat de gastheer deze
larven ook zal herbergen. En dit zijn zeker niet de minst onschuldige.
Het is U bekend dat zij de oorzaak kunnen zijn van subperitoneale
bloedingen, die een zoodanige omvang kunnen aannemen dat het
betreffende dier te gronde gaat. Dit lijden komt ook meestal bij veulens
voor ; de dieren verraden zich onmiddellijk door hun sopor ; zij staan
onbeweeglijk, en hebben papierwitte conjunctivae. Bij de sectie van
dergelijke dieren vindt men subperitoneaal een groot bloedcoagulum,

soms aan beide zijden van de wervelkolom, ter hoogte van de nieren.
Dergelijke dieren zijn echter niet altijd ten doode opgeschreven, daar
er veel kans bestaat dat de bloeding door tegendruk van het coagulum
tot stilstand komt. Wanneer het bloedverlies dan niet te groot geweest
is en het hart het nog verdragen kan, ziet men dergelijke dieren her-
stellen, zelfs zonder eenige therapie. De eenige behandeling is deze,
dat men hen volkomen rustig laat. Intraveneuze injectie met bepaalde
geneesmiddelen of aanvulling van het bloed met physiologische NaCl
maken de kans op herstel niet altijd grooter, doch brengen het leven
wel eens in gevaar.

Dezelfde larven kunnen in meer chronisch verloopende gevallen,
indien zij in groot aantal aanwezig zijn, de oorzaak van min of meer
uitgebreide peritonitis worden, die gepaard gaat met koliekverschijnselen
en toenemende anaemie ; dit proces kan maanden lang duren en komt
uitsluitend bij veulens voor.

De verschillende soorten van volwassen Strongyliden, die zich, zooals
ons faeces-onderzoek heeft uitgewezen, in groot aantal in de dikke darm
parasiteeren, zijn minder te vreezen, dan de larven. Niet zoozeer
omdat zij geen kwaad doen, maar voornamelijk omdat wij over goede
geneesmiddelen beschikken om deze parasieten af te drijven.

Het voedsel van de volwassen Strongyliden bestaat in hoofdzaak uit
half verteerde celelementen uit bloed, dat vrijkomt doordat zij de
periglandulaire capillairen van de darm beleedigen en tevens uit weefsel-
vocht, dat zij uit de darmwand opzuigen. Het secretum van de dorsale
oesophagusklier, die deze parasieten bezitten, werkt histolytisch en helpt
dus bij de vertering van de weefselpartikcls, die de worm in zijn mond-
kapsel zuigt. Echte bloedzuigers zijn deze wormen dus niet, maar zij
grazen de darm a.h.w. af en zij zijn natuurlijk schadelijk omdat zij
daardoor een normale darmfunctie belemmeren kunnen.

Hoe moeten wij nu de prognose stellen bij ons veulen . Men zou, in
verband met wat wij al zoo weten omtrent deze parasieten, geneigd
zijn, deze ongunstig te stellen.

In dit geval behoeft dit zeker nog niet, vooral omdat dit veulen nog
niet in al te slechte conditie verkeert. Het aanwezige aneurysma behoeft
ons ook niet al te somber te stemmen. Immers is het bekend dat een
bestaand aneurysma dikwijls in omvang afneemt en er zoodanige
regressie optreedt, dat gevaar van deze zijde, n.1. het loslaten van
thrombi, steeds geringer wordt. Aannemende dat het verblijf van de
larven van S. vulgaris in het arterieele vaatstelsel noodzakelijk is voor
de ontwikkeling tot volwassen parasiet, zou men veel meer complicaties
door deze vaataandoeningen moeten waarnemen. Dat dit niet het geval
is bewijst wel dat het aneurysma verminosum voor herstel vatbaar is.

Naarmate het dier ouder en de gevoeligheid voor Strongyliden
minder wordt, zal dus ook de kans toenemen dat deze vaataandoeningen
niet zoodanige omvang bereiken dat zij gevaarlijk worden. Dit neemt
niet weg, dat men in sommige gevallen bij oudere paarden sterfgevallen

kan waarnemen, die met vrij groote zekerheid in verband staan met
een aneurysma.

Hetzelfde geldt voor de Trichonemalarven, die bij ons veulen aanwezig
moeten zijn. Het is gunstig dat de diarrhee nog niet in hevige mate
bestaat en er dus alle kans bestaat dat door het voorkomen van her-
infecties, dit lijden zich niet zal verergeren.

In hoeverre de mogelijkheid bestaat voor het ontstaan van kleinere of
grootere bloedingen, veroorzaakt door larven van S. edentatus, zal moeten
worden afgewacht. Het feit dat wij met een i I-jarig dier te maken heb-
ben, vermindert de kans hierop, omdat de gevaarlijke bloedingen
meestal op nog jeugdige leeftijd ontstaan.

Alles bij elkaar genomen behoeven wij de prognose dus niet ongunstig
te stellen en naarmate het dier ouder wordt, zal de kans op complicaties
geringer worden.

De therapie biedt nog al moeilijkheden, niet wat betreft het afdrijven
van de volwassen Strongyliden, maar wel van de larven. En het zijn
• meestal juist de larven, die de ernstige ziekteverschijnselen verwekken.
De volwassen Strongyliden kan men afdrijven met tetrachloorkoolstof
of met verschillende specialité\'s, die in de handel zijn, maar waarvan
het werkzame bestanddeel hoofdzakelijk of uitsluitend uit tetrachloor-
koolstof bestaat. De wijze van toedienen is verschillend. Sommigen van
U zullen prefereeren dit middel in capsules in te geven. Het bezwaar
van deze capsules bestaat m.i. daarin, dat men er eenige moet geven
om de vereischte dosis van CC1₄ (o.i per kg lichaamsgewicht) te be-
reiken. Geeft men minder, dan bereikt men niet het verlangde succes.
Een gemakkelijke wijze van toediening is gebruik te maken van de
neussondc ; het beste is tetrachloorkoolstof vooraf met ^ 1 neutrale olie
te mengen. Het is niet noodig het dier vooraf te laten vasten, maar
wij zullen het geneesmiddel \'s morgens ingeven. Men zij er op bedacht
dat bij ons veulen, kort na het ingeven misschien de ontlasting van
dunnere consistentie zal worden dan deze nu is ; dit is gewoonlijk
na toediening van CC1₄ het geval. Gevaar is aan dit middel niet ver-
bonden, men gebruike echter zuivere tetrachloorkoolstof. Wij hebben
dit middel reeds in 1923 het eerst tegen Strongylosis van het paard
aanbevolen. Over bedenkingen, die kort daarop tegen het gebruik van
CC1₄ bij paarden gerezen waren, hoort men thans weinig meer. In de
literatuur wordt dit geneesmiddel vrijwel algemeen aanbevolen. Hoewel
ik zelf dus bij voorkeur gebruik zal maken van CC1₄ ter afdrijving van
volwassen Strongyliden bij het paard, worden echter ook talrijke andere
middelen aangegeven. Ik noem U slechts de oude bekende middelen
oleum terebinthinae, tartarus emeticus, sulfas cupricus, acidum arseni-
cosum. Het is vooral arsenicum, dat in de laatste tijd onder allerlei
namen en in verschillende combinaties, als specialité in de handel
wordt gebracht. Het kan dan per os of intraveneus toegediend worden.
In alle veterinaire tijschriften vindt U hierover aankondigingen. Wij

zullen daar echter niet verder op ingaan. Liquor Fowleri, dat ook ge-
bruikt wordt, moet men echter niet beschouwen als een wormafdrijvend
middel, daar men het aantal eieren in de faeces, na het gebruik van dit
geneesmiddel, meestal niet ziet verminderen. Het doet echter meer
dienst als roborans en zal als zoodanig natuurlijk een nuttig effect
kunnen hebben. Men stelle zich echter nimmer tevreden met het in-
geven van een of ander geneesmiddel, doch controleere steeds door
faecesonderzoek of het aantal Strongyluseieren na de behandeling
verminderd of verdwenen is. Uit het feit, dat ons nog zoo heel veel
middelen aanbevolen worden, mag men wel besluiten dat geen van deze
voor ioo % werkzaam is. Zij zullen in veel gevallen wel de volwassen
wormen op bevredigende wijze afdrijven, maar niettegenstaande dat,
de algemeene toestand van het dier niet in die mate verbeteren als men
verwachten zou. En dit houdt dikwijls verband met het feit, dat niet de
volwassen wormen, maar juist de larven, waarover wij al eerder spraken,
de ziekteverschijnselen verwekken. En hierdoor is te verklaren dat in
het eene geval soms een paard met veel Strongyluseieren in de faeces,
weinig of geen ziekteverschijnselen toont, omdat zij vooral op oudere
leeftijd, betrekkelijk weinig van de volwassen parasieten te lijden hebben,
terwijl veulens, die soms betrekkelijk weinig eieren in de faeces hebben,
toch in hevige mate aan Strongylosis kunnen lijden, omdat de larven
hier het ziekteproces verwekken.

Wij kunnen ook bij ons veulen trachten, door intraveneuze injecties
met tartarus emeticus, de larven in het aneurysma of in het slijmvlies
van de dikke darm te verdrijven. Afgezien van het feit dat ik persoonlijk
niet veel succes bij veulens met dit middel gezien heb, lijkt het mij in
dit geval nog niet noodzakelijk deze therapie toe te passen, omdat ons
veulen nog in tamelijk goede conditie is. De intraveneuze injectie van
tartarus emeticus kan echter zonder bezwaar geschieden. De dosis in
dit geval bedraagt | gram ; deze hoeveelheid wordt in 100 cc gesterili-
seerd water opgelost ; onmiddellijk vóór en na de intraveneuze injectie
van deze oplossing wordt 30 a 50 cc physiologische keukenzoutoplossing,
eveneens intraveneus ingespoten, om te voorkomen dat tartarus emeticus
buiten de ader geraakt. Het is wenschelijk deze injecties 3 a 4 maal
te herhalen met één week tusschentijd.

Intraveneuze injecties van neosalvarsaan worden door sommige ook
aanbevolen, daar de resultaten goed zouden zijn; dit middel is echter
kostbaar.

Voor de bestrijding van deze ziekte staan ons echter nog zeer belang-
rijke hulpmiddelen ter beschikking en dat zijn de prophylactische maat-
regelen.

Alvorens echter tot een bespreking hiervan over te gaan is het noodig
nog even Uw aandacht te vestigen op de resistentie van de larven en
op de wijze van infectie.

en die zich na eenige dagen in de faeces van het paard uit de Strongylus-
eieren ontwikkeld hebben, bezitten eigenschappen, die maken dat zij
niet zoo gemakkelijk te vernietigen zijn. Deze larven werden b.v. in een
druppel water op een glasplaat gebracht, waarna men de druppel liet
indrogen. De larven werden nu 3| maand bij kamertemperatuur be-
waard. Na bevochtiging van de aldus bewaarde larven, bleken er nog
60 % levend te zijn. Koude kunnen zij ook goed verdragen ; wanneer
men hen in water bij —8° C. liet bevriezen en in die toestand gedurende.
7 dagen bewaarde, dan bleken alle larven, 4 uur na het ontdooien nog
levend te zijn. De gecombineerde inwerking van koude en droogte
wordt ook goed verdragen. Larven werden n.l.opeen glasplaat ingedroogd
en gedurende 8J maand bij —io° C. bewaard ; 24 uur na het ontdooien
waren nog 80 % der larven levend. Larven van Trichonema hielden het
2 jaar lang uit op korenhalmen.

U zou hieruit de indruk krijgen dat de larven van de Strongvliden
niet dood te krijgen zijn. Het is echter gelukkig dat zij tegen afwisselende
droogte en vochtigheid, koude en warmte niet zoo goed bestand zijn.
Deze afwisselende factoren dwingen hen tot activiteit, waarbij reserve-
voedsel gebruikt wordt, waardoor de levensduur verkort wordt. In de
natuur worden hierdoor voortdurend veel larven vernietigd.

De infectieweg is uitsluitend per os. De larven worden in hoofdzaak
met het gras in de weide opgenomen. In de stal kan de infectie geschie-
den doordat hooi of gras met faeces verontreinigd wordt of doordat
veulens de faeces, die larven bevatten, besnuffelen of opnemen. De
larven van het 3e stadium bewegen zich immers aan de oppervlakte
van de faeces en kunnen daardoor gemakkelijk opgenomen worden.
In water kunnen deze larven eenige weken leven, zoodat het mogelijk
is dat met drinkwater ook besmetting plaats vindt. De voornaamste
infectie geschiedt echter met het voedsel. Bepaalde eigenschappen van
de larven werken hiertoe mede. Zij zijn n.1. negatief geotroop, vandaar
dat zij langs de grassprieten naar boven kruipen; zij zijn positief
phototroop en zoeken het licht dus op, mits het niet al te fel zonlicht
is, waarbij kans op uitdroging zou bestaan.

Verder bezitten zij een positieve thermotaxis, zoodat zij zich naar
warmere plaatsen begeven. Deze eigenschappen maken dat de weiden
het meest besmettelijk zijn in de morgenuren, wanneer het gras be-
dauwd is en wanneer de zon opkomt en het gras daardoor verwarmd
wordt. Wanneer de zon te veel warmte geeft, zoodat het gras droogt,
verdwijnen de larven langs de grassprieten aan de basis van de stengels,
boven of even onder de oppervlakte van de grond.

De larven van de verschillende Strongyliden zijn niet in staat de
huid te perforeeren. Experimenten, die wij op dit gebied verricht
hebben, hadden, even als die van andere onderzoekers, steeds een nega-
tief resultaat.

Welke prophylactische maatregelen kunnen wij den eigenaar nu
aanraden om te voorkomen dat hij elk jaar met deze ziekte onder zijn

veulens te kampen zal hebben ? Gezien het feit dat in ons land practisch
gesproken alle volwassen paarden met Strongyliden besmet zijn, is de
moeder de allereerste en meest gevaarlijke besmettingsbron van het
veulen ; dit is een besmettingsbron, die steeds in de omgeving van het
veulen is, die van de eerste dag na de geboorte een voortdurend gevaar
is. Ik behoef U nog maar even te herinneren aan het enorm groot aantal
larven, dat wij uit een faecesbal van een gezond paard gekweekt hebben
en U zult overtuigd zijn dat wij reeds een groote stap in de goede rich-
ting doen, indien wij de veulenmerrie tijdens de drachtigheid zooveel
mogelijk wormvrij trachten te maken. Dit is het eerste adv ies dat wij
geven kunnen. Hierbij diene men er tevens op te wijzen dat merrie en
veulen afzonderlijk geweid moeten worden, zeer zeker niet met andere
paarden ; schapen en runderen leveren geen gevaar op, omdat de
Strongyliden van de herkauwers voor het paard niet besmettelijk zijn.

Bestaat er mogelijkheid een besmette weide vrij van larven te maken ?
Dit valt niet mede in de praktijk. Experimenteel heeft men kunnen
aantoonen dat verschillende kunstmeststoffen, in een concentratie,
zooals zij voor bemesting gebruikt worden, doodend op Strongyluslarven
werken. Wanneer men echter experimenten op besmette weiden nam,
bleek de doodende werking toch niet afdoende te zijn. Verschillende
onderzoekers hebben dit aangetoond en nog dit jaar heeft Lieke in de
D.T.W. medegedeeld dat door een bestrooiing met een mengsel van
kainiet en kopersulfaat de weiden niet vrij van larven te maken zijn.
Men krijgt wel een vermindering van het aantal larven, maar vrij
wordt de weide niet en men zou de bestrooiing dus eenige malen moeten
verrichten, hetgeen op practischc bezwaren stuit.

Indien de veehouder slechts een of twee veulens fokt, dan kan hij zeer
veel bereiken door deze in een niet te groote weide te brengen en eenmaal
daags de faeces van de merrie uit de weide te laten verwijderen, een
maatregel, die gezien het groote effect dat er mee bereikt wordt, niet
te veel tijd vcreischt.

Want hiermede neemt men de groote infectiebron weg, vooral indien
men de beschikking heeft over een weide, waarin sedert het vorige
jaar geen paarden geloopen hebben, of beter nog wanneer men een
weide heeft, waarin uitsluitend runderen of schapen geloopen hebben.
U weet dat de pas gedeponeerde paardenfaeces eerst na 4 a 5 dagen
infectieus worden, zoodat het verwijderen van de faeces desnoods niet
elke dag, maar om de 2 a 3 dagen zou kunnen geschieden. Daar het
uiteentrappen van de faeces door de paarden het verzamelen bemoei-
lijkt, zal het dagelijks verwijderen daarvan toch de voorkeur verdienen.
Een andere methode is de faeceshoop uiteen te slaan, zoodat zij fijn
verdeeld komt te liggen en kan uitdrogen, waardoor de ontwikkeling
van de larven tegengegaan wordt. Het zal U wel duidelijk zijn dat deze
methode niet zoo goed is als het verwijderen van de mest. De allereerste
infecties, die de veulens doormaken wanneer zij nog op stal gehouden
worden, mag men evenmin onderschatten. Zij vormen toch dikwijls

de oorsprong van alle verdere ziekteverschijnselen ; de dieren loopen
daar in een beperkte ruimte en het rein houden van de stal laat dikwijls
veel te wenschen over, zoodat deze eerste infecties dikwijls hevig zijn.
Wanneer dergelijke besmette veulens later in de weide komen, zelfs
zonder de moeders, infecteeren zij voortdurend de bodem, waarop zij
loopen en door deze aanhoudende herinfecties breidt de besmetting
zich verder uit.

Het zal U wel duidelijk zijn, dat wij met deze eenvoudige hulpmid-
delen n.1. het verwijderen van faeces uit kleine weiden, eventueel weide-
verbod voor één jaar van besmette weiden, geen gras of hooi verstrekken
van besmette weiden, veel kunnen bereiken. Men heeft het daardoor vol-
komen in de hand de besmetting zoodanig te onderdrukken dat sterfge-
vallen en zelfs ziekteverschijnselen tengevolge van Strongylosis zullen
uitblijven.

Tenslotte zult U zich afvragen hoe het mogelijk is dat oudere paarden
zooveel Strongyliden herbergen zonder er zichtbaar onder te lijden ;
men kan van deze dieren immers niet zeggen dat zij lijdende zijn aan
Strongylosis.

Wat de oudere paarden betreft zouden wij kunnen aannemen dat
wij hier te doen hebben met een leeftijdsimmuniteit. Maar dan zouden
wij geen of weinig parasieten in de darm moeten aantreffen. Dit is
echter veelal niet het geval, daar het aantal volwassen Strongyliden
bij oudere paarden dikwijls groot kan zijn.

Misschien zouden wij kunnen spreken van premuniteit, waarmede
bedoeld wordt dat de gastheer een tolerantie bezit ten opzichte van de
bestaande besmetting, maar tevens een weerstand heeft tegenover een
verdere besmetting, die hem anders zeker ziek gemaakt zou hebben.
Bij de veulens is langzamerhand een tolerantie tegenover deze Strongy-
liden ontstaan, waardoor dc gastheer een voldoende weerstand ten op-
zichte van de bestaande besmetting- bezit ; deze tolerantie sluit dus niet
uit dat de gastheer voor een nieuwe infectie ongevoelig zou zijn. Over-
schrijdt deze infectie een zekere graad, dan ontstaan ziekteverschijn-
selen. Aangezien het voor ons practisch niet mogelijk zal zijn de veulens
absoluut vrij te houden van Strongyliden, zal ons doel moeten zijn de
dieren zoodanig voor reïnfectie te beschutten, dat de bestaande tole-
rantie niet gebroken wordt ; wij hebben dan ons doel bereikt, want
naarmate het dier ouder wordt zal deze tolerantie in premuniteit kun-
nen overgaan, waardoor het gevaar op acute sterfgevallen en ernstige
ziekteverschijnselen zeer verminderd is.

Ik hoop U hiermede te hebben aangetoond dat, niettegenstaande
de Strongyliden in ons land bij volwassen paarden op uitgebreide
schaal parasiteeren, het mogelijk is zoodanige maatregelen te treffen
dat ernstige ziekteverschijnselen en sterfgevallen bij veulens voorkomen
kunnen worden.

(Uit het Veterinair-Anatomisch Instituut der Rijksuniversiteit, Utrecht ;
Directeur: Prof. Dr. G. KREDIET)

Teneinde niet de woorden splijting of vergroeiing, welke betrekking
hebben op een bepaalde opvatting omtrent het ontstaan van dubbel-
monsters te gebruiken, zal ik in onderstaande bespreking slechts
spreken van verdubbeling en daarbij in het midden laten, hoe deze is
ontstaan.

De tabellen zijn zoo samengesteld, dat bij de bepaling der volgorde
rekening werd gehouden, zoowel met de mate van verdubbeling van
het skelet, als met die van\'het darmkanaal. Het blijkt dan, dat de mate
van verdubbeling van alle organen in groote trekken steeds met de mate
van verdubbeling van het skelet overeenkomt, maar dat daarentegen
in détails geen enkele nauwkeurige correlatie te vinden is, noch met het
skelet, noch van de verschillende organen onderling. We kunnen hieruit
de conclusie trekken, dat het niet mogelijk zal zijn, om door de studie
van dubbelmonstra tot een nader inzicht aangaande den aard van een
eventueele segmentaalanatomie van ingewanden of bloedvaatstelsel
te komen. Zou er toch een z.gm. „verborgen" segmentale ver-
deeling van deze organen bestaan, dan bewijst het bovenstaande
alleen, dat de verdubbeling niet steeds een geheel segment behoeft te
omvatten, terwijl bovendien de vergroeiing van verschillende organen-
in-aanleg de verhoudingen bij de neonaten nog gecompliceerder maakt.
Waarschijnlijker lijkt mij het echter om aan te nemen dat d.e segmentatie
zich beperkt tot skelet, spieren en zenuwen, en dat de segmentale
verdeeling der overige organen als een door de eerstgenoemde op-
gedrongen, secundaire segmentatie opgevat moet worden.

Uit de tabellen blijkt verder, dat, wanneer we alle gevallen van dupli-
citas anterior en ileothoracopagus bij mensch en herkauwers in één
reeks plaatsen, deze een vloeiende overgang tusschen alle verschillende
gevallen toont. Het is dan ook volstrekt ondoenlijk om tusschen duplicitas
anterior en ileothoracopagus een ander, dan het zeer kunstmatig
onderscheid van het al dan niet aanwezig zijn eener derde achterste
extremiteit te maken. Tevens blijkt bij het opstellen van bovengenoemde
reeks, dat bij den mensch de middelste termen van de reeks der duplici-

tates anteriores niet schijnen op te treden, terwijl bij het kalf een derde
achterste extremiteit blijkbaar reeds bij een geringeren graad van ver-
dubbeling der overige organen optreedt. De met de laatste termen
van de reeks der duplicitates van den. mensch overeenkomende termen
bij het kalf, vallen daar reeds onder het begrip lieothoracopagus.
Een en ander wordt d.oor figuur 7 schematisch verduidelijkt.

Schematische voorstelling van de mate van verdubbeling bij duplicitas anterior
(D.) en ileothoracopagus (II.) bij kalf en mensch. Nadere verklaring in den tekst.

Voorts blijkt, dat de verdubbeling a.h.w. van dorso-oraal naar
ventro-caudaal voortschrijdt, waardoor de verdubbeling der meer dor-
saal gelegen organen steeds veel sterker is dan die van de meer ventraal
gelegen deelen. Een en ander komt b.v. in de mate van verdubbeling
van den darm zeer duidelijk tot uiting. De oorspronkelijke, embryonale
darm bestaat uit een onder het ecto- en mesoderm gelegen, schoenzool-
vormig embryonaalschild, dat zich ventraal in den dooierzak voortzet.
De verdere ontwikkeling bestaat nu in de eerste plaats uit een craniad
en caudad uitgroeien van dit schild tot de definitieve darmbuis. Daarbij
wordt de opening naar den dooierzak relatief zeer sterk vernauwd, tot
deze laatste tenslotte in het lichaam wordt opgenomen, en als ductus
omphalo-mescntericus tusschcn darm- en huidnavel bewaard blijft.
Bij den neonatus ligt deze, spoedig verdwijnende, darmnavel halverwege
het ileum (Meckel\'sche divertikel). Het is nu wel zeer opvallend, dat
bij duplicitas anterior de verdubbeling nooit verder voortschrijdt,
dan tot dit punt [zie ook van Westrienen (38) en Joffe (18)]. Slechts
bij enkele ileothoracopagen gaat de verdubbeling verder (geval 41
en 43).

GRUBERund Eymer (12) hebben het optreden van een diaphragmade-
fect bij dubbelmonsters in verband met de verdubbeling verklaard.
Hun opvatting blijkt echter volstrekt niet te verklaren, waarom bij
zeer geringe verdubbeling in vele gevallen wel, bij zeer sterke verdubbe-
ling daarentegen in vele gevallen geen defect optreedt.

Als een uitzakking aan dat gedeelte van den primairen, embryonalen
darm, dat later tot duodenum zal worden, ontstaat de leverbocht,
waarin zich vrijwel direct een craniale en een caudale divertikel diffe-
rentieeren. De craniale gang vormt de ductus hepaticus, de caudale
den ductus cysticus en de galblaas. Hieruit volgt, dat de leverpoort

het centrale punt voor de ontwikkeling van de lever vormt, en dat de
galblaas reeds van het begin af als aparte aanleg aanwezig is. Een
verdubbelde lever zal in ieder geval haar ontstaan te danken hebben
aan de vergroeiing van twee, in aanleg gescheiden, embryonale levers.
Het door mij beschreven geval I (zie fig. 2 en 3) bewijst, dat deze
vergroeiing waarschijnlijk in vele gevallen niet tot het bindweefsel
beperkt blijft, maar dat vergroeiing van het specifieke weefsel, in casu
van de ductus hepatici, plaats vindt (zie ook de proeven van Born.
Vindt de vergroeiing vroeg plaats, dan zal waarschijnlijk een
lever met slechts één leverpoort en met in den regel twee galblazen
ontstaan. Treedt de vergroeiing eerst later op, dan zullen er twee
gescheiden leverpoorten gevormd worden.

Opvallend is verder, dat, hoe sterk de verdubbeling van alle andere
organen ook moge zijn, er nooit twee gescheiden levers optreden. Dit is
ongetwijfeld toe te schrijven aan het feit, dat de lever een dermate
groote ruimte in het embryo inneemt, dat de beide levers-in-aanleg
steeds met elkaar in contact komen en vergroeien [zie ook Numan
(25 ; p. 32)]. Daar de lever een uiterst plastisch orgaan is, dat zich wat
haar vorm betreft geheel aan haar omgeving aanpast, valt het niet
te verwonderen, dat nu eens een dubbele lever vrijwel de vorm van een
normale, enkele lever toont [Krause und Tillmanns (19)], dan weer
(mijn geval I, zie fig. 2) een uiterst afwijkende verdeeling in kwabben
optreedt.

De longen ontstaan, doordat bij embryoncn van ong. 2^ mm lengte
aan den ventralen wand van den voordarm een uitstulping ontstaat,
die reeds van den beginne af een bifurcatie heeft. Deze beide entodermale
stamknoppen groeien uit, vertakken zich zeer sterk en vormen tenslotte
het epithecl van trachea en longen. Daarbij modelleercn zij a.h.w. in
het bindweefsel de mesodermale bestanddeelen dezer organen (kraak-
beenringen, spiertjes) om zich heen. Het optreden van een mediane,
ongepaarde long (geval 3, 4, 18, 19) vereischt dan ook eenige nadere
verklaring. In het tweede door Gruber und Eymer (12) en in de door
Lenz (20) en Brumpt (4) beschreven gevallen, zou men slechts aan
een vergroeiing der mesodermale bestanddeelen kunnen denken, daar
deze schrijvers geen samenhang der bronchiën beschrijven. In het door
mij beschreven geval III (fig. 5) is echter wel degelijk vergroeiing
van het specifieke, entodermale epitheel der aan de binnenzijde gelegen
hoofdbronchi van de beide componenten ontstaan.

Karakteristiek is ook de groote neiging, die er in het door mij be-
schreven geval III blijkt te bestaan, om tot een zoo goed mogelijk herstel
van de normale verhoudingen in vorm en ligging der longen te geraken.
Vooral komt dit tot uitdrukking in het feit, dat de rechter buitenlong
wel\', de linker buitenlong daarentegen geen eparterieele bronchus bezit.

Uit de tabellen blijkt, dat, wanneer bij dubbelmonsters twee milten
worden gevonden, deze zoowel bij situs inversus (geval 25, 30, 35 ; de
milten liggen rechts en links), als bij normale ligging der magen (ge-
val 22, 28, 38, 42 ; de milten liggen links en mediaan) voor kunnen
komen. Veel karakteristieker is echter het feit, dat een zoo groot per-
centage gevallen voorkomt, waarbij slechts één milt aanwezig is, zelfs
indien het dier twee goed ontwikkelde omenta maiora bezit (geval 11,
23, 33). Daarbij valt het oogenblikkelijk op, dat in alle gevallen, waarin
slechts één milt aanwezig is, deze steeds op d.e voor het enkelvoudige
dier normale plaats, in het linker omentum maius gelegen is, en dit wel
zelfs in die gevallen, waarin bij het bloedvaatstelsel (hart, aorta, V. cava)
een duidelijk overwegen van de rechter zijde valt waar te nemen (geval
2, 8, 27). Dit is des te merkwaardiger, waar potentieel op iedere plaats
in het peritoneum miltweefsel kan optreden [Fischel (9 ; p. 169)],
waar autotransplantatie van de milt zoowel intraperitoneaal als sub-
cutaan zéér gemakkelijk verricht kan worden, en waar het ontbreken
van de milt bij mensch en dier een zoo zeldzaam verschijnsel is [Put-
schar (28)]. Van het ontbreken der milt weet men slechts, dat het
dikwijls gecombineerd met afwijkingen in het bloedvaatstelsel of met
situs inversus voorkomt. Er is echter nog in het geheel niet bekend,
of in deze gevallen de milt niet wordt aangelegd, of dat zij vroegtijdig
weer verdwijnt [PutschaR (28)].

Of er bij den aanleg van de milt van den linker lichaamswand misschien
een bepaalde induceerend.e werking uitgaat, moet voorloopig nog een
open vraag blijven. Wij kunnen thans alleen de conclusie trekken,
dat dit verschijnsel een deel schijnt uit te maken van de algemeene
neiging, om in het dubbelmonster zooveel mogelijk de vorm- en liggings-
verhoudingen der organen van het enkelvoudige dier te benaderen.
Deze neiging doet zich, wat de milt betreft, des te meer gelden, daar dit
orgaan naar verhouding eerst laat (3e a 4e week) in de ontogenetische
ontwikkeling wordt aangelegd.

Het hart wordt aangelegd in den vorm van twee holle buizen, die tot
een ongepaarde holte met elkaar vergroeien. Op een 2,1 mm stadium
bestaat het hart uit een caudale sinus venosus, waarin de groote venen
monden, een middelste gedeelte, en een orale truncus arteriosus.

Vervolgens vindt een S-vormige kromming van d.e oorspronkelijke
hartbuis plaats, waardoor het gemeenschappelijk atrium, dat zich in-
middels gedifferentieerd heeft, oraal van de gemeenschappelijke ven-
trikel komt te liggen. Vervolgens ontstaan septa in het atrium, in de
ventrikel, alsmede in den bulbus en conus arteriosus, waardoor een hart
met twee atria, twee ventrikels en een gescheiden aorta en art. pulmo-

nalis ontstaat. De scheiwand in den bulbus arteriosus ontstaat uit de
z.g.n. bulbuswallen, waarvan eveneens een gedeelte wordt gebruikt
voor de vorming van het basale gedeelte van het septum ventriculorum
(pars membranacea septi), terwijl zich uit het overige gedeelte de val-
vulae semilunares ontwikkelen.

Uit de tabel blijkt, dat, wanneer een verdubbeling van het hart plaats
vindt, altijd óf een vergroeiing van atria en ventrikels (dubbel hart), óf
alleen een vergroeiing van de atria (twee vergroeide harten) optreedt.

Dat een dubbel hart ontstaan moet zijn door vergroeiing van twee
oorspronkelijk gescheiden harten-in-aanleg en niet b.v. door een on-
voldoende splijting van een gemeenschappelijk hartmateriaal, wordt
o.a. door geval 33 zeer mooi bewezen. Hier toch vinden we een dubbele
lever, die uit den aard der zaak wel uit twee afzonderlijke leverbochten
moet zijn ontstaan. Ongetwijfeld zal dus ook het meer oraal
gelegen hart uit een dubbelen aanleg moeten zijn ontstaan. Daat
het enkelvoudige hart reeds door vergroeiing van twee buizen ontstaat,
zal een vergroeiing tot een dubbel hart natuurlijk zeer gemakkelijk
kunnen optreden.

Zijn er twee vergroeide harten aanwezig, dan vindt de vergroeiing
steeds tusschen de atria plaats. De verklaring hiervoor zal ongetwijfeld
niet gezocht moeten worden in het feit, dat de latere atriale ruimte
oorspronkelijk caudaal van de latere ventriculaire ruimte was gelegen,
aangezien in vele gevallen een dubbele lever tezamen met twee ver-
groeide harten optreedt. Het is duidelijk, dat hier een echte vergroeiing
heeft plaats gevonden en wel waarschijnlijk tusschen de sinus venosi of
tusschen de groote venen. Vooral in die gevallen, waarin, zonder dat
situs inversus aanwezig is, de beide rechter atria met elkaar vergroeid
zijn, zal deze vergroeiing naar verhouding laat in de ontogenetische ont-
wikkeling tot stand zijn gekomen. Een en ander wordt bevestigd dooi
de onderzoekingen van Vintembergf.r (37) alsmede door de proeven
van Born [zie Hübner (16; p. 226), Schwai.be (32)].

Het kleine, rechter hart van geval III is, waarschijnlijk door vroeg-
tijdige vergroeiing met het groote linker hart, blijven staan op een ont-
wikkelingsstadium, dat ongeveer overeenkomt met een embryo van
4 mm lengte [zie Fischel (9), fig. 575 en 578a]. De vorming van de
S-vormige bocht in de hartaanleg heeft plaats gevonden, maar het
daarbij gevormde septum interventr. primum is door uitgroeien der
ventrikels weer verdwenen. Een verdere septeering heeft in geen der
drie deelen van het hart plaats gevonden. De wallen in den bulbus
art. zijn slechts tot de valvulae semilunares uitgegroeid.

Als accidcnteele afwijking kunnen wij het open foramen interventr.
van het groote, linker hart van geval III beschouwen : de vorming van
een pars membranacea septi door de bulbuswallen is hier achterwege
gebleven.

Uit de tabellen blijkt, dat de verdubbeling van de aorta thorac. et
abd. steeds opvallend veel geringer is, dan de verdubbeling van de
wervelkolom. Waar echter bij het normale dier dc ongepaarde aorta
in de 3e embryonale week door vergroeiing van twee oorspronkelijke
aortae ontstaat, valt het niet moeilijk, in te zien, dat een intensieve
vergroeiing van de aortae der beide componenten ook zeer gemakkelijk
tot stand zal kunnen komen.

Oorspronkelijk wordt bij het embryo het bloed uit buik-en borstholte
door de V. cardinales caud. naar den, in het rechter atrium mondenden
sinus venosus afgevoerd. Later neemt de V. cava caud. den afvoer van
het bloed uit de buikholte over. Bij het rund blijft echter de rechter V.
card. caud. in den vorm van de V. azygos bestaan. Door groeiverschui-
vingen mondt zij bij het volwassen dier in den sinus coronarius (rest
v. d. sin. ven.) of in de V. cord.is magna. Bij het afdalen van het hart
in den thorax vindt ook een caudale verschuiving vân het mondings-
gedeelte der V. card. caud. plaats. Daardoor kunnen de orale V. inter-
costales niet meer in dit vat monden en ontstaat er, voor den afvoer
van het bloed uit deze venen, een nieuwe, longitudinale anastomose,
de V. intercostalis suprema. Via de V. costocervicalis mondt deze in
de V. subclavia, zij kan echter eveneens met de V. card. caud. (V. azygos)
samenhangen [zie Slijper (34) p. 53, fig. 27].

ie. Van de V. card. caud. sin. van de rechter en de V. card. caud. d.
van de linker component is het mondingsgedeelte verloren gegaan.
Zij vormen thans te zamen de V. azygos en monden via de V. interc.
supr. en costocerv. in de V. subcl. sin. van de rechter component.

2e. Van de V. card. caud. d. van de rechter en de V. card. caud. sin.
van de linker component zijn juist alleen de mondingsgedeelten blijven
bestaan. Deze nemen echter niet meer het bloed uit het caudale gedeelte
van den thorax op, doch ontvangen uitsluitend via de beide V. inter-
costales supr. het bloed uit de orale intercostaalruimten en uit de V.
transv. colli. Hierdoor lijkt het alsof de V. costocervicales der beide
buitenzijden, die hun monding in de V. subcl. verloren hebben, direct
in de rechter atria monden.

Fig. 8 geeft een overzicht van de ontogenetische ontwikkeling van de
venen van het levergebied en de V. cava caud. Dat, zooals in verschil-
lende gevallen is waargenomen, bij het ontbreken van een der V. cavae
de V. hepaticae van de desbetreffende component direct in het hart
monden, vereischt geen nadere bespreking.

Schema van de ontwikkeling van het systeem der levervenen en der V. cava caud.
bij een normaal enkelvoudig embryo. Gestippeld : vaten en verbindingen, die bij
den neonatus behouden gebleven zijn. Sin. v. = sinus venosus van het hart, V. rev.
= V. revehens (communis), D. A. Ductus Arantii, V. umb. = V. umbilicalis.
V. omph.mes. = V. omphalo-mesenterica, V. port. = V. portae, V. adv. \\.
advehens, s. = sinistra, d. dextra.

Schema van de ontwikkeling van het systeem van levervenen en V. cava bij het
door mij beschreven geval I. Gestippeld : vaten en verbindingen die behouden bleven.
Verklaring der afkortingen bij fig. 8. R. = van de rechter component, L. ^; van de
linker component.

Dat bij de aanwezigheid van 2 V. cavae slechts één ductus Arantii
aanwezig kan zijn, is, gezien de groote variabiliteit in dit gebied, niet
moeilijk te verklaren. Uit de tabel blijkt echter, dat de door mij bij
geval I beschreven toestand : twee ductus Arantii, die in een enkel-
voudige V. cava monden, nog nooit in de literatuur beschreven was.
Fig. 9 laat zien, dat men zich dezen toestand ais volgt ontstaan kan denken:
in de vergroeide sinus venosi mondden oorspronkelijk twee V. hepaticae
revehentes communes, die elk hun bloed uit een D. Arantii ontvingen.
Waarschijnlijk ontsproot uit ieder dezer V. revehentes een V. cava
caud. en vond spoedig een vergroeiing tusschen de beide cavae plaats.
Nemen we dan aan, dat het mondingsgedeelte van de rechter V. rev.
comm. wegviel, d.an ontstaat een toestand als (zie fig. 2 en 3)
werd beschreven.

Reeds werd uiteengezet, dat, volgens de heerschende opvattingen,
bij de rechter component van een dubbelmonster steeds situs inversus
optreedt, en dat daardoor vooral in liet bloedvaatstelsel van deze rechter
component een dusdanig ongunstige situatie geschapen zou kunnen
worden, dat deze zich in veel geringere mate zou ontwikkelen, dan de
linker component. Deze toestand zou in extremo tot het optreden van
een parasiet (of bij gescheiden tweelingen van een acardius) kunnen
leiden.

De door mij bewerkte gevallen en de literatuur bevestigden de er-
varing, dat, in tegenstelling b.v. met Visschen [ Morrii.i (22)], bij
Zoogdieren de situs inversus slechts in een gering aantal gevallen
bewaard blijft, en dat indien situs inversus aanwezig is, deze steeds
bij het rechter dier optreedt. De heerschende meeningen omtrent de
gevolgen van dezen situs inversus [zie vooral Newman (24)] vond ik
echter niet bevestigd.

Uit tabel 4 blijkt, dat, zelfs wanneer nog bij den neonatus een duide-
lijke situs inversus aanwezig is, de organen van de rechter component
zeer goed sterker ontwikkeld kunnen zijn, dan die van de linker. Bij
een aantal gevallen, waarvan het ontbreken van situs inversus bekend
was, werd eveneens een overwegen van de rechter zijde gevonden.
Men zou zich kunnen voorstellen, dat, indien de situs inversus niet
vroegtijdig gecorrigeerd werd, het embryo zich in den regel tot een
parasiet zou ontwikkelen, zooals b.v. Bucciante (5) voor het door hem
beschreven embryo aanneemt. De door Numan (25) en Semon (33)
beschreven gevallen zijn hiermede echter in flagranten tegenspraak.

Overzicht van een aantal gevallen, waarbij overwegen van
organen in een der beide componenten optreedt.

Overzicht van alle, in tabel / 3 voorkomende gevallen, waarin bij een der
componenten de deelen van hel bloedvaatstelsel sterker
ontwikkeld zijn, dan bij de andere.

Het aantal in tabel 5 samengevatte gevallen is natuurlijk nog veel
te gering om hieruit reeds afdoende gevolgtrekkingen te kunnen maken.
Toch geeft de tabel ons wel een aanwijzing, dat van het overwegen
van een bepaalde zijde geen sprake kan zijn. Veel waarschijnlijker is het
daarentegen, dat, evenals bij het normale enkelvoudige dier, in het
veneuze stelsel een neiging tot overwegen van de rechter, in het arte-
rieele stelsel een neiging tot overwegen van de linker zijde bestaat.

Een overwegen van de rechter zijde kan, volgens de reeds besproken
redenen, aan het hart natuurlijk gemakkelijk door het veneuze stelsel
worden opgedrongen.

Samenvattende kan men dus de conclusie trekken, dat een misschien
vroeg \'optredende, doch zich later in den regel weer herstellende situs
inversus in het algemeen geen invloed op het overwegen van de organen
van een bepaalde component zal uitoefenen. Hierbij schijnen andere
ontwikkelingsfactoren een rol te spelen. Bovendien treedt ook bij het
overwegen van de organen van een der beide componenten de, reeds
voor de ontwikkeling van longen, lever en milt aangetoonde neiging
tot herstel der bij het enkelvoudige dier voorkomende verhoudingen,
zeer duidelijk aan den dag. Een en ander komt zeer goed tot uiting in
geval No. 27, waar hart en V. cava caud. van de rechter component
overheerschen, doch alleen een linker ductus Arantii aanwezig is.
Van de V. hepaticae revehentes blijft n.1. bij het zich normaal ontwik-
kelende dier alleen de rechter, van de V. umbilicales, waaruit zich de
D. Arantii ontwikkelt (zie fig. 8), alleen de linker bestaan. Het feit,
dat de D. Arantii zich ontwikkelt als een verbinding tusschen V. umbi-
licalis en V. cava, kan een verklaring vormen voor het feit, dat in zooverre
het deze D. Arantii betreft evenzoo vele malen een overwegen van de
linker, als van de rechter component werd. gevonden. Het feit, dat bij
het door mij beschreven geval 1 de V. portae aan de rechter zijde mondt
(zie fig. 2, 3, 8), doch de linker D. Arantii veel sterker ontwikkeld is,
dan de rechter, moge eveneens als een in het kader van het bovenstaande
passende aanwijzing worden beschouwd.

I. Einleitung über den gegenwärtigen Stand unserer Kenntnisse vom Vorkommen
und von den allgemeinen Eigenschaften der Doppclmissbildungen, sowie von der
Entstehung dieser Abweichungen. Die vergleichende Untersuchung von ausgetrage-
nen Doppelbildungen wird vorläufig nur im Stande sein, uns gewisse Gesetzmässig-
keiten ihres Baues zu zeigen, die vielleicht als Leitfaden bei der descriptiven und
experimentellen Untersuchung der ontogenetischen Zwischenstadien eine gewisse
Bedeutung haben können.

II. Beschreibung von drei,Fällen von Duplicitas anterior beim Kalbe. Wichtigste
Ergebnisse :

Fall I (Tabelle r, Nr. 11) : Bau der Leber (Abb. 2 und 3), 2 Omenta maiora,
aber nur eine Milz (Abb. 1), 3 Pleurahöhlen, die Herzen sind durch die beiden
rechten Atria miteinander verwachsen (Abb. 4), Mündungsabschnitte der V. card.
caud. der beiden Aussenseiten sind als Mündungsabschnitte der entsprechenden
V. costocerv. in das rechte Atrium erhalten geblieben. Die genau mediane V.
azygos mündet dagegen in die V. costocerv. sin. der rechten Komponent. Die
Schemata von Abb. 8 und 9 geben eine Erklärung für die Entstehung der einzelnen
V, cava caud. und des doppelten D. Arantii.

Fall II (Tabelle 1, Nr. 17) : Etwas stärkere Verdoppelung ; abweichende Verzwei-
gung des Aortenbogens.

Fall III (Tabelle I, Nr. 7) : Miteinander anastomosierende Tracheae (Abb. 5).
Rechtes Herz besteht nur aus Atrium, Ventrikel und Conus art. mit Art. pulm. und
Arterien für Haupt und Vorderextremität (Abb. 6). Vergleichung von 43 Fällen
von Duplicitas anterior und Ileothoracopagus bei Mensch und Wiederkäuern
(Tabelle 1—3).

1. Die Verdoppelung der Weichteile hält mit dem des Skelettes zwar in grossen
Zügen gleichen Schritt, in Einzelheiten findet man dagegen immer ein Fehlen
jeglicher Korrelation. Dies wird zum Teil von den sub 4. beschriebenen Verwach-
sungserscheinungen verursacht. Schlussfolgerungen für die Segmentalanatomie gehen
aus dem Studium der Eingeweide und Blutgefässe bei den Doppelbildungen denn
auch nicht hervor.

2. Duplicitas anterior und Ileothoracopagus gehen ohne weiteres ineinander
über (vergl. jedoch Abb. 7).

3. Die Verdoppelung des Darmkanales schreitet bei Duplicitas anterior nie weiter
als bis zum D. omphalo-mesentericus fort.

4. Wie man sich auch die formale Genese der Doppelmissbildungen denkt, immer
muss man annehmen, dass die doppelte Leber, das doppelte Pankreas, die verwach-
senen Lungen von Fall III, sowie die doppelten oder miteinander verwachsenen
Herzen entstanden sind durch eine Verwachsung zweier, gesonderter Anlagen
auf einem verhältnismässig späten, ontogenetischcn Stadium.

5. Aus den Tabellen (vergl. auch Tabelle 4 und 5) geht ohne weiteres hervor,
dass von einem Uberwiegen eines bestimmten Komponentes durchaus nicht die
Rede sein darf. Daraus ergibt sich, dass ein im Anfang wahrscheinlich immer auf-
tretender (später jedoch häufig wieder verschwindender) Situs inversus der Organe
des rechten Komponentes, keine ungünstigen Verhältnisse im Blutgefässystem oder
in den anderen Organen eines bestimmten Komponentes zu schaffen braucht.

Vor allem in den Verhältnissen des Blutgefässystems und der Milz (Überwiegen
von Herz und Venen rechts, von den Arterien links ; meistens nur eine Milz und
dann immer die linke), aber auch im Bau von Leber und Lungen kommt sehr
schön zum Ausdruck, dass die Doppclbildung in ihrer Entwicklung eine ausgespro-
chene Neigung zur Wiederherstellung der normalen Verhältnisse beim einzelnen
Individuum zeigt.

I. Introduction dealing with the present state of our knowledge of the general
characteristics, the origin and the development of double-monsters. For the present
comparative investigations on new-born double-monsters will not be able to show
more than certain legitimate features of their structure, which will probably be
able to serve as a guide in descriptive and experimental investigations of intermediate
ontogenetic stages.

Case I (table 1, Nr. 11) : structure of the liver (figs. 2 and 3), 2 omenta maiora
but only one (left) spleen (fig. 1), 3 pleural cavities, the hearts are conjoined by
the two right atria (fig. 4). The costocervical veins of the outer sides open into the
common right atrium, thus representing the preserved proximal parts of the caudal
cardinal veins. On the contrary, the exact median azygos vein opens into the left
costocervical vein of the right component. Figs. 8 and 9 explain the origin of the
single V. cava caud. and the double ductus Arantii.

Case II (table 1, Nr. 17) : a little more duplicated than case I ; the aortic arch
shows an aberrant ramification.

Case III (table 1, Nr. 7) : there is an anastomosis between the two tracheae (fig. 5),
the right heart is built up only by one single atrium, one ventricle and a conus
arteriosus with an art. pulmonalis and arteries for the head and forelegs (fig. 6).

Comparison of 43 cases of duplicitas anterior and ileothoracopagus in man and
ruminants (table 1—3).

III. The comparative investigation of these 43 cases gave the following results:

1. Broadly outlined, the duplication of the soft parts of the body keeps step with
that of the skeleton ; in detail, however, there is no correlation at all. This is partly
caused by the phenomena of growing-together, described sub 4. The structure
of double-monsters therefore can be of 110 value for the segmental anatomy of the
viscera and the circulatory system.

2. Duplicitas anterior and ileothoracopagus are changing one into another without
any limit (fig. 7).

3. In cases of duplicitas anterior the duplication of the intestine is never proceeding
further distad than up to the omphalo-mesenteric duct.

4. No matter how one may explain the formal genesis of double-monsters, it
must always be accepted, that the double liver, the double pancreas, the conjoined
lungs of case III and the double or conjoined hearts are caused by growing-together
of two distinct „Anlagen" on a relatively advanced ontogenetic stage.

5. The tables 1—5 show that there is never a predominance of a distinct component.
The original situs inversus of the organs of the right component thus never causes
unfavourable qualities in the circulatory system or the other organs of a distinct
component. Mostly there is only one spleen, and then always the left. There is also
in most cases a predominance of the heart and veins in the right and of the arteries
in the left component. These phenomena (and also the structure of liver and lungs)
demonstrate that the double-monsters show a pronounced leaning towards a resto-
ration of the normal relations of the organs in a single irtdividuum.

I. Aperçu de l\'état actuel de nos connaissances des propriétés générales et du
développement des monstres doubles. A présent, les recherches comparatives sur
les monstres doubles nouveau-nés ne nous apprennent, quant à leur structure,
que certaines conformités aux lois naturelles, qui 11e seront peut-ctre sans importance
pour les recherches déscriptives et expérimentales des stades ontogenétiques inter-
médiaires.

Cas 1er (tableau 1er, No. 11) : structure du foie (fig. 2 et 3), 2 omenta maiora
mais une seule rate (située du côté gauche; &g. 1), trois cavités pleurales, les deux
coeurs sont conjoints par les deux oreillettes droites (fig. 4), les veines costocervicales
des deux côtés latéialcs se jettent dans l\'oreillette droite commune, réprésentant
ainsi les parties proximales des veines cardinales caudales. La veine azygos, en
revanche, se jette dans la veine costocervicale gauche du component droit. Les
figures schématiques Nos. 8 et 9 donnent une explication du développement de la
veine cave caudale simple et du conduit d\'Arantius double.

Cas llième (tableau 1er, No. 17) ; le monstre accuse une duplication un peu plus
forte, que celui du cas 1er. A remarquer la ramification aberrante de la crosse aor-
tique.

Cas Illième (tableau 1er, No. 7) : il y a une anastomose transversale entre les deux
trachées (fig. 5). Le coeur gauche n\'est composé que par une seule oreillette, un seul
ventricule et un conus artériel, pourvu d\'une artère pulmonaire et des artères desti-
nées à la tête et à l\'extrémité antérieure (fig. 6).

Comparaison de 43 cas de duplicitas anterior et ileothoracopagus chez l\'homme
et chez les ruminants (tableau 1—3).

1. En grandes lignes la duplication des parties molles suit celle du squelette,
mais en détail on ne trouve aucune corrélation. C.e phénomène est causé en partie

par la concroissance des organes, descrits sub 4. Des recherches faites sur les monstres
doubles on 11e saurait tirer de conclusions concernant l\'anatomie segmentale des
viscères et de l\'appareil circulatoire.

2. On ne saurait distinguer aucune limite entre le duplicitas anterior et l\'ileothora-
copagus (à remarquer cependant la figure 7).

3. Dans les cas de duplicitas anterior la duplication de l\'intestin ne s\'étend jamais
sur les parties situées distalement du conduit omphalo-mésentérien.

4. De quelque manière qu\'on se figure la génèse formale des monstres doubles,
il faut toujours accepter que le foie double, le pancréas double, les poumons conjoints
du cas Illième et les coeurs doubles où conjoints se sont développés par concroissance
de deux ébauches de ces organes, à un stade ontogenétique relativement jeune.

Les tableaux i—5 démontrent, que la prédominance d\'un component spécial
n\'existe pas. Il s\'ensuit que le situs inversus primaire des organes du component
droit (dans la plupart des cas l\'inversion a disparu déjà totalement chez les nouveau-
nés) n\'a aucune influence mauvaise sur le développement de l\'appareil circulatoire
d\'un component spécial. La situation de la rate (dans la plupart des cas on ne trouve
qu\'une seule rate et toujours la gauche) les situations dans l\'appareil circulatoire
(prédominance du côté droit pour le coeur et les veines, du côté gauche pour les
artères) et la structure du foie et des poumons nous montrent que les monstres
doubles accusent une tendance nette, au rétablissement des situations normales
dans l\'individu simple.

2. Bishop, M.,Heart and Anterior Arteries in Monsters of the Dicephalous Group.
Americ. Journ. Anat., Vol. 8, p. 441, 1908.

3. Bolk, L., Dubbelmonstra, hun classificatie en ontstaan. Geneeskundige Bladen,
Reeks 12, p. 235, 1906.

4. Brumpt, E., Anomalies viscérales chez un veau bicéphale. Bull. Soc. Zool.
France, Vol. 27, p. 209, 1902.

5. Bucciante, L., Dissociazione ncl grado di svilluppo dei visceri nci due compo-
nenti di un embrione umano duplice. Anat. Anz. Bd. 84, S. 289, 1937.

6. Bussano, G., Di un caso di dicephalia osservato in un vitello. La Clinica Veteri-
naria, Anno 32, p. 305, 321, 1909.

7. Busse, W., Zur Frage des Ileothoracopagus tripus. Zeitschr. Anat. Entw., Bd. 90,
S. 671, 1929. .

8. Denzer, F., Kettlitz, G., Pape, J., Westhoff, O., Beschreibung eines Dice-
phalus bispinalis bovis. Diss. Tierärztl. Hochsch. Berlin, 1920. Ref. Anat. Ber. 2,
No. 199.

10. Gemmill, J. F., An Ischiopagus tripus. Journ. Anat. Phys., Vol. 36, p. 263, 1902.

11. Gräper, L., Primitiventwicklung und einheitliche Erklärung von Doppel-
bildungen. Verhandl. Anat. Ges. 40. Vers., S. 35, 1931.

12. Gruber, G. B. und Eymer, H., Beiträge zur Kenntnis der Dicephalie. Beitr.
path. Anat. allg. Path., Bd. 77, S. 241, 1927.

14. Hieronymi, E., Ein seltener Fall einer Doppelmissbildung eines Kalbes. Berliner
Tierärztl. Wochenschr., 1908, S. 692.

15. Hübner, H., Zur Kasuistik der tierischen Doppelmissbildungen. Frankf. Zeitschr.
Pathol., Bd. 8, S. 135, 1911.

¹ Het samenvattend overzicht van Canella (Arch.Zool. Ital., 21, p. 69—160
■935) heb ik helaas niet ter inzage kunnen krijgen.

17■ Jagnov, Z., Die anatomischen Verhältnisse eines Dicephalus pseudotribrachius
tetramanus. Zeitschr. Anat. Entw., Bd. go, S. 65g, 192g.

18. Joffe, S. H., Ein Fall von Dicephalus tetrabrachius dipus. Diss. München, 1914.

19. Krause, C., und Tillmanns, St., Über einen Dicephalus bispinalis triscelus,
s. Ileothoracopagus triscelus bichirus. Zeitschr. Anat. Entw., Bd. 107, S. 788,
\'937-

20. Lenz, C., Liber einen Fall von Duplicitas anterior beim Kalbe. Diss. Rostock,
1911.

21. Lesbre et Forgeot, Contribution ä 1\'étude anatomique des monstres hypsiloides.
Journ. Anat. Physiol., Vol. 42. p. 357, 1906.

22. Morrill, C. V., Symmetry reversal and mirror imaging. Anat. Ree. Vol. 16
p. 265, 191g.

23. Nevf.rmann, Eine Kalbsmissgeburt und deren Entwicklung. Berliner Tierärztl.
Wochenschr., 1901, S. 705.

25. Numan, A., Beschrijving van een grootendeels dubbel kalfsmonster. Natuurk.
Verhandel. Bataafsch Genootsch. D. 7, 1838.

26. Petersen, H., Die Organe des Skeletsystems. In von Möllendorff, W., Handb.
d. mikr. Anat. d. Menschen, Bd. 2, T. 2, S. 520, 1930.

27. Pfeffer, W., Uber Zweiköpfigkeit bei Tier und Mensch. Beitr. Path. Anat.
allg. Path., Bd. 89, S. 575, 1932.

28. Putschar, W., Die Entwicklungsstörungen der Milz. In: Schwalbe, E.. Die
Morphologie der Missbildungen, T. 3, S. /60, 1934.

29. Rover, O., Betrachtungen zur Frage des Ileothoracopagus. Beitr. path. Anat.
allg. Path., Bd. gg, S. 91, 1937.

30. Scagi.ia, G., Osservazioni sugli encephali di un agnello dieephalo monaucheno.
Monit. Zool. Ital., Anno 38, p. 110, 1927.

31. Schlegel, M.. Die Missbildungen der Tiere. Ergebn. allg. Path. path. Anat.,
Jahrg. ig, Abi. 2, S. 650, 1921.

32. Schwalbe, E., Die Doppelbildungen. In : Die Morphologie der Missbildungen,
T. 2. 1907.

33. Semon, O., Uber einen Ileothoracopagus dibrachius tripus. Virchow\'s Archiv,
Bd. 271, S. 512, 1929.

34. Slijper, E. J., Die Cetaceen, verglcichend-anatomisch und systematisch. Diss.
Utrecht 1936, Capita Zoologica Bd. 7, 1936.

35. Vau, E., Über einen Dicephalus bicaudatus von Bos. Eesti Loomaarstlik Ring-
vaade, Bd. g, p. 37, ig₃₃.

36. Vau, E. und Richter, H.. Beschreibung einer Doppclmissbildung von Bos.
Münchener Tierärztl. Wochenschr., 85, S. 185, 1934.

37. Vintemberger, P., Recherches sur 1\'inversion splanchnique chez les monstres
doubles. Arch. Anat. Hist. Embr., T. 6, p. 403, ig27-

38. van Westrienen, A. F. A. S., Die vergleichende Teratologie der diccphalen
Doppelbildungen. Diss. Amsterdam igii.

Uit de Parasitologische Afdeeling van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.
Directeur: Prof. Dr. L. DE BLIECK.

Met belangstelling nam ik kennis van de mededeelingen van
Sybesma en van Overbeek over de bestrijding van Sarcoptesschurft
bij runderen in de afleveringen Nos. 4 en 9 van dit tijdschrift.

Het is zeer nuttig dat dierenartsen hun practische ervaring, die zij
op het gebied van de bestrijding van bepaalde ziekten verkrijgen,
bekend maken. En het is goed dat er nog eens op gewezen wordt dat de
bestrijding van Sarcoptesschurft van het rund nog niet wordt aangepakt
op een wijze, zooals dit in verband met de aard van dit lijden geschieden
moest. Sybesma heeft verschillende behandelingsmethoden besproken
en noemt daarvan de voor- en nadeelen op. Hij was zeer tevreden over
de werking van de anti-scabiës olie van de N.V. de Bataafsche Petro-
leum Maatschappij ; behandeling met zwaveldioxyde is volgens hem
te kostbaar voor kleine bedrijven. Misschien zou hij later nog eens zijn
ervaring kunnen mcdedeelen over de werking van Derrispreparaten,
die in de laatste tijd veel tegen verschillende parasitaire huidaandoenin-
gen gebruikt worden, en ook bij Scabics succes blijken te hebben. In
ieder geval is dit laatste middel niet prikkelend voor de huid en niet
kostbaar.

Met Overbeek ben ik het eens dat de verblijfplaats van het vee
vrij van schurftmijten is, wanneer daar gedurende enkele weken (min-
stens 3) geen vee gehouden is.

Buiten den gastheer blijven deze mijten immers niet langer dan
i 1 7 dagen in leven. Men behoeft dus niet bevreesd te zijn dat runderen
na de weidetijd door de stal weer besmet zullen worden. Indien de
ziekte dan weer uitbreekt, is dit het gevolg van het feit, dat de dieren
in de weide niet geheel vrij van parasieten geworden zijn. De gunstige
omstandigheden, waaronder de huid in de weide verkeert, maakt het
onmogelijk dat de enkele Sarcoptesmijten, die nog in de huid aanwezig
zijn, zich vermeerderen. Op stal echter, waar de huidverpleging dikwijls
te wenschen overlaat, worden de voorwaarden voor de ontwikkeling
van de mijten weer gunstig.

Terecht wijst Sybesma er dus op dat een goede huidverpleging ge-
durende de stalperiode allereerst noodzakelijk is om zooveel mogelijk
te beperken dat huidparasieten zich ontwikkelen kunnen.

Sybesma is terecht van meening dat deze alleen zal slagen, indien
men rekenen kan op de belangstelling en de volle medewerking van de
veehouders en hij wijst er verder op dat het misschien wenschelijk zou
zijn de ziekte wettelijk te bestrijden door opname van Sarcoptesschurft
bij runderen in de lijst van de officieel erkende besmettelijke veeziekten.

Overbeek wil deze ziekte buiten de wet laten, maar door een vrij-
willig georganiseerde bestrijding, evenals dit bij tuberculose het geval
is, trachten het beoogde doel te bereiken. Een aansporing tot deze
bestrijdingswijze zou dan kunnen zijn een van Rijkswege in het uitzicht
gestelde tegemoetkoming van de behandelingskosten. Wij hebben hier
dus tegenover elkaar staan wettelijke maatregelen of vrijwillig georgani-
seerde bestrijding.

De bestrijding van Sarcoptesschurft bij runderen vereischt echter
spoed ; deze ziekte heeft zich in de laatste jaren op een dergelijke wijze
uitgebreid dat ingrijpen gewenscht is, niet alleen in het belang van de
veestapel maar ook in die van de Volksgezondheid, daar dit huidlijden
gemakkelijk op menschen overgaat.

Overbeek zegt terecht dat deze ziekte een schadelijke kwaal is en
dat de Nederlandsche reputatie, ook in het buitenland, het zeer wen-
schelijk maakt dat zij wordt uitgeroeid. Nu heb ik zelf ook eenige ervaring
opgedaan met vrijwillige georganiseerde bestrijding, n.1. die van de
runderhorzel. De propaganda is door de Runderhorzel-Bestrijdings-
commissie op de meest uitgebreide schaal gevoerd. Een bedrag van
ongeveer veertigduizend gulden is hieraan besteed. Allerlei propaganda-
materiaal (lantaarnplaatjes, film, brochures) is gratis ter beschikking
gesteld ; op landbouwtentoonstellingen zijn wij met stands uitgekomen ;
een groot aantal lezingen zijn op kosten van de Commissie in verschil-
lende plaatsen van ons land gehouden ; demonstratie van een doel-
matige behandelingsmethode is, waar dit gewenscht werd, gedemon-
streerd. Niettegenstaande dit alles is het niet gelukt de vrijwillige
bestrijding algemeen doorgevoerd te krijgen. In verschillende gedeelten
van ons land zijn er wel organisaties, die zeer lofwaardig werk op dit
gebied verrichten, maar daarmede wordt niet voldoende bereikt. De
Commissie is dan ook overtuigd dat men in dit geval slechts door wet-
telijke maatregelen tot een algemeene bestrijding zal kunnen geraken.

Dat andere landen ook tot deze overtuiging zijn gekomen blijkt wel
hieruit dat in Denemarken, België, Duitschland en Engeland wettelijke
maatregelen zijn ingevoerd. In beide laatstgenoemde landen dateeren
deze maatregelen respectievelijk van 1933 en 1936.

Het is mogelijk dat een tegemoetkoming in de kosten van de bestrij-
ding van de Sarcoptesschurft van het rund de vrijwillige bestrijding
misschien eenigszins zal bevorderen, om echter snel tot een doel te ge-
raken, lijken mij om de reeds bovengenoemde redenen wettelijke
maatregelen onmisbaar.

(Sarcoptes bovis) maakt het nog noodzakelijker dat deze Sarcoptesschurft
energiek aangepakt wordt.

Dierenartsen met runderpraktijken weten zelf het best hoe gemakkelijk
deze besmetting geschiedt.

Reeds 11 jaar geleden, in 1927 deed Flohil een uitvoerige mededeeling
in dit tijdschrift getiteld : „Dc wenschelijkheid van wettelijke maat-
regelen tegen de Sarcoptesschurft van het rund". Hij heeft toen reeds
waargenomen, dat de ziekte op verschillende stallen in zijn praktijk
voorkwam, en het was hem gebleken dat het vee dikwijls besmet werd
door aankoop van vee uit andere streken van ons land. Besmetting van
de mensch werd toen reeds herhaalde malen waargenomen.

Overal waar de ziekte eenigszins uitgebreid onder de runderen
voorkwam, werden menschen aangetast. Geheele gezinnen leden soms
aan Scabies. Flohil kwam dit dikwijls door toeval te weten, daar de
aangetaste personen zich meestal geneerden om er over te praten.

Flohil zegt verder : „Om deze ziekte met succes te kunnen bestrijden
is wijziging van de Veewet noodig in dier voege, dat Art. 7 sub. f
Titel III ook toepasselijk wordt verklaard op schurft bij runderen.

Dat deze ziekte niet in de Wet is opgenomen, staat in verband met
het feit, dat men haar vroeger niet kende."

Een jaar later, in 1928, schreef Zwijnenberg in dit tijdschrift een zeer
interessant artikel over Sarcoptesschurft bij runderen op twee boerderijen,
waarin hij ook de aandacht vestigde op de infectie van menschen,
waarbij in één geval een crusteus eczeem over het geheele lichaam was
ontstaan. Hij maakte daarbij tevens melding van een eenvoudig middel
bestaande uit Ol. petrae in neutrale olie in verhouding van 1 op 3,
waarmede hij verrassende goede resultaten verkreeg. Zwijnenberg
wees toen tevens op het gevaar voor infectie van de mensch en sprak
de wenschelijkheid uit zoo spoedig mogelijk te overwegen deze aandoe-
ning in de rij van ziekten, als bedoeld bij dc Veewet, op te nemen.

Uit bovenstaande blijkt dus dat Sarcoptesschurft bij het rund reeds
jaren lang in ons land bekend is en niet van dc laatste tijd dateert. In
eigen omgeving was ik onlangs ook weer eenige malen in de gelegenheid
te constateeren dat de runderschurft gemakkelijk op menschen overgaat.

Bijgaande foto\'s (No. 1 en 2) geven het beeld van een jonge infectie
bij de mensch. Deze uit zich in het ontstaan van kleine roode pukkels,
die met een heftige jeukte gepaard gaan. Bij verwaarloozing kan hieruit
een crusteus eczeem ontstaan.

Foto i betreft een collega, die tijdens hulpverleening bij een partus
door de betreffende koe besmet werd ; de andere verkreeg ik door tus-
schenkomst van collega Beijers, en betreft de arm van een veehouder,
die een rund, lijdende aan Sarcoptesschurft, ter behandeling aanbood.
Het bleek toen dat deze veehouder zelf ook besmet was.

Het aantoonen van de schurftmijten bij de mensch is niet altijd zoo
gemakkelijk. Het beste gelukt dit door met een klein mesje (snij-pen

b.v.) een rood pukkeltje zooveel mogelijk geheel weg te nemen. De
hoeveelheid materiaal, die men op deze wijze verkrijgt is meestal gering.
Na opheldering met 20 % kaliloog of met chlorallactophenol kan men
de schurftmijten dan gemakkelijk vinden. Het is echter dikwijls noodig
verschillende praeparaten te maken voordat het gelukt een mijt te vinden.
Foto\'s No. 3 en 4 geven een beeld van Acarus bubulus en het zijn afbeel-
dingen van een praeparaat van de huid van bovengenoemde collega.
Op foto No. 3 (40 X vergroot) vindt men een vrouwelijke mijt en op
eenige afstand daarvan een tweetal eieren, waarin jonge larven liggen
opgesloten (de larven zijn op de foto niet als zoodanig te herkennen).
Foto No. 4 geeft een beeld van dezelfde mijt, 150 maal vergroot. Beide
afbeeldingen zijn van de ventrale zijde gezien. De doornen, die men
waarneemt, liggen op de dorsale zijde, maar zijn door de chitinehuid
heen zichtbaar geworden, omdat de mijt zoo sterk is opgehelderd met
chlorallactophenol.

Zooals de toestand nu is komen in artikel 7 sub. f Titel III, van de
Veewet voor: Sarcoptes- en Psoroptesschurft bij schapen, geiten en een-
hoevige dieren, waardoor deze dus door politiemaatregelen bestreden
worden, terwijl daarbuiten valt Sarcoptesschurft van het rund, een
ziekte, die thans meer en meer onze aandacht vraagt, niet alleen door
de schade, die zij aan de veestapel berokkent, maar ook ten aanzien
van de Volksgezondheid.

Wanneer men de Verslagen over de werkzaamheden van de Veeartse-
nijkundigen Dienst nagaat, dan vindt men in het verslag over het jaar
^!935 vermeld betreffende Sarcoptes- en Psoroptesschurft bij paarden,
schapen en geiten, dat Sarcoptesschurft bij paarden in zes provincies is
voorgekomen, in totaal elf gevallen. Bij schapen werd schurft geconsta-
teerd in 8 provincies. Uit de verdere bespreking van deze gevallen blijkt
dat het hier Psoroptesschurft betreft. Bij de geit werd geen schurft gecon-
stateerd. Deze onder de bepalingen van de wet vallende Sarcoptesschurft
kwam dus maar weinig voor. In hetzelfde verslag vindt men over
Sarcoptesschurft bij runderen vermeld. „Behalve in het ambtsgebied
Groningen—Drenthe, werd overal uitbreiding van dit lijden geconsta-
teerd, waarbij infecties bij den mensch, soms in hevige mate, geen
zeldzaamheid waren. De ernst van dit lijden, waarbij melkgift en
voedingstoestand der dieren sterk kunnen verminderen en waaraan
zelfs dieren te gronde kunnen gaan, wordt in het algemeen door de vee-
houders onderschat. Een behoorlijk georganiseerde bestrijding van deze
ziekte b.v. door de in verschillende provincies gevestigde Gezondheids-
diensten, zou aanbeveling verdienen."

Uit het laatste verslag van deze Dienst over het jaar 1936 kan men
vaststellen dat schurft bij paarden in ons land alleen waargenomen
werd op 4 bedrijven in het ambtsgebied Noordelijk Zuid-Holland-
Westelijk Utrecht ; bij 3 paarden in het gebied Zeeland-Westelijk
Noord-Brabant en verder nog een twijfelachtig geval in het gebied
Zuidelijk Zuid-Holland.

In dit ambtsgebied werd bij schapen in een twintigtal gevallen schurft
geconstateerd. In de Verslagen wordt nu eens gesproken van schurft,
dan weer van Psoroptesschurft. Ik vermoed dat steeds Psoroptesschurft
bij schapen en Sacroptesschurft bij paarden bedoeld wordt. Psoroptes-
schurft kwam bij schapen in verschillende gedeelten van ons land voor.
Betreffende de runderschurft, die niet in de wet opgenomen is, leest
men : „De mededeelingen omtrent het voorkomen van dit lijden zijn
niet eensluidend.

Meerdere veeartsen vermelden dat Sarcoptesschurft door hen niet
meer wordt waargenomen, andere constateerden teruggang, sommige
noemen den toestand weinig veranderd, terwijl andere toename meenden
te kunnen waarnemen.

De algemeene indruk is echter, dat met uitzondering in het ambts-
gebied \'s-Hergtogenbosch en in het Noordelijk gedeelte van dat van
Sittard, het lijden aanmerkelijk minder voorkomt dan in de laatste jaren
het geval is.

In het district \'s-Hertogenbosch en in Noordelijk Limburg, vooral
in de omgeving van Weert, kwam de ziekte nog uitgebreid voor."

Uit bovenstaande blijkt dus dat Sarcoptesschurft in ons land van veel
meer belang is bij het rund dan bij het paard, het schaap en de geit,
en toch wordt deze ziekte slechts bij deze laatste 3 diersoorten wettelijk
bestreden.

Overbeek zegt: „De tijd der politiemaatregelen is voorbij en zal,
als runderpest e. d. niet terugkomen, wel evenmin terugkeeren."

Wil men de politiemaatregelen afschaffen en zich op het standpunt
stellen, dat door georganiseerde vrijwillige bestrijding getracht moet
worden de schurft van onze huisdieren uit te roeien, dan kan men dit
standpunt desnoods billijken, maar dan lichte men de schurft in zijn
geheel uit de Veewet. De toestand is nu zoo dat o. a. tegen de minst
heerschende Sarcoptesschurft politiemaatregelen genomen worden,
terwijl de aangifte van deze runderschurft, clic bovendien voor de
mensch zeer besmettelijk is, niet verplicht is.

Dat dit tot ongewenschte toestanden aanleiding kan geven bleek mij
uit een mondelinge mededeeling van Collega Tolhoek uit Meppel.
Een veehouder, die op zijn stal een tweetal runderen lijdende aan schurft
had, was tevens in het bezit van twee geiten en een hond.

Deze laatste drie dieren waren ook met schurft besmet, evenals de
veehouder zelf. Aangenomen kon worden dat deze infectie van de run-
deren afkomstig was. Zekerheid zou men hieromtrent natuurlijk alleen
gekregen hebben door microscopisch onderzoek, waaruit zou moeten
gebleken zijn dat de hond en de geiten met Acarus bubulus en niet met
Sarcoptes scabiei var. caprae en Sarcoples scabiei var. canis besmet waren.
Een dergelijk onderzoek is echter niet gemakkelijk omdat het moeilijk
is volledig onbeschadigde mijten uit de aangetaste huid te verkrijgen.

Het geval wil nu dat de veehouder een proces-verbaal krijgt, niet
omdat zijn runderen aan schurft lijden, maar omdat zijn geiten lijdende

zijn aan Sarcoptesschurft. De veehoudersin zijn omgeving, waar even-
eens koeien met schurft voorkomen, laat men ongemoeid, terwijl deze
veehouder tenslotte veroordeeld werd tot het betalen van een boete,
omdat hij het geval van schurft van zijn geiten niet had aangegeven.

Juridisch is dit misschien te verdedigen, maar een dergelijke gang
van zaken voldoet niet. Zooals de omstandigheden nu zijn lijkt het mij
noodzakelijk Sarcoptesschurft van het rund in de Veewet op te nemen.

Immers 10 jaren geleden kwam deze schurft al in ons land voor en tastte
toen reeds menschen aan en het zou zeker jaren duren, voordat een
vrijwillig georganiseerde bestrijding het verlangde resultaat zou geven.

Wat de schurftbestrijding betreft worden in Nederland alleen wette-
lijke maatregelen genomen tegen Sarcoptes- en Psoroptesschurft bij scha-
pen, geiten en eenhoevige dieren. De schrijver dringt er op aan dat deze
maatregelen ook genomen dienen te worden tegen Sorcoptesschui ft bij
runderen, een ziekte, die reeds sedert jaren in ons land bekend is en die
ook veelvuldig tot besmetting van menschen aanleiding geeft.

Gesetzliche Massnahmen auf dem Gebiete der Räudebekämpfung sind in den
Niederlanden allein gegen Sarcoptes- und Psoroptes-Räude der Einhufer, Schafe
und Ziegen vorgeschrieben.

Verf. weist auf die Notwendigkeit, diese Massnahmen auch auf die Sarcoptes-
Räude der Rinder auszudehnen, da diese Krankheit schon seit ,Jahren in den Nieder-
landen vorkommt und häufig zu Infektionen von Menschen führt. Von einer frei-
willigen Bekämpfung wird wenig Erfolg erwartet.

As to the fight against mange in the Netherlands only statutory measures are
taken against sarcoptic and psoroptic mange in shcep, goats and one hoofed animais.
The author insists on the same measures against sarcoptic mange in cattle, as this
disease occurs in the Netherlands foryears and has been the cause ofmany infections
in man. Of voluntarv combating the author expects few results.

En ce qui concerne la lutte contre la gale, il n\'existe en Hollande des mesures
légales que contre les gales sarcoptique et psoroptique des solipèdes, moutons et
chèvres.

L\'auteur insiste pourque ces mesures soient étendues à la gale sarcoptique des
bovidés. Cette maladie règne, en effet, depuis des années en Hollande et se communi-
que fréquemment à l\'homme. L\'auteur n\'attend guère de résultats de l\'initiative
privée.

Trematoden, die tot het geslacht Brachylaemus behooren, treft men aan in de
darmen van verschillende vogels. Balozet \') constateerde in 1936 in Tunis, dat een
groot gedeelte van de varkens besmet waren met darmparasieten, die eveneens
tot de Brachylaemidae behoorden. Hij gaf aan deze nieuwe parasiet de naam van
Brachylaemus suis. De varkens verblijven daar gedurende het grootste deel van het
jaar op zeer primitieve weiden, waar de dieren volop gelegenheid hebben zich met
slakken, de tusschengastheer van de worm, te besmetten. Brachylaemus suis is een
bloedzuigende worm, die zich aan het darmslijmvlies vastzuigt, zonder daarbij
echter ontstekingsverschijnselen te verwekken. De oppervlakkige verwondingen zijn
wel de oorzaak van het bloedverlies, maar zij herstellen waarschijnlijk zeer snel.
Alleen wanneer zeer veel parasieten aanwezig zijn veroorzaken zij een progressieve
anaemie. In het algemeen verwekken zij echter niet veel schade. Daar waar men
meende dat deze worm de oorzaak van sterfte was, bleek dat de varkens aan pest
geleden hadden.

In ons land komt deze parasiet wel bij biggen voor, maar veroorzaakt nooit ernstige
ziekteverschijnselen. In Noorwegen is het sterftepercentage door deze worm soms
80—100%, meestal echter 2—3 sterfgevallen bij een worp biggen. De ziekte komt
op jeugdige leeftijd voor, van 8—10 dagen tot 3 maanden. Bij voortschrijdende ziekte
ziet men verschijnselen van diarrhee, long- en hartafwijkingen en anaemie. Dikwijls
ontstaan secundaire infecties door coccen, colibacillen en pasteurella. Als begeleidend
verschijnsel neemt men ook eczeem waar, veroorzaakt door het binnendringen van
de larven in de huid. Ter bestrijding wordt tartarus emeticus of santonine met semen
arecae aanbevolen.

Na hoeveel tijd zijn de eieren van Ascaris lumbricoides van het varken
infectieus ?

Het is bekend, dal de eieren van Ascaris lumbricoides nog niet infectieus zijn wanneer
het embryo daarin beweeglijk wordt. W anneer men met deze eieren wil experimen-
teeren, moet men werken met culturen van eieren, die minstens eenige weken oud
zijn.

Alicata ²) heeft vastgesteld, dat de larven in de eieren een vervelling moeten heb-
ben doorgemaakt alvorens zij in staat zijn een besmetting te veroorzaken ; dit is
op zijn snelst wanneer de eieren 15 dagen bij 33⁰ C. gekweekt zijn. Na 16 dagen
hadden 10% van de larven in de eieren deze vervelling doorgemaakt, na 17 dagen
50°₀, na 18 dagen 90°₀. Na ongeveer 3 weken mag men dus verwachten, dat dc meeste
eieren infectieus zijn, aangenomen dat de omstandigheden zoo gunstig geweesl zijn,
als dit bij het kunstmatig kweeken het geval is, nl. bij een temperatuur van 33° C.

Bekend is de groote resistentie van Ascaris-eieren legen de verschillende desinfectie-
middelen. Immers in een formoloplossing van enkele percenten kunnen deze eieren
niet alleen maanden levensvatbaar blijven, maar gaat de ontwikkeling der embryonen
ongestoord verder.

¹) O. Grini. Strongy/oidespapillosus (Suis, Longus) hosgriser. Vet. Tidsskrift, 1937 No. 1
(Duitsch résumé).

²) J. E. Alicata. Early development stages of Nematodes occurring in swine. U. S. Dept.
of Agric. Washington, Techn. Bull. No. 489, 1935. Ref. Trop. Dis. Bull. 33, p. 573,
\'936.

Vassilkova *) onderzocht een groot aantal stoffen op hun doodende werking
op deze eieren. Met enkele daarvan gelukte het hem de eieren te vernietigen, nl. 5%
carbol (na 5 uur), 10% lysol (na 10 uur), 2% cresol (na 3 uur), creosoot 1 : 60 (na5
uur) en verder met een mengsel van zwavelzuur (1 gram), cresol (1 gr.) en water
48 gr.) na 5 uur. Een mengsel van ongebluschte kalk en chloorwater (650 mg chloor
per 1) doodde de eieren zeer snel. Baudet.

Het Vlaamsch Diergeneeskundig Tijdschrift ¹) bevat onder bovenstaanden titel
een artikel over ascariden bij varkens. Opgemerkt wordt, dat de „voornaamste
pathologische rol gespeeld wordt door de larve tijdens hare migratie". Tengevolge
der opneming der nog ingekapselde eieren door het jonge varken komt de larve
vrij in de dunne darrn. Zij dringt door de darmwand, komt in de bloedbaan en
langs de vena porta in de lever ; dringt door het leverweefsel vanuit de capillairen
en komt in de vena cava, vandaar naar r. hart en longen.

In de lever ontstaat locale of diffuse sclerose en in de longen veroorzaken zij verschil-
lende niet specifieke bacterieele ontstekingen met Pasteurella, Streptococcen, Pyo-
bacillen enz., welke weer aanleiding kunnen geven tot pleuritis, pericarditis, perito-
nitis en septicaemie. Hoewel dus schijnbaar de varkens niet veel hebben te lijden
van een zeker aantal ascariden in de darmen, is de migratie als zoodanig en door
hare gevolgen als vrij ernstig te beschouwen.

Het afdrijven der wormen wordt „tamelijk gemakkelijk" genoemd. Aanbevolen
worden : arecanootpoeder, chenopodiumolie, tetrachlocrkcolstcf enz. Als prophy-
lactische maatregel wordt aanbevolen : reiniging van de hokken en pooten en uiers
der zeugen.

Dit gezwel werd door Meijer ²) gevonden vrijliggend in de buikholte van een
ongeveer 75 kg wegend, mannelijk, gecastreerd varken. Het was een lipoom van
knotsvormige gedaante met een gewicht van 1 Kilo, lengte 21 cm, omvang resp.
16 en 33 cm. Lateraal bevinden zich een bal en bijbal van 8 cm lengte en een gewicht
van 70 gram, door een zaadstreng van 13.5 cm lang verbonden met de nieuwvorming.
In het balweefsel werden levende spermatozoïden gevonden.

Uit een spleet van het breede gedeelte kwam een nagel te voorschijn, 6 cm lang,
eenigszins gekromd en kastanjebruin gekleurd, en aan de basis omgeven door fijne,
lichtbruine, lange iets kroese haren, die herinnerden aan de beharing van een wild
varken. De nagel zat in een soort nagelbed, woog 10 gram en was 9,8 cm lang,
over een lengte van 2,5 cm hol en opgevuld met vetweefsel, vandaar tot aan de punt
bevond zich osteoid weefsel.

Bij een wegens „zwaar ziek zijn" noodgeslacht varken vond Küpps ³) in het 2e
derde gedeelte van den dunnen darm een rauwe aardappel. De dunne darm achter
deze plek en ook de dikke darm waren haemorrhagisch ontstoken, overige organen
gezond. Het bijzondere van dit geval ligt hierin, dat deze aardappel onverkleind
slokdarm en maag gepasseerd en in de dunne darm was blijven steken.

¹) J. Thoomen, A. Verstraete en J. Bouckaert. Ascarisinfestatie bij het varken.
Vlaamsch Diergeneesk. Tijdschr. 1 April 1937.

²) Dr. Bruno Meyer. Lipom mit Dermoidcyste in der Bauchhöhle eines Schweines. Tierärztl.
Rundschau. No. 9. 1937. S. 147.

³) Dr. Hans Kopps. Fremdkörper im Dünndarm eines Schweines. Berl. Tierärztl. VVoch.
1937. No. 9. S. 134.

Over het voorkomen van toxische leverdystrophie bij varkens als gevolg
van levertraanvoedering.

Er is in de laatste jaren in Duitsehland veel over deze ziekte geschreven. Zij werd
aan het Instituut te Landsberg (Warthe) bij 12% van alle onderzochte gestorven
varkens gevonden. In 81% van deze gevallen was levertraan gegeven aan de be-
treffende varkens, terwijl bij 19% dit niet het geval was.

Nu heeft de ervaring geleerd, dat het niet mogelijk is geregeld door het verstrekken
van de beschuldigde levertraanemulsie de typische sterftegevallen op te wekken.
Waarschijnlijk zijn hier dus nog andere factoren in het spel. Als zoodanig worden
genoemd : de voedering ; bijkomende ziekten ; bacteriën-infectie van de lever ;
chemisch-biologische storingen van het stofwisselingsmechanisme.

Ook is wel gedacht aan de mogelijkheid, dat de giftige werking van de emulsies
slechts nu en dan voorkomt.

Nicolaus \') heeft nu getracht in de betreffende varkenshouderijen na te gaan
of er overeenstemming bestaat t.o.v. wijze van behandeling, ras, bewaring der
levertraanpreparaten, die als factoren voor het optreden van de T.L. (T.L. = tonische
leverdystrophie) in aanmerking komen. In het geheel werden 27 varkenshouderijen
gecontroleerd. De uitkomsten van dit onderzoek kunnen als volgt worden samen-
gevat :

2e. veel minder gevoelig zijn kruisingen van dit varken met het veredelde land-
varken.

3e. Ecne T.L. tengevolge van levertraanvoedering werd bij reine, veredelde land-
varkens niet waargenomen.

4e. In fokkerijen van het reine edelzwijn, waar levertraan werd verstrekt, stierven
gemiddeld 29.5% dezer dieren.

5e. In gevoelige kruisingsfokkerijen (d.w.z. kruisingsproduct van edelzwijn en
veredeld landvarken) stierven gemiddeld slechts 7.4% dezer dieren na levertraan-
voedering en dan vooral die varkens, welke in het phaenotype het edelzwijn geleken.

6e. De gevoeligheid t.o.v. levertraan is niet gelijk in alle edelzwijn- en kruisings-
producten-houderijen. De speciale gevoeligheid bepaalt zich tot enkele varkens-
houderijen.

7e. Deze verschillende gevoeligheid is onafhankelijk van het (naast levertraan)
verstrekte voedsel, aantal voedertijden, grootte van de varkenshouderij en van dc
verhoudingen in dc stal.

8e. De leeftijd speelt een belangrijke rol ; slechts varkens met een gewicht van 7J
tot 35 kilo, gemiddeld 17.3 kilo worden ziek.

ge. De levertraanemulsies die gegeven worden toonen steeds (op zeer enkele uit-
zonderingen na) afwijkingen van versch gemaakte emulsies. Maar het optreden
van de T.L. en de sterftegevallen zijn onafhankelijk van de graad der afwijkingen.

toe. Het optreden van de T.L. in varkenshouderijen, waar geen levertraan wordt
verstrekt is nog niet te verklaren. Vermoed wordt een verband met erge onzindelijk-
heid, tijdelijk voedselgebrek en armoedige verhoudingen van het geheele bedrijf.

Over dit onderwerp heeft Tiedce een voordracht gehouden. Tiedoe ²) zegt,
dat, terwijl bij den mensch bij avitaminosen het gebruik van levertraan gunstig
effect geeft en ook algemeen gunstig wordt beoordeeld, dit bij het varken niet het
geval is.

Schadelijke werking van levertraan zou voornamelijk voorkomen in de wintertijd.
De klinische verschijnselen bestaan in : braken, voedselweigering, slapheid, wagge-

lende gang, „treurig zijn", kramptrckkin\'gen, reutelen, circulatiestoringen, plotseling
schreeuwen en snelle dood. Bij meer langzaam verloopende gevallen ontstaat diarrhcc,
geelkleuring van de huid, stijf worden en achterblijven in groei, met veelal letale
uitgang. Bij sectie vindt men : ascites, hydrothorax, hydropericardium, subendo- en
subepicardiale bloedingen, acute beiderzijdsche hartdilataties, bloedingen in het
maagslijmvlies, nierdegeneratie en soms streepvormige bloedingen in de mucosa
der dunne darmen.

Maar zeer karakteristiek zijn de leververanderingen. Deze is vrij sterk gezwollen en
opvallend is de verschillende kleuring der lobuli (dofgrijs, licht- tot donkerrood,
grijsgeel met normale lobuli ernaast). Het histologisch onderzoek verschilt, in over-
eenstemming met het macroscopisch beeld.

Men kan in het kort zeggen, dat de leververanderingen gekarakteriseerd zijn door
gemengd optredende degeneratieve en necrobiotische processen, aangeduid met den
naam toxische leverdystrophie.

In 24 varkenshouderijen werd een nader onderzoek ingesteld. In 22 van deze
bedrijven werd levertraan gevoederd en kwamen bovengenoemde verschijnselen
voor. In deze 22 stallen bleven plotseling alle ziektegevallen weg toen, na advies,
zonder verandering van het verdere rantsoen, geen levertraan meer werd verstrekt.

Tiedge is overtuigd, dat uitsluitend levertraan of traanhoudende emulsies als de
oorzaak van deze toxische leverdystrophie bij varkens moeten worden aangezien.

Zeer waarschijnlijk speelt de hoedanigheid en samenstelling van het voeder
hierbij een rol. V\'ooral dient hier bij te worden gedacht aan bijmenging van saponine-
of andere glycoside bevattende verontreinigingen, welke op zichzelf in zulke geringe
hoeveelheden in het voeder voorkomen, dat storingen in de gezondheid niet optreden.

Gevaar voor vergiftiging bij aanhoudende bijvoedering van levertraan
bij mestvarkens.

Hauptman ^j) deelt een geval mede van een varken, uit een koppel van 10, dat
achter verlamd was. Het deed denken aan haemoglobinurie van het paard. Het
dier werd geslacht, het vlcesch zag er uit als kippevleesch, wat duidde op eiwit-
overlading der spiercellen.

Levertraan bevat : 70% oleïne, 25% palmatine, verder Cholesterine, iets stearine
en daarnaast kleine hoeveelheden vrije vetzuren, gele kleurstof uit de rij der lipo-
chromen en sporen van jodium, bromium, chloor, ammoniak, zwavelphosphor,
trimethylamine enz. Door de maandenlange voedering trad verhooging van eiwit-
gehalte in de meeste cellen op.

Müller (Lehrbuch der Pharmakologie für Tierarzte) schrijft, dat bij voedings-
storingen, maagcatarrh, diarrhee enz. geen levertraan moet worden verstrekt.

Wellicht kan maandenlange verstrekking van levertraan bij gezonde varkens
tot intoxicatie leiden, omdat het vet van levertraan dan te langen tijd als een eiwit-
sparend plasticum werkt.

Meyer ²) beschrijft een geval, dat vrij zeldzaam voorkomt. Volgens M. zijn slechts
4 gevallen in de literatuur bekend. (Een dezer literatuuropgaven betreft verschei-
dene gevallen). Het geval, dat Mf.yer beschrijft betreft een g maanden oud vrl.
varken. De grootere galgangen waren verwijd en gevuld met fijne, geelgroene,
grauwwitte korreltjes. Chemisch en microscopisch onderzoek toonde aan, dat men
hier met kwarts te doen had. Tusschen deze zandkorrels werden ook nog twee
gerstekorrels aangetroffen.

Waarschijnlijk heeft er dus een galgang-dundarm-fïstel bestaan, maar dit is bij de
slachting niet aangetoond. Maar ook zonder aanwezigheid van een fistel zouden
voederstoffcn en zand door het Vatersche divertikel in de galgangen kunnen komen.

*) Dr. Fritz Hauptman. Intoxikationsgefahr durch andauerde Lebertrangaben bei
Schweinemast. Berl. Tierärztl. Woch. 1937, No. 10. S. 149.

²) Bruno Meyer. Sand in den Gallengängen der Leber eines Schweines. Tierärztl. Rund-
schau. No. 17. 1937. S. 288.

Het slijmvlies der galgangen was verdikt en met een taai, glazig slijm bedekt.
De varkens schijnen hierbij goed gezond, slechts worden nu en dan icterische verschijn-
selen waargenomen in verschillende graad.
Vulvovaginitis bij varkens.¹)

In Victoria kwamen in 1936 bij een aantal varkens in een troep van ± 80 stuks
(zeugen, biggen etc.) een aantal gevallen voor van vulvo-vaginitis, waarbij de vulva
sterk gezwollen was. De oorzaak werd gezocht in het voederen van schimmelige niais,
temeer nog wijl een andere varkenshouder, die ook mais voerde die beschimmeld
was, eveneens varkens had met dezelfde aandoening. Kleine zuigende vrouwelijke
biggen evenwel hadden hetzelfde verschijnsel en dit zou alleen kunnen worden
verklaard, indien het agens met de melk werd uitgescheiden. Onderzoek van vaginaal
secreet had geen succes. De juiste aetiologie der ziekte is dus nog onbekend gebleven.

Volgens Charlier ²) was het eene varken plotseling dood neergevallen, toen het
op weg was naar de voedertrog, na het uitstooten van een kreet. Het andere varken
had zich opgericht en was na het uitstooten van een kreet eveneens dood neer-
gevallen.

Bij de sectie was bij beide varkens het pericardium zeer uitgezet en bevatte een
bloedstolsel in een roode sereuze vloeistof. Het myocard was zeer zacht en men kon
er licht met den vinger indringen.

Bij het eerste varken was de arteria pulmonalis gescheurd. Een maand vroeger
was een derde varken van dezelfde worp onder dezelfde verschijnselen plotseling
gestorven. Waarschijnlijk was deze zwakte der artcriewanden van hereditairen aard.

Hypoplasie van de nierschors bij het varken met het beeld van een schrom-
pelnier.

Stenius (Helsingfors) ³) beschrijft zijn onderzoekingen aan het Vet. Path. Instituut
te Leipzig betreffende genoemd verschijnsel. Na eenige opmerkingen over ontwikke-
lingsstoringen bij nieren, waarbij hij o.a. nog vermeldt, dat door Nieberle bewezen
is, dat de „witte vleknicr" van het kalf daarmee niets te maken heeft, maar een af-
geloopen haardvormige nephritis zou zijn, gaat hij over op zijn eigen onderzoekingen.

Het is moeilijk in het kort zijn histologische beschrijvingen weer te geven, maar zijn
conclusie hieruit getrokken is, dat men hier niet te doen heeft met eene ontsteking,
maar \'met eene ontwikkelingsstoornis in den zin van een hypoplasie der gehcele
nierschors. Dergelijke nieren komen steeds beiderzijds voor.

Het is bekend, dat het weiden op land, waar bepaalde planten groeien (bepaalde
klaver en lucernesoorten o.a.) de dieren overgevoelig maakt t.o.v. zonnestralen,
zoodat een dermatitis optreedt. Een aantal gevallen hiervan zijn beschreven bij paard,
rund en schaap.

Byrne ⁴) beschrijft gevallen bij het groote witte varken in Australië, als de
dieren liepen in medicago denticulata en M. sativa (luccrn) bij weelderige groei.

Afstammelingen van dit witte varken met Tamworth-bercn, hoewel ook wit
van kleur (meer „donkerder"), schijnen niet gevoelig te zijn.
Ziekte der varkenshoeders.

Het vorig jaar zijn er in Frankrijk, bij personen die in contact waren met varkens,

¹1) E. Murray Puelar and W. M. Lerew. Vulvovaginitis of Swine. The Australian
Vet. Journal. Febr. 1937-

²) Dr. Charlier. Mort subite,par rupture d\'artères, de deuxpores de la même portee. Reecuil
de méd. vét. 1937. N\'>. 3. p. 152.

³) Dr. P. J. Stenius. Ueber eine unter dem Bilde einer Schrumpniere verlaufende schwere
Hypoplasie der Mierenrinde beim Schwein. D. T. Wochenschr. 1937, No. 18. S. 289.

⁴) K. V. Byrne. Dermatitis in White Pigs duc to Photosensitization. The Australian vet.
Journal. April 1937, No. 2 p„ 74.

ziekteverschijnselen waargenomen en aangeduid als „maladie des porchers", meningo-
lyphus éruptif des porchers ¹) een ziekte, waarvan het bestaan nog maar enkele jaren
bekend is. Zij is waargenomen in Frankrijk \' in Haute Savoie) in Zwitserland, langs
de Jura en in Italië (in 1\'Emilie).

Het essentiecle karakter van deze aetiologisch onbekende ziekte is dat zij uitsluitend
voorkomt bij personen, die zich bezig houden met de varkenshouderij, en nog wel
vooral, wanneer deze dieren worden gevoed met afval van de kaasmakerijen :
gruyère-kaas in Frankrijk en in Zwitserland, parmesaansche kaas in Italië.

Zij is gekenmerkt door een infectieuze koortstoestand, die haar doet gelijken op
typhus of griep, een inleidende koortstoestand, die eindigt met verschijnselen van
den kant der meningen : meestal gaat de ontwikkeling der ziekte gepaard met een
exantheem.

De ziekte treedt op 5 a 8 weken na het contact met de varkenshouderij, maar
deze tijd correspondeert niet met de duur van het incubatietijdperk, dat gesteld
wordt op 6 tot 13 dagen. De prognose is gunstig.

Zeer dikwijls zijn (of schijnen) de varkens die de oorzaak zouden zijn, zelf niet
ziek ; echter wordt ook gemeld dat overeenkomende met het voorkomen bij den
mensch, bij jonge varkens van 4 weken tot 2 maanden, zenuwverschijnselen worden
opgemerkt.

De rol, welke de voeding met residuen van de kaasmakerij zou spelen zouden doen
denken aan voedselintoxicatie. Maar deze veronderstelling is weer verworpen,
evenals de beteekenis van wormen, vlekziekte, pest, enz. Sommigen denken hier aan
dé „grippe humaine et la grippe porcine".

Enkele proeven zijn tot nu tce genomen, die hebben aangetoond de virulentie
van het bloed van den mensch voor den mensch en ook voor het varken. Na enting
met virulent bloed werd na ongeveei\' 6 dagen eene thermische reactie (maar ook
niet meer) waargenomen bij de aap, de kat, de fret, de rat, de muis, etc.

Maar is deze thermische reactie een tecken van infecties, is zij wel specifiek ? Deze
dieren zijn zoo uiterst gevoelig.

Onze kennis van ziekten bij het varken door gebrek aan bepaalde vitaminen
is niet uitgebreid (afgezien van rhachitis).

Michalca ²) heeft nu omtrent de C. avitaminose nadere onderzoekingen verricht.
Eerst trachtte hij langs kunstmatigen weg scorbut bij varkens op te wekken. Er werd
begonnen met 11 varkens van 8 weken in twee groepen (6 en 5) te verdeelen. Zes
werden met gesteriliseerd voedsel gevoederd bestaande uit : 60% gerstemeel, 30%
tarwezemelen, 6% vischmeel, 2% droge bostel, 2% geslibt krijt en 200 gram hooi ;
de 5 overige dieren kregen ditzelfde voer zonder sterilisatie.

Bij de wekelijksche weging viel reeds vanaf de eerste week een terugblijven in groei
op van de zes dieren der eerste afdeeling. Behalve door een gebrek aan vitaminen
kan dit ook als een gevolg van moeilijker verteerbaarheid van het verhitte eiwit
worden gezien.

Om de proef te verkorten werden na drie maanden 4 der proefvarkens besmet
met vlekziekte en 2 met pest (Opm. Het is bekend, dat infectieziekten gepaard gaan
met een relatief hoog verbruik van C. vitamine). Bij de sectie toonden de zes proef-
dieren inderdaad de typische C. avitaminose-veranderingen in de mondholte,
terwijl dit bij geen der 5 contróledieren werd gezien.

Na deze proef heeft M. de verschillende cadavers nagegaan, welke werden inge-
zonden van Februari tot Mei, gedurende welke periode de zeugen vitamine C-arme

¹ Referaat met literatuuropgave in: ,,Les cahiers de médecine vétérinaire".
Juin 1937. Vol. VII. No. 6, p. 176.

²) Dr. J. Michalca, C. Avitaminose (Skorbut) beim Schwein. Mit 8 Abbildungen,
Wiener Tieriirztl Wochenschr., 1937, Heft 19, S. 577.

voeding krijgen. Bij de 196 onderzochte cadavers kon in 25 gevallen 12,7%) scorbut
zeker worden vastgesteld, terwijl in 26 gevallen (i3,2°₀) de diagnose „verdacht
van scorbut" werd gesteld.

In alle scorbutgevallen werd nagegaan of het aan de fokzeugen verstrekte voedsel
vitamine C-vrij was. Dit bleek inderdaad het geval te zijn. Bij het varken is de be-
hoefte aan vitamine C zeker niet erg groot. Dit blijkt ook uit deze proef, waarbij
het verstrekken van 200 gram hooi reeds voldoende was om het optreden van scorbut
tegen te houden. Toch is vitamine C ook voor het varken van groote beteekenis.
Michalca wijt een groot deel van de biggensterfte aan gebrek aan vitamine C. Toen
in de betreffende fokkerijen gedurende den winter hooi werd bijgevoederd, viel de
sterfte terug tot een percentage niet hooger dan in den zomer.

Om te zorgen voor voldoende hoeveelheid vitamine C kan men de varkens groen-
voeder (gras, klaver, bietenblaren, koolsoorten) hooi en knolvruchten geven.

II. F. W. K. de Moulin. De beteekenis van het vegetatieve zenuwstelsel
bij miltvuurinfecties.

De Moulin zet zijn interessante onderzoekingen over de orgaan-reacties bij milt-
vuurinfectie voort ; dit derde artikel is een vervolg van het tweede, dat voornamelijk
handelde over onderzoekingen van het centrale zenuwstelsel en de voornaamste
parenchvmateuze organen, en beschrijft meer in het bijzonder de veranderingen
in lymphklieren, milt, bovenste hals- en buikganglion van de sympathicus, bijnier,
schildklier en bloed. Voor de talrijke wetenschappelijke details moet het artikel in
originali worden gelezen ; hier zij in het kort vermeld, dat de milt in vele gevallen
verkleind wordt gevonden (asphyxie), dat de vegetatieve zenuwcellen reeds vóór
het intreden der bacteriaemie ernstige ontaarding toonen (ook na enkelvoudige
vaccinatie), dat de bijnier reeds in het initiaalstadium der infectie degeneratic-
verschijnselen aanwijst, welke lang kunnen blijven voortbestaan (hyperaemie, bloe-
dingen, celnecrose en celvacuoliseering), dat de veranderingen der schildklier zich
in niet-acute gevallen uiten door ook macroscopisch waarneembare atrophie (ook
na enkelvoudige vaccinatie) met vervloeiing en resorptie van het colloid en atrophie
der acini, uitputtingsverschijnselen, welke slechts langzaam regenereeren.

De door het agens gestoorde wisselwerking tusschen het vegetatieve zenuwstelsel
en de endocrine klieren is oorzaak, dat bij het schijnbaar goed doorstaan eener
vaccinatie en daarop volgende infectie, het geheele complex zich langen tijd niet
kan herstellen. In die verstoring moet ook de oorzaak worden gezocht van onge-
wenschte en zelfs paradoxale entreacties (oedemen, hartstoornissen, enz.), terwijl
een en ander tevens tot de conclusie leidt, dat er een groot gevaar schuilt in
onnoodig hooge vaccindoses. Het onderzoek van het bloed wees uit, dat de
sterke schommelingen in het erythrocyten-getal niet voortkomen uit een numerieke
vermindering, maar uit bloedverschuivingen onder invloed van het vegetatieve
stelsel (milt en splanchnicus-gebied).

Resumeerende heeft dit onderzoek de nerveuze oorzaak bevestigd der miltvuursymptomen,
welke optreden door stoornissen in het vegetatieve complex, d. i. het onbewuste zenuwstelsel met de
endocrine klieren.

Doeve blijft zijn stem verheffen tegen hen, die op het standpunt zouden willen
staan van uitroeiing der runder-tuberculose in Ned.-Indië door inbeslagnemen en
afmaken van tuberculine-reactoren. Hij waarschuwt tegen overschatting der tuber-
culinatie en memoreert, dat miswijzingen altijd zullen blijven voorkomen : eener-
zijds door negatieve reactie niet alleen bij dieren met vergevorderde processen, maar
ook bij zulke welke zonder clinische symptomen in een veel lichteren graad aan
tuberculose lijden, anderzijds door wat schrijver „looze reacties" noemt bij allergisch

geworden runderen. Het gevaar van besmetting van den in het algemeen tuberculose-
vrijen inheemschen veestapel slaat Doeve niet hoog aan, evenmin dat -voor infectie
van den mensch ; dit laatste omdat in Indië de koemelk wel steeds gekookt wordt.

Het afmaaksysteem van reactoren voor Indië niet economisch verantwoord
achtend, wil Doeve in sterk besmette bedrijven alleen de clinische en/of open lijders
in beslag nemen en in lichter geïnfecteerde bestanden de reactoren vrijwillig door den
eigenaar doen verwijderen, gepaard aan Overheidsbijstand voor blijvende saneering.

(Nu schrijver zelf vermeldt, dat de tuberculose in Indië behalve in Oost-Java niet
veel meer voorkomt, zou men kunnen opmerken, dat zulks zeker niet in de laatste
plaats te danken is aan de rigoureuze bestrijdingscampagne, welke indertijd onder
wijlen van Eck is gevoerd. Ref.).

IV. F. L. Huber en F. C. Kraneveld. Anaerobe bacillen en de door hen
veroorzaakte infecties bij de huisdieren in Ned.-Indie. XXII. Het voor-
komen van antistoffen tegen boutvuur en paraboutvuur in het serum
van normale runderen en paarden.

De bekende waarneming, dat specifieke boutvuursera soms ook tegen den para-
boutvuurbacil (vibrion septique) kunnen beschermen en omgekeerd, bracht schrij-
vers er toe om op een zeer groot cavia-materiaal een onderzoek in te stellen naar
den graad van ongevoeligheid tegenover beide organismen bij 30 niet-voorbchandelde
runderen en 15 dito paarden, uit streken waar het boutvuur nooit was vastgesteld.
Zij constateerden bij het rund een vrij sterke ongevoeligheid tegen paraboutvuur,
minder tegen boutvuur, en bij het paard een zwakke beschutting tegen paraboutvuur
en een sterkere tegen boutvuur, zij het niet voldoende om de natuurlijke resistentie
van het paard tegen boutvuur alleen daaruit te verklaren. Het onderzoek pleitte
niet voor een immunisatorische verwantschap der beide antistoffen. Zekerlijk speelt
de aanwezigheid van anaerobe micro-organismen in den darm een rol inzake het
ontstaan van „normaal" antistoffen.

Beschrijving van een geval van tuberculose bij een 5-jarigen Duitschen herder
met bronchopncumonie, tubcrkels op pleura en peritoneum (ascites) en in de lever.
Na type-onderzoek bleek de bacil van het humane type te zijn, hetgeen het waar-
schijnlijk maakte, dat het dier was geïnfecteerd door een tuberculeuze huisbediende.

Een tweede overeenkomstig geval, eveneens van het humane type, nam Bonga
waar bij een 3-jarigen fox-terrier.

VI. Dr. YV. K. Mertens. Het voorkomen van leptospira icterohaemorrha-
giae bij katten.

Als zijnde van belang, niet alleen voor de menschelijke pathogencse van lcptospi-
rosis, maar ook voor de veterinaire pathologie, vestigt schrijver de aandacht op de
onderzoekingen van Esseveld en Coleier, die bij katten in Batavia een leptospiren-
index vonden van 2j% (serologisch tegenover 5 stammen zelfs 20%), waarbij het
hoogste percentage werd gevonden bij de zwaarste katten. Bij kunstmatige infectie
met letaal verloop zag schrijver geen icterus, wel algemeen ziek zijn en apathie.
De katten infecteeren zich vermoedelijk met rattcn-urinc (± 10 °₀ der Bataviasche
rioolratten is besmet), dan wel door het opeten van ratten. Bu.

„ANTONIE VAN LEEUWENHOEK", Nederl. Tijdschrift v. Hygiëne,
Microbiologie en Serologie. 1937. Deel 4, No. 3 en 4.

Verslag van de Vergadering der Nederlandsche Vereeniging voor Micro-
biologie te Amsterdam op 13 November 1937.

Wanneer tuberkelbacillen van het bovine type langen tijd op den voedingsbodem
van Löwenstein blijven, kan hun groeiwijze zoodanig veranderen, dat deze van die
van het humane type niet of nauwelijks is te onderscheiden. Bij dergelijke cultures

blijft de virulentie voor het konijn gehandhaafd. Door passage bij konijnen werd de
groeiwijze niet zichtbaar beïnvloed.

L. E. den Dooren de Jong : De gedragingen van Azotobacter onder abnor-
male voedingscondities en radiumbestraling.

A. W. Pot: De regeneratie van zoogenaamde „gaslooze" paratyphus-
stammen in calciumformiaat-peptonwater.

W. A. Collier en M. J. Verhoog : Het p-aminobenzolsulfamide als resis-
tentiebeïnvloedende „Wirkstoff".

Het eenvoudige aminobenzolsulfamide is gebleken te zijn een krachtig werkend
therapeuticum bij streptococceninfecties. Toediening van herhaalde kleine doses
schept een toestand van het organisme, die de afweer der infectie vergroot. Een
onmiddellijk tegen de streptococcen gericht effect is in vitro niet waar te nemen.
Van bijzondere beteekenis is het aantal aanwezige ziektekiemen. Schr. meenen dat
de werking van deze stof berust op versterking der resistentie van het individu en zij
rangschikken haar daarom, naast vitaminen en hormonen, bij de zoogenaamde
„Wirkstoffe".

Uit een bilabsces van een lepralijder, die later ook tuberculose van nier en longen
bleek te hebben, werd een zuurvaste bacil gekweekt, die schr. voor leprabacil houden.
De stam was niet pathogeen voor cavia, konijn, kip, witte rat en grijze aap, maar wel
voor de zwarte aap en de witte muis.

Het Melkbesluit eischt alleen een zeker percentage vet in de droge stof, zonder
rekening te houden met dc evenzeer voor de voedingswaarde belangrijke vetvrije
droge stoffen : de dierlijke eiwitten, melksuiker cn zouten. Dit is als een tekortkoming
aan te merken. Ook het stellen van eischen ten aanzien van de calorische waarde
zou onvoldoende zijn, evenals zulks voor een zekere hoeveelheid droge stof, waarbij
geen minimum eischen zijn gesteld voor vet en vetvrije droge stof.

Het belang van den consument is eenigszins in het gedrang geraakt bij dat van
den veehouder door in het Melkbesluit dc lage eisch van slechts 24% vet aan de
droge stof te stellen. Juister zou het zijn geweest te vorderen een zeker percentage
vet in de melk. Dit wordt trouwens reeds ir> verschillende gemeentelijke verorde-
ningen toegepast.

Bij van overheidswege te nemen maatregelen tot het op peil brengen en houden
van voldoende voedingsstoffen in de consumptiemelk dienen naast bepalingen voor
het vetgehalte ook zoodanige voor de vetvrije droge stof te gelden. Voor het laagst
toelaatbare percentage vet zou men zich moeten richten naar het jaargemiddelde
der in Nederland gewonnen melk.

A. W. Pot : Heeft de indeeling van de Flexnergroep der Dysenterie-
bacteriën volgens Andrewes en lnman epidemiologische beteekenis ?

Bij een reeks waarnemingen van meer dan één dysenterieinfectie in onderling
verband of van herhaald aantreffen van dysenteriebacteriën bij eenzelfden patiënt,
werd als regel hetzelfde serologische type gevonden.

Bepaling van het cultuurtype der gevonden Salmonellakweeken kan aanwijzingen
geven over de infectiebron. Vooral bij voedselvergiftiging en bij de studie van het
onderlinge verband der diersalmonellosen is dit meermalen duidelijk tot uiting
gekomen. Schr. geeft daarvan een aantal voorbeelden uit eigen ervaring.

In Italië komen twee soorten brucellose voor, veroorzaakt door Brucella melitensis
en Brucella abortus bovis. De eerste komt voornamelijk voor bij de geiten in Zuid-
Italie en op de eilanden, de tweede meest bij het rund in Xoord-Italië. Tengevolge
van melitensis-infecties komen ook veel ziektegevallen bij de mens voor.

Xa een beschouwing over de bekende kweekmethodes en dififerentiering der ver-
schillende stammen komt Mirri \') tot de bestrijding der ziekte en de daarmee dus
nauw verband houdende onderkenning der besmette dieren. De beste prophylaxis
bestaat in het isoleren en daarop volgende afslachting der aangetaste dieren. Bij de
geit, waarvan de waarde niet zo groot is, is deze methode goed uit te voeren : daar
tevens de besmetting van de mens met br. melitensis veelvuldig voorkomt (alléén
op Sicilië werden in 1934 1029 gevallen ontdekt) is enige financiele opoffering wel
verantwoord. Een goede opsporingsmethode van de besmette dieren is dus zeer
nodig. De klassieke wijze van bloedonderzoek door agglutinatie en complementbin-
ding is, volgens Schr., bij een onderzoek op grote schaal onbruikbaar. Evenals bij
tuberculose moet het gevonden worden in de allergische reacties. Daartoe is ,,bru-
celline *) bereid op de volgende manier : verschillende br. melitensis- en br. abortus-
stammen worden geënt in 1 °/_Q glucosebouillon en 20 dagen in de broedstoofgeplaatst,
daarna wordt een hoeveelheid agglutinerend serum toegevoegd, om volledige op-
heldering te krijgen, plus £% formaline. De heldere vloeistof wordt dan onderzocht
op steriliteit en is klaar voor het gebruik ; ze kan minstens zes maanden bewaard
worden. De brucelline wordt ingespoten onder de huid van het onderooglid, J cc.
bij geit en schaap, 2| cc. bij het rund. Bij een positieve reactie ontstaat 1—3 dagen
na de inspuiting een pijnloze zwelling.

Evenals bij alle biologische reacties is het absolute onbereikbaar ; soms is de
zwelling zeer gering, soms vertraagd en treedt ze pas op na de 3e dag. Algemene
verschijnselen toont het dier niet, soms enige verhoging, soms geringe regionaire
lymphklierzwelling. Bij gezonde dieren ontstaat geen reactie, soms een geringe
zwelling £ uur na het inspuiten, die de volgende dag weer weg is.

Voordelen van de brucelline- hoven de agglutinatiereactie zijn : gemakkelijker
uitvoerbaar, door iedere dierenarts te doen boven laboratoriumonderzoek : betere
gevoeligheid, de reactie is al positief voor er agglutininen in het bloed zijn ; constanter
reactie, de agglutinatie is soms positief en later negatief en andersom : bij genezen
dieren geen reactie, agglutinatie blijft nog lang bestaan ; geen reactie na inenting
met gedode cultuur ; de boer ziet de reactie en is niet wantrouwend, wat hij wel is
bij agglutinatie, die hij niet kan beoordelen. De boer kan echter op geen enkele
manier de reactie beïnvloeden.

Schr. heeft uitstekende ervaringen met bovengenoemde methode bij de geiten op
Sicilië. In 1935 werden onderzocht 48.436 geiten, waarvan 3827 positief reageerden ;
in 1936 waren deze cijfers 95.513 en 5567. In één provincie was na één jaar bestrijding
het aantal positieve gevallen van 12 tot 5 % verminderd. Terwijl het eerste jaar 1 1 1
gevallen werden ontdekt van melitensis-infectie bij de mens, waren deze het tweede
jaar verminderd tot 49. Dil getal zou ongetwijfeld nog lager zijn geweest als alle
besmette dieren geslacht of geïsoleerd hadden kunnen worden.

Voor een goede bestrijding zijn de volgende maatregelen noodzakelijk : alle geiten
worden gebrucellineerd en gemerkt ; de positief reagerenden worden geïsoleerd en
daarna geslacht; de stallen worden ontsmet ; nieuw aangekochte dieren worden
onderzocht vóór toelating in de stal ; het onderzoek moet jaarlijks geschieden.

Ook voor het rund is de brucelline-reactie goed te gebruiken, maar Schr. heeft
nog niet op grote schaal de reactie kunnen controleren. Wel is gewenst, als de eerste
reactie negatiefis, ze na 10—15 dagen te herhalen. De bestrijding door afslachting
der positief-reagerende dieren kan wegens de hoge kosten niet worden uitgevoerd.
Daarom stelt Schr. voor, de sterk besmette stallen te isoleren en de dieren te enten
met levende bacillen. In andere gevallen vaccineren intraveneus met gedode cultuur,
al is het resultaat hiervan nog onzeker. Hofstra.

\') 1\'rof. Adelmo Mirri, l.e brucellosi. La Clinica Veterinaria 1937, No. 11, p. 683.
²) In het T. v. D., 1933, blz. 876, heeft Dr. v. d. Hoeden reeds gewezen op de
waarde van de allergische oogproef bij runderen, lijdende aan Brucellainfectie ;
bij zijn onderzoekingen bleek ook, dat de oogreactie onafhankelijk was van de
aanwezigheid van antistoffen in het bloedserum. Ref.

Over den invloed van a-dinitrophenolinjecties op het joodgetal van het
melkvet en op het zuur-base-evenwicht van de melk.

Om na te gaan of de intensiteit der stofwisseling van invloed is op het geproduceerde
melkvet, hebben Brouwer en Martin *) aan de Physiologische Afd. v. h. Rijks-
landbouwproefstation te Hoorn de grondstofwisseling van een melkgeit kunstmatig
verhoogd, door het dier eenige dagen achtereen in te spuiten met a-dinitrophenol
in toenemende doses van 10—40 mgr per kg lichaamsgewicht. Pols en ademhaling
werden door deze injecties uitermate versneld, de ademhaling zelfs van 18 a 26
tot ongeveer 200 per minuut. Ook bij de grootste dosis werd echter geen tempera-
tuurstijging waargenomen.

Het dier nam tijdens de injectie-perioden aanmerkelijk minder voedsel op dan
normaal en hel joodgetal van het botervet toonde een aanzienlijke stijging (tot ±
15 eenheden). De oorzaak hiervan wordt gezocht in de wanverhouding, welke tijdens
de injectie-perioden ontstond tusschen de door de verhoogde grondstofwisseling
toegenomen energiebehoefte en de tegelijkertijd verminderde energieopname uit
het voedsel. Bij voedselonthouding zonder injecties bleek het joodgetal n.1. eveneens
te stijgen. Bij voederproeven omtrent den invloed van bepaalde voedermiddelen
op de hardheid van de boter moet er dus op gelet worden, dat de proefdieren over-
eenkomstig hunne energiebehoefte gevoederd worden.

Een bijkomstig verschijnsel was nog, dat de melk tijdens de injectie-perioden
alkalisch ging reageeren. Dc pH steeg van ongeveer 6.5 tot 7.5 terwijl het bicarbonaat-
gehalte enorm toenam (bepaald vlg. van Slijke in onder paraffine opgevangen
melk en uitgedrukt in CO., werd een stijging van 6 tot 98 vol. % waargenomen).

Hoewel door de verhoogde stofwisseling de C0₂-productie in het organisme toe-
neemt en men dus acidose zou verwachten, scheen door de hyperventilatie, noodig
voor de handhaving der lichaamstemperatuur, zóóveel CO., te worden uitgeademd,
dat het zuur-base-evenwicht juist in tegengestelde richting verschoof.

Onderzoekingen over het voorkomen van aceton in het spierweefsel van
slachtdieren.

Bij gewone normale slachtdieren werd door Blanchard en Houdinière ³) geen
aceton in het spierweefsel aangetroffen, zelfs niet als dit vleesch binnen één uur na
de slachting werd onderzocht. Toch bestaan er, volgens hen, omstandigheden, waarbij
in aanzienlijke mate aceton in de spieren kan voorkomen. In die gevallen, als deze
stof chemisch kon worden aangetoond en quantitatief bepaald, werd zij soms tot 11 J
milligram % aangetroffen.

Het aceton blijft zeer lang in de versche spieren aanwezig en het verdwijnt niet
bij het braden. Het geeft aan het vleesch een eenigszins weerzinwekkende, op medi-
camenten gelijkende geur, waardoor het soms zelfs niet geschikt is voor consumptie.

Praktisch zou men systematisch in elk geval van vergevorderde drachtigheid een
onderzoek moeten instellen naar het voorkomen van aceton in het spierweefsel,
vooral als de lever gedegenereerd is, cn verder in alle gevallen van koorts.

De methode van Bougault-Gros, waarbij kwalitatief het aceton wordt aange-
toond, is zeer bruikbaar voor dit onderzoek. Men kan zelfs aan de snelheid, waar-
mede deze reactie optreedt, eenige aanwijzing vinden omtrent de hoeveelheid aan-
wezige aceton.

De verhouding tusschen het gewicht der beenderen en dat van het vleesch
bij runderen.

Volgens de voorschriften over vleesch- en worstprijzen van 22 October 1936 in
Duitschland is het geoorloofd de kleinhandelprijs voor vleesch zonder been tot 25 %
te verhoogen. Dientengevolge heeft men in verschillende provincies in de verorde-
ningen over vleesch- en worstprijzen, zonder rekening te houden met de kwaliteit
van het vleesch, de hoogst toelaatbare verhooging voor de beenderen bij het rund
op 25% vastgesteld, bij varkensvleesch op 20% en bij kalfsvieesch op 30%.

Schüller \') heeft nu bij 14 runderen van verschillend ras en kwaliteit de ver-
houding van het gewicht der beenderen tol dat van de skeletrnuskulatuur, met
inbegrip van het aangewassen vet, nader onderzocht en hij kwam daarbij voor de
waardeklassen AA, A en B op 16,2 %, voor de klassen C en D op 28.3 % en voor
alle waardeklassen te zamen op 19,3 °_u gemiddeld zoodat zijns insziens de ook van
andere zijden geopperde bezwaren tegen een algemeen gelijk percentage voor
beenderentoegift terecht al? juist moeten worden beschouwd.

Vetweefsel, bloed en bindweefsel hebben een hoogere pH-waarde dan de muscu-
latuur. Door het gehalte van een spier aan vet, bloed en bindweefsel wordt dus de
pH naar verhouding verhoogd. Het diepste punt van het eerste zuur worden van het
vleesch is reeds 4—5 uur 11a de slachting bereikt. Een verder zuur worden kan na
24 uur optreden ; deze is dan echter van geringere intensiteit. Uit proeven met
varkensvleesch, afkomstig van normale slachtingen, is, volgens de onderzoekingen
van Magsaam ¹), niet gebleken, dat een pH grenswaarde voor de beoordeeling van
een verminderde houdbaarheid of zelfs van ondeugdelijkheid, kan worden aange-
geven .

Conclusie : de pH-bepaling van varkensvleesch kan, volgens Magsaam, niet als
een hulpmiddel bij de vleeschkeuring worden aanbevolen.

De pH is, aldus Bomer ²>. bij bevroren vleesch op verschillende deelen van het
lichaam zeer verschillend. De diepere deelen hebben een andere waarde dan de
oppervlakkige deelen.

De pH houdt verder verband met de behandeling, welke het vleesch vóór het
invriezen heeft ondergaan. Bij in ontbinding overgaande of reeds bedorven bevroren
vleesch wisselt de pH van 6—6J. Daar dus nu eens het vleesch bij een lage pH
bedorven kan zijn, dan weer bij een hoogere pH solkomen deugdelijk, is de pH
als maatstaf van deugdelijkheid bij bevroren vleesch niet van zoo\'n groote beteekenis.

Onderzoekingsmethoden ter onderscheiding van het vleesch van de
walvisch van dat der slachtdieren.

In dit artikel merkt Poppe ³) op, dat het goedkoopcre walvischvleesch zeer goed
gebruikt kan worden ter vervanging van de meer gebruikelijke vleeschsoorten. Hij
zocht naar onderzoekingsmethoden, waarbij het mogelijk was de toevoeging van
versch walvischvleesch aan andere vleeschsoorten aan te toonen.

Allereerst bleek het hem, dat het versche walvischvleesch geen traanreuk of traan-
smaak heeft. In uiterlijk gelijkt het veel op rundvleesch. Oud walvischvleesch gaat
doorgaans snel in autolyse over en neemt daarbij een onaangename traanreuk aan.

²) Bömer, Untersuchungen über die \\\\ asserstoffionenkonzentration in Gefrierjlcisch. Dissert.
Giessen, 1937.

Slechts onder bepaalde omstandigheden is het mogelijk door kook- en braadproel\'
het walvischvleesch te onderkennen. In gehakt van walvischvleesch treedt na 24 uur
staan een tranige reuk op. In toebereid walvischvleesch, door koken of pekelen, als-
mede in vleeschmengsels, waarin walvischvleesch is verwerkt, in versch bereide
worsten, gehakt enz., is het walvischvleesch niet aan te toonen.

De anaphylactie-reactie was bij perssap van zuiver walvischvleesch steeds positief.
Bij toebereid vleesch werd deze reactie steeds minder duidelijk. Het aantoonen van
walvischvleesch was door de praecipitatie-reactie nog bij een verdunning van 1 op
20.000 mogelijk. Ook hier volgt een verzwakking van de reactie, als het vleesch werd
toebereid. Bij gekookt walvischvleesch was slechts de verdunning 1 op 1000 positief,
voor gepekeld vleesch (bij een zoutgehalte van 5%) nog bij 1 op 10.000.

De praecipitatie-reactie, ondersteund door de anaphylactische reactie, maakt
het, volgens Poppe, mogelijk walvischvleesch met zekerheid, ook in vleeschmengsels,
aan te toonen, zoolang het walvischeiwit niet door toevoegingen of door een bepaalde
physisch-chemische proces wordt veranderd.

Als een afdoende onderzoekingsmethode wordt door Poppe het aantoonen van
histidine vermeld. Volgens opgaven van Japansche autoren bevat het spierweefsel
van de walvisch een hoog gehalte aan histidine. Door Poppe kon bij de walvisch
5 maal zooveel histidine worden aangetoond als bij andere vleeschsoorten. Aangezien
het hier een chemische reactie betreft, welke slechts met behulp van een bijzondere
apparatuur kan worden verricht, is dit meer het werk voor chemici.

Onder dezen titel geeft Krantz \'), in aansluiting aan de in Amerika beschreven
„skin lesions in tuberculin reacting cattle" een overzicht van 40 van dergelijke ge-
vallen in Gotland. In Zweden zijn deze nog niet waargenomen.

In den regel is dc aandoening, die het karakter heeft van tuberculeus granulatie-
weefsel, beperkt tot het onderhuidsch bindweefsel aan de distalc gedeelten der lede-
maten en aan de ventrale zijde van borst en buik, slechts 2 maal was ook de huid
zeifin het proces betrokken. In 12 van de 32 hierop onderzochte gevallen bevatten
de regionaire lymphklieren microscopisch op tuberculose gelijkende veranderingen,
slechts 3 maal waren de klier; 11 macroscopisch zichtbaar tuberculeus veranderd.
Zuurvaste staafjes konden word \'n aangetoond in 35 onderhuidsche nieuwvormingen
en in 7 van de 12 aangetaste lymphklieren. Deze staafjes waren meestal iets korter
dan de gewoon voorkomende runder-tuberkelbacillcn, meestal met wat stompere
uiteinden ; ook werden dikwijls vrijliggende zuurvaste granula gezien.

Alle aangetaste runderen hadden gereageerd op het tuberculine-onderzoek (bij
39 intracutaan, bij 1 subcutaan). In 11 gevallen waren de knobbels bij het klinisch
onderzoek voelbaar geweest. Entproeven bij konijn en cavia, in 19 gevallen toege-
past, verliepen negatief; kweekproeven op Loewenstein- en Bcsredka- voedingsbodems
(11 gevallen) eveneens. Naar alle waarschijnlijkheid komt de besmetting door de
huid tot stand. De aetiologie dezer aandoening is nog niet geheel duidelijk, om
welke reden de schrijver het gewenscht acht deze aan te duiden onder den naam
„z.g. huidtuberculose". Van Nederveen.

Nog steeds is men het niet eens over de vraag of de uier via de bloed- of lymph-
stroom wordt geïnfecteerd.

Er bleek bij de vleeschkeuring nog al eens tuberculose van de supramammaire
lymphklieren aanwezig te zijn, terwijl de uier normaal was. Zeer vaak werden ook

oude tuberculeuze processen gevonden in de lymphklieren en met het bloote oog
zichtbare jonge tuberculose in het bijbehoorende kwartier. Dit hangt af van de
infectie via de bloed- of lymphstroom of van beide. Bij lichte infecties worden de
bacillen met de as-stroom in de grootere en rechte uierarteriën gebracht naar de
diepere deelen van den uier. Clinisch zijn bij tuberculose van een achterkwartier
allereerst de veranderingen bovenin waar te nemen. Torrance \') deelt deze laatste
meening niet. Hij denkt dat bij een infectie via de bloedbaan, de lymphklier dooi-
de toxinen en de bacteriën uit de lymphstroom van den uier uit in ontsteking zal
geraken en bij voldoende levensduur zullen er tuberkels gevormd worden in de
lymphklier en een oudere soort tuberkels in het uierweefsel. Deze infectie-mogelijkheid
komt het meest voor. Indien er alleen tuberculeuze veranderingen worden gevonden
in de klier en niet in den uier, dan is de infectie ontstaan of door de bloedstroom
(voedende arterie) of door de lymphstroom. Het eerste is niet denkbaar. In het
tweede geval moet de lymphklier besmet zijn langs de efferente lymphbanen (der-
gelijke infecties zijn ook bekend in de renale en portale lymphklieren, oude tuber-
culose in de klier, zonder veranderingen in de nier of lever). Zoo kan de uierlymph-
klier zeer sterk vergroot zijn, zonder verschijnselen van den uier. Wel kan de uier
weer vanuit de klier geïnfecteerd worden, maar dan in de omgeving van de klier,
of bij een tweede bacteriaemie. Dan zijn de veranderingen in den uier jonger. Schrijver
ging nu na of er uiertuberculose aanwezig was, wanneer de supra-mammaire lymph-
klieren vergroot waren en er aan den uier niets te voelen was en of in dat geval ook
bacillen in de melk voorkwamen. Zijn conclusie is, dat, al voelt de uier normaal aan
en er is een vergrooting van de supramammaire lymphklier, dan is dat een zekere
anduiding, dat de lymphklier tuberculeus is. Tuberculose van de lymphklier kan
aanwezig zijn, zonder dat de uier aangetast is of tuberkel-bacillen in de melk aan-
wezig zijn. Het onderzoek van de supra-mammaire lymphklier is van groote waarde
bij de diff. diagnose van de tuberculeuze mastitis. Joling.

De invloed van de optische draaiing van asparagine op de ontwikkeling
van de bacil van Koch.¹)

De tuberkelbacil ontwikkel! zich overvloediger op vloeibare media volgens Sauton,
wanneer deze linksdraaiende asparagine bevat, dan wanneer daarin rechtsdraaiende
asparagine werd gebezigd. Dit verschijnsel is zeer sterk voor het bovine type en voor
het humane type. In vaste voedingsbodems volgens Sauton is het verschijnsel niet zoo
duidelijk.

Sautonagar met de beide stcrieosomere asparaginen bereid, is geschikt voor de
differentiatie van het aviaire type, hetwelk zich reeds bij een dosis van 0,0001 mgr.
tegenover een dosis van o.oi mgr. van het bovine of humane type ontwikkelt, bij
het bezigen van rechts-asparagine. Bij genoemde doses ontwikkelen zich het bovine
en humane type zelfs na 38 dagen niet.

De pH van de voedingsbodem na 38 dagen is bij alle typen van de bacil van
Koch voor rechtsdraaiende asparagine iets lager dan voor linksdraaiende.

De pathogeniteit van bacillencultuur in Sauton met rechtsdraaiende asparagine
is geringer dan die op normale Sauton. Dit verschijnsel is het sterkst voor het vogel-
type. Versélewel.

Gadola ²) heeft deze methode bij een groot aantal runderen toegepast en komt
tot de slotsom, dat hieraan niet de waarde wordt toegekend, die ze verdient. De

¹) Dott. Gennaro dello Iojo (Ospedali riuniti di Napoli). Vinfluenza del potere
rotatorio dell\'asparagina sullo sviluppo del bacillo di Koch. Biochimica e Terapia Speri-
mentale Annata XXIV, fascicolo II, pag. 46.

²) Prof. Dott. Arnaldo Gadola. La intrapalpebro-tubercolinizzazione nei bovini. La
Clinica Veterinaria, 1938, No. 1, p. 1 en No. 2, p. 59.

tuberculine dient bereid te worden op synthetische voedingsbodems, waardoor
minder miswijzingen ontstaan : i—2 cc wordt ingespoten in het onderste ooglid.
Bij een tuberculeuze infectie ontstaat een zwelling van het ooglid van kippenei tot
vuistgroot. De omvang der zwelling is wel geen waardemeter voor de uitgebreidheid
der infectie, maar meestal ziet men de geringste zwelling bij weinig uitgebreide
tuberculose, en eveneens bij processen waar sterke verkalking is opgetreden. Men
moet niet eerder dan 24 uur na de inspuiting dc reactie gaan aflezen : vertraagde
reactie komt meer dan eens voor, soms pas na 5—6 dagen. Evenals bij de gewone
subcutane methode komt ook temperatuurverhoging voor. Hofstra.

Op grond van het uit zijn vorig onderzoek bekende feit, dat virulente anthrax-
stammen op serum-agar in een CO.> atmosfeer ,,Smooth"-muceus kunnen groeien
en het aanzijn kunnen geven aan kapsellooze avirulente ,,Rough"-dissocianten,
kwam Sterne ¹) ertoe om dit phenomeen nader te bestudeeren, vooral met het oog
op de reeds ontdekte immuniseerende waarde dezer R-varianten. Hij onderzocht
5 virulente stammen op 50 % paardenserum-agar en in verschillende CO_;,-concen-
traties en kon aldus vaststellen, dat de optimum C0₂-concentratie om avirulente
R-varianten te verkrijgen, ligt tusschen 10 en 30%. Hoewel in dit opzicht rekening
moet worden gehouden met stamverschillen, acht schrijver het in het algemeen
niet onwaarschijnlijk, dat ook in de natuur een voortdurende dissociatie van milt-
vuurkiemen in de richting van kapsellooze avirulente typen plaats vindt, een ver-
schijnsel, dat uit epidemiologisch en immunologisch oogpunt van belang kan zijn.

Schrijver onderzocht 9 door hem gekweekte avirulente R-stammen op hun immu-
niteit-waarde voor schaap en cavia en stelde vast, dat de meeste een solide immuniteit
bij het schaap konden opwekken ; het best wel die, welke tevens een hooge protectieve
waarde voor de cavia hadden. Het werd dus bevestigd, dat huisdieren veilig en ge-
makkelijk met avirulente sporen-vaccins kunnen worden geïmmuniseerd, wat vooral
van belang is voor de in dit verband zeer gevoelige geit, paard en wilde dieren in
zoölogische tuinen. De avirulente R-varianten bieden voor immuniseering vele
voordeden boven de gewone gemitigeerde organismen, omdat zij avirulent zijn, in
3—4 dagen 99 % vrije sporen vormen en binnen 24—48 uur uit een cultuur van viru-
lente bacillen kunnen worden verkregen.

De immuniteit-waarde bleek overigens geen direct verband te houden met de
COo-concentratie in welke de stam was gegroeid.

Het lijkt verder wenschelijk, met het oog op het verwekken van een maximale
immuniteit, om hooge doses te gebruiken (3.000.000 sporen per dosis), wat mogelijk
is, omdat daaraan niet de nadeden zijn verbonden van te hooge doses der gewone
Pasteur-vaccins.

Verbetering in de techniek (o.m. standaardeering van den voedingsbodem) kan
naar schrijvers oordeel wellicht leiden tot het ondervangen van de nu alsnog geno-
teerde verschillen in immuniteit-waarde der diverse stammen. Bu.

¹) Max Sterne. The effects of different carbon dioxide concentrations on the growth of
virulent anthrax-strains. Pathogenicity and immunity tests on guinea-j>igs and sheep with anthrax
Mariants derived from virulent strains. The Onderstepoort Journal. Vol. 9. No. 1, 1937.

Van het Departement van Economische Zaken, Directie van den Landbouw zijn
ontvangen de volgende verslagen van Landbouwkundige Onderzoekingen :

Xo. 44 (i) A. Lvsimeter-onderzoekingen aan het Rijkslandbouwproefstation te
Groningen en elders, I. Regenv al, Drainage en Verdamping, door Ir. J. G. Masch-
haupt, prijs ƒ 1.50 ;

No. 44 (2) A. Het waterverbruik van grasland door Dr. K. Zijlstra, prijs ƒ 0.25 :

No. 44 (5) A. Over stalbemesting op grasland. I. Verslag van een zestal proef-
nemingen omtrent de tijd van aanwending van versche mest, door Dr. Ir. H. J.
Frankena, prijs ƒ 0.25 :

No. 44 (3) C. De ontleding van citroenzuur door boteraroma-bacteriën door J.
van Beynum en J. W. Pette, prijs ƒ 0.65 :

No. 44 (4) C. Onderzoekingen over de z.g. diarrhoe-weiden („Scouring pastures")
in den Wieringermeerpolder, door E. Brouwer en A. M. Frens (Rijkslandbouw-
proefstation Hoorn, Physiologische afdeeling), P. Reitsma (Dierenarts, Slootdorp
en G. Kalisvaart (I.andbouwkundig ambtenaar van de Wieringermeerdirectie),
prijs ƒ0.40.

Bovenstaande verslagen zijn verkrijgbaar aan de Algemeene Landsdrukkerij te
den Haag, tegen de achter elk verslag aangegeven prijs. A. v. H.

Revue générale des ferrures contre les glissades, par Maurk:e Barrier.
Uitgave Vigot frères, Editeurs ; 23, Rue de 1\'Ecole de Médecine, Paris (Vle) : 1938.

Voor het gebruik van het paard in den tcgenwoordigen tijd is een hoefbeslag dat
het uitglijden belet of belemmert, van groote beteekenis. Dit geschrift, dat een aantal
van dergelijke beslagen beschrijft (met afbeeldingen), toont wederom aan, dat de
ideale oplossing nog niet is gevonden.

De schrijver somt de voor- en nadcelen van de verschillende methoden op. Hoewei
dit overzicht al tamelijk uitgebreid is, zou het toch nog zonder moeite aangevuld
kunnen worden.

De schrijver zoekt de oplossing ecncrzijds in het profiel van het hoefijzer, ander-
zijds in het bezigen van rubber. Ter orienteering, wat tegenwoordig op dit gebied
wordt toegepast, is dit boekje een aanbeveling waard. v. D. P.

De vitamines door Dr. J.J. Hoff en G. G. Hoff-Vermeer. Uitgever J. Noorduyn
en Zn. N.V., Gorinchem. 4e druk. Prijs ƒ 1.—.

Deze druk volgde den derden druk, die op 15 Juli 1937 in dit tijdschrift werd
aangekondigd, na tien maanden op. Deze snelle opeenvolging is op zich zelf reeds
een bewijs voor de goede kwaliteit van dit boekje.

Van de veranderingen zij gewezen op eenige uitbreiding van het hoofdstuk be-
handelende : De vitamines en onze voeding.

Een gewenschte aanvulling zou m. i. zijn in de, overigens zeer overzichtelijke,
tabel (p. 92—93) de internationale eenheden op te nemen en ook de behoefte van
den mensch aan de verschillende vitamines, voor zoover dit thans mogelijk is.

Dit werkje geeft een goed overzicht over de behandelde materie en verdient als
zoodanig aanbeveling. B. S.

in der Praxis. Erfahrungen über Technik, Wert und Wirtschaftlichkeit; 1937; Verlag
Richard Schoetz, Berlin. Prijs M. 4.60.

Uiteraard is het werk geen leerboek. Het doel van den schrijver is om uit het gebied
der operatieve chirurgie datgene te geven, wat op grond van eigen ervaring voor dc
praktijk van belang wordt geacht.

De indeeling van de stof betreft een algemeen en een bijzonder gedeelte. In het
eerste worden de kreupelheidsdiagnostiek, de narcose en plaatselijke gevoelloosheid,
de asepsis en antisepsis, het neerwerpen en dergelijke algemeene onderwerpen be-
handeld, terwijl in het specieele gedeelte de belangrijkste operaties bij de verschil-
lende diersoorten zijn weergegeven, in het bijzonder die van het paard.

In het doel, dat zich de schrijver met het geven van het boekje heeft gesteld, is
hij naar mijn meening wel geslaagd. Het is door een practicus voor den practicus
geschreven en voor dezen, die zoo vaak onder ongunstige omstandigheden chirur-
gisch werk moet verrichten, bevat het dan ook vele nuttige aanwijzingen en wenken.

R. Götze. Dammrisznaht, Vulva- und Scheidenvorhofplastik bei Stuten
und Kühen. (Mit 18 Abbildungen). Verlag von M. en H. Schaper, Hannover.
Prijs R.M. 1.50.

In dit boekje van 22 bladzijden geeft Götze een duidelijke beschrijving van de
operatie, die noodzakelijk wordt, wanneer na een normale of abnormale partus
het perineum geheel is doorgescheurd, en tevens de onderwand van het rectum is
geopend en dus een cloaca is ontstaan. Volgens schrijver geeft deze operatie zoowel
bij het paard als bij het rund goede resultaten. De afbeeldingen geven een duidelijk
beeld van de verschillende phasen der operatie.

Toevallig was ik in de gelegenheid enkele weken geleden in Hannover een film
van deze operatie te zien ; ook hieruit bleek dat dit ingrijpen onder locale anaesthesic
(sacraalanaesthesie) goed is uit te voeren en niet zoo ingewikkeld is als het oor-
spronkelijk lijkt. Degenen, die de operatie willen verrichten, zullen zeker in dit boekje
van Götze een nuttige handleiding vinden, zocdat ik het hun gaarne ter lezing
aanbeveel. v. d. Kaay.

Die Sterilität des Rindes, von,Johannes Richter, Dr. med. vet. et phil., ord.
Professor der Tierzucht und Geburtskunde an der Universität Leipzig. Vierte,
völlig umgearbeitete und erweiterte Auflage : mit 92 Abbildungen. Verlagsbuch-
handlung von Richard Sciioetz, Berlin. Prijs R.M. 8.50.

De 4e uitgave van bovengenoemd werkje op hel gebied der steriliteit bij het rund
is van iets grooteren omvang als dc 3de, n.m. de laatste telt 182 blz., dc eerste 198.
Het aantal afbeeldingen is gestegen van 52 tot 92, waarvan velen goed zijn. De
behandelde stof is uitgebreid met enkele onderwerpen. In de allereerste plaats be-
hoort daartoe het hoofdstuk over dc steriliteit van den stier, waaraan ruim 40 blz.
zijn gewijd. Verder worden in de laatste uitgave de trichomonaden-infectie en de
kunstmatige inseminatie op vrij korte, duidelijke wijze beschreven. Over het alge-
meen genomen vind ik de steriliteit van het rund cr zeer goed in behandeld. Er is
meerendeels voldoende rekening gehouden met onderzoekingen van de laatste jaren.

Zending van een bijdrage kan geschieden door storting op giro No. 173327 van
ondergeteekende of door zenden van een postwissel.

De penningmeester der Maatschappij herinnert er den leden, die gebruik hebben
gemaakt van de gelegenheid om hun contributie over 1938 in twee termijnen te
betalen, aan, dat de storting van de tweede helft van die contributie dient te geschie-
den vóór i September a.s. (storting ƒ 12.—.)

Aan de leden der bijzondere afdeelingen wordt verzocht dit te doen aan den
penningmeester hunner afdeeling, de leden der algemecne afdeeling aan onderge-
teekende door storting op giro No. 1025 van de Twentsche Bank te Nijmegen.

Hoewel aanvankelijk matig bezocht, klom het aantal bezoekers tenslotte tot 26.
De notulen werden onveranderd goedgekeurd en. na enkele ingekomen stukken en
mededeelingen, volgde het punt Bindende Besluiten in zake ziekenfondsen. De voor-
zitter memoreerde, hoe wij in N.-Holland eigenlijk zeer weinig voor een dergelijk

B. B. gevoelen, maar onder de drang van art. 22a van het huishoudelijk reglement
er toe verplicht zijn.

Dr. Hoedemaker, als eenig aanwezig lid der voorbereidingscommissie (Eichholz,
de Gier, Hoedemaker), lichtte het standpunt der commissie toe. De commissie was
er eigenlijk unaniem tegen, maar, als het dan toch moest gebeuren, achtte zij de
B. B. van de Afd. N.-Brabant het meest geschikt voor onze afdeeling. Tenslotte
werd, zonder eenige discussie, besloten het voorstel der commissie over te nemen
en aan het fl.B. ter goedkeuring voor te leggen.

Daarna hield Professor Westf.r een interessante inleiding over de psychologie der
dieren en hare beteekenis voor de dierenartsen (door tal van lichtbeelden aanschou-
welijk toegelicht).

Nadat Prof. Wester nog enkele vragen had beantwoord, dankte voorzitter
Schuytemaker hem hartelijk, wat door een krachtig applaus uit de vergadering
werd onderstreept.

Bij de rondvraag deelde Dr. v. Gf.lder mede dat er een commissie is gevormd,
die de vétérinaire zijde van het luchtbeschermingsvraagstuk zal bestudeeren.

Inspecteur Odé behandelde een schrijven, waarin blijkens medcdeeling van den
Directeur-Generaal van de Volksgezondheid er rondom het IJsselmeer tengevolge
van de muggenplaag darmaandoeningen zouden ontstaan bij het weidevee. De
aanwezige betrokken collega\'s betwijfelden zulks. Verder zei de voorzitter te hebben
vernomen, dat op een kort geleden gehouden congres besproken is dat de voeding
invloed zou hebben op de vruchtbaarheid. Dr. Over meende dit, wat betreft Texel,
te moeten beamen. Daar heeft men ervaren dat, sinds men in den winter de schapen
bij ging voeren, er meer tweelingen kwamen. En toen ontspon zich over tweelingen
in het algemeen nog een interessant gesprek.

En hiermede was deze vergadering ten einde en verzamelden zich nog enkele
collega\'s met Prof. Wester aan een gezellig diner in Kras.

Bij het neerleggen van mijn ambt als secretaris der Redactie,
wens ik mijn hartelijke dank te betuigen aan mijn mede-redacteuren
en aan de verdere medewerkers aan ons Tijdschrift, die mij het
werk zoo prettig en het scheiden zoo moeilijk maakten.

Bij Kon. Besluit is met ingang van i Juli 1938 benoemd tot paardenarts 2de klasse,
E. Bakema te Driebergen, onder toekenning van eervol ontslag als reserve-paarden-
arts 2de klasse.

Door den gemeenteraad van Oss is benoemd tot keuringsveearts, tevens plaatsverv.
directeur van het slachthuis, H. B. F. Snelting, Eindhoven.

40-jarig jubileum. Door een der betrokkenen werd medegedeeld, dat zijn diploma
reeds was afgegeven op 19 Juli, zoodat de datum van 20 Juli niet goed is ; deze laatsie
datum komt echter voor op de in mijn bezit zijnde lijst. A. v. H

De kwestie van het ,,uithangen" van varkens bij de Haagsche Recht-
bank in behandeling.

Bij Kon. Besluit van 1920 ter uitvoering van de VI.wet wordt bepaald, dat het
afslachten van varkens ononderbroken moet geschieden, zoodat er geen groote
tijdsruimten tusschen de verschillende handelingen van het afslachten mogen be-
staan. De gewoonte van vele slagers is evenwel om tusschen het opensnijden van
het varken en het doormidden hakken, ten einde het dier voor de keuring gereed
te hebben, eenige uren te wachten, want hierdoor wordt het vleesch mooi blank
en stijgt het in prijs.

Wanneer deze laatste handelingen, het doorhakken, evenwel als een deel van
het afslachten wordt beschouwd, is de wijze van slachten van genoemde slagers
in strijd met de VI.wet en dus ongeoorloofd.

Met deze vraag heeft de Haagsche Rechtbank zich in hooger beroep bezig ge-
houden. De kantonrechter had het doorhakken niet als slachthandeling gezien
en 3 slagers, die wegens overtreding van de VI.wet hadden terecht gestaan, vrij-
gesproken. Van dit vrijsprekend vonnis heeft de ambtenaar van het O. M. hooger
beroep aangeteekend.

Collega Warnecke deelde voor de rechtbank, als getuige-deskundige, mede,
dat z. i. het onmiddellijk doorsnijden na het dooden een hygiënische maatregel is.
Het gedoode varken koelt dan veel sneller af, wat voor de houdbaarheid van het
vleesch van groot belang is. Volgens hem was het door uithanging verkregen mooie,
blanke vleesch dus minder houdbaar, al hebben de consumenten dat liever. Bij
andere dieren is dat doorhakken niet zoo belangrijk, omdat die minder vet hebben,
waardoor zij uiteraard al sneller afkoelen.

De officier van justitie was van meening, dat men onder afslachten ook het door-
hakken moest verstaan, zoodat het vrijsprekende vonnis van den kantonrechter
niet gehandhaafd kon blijven. Hij vorderde vernietiging van dit vonnis en ver-
oordeeling van de slagers tot ieder een geldboete van f 25.—, subs. 10 dagen hech-
tenis. De verdediger was deze meening niet toegedaan en concludeerde tot vrijspraak.
In haar uitspraak op 28 Juni j.1. heeft de Rechtbank het vonnis van den kanton-
rechter vernietigd. Wegens de geringheid van het feit (overtreding van de Vleesch-
keuringswet) heeft zij echter geen straf opgelegd.

De reductie op keuringstarieven en invoerkeurloonen voor de vleesch-
waren-industrie.

volgende is ontleend, is een dezer dagen een voordracht van B. en W. van Rotterdam
aan den raad verschenen, houdende voorstel om voor ingevoerd vleesch, bestemd
om tot vleeschwaren te worden verwerkt, een reductie van 50 % op het gemeentelijk
invoerkcurloon te verleenen.

Het voorstel wordt gemotiveerd door verwijzing naar den scherpen concurrentie-
strijd in de vleeschwarenindustrie, de omstandigheid, dat ook andere gemeenten
voor de vleeschwarenfabricatie een verlaagd keurloon toepassen en het feit, dat
ook aan grootimporteurs van vet een reductie op het invoerkeurloon is verleend.

Deze thans door het Rotterdamsche gemeentebestuur aanhangig gemaakte
voordracht, aldus zegt de medewerker van de Vee- en VI.handel in zijn beschouwing
over deze kwestie, betreft dus geen nieuw gezichtspunt. Het gaat hier om een meer
algemeen, niet juist principe.

Reductie op tarieven aan groot-gebruikers moge voor gas, electriciteit en ande -
artikelen nuttig en billijk zijn, voor keurloonen is dit niet het geval. De vleesch
keuring heeft een zuiver hygiënisch doel en betreft hel algemeen belang.

De uit de vleeschkeuringswet voortvloeiende overheidshandelingen kunnen
krachtens haar aard en wezen niet op één lijn gesteld worden met b.v. levering
van gas en de vleeschkeuring kan uit dien hoofde geen middel zijn om slachtingen
of het invoeren van vleesch te entameeren.

Practisch komt een tarievenpolitiek, waarbij aan groot-gebruikers van het
abattoir of den keuringsdienst een reductie wordt toegestaan, neer op het. middels
een wettelijk aan de gemeente opgelegde taak, ontstaan eener concurrentie tusschen
de gemeenten onderling. Dat daardoor de uniforme uitvoering der vleeschkeurings-
wet allerminst gediend is, is een stelling, welke in het algemeen niet meer voor
tegenspraak vatbaar is te achten. De oorzaak van een en ander is de te groote vrijheid,
welke de gemeentebesturen in dit opzicht hebben en nu deze toestand eenmaal
bestaat, is er geen eind aan de tariefswijzigingen der keuringsdiensten.

l)e vleeschkeuring is, nu dit onderwerp sinds 1922 bij een wet is geregeld, een
onderwerp van Rijksbelang en het moet volstrekt onlogisch worden geacht, dat
voor één en dezelfde overheidshandeling tallooze, onderling verschillende tarieven
gelden.

Er zitten aan deze kwestie echter nog meer kanten, aldus de medewerker. Zoo
zou op dezelfde gronden, als waarop aan de vleeschwarenfabrikanten een belangrijke
reductie op invoerkeurloon wordt verleend, ook aan grossiers, die groote aantallen
dieren aan een abattoir doen slachten, reductie op het slachtrecht dienen te worden
verleend. Dit zou niet anders zijn dan een konsekwente doorvoering van het principe
van bevoordeeling der groot-gebruikers.

Het zal verder wel geen nader betoog behoeven, dat meerbedoelde reductie
aan groot-gebruikers in het nadeel is van de slagersbedrijven. Als de vleeschwaren-
fabrikanten een aanzienlijke verlaging van het keurloon krijgen, is dit een wapen
tegen de slagers, die ten behoeve van hun winkelbedrijf worst fabriceeren, hetgeen
uiteraard ook weer terugslaat op de slagersgezellen. Uit een sociaal oogpunt is
de tegemoetkoming aan het grootbedrijf dus evenmin zonder bedenking en hierop
zij speciaal de aandacht gevestigd.

De eenige juiste en billijke oplossing van deze larievenchaos is de instelling van
een uniform keurloon voor het geheele land. Ook een eventueel invoerkeurloon
kan gelijkvormig zijn. Nu de regeering ernstig de instelling van een uniform keurloon
overweegt, is er alle reden voor haar, om haar goedkeuring te onthouden aan
nieuwe raadsbesluiten, waarbij aan een bepaalde categorie van gebruikers van
den keuringsdienst een aanzienlijke reductie op het invoerkeurloon wordt verleend.

Wordt het Rotterdamsche voorstel aangenomen, aldus de schrijver, dan zal
dienen te worden gecontroleerd, dat het als zoodanig ter keuring aangeboden
vleesch inderdaad de bestemming krijgt, waarvoor het is ingevoerd. Er moet dus
door den keuringsdienst meer werk voor dit vleesch worden gepraesteerd dan voor
vleesch, hetwelk tegen het gewone tarief wordt gekeurd. In dit licht bezien is ook
de reductie in strijd met het wettelijk voorschrift (art. 287 der gemeentewet), dat

de gemeentelijke heffingen zich moeten richten naar het gebruik, dat van de ge-
meentelijke inrichtingen wordt gemaakt.

In een raadsvergadering van de gemeente Stavenisse werd besloten, nog niet te
voldoen aan het verzoek van Ged. Staten om aan te sluiten bij het destructiebedrij
Gekro te Overschie, omdat de mogelijkheid niet is uitgesloten, dat het eiland Tholen
bij de provincie Noord-Brabant ingedeeld zal worden.

Op voorstel van B. en W. van de Werken en Sleeuwijk besloot de raad zich aan
te sluiten bij den destructor te Son van den Noord-Brabantschen Christelijken
Boerenbond voor de vernietiging van vee en vleesch. de G.

De Nederlandsche Zoötechnische Vereeniging schrijft, naar aanleiding
van het IVde Internationale Veeteeltcongres, in Augusts 1939 te Zürich
te houden, twee prijsvragen i\'it en verlangt behandeling van een dei-
volgende onderwerpen :
Prijsvraag 1 :

„Genetisch onderzoek bij huisdieren omtrent economisch gewenschte
of ongewenschte eigenschappen".
Prijsvraag II:

Deelname staat open voor studeerenden aan de Landbouwhoogeschool en aan de
Veeartsenijkundige Faculteit der Rijksuniversiteit te Utrecht, alsmede voor hen,
die in de jaren 1937 en 1938 aan een der genoemde instellingen afstudeerden.

Voor elk der prijsvragen wordt aan den inzender van het hoogst bekroonde ant-
woord beschikbaar gesteld :

_>e. de reis- en verblijfkosten voor het bezoek aan genoemd congres van 8 tot
en met 11 Aug. 1939.

De rapporten moeten zijn gesteld in de Nederlandsche taal en mogen niet meer
dan 1500 woorden bevatten: zij behooren te worden voorzien van een samenvatting
van onge\\ 100 woorden. Zij dienen onder meer een beschrijving van eigen werk
omtrent het behandelde onderwerp in te houden.

Dc rapporten moeten op de hier onder aangegeven wijze worden ingezonden
aan den Secretaris der Nederlandsche Zoötechnische Vereeniging, Zuiderplein
2 4 te Leeuwarden, vóór 1 December 1938. In een van dit adres voorziene enveloppe,
tevens voorzien van een correspondentie-adres van den inzender, worden ingesloten :

ie. een gesloten enveloppe, voorzien van een motto, bevattende het rapport,
in machineschrift in viervoud ;

2e. een gesloten enveloppe, voorzien van hetzelfde motto, bevattende naam
en adres van den inzender.

I\'rof. Dr. M. J. Sirks, Hoogleeraar in de Genetica aan de Rijksuniversiteit te
Groningen : Ir. R. G. Anema, Rijksveeteeltconsuient te Zwolle ; J. j. de Jong,
Dierenarts te Stiens.

Dr. E. Brouwer, Directeur der Phvsiologische afdeeling van het Rijkslandbouw-
proefstation te Hocrn ; Ir. J. Sijbesma, Rijksveeteeltconsuient te Groningen ; Dr.
J. Grashuis, Dierenarts, Secretaris van de Commissie van Beheer C.L.O. Meng-
voeders te Arnhem.

De Raad van Beheer der Koninklijke Nederlandsche Jaarbeurs heeft besloten,
in verband met het Regeeringsjubileum van H.M. de Koningin, de komende najaars-
beurs in plaats van op Dinsdag 6 op Woensdag 7 September te doen aanvangen en
te doen eindigen op 16 September. De derde agrarische jaarbeurs, welke in het
kader der najaarsbeurs zal worden gehouden, zal eveneens van 7 tot en met 16 Sep-
tember plaats vinden.

Bevorderd tot dierenarts : G. van Eck, Utrecht ; G. P. A. Frijlink Jr., Rotterdam ;
A. A. Oskam, Lekkerkerk ; H. A. E. van Tongeren, de Bilt en J. H. Vierdag,
Utrecht.

Volgens het Geldersch Landbouwblad is door het Centraal Bureau te Rotterdam
aangekocht het prachtig, in de omgeving van Amersfoort gelegen landgoed „De
Schothorst", ter grootte van ruim 60 ha.

De bedoeling is, hier een instituut voor moderne veevoeding te stichten. De enorme
vlucht, welke de mengvoederfabricage aan de Coöp. Vereenigingen heeft genomen,
deed de noodzakelijkheid gevoelen de beschikking te hebben over een instituut,
waar de samenstelling dezer mengvoeders doorloopend getoetst kan worden aan de
praktijk en waar onderzoekingen kunnen geschieden om eventueel tot verbetering
van de samenstelling te geraken.

Directeur van het proefbedrijf wordt Dr. J. Grashuis te Arnhem, terwijl Prof.
Dr. B. Sjoli.ema zijne medewerking zal verleenen aan de wetenschappelijke onder-
zoekingen, welke op dit bedrijf zullen geschieden.

Inhoud : Vol. 35. No. 1 : League of nations, Intergovernmental conference of far
eastern Countries, on rural hygiene, at Bandoeng (Java) on August 1937.

National reports : I. Health and medical services ; II. Rural reconstruction and
collaboration of the population ; III. Sanitation and Sanitary Engeneering ; IV.
Nutrition ; V. Measures for combating certain diseases in rural districts.

Referaten over : Malaria ; Sprue ; Acclimatisatie van blanke rassen in tropische
landen ; Zonnesteek (heat stroke, heat collapse) ; Beri-beri ; Pellagra.

No. 2 : Tropische dermatologie ; Malaria ; gele koorts ; Recurrens en andere
Spirochaetosen ; Rat-bite-fever ; Leptospirosis ; Diversen.

No. 5 : Trypanosomiasis ; Typhus (the Typhus group of fevers) ; Verruga peru-
viana ; Dengue and Sandfly fever ; Helminthiasis.

No. 6 : Tropische Ophthalmologie ; Malaria ; Slangegif (venoms and antivenenes):
Diversen (Trichomonaden, enz.). Vr.

Het aantal Nederlandsche deelnemers, dat zich voor dit Congers heeft opge-
geven, bedraagt 55 waarvan 15 damesleden.

Er zijn nog een aantal programma\'s ter beschikking, die op aanvrage gaarne
aan belangstellenden toegezonden zullen worden.

I. bis 5. September 1938 in Salzburg, im grossen Saal des Residenzschlosses,
Mozartplatz 1.

2. Prof. Dr. Diernhofer, Wien : Das Problem der Immunisierung gegen die
Bruzellose.

3. Dr. Kresz, Mödling : Weitere Ergebnisse von Versuchen zur Bekämpfung des
seuchenhaften Verwerfens der Rinder mit einer Formolvakzine.

4. Dr. Ehrlich, Hannover : Die bisherigen Erfahrungen mit der Durchführung
des freiwilligen Abortus-Bekämpfungsverfahrens in der Provinz Hannover.

5. Dr. Euler, Königsberg : Praktische Vorschläge für das freiwillige staatliche
Abortus-Bekämpfungsverfahren auf Grund der in Ostpreussen gesammelten Er-
fahrungen.

6. Prof. Dr. Diernhofer, Wien : Die diagnostischen Verfahren zur Feststellung
der Bruzellose.

7. Dr. Rudolf, Mödling : Erfahrungen mit der Diernhoferschen Schnellblut-
methode im Laboratorium und in der Praxis.

8. Prof. Dr. Abelein, München : Die Behandlung von Bullen mit Trichomonaden-
seuche.

10. Prof. Dr. Gof.rttler, Jena : Durchführung und Erfolge der zwangsweisen
Bekämpfung der Unfruchtbarkeit bei Rindern in Thüringen.

11. Dr. Marbach, Halle : Die Sterilitätsbekämpfung bei Kühen, die mit Abortus
Bang infiziert sind.

12. Prof. Dr. Benesch, Wien : Zur Unfruchtbarkeit der Stuten in der Landes-
pferdezucht der Ostmark.

13. Dr. Boenig, Königsberg : Praktische Erfahrungen der Sterilitätsbekämpfung
bei Rindern und Stuten.

14. Dr. Franzen, Saarbrücken : Die Organisation und Durchführung des Stcrili-
tätsbekämpfungsverfahrens bei Stuten und Rindern in der Landesbauernschaft
Saarpfalz.

15. Dr. Krampe, Dessau : Das obligatorische Sterilitätsbekämpfungsverfähren
bei Stuten.

iG. Hofrat Prof. Dr. Gerlach, Mödling : Die Tätigkeit der Staatsanstalt für
Tierseuchenbekämpfung in Mödling auf dem Gebiete der Aufzuclitkrankheiten.

19. Dr. Kresz, Mödling: Die bakteriellen Erkrankungen bei Kälbern und
Fohlen, ihre Bekämpfung mit Impfstoffen.

21. Prof. Dr. Stockklausner, Münchcn : Die Zuchtschäden vom züchterischen
Standpunkt betrachtet.

23. Prof. Dr. Oppermann, Hannover : Die Haematologie im Dienste der Be-
kämpfung der Aufzuchtkrankheiten.

24. Dr. Spiegl, Halle : Die Magenwurmseuche der Schafe als Aufzuchtkrankheit
und die bei der Planbekämpfung dieser Seuche im Jahre 1937 gesammelten Erfah-
rungen.

25. Dr. habil. Schmid, Hannover : Parasitäre Aufzuchtkrankheiten und ihre
Bekämpfung.

26. Dr. Lichtenstern, Rottalmünster : Klinik und Therapie der Strongylose der
Pferde.

27. Prof. Dr. Götze, Hannover : Störungen der Fortpflanzung bei Pferd und Rind.
Sprechfilm (Behringwerke I.G. Farbenindustrie A.G., Leverkusen). Vorführung:
In Lifkas elektrischen Theater, Gieselakai 11.

29. Dr. Rudolf, Mödling : Veterinärkontrolle der anerkannten Geflügelzucht-
betriebe in Niederösterreich.

31. Dr. habil. Schoop, Kassel : Die Sandfarbigkeit der neugeborenen Silberfüchse.

unter Führung von Ingenieur Flucher, Saalfelden, und Tierarzt Dr. Schubert,
Radstadt, im Salzburger Gebiet, von Prof. Dr. Stockklausner, München, im
bayerischen Gebiet.

9.00 Uhr : dem Hengstfohlenaufzuchthof Stoiszen bei Saalfelden. Besichtigung
der Pinzgauer Junghengste (1 Stunde). Besichtigung des l.ackengutes in Saalfelden
mit Weidekoppelbetrieb und intensiver Milchwirtschaft.

12.30 Uhr : Abfahrt zum Grossglockner. Ueber Ferleiten zur Piffalm der Land-
wirtschaftsschule Bruck. Besichtigung des Sennereibetriebes und Weiterfahrt zum
Fuscher Törl. Weiterfahrt über das Hochtor zur Franz-Josef-Höhe. Besichtigung
der Sturmalm.

7.00 Uhr : Ab Zell am See nach Maier-Einöden, Besichtigung der Pinzgauer
Herden des Gutes Fischhorn.

8.00 Uhr : Fahrt in das Stubaehtal bis Schneiderau. Besichtigung der Tischler-
wirts-Grundalm und Frühstück beim Schneiderauwirt.

11.00 Uhr : Abfahrt über Mittersill - - Pass Thum — Kitzbühel — St. Johann i. T.
nach Kufstein.

14.30 Uhr: Weiterfahrt und Besichtigung des Hofgutes Wiesen. Besichtigung des
Gutsbetriebes von Hamberger in Rosenheim.

Kosten der zweitägigen Autofahrt mit Frühstück, Mittagessen und Uebernach-
tung etwa 20.00 R.M.

Auf der zweitägigen Rundfahrt durch das Salzburger Land haben die Teilnehmer
Gelegenheit, nicht nur die einzigartige hcroische Bergwelt um den Grossglockner,
sondern auch die durch diese Umwelt bedingte Wirtschaftsweise des dortigen Berg-
bauern kennenzulernen. Der übergrosse Reichtum an Wiesen und Bergweiden nötigt
den Landwirt zu intensivster Vichproduktion, die sich insbesondere auf das norische
Kaltblutpferd (Pinzgauer), auf das Pinzgauer Rind und auf einiges Kleinvieh, vor
allem die Salzburger gemsfarbige Ziege und das Steinschaf, erstreckt.

Die Herren Kollegen des Auslandes, insbesondere die Teilnehmer des Internatio-
nalen tierärztlichen Kongresses in Zürich, sind höflichst eingeladen. Die Teilnahme
der Damen an den Besichtigungen und Ausflügen ist vorgesehen.

Mit Rücksicht darauf, dass Salzburg infolge der Festspiele und seiner sonstigen
Sehenswürdigkeiten sowie der einzigartigen Umgebung sehr besucht wird, bittet das

Landesverkehrsambt in Salzburg um frühzeitige Anmeldung der Unterkunft mög-
lichst bis Mitte Juli mit Preislage der Zimmer.

I. 5,00 bis 7,00 R.M., Frühstück 1,80 R.M. ; — II. 3,50 bis 5,00 R.M., Früh-
stück 1,30 R.M. — III. 2,50 bis 4,00 R.M., Frühstück 1,00 R.M. — Trinkgeld-
ablösung 10 v. H.

Der Leiter der Reichszentrale für die Bekämpfung
der Aufzuchtkrankheiten :
Miessner.

(De cijfers tussen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan
die I Mei niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 741 eigenaars (bij 481 eig.), waarvan in Groningen bij
52 (bij 17) eig. ; Friesland bij 56 (bij 47) eig. ; Drenthe bij 44 (bij 14) eig. ; Overijsel
bij 67 (bij 15) eig. ; Gelderland bij 147 (bij 116) eig. ; Utrecht bij 20 (bij 10) eig. ;
Noordholland bij 25 (bij 15) eig. ; Zuidholland bij 24 (bij 22) eig. ; Zeeland bij 93,
waarbij 28 gevallen bij geiten, (bij 28) eig. ; Noordbrabant bij 147 (bij 164) eig. ;
Limburg bij 66 (bij 33) eigenaars.

Scabies (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 59 gevallen bij 8 eig. (1008 bij
47 eig.), waarvan in Groningen (214 bij 4 eig.) ; Friesland 51 bij 6 eig. (173, waarbij
2 paarden, bij 15 eig.) ; Drenthe (32 bij 2 eig.) ; Overijsel 7 bij 1 eig. (27 bij 4 eig.) ;
Gelderland (191 bij 10 eig.) ; Utrecht (67 bij 3 eig.) ; Zuidholland 1 paard, (268
bij 8 eig.) ; Noordbrabant (36 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 345 gevallen bij 24 eig. (1685 bij 86 eig.), waarvan in Gronin-
gen (121 bij 3 eig.) ; Friesland 41 bij 3 eig. (250 bij 22 eig.) ; Drenthe (502 bij 2 eig.) ;
Overijsel 11 bij 3 eig. (12 bij 4 eig.) ; Gelderland 72 bij 8 eig. (107 bij 21 eig.) ;
Utrecht 42 bij 2 eig. (136 bij 4 eig.) ; Noordholland 179 bij 8 eig. (415 bij 26 eig.) ;
Zuidholland (142 bij 4 eig.).

Anthrax : 13 gevallen bij 13 eig., waarvan in Friesland 1 ; Gelderland 4; Utrecht

Varkenspest : 372 gevallen bij 27 eig. (526 bij 31 eig.), waarvan in Friesland 9 bij
i eig. (4 bij i eig.) ; Drenthe 12 bij 3 eig. (11 bij 2 eig.) ; Gelderland 89 bij 13 eig.
(105 bij 11 eig.) ; Utrecht 17 bij 1 eig. (80 bij 4 eig.) ; Noordholland 3 bij 1 eig. ;
(50 bij i eig.) ; Zuidholland 229 bij 6 eig. (219 bij 8 eig.) ; Noordbrabant 13 bij 2

Bij Kon. Besluit van 18 Juli 1938 is de benoeming als zoodanig van den reserve-
paardenarts der 2de klasse, Dr. B. H. Molanus verlengd voor den tijd van ten
minste 5 jaren ;

is met ingang van 6 Augustus 1938 de reserve-paardenarts 2de klasse S. van den
Akker benoemd tot reserve-paardenarts iste klasse.

Verhuisd : Dr. C. A. van Dorssen van Ede naar Oud-Milligen 9, postbestelling
Garderen.

,, : Dr. J. Buitenhuis van Almelo naar Amersfoort, van Houtenlaan 10,
tel. 1687.

,, : E. Bakema van Driebergen naar Ede, Bergstraat 39a.
„ : N. A. Commandeur, Leiden, naar Lammenschansweg 5.
,, : J. H. P. Verwey, Doorn naar Wolvega, Steenwijkerweg 28 (tijdelijk).
,, : P. Hoekstra van Taroetoeng naar YVaingapoe, Soemba.

MEDEDEELING OMTRENT DE TOEPASSING VAN NOVAL-
GIN pro us. vet. ALS PIJNSTILLEND MIDDEL,

Novalgin ad us. vet. is een produkt van de „Behringwerke" en is
een organisch chemische natriumverbinding. Het wordt als 50%
oplossing in fleschjes van 20 cc in den handel gebracht.

Naast een antipyretische werking moet het de eigenschap bezitten
algemeen pijnstillend te werken, maar zonder de hinderlijke neven-
werking van morphine. Het is alhier met groot succes toegepast bij zeer
ernstige gevallen van colica flatulenta, waarvan de volgende als voor-
beeld mogen dienen:

1. No. 8176, 11 jarige inlandsche ruin van 1-5 R.V.A., een hard-
nekkig windzuiger, is 4 November 1937 geopereerd volgens Forsell en
15 December d.a.v. als genezen ontslagen.

Op 18 December des avonds te 22.00 wordt dit paard in hoogst onrusti-
gen toestand op zijn stal aangetroffen. De buik is aan beide zijden sterk
opgezwollen; het geheele lichaam is bezweet. Ondanks de operatie
heeft het paard wederom in ernstige mate lucht gezogen.

Metgroote moeite, waarbij het opgeblazen dier telkens dreigt te vallen,
wordt het paard naar het Veterinair Hospitaal gebracht en in de koliek-
box geplaatst, waar het zich dadelijk laat vallen en gaat rollen zonder dat
flatus ontlast wordt.

Na ongeveer 5 minuten wordt het paard veel rustiger en blijft normaal
met opgeheven hoofd liggen. Na 10 minuten is het paard geheel rustig,
staat op en begint aan het stroo in de box te knabbelen. Vrij veel flatus
wordt ontlast. Aan den buikwand isgroote gasverplaatsing in de inge-
wanden te beluisteren. De oogslijmvliezen zijn donkerrood, de hartslag
en ademhaling zijn nog versneld.

Na een half uur is het paard weer zoo goed als normaal. De buik-
omvarg is gewoon; de huid is opgedroogd; polsen ademhaling normaal;
de oogslijmvliezen zijn nog een weinig rood. Het paard staat rustig hooi
te eten.

2. No. 8212, 9 jarige inlandsche merrie van 3-5 R.V.A., wordt op
22 Maart 1938 te ongeveer 23.00 aan het hospitaal gebracht voor ern-
stige koliekverschijnselen.

Het paard is kribbebijter maar staat niet bekend als windzuiger.
Het paard is sterk bezweet en hoogst onrustig en maakt daarbij on-
verwachte slingerbewegingen. Daar bovendien bekend is dat het paard
naar menschen slaat, kon van een behoorlijk onderzoek geen sprake zijn.

Teneinde dit mogelijk te maken werd 20 cc Novalgin aan de halsvlakte
subcutaan ingespoten.

Na circa 10 minuten wordt het paard veel kalmer terwijl het na 20
minuten volkomen rustig is en de huid geheel is opgedroogd. Bij het
nu volgende onderzoek kon als diagnose Colica flatulenta gesteld worden,
waarna een injectie van Colfin werd gegeven.

Den volgenden morgen was de gezondheidstoestand weer normaal.
Volgens de prospectus is deze gunstige werking te danken aan de kramp-
stillende werking op de gladde spieren van den darm, waarmede vaat-
verwijding gepaard gaat. Hierdoor houdt het pijngevoel op, terwijl de
darmwerking verder ongestoord plaats vindt. Bovendien bewerkstelligt
Novalgin door de pijnstillende werking dat bij zeer ernstige koliek-
gevallen spoedig een nauwkeurig onderzoek door den dierenarts kan
plaats hebben. Een verdeelende therapie, als bijv. door Colfin, kan zoo
noodig daarna ingesteld worden.

Verf. berichtet über eine günstige Wirkung von Novalgin (Behring) als schmerz-
stillendes Mittel bei Schwerer W\'indkolik. Eine Gelegenheit zu ausreichender Unter-
suchung wurde hierdurch geboten und in einem der Fälle erfolgte eine Heilung
ohne weitere Behandlung.

The author mentions the favourable action of Novalgin (Behring) as an anodyne in
violent wind-colics; after administration a proper examination was possible and in
one of the cases the horse recovered without more.

L\'auteur relate l\'action favorable du Novalgin (Behring) comme moyen sédatif dans
les coliques venteuses violentes. Ge traitement permet un examen convenable du
malade et dans un cas il amena même la guérison.

MEDEDEEL ING OMTRENT DE TOEPASSING VAN NOVAL-
GIN pro us. vet. ALS ANTIPYRETICL\'M, (met 1 staat)

Op 27 Januari 1938 te 16.30 werd in behandeling gegeven het paard
hoefnummer 6065 van de Rijschool, 16 jarige ruin, omdat het de haver
weigerde. Bij navraag bleek, dat het paard enkele uren tevoren nog een
les had geloopen, maar dat het den ruiter was opgevallen dat het zeer
traag ging.

Status Praesens: Het paard maakt den indruk sterk bezweet te zijn
geweest. De huid voelt, ook aan neus en onderbeenen, zeer warm aan.
De oogslijmvliezen zijn rood en gezwollen. De temperatuur is 40⁵,

pols 56, ademhaling normaal. Aan voorhoofd en linker liesstreek zijn
oppervlakkige versche verwondingen waar te nemen.

Longauscultatie en -percussie leveren geen abnormale bevinding op.
Bij auscultatie van den buikwand worden aan de linkerzijde vlak vóór
de flank te weinig borborigmi gehoord; bij percussie is daar een scherp
omschreven demping te hooren. Het paard is niet onrustig, wel een weinig
soporeus.

Verondersteld werd, gelet op de verwondingen aan voorhoofd en lies,
dat het paard in den afgeloopen nacht onrustig was geweest als gevolg
van een colica stercoracea, welke echter niet is opgemerkt en waardoor
het paard den volgenden dag is gebruikt. Daar dit gebruik het paard veel
moeite gekost moet hebben, is een hyperthermie het gevolg geweest. Op
het tijdstip van onderzoek maakte de obstipatio den indruk, reeds min
of meer in verdeeling te zijn, omdat zwakke borborigmi te hooren waren.

Therapie: Het paard werd warm gedekt, terwijl 20 cc novalgin
subcutaan werd toegediend als antipyreticum.

Een halfuur nadien gaat het paard hooi eten en maakt een iets meer
monteren indruk. De temperatuur zakt tot 39®; de pols loopt echter
op tot 92.

Te 23.00 is het paard weer soporeus, de temperatuur is 40⁸, pols 84.
Opnieuw wordt 20 cc novalgin ingespoten.

28 Januari\'. Paard is nog steeds rustig maar kijkt af en toe naar den lin-
ker buikwand. De weinige mest die ontlast wordt, is vochtig en stinkt.
Longen blijven normaal. De bevinding omtrent den linker buikwand
is dezelfde als den vorigen dag. De temperatuur is dalende en geeft te
14.00 37⁷ aan. De pols gaat terug tot 52 . Het paard eet dan een kilo
slobber. Daarna loopen temperatuur en pols weer geleidelijk op en zijn
deze te 21.15 respectievelijk 40⁸ en 88. Daarom wordt subcutaan
toegediend 10 cc novalgin en 5 cc hypophysin, dit laatste als hart-
en darmtonicum.

2g Januari: Het paard is iets onrustig en gaat af en toe liggen. In den
nacht heeft het paard 3 maal gemest; de mest is weer vaster van consis-
tentie, de mestballen zijn klein. De demping in den linker buikwand is
nog steeds omschreven, terwijl het daarover heen liggende huidgedeelte
opvallend warm aanvoelt.

De temperatuur is te 7.00 38-, de pols 72, maar beide loopen daarna
weer op en zijn te 16.00 respectievelijk 40³ en 82. Daarom worden weer
10 cc novalgin en 5 cc hypophysin toegediend, waarna temperatuur en
pols weer dalen en te 20.30 aangeven respectievelijk 39® en 76. Opnieuw
wordt dan 10 cc novalgin gegeven.

30 Januari: te 9.00 is de temperatuur 39®, pols 68. Het paard is rustig
maar ligt veel en kijkt dan naar den linker buikwand. De daar gevonden
demping en verzwakte borborigmi zijn nog aanwezig. De ontlaste mest
is droog, de mestballen zijn klein en hard. Teneinde de verdeeling der
obstipatio te bevorderen, wordt toegediend 20 cc colfin subcutaan.

De temperatuur en pols dalen dien dag geleidelijk en zijn te 22.00
respectievelijk 38® en 56. Het paard eet de hem toebedeelde slobber
op en blijft rustig.

31 Januari: De algemeene toestand is veel verbeterd. Het paard staat
rustig en kijkt niet meer naar den buikwand. Ontlasting is normaal.
De demping in den linker buikwand neemt af. Oogslijmvliezen zijn nog
een weinig rood. Het paard eet gretig de slobber en een weinig hooi.

i Februari: Uitwendig toont het paard zich gezond; eetlust is goed;
ontlasting normaal. De demping in den linker buikwand is gering. Het
paard wordt 15 min. afgestapt. De temperatuur blijft ongeveer 38⁵,
de pols telt ongeveer 50.

Op 2 Februari is de demping in den linker buikwand verdwenen en
daalt de temperatuur tot 38, de pols telt 48. Het paard wordt 2 maal
daags een half uur afgestapt.

In den loop der volgende dagen worden temperatuur en pols geheel
normaal en op 7 Februari kan het paard onder den man afgestapt
worden.

Het betrof hier zeer waarschijnlijk een niet ernstige en reeds in
verdeeling zijnde plaatselijke verstopping in den dikken darm, die door

de inspanning van de rijles, tijdens welke het paard sterk zweette, nei-
ging tot verergering toonde en tevens een hyperthermie tengevolge had,
die na avondtoppen op 27 en 28 Januari deed vreezen voor een plaatse-
lijke enteritis. Daarom werd als antipyreticum novalgin gegeven.

Opmerkelijk is nu dat steeds na de inspuiting de temperatuur daalde,
opvallend zelfs na de 2de op 27 en die op 28 Januari, terwijl de algemeene
toestand van den patiënt, alhoewel dan tijdelijk, zichtbaar verbeterde.
Een dergelijk symptomatologisch succes is daarom van belang, omdat het
de ontwikkeling van een ernstig pathologisch proces (vermoedelijk hier
de enteritis) vertraagt, waardoor aan de natuurlijke genezing meer tijd
wordt gegeven en tevens omdat door de tijdelijke verbetering van den al-
gemeenen toestand ook het hart meer rust krijgt, immers liep de hart-
frequentie ook steeds terug, van 27 en 28 Januari zelfs van 92 tot 52.

In hoeverre hypophysin als hart- en darmtonicum hierbij een rol heeft
gespeeld, valt moeilijk te zeggen.

Opvallend was echter weer, dat toen op 30 Januari in het verdeelings-
proces der obstipatio een stase was ingetreden (aanvankelijk werd de
mest vochtig op 28 Januari, daarna weer vaster met droge mestballen
terwijl het paard meer naar den linker buikwand keek, dus pijn kreeg)
één inspuiting van 20 cc colfin voldoende bleek, dit proces weer op gang
te brengen (immers bleek op 31 Januari dat de demping in linker
buikwand afnam en de ontlasting weer normaal werd), hetgeen de goede
reputatie van dit geneesmiddel bewees.

Verf. beschreibt den grossen Einfluss von Novalgin als Antipyretikum bei einem
Fall von Obslipation des Diekdarms. Der allgemeine Zustand des Pferdes blieb gut
und die Verstopfung konnte durch Zeitgewinn spontan vom Organismus über-
wunden werden.

The author mentions the great influence of Novalgin as antipyreticum in a case
of constipation of the colon, through which the general condition of the horse re-
mained good and the organism could overcome the constipation spontaneously by
this gain of time.

L\'auteur signale 1\'action antipyrétique prononcée du Novalgin dans un cas de
constipation du colon. Ainsi 1\'état général du malade resta bon et è la longue 1\'orga-
nisme parvint h surmonter la constipation par ses propres moyens.

Anamnese : de kat was de morgen van de vorige dag door de eigenaar
gevonden terwijl een fetus halfgeboren uit de vulva stak. Het dier
perste nog wel, maar de vrucht schoot niet op, reden waarom de eigenaar
zeer voorzichtig aan de vrucht had getrokken, waarna deze vlot. ge-
boren werd.

l)e vrucht was dood, een stukje der vruchtvliezen zat met de navel-
streng nog vast. De kat maakte toen reeds een zieke indruk, at niets
maar dronk nog wel. De rest van de dag had het dier stil in de mand
gelegen zonder weeën. De volgende morgen was het dier veel zieker,
meer jongen waren niet geboren, reden waarom mijn hulp werd in-
geroepen.

Status praesens : Jonge zwart witte poes van ^ i jaar oud, in goede
voedingstoestand. Dier ligt zeer suf in de mand, eet en drinkt niets
meer. Uit de vulva komt een enkel druppeltje bloederig vocht. Bij
buikpalpatie is nog i doode fetus te voelen ; temp. 40.8. Verder geen
bijzondere afwijkingen te bemerken, melksecretie afwezig.

In de loop van de ochtend wordt het dier steeds slechter, heeft abso-
luut niet op de injectie gereageerd, zelfs is geen noemenswaardige uit-
vloeiing uit de vulva te zien. Daarom wordt overgegaan tot laparotomie,
om zoo noodig een totale uterus-resectie te laten volgen.

Terwijl het dier op de operatietafel ligt blijkt bij het scheren van de
buikhuid dat hier uitgebreide subcutane bloeduitstortingen bestaan,
die zich zelfs in het onderhuidsche vetweefscl voortzetten.

Onder aethernarcose wordt de buikholte geopend door een snede
in de linea alba ; een bloederige troebele vloeistof komt uit de buik-
holte te voorschijn, waarin een placenta zwemt. Bij verder openen en
doorzoeken van de buikholte wordt nog een losse placenta en verder
een fetus half in de vruchtvliezen vrij in de buikholte gevonden.

Het peritoneum is ontstoken en sterk door bloedvaten geinjicieerd,
terwijl ook hier en daar fibrine-beslagen zijn te zien. Het omentum
is ook sterk geinjicieerd en bedekt met fibrine-draden.

Bij het naar voren halen der uterus is deze goed gecontraheerd maar
tevens blijkt in de rechter hoorn een ruptuur aanwezig te zijn.

Op dit oogenblik kon de diagnose dus wel luiden: uterus-ruptuur door
een uitwendig trauma. De eigenaar weet bij informatie niets van een
trauma, maar kan het zeker niet uitsluiten.

naar toch al het mogelijke te doen. Daarom wordt 11a wegnemen der
beide placenta en de fetus de uterus-ruptuur gehecht met een door-
loopende en een Lambertsche hechting. Vervolgens wordt het meest
ontstoken deel van het omentum afgebonden en verwijderd en ten slotte
de geheele buikholte met 0.9 % NaCl solutie op lich. temperatuur
uitgespoeld en getamponeerd.

Na deze grondige uitspoeling worden het peritoneum en de spieren
gehecht en de huidwond gesloten. Voor een buikholte drainage is
tevens gezorgd.

Ongeveer uur na de operatie zit het dier weer; de volgende
morgen echter meldt de eigenaar, dat het dier helaas in de loop van
de nacht is gestorven.

Verf. beschreibt eine Uterusruptur bei einer schwangeren Katze, die von einem
äusseren Trauma erzeugt war. Ein Fötus wurde zusammen mit zwei Plazenten aus
der Bauchhöhle entfernt, der Uterus genäht und die Bauchhöhle ausgespült.
Peritonitis war schon vorhanden und das Tier starb am nächsten Tage.

The author describes a rupture of the uterus of a cat in gestation, caused by an
external trauma. One fetus together with two placentae was removed from the
abdomen, the uterus sutured and the peritoneal cavity washed out.

L\'auteur décrit une rupture de la matrice chez une chatte en état de gestation ;
cette rupture était occasionnée par un traumatisme externe. Il fut procédé à l\'ex-
traction de la cavité abdominale d\'un foetus et de deux placentas, à l\'hysteropexie
et à un lavage de la cavité abdominale. Il y avait déjà existence de péri ton te,
l\'animal mourut le lendemain.

Uit de Chirurgische Kliniek der Faculteit der Veeartsenijkunde.
(Directeur : Prof. Dr. .J. H. HARTOG).

ONDERZOEK NAAR DE BETEEKENIS VAN SANGOSTOP IN
DE OPERATIEVE CHIRURGIE VAN HET RUND EN HET

De gunstige resultaten, die blijkens verschillende publicaties der laatste
jaren met het bloedstollingbevorderend middel „Sangostop" zijn ver-
kregen, gaven ons aanleiding een aantal proeven te nemen om de waarde
daarvan in de operatieve chirurgie van het groote huisdier, namelijk in
die van het rund en het paard, te leeren kennen. En daaromtrent stelden
wc het meeste belang in de aan dit middel toegeschreven prophylactische
werkzaamheid.

Wij waren er eins van bewust, dat het niet mogelijk zou zijn om sango-
stop als bloedstollingsmiddel te beoordeelen uitsluitend op grond van
slechts eenige operaties.

Naar onze meening kon echter dit oordeel wel gevormd worden, wanneer
wij over de bevindingen van een groot aantal operaties beschikten en
wanneer daarnaast proefondervindelijk zou zijn vastgesteld, dat de bloed-
stollingstijd bij een met sangostop voorbehandeld dier meteen bepaalde
dosis al of niet wordt versneld.

In beide richtingen is ons onderzoek ingesteld en dit artikel omvat dan
ook de beschrijving van een reeks operatics bij runderen (en bij eenige
paarden), waarbij in het bijzonder op de mate der bloeding werd gelet,
alsmede een aantal proeven, die tot het berekenen van de bloedstollings-
tijd bij het rund zijn verricht.

Wij meenden, dat een oordeel over de haemostyptische werking van
sangostop het best kon worden verkregen, wanneer het middel in toe-
passing werd gebracht ten behoeve van die operaties, waarbij uit ervaring
bekend is, dat ze in den regel met veel bloeding gepaard gaan.

In hoofdzaak werden dan ook gekozen exstirpaties van diep liggende
gezwelachtige verdikkingen in de keclgang- en parotisstreck bij het rund;
verder eenige gevallen van uitgebreide papillomatosis en een drietal knie-
buil- en groepbeen-operaties (primaire kapselexstirpaties). Overigens
kwamen bij het paard in aanmerking een been-operatie aan de onderkaak
en een nekfistel-operatie. Tezamen 12 operaties.

In het meerendeel der gevallen werd het sangostop subcutaan aangewend;
bij 3 runderen werd het intraveneus toegediend. Als dosis werd i50ccmder
1,5% oplossing gekozen. Op bepaalde tijden werden 3 injecties, telkens

van 50 ccm, gegeven. Dit geschiedde 4,5 uur, 3 uur en 1,5 uur vóór de
operatie.

Geval I. Dit betreft een tweejarig koe (360 kg), die behept was met een
vuistgroot actimomycoom met eenige fistuleuze haarden in het gebied
van de parotis. Er was een sterke uitbreiding van het gezwel naar de diepte.
De exstirpatie werd op de gewone wijze verricht.

Omtrent de bloeding kregen wij den indruk, dat deze matig was. Een
tweetal arteriae moest worden onderbonden. De diffuse bloeding was
gering. Ten overvloede werd de wondholte met 5°,, sangostop bedruppeld.

De operatie werd beëindigd door een penseelen van de wond met jodium-
tinctuur en een vulling ervan met gaas.

Geval 2. Dit betreft de exstirpatie van een chronisch afgekapseld (pyoge-
nes) absces bij een tweejarig rund (375 kg). Het was in de diepte van de keel-
gang gelocaliseerd. Ook bij deze operatie was er weinig bloeding. De wond-
holte werd van een gaastampon voorzien ; 7 uren post oper. trad er een
vrij sterke nabloeding op, die een hernieuwde verzorging, 11.1. het aan-
brengen van een comprimeerende tamponnade, noodzakelijk maakte.

Geval 3. De patiënt was een il jarige stier (390 kg), die behept was
met een uitgebreid actinomycoom met multiple fungeuze woekeringen in
het gebied van de parotis. De omvang van het gezwel benaderde de grootte
van ongeveer twee vuisten.

Bij de exstirpatie kregen wij, wat de bloeding betreft, den indruk, dat
deze minder sterk was, dan we hadden verwacht.

Geval j. Exstirpatie van een groot actinomycoom met fistelsin dekeelgang
bij een 3-jarige koe (435 kg). Ook in dit geval was de bloeding matig ; twee
arteriae moesten van een ligatuur worden voorzien. Na gaasvulling geduren-
de eenige dagen volgde een regelmatig gcnezingsverloop.

Geval 5, 6, 7 en 8. Deze gevallen bij jonge runderen (230—280 kg) waren
vrijwel analoog. Elk betrof de exstirpatie van omvangrijke conglomeraten
papillomen. De operaties geschiedden in chloralnarcose.

Het scheen ons toe, dat de bloeding minder was dan wij in dergeiijke
gevallen gewoon zijn te zien.

Een behandeling der bloedende wondvlakte met een 5% sangostop-
oplossing gaf geen merkbaar resultaat.

Geval 9 en 10. Primaire kapsel-exstirpatie van een chronische bursitis
praecarpalis, resp. bij een 3-jarige en 4-jarige koe.

Wij kregen wel den indruk dat de bloeding minder sterk was, dan ge-
gewoonlijk het geval pleegt te zijn. Eenige hinderlijke arterieele bloedingen
konden door forcipressuur blijvend tot stilstand worden gebracht.

Geval 11. Dit betreft de op3ratie van een purulente osteomyelitis c. puru-
lente pjriodontitis praemol 1 in de onderkaak tengevolge van een primaire
lage drukking bij een 8 jarig paard. In de mcndholle, zccwel als aan den
ventralen kaakrand in het gebied van de kin was een fistel aanwezig.
De operatieve bewerking in chloral-narcose bestond in een openbeitelen
van de kaak (sequestrotomie) en in een extractie van de eerste kies.

Daar deze operaties in het algemeen met een vrij sterke diffuse bloeding
gepaard gaan, trof het ons, dat deze in het onderhavige geval betrekkelijk
gering was.

Geval 12. Partieele resectie van den nekband bij een 6-jarig paard (nek-
fistel).

Omtrent de bloeding hierbij werd den indruk verkregen, dat deze
minder ernstig was dan we in dergelijke gevallen gewoon zijn te zien.

De bevindingen bij dit 12-tal, in het algemeen bloedige operaties,
waarbij dus elk der dieren vóór de operatie door drie subcutane (intra-
veneuze) injecties, telkens met een dosis van 50 cm³ sangostop (1,5%),
werd voorbchandeld, hebben wel den indruk gevestigd, dat het middel,
als prophylactisch werkzaam, een bloedstolling bevorderende werking
heeft.

B. Onderzoek tiaar den invloed vin sangostop op den stcllingstijd van
normaal runderbloed (subcutane toediening).

Daar uit de literatuur gebleken was, dat de opgaven omtrent de stollings-
waarden van runderbloed sterk uiteenloopen, leek het ons gewenscht
om te voren een aantal bepalingen met normaal runderbloed te verrichten
teneinde een ongeveer constante waarde te verkrijgen.

Als werkmethode werd door Mej. Lancner de vroeger door haar
bij den mensch en het konijn gebezigde methode Bürker gebruikt, waar
bij een temperatuur van 25⁰ C. het tijdsverloop tusschen de afname
van het bloed en het optreden van het eerste fibrinedraadje, bepaald werd.

Het was ons bekend, dat met gebruikmaking der methode Bürker geen
absolute waarden met betrekking tot den bloedstollingstijd verkregen
zouden worden.

Wel echter verkrijgt men met deze methode een inzicht omtrent de
werking van het bloedstollingsmiddcl door de waarden zoowel vóór als
na de toediening hiervan te bepalen.

Daar de vraag gesteld kan worden of het sangostop zijn werkzaamheid
reeds in het gesloten bloedvaatsysteem ontwikkelt of dat deze werking
pas tot uiting komt, nadat het voorbehandelde bloed met de omgevende
weefsels in aanraking komt, hebben wij gemeend deze bepaling te moeten
verrichten zoowel na een venapunctie der V. jugularis als door het maken
van een snede aan het oor.

De voorbereiding van de huid in de jugularis-groeve ten behoeve der
venapunctie bestond in een wegknippen der haren en een opvolgend reini-
gen met aether. Na de punctie liet men de eerste 15 druppels wegvloeien
en daarna werd een druppel voor het onderzoek opgevangen.

Na verschillende mislukkingen om een constante stollingswaarde te
verkrijgen bleek ten laatste, dat de punctie-canule op een bijzondere wijze
moest worden voorbehandeld. Wij kregen goede uitkomsten wanneer de
canule acidex No. 2 werd gereinigd met alcohol en in een broedstoof ge-

droogd om daarna een drietal malen met paraffinum liquidum te worden
doorgespoten en weer te laten opdrogen.

Voor elke punctie werd steeds een andere canule genomen en steeds
ook werd daartoe een andere plaats gekozen.

Voor het oor bestond deze in een scheren en een opwrijven met toluol
en in een reinigen met aether.

De snede werd gemaakt in een huidvena nabij den oorrand en nadat
de eerste bloeddruppels waren afgevloeid werd de te onderzoeken druppel
op een glaasje opgevangen. Er werd voor gezorgd, dat de druppelsnelheid
zco gelijk mogelijk was.

Het resultaat van het onderzoek is in de navolgende tabel weergegeven.
Hierbij dient vermeld te worden, dat elk hierin voorkcmend getal het
gemiddelde is van minstens drie bepalingen, welke achtereenvolgens
genomen werden.

Uit nevenstaande tabel blijkt, dat er een sterke schommeling bestaat
in de vermindering van den stollingstijd uitgedrukt in procenten.

Overigens komt naar voren, dat behoudens enkele uitzonderingen
een vermindering van meer dan 20% intreedt, wanneer het sangostop
wordt ingespoten met een minimum-dosis van 0,66 ccm/kg dier der
li %-oplossing of met 0,42 ccm kg/dier eener 3% oplossing.

Deze 20% is hier genoemd, omdat men aanneemt, dat het sangostop
voor de operatieve chirurgie eerst dan van beteekenis is, wanneer een ver-
snelling van den normalen stollingstijd met 20% of meer wordt verkregen.

De dosis van 0,66 ccm kg % en van 0,42 ccm/kg 3% is grooter dan
die, welke gebruikt is ten behoeve der beschreven 10 operaties aan
runderen. Volgens berekening bedroeg de doseering hierbij 0,29-0,59 ccm
per kg lichaamsgewicht.

Ofschoon ons uit de bevindingen van groep A gebleken is, dat de laatst-
bedoelde kleinere doseering een gunstige werking heeft, komt het ons toch
gewenscht voor om deze doscering in overeenstemming te brengen met de
resultaten van groep B.

Ten behoeve eener bloedige operatie bij een middelmatig groot rund
zal een aanmerkelijk grootere dosis dan 150 ccm der % oplossing
(pl.m. 2 maal) gebruikt dienen te worden.

Met betrekking tot de hiervoren gestelde vraag of het sangostop zijn werk-
zaamheid reeds in de gesloten bloedbaan al dan niet uitoefent, meen ik
het volgende te mogen opmerken.

Hoewel het bloed verkregen door venapunctie na voorbehandeling
een duidelijke vermindering in stollingstijd geeft, is mijns inziens hiermede
nog niet geheel de gestelde vraag beantwoord. Er is immers steeds een,
zij het dan kleine laesie, door de canule gemaakt.

Wel blijkt uit de tabel dat de normale bloedstollingstijd na punctie in
de vena jugularis steeds hooger ligt dan na verkrijging van bloed door het
maken van een oorsnede.

*) Daar bij de bepaling van den stollingstijd om de 15 seconden afgelezen wordt, ligt een vermindering van \'/₄ min. in de foutenmarge.
Er zijn alleen berekend diè waarden, welke een vermindering geven van meer dan ¹ /₂ min.

Bij een 12-tal operaties bij het rund en het paard werd nagegaan
of de bloeding na een subcutane toediening van een Sangostop-

De indruk werd verkregen dat Sangostop prophylactisch de bloed-
stolling bevordert.

Tevens werd nagegaan de verandering en stollingstijd van het
runderbloed na voorafgaande toediening van dit middel. Zoowel
bloed uit de vena jugularis (met geparaffineerde canule) als uit
het oor (snede) afgenomen, is met de methode Bürker onderzocht.

Het bleek dat een dosis van 0,66 cc/kg. 1Sangostop-oplossing
of 0,42 cc/kg. 3% oplossing subcutaan toegediend, een vermindering
van den bloedstollingstijd van 20% of meer gaven.

A. Es wurde die Wirkung von Sangostop bei grossen Haustieren (Rind und
Pferd) nach subcutaner Verabreichnung untersucht.

Vor 12 Operationen, bei denen man im allgemeinen starke Blutungen erwarten
konnte, wurden jedem Tier ßmal 50 cm. 1 i % iges Sangostop subcutan (in 3 Fallen
intravenös) injiziert; die Operationen bestätigen den Eindruck, dass Sangostop
prophylaktisch die Blutgerinnung befördert.

B. Ausser diesen klinischen Untersuchungen wurde auch der Einfluss von sub-
cutan verabreichtem Sangostop auf die Gerinnungszeit von normalen Rinderblut
bestirnt. Nach der Bürkerschen Methode wurden die Gerinnungszeiten vor und nach
Verabreichung von Sangostop gemessen; und zwar wurde das Blut bei jedem Tier 1)
mit paraffinierter Kanüle aus der Vena jug., 2) aus einem Ohrvenenschnitt entnom-
men. Die Mittelwerte von mindestens 3 zusammengehörigen Gerinnungsbestim-
mungen wurden in einer Tabelle zusammengefasst, die folgendes ergibt: Mit wenig
Ausnahmen kann man mit einer Minimaldosis von 0,66 ccm der 1 £ %igcn Sango-
stoplösung pro kg Tier, oder mit 0,42 ccm der 3%igcn Sangostoplösung pro kg
Tier, subcutan injiziert, eine Verminderung der Blutgerinnungszeit um mehr als 20%
erreichen. Bei den Operationen, zu denen die Tiere mit i£%igem Sangostop
(0,29—0,59 ccm kg Tier) vorbehandelt waren, hatten wir den Eindruck einer
nur mässigen Blutung. Doch scheint es uns wünschenswert, bei subcutaner Injek-
tion höhere Dosen anzuwenden: etwa 0,4 ccm 3%iges oder 0,66 ccm i£%iges
Sang ostop pro kg Tier.

The autors conclude from their experiments that a subeutaneous injection of Sango-
stop in cow and horse shortens the coagulation-time of the blood and is useful in
Operations to stimulate the blood coagulation prophylactically.

L\'auteur conclut de ses expériences que 1\'injection sous-cutanée de Sangostop
chez des bovins et des chevaux raccourcit le temps de coagulation du sang. Dans
le but de favoriser la coagulation du sang, ces injections peuvent ètre faites a titre
prophylactique lors d\'interventions chirurgicales.

Hoffmann geeft de ervaring van 33 dierenartsen met totaal 7195 Colfininjecties.
Een tweetal kon zijn ervaring geven van het gebruik gedurende 10 jaar. Door het
groote aantal injecties konden ondanks foutieve diagnoses of spontaan herstel de
resultaten vergeleken worden. De meeste dierenartsen gebruikten 20 tot 40 cc al
naar de grootte van het dier ; enkele vonden 20 cc voldoende. Ongunstige bij-
verschijnselen werden niet opgemerkt. Een lichte zwelling op de injectieplaats
trad wel eens op. Colfin werkte krampopheffend en pijnstillend. De meening over
de afvoerende werking was verdeeld. Deze was grootendeels onvoldoende. Colfin
bleek goed te voldoen bij kramp, koude en bij rheumatische kolieken. Bij tympanie,
dundarm-verstopping en maagoverlading zagen enkele dierenartsen een onvol-
doende werking. Bij coecum- en dikdarmobstipatie was ¹ ₃ tevreden, de anderen
zagen een minder goede of geen werking. In het algemeen was de meening dat
Colfin een nooit schadende zachte werking heeft, die zoo noodig ondersteund dient
te worden door een laxans.

De koliekbehandeling moet volgens Gratzl ²) in de eerste plaats berusten op
de aetiologie en Pathogenese. Daarom zijn meestal de middelen die de darmtonus
aanzetten misplaatst. Deze middelen uit de pilocarpine-groep (ook bariumzouten
en aloë) geven nog heviger krampen en pijn en onderdrukken de darmperistaltiek.
Soms volgt zelfs een darmruptuur of liggingsverandering. De reeds geprikkelde
n. vagus wordt nog eens extra aangezet. Dit doet dc mortaliteit stijgen. Alleen dan,
wanneer de koliekpijnen verdwenen zijn en de gladde darmmusculatuur verslapt
is door oververmoeidheid, is een vagus prikkelend middel op zijn plaats. Lentine
is dan het beste.

De werking van de darm-kalmeerende middelen gaat meestal te ver. Deze geven
niet alleen een darmverslapping, maar ook een darmverlamming. Morphine vooral
werkt sterk darmverlammend en geeft stilstand der peristaltiek. Atropine heeft de
beste werking, verlamt de n. vagus. De zoo gewenschte combinatie van een kramp-
opheffende en een peristaltiek aanzettende werking treedt echter pas op wanneer
de darmtonus zich weer herstelt. Deze periode is kort. Atropine werkt uitdrogend
op de darm.

Veel vloeistof bij een dikdarmverstopping kan men inbrengen met de neus- of
maagsonde. Zoo wordt 5 X daags 12 liter water ingebracht. Een ruptuur van
het coecum of van de maagvormige verwijding van de dikke darm ontslaat bij te
groote watertoevoer.

Rectale koudwaterclysmata hebben vooral beteekenis door de in de rest van
de darm opgewekte peristaltiek. De koude geeft de prikkel. Druk-clysmata met
epidurale anaesthesie geven verweking tot in het coecum.

Het werkzaamste middel is de koude maagspoeling. Een dikke neussonde is het
meest geschikt. Een maagovervulling met gassen of gistend voedsel wordt zoo
opgeheven. De koude-prikkel veroorzaakt reflectorisch vanuit de maag aanzetten
van de darmperistaltiek. De pijn vermindert. Verminderen de krampen onvol-
doende dan nog eens na een halfuur herhalen. Deze methode bleek de beste koliek-
therapie te zijn. Het gebruik van vagus prikkelende middelen werd daarom aan de
kliniek te Weenen beperkt. Een glauberzout-gift na de maagspoeling is vooral bij
obstipatie nuttig. Het geeft een versnelde afvoer van de toxische maag-darm
inhoud.

¹) H. Hoffmann : Bericht über die Bewährung von Colfin-Injectionen als Basisbehandlung
bei Kolik-Erkrankungen. Berl. Tierärztl. Woch. 30 Apr. 1937.

²) Dr. Erwin Gratzl : Beiträge zum Kolikproblem. Die Behandlung der Koliken. Wiener
Tierärztl. Monatschr. 1937. Heft 7. p. 193.

Darmpunctie bij tympanie, die algemeen als ongevaarlijk aangegeven wordt,
geeft nog wel eens complicaties ; abscessen in de buikwand, locale peritonitis met
vergroeiing van darmlissen. Om dat te voorkomen wordt intraperitoneaal 100—•
300 gr. van een oplossing, bestaande uit 2000 gr. ol. paraffin waarin 80 mg-jodium
opgelost is, ingespoten. De darmpunctie moet zoo mogelijk vermeden worden.
Zij is aangewezen bij direct levensgevaar. Een koude maagspoeling geeft ook hier
snel succes. Joling.

Bij een uiterst vermagerd tweejarig paard werden oedemen aan de beenen, lippen
en aan de ventrale zijde van de buik waargenomen. De slijmvliezen van de con-
junctivae en mond waren zeer bleek. Het dier was zeer slap in zijn bewegingen
en de pols was snel en onregelmatig. Bij auscultatie van het hart hoorden Barker
en Fincher *) zeer ongewone doffe geluiden, die sterker werden na gedwongen
beweging. In de faeces werd een groot aantal Strongylus-eieren en enkele lintworm-
eieren gevonden. Een behandeling met ol. chenopodii en terpentijn had geen resul-
taat meer en het dier stierf 14 dagen later.

Bij de sectie bleken de subcutis, de intermusculaire weefsels en de subserosae
zeer oedemateus te zijn. Er bestond een klein aneurysma ; het bloed was waterig
en alle weefsels waren zeer bleek. De milt was abnormaal klein. Het hart was
oedemateus, vooral het epicardium ; dit oedeem bestond ook in de skeletspieren.

In het darmkanaal werd een zeer groot aantal verschillende parasieten gevonden.
Allereerst in de maag larven van verschillende soorten Gastrophilus, in totaal 636,
verder in de dunne darm 56 spoelwormen, 19 lintwormen (Anoplocephala magnus)
en meer dan één liter proglottiden van lintwormen ; verder in de dikke darm nog
13.174 exemplaren van verschillende strongyliden. In de buikholte werden 9 exem-
plaren van Setaria equina aangetroffen, terwijl in het aneurysma 31 larven van
Strongylus vulgaris gevonden werden. Bij nader onderzoek werd het aantal exemplaren
van Trichostrongylus axei van het maagslijmvlies op 640 geschat. In totaal herbergde
dit dier dus 14.9G0 parasieten. Behalve deze werden nog talrijke larven in het slijm-
vlies van de dikke darmen aangetoond. Dit slijmvlies was hiermede bezaaid.

Wij mogen aannemen, dat door de wormkuur nog een groot aantal parasieten
afgedreven zijn, dus daarvóór moet de hoeveelheid nog grooter geweest zijn. Een
ware staalkaart van parasieten was bij dit dier dus aanwezig.

Natscheff ^a) geeft eerst een beschrijving van dc verschillende soorten Gastro-
philus-larven met duidelijke afbeeldingen. De predilectieplaats is nog steeds het
slijmvlies van de cardia, hoewel hij ook in het overige maagslijmvlies larven ge-
vonden heeft. In het cardiagedeelte komen hoofdzakelijk larven van G. equi voor,
en verder die van G. peccrum, die volgens opgave in dc literatuur in hoofdzaak in
het overige slijmvlies van de maag aangetroffen zouden worden. Natscheff heeft
deze uitsluitend in het cardiagedeelte waargenomen. Dit geldt ook voor de larven
van G. haemorrhoidalis. Deze laatste worden van midden April af ook in het rectum
gevonden. De larven van G. nasalis werden uitsluitend in het begin van het duodenum
gevonden en nooit in de maag. Die van G. inermis werden steeds in het rectum gezien.
De schrijver onderzocht de werking van verschillende stoffen op deze lar.ven in
vitro, en nam verder nog enkele proeven met larvenextracten bij paarden. Het
viel op, dat de dieren dikwijls veel larven herbergden zonder ziekteverschijnselen
te toonen. De opthalmoreactie met larvenextract ten behoeve van de diagnose
vond de auteur waardeloos. Het aantoonen van larven van G. haemorrhoidalis aan
het rectaal slijmvlies, hetgeen bij de defaecatie mogelijk wordt, is voor de schrijver
het bewijs, dat het betreffende paard met Gastrophilus-larven besmet is. Het

vinden van deze larven geeft de zekerheid, dat ook de andere soorten aanwezig
zullen zijn.

Als afdrijvingsmiddel wordt zwavelkoolstof aanbevolen, dat beter zou voldoen
dan tetrachloorkoolstof. Referent heeft enkele malen onaangename nevenwerking
gezien na het gebruik van zwavelkoolstof bij paarden ; hij geeft daarom de voorkeur
aan tetrachloorkoolstof.

Volgens de onderzoekingen van Roy ^l) leven de larven van Gastrophilus equi
bij het paard van het vloeibare materiaal uit de maaginhoud. Zij zuigen geen bloed.
Dit is volgens de schrijver de reden dat paarden, zelfs wanneer zij sterk met Gastro-
philus-larven besmet zijn, weinig of geen ziekteverschijnselen toonen. Verder is
gebleken, dat de speekselklieren van deze larven proteolytische enzymen afscheiden,
die alleen op melk inwerken, maar niet op caseine, fibrine of gelatine. De midden-
darm produceert amylolytische, proteolytische en lipolytische enzymen. De lichaams-
vloeistof bevat sterk reduceerende substanties en bevat verder amylolytische enzymen,
die in staat zijn glycogeen in glucose om te zetten. In de lichaamsvloeistof van
de larven circuleert verder glycogeen en glucose.

Het is heel moeilijk experimentcel bij proefdieren de ontwikkelingscyclus van
de strongyliden van het paard vast te stellen. Het eenige geschikte proefdier zou
het paard zijn, maar de afmetingen van de organen zijn te groot om maar eenige
hoop te kunnen koesteren de larven daarin terug te vinden. Schmid en Johannsen -)
gebruikten daarom caviae en muizen als proefdieren. Zelfs bij deze dieren is het
moeilijk de larven terug te vinden, afgezien van het feit, dat bij muis en cavia
de larven zich nooit tot volwassen strongyliden zullen ontwikkelen. De schrijvers
zijn heel voorzichtig met hun gevolgtrekkingen. Wat betreft Strongylus equinus meenen
zij, dat de opgenomen larven de wand van blinde en dikke darm passeeren, nu
in de buikholte komen, en van daar regelrecht of via het darmscheil naar de lever
kruipen, llij het paard zou de verdere tocht dan waarschijnlijk gaan van de lever
via het hart naar longen en zoo via trachea en keel naar oesophagus en darm. Zeker-
heid hieromtrent bestaat echter nog niet. Baudet.

De Zwcedsche collega\'s Danelius en Sandstedt ³) hebben een paard behandeld,
dat aan bovenbedoeld lijden leed. Dat het dier erg koliek had, is duidelijk (groote
onrust, erg zweeten, pols 116, wijde neusgaten etc.). Zij konden met moeite den
arm in het rectum brengen. De bekkenflexuur voelde als een ballon aan. Op de
colon-lagen waren sterk gespannen, in de lengterichting loopende plooien te pal-
peeren, die cranio-ventraal convergeerden. Op grond daarvan was de diagnose
„asdraaiing van het colon" zonder twijfel. Met een flinke canule, waaraan een
gummi slang, die uit rectum bleef hangen, deden zij op verschillende plaatsen
in den darm punctie, zoodat het darmgas kon ontsnappen. Daarna werd het paard
op de rechter zij neergetrokken en 4 maal over de rug gewenteld, waarna, door
rectale exploratie vastgesteld, alles weer op zijn plaats was en het paard dus hersteld.

voornamelijk aan den hals en op het lichaam. De zwellingen hadden de hardheid
van tumoren, zetelden in de subcutis en waren in het algemeen niet grooter dan
hazelnoten. Het dier werd op den duur mager, hoewel het goed at. Het werd
gedood en bij de sectie bleek, dat de tumoren hard waren, ronde contouren hadden
en een grijs-roode kleur. Histologisch bleken zij uit rondcellig weefsel te bestaan,
zooals een rondcellig sarcoom. Echter waren er ook grootere cellen met 3, 4 en
5 kernen. Merkwaardig was, dat hoewel de tumoren multipel waren, zij geen neiging
toonden tot metastase-vorming in eenig inwendig orgaan. Zij hadden ook geen
neiging om naburig weefsel te doorwoekeren. Een verdere merkwaardigheid was,
dat dit paard geboren was uit een moeder, die gedurende den tijd, dien zij van
dit dier dragende was, aan het zelfde euvel leed.

Montpellier c.s. *) meenen dit geval te moeten vermelden, omdat lympho-
sarcomen weinig in de milt heeten voor te komen bij equiden. Dit dier was op den
duur slecht gaan eten en werken en daarom aan den slager verkocht. Bij de sectie
bleek de milt uitgegroeid te zijn tot een massa van 25 kg (het normale gewicht
bedraagt 1,5 kg), die histologisch onderzocht een lympho-sarcoom bleek te zijn.
Schr. eindigen met eenige beschouwingen te geven, over een volgens hen betere
indeeling der lymphoïde tumoren.

Baumann ¹) beschrijft de histologie van een tumor, die uit de parotis van een
paard genomen is. Deze was 10 cm lang en had een gewicht van 470 gram. Hij
was door een dikke, hard aanvoelende bindweefselkapsel omgeven. Het was een
gemengde tumor. Hij bestond uit verschillende weefselsoorten. De epitheelcellen,
hoewel varieerend in vorm en grootte, waren duidelijk als zoodanig te herkennen.
Op sommige plaatsen waren zij verhoornd. Soms lagen zij, compact weefsel vor-
mende, naast elkaar, soms echter waren er cysten gevormd. Het interstitieele bind-
weefsel voerde nu eens als sterke strengen vanaf de kapsel naar het inwendige van
de tumor, dan weer vormde het fijne draden, waartusschen de epitheelcellen gebed
lagen en waarmede het soms bijna een geheel scheen te vormen. Hier en daar had
zich ook beenweefsel gevormd.

Bedoeld paard was, nadat het 2 hindernissen gesprongen had, plotseling gestorven.
De bleeke slijmvliezen deden verbloeding vermoeden, welk vermoeden door de
sectie bevestigd werd. Het dier had nl. 10 cm achter de rechter nier, in de achterste
holle ader, 2 scheuren van 4 en van 1,5 cm. Histologisch onderzoek wees uit, dat
daar ter plaatse leverweefsel in de vaatwand zat ingegroeid. Waarschijnlijk dateerde
deze anomalie reeds uit het embryonale stadium. Vermoedelijk is de vaatwand
ten gevolge daarvan daar ter plaatse minder weerstand biedend geweest en heeft
de verhooging van de bloeddruk, door de spanning tijdens de sprong ontstaan,
niet kunnen verdragen. H. Lubberts.

Onder 375 paarden, waarvan 340 vierjarige remonten. wordt een uitbraak van
trichophytie door Kirchenbauer ³) beschreven. De 35 zes-jarige en oudere paarden
hadden weinig van deze ziekte te lijden. In het geheel werden 197 dieren aangetast.
De behandeling bestond in hoofdzaak in scheren van de zieke huidplekken, ver-

weeken van de korsten met zeep. Den volgenden dag werd de zeep uitgewasschen_rwaarna met jodiumtinctuur (1:5) of met pyoctannine-spiritus herhaaldelijk gepen-
seeld werd. Verschillende maatregelen betreffende de verdachte en zieke paarden
werden genomen, bestaande uit dagelijksche controle der verdachte, niet afge-
zonderde paarden ; verder apart personeel voor de verpleging van de afgezonderde
en zieke paarden. De afgezonderde paarden kregen elk apart poetsgerei ; desinfectie
van alles wat met de dieren in aanraking was geweest. Als desinfectievloeistof werd
²i% cresolzeep-oplossing gebruikt; dekens en zadeldekken werden met heete
lucht (1 uur bij ioo° G.) ontsmet ; dit alles werd geregeld herhaald. Behoorlijk
geregelde ontsmetting der handen van het verplegend personeel. Voor poetsgerei
zou referent 3 % formaline prefereeren, aangezien hem gebleken is dat dit beter
desinfecteerend werkt ten opzichte van Trichophytonsporen dan cresolzeep-oplossing.

Wat de therapie betreft bleek later dat men betere resultaten kreeg met een
mengsel van Auto-olie (10 kg), bloem van zwavel (2 kg) en kaliumhydroxide (50 g).
De dieren werden dan eerst vooraf heelemaal geschoren. Daarna werd de huid
met 0,1 % Sublimaat afgewasschen om de op de huid verspreide schimmels te
dooden en na drogen werd de huid met het oliemengsel ingewreven. Na enkele
dagen kan men zelfs de dikste korsten gemakkelijk verwijderen. Deze behandeling
werd om de 2 a 4 dagen herhaald soms tot 4 maal toe. De huid werd hierdoor niet
geprikkeld. Na herstel werden dc dieren dan eerst met een warme soda-oplossing
(¹>5%) gewasschen.

Indien men de beschikking heeft over een gascel is het gemakkelijker de dieren
te behandelen met S0₂. In de laatste tijd blijkt dat men met Derriswasschingen
ook bevredigende resultaten ten opzichte van Trichophytie verkrijgt. (Ref.).

Bij velerlei ontstekingen ziet men kalkafzettingen in de weefsels ontstaan, bv.
bij tuberculose, bij afgestorven parasieten, enz. Deze afzettingen lijken op been-
nieuwvormingen, zijn het echter niet. Echte beennieuwvormingen ziet men wel
eens in banden en pezen ontstaan. Dat komt, doordat banden en pezen vaak een
ontstekingsprikkel uitoefenen op het been, waaraan zij zich vasthechten. Hierdoor
ontstaat nieuwvorming van osteoblasten, die eerst onregelmatig gerangschikt zijn,
maar zich later groepeeren als becnige zuiltjes in de richting van de trekkracht
van de pees. Onderzoekingen hebben aangetoond, dat vele van die osteoblasten
door die trekkracht als het ware in het peesweefsel gezogen worden en vaak ver
van het been komen te liggen, waarvan zij afkomstig zijn. Hier ontwikkelen zij
zich door deeling enz. en geven aanleiding tot de vorming van bovengenoemde
beennieu wvorm ingen.

Krügf.r \') heeft nu nagegaan, hoeveel dergelijke nieuwvormingen wel voorkomen
en in hoever zij aanleiding geven tot kreupelheid. Hij heeft 224 röntgenfoto\'s ge-
nomen van kreupelloopende paarden en daarbij 15 maal een beennieuwvorming
geconstateerd. Hij beschrijft enkele van die gevallen waarbij, klinisch, verdikkingen
waren waar te nemen, uitvoerig. Bij het eerste zat de nieuwvorming in de laterale
tak van de kroonbeenbuiger li. v., bij het 2e zoowel li. als re. v. in de straalbeen-
kroonbecn-band. In het eerste geval betrof het een echte beennieuwvorming, in
het tweede bleek het meer een kalkafzetting te zijn, veroorzaakt door een vroegere
traumatische ontsteking. Krüger durft niet beweren, dat deze nieuwvormingen
de kreupelheid hadden veroorzaakt.

Onder „Plattenhufeisen" wordt het ijzer v an Stark-Gl.nther verstaan. Rösler ²)
wil dit niet toegepast zien bij volvoeten, daar het bij die voeten niet zoodanig is

¹) Dr. Rösler : Veber Rehhuf und Plattenhufeisen. Berl. Tierärtzl. Wochenschr.
No. 53, S. 808, 1937.

aan te brengen, dat het overal draagt. Tenzij men de zool zooveel wil besnijden,
dat deze verzwakt, waardoor het paard misschien later kreupel loopt, maar ook
het hoefbeen kans heeft om verder naar achteren te kantelen. De sterke, zij het
uitgebogen zool, hield dit tegen, de door besnijden verzwakte, heeft daartoe de
kracht niet meer. Voor volvoeten acht hij een verbreed ijzer, al dan niet gecom-
bineerd met een leeren zooltje, beter.

Bij hoefbevangenheid is het ijzer wèl goed. In acute gevallen is de zool daarbij
nog niet doorgebogen, zoodat het ijzer wel vlak is aan te brengen, zeker wel, als
er een tusschenlaag van caoutchouc wordt gebruikt. Door tegendruk van het ijzer,
wordt het hoefbeen belet verder door te zakken, waardoor de zool wellicht voor
doorbraak behoed wordt. Om te voorkomen dat knolvoeten ontstaan, moeten
de verzenen zoo besneden worden, dat zij even hoog zijn als de straal. Verder moet
de toonwand zoolang bijgeraspt worden, dat zij weer een normaal verloop heeft.
Het laag houden van de verzenen voorkomt een verder afzakken van het hoefbeen.
Niettegenstaande de verzenen veelal eerst op den grond worden gezet, dus sterk
afslijten, groeien zij nog harder aan, daar de voedingsverhoudingen in het achterste
deel van de hoef zeer gunstig zijn, terwijl het voorste deel, door de abnormale ge-
steldheid, eigenlijk aan ondervoeding lijdt.

Schmal \') beschrijft de bekende symptomen van podotrochlitis. Dit lijden komt
vooral bij oudere rijpaarden voor in de voorvoeten en meest beiderzijds. Vaak
is de eene voet sterker aangetast dan de andere, waardoor het lijkt of de paarden
slechts aan een been kreupel gaan. Verdooft men de nervi volares van dat been,
dan ziet men duidelijk, dat ook het andere is aangetast. Dit verschijnsel noemt S.
typisch voor podotrochlitis. Het verdient verder aanbeveling een röntgen-foto
van het geval te maken. Het beste doet men dit, door de aangetaste streek van
mediaal naar lateraal te belichten. Met een goed toestel en een goede stroomsterkte,
duurt dat 3 k 4-tiende seconde. Men doet het in Berlijn door het te fotografeeren
been op een plankje van 4 cm hoogte te zetten en het andere been even op te houden.

De behandeling kan bestaan in het aanbrengen van een ijzer met verhoogde,
smalle takken. Verder in het branden van punten op de kroonrand, applicatie
van scherpe zalf en het aanbrengen van een permanent drukverband op de be-
handelde plaats. En ten slotte neurectomie, natuurlijk alleen als het proces een-
zijdig is. S. zegt wel succes met deze behandelingen gehad te hebben, ook wel
zoo, dat de dieren geschikt bleven voor rijpaard, maar meestal is het noodig, dat
zij trekpaard worden en hun werk verrichten op zachten bodem.

Dünemann ¹) beschrijft een 3-tal gevallen van fractuur van het straalbeen. De
symptomatologie is niet typisch. De kreupelheid is niet erg, de steunperiode wat
verkort, de hoef wat gevoelig. Anaesthesie van de nervi volares heft de kreupel-
heid op, brengt echter niets nieuws aan het licht. Daarom is een röntgen-foto
noodig, waarbij de stralen de straalbeenstreek dorso-volar moeten treffen. De
fractuur toont zich dan als een lijnvormige schaduw. Om te controleeren of
men met een nieuwe dan wel met een herstelde fractuur te doen heeft, moet
men het hoefgewricht anaestheseeren. Eerst als daarna de kreupelheid verdwijnt,
mag de diagnose „straalbeenkreupelheid" gesteld worden. De behandeling bestond
in het geven van stalrust, applicatie van scherpe zalf, al of niet gecombineerd met
een gipsverband en regeling van het beslag. H. Lubberts.

¹) Dr. H. Dünemann : Uebei primäre, einfache Strahlbeinfrakturen und ihre Diagnostik.
Zeitsehr. f. Veterinärk. 1938, 2 Heft, S. 70.

Eenige proeftoomen kippen werden gevoerd met graan dat met selenium behandeld
was. Het rantsoen bevatte 15 deelen Se op millioen deelen voer. Een andere proef-
toom kreeg 1 % Se in het voer. Beide groepen gingen in gewicht achteruit, voeder-
verbruik en de grootte der eieren verminderde. De broedresultaten werden snel
slechter. Na 14 dagen bereikte de embryosterfte 100 %. Door toevoeging van zwavel
kon de werking der Selenium niet geneutraliseerd worden.

Door schudden, centrifugeeren of trillingen van de lucht of den bodem kunnen
embryo\'s gedood worden. De embryo\'s zijn meer gevoelig van den 4---i5den dag
dan gedurende een andere periode. De sterfte ontstond hoofdzakelijk door gebroken
dooier-vliezen en verscheurde bloedvaten. In sommige gevallen ontstonden losse
luchtkamers en dit veroorzaakte groote sterfte. Broedeieren moeten dus in de periode
van den 4den—i^den dag van het broeden zeer voorzichtig behandeld worden.

De waarde van levertraan alleen en van levertraan in combinatie met
bestraald ergosterol als een bron van vitamine D voor vastzittende leg-
hennen. ^s)

Zes toornen kippen die steeds binnen gehouden werden kregen de volgende
hoeveelheden levertraan boven hun gewone rantsoen. In de eerste drie toornen 1,
2 en 8%, en in de laatste drie toornen dezelfde hoeveelheden levertraan aangevuld
met 0.5 % bestraald ergosterol.

De levertraan in een hoeveelheid van 8°„ had een zeer ongunstige invloed op de
productie, het gewicht en de broedresultaten der eieren. Eveneens op het gewicht
der dooiers en de voedselopneming. te Hennepe.

Onmiddellijk na het sexen wordt niet zelden sterfte bij kuikens opgemerkt. Bij de
sectie wordt een bleeke lever, een acute peritonitis en enteritis en een ontsteking van
de dooicrzak gevonden. Bij enkele kuikens werd door Geurden en Wilkens ⁴) een
exsudatieve peritonitis vastgesteld en was de navel bedekt met een vochtige korst.
Een infectie langs de navel wordt als oorzaak van de sterfte beschouwd.

Uit het bloed en de organen konden Gram pos. anaerobe bacillen worden gekweekt.
Met de culturen konden gezonde kuikens worden besmet. De cultuureigenschappen
worden nader vermeld.

Vitamine A. Hierbij wordt een verhooging van het urinezuurgehalte van het
bloed, als gevolg van een dysfunctie van de nieren, gevonden. De aandoening gaat
met afzetting van uraten op de viscerale organen en met een verminderd weer-
standsvermogen t.o.v. bacterieele- en parasitaire infecties, gepaard.

Vitamine D. Hierbij worden kromme pooten, duizeligheid en doorbuiging van
de ribben vastgesteld en wordt een gewijzigde Galcium-phosphorus-verhouding
gevonden (b.v. 2 of 1.4). Hoeveelheden levertraan en bestraalde ergosterol die een
gelijke antirachitische werking toonden voor dc rat, bleken niet even werkzaam te
zijn voor de kip.

\') W. E. Poley, A. L. Moxon and K. W. Franke : Further studies of the effects
of selenium poisoning on hatchability. Poultry Science. Vol. 16. 1937, p. 219.

²) M. W. Olsen and T. C. Byf.rly : Resistance of chicken embrycs to mechanical distur-
bances. Journal of Agricultural Research, Vol. 56, 1938, p. 221.

³) R. B. Nestler : The comparative val:ie of cod-liver cil alone and in ccmbination with
irradiated eigostercl as a scurce cf vitamin D for confined laying heas. Journal of Agricul-
tural Research. Vol. 56, 1938, p. 209.

⁵) Massart : Avitaminose bij de kip. Vlaamsch Dierg. Tijdschr. 1938. No. 4. bl. 122.

Vitamine B,. Hierbij treedt ophooping van melkzuur in hel bloed op ; bij duiven
werd een ophooping van pyrodruivenzuur gevonden. De hersens bij B₁ avitamino-
tische dieren kunnen dit zuur niet afbreken, oogenblikkelijke verbetering treedt
na vitamine Bj toediening op.

Vitamine B₃ en B₅ zijn onontbeerlijk voor de kip (groeifactoren) : avitaminose
Bj veroorzaakt bij de kip paralyse.

Vitamine B„ zou met nicotinezuur of nicotinezuuramide identiek zijn ; bij men-
schen lijdende aan pellagra zouden hiermede goede resultaten verkregen zijn.

Avitaminose Vitamine C is bij de kip niet bekend. Het ei bevat geen vitamine C ; de
lever wei. Gedurende de ontwikkeling van het embryo heeft Vitamine C vorming plaats.

Davis ^x) heeft dit besmettelijk lijden bij jonge kuikens vastgesteld. De verschijn-
selen geleken op die van pullorum. Na verbetering van de hygiënische toestanden
in de broedmachines werden gunstiger broedresultaten verkregen en verdween de
besmetting. Veenendaal.

Onderzoekingen over een in Manchouko heerschende kippenziekte.
I. Bijdrage tot de kennis van de symptomatologie der hoenderpest. ¹)

In Manchouko komt een pestachtige ziekte veelvuldig voor. Over het algemeen
werd met verschillende peststammen een overeenkomstig ziektebeeld verkregen na
kunstmatige infectie. De duur der ziekte verschilde echter. Met Manchouko-virus
en Europeesch virus en Chiba-virus duurde de ziekte 2 dagen ; met pestvirus van
de Philippijnen 6 dagen en met Korea-virus 4 dagen. Met virus van de Philippijncn
krijgt men niet altijd ziekte ; met andere virussoorten gelukte de infectie steeds.

Marcato ²) beschrijft vier gevallen van epithelioom van het pancreas bij kippen.
Dergelijke gevallen zijn nog maar zeer weinig in de literatuur vermeld.

De invloed van de aanwezigheid van mineralen op het voorkómen van
Perosis bij kuikens.³)

Onder perosis verstaat men in Amerika een vorm van beenzwakte bij kuikens,
waarbij de pezen die achter den hiel liggen los komen te liggen en naast het hielbeen
terecht komen. De hielgewrichten zijn daarbij sterk verdikt en door kneuzing kunnen
allerlei secundaire infecties optreden. Omtrent de oorzaak heeft men lang in het
duister getast. Oorspronkelijk is gedacht aan een onjuiste verhouding van kalk tot
phosphorus in het voer. Het bleek later dat de verhouding van Ca : P van geen belang
was bij het ontstaan der ziekte. Door rijstzemelcn werd de afwijking voorkomen
en genezen. Hierbij dacht men aan vitamine-werking. Later bleek dat ook de asch
van rijstzemelen genezend werkte. Monocalcium phosphaat dat verontreinigd was
met Mangaan werkte eveneens genezend. Daar rijstzemelen rijk zijn aan Mangaan
werd tenslotte gevonden dal Mangaan de factor is die perosis voorkomt en geneest.
Zink en aluminium hebben in deze richting ook effect, echter niet zoo goed als Mn.
(Kan een der lezers mij een verklaring geven van het ontstaan van het woord perosis.
Dc stam irrjpós is mij bekend, te H.)

¹) S. Yamagiwa and M. Niwa : Studies iiber eine in Manchouko seuchenhaft auftre-
tende Hühnerseuche. I. Beitrag zur Kenntnis der Symptomatologie bei Geflügelpest. Journal
of the Japanese Society of Vet. Science, Vol. 17, 1938. p. 11.

²) Dr. A. Marcato : Scpra alcuni casi di Epitelioma primitivo del pancreas esocrino nel
polio. La Nuova Veterinaria. Vol. 16. 1938. No. 5.

³) H. S. Wilgus, L. C. Norris and G. F. Heuser : The effect of various calcium and
phosphorus 01 the severity cf perosis. Poultry Science. Vol. 16, 1937. p. 232.

V. G. Hellfr and R. Pf.nquite : Factors producing and preventing ptrosis in chicks.
Poultry Science, Vol. 16. 1937. p. 243.

H. S. Wilgus, L. C. Norris and G. F. Heuser : The rolt of manganese and certain
other tracé elements in the preventie n of perosis. Journal of Nutrition. Vol. 14. 1937. p. 155-

Barboni \') onderzocht 64 in Italië geïsoleerde stammen van Salmonella pullorum
en Samonella gallinarum volgens het ditferentiaaldiagnostisch schema van Pacheco
en Rodrigues. Ook een stam uit kalkoenen gekweekt werd onderzocht.

Het grootste deel dezer stammen paste niet volkomen in het schema. Schrijver
slaat daarom een eenvoudiger schema voor, waarin de reactie ten opzichte van
koolhydraten vervalt, terwijl er aan toegevoegd wordt bepaling van grootte der
koloniën op vaste voedingsbodems. Onder de 64 stammen werden er aangetoond
46 van Salmonella pullorum (waaronder g niet gasvormende), 16 van Salm. galli-
narum (waaronder 2 gasvormende) en 2 stammen die tot een tusschensoort behoor-
den. De kalkoenenstam is als een gasvormende Salm. pullorum te beschouwen.

Verschillende vaccins en entingsmethoden zijn door Nakamura ¹) c.s. onderzocht.
Tenslotte bleek dat met intraveneuze injectie van geformaliseerd vaccin bevredigende
resultaten bereikt werden. 62 °₀ der geënte kippen weerstonden een mortale dosis
virus. Hoewel een 20-tal vaccins precies op dezelfde wijze bereid waren verschilden
zij toch merkbaar in hun werking. De intraveneuze injectie van het vaccin gaf steeds
veel betere resultaten dan de subcutane of intramusculaire.

Beschreven wordt een zeer doodelijke ziekte onder jonge eenden in Illinois. Onge-
veer 4000 eenden stierven in korten tijd. Het ziektebeeld evenals het sectiebeeld
gelijkt op pasteurellose. Uit de organen werd een bacil gekweekt die de eigenschappen
had van Pfeifferella antipestifer (Hendrickson en Hilbert).

Bij gezonde eenden kon de ziekte door inspuiting van emulsie van organen van
zieke eenden veroorzaakt worden, evenals met de reinculturen uit zieke eenden
verkregen.

Eenden welke genazen bleken tegen natuurlijke en kunstmatige infectie immun
te zijn. Vaccin bereid van reinculturen met 0.5% formaline gaven eveneens een
voldoende immuniteit. Te Hennepe.

Onderzoekingen omtrent Blackhead. III. Chirurgisch ingrijpen. Immu-
nologie en Chemotherapie.

Daar de parasiet overgebracht wordt door Heterakis papillosa moet de voornaamste
bestrijding der ziekte tegen dezen worm gericht zijn. Men kan de blinde darmen
afbinden. Deze operatie levert wel succes op maar geeft vaak aanleiding tot sterven
of slecht groeien der kalkoenen en is daarom voor de praktijk niet aan te raden.

Na het doorstaan der ziekte en na kunstmatige infectie treedt een zwakke immuni-
teit op, die slechts ongeveer 50 k 60 dagen duurt.

Verschillende chemische middelen bleken als geneesmiddelen geen waarde te
hebben. De beste werking verkreeg Niimi ⁴) met natrium tartarium emeticum.

Vlekziekte bij vogels komt maar zelden voor. Poels beschreef een geval bij ganzen.

¹) J. Nakamura, S. Oyama and S. YVagatsoma : Vaccination of Fowls against Chosen
Disease. (Newcastle Disease) and Fowl Plague. Journal of the Japanese Society of
Veterinary Science. Vol. 16, 1937. p. 55.

²) R. Graham, C. A. Brandly en G. L. Dunlop. Studies on Duck Septicemia. The
Cornell Veterinarian. Vol. 28, 1938, p. 1.

⁴⁶) D. Niimi : Studies on blackhead. III Test of surgical operation, Immunology and Cht-
metherapy. Journal of the Japanese Society of Vet. Science. Vol. 17, 1938, p. 3.

Madsen \') vermeldt een geval bij kalkoenen in den staat Ulah. Bij drie der in het
laboratorium onderzochte dieren werd gevonden : een catarrhale enteritis met hae-
morrhagiën op het endocardium en het pericardinale net. Uit culturen, aangelegd
van alle drie vogels, groeiden karakteristieke koloniën van vlekzicktebacillen.

Van de 3000 kalkoenen stierven er 1300 stuks. De besmetting wordt in verband
gebracht met de verblijfplaats der vogels op een bodem, waarop voordien lammeren
werden gehouden. Verondersteld wordt, dat deze dieren zouden hebben geleden
aan vlekziektebacillen-arthritis. Het bewijs werd niet geleverd. B.

Het lijden komt voornamelijk bij jonge dieren voor. Rivolta (1878) ontdekte
het eerst de flagellaten in de leverhaarden van de duif; hij noemde de parasiet
cercomonas hepatica. Bos heeft nauwkeurige onderzoekingen omtrent deze tricho-
monas gedaan ; hij heeft ze voor het eerst gekweekt en als reincultuur verkregen.
Behalve de lever, kunnen ook keel, slokdarm en krop worden aangetast. Spörri ¹)
is het niet gelukt de trichomonaden zuiver te kweeken. Vastgesteld is dat in het
keelslijm van klinisch gezonde duiven vaak de parasiet is te vinden. Dergelijke duiven
zijn smetstofdragers en verbreiden alzoo de ziekte (besmetting van de ouderdieren
op de jongen). Naast hygiënische maatregelen werd door Spörri ter bestrijding
van £ % kopersulfaat-oplossing en van l % sublimaat-oplossing in het drinkwater
gebruik gemaakt.

Volgens Schaaf ²) zouden navelinfecties bij jonge duiven meer voorkomen dan
bij kuikens. Trichomoniasis zou hieraan ten grondslag liggen. Klinisch kan een
erwt- tot duiveneigroote dikte in de navelstreek worden vastgesteld. De navel is
bedekt met een droge, brokkelige, structuurlooze massa. Deze kan naar buiten door-
breken en toont dan een bloemkoolachtig aspect. De aandoening is door de bedek-
king met de omgevende veeren minder goed te zien. De dieren zijn daarbij algemeen
weinig of niet ziek. Vf.enendaai..

Paul Martin und Wilhelm Schauder. Lehrbuch der Anatomie der Ilaus-
tiere. 111 Band, III Teil : Ilarn- und Geschlechtsorgane, Blut- und Lymph-
gefiiszsystem, Nervensystem, Haut- und Sinnesorgane der Hauswieder-
kauer. Verlag von Schikhardt und Ebner, Stuttgart 1938.

Het laatste deel van de anatomie van het rund en de kleine herkauwers is gereed.
Paul Martin heeft het nog tot het einde toe met Schauder kunnen bewerken.
Een paar dagen daarna werd hij ernstig ziek en stierf 19 December 1937. Hulde aan
de nagedachtenis van dezen groten man, die in alle opzichten een navolgings-
waardig voorbeeld gaf !

De herkauwersanatomie, die voor ons ligt is een uitstekend werk, dat duidelijk
geschreven is, versierd is met vele en mooie afbeeldingen en waarin aan eigen werk
en literatuur is-verwerkt wat omtrent de ontleedkunde dezer dieren bekend is en
voor dierenartsen van betekenis is. Zowel voor den student als voor den practicus,
in slachthuis en studeerkamer kan het moeilijk gemist worden, wanneer men gegevens
omtrent de herkauwers behoeft. Ik beveel dit werk dan ook gaarne aan. Krediet.

Mededeelingen van het Landbouwkundig Bureau der Staatsmijnen in
Limburg, en N.V. ,,Mekog", te Heerlen, bevattende mededeelingen over
„Het kleine landbouwbedrijf in de Friesche wouden", door Ir. H. J. Witteveen,
Rijkslandbouwconsulent te Drachten. De mededeelingen worden op aanvraag gratis
toegezonden.

¹) Spörri: Trichomoniasis der Tauben. Schweiz. Arch. f. Tierheilkunde. 1938. Bd.
80. H. 4. S. 160.

²) Schaaf : Ueber Nabelinfektionen beim Junggeflügel, insbesondere im Z^usammm^^{1 an}S
mit dem „Gelbenknopf\'\' bei Jungtauben. Zeitschr. f. Infektionskr. u.s.w. 1937, S. 57.

Programma van de 87ste Algemeene Vergadering te houden
op Vrijdag 14 en Zaterdag 15 October 1938 in het Jaarbeurs-
gebouw te Utrecht

Op 31 December 1939 treedt af de voorzitter der Maatschappij,
de heer Prof. Dr. H. Schornagel ; deze is niet herkiesbaar.

Op 31 December 1938 treden af de afgevaardigden van de afdeelingen
Friesland, Utrecht en Limburg, de heeren S. Kingma Hzn., J. H. ten
Thije en H. J. H. Sala ; van deze drie is alleen de heer Kingma her-
kiesbaar.

De betrokken afdeelingen worden verzocht, reeds in de September-
vergadering in de ontstane vacatures te willen voorzien.

Op 31 December 1938 treedt af van de Redactie van het Tijdschrift
de heer A. van Heusden, op 31 December ig3g treden af de heeren
Prof. Dr. G. Krediet en Dr. R. van Santen ; allen zijn herkiesbaar.
Evcntueele candidaten kunnen door de afdeelingen, overeenkomstig
art. 75 van het Huishoudelijk Reglement, bij het Hoofdbestuur, dat de
verkiezing verricht, worden opgegeven.

Op 31 December 1939 treden af van den Gentralen Raad het lid,
de heer P. J. de Jong en het plaatsvervangend lid, de heer Dr. J. A.
Beijers ; beiden zijn herkiesbaar.

5. Verkiezing van een onder-voorzitter van de Maatschappij, wegens
periodieke aftreding van den tegenwoordige, den heer Dr. C. Brands ;
deze is herkiesbaar.

6. Verkiezing van een lid van den Centralen Raad wegens periodieke
aftreding van den heer H. R. Wigersma ; deze is herkiesbaar.

7. Voorstel van het Hoofdbestuur tot vaststelling van een bindend
besluit, regelende de medewerking van en de afname door dierenartsen,
leden der Maatschappij, bij verkoop enz. door personen of zaken van
sera en entstoffen aan niet-dierenartsen.

Door de commissie voor onderzoek en bestrijding der kwakzalverij
was aan het Hoofdbestuur verzocht een bindend besluit te willen
voorstellen, waarin aan de leden der Maatschappij verboden werd
geneesmiddelen, sera of entstoffen te betrekken van personen of zaken,
die zich bezighouden met het leveren van sera of entstoffen aan niet-
dierenartsen.

Daarnaast was het aan het H.B. gebleken dat, niettegenstaande het
reeds in onze Mij. bestaand bindend besluit, regelende de verkoop en

levering van sera en entstoffen, het toch nog voor de leden van de Mij.
mogelijk was medewerking te verleenen aan personen of zaken, die
eveneens tot bovengenoemde handelwijze overgaan.

Teneinde nu te trachten aan deze ongewenschte toestanden een
einde te maken, wordt door het H.B. het hieronder vermelde bindend
besluit voorgesteld. In aansluiting aan het reeds bestaande besluit in
zake sera en entstoffen wordt voorgesteld dit bindend besluit te doen
gelden van direct na zijn van kracht verklaring tot 1 Januari 1943.

,,De leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde verplichten
zich aan personen, of zaken, gedreven door een natuurlijk persoon,
een vennootschap, een vereeniging of stichting, die in Nederland aan
leeken sera of entstoffen, bestemd voor gebruik bij dieren, verkoopen,
ten verkoop aanbieden, afleveren, ten geschenke geven, ten gebruike
geven of in bruikleen geven, hun medewerking te onthouden bij de
fabricatie, de controle, de aflevering en in welken anderen zin of op
welke andere wijze dan ook, direct of indirect en van deze geen genees-
middelen, sera of entstoffen te betrekken in eenigerlei vorm of op
eenigerlei wijze direct of indirect.

Voor wat onder „dieren", „serum" en „entstof" verstaan wordt,
wordt verwezen naar het reeds van kracht zijnde bindend besluit
betreffende de levering van sera en entstoffen door dierenartsen.

Onder „leeken" worden voor de toepassing van bovenbedoelde
verplichtingen beschouwd : personen, die niet in het bezit van het wet-
telijk vereischte diploma van veearts zijn.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in art. 64
van het Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1943".

Bij het Hoofdbestuur zijn van de afdeeling Zuid-Holland de beide
volgende voorstellen met toelichting ingekomen met verzoek van be-
handeling op de eerstvolgende algemeene vergadering.

a. De Algemeene Vergadering der Maatschappij voor Diergenees-
kunde besluit aan het Hoofdbestuur te verzoeken vóór de eerstvolgende
vergadering te komen met voorstellen tot wijziging van Statuten en
Huishoudelijk Reglement, zoodanig, dat beslechting van geschillen,
zooals dit thans geschiedt door den Centralen Raad, in het vervolg
tevens, althans in eerste instantie, zal geschieden door gewestelijke of
afdeelingsraden.

De tegenwoordige toestand, dat de C.R. in eerste tevens laatste
instantie recht spreekt, zonder hooger beroep, wekt geen onverdeelde
tevredenheid. De afdeeling Z.H. meent dat een onderzoek en berechting
door een meer plaatselijk college in zeer veel gevallen de voorkeur
verdient boven berechting door den C.R. omdat :
ie. het plaatselijk college beter op de hoogte kan zijn van plaatselijke
toestanden en verhoudingen, en op korter termijn tot uitspraak
zal kunnen komen ;

2e. vele meer kleine kwesties niet bij den C.R. worden aangebracht,
omdat men de reizen naar Utrecht een te groot bezwaar acht,
en die, doordat ze hangend blijven, de intercollegiale verstand-
houding verslechteren, terwijl zij door een plaatselijk college
gemakkelijk uit de wereld geholpen zouden kunnen worden ;
3e. de mogelijkheid van beroep op den C.R., na een uitspraak in
eerste instantie, het rechtsgevoel in sterke mate zal bevredigen ;
4e. de C.R. van veel, meer klein werk zal worden ontheven, ten
gerieve van de leden van dien Raad, die bovendien meer tijd be-
schikbaar krijgen voorde bij den Raad aanhangig komende zaken;
5e. inkrimping van werkzaamheden van den C.R. leiden zal tot een
betrekkelijk groote besparing van reisgelden.

b. Voorstel tot wijziging van art. 36 van het Huishoudelijk Regle-
ment der Maatschappij.

Art. 36. Uit de leden der Maatschappij wordt door de Algemeene
Vergadering op overeenkomstige wijze als is voorgeschreven in art. 23
ten opzichte van het Dagelijksch Bestuur een Centrale Raad benoemd,
bestaande uit 5 leden, onder wie een voorzitter.

De leden hebben zitting voor den tijd van vijfjaar. Ieder jaar treedt
één lid, volgens bij loting op te maken rooster af. De leden zijn slechts
éénmaal dadelijk herkiesbaar.

Het lidmaatschap van den Centralen Raad is onvereenigbaar met
dat van het Hoofdbestuur.

De secretaris van het Hoofdbestuur is ambtshalve belast met het
secretariaat van den Centralen Raad, doch is hiervan geen lid.

De laatstgehouden Algemeene Vergadering besloot aan den secre-
taris van den C.R. een toelage toe te kennen van ƒ 300.—. De afdceling
Zuid-Holland heeft dit voor het jaar 1938 goed gevonden, doch daarbij
opgemerkt, dat de Maatschappij er naar moet streven, de diverse
gehonoreerde functies te beperken en zooveel mogelijk te brengen in
één hand, n.1. in die van den Algemeenen Secretaris, omdat de ver-
vulling van den meermalen geuiten wensch, te komen tot een volbezol-
digd secretariaat, door versnippering van uitgaven wordt tegengehouden.

Aangezien het Hoofdbestuur niet in staat is om op korten termijn de
draagwijdte van deze voorstellen te overzien, doch wel van meening
is, dat het nuttig en gewenscht is om te onderzoeken of de artikelen van
Statuten (art. ig en 26) en Huishoudelijk Reglement (art. 36 tot en
met 44 en 65 en 66), regelende de werkwijze en de bevoegdheden
van den Centralen Raad, nog onveranderd gehandhaafd kunnen
blijven, vraagt het H.B. aan de Algemeene Vergadering machtiging
een commissie te benoemen, aan welke commissie zal worden opge-
dragen daarover een onderzoek in te stellen en dienaangaande rapport
uit te brengen, waarin eventueele voorstellen tot wijziging en verbetering
zijn vervat.

In aansluiting daaraan stelt het H.B. voor om het 2de voorstel van
de afdeeling nu niet in behandeling te nemen, maar voor het jaar 1939
de toelage voor den secretaris van den Centralen Raad onveranderd te
handhaven.

9. Verslag van den toestand van de\' Maatschappij, van hare geld-
middelen, van het van Esveldfonds, van het Ondersteuningsfonds en
van de Acta Veterinaria Neerlandica, waarvoor verwezen wordt naar
dit nummer van het Tijdschrift.

In de volmachten der afdeelings-afgevaardigden behooren niet
alleen het aantal, maar ook de namen van de leden, die op de afdee-
lingsvergadering hun stem uitbrachten, te worden vermeld. Zijn niet
alle opgegeven leden bij de stemming over een bepaald agendapunt
aanwezig geweest, dan behoort dit ook in de volmacht te worden ver-
meld ; deze leden zijn dan gerechtigd bij dat punt nog op de algemeene
vergadering te stemmen.

De volmachten der afgevaardigden worden vóór de vergadering
bij den secretaris ingediend ; indien mogelijk verdient het aanbeveling
deze eenige dagen vóór de vergadering aan het adres van den secretaris,
In de Betouwstraat 30, Nijmegen, in te zenden.

Vrijdagavond ongeveer half zeven gemeenschappelijke maaltijd
in het Jaarbeursgebouw a ƒ 3.— per persoon ; aangifte hiervoor bij den
secretaris uiterlijk tot en met Woensdag 12 October.

Wetenschappelijke vergadering in de groote dinerzaal van het
Jaarbeursrestaurant.

3. Prof. Dr. J. Roos, Utrecht, over : „Een en ander uit het leven van
den foetus" (met lichtbeelden).

Rekening en Verantwoording van de Maatschappij voor Diergeneeskunde over het jaar 1937.

Aan contributies :
686 leden k ƒ 24.—
33 „ k - 20.—
20 „ a - 15.—
4 „ a - 12.—
25 cand.

/ ¹7-4°5"

3°

\'25

775

ƒ 18.350.

Saldo Spaarbank .... ƒ 2.564.58
„ Postspaarbank . - 2.000.—
„ Effecten ...... - 13.968.75

Staat van Ontvangsten en Uitgaven
Tijdschrift voor Diergeneeskunde. Deel 64. Jaargang 1937.

Batig saldo 1936..........................................................................................ƒ 180.41

Subsidie Mij. v. Diergeneeskunde............................................................- 9.000.—

Opbrengst abonnementen, verkochte exemplaren..................................- 1.667.45

Opbrengst advertenties iste h.j. ƒ293.12
Opbrengst advertenties 2de h.j. - 248.60

Ontvangst van derden................................................................................- 455-99

Gekweekte rente ........................................................................................- 10.77

Rekening fa. van Boekhoven iste h.j. ƒ 4.166.76
Rekening fa. van Boekhoven 2de h.j. -5.414.31

Honorarium medewerkers ..........................................................................- 1.538.30

Honorarium redactie ..................................................................................- 366.67

Honorarium administratie..........................................................................- 400.—

Honorarium type-werk ..............................................................................- 70.29

Honorarium vertalingen..............................................................................- 271.—

Verschotten ..................................................................................................- 356.19

Totaal aan uitgaven ....................................................................................ƒ 12.583.52

Totaal aan ontvangsten ............................................................................- 11.856.34

Gezien en accoord bevonden :
(^w-g ) .J- H. ten Thije,
Lid van het Hoofdbestuur.

De penningmeester van het Tijdschrift voor
Diergeneeskunde,
(w.g.) A. van Heusden.

FINANTIEEL VERSLAG VAN HET TIJDSCHRIFT VOOR DIERGE-
NEESKUNDE. Deel 64. Jaargang 1937.

Ook het jaar 1937 heeft aan het Tijdschrift buitengewone eischen gesteld ; was
deze jaargang begroot op 84 vel, de omvang is geworden 93 vel. Deze verhooging
van g vel is in hoofdzaak veroorzaakt in verband met de herdenking van het 75-jarig
bestaan van de Maatschappij. Nadat besloten was om ter gelegenheid van die her-
denking een overzicht te geven van de vooruitgang van de Veeartsenijkunde in ons
land gedurende de laatste 25 jaren, werden door de Redactie voor de samenstelling
van dat nummer verschillende personen verzocht. Het resultaat daarvan is geweest,
dat verschenen is een herdenkingsnummer van ruim 8 vel, een nummer, dat dus
ruim 44 vel grooter was dan onder normale omstandigheden. Wordt daarbij gevoegd
de meerdere ruimte, die noodig was voor de opname van de herdenkingsrede van
den voorzitter van de Maatschappij, voor het verslag van de feestelijkheden en voor
de opname van de rede van den voorzitter van den Diergeneeskundigen Studenten
Kring, uitgesproken bij de herdenking van het tste lustrum van dien Kring, dan
geeft dit alles bij elkaar een vergrooting van ruim 7 vel.

De exploitatie 1937 sluit dan ook met een tekort van ƒ 918.36 ; dank zij het nog
aanwezige saldo van ƒ180.41 en de gekweekte rente van ƒ 10.77, sluit deze jaargang
met een tekort van ƒ727.18. Door de Redactie werd besloten dit tekort voorloopig
over te brengen op rekening 1938. Door de op 1 Juli a.s. intredende verandering in
de administratie komt een bedrag van ƒ 300.— vrij, welk bedrag al voor een gedeelte
in dat tekort kan voorzien ; mocht echter blijken, dat de rest van het tekort niet op
de gewone wijze kan worden ingeloopen. dan zal daarvoor een beroep moeten gedaan
worden op het Hoofdbestuur ; dit zal gerechtvaardigd zijn, omdat het tekort voor
het grootste gedeelte ontstaan is in verband met de herdenking van het 75-jarig
bestaan der Maatschappij.

Hieronder volgen de zuivere exploitatie-cijfers, zooals die zich de laatste vijfjaren
hebben doen kennen.

Niettegenstaande dit jaar een veel grooter bedrag is uitgegeven voor cliché\'s, is
toch de kostprijs per vel nog iets gedaald : dit komt, omdat de kostprijs voor het druk-
ken het geheele jaar door op ƒ 90.- gestaan heeft.

Vergeleken met de begrooting 1937 blijkt dat de opbrengst van abonnementen
en verkochte deelen ƒ 282.55 gebleven is onder de begrooting, welke teruggang voor
het grootste gedeelte gekomen is door het verminderde aantal gewone abonnementen
en studenten-abonnementen. Ook de post advertenties is nog weer ƒ 58.28 gebleven
onder de begrooting ; het is nog niet mogen gelukken de opbrengst van de advertenties
op te voeren.

15ij vergelijking van de uitgaven met de begrooting blijkt dat de rekening van de
firma van Boekhoven ongeveer ƒ 500.- is boven de begrooting; dat dit verschil
door de meerdere 9 vel nog niet grooter is, komt omdat bij het vaststellen van de
begrooting is uitgegaan van een velprijs van ƒ 95.- , terwijl dit in werkelijkheid
geworden is ƒ 90.—.

De overige posten, waarvan er enkele alleen in kleine bedragen de begrooting over-
schreden hebben, geven geen aanleiding tot het doen van bijzondere opmerkingen.

Namens de Redactie van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde,
De Penningmeester,
(w.g.) A. van Heusden.

Subsidie Maatschappij voor Diergeneeskunde ..
Opbrengst abonnementen, verkochte exemplaren

Kosten voor zetten, drukken enz. van 84 vel 4 ƒ 90.— per vel (afgerond) ƒ 7.600.—

Doordat de Redactie-leden hun werkzaamheden verrichten zonder daarvoor
honorarium te ontvangen en doordat de administratie van het Tijdschrift geschiedt
door het secretariaat van de Maatschappij, vervallen, in vergelijking met de be-
grooting 1938, de posten honorarium redactie, administratie en typewerk, wat een
besparing op de uitgaven geeft van ƒ675.—.

Nu daardoor de uitgaven voor het Tijdschrift verminderd zijn, heeft het Hoofd-
bestuur, ter gedeeltelijke voldoening aan het voorstel van de Redactie, besloten een
gedeelte daarvan te benutten voor verbetering van het honorarium voor medewerkers
en wel door het honorarium voor referaten te brengen van ƒ 1.50 op ƒ 2.— per
bladzijde. Hierdoor zal de post honorarium medewerkers verhoogd moeten worden
met ƒ 200.—, zoodat deze, gezien dc uitkomsten van 1937, gebracht wordt op
ƒ i 700.—.

De post verschotten is verhoogd moeten worden, doordat het aantal redactie-leden
van 3 op 5 gekomen is.

De overige posten van ontvangst cn uitgave behoeven geen nadere toelichting ;
zij zijn zoo gesteld dal bij een uitgave van een Tijdschrift van 84 vel daarmede toe-
gekomen wordt.

Door de verminderde uitgaven zal de sybsidie van de Maatschappij gesteld kunnen
worden op ƒ8600.—.

Subsidie Maatschappij voor Diergeneeskunde ......................................ƒ /oo.—

Opbrengst advertenties ..............................................................................- 92.—

Opbrengst verkochte exemplaren..............................................................- 94 05

Firma J. van Boekhoven, drukken 900 exemplaren ..........................ƒ 650.—

Omslagen ....................................................................................................- 46.—

Porti ..............................................................................................................- 51.17

Verschotten circulaires................................................................................- 24.44

Onkosten redactie........................................................................................- 57-42

Totaal aan ontvangsten..............................................................................ƒ 886.05

Totaal aan uitgaven ..................................................................................- 829.03

Door de meerdere opbrengst van advertenties en verkochte exemplaren zijn de
inkomsten, vergeleken bij de bcgrooting 1938, ongeveer ƒ 56. hooger, terwijl de
gezamenlijke uitgaven bijna niet afwijken van de begrooting (ƒ830.—).
Het batig saldo van ƒ 57.02 is teruggestort in de kas van de Maatschappij.

Subsidie Mij. voor Diergeneeskunde ......................................................f 700.

Opbrengst advertenties ..............................................................................- 60.—

Opbrengst verkochte exemplaren..............................................................- 80.—-

Omslagen ......................................................................................................- 50.—

Porti ..............................................................................................................- 55 —

Onkosten drukwerken en Redactie..........................................................- 85.—

Bij de samenstelling van de begrooting was het nog niet bekend, welken invloed
het voorstel van de afdeeling Noord-Brabant zal hebben op de uitgave van het
Jaarboekje 1939 ; zou in verband met dat voorstel eventueele uitbreiding noodig
zijn, dan zal deze begrooting, na aanneming van die voorstellen, moeten worden
herzien. Voor het oogenblik kan volstaan worden met een subsidie van de Maat-
schappij van ƒ 700.—. Namens de Redactie,

Liet het zich bij het begin van het jaar aanzien, dat er in den loop van 1937 geen
veranderingen zouden komen in de samenstelling van het Dagelijksch Bestuur en
van het Hoofdbestuur, dit is toch ten slotte niet het geval geweest. In verband met
zijne benoeming tot lid en voorzitter van de Redactie van het Tijdschrift voor Dier-
geneeskunde, bedankte Prof. Dr. G. Krediet met ingang van 1 November als
ondervoorzitter der Maatschappij. Op de algemeene vergadering in October werd
in zijn plaats benoemd Dr. G. Brands te Milligen ; daardoor moest deze aftreden
als afgevaardigde van de afd. Mil. Paardenartsen, terwijl als zijn opvolger werd
aangewezen Dr. J. G. C. van Vloten te Utrecht.

Het H.B. vergaderde ook dit jaar viermaal en wel op 8 Januari, 17 April, 3 Juli
en 20 October ; van deze vergaderingen is steeds een kort verslag verschenen in het
Tijdschrift en wel in dat van 1 April, op blz. 361, van 15 Juni op blz. 658, van 1 Sep-
tember op blz. 958 en van 15 December op blz. 1461. In deze korte verslagen werd
steeds mededeeling gedaan zoowel van de belangrijke ingekomen stukken als van
de belangrijke onderwerpen, die op die vergaderingen behandeld waren.

Daar door deze korte verslagen te zamen een 22 bladzijden van ons Tijdschrift
in beslag genomen worden, zal het, al zou het voor het verkrijgen van een goed
geheel zeer zeker alle aanbeveling verdienen, niet goed mogelijk zijn, de verschillende
daarin medegedeelde onderwerpen nogmaals aan te geven. Wijl bovendien verschil-
lende der behandelde onderwerpen toch nog in den loop van dit verslag vermeld
worden, kan volstaan worden met naar die korte verslagen te verwijzen.

Het D.B. kwam vaak bij elkaar, zoowel ter voorbereiding van de vergaderingen
van het H.B. als ter bespreking en afdoening van verschillende loopende zaken ;
doordat voorzitter en ondervoorzitter in Utrecht wonen, was het gemakkelijk de
leden van het D.B. bij elkaar te krijgen, wat een vlotte afwerking zeer ten goede
kwam.

Van de leden van het H.B. waren aan het eind van dit jaar aan de beurt van
aftreden de afgevaardigden van de afdeelingen Overijssel, Gelderland-Overijssel,
Noord-Holland en Noord-Brabant, de Heeren Th. G. J. M. van de Weerd, H. J.
Odé, Dr. C. Postma en G. van df. Wf.rf ; van deze was alleen herkiesbaar en is
ook herkozen de Heer G. van de Werf. Als afgevaardigden voor de overige hier-
boven genoemde afdeelingen werden met ingang van 1 Januari 1938 aangewezen
de Heeren I)r. J. Buitenhuis te Almelo, Dr. R. van Santen te Nijmegen en H. J.
Odé te Heemstede.

De Heer Odé, die reeds een 6-jarige periode als afgevaardigde van de afd. Gelder-
land-Overijssel achter den rug had en nu door een toevallige samenloop als lid van
dc afd. N.-Holland door die afdeeling als afgevaardigde aangewezen werd, bleef
dus voor het H.B. behouden, zoodat verloren gingen de leden Th. van de Weerd
en Dr. C. Postma ; voor hetgeen door deze beide leden als afgevaardigde hunner
afdeeling in het belang van de Mij. gedaan is, is een woord van dank hier zeker
op zijn plaats.

Behalve de gewone algemeene vergadering werd dit jaar op 9 Januari te Utrecht
gehouden een buitengewone vergadering ; op deze 85ste algemeene vergadering
stond als hoofdpunt op de agenda vermeld de bespreking en vaststelling van het
advies, uit te brengen door de Mij. op het ontwerp tot wijziging van de Vleeschkeu-
ringswet 1919, welk ontwerp namens den Heer Directeur-Generaal van de Volks-
gezondheid aan de Mij. om advies gezonden was.

Aangezien deze vergadering feitelijk een besloten vergadering was, werden hiervan
geen notulen in het Tijdschrift gepubliceerd ; de leden van de Mij. werden echter
in de gelegenheid gesteld om, na kennisgeving hiervan, in het bezit van een exem-
plaar dier notulen te komen.

Op die vergadering werd het aan de Regeering uit te brengen advies in groote
trekken vastgesteld, terwijl over enkele onderdeelen een principieele uitspraak werd
gegeven ; verdere afwerking van het advies werd daarna overgelaten aan de reeds
in den loop van het vorig jaar benoemde commissie van advies in zake Vleesch-

keuringsaangelegenheden. Het door die commissie vastgesteld advies is aan den Heer
Directeur-Generaal van de Volksgezondheid gezonden, terwijl den leden der Mij.,
die daartoe den wensch te kennen gegeven hadden, een afschrift ervan werd toege-
zonden.

De 86ste algemeene vergadering werd gehouden op 21, 22 en 23 October en had
een zeer bijzonder karakter, doordat gedurende die dagen tevens herdacht werd
het 75-jarig bestaan der Mij., waaraan ook verbonden werd de herdenking van het
iste lustrum van den Diergeneeskundigen Studenten Kring.

In verband met de daaraan verbonden feestelijkheden v/erd het huishoudelijk
gedeelte gehouden op Donderdag 21 October en werd het wetenschappelijk gedeelte
verdeeld over de dagen Vrijdag 22 en Zaterdag 23 October, terwijl in den namiddag
van den laatsten dag de eigenlijke feestvergadering plaats had, op welke vergadering
verschillende autoriteiten en afgevaardigden van zuslervereenigingen en van land-
bouwvereenigingen aanwezig waren.

Op de huishoudelijke vergadering werd als ondervoorzitter der Mij. gekozen
Dr. C. Brands te Milligen, dit ter vervanging van den tusschentijds aftredenden
ondervoorzitter, Prof. Dr. G. Krediet ; verder werden herkozen de secretaris van
de Mij., de Heer A. van Heusden en de voorzitter en het plvv. lid van den Centralen
Raad de Heeren G. Tenhaeff, Leeuwarden en E. Rutgers, Vriezenveen.

Als eerste punt kwam in behandeling het voorstel van het H.B. om, in verband
met de herdenking van het 75-jarig bestaan, over te gaan tot de benoeming van
enkele eereleden en correspondeerende leden.

Tot eereleden werden benoemd de Heeren : Prof. Dr. H. C. L. E. Berger, den
Haag ; H. A. Kroes, Groningen ; Prof. C. F. van Oijf.n, Groenekan ; Prof. Dr. B.
Sjollema, Utrecht; Dr. H. A. Vermeulen, Maarn en Prof. Dr. J. YVester, Utrecht.

Tot correspondeerende leden werden benoemd de Heeren : Prof. Dr. H. Jakob,
Gicssen ; Dr. E. Leynen, Ukkel en Prof. Dr. P. ). du Toit, Onderstepoort.

Bij de benoeming tot eereleden werd de treurige mededeeling gedaan, dat het
oudste lid der Mij., Kolonel J. N. Ballangée te Baarn, die ook door het H.B. voor-
gesteld was tot benoeming van eerelid, juist een paar dagen te voren overleden was.

Na eenige discussie werd vastgesteld een door het H.B. voorgesteld reglement
voor het uitreiken van de Dr. J. J. F. DHONT-medaille.

Vervolgens kwamen in behandeling eenige voorstellen tot wijziging en aanvulling
van het Huishoudelijk Reglement der Mij.

De Centrale Raad had voorgesteld een kleine wijziging van art. 19 en toevoeging
van een art. 41 a, waardoor het mogelijk werd om van de leden, die de diensten van
den C.R. inroepen, een kleine bijdrage in de veroorzaakte kosten te vorderen ; deze
voorstellen werden aangenomen.

De afd. Groningen-Drenthe had voorgesteld een wijziging van de art. 46 en 52,
waarmede werd beoogd verbetering te brengen in de wijze, waarop de afgevaardigde
eener afdeeling naar de algemeene vergadering zijn mandaat zou kunnen vervullen.
Door die wijziging meende de afdeeling, dat iedere afdeeling de invloed zou krijgen,
die haar overeenkomstig haar ledental toekwam. Dit voorstel werd door den afge-
vaardigde ingetrokken.

Het H.B. had voorgesteld een wijziging van art. 35, zoodat ook aan den secretaris
van den C.R. een toelage zou kunnen worden toegekend ; deze wijziging werd
aangenomen.

Van de afd. N.-Brabant was ingekomen een voorstel om aan het H.B. te verzoeken
een onderzoek te willen instellen naar de wenschelijkheid en de mogelijkheid van
uitgave van een handleiding ten dienste van de administratie der diergeneeskundige
praktijken.

Dit voorstel werd aangenomen ; op een daartoe gedaan verzoek werd aan de
Redactie van het Diergeneeskundig Jaarboekje verzocht zich hiermede te willen
belasten.

Door het H.B. was voorgesteld een bindend besluit, vaststellende wat verstaan
wordt onder „vrije dierenartsenkeuze". Reeds het vorig jaar was een dergelijk

voorstel in behandeling gebracht, het kon toen echter niet aangenomen worden, omdat
de vereischte meerderheid van J deel der uitgebrachte stemmen niet bereikt werd.

Het nu ingediende voorstel gaf een nadere uiteenzetting van de gevallen, waar-
onder door dierenartsen diergeneeskundige hulp zal kunnen worden verleend. Ook
dit voorstel werd niet aangenomen, omdat aan de vereischte meerderheid enkele
stemmen ontbraken.

Een tweede voorstel van het H.B. betrof het oprisuw vaststellen van een bindend
besluit, regelende de afgifte en verkoop van sera en entstoffen door dierenartsen.
Dit bindend besluit was hetzelfde als dat, wat reeds het vorig jaar in de algemeene
vergadering aangenomen en bij referendum bekrachtigd was ; aangezien dat echter
maar geldig was voor den tijd van één jaar, werd nu voorgesteld de geldigheidsduur
te bepalen tot i Januari 1943. Dit voorstel werd met algemeene stemmen aange-
nomen, terwijl het bij het daarop gehouden referendum met bijna algemeene stem-
men bekrachtigd werd ; voor kennisname van dit bindend besluit wordt verwezen
naar het Diergeneeskundig Jaarboekje 1938, blz. 30.

Het voorstel van het H.B. om de toelage voor den secretaris van den Centralen
Raad vast te stellen op J 300.—, werd voor het jaar 1938 aangenomen.

Zoowel het verslag van den toestand van de Mij., van hare geldmiddelen, van het
van EsvELDfonds, van het Ondersteuningsfonds en van de Acta Veterinaria Neer-
landica, alles over 1936, alsook de begrooting voor het jaar 1938 werden daarop
goedgekeurd.

Het wetenschappelijk gedeelte van deze algemeene vergadering, dat onderge-
bracht was in het programma van de herdenking van het 75-jarig bestaan der Mij.
omvatte op Vrijdag 22 October :

2. een voordracht van Prof. Dr. J. VVester, Utrecht, over : ,,De geschiedenis
der humoraal pathologie" ;

3. een voordracht van Dr. J. van der Hoeden, Utrecht, over : „Tuberculose
door bovine tuberkelbacillen bij den mensch".

1. een voordracht van Dr. H. A. Veenbaas, I,eeuwarden, over : „Gezondheids-
diensten voor vee" ;

2. een „Causerie met lantaarnplaatjes over de geschiedenis van het diergenees-
kundig onderwijs", door Prof. Dr. G. Krediet, Utrecht.

in den namiddag werd dcor den voorzitter der Maatschappij, Prof. Dr. H.
Schornagel, de feestrede gehouden, waarna installatie van de nieuw benoemde
eereleden en correspondeerende leden.

1. de notulen van de 86ste algemeene vergadering wordt verwezen naar het
Tijdschrift van 1 December, blz. 1403 ;

2. het verslag van de feestelijkheden naar hetzelfde nummer van het Tijdschrift,
blz. 1386 ;

3. de herdenkingsrede van den voorzitter naar het nummer van 15 November,
blz. 1316 ;

4. de herdenkingsrede van den voorzitter van den D.S.K. naar het nummer van
i December, blz. 1396.

Ook de verslagen van de gehouden voordrachten en de eventueel daarop gevolgde
discussie zijn in het Tijdschrift opgenomen.

Wat de bij het H.B. in beheer zijnde fondsen betreft, kan van het D. F. van EsvELD-
fonds worden vermeld, dat het kapitaal op dezelfde hoogte bleef, terwijl de rente,
die door de conversies zooveel verminderen zal, dit jaar toch nog boven deƒ 700.—
kwam.

Uit de rente werden door het H.B. een tweetal subsidies gegeven, te zamen groot
/ 400.—, ter ondersteuning van wetenschappelijken arbeid; door deze subsidies en
door de belasting in de Doodehand, kon daarom in het begin van 1938 slechts een
bedrag van ƒ281.40 op het Ondersteuningsfonds worden overgeschreven.

Doordat echter voorloopig het bedrag der rente beneden de ƒ700.— zal blijven,
zal, overeenkomstig art. 4 en 5 van het reglement van dat fonds, de overblijvende
rente niet meer gestort kunnen worden in het Ondersteuningsfonds, maar aangewend
moeten worden tot vermeerdering van het kapitaal. Deze toestand zal vrij zeker
blijven tot het jaar 1944, daar eerst in 1943 een herziening van het reglement zal
kunnen plaats hebben.

Het kapitaal van het Ondersteuningsfonds ging ongeveer ƒ 1700.— vooruit,
niettegenstaande toch door een maandelijksche uitkeering in twee gevallen in dit
jaar ƒ 900.— aan ondersteuning uitgegeven werd. Deze vooruitgang is te danken
aan de bijdrage van de Mij. (ƒ 1000.—), de bijdrage uit het van EsvELDfonds
(ƒ718.31), aan de vrijwillige bijdragen (ƒ386.68), benevens de gekweekte rente
(ƒ 43°-5°) •

Uit een vergelijking met het vorig jaar blijkt, dat de persoonlijke vrijwillige
bijdragen sterk verminderd zijn, waar tegenover staat dat van de meeste afdeelingen
bijdragen ontvangen zijn, veelal verband houdend met het aantal leden. Daar nog
een enkele afdeeling ontbreekt, wil ik deze wijzen op het goede voorbeeld door de
andere gegeven. Het H.B. vestigt hier daarom vooral de aandacht op omdat, door
het voorloopig moeten missen van de bijdrage uit het van EsvELDfonds en de lagere
rente, de inkomsten van het Ondersteuningsfonds belangrijk achteruit zullen gaan.

Het fonds van de Acta Vetcrinaria Neerlandica, dat zal dienen voor steun bij de
uitgave van een nieuw nummer van de Acta en dat gevormd wordt uit de opbrengst
van verkochte deelen van de Acta, nam dit jaar nog toe met ongeveer ƒ30.—.

Het verslag van den Centralen Raad, dat uitgebracht zal worden door den secre-
taris van dien Raad, wordt afzonderlijk hierbij gevoegd.

Door de Commissie voor postuniversitair onderwijs werden dit jaar georganiseerd
een 3-tal cursussen in practische vleeschkeuring. In de afd. N.-Brabant werd een
cursus gehouden in Juni en wel op 2 middagen op het slachthuis te Rotterdam en
op 3 middagen op dat te Tilburg. Sprekers waren de Heeren : Prof. Dr. H. Schor-
nagel, Prof. C. F. van OtjEN, Dr. P. J. van Endt, Dr. J. M. van Vloten, B. Crezée,
Dr. R. van Santen en ]. P. van der Slooten. Aantal deelnemers 24, cursusgeld

In Overijssel werd de cursus gehouden in Juni, 3 middagen op het slachthuis
te Almelo en een geheelc dag op het slachthuis te Enschede. Sprekers waren de
Heeren : Prof. Dr. H. Schornagel, Prof. C. F. van Oijen, Dr. W. B. Luxwolda,
Dr. R. van Santen, B. Crezée en J. P. van der Slooten. Aantal deelnemers 25,
cursusgeld ƒ 11.—.

In Friesland werd de cursus gehouden op 3 middagen in Octobcr en November
op het slachthuis te Leeuwarden. Sprekers waren de heeren : Prof. Dr. H. Schor-
nagel, C. Tenhaf.ff en J. Vierzen. Aantal deelnemers 19, cursusgeld ƒ10.—.

Alle cursussen hadden een geanimeerd verloop, terwijl aan de deelnemers de
gedrukte voordrachten van de cursus Z.-Holland, gehouden in het najaar 1936,
werden uitgereikt.

Ter voldoening aan het bepaalde in art. 26a van het Huish. Reglement der Mij.
werd van den secretaris van de Groep „Kennis der menschelijke voedingsmiddelen
van dierlijken oorsprong", Dr. ). M. van Vloten te Rotterdam, het volgend verslag
over 1937 ontvangen :

„Het aantal leden der groep bedroeg op 1 Januari 1937 85. In den loop van het
jaar bedankten er 10 leden voor het lidmaatschap, terwijl er 1 overleed, zoodat op
31 December 1937 het ledental der groep 74 was.

Stond het jaar 1936 in het teeken der vleeschkeuringswet en hare uitvoering,
waaraan de groep de noodige activiteit betoonde, 1937 kenmerkte zich door een terug-
slag wat betreft haar werkzaamheden. Een poging om in Juni een vergadering te
beleggen mislukte, omdat het niet mogelijk bleek een geschikte agenda samen te
stellen.

voorzien, terwijl de vraag aan de orde werd gesteld of de groep als zoodanig diende
te blijven voortbestaan. In verband met de feestelijkheden ter gelegenheid van het
75-jarig bestaan van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, was de opkomst
evenwel gering. Besloten werd de groep niet op te heffen, doch in het begin van
1938 een vergadering te houden, waarop de keuring van vleeschwaren zou worden
besproken en waarvoor convocaties op ruime schaal zouden worden verzonden.
Gezien de aanwezigheid van slechts weinig leden werd de bestuurscompleteering
tot die vergadering uitgesteld.

Besluiten wij dit verslag met de mededeeling, dat laatstgenoemde vergadering
een succes werd en het ledental aanzienlijk deed stijgen."

Daar van de in 1934 opgerichte groep „Zootechniek" nog geen aanvrage tot
erkenning ontvangen is, kunnen hierover geen nadere mededeelingen worden gedaan.

In de afd. Groningen-Drenthe werd opgericht een vereeniging van keurings-
veeartsen in die afdeeling. Het in de vergadering van 29 October vastgestelde Huish.
Reglement werd, onder bijvoeging van een ledenlijst, door den secretaris, collega
H. ten Have, Winschoten, aan het H.B. ter goedkeuring toegezonden.

Door den directeur van het bureau voor plaatsvervanging, collega J. H. ten Thije,
zal een afzonderlijk verslag gegeven worden over de werkzaamheden van dat bureau,
welk verslag hierachter gevoegd wordt.

Het Tijdschrift voor Diergeneeskunde is dit jaar verschenen in den buitengewonen
omvang van 93 vel, terwijl de uitgave ervan begroot was op 84 vel ; deze verhooging
is in hoofdzaak gekomen in verband met de herdenking van het 75-jarig bestaan
der Mij. Ter gelegenheid van die herdenking was, met goedkeuring van hel H.B.
besloten een nummer uit te geven, waarin een overzicht zou worden gegeven van de
vooruitgang van de Veeartsenijkunde in ons land gedurende de laatste 25 jaar,
welk nummer ongeveer 8 vel groot geworden is. Door deze vermeerdering en door
de meerdere ruimte, noodig voor de herdenkingsrede van den voorzitter, het verslag
van de feestelijkheden en de rede van den voorzitter van den Diergeneeskundigen
Studenten Kring, uitgesproken ter gelegenheid van het iste lustrum van dien Kring,
ontstond in hoofdzaak de grootere uitgave. Zoowel hierdoor als door de verminderde
opbrengst van abonnementen en verkochte deelen sloot de exploitatie met een na-
deelig saldo van ƒ 918.36 ; dit verminderde door een nog aanwezig batig saldo en
de daarvan gekweekte rente tot ƒ 727.18, waarmede de jaargang 1937 gesloten werd.

Door het H.B. zijn, ter nadere kennisname, een 100-tal exemplaren van het
herdenkingsnummer gezonden aan verschillende autoriteiten en aan verschillende
vereenigingen op landbouwgebied.

Ter gelegenheid van de herdenking van het 50-jarig bestaan van de afd. Friesland
werd door de Redactie, op verzoek van die afdeeling, een z.g. Friesland-nummer
(het i Juli-nummer) uitgegeven, welk nummer geheel gevuld was door bijdragen van
leden van die afdeeling.

In de Redactie van het Tijdschrift had een geheele verandering plaats : in verband
met het bedanken van Prof. C. F. van Oijen, welk bedanken ten slotte zou ingaan
met i November, werd door de Redactie aan het H.B. voorgesteld het aantal leden
uit te breiden tot vijf. Dit voorstel werd in hoofdzaak daarom gedaan, omdat er
dan meer gelegenheid zou bestaan om vertegenwoordigers van bepaalde onderdcelen
van de diergeneeskunde in de Redactie op te nemen.

Nadat het H.B. zich hiermede vereenigd had werden, na kennisname van de
verschillende door de afdeelingen aanbevolen candidaten, door het H.B. benoemd
de Heeren Dr. J. A. Beijers en Prof. Dr. G. Krediet te Utrecht en Dr. R. van
Santen te Nijmegen, welke benoeming dan in zou gaan met 1 November.

In een vergadering van de Redactie werd als voorzitter van de nieuwe Redactie
aangewezen Prof. Dr. G. Krediet.

Aan het einde van dit jaar liepen de bestaande contracten voor het drukken van
het Tijdschrift, het Jaarboekje en de Acta af. De Redactie, daartoe door het
H.B. gemachtigd, heeft zich met een 24-tal door de afdeelingen opgegeven
drukkers in verbinding gesteld, ten einde opgave te krijgen van hetgeen door hen

op dit gebied reeds geleverd werd of was. Na ontvangst van die opgaven heeft de
Redactie aan een 13-tal drukkers toegezonden de ontwerpen van de nieuwe con-
tracten met verzoek daarop hun aanbiedingen te willen doen ; hierop waren slechts
5 definitieve aanbiedingen ingekomen.

Na bestudeering van deze aanbiedingen en na gehouden besprekingen vroeg
de Redactie (hieronder ook begrepen de nieuwe leden), aan het H.B. machtiging
om met de firma van Boekhoven te Utrecht voor de eerstvolgende 5 jaren een nieuw
contract af te sluiten op de basis van een velprijs voor het Tijdschrift van ƒ 90.—,
voor het Jaarboekje van ƒ 65.— en voor de Acta van ƒ68.— ; deze machtiging
werd door het H.B. verleend.

Voor nadere kennisname van de gevoerde onderhandelingen wordt nog verwezen
naar het Tijdschrift van t September blz. 961.

Het Diergeneeskundig Jaarboekje 1937 gaf ditmaal een batig saldo van ƒ 59.06,
in hoofdzaak ontstaan door de vermeerderde opbrengst van verkochte exemplaren.
Ter voorziening in de vacature in de Redactie, ontstaan door het bedanken van
Prof. C. F. van Oijen, werd door het H.B. benoemd Dr. J. A. Beijers te Utrecht.

Zoowel van de Acta Veterinaria Neerlandica als van de Catalogus van de Biblio-
theek der Veeartsenijkundige Faculteit zijn dit jaar geen nieuwe uitgaven verschenen.

Verschillende malen was aan het H.B. de vraag gesteld of het niet mogelijk zou
zijn voor de dierenartsen in den handel te brengen bepaalde verpakte geneesmidde-
len, die voor de koopers ervan betrouwbare en op wetenschappelijke basis samenge-
stelde stoffen zouden bevatten. Onder die verpakte geneesmiddelen zouden dan
alleen verstaan worden eenvoudige preparaten, waarnaar door de veehouders
herhaalde malen gevraagd werd ; samengestelde middelen tegen bepaalde genoemde
ziekten kwamen daarvoor vanzelf niet in aanmerking.

Door de daarvoor door het H.B. samengestelde commissie, bestaande uit de Heeren
J. Kirgh, Dr. J. L. Petten, S. Santema en den secretaris werd na overleg met
de N.V. Koninklijke Pharmaceutische Fabrieken v.h. Brocades, Stheeman en Phar-
macia te Meppel een lijst van geneesmiddelen vastgesteld, die door de dierenartsen
voor bepaalde te voren vastgestelde prijzen verkocht konden worden. Voor deze
geneesmiddelen, die vanaf 1 Mei bij genoemde N.V. verkrijgbaar waren en bekend
zijn onder den naam van ,,Mavodi-geneesmiddelen", mag geen reclame gemaakt
worden; alleen mogen door de dierenartsen aan hun cliëntele circulaires onder
couvert gezonden worden, welke circulaires door de commissie zijn vastgesteld en
bij de N.V. verkrijgbaar zijn.

De ontvangst van deze aangelegenheid door de leden der Mij. was zeer verschil-
lend ; terwijl in het algemeen de jongere dierenartsen zich hiermede konden ver-
eenigen, meenden de oudere zich hierover afkeurend te moeten uitlaten. Uit de
ontvangen verzendlijst van de Mavodi-geneesmiddelen blijkt evenwel, dat er door
meerdere collega\'s een geregeld gebruik van gemaakt wordt.

Voor nadere bijzonderheden wordt verwezen naar het Tijdschrift van 15 April,
blz. 414.

De voorzitter heeft meermalen een bespreking gehad met den Heer Directeur
van den Veeartsenijkundigen Dienst, zoowel in verband met het door de Mij.
uitgebracht advies in zake het voorstel tot wijziging van de Vleeschkeuringswet als
in verband met een door de Mij. gaarne geziene wijziging van de Veewet tot regeling
van het gebruik van sera en entstoffen.

Ook heeft de voorzitter een bespreking gehad met den Heer Directeur-Generaal
van de Volksgezondheid, waarbij gewezen werd op het vrij in den handel en op
markten voorkomen van stoffen als vlekziektecultuur, abortuscultuur, tuberculine
enz., stoffen, die ook voor den mensch gevaarlijk kunnen zijn.

In aansluiting aan die bespreking is door het H.B. een schrijven gezonden aan
den Minister van Sociale Zaken, in welk schrijven op dat gevaar gewezen werd en
gevraagd werd daartegen maatregelen te willen nemen.

Binnenlandsche Zaken in verband met de wenschelijkheid van het vaststellen van
richtlijnen voor de veterinaire luchtbescherming.

Van den Heer Directeur-Generaal van den Landbouw werden geregeld ontvangen
de verslagen van Landbouwkundige onderzoekingen uitgegaan van de verschillende
Landbouwproefstations ; na ontvangst van die verslagen geschiedt hiervan telkens
mededeeling in het Tijdschrift, opdat de leden, die zich voor de behandelde onder-
werpen interesseeren, zich een exemplaar ervan kunnen aanschaffen.

Met de Nederlandsche Veehouderijcentrale is een bespreking door voorzitter en
secretaris gehouden in verband met de uit te betalen vergoeding aan dierenartsen
voor onderzoek van varkens bij uitvoer naar het buitenland ; één uitzondering
daargelaten, heeft deze bespreking geleid tot een bevredigende oplossing van deze
aangelegenheid.

Door de afdeeling voor Gezondheidstechniek van het Koninklijk Instituut van
Ingenieurs werd op 16 April een vergadering gehouden met als onderwerp ,^lacht-
huiswezen". Op deze vergadering werd o.m. een voordracht gehouden door Dr.
K. Reitsma te Rheden over „Doel, beteekenis en toekomst der openbare slacht-
huizen" en door Dr. YV. Luxwolda te Enschede over „Nieuwe slachttechnische
inrichtingen". Behalve dat op deze vergadering vele dierenartsen aanwezig waren,
was ook de Mij. vertegenwoordigd door voorzitter en secretaris.

Op het 17de Internationale Landbouwcongres, gehouden van 16 tot 23 Juni te
den Haag, is de Mij. vertegenwoordigd geweest door Prof. Dr. G. M. van dek Pi.ank,
van wien een verslag voorkomt in het Tijdschrift van 1 Augustus op blz. 844.

De 8ste Nederlandsche Landbouwweek werd gehouden te YVageningen van 29
September tot en met 1 October ; bij de opening van deze week, waarop dit jaar
alleen onderwerpen op landbouwgebied voorkwamen, was de Mij. vertegenwoor-
digd door den secretaris.

Van het bestuur van het Koninklijk Nederlandsch Landbouw-comité te den Haag
was een uitnoodiging ontvangen tot bijwonen van de algemeene vergadering te
houden op 22 en 23 October in den Haag ; doordat op deze dagen de herdenking
plaats had van het 75-jarig bestaan van de Mij., kon tot onze spijt aan deze uit-
noodiging geen gevolg worden gegeven.

Als afgevaardigde van de Mij. bij de Nederlandsche Centrale Vereeniging tot
bestrijding der tuberculose was ook dit jaar wederom verzocht Dr. H. J. van Neder-
veen te den Haag.

Ook had nog een bespreking plaats met de commissie en werden aan verschillende
leden circulaires verzonden in verband met een in te stellen onderzoek over de prijzen
van verbandstoffen en geneesmiddelen ; tot nu toe heeft een en ander nog niet tot
een resultaat geleid.

Slechts een enkel maal werd door een gemeentebestuur advies gevraagd bij voor-
stellen tot wijziging van een instructie of een salarisregeling van in hun dienst zijnde
keuringsveeartsen. Dit advies moet door het gemeentebestuur aan de Mij. gevraagd
worden, wanneer in het ambtenaren-reglement der gemeente de z.g. hoorbepaling
voorkomt (gewoonlijk art. 3) en aan het gemeentebestuur een exemplaar van de
statuten van de Mij. gezonden is. Dit zenden geschiedt echter alleen op verzoek
van den betrokken ambtenaar ; het wil mij voorkomen, dat door nog lang niet alle
ambtenaren van deze bepaling gebruik gemaakt wordt.

Evenals vorig jaar werd ook nu door de Nederlandsche Genetische Vereeniging,
waarvan onze Mij. lid is, voor de leden der Mij. beschikbaar gesteld het orgaan
„Erfelijkhri J in praktijk" tegen den geringen prijs van ƒ 0.60 per jaar ; de toezending
geschiedt dan door het secretariaat der Mij. In verband met dezen geringen prijs zou
men mogen verwachten, dat door vele leden hiervan gebruik werd gemaakt, dit
is helaas echter niet het geval.

De door alle gewestelijke afdeelingen vastgestelde bindende besluiten in zake
de tuberculose-bestrijding werden wederom door het H.B. goedgekeurd ; behalve
voor de afdeelingen Utrecht en Limburg, die de goedkeuring vroegen voor den
tijd van één jaar, werd door het H.B., overeenkomstig zijn aanwijzing, voor de

overige afdeelingen die goedkeuring verleend voor den tijd van 5 jaar. De bindende
besluiten zijn opgenomen in het Diergeneeskundig Jaarboekje 1938. blz. 31 tot 34,
zoodat voor kennisname daarnaar wordt verwezen.

Doordat uit het algemeen bindend besluit betreffende de ziekenfondsen vervallen
waren de abonnementen, was aan de afdeelingen verzocht een bindend besluit
vast te stellen voor regeling van die abonnementen ; in dit jaar is dit alleen geschied
door de afd. Gelderland-Overijssel, welk besluit ook door het H.H. goedgekeurd is.

Het is te hopen, dat het volgend jaar vermeld kan worden, dat zoowel de afdee-
lingen, die nog steeds in gebreke gebleven zijn om, overeenkomstig art. 22a
van het Huish. Reglement, bepalingen voor ziekenfondsen vast te stellen als de
afdeelingen, die nog geen bindend besluit ten opzichte van de abonnementen hebben
aangenomen, daartoe zijn overgegaan.

Ter gelegenheid van den verjaardag van H.M. de Koningin werden de collega\'s
Dr. S. Bakker te Batavia en H. J. H. Sala te Venray benoemd tot Ridder in de
Orde van Oranje-Nassau, terwijl Dr. A. ten Sande te den Haag bij gelegenheid
van zijn aftreden als adjunct-directeur van den V\'eeartsenijkundigen Dienst be-
noemd werd tot Ridder van den Nederlandschen Leeuw.

Tegenover een aanwinst van 23 nieuwe leden, waaronder alle dierenartsen,
die in 1937 hun diploma behaald hadden, stond een verlies van 22 leden ; s an deze
22 leden verloor de Mij. er 9 door overlijden en 11 door bedanken, terwijl er 2 leden
als zoodanig geschrapt moesten worden, één wegens wanbetaling en één in verband
met toepassing van art. 26 der Statuten.

Ook dit jaar was het aantal overledenen wederom veel te groot voor ons corps,
want naast deze 9 leden zijn er nog 5 dierenartsen overleden, die op dat oogenblik
wel geen lid van de Mij. meer waren, maar dit toch vele jaren geweest zijn.

Tot de eersten behoorden de collega\'s: J. N. Ballangée, E. H. Berch Graven-
horst, A. E. ten Brof.ke, K. Hoefnagel, Dr. II. J. M. Hoogland, F. Laméris,
K. Luten, J. S. Nijhoff en P. A. Oosting ; tot de tweeden, de collega\'s : H. F.
Eggink, J. Harp, E. A. Sif.belink, Dr. J. C. van der Slooten en A. de Vletter.

Op het eerste gedeelte van de wetenschappelijke vergadering van de Mij., ge-
houden op Vrijdag 22 Octobcr werden door den voorzitter deze collega\'s, voor
zoover toen reeds overleden, herdacht en werd door hem gewezen op de eervolle
plaats, die zij in onze samenleving bekleed hadden en op de ledige plaats die zij,
voor velen nog veel te vroeg, nalieten, met welke woorden wij ons volkomen kunnen
vereenigen.

In het jaar 1937 traden af de voorzitter C. Tenhaeff en het plaatsvervangend lid
E. Rutgers. Beiden zagen hun mandaten door de algemeene vergadering met nage-
noeg algemeene stemmen hernieuwd. Speciaal in de herkiezing van den voorzitter
op deze wijze is door de algemeene vergadering een blijk van waardeering gegeven
voor de vele moeite, welke de tegenwoordige voorzitter zich geeft, een blijk van

waardeering, hetwelk door den Centralen Raad als geheel op hoogen prijs wordt
gesteld.

Een geschil tusschen twee collega\'s, waarbij de eene collega runderen, toebe-
hoorende aan de clientèle van den andere, heeft onderzocht, m.a.w. een over-
treding van ,,de Vrije Dierenartsenkeuze".

Een geschil tusschen twee collega\'s over praktijkuitoefening. Het betrof hier
dan de vestiging van een jong collega naast een oudere, waaruit een felle „con-
currentie"-strijd was ontstaan ; het gelukte den Centralen Raad het geschil
op te lossen en behoorlijke collegiale verhoudingen in dat gebied te bevorderen.

Verder zijn in deze vergadering behandeld verschillende interne aangelegenheden,
als daar waren o.m. :

Klachten over publicaties van collega\'s in verschillende periodieke tijd-
schriften en couranten, waardoor weer andere collega\'s zich pijnlijk getroffen
vonden of zelfs beleedigd, maar waar de Centrale Raad tenslotte stuit op
artikel 40 van het Huishoudelijk Reglement van de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde, of op de anonimiteit van de schrijvers.

Dan is in deze vergadering een beslissing genomen over een klacht tegen
een collega, die zich zou hebben laten verleiden op onwaardige wijze op te
treden als getuige a décharge in een dierenmishandelingszaak en daarbij als
consequentie zich aan een oncollegiale handeling had schuldig gemaakt.

Verder zijn hier besproken eenige correspondentie met de codecommissie
en is voorbereid een reglementswijziging, waarbij het mogelijk wordt van klagers,
alvorens een klacht in behandeling te nemen, een zeker bedrag te vorderen.

Tenslotte mag nog vermeld worden uit deze vergadering de bespreking van
het systeem, waarbij „druppelaars" gebruikt worden bij de practische tuber-
culosebestrijding. Het gebruikmaken van druppelaars is volgens de uitspraak
van den kantonrechter te Leeuwarden in strijd met de bepalingen van de veewet.

Het advies van den Centralen Raad over bindende besluiten betreffende
abonnementen, thans genomen door het afdeelingsbestuur. De Centrale Raad
vreest, dat het afdeelingsgewijs vaststellen de uniformiteit zal tegenhouden met
als gevolg een wrijving tusschen verschillende provinciale afdeelingen in de
Maatschappij.

Verslag van een conferentie van voorzitter en secretaris van den Centralen
Raad met het Dagelijksch Bestuur van de Maatschappij. De bedoeling van die
bijeenkomst was meerdere voeling tusschen het Dagelijksch Bestuur en den
Centralen Raad te bevorderen en verder diende die conferentie vooral om de
bepalingen over „Vrije Dierenartsenkeuze" voor de bespreking in de algemeene
vergadering vast te stellen.

Verder is in deze vergadering gehoord een collega, welke zich bij afwezig-
heid in de praktijk had laten vervangen door een leek. Er waren hier omstandig-
heden, te uitgebreid, om ze alle in dit verslag op te nemen, die verhinderden
het positief bewijs van schuldig zijn van dien collega te leveren, alhoewel zijn

optreden uitermate slap is geweest. De uitspraak moest daarom geheel in nega-
tieven zin opgesteld worden.

Dan is gehoord een collega, die zijn naam als dierenarts zou leenen om een
kippenhandelaar relaties voor verkoop van kuikens en jonge kippen te bezorgen.
Ongewenscht zijn die toestanden zeer zeker. Een meening, die door den be-
treffenden dierenarts ten volle onderschreven wordt, maar de omstandigheden
kunnen dwingend zijn. In den handel zeifis niets onreëels of oneerlijks gebleken.
Hier wordt wel eens scherp ge- en veroordeeld door collega\'s, die het zelf goed
hebben.

Dan is behandeld een klacht tegen een collega, die zich na een meermalige
waarneming bij een ouderen collega, in diens praktijk vestigde.

Verder is nog gesproken over de ingekomen klacht over het ten onrechte
voeren van den titel „doktor". De titel is bij de wet niet beschermd, maar het
gebruiken van den titel van iemand, die den graad niet bezit, is als onwaardig
te beschouwen.

Dan waren er nog eenige interne zaken, door het Hoofdbestuur te adviseeren,
aan den Centralen Raad toevertrouwd, waarover advies werd uitgebracht.

Den vorigcn avond was met het Dagelijksch Bestuur geconfereerd over de
voorstellen aan de algemeene vergadering, regelende het begrip „vrije Dieren-
artsenkeuze". Aan de door den Centralen Raad gegeven formuleering werd
niet veel gewijzigd.

Gehoord zijn twee collega\'s, die een geschil hadden over praktijkuitvoering
en twee collega\'s, welker geschil reeds in het verslag van de vorige ver-
gadering is genoemd, nl. de vestiging in de praktijk der waarneming.

Nadat de uitspraak gevallen was, dat de collega, die zich in de praktijk van
een anderen na waarneming vestigde, zich uit de praktijk binnen een bepaalden
tijd moest terugtrekken, kwamen er van dien collega toch verschillende bezwa-
ren. Er was reden dien collega nogmaals op te roepen, hetgeen in deze vergade-
ring geschied is, vooral ook omdat de jonge collega meende, dat de ouderen
niet steeds op sympathieke wijze hun praktijkgebied tegenover de jongeren
verdedigen; soms toch zouden de oudere collega\'s een knecht hebben opgeleid,
terwijl er toch in die praktijk ruimte was voor een jong collega als assistent.

Naast eenige zaken van internen aard, regelende de uitvoering van de bindende
besluiten betreffende de sera en entstoffen, kwam nog in behandeling een vorige
uitspraak van den Centralen Raad, waarin door Mr. Flieringa een vormfout
is aangetroffen. In den vervolge zal daarmede rekening gehouden worden.

Verder werden verschillende zaken uit de vorige vergadering of afgehandeld
of voor volgende bijeenkomsten voorbereid.

Besproken werd op verzoek van één der leden van den Centralen Raad de
principieele afwerking van verschillende bij den Centralen Raad aangebrachte
zaken ; naar de meening van dat lid bestaat er te veel neiging om bemiddelend
op te treden en komt de primaire opdracht van den Centralen Raad, recht
te spreken, waar dat behoort, zoo in het gedrang. Het standpunt van het be-
treffend lid werd door alle leden volkomen gedeeld.

Verder werd in deze vergadering verslag uitgebracht van het onderhoud,
dat voorzitter en secretaris hadden met den rechtskundigen adviseur van de
Maatschappij, Mr. Flieringa. Het betrof vooral de technische afwerking van
verschillende zaken. Met Mr. Flieringa\'s adviezen zal in de toekomst zeer
zeker rekening gehouden worden.

Tegen de waarschuwing van den Centralen Raad, geen agentschappen van
verzekeringen aan te nemen, heeft een lid geprotesteerd. Wijziging in het
standpunt van den Centralen Raad heeft dat echter niet kunnen brengen.

Verhoor had nog plaats van een paar collega\'s over reeds uit andere ver-
gaderingen opgenoemde zaken.

Tenslotte werden een paar nieuwe zaken in voorbereidende bespreking
genomen en enkele bij den Centralen Raad binnengekomen brieven.

Besproken zijn hier de publicaties van enkele collega\'s in de groote- en
vakpers. De Centrale Raad besloot zijn standpunt in deze ter kennis van de
leden te brengen en wel op een los inlegblad in het Tijdschrift, uitsluitend ten
dienste en ten behoeve van de leden der Maatschappij voor Diergeneeskunde.

Gehoord zijn twee collega\'s, die een geschil hadden over de praktijkuitvocring
in het door hen beiden bezette gebied ; het blijkt hier, zooals zoo vele malen,
dat hier ook door derden een dubbele rol is gespeeld. Aan beide zijden waren
tekortkomingen gemaakt, zoodat het voor den Centralen Raad zeer moeilijk,
zoo niet onmogelijk was, een uitspraak te doen. Pogingen tot bemiddeling mis-
lukten eveneens.

Verder is toegelicht een klacht tegen een collega, die zich in zijn praktijk
zou laten assisteeren door een knecht. De klacht is gebleken niet houdbaar te
zijn.

Dan is in behandeling gekomen een geschil tusschen twee collega\'s over
praktijkuitvoering. Er bestaan in het gebied van die twee collega\'s op praktijk-
gebied zeer ongewenschte toestanden. De veehouders maken vaak gebruik
van de diensten van meerdere dierenartsen. Van clientèle is geen sprake, ja
soms behandelen twee dierenartsen tegelijkertijd een en dezelfde patiënt, zonder
iets van elkander af te weten. Waar dergelijke toestanden gewoonte zijn, is
het voor den Centralen Raad moeilijk, in een bepaald geval oncollegiaal op-
treden aan te wrijven. Het is in de eerste plaats aan de betreffende afdeeling
en aan de betreffende collega\'s, betere toestanden op te wekken. Bovendien
waren echter in dit geval de verklaringen van beide partijen lijnrecht met
elkander in strijd en hoeveel moeite de Centrale Raad ook deed, achter de juiste
waarheid te komen, het mocht niet gelukken.

Verder is gehoord een collega, die zou optreden als adviseur van een maat-
schappij, welke geneesmiddelen aan leeken verkoopt. De beschuldiging bleek
niet juist te zijn.

Afdoening van verschillende zaken voor een groot gedeelte genoemd in ver-
slagen van vorige vergaderingen en bespreking van nieuwe gezichtspunten,
die zich als gevolg van deze uitspraken hebben voorgedaan.

Verder had in deze vergadering een bespreking plaats met een collega over
bepaalde publicaties.

Resumeeren wij na deze korte chronologische uiteenzetting het optreden van den
Centralen Raad in 1937, dan is dus gebleken, dat 1937 voor den Centralen Raad
een jaar is geweest, waarin veel de bemiddeling van den Centralen Raad is ingeroepen.
De Centrale Raad heeft getracht, alles op zoo goed mogelijke wijze in het belang
van goede collegiale verhoudingen en in het belang van de Maatschappij voor Dier-
geneeskunde af te werken. Of de Centrale Raad geslaagd is, alle leden en iedereen
te bevredigen, dat gelooven wij niet, maar er is ook veel, dat langzaam en op natuur-
lijke wijze moet groeien.

Het is in 1937 voor den Centralen Raad een groote teleurstelling geweest, dat de
algemeene vergadering de voorstellen, regelende de omschrijving van het begrip
„vrije Dierenartsenkeuze" heeft verworpen. De practische uitvoering van bindende
besluiten, waarin „vrije Dierenartsenkeuze" wordt genoemd, zal daar zeker onder
lijden. De tegenstemmers hebben wel een groote verantwoordelijkheid op zich
geladen. Die tegenstand is vooral geboren uit de vrees, dal de aanneming zou ver-
hinderen het vestigen van jonge, pas afgestudeerde collega\'s. Juist het tegenover-
gestelde is het geval. Die vestiging wordt, mits op behoorlijke wijze, volkomen
gemakkelijk en in tegendeel legt het concept-besluit aan oudere collega\'s zware
verplichtingen op. Bij geschillen over de uitoefening van besluiten, waarin de „vrije
Dierenartsenkeuze" is opgenomen, zal de Centrale Raad zich houden, zoolang de
algemeene vergadering in gebreke blijft andere voorschriften te geven, aan de door
den Centralen Raad gegeven definitie. Verder is hel in 1937 gebleken, dat hel bij
praklijkwaarnemingen absoluut noodzakelijk is, dat de verhouding tusschen partijen
contractueel geregeld wordt. Te zijner tijd zal de Centrale Raad daarover nadere
mededeelingen doen.

Evenals het vorige verslagjaar waren de vergaderingen van den Centralen Raad
in onderlinge verhouding tusschen de leden bijzonder hartelijk, de leiding van den
voorzitter sympathiek. Dat geeft dan ook kracht, op den ingeslagen weg voort te
gaan en teleurstellingen te overwinnen.

Het verslagjaar kenmerkte zich door enige opleving in de praktijk. Dienten-
gevolge werden er een paar vervangers meer dan de vorige jaren gevraagd door
collegae, die zich de weelde van met vacantie te gaan konden permitteren.

In het einde van het jaar kwam het bureau vervangers te kort. Het in de nazomer
opgetreden mond- en klauwzeer had sommige collegae zoveel werk gegeven, dat

ze assistentie nodig hadden voor het inspuiten met reeonvalescentenbloed. Doordat
met het intreden van de staltijd het mond- en klauwzeer nog op verschillende plaatsen
heerste, konden vele practici niet op de gebruikelijke tijd met het tuberculose-
onderzoek beginnen en moesten zij later assistentie vragen om in een sneller tempo
door het onderzoek in hun praktijkgebied heen te komen. Andersdeels maakte ook
de uitbreiding van de georganiseerde tuberculose-bestrijding, dat vele practici, die
het voorheen zonder assistent deden, thans hulp vroegen. Zo ontving ik uit Friesland
b.v. alleen al 9 aanvragen tegen 2 in het vorige jaar.

Een en ander maakte, dat aan het einde des jaars verschillende practici wachtende
waren op assistentie, die hun voorlopig nog niet in uitzicht kon worden gesteld.

Enkele hieronder volgende cijfers zijn in staat enig inzicht te geven omtrent de
omvang van de werkzaamheden van het bureau.

In totaal waren bij mij in de loop van het jaar ingeschreven 31 waarnemers, die
van het Bureau 98 waarnemingen en 26 assistcnties bij de tuberculose-bestrijding
kregen. Bovendien werd 5 maal een assistent gegeven ten behoeve van de bestrijding
van het mond- en klauwzeer.

De 31 genoemde waarnemers gaven mij kennis dal zij buiten mij om nog 60 waar-
nemingen en g assistcnties bij de tuberculose-bestrijding hadden gekregen. Als regel
zijn dit assistcnties of waarnemingen bij een collega, die zij reeds van een vorige maal
kenden. Zo plegen de „overjarige" vervangers veelvuldig teruggevraagd te worden
op plaatsen, waar zij reeds eerder vervingen.

Het aantal ingekomen en uitgaande stukken bedroeg resp. 272 en 208 ; daarbij
komt nog een aantal telefoongesprekken, dat gevoegelijk op eenige honderden kan
worden geschat.

De ontvangsten van de waarnemers, die aan de Maatschappij een bedrag van
f 2.50 moeten betalen voor iedere vervanging van meer dan 3 dagen, overtroffen
de uitgaven voor telefoon, porti, enz. : hiervoor wordt verwezen naar de rekening
en verantwoording van den penningmeester der Maatschappij.

Ten onrechte menen vele collega\'s, dat het vragen van een waarnemer aan het
bureau kosten voor hen met zich brengt. Uit het voorgaande blijkt dat dit onjuist
is ; het brengt geen kosten voor hen mee.

Aanwezig zijn 8 leden. De voorzitter is wegens ambtsbezigheden verhinderd deze
bijeenkomst te leiden. Zijn functie wordt waargenomen door collega G. v. d. Werf,
nadat het lid Snijders uitdrukkelijk in de notulen wenscht opgenomen te zien, dat
hij deze vervanging niet geheel reglementair vindt.

Naar aanleiding van de notulen der vorige vergadering merkt Dr. Pulles op,
dat hierin zijn schrijven, betreffende de excursie naar de Organonfabrieken, niet is
vermeld en wenscht in deze notulen aanteckcning, dat hij nog steeds het standpunt
inneemt, zooals dit in zijn schrijven is uiteengezet.

Aangezien geen verdere bemerkingen op de notulen worden gemaakt, worden
deze onder dankzegging gearresteerd.

De ingekomen stukken worden voorgelezen. Besloten wordt, het schrijven van
het Hoofdbestuur, betreffende Tuberculosebestrijding aan de daarvoor in aan-
merking komende leden ter kennisname te zenden, aangezien blijkens de mededeeling
van een lid ook in onze provincie nog onjuiste toestanden worden aangetroffen.

Aan den algemeenen secretaris zal een schrijven worden gezonden met het verzoek
om het rapport van de afdeeling Friesland inzake „Luchtbescherming" in het Tijd-
schrift voor Diergeneeskunde te doen plaatsen.

Hierna brengt de penningmeester verslag uit over het jaar 1937. Uit zijn uiteen-
zetting blijkt, dat 2 leden van de Afdeeling hun contributie over 1937 nog niet

hebben voldaan, een feit, dat nog nimmer in de geschiedenis van ons afdeelingsleven
is voorgekomen. Besloten wordt het Hoofdbestuur de verdere afwikkeling hiervan
in handen te geven.

De bescheiden, nagezien door Dr. Pulles en G. Snijders, worden keurig in orde
bevonden, waarna den penningmeester décharge over zijn beheer wordt verleend.
Het batig saldo bedraagt ƒ 78.16. De uitgaven voor het maatschappij werk nemen
steeds toe. Dat de sprekers voor onze afdeeling uitsluitend de werkelijke kosten
hebben gedeclareerd kan niet anders dan ten zeerste worden gewaardeerd.

Bij de rondvraag worden eenige practische aangelegenheden besproken, waarna
de plv. voorzitter de vergadering sluit.

Kort verslag van de vergadering gehouden op 25 Juni 1938 in de Collegezaal
van het Pathologisch Instituut te Utrecht.

Na de opening door den voorzitter, welke o.m. de leden aanspoorde, toch vooral
de vergaderingen te bezoeken, bleek bij de ingekomen stukken een schrijven van het
Hoofdbestuur voor te komen betreffende de vaak nonchalante manier waarop
sommige collegae meenen, de tuberculose-bestrijding te mogen uitvoeren. Aan de
hand hiervan deelde de voorzitter mede, zich voor te stellen, op de eerstvolgende
vergadering een inleiding te houden over zijn methode van bestrijding en noodigde
hij enkele leden uit, hierover te willen refereeren. Hij meende hierdoor meer unifor-
miteit in de bestrijding te kunnen bewerkstelligen.

Aan het H.B. zal worden verzocht, de bestaande bindende bepalingen betreffende
de tuberculose-bestrijding wederom voor een jaar goed te keuren.

Aangezien er geen voorstellen waren voor de a.s. Algemeene Vergadering werd
overgegaan tot punt 5 van de agenda : voorstel tot het geven van een jaarlijksche
subsidie aan het Ondersteuningsfonds. De vergadering kon er mede accoord gaan,
dat voor dit jaar f 50.— beschikbaar werd gesteld.

Daarna volgden vier korte voordrachten, welke met zeer veel interesse werden
gevolgd, resp. van Prof. Hartog over de operatie bij patellaluxatie bij het rund,
Prof. Klarenbeek over Cocceninfecties en Sulfonamiden, Prof. de Blieck-Meertens
over het kweeken van Nelsonlichaainpjes bij Coryza Gallinarum, terwijl Dr. Teu-
nissen over de symptomen en therapie sprak bij endometritiden van den hond.

Wegens het vergevorderde uur stelde Dr. Beijers de mededeel ing over zijn onder-
vindingen, opgedaan bij een bezoek aan de Tierärztliche Hochschule te Hannover
uit tot de volgende vergadering.

Nadat bij de rondvraag o.a. door collega Karsemeyer was medegedeeld een
vergiftigingsgeval, ontslaan door het wasschen van stieren met een middel van
Bogena, waarin As. voorkwam en waarbij hij, na de noodslachting, alleen tot goed-
keuring (voorwaardelijk) kon overgaan 11a dierproeven, sloot de voorzitter ± half
zes deze geanimeerde vergadering.

In de vergadering van het Hoofdbestuur van 16 Juli 1938 zijn aangenomen als
lid der Maatschappij de dierenartsen : G. van Eck, Utrecht ; G. P. A. Frijlink Jr.,
Rotterdam ; Th. Kreuger, Amstelveen ; A. A. Oskam, Lckkerkerk (Z.-H.) ; li.
L. Thien, Zalt-Bommel en H. A. E. van Tongeren, de Bilt.

In de vergadering van het Hoofdbestuur van 16 Juli 1938 is de dierenarts I.. H.
Theelen te Margraten (L.), wegens wanbetaling geschrapt als lid der Maatschappij.

Nogmaals de reductie op keuringstarieven en invoerkeurloonen voor
de vleeschwarenindustrie.

Naar aanleiding van de beschouwing over bovengenoemd onderwerp in de Vee-
en Vleeschhandel van 24 Juni j.1. verscheen in hetzelfde blad van 8 Juli j.1. een
artikel van de hand van „Buitenstaander", waarin deze eveneens de bewuste voor-
dracht van B. en W. van Rotterdam bespreekt, echter daarbij tot de conclusie komt,
dat B. en W. wel degelijk een open oog hebben gehad voor alle moeilijkheden, welke
aan reductiebepalingen kunnen zijn verbonden, en dat zij, bij hun pogingen, om
de plaatselijke slagers en grossiers te beschermen tegen een oneerlijke concurrentie,
zeer zijn geslaagd.

Volgens mededeeling van Buitenstaander is de reductie van 50 % op het invoer-
keurloontarief voor vleesch, bestemd om te worden verwerkt in een in de gemeente
Rotterdam gevestigde fabriek van verduurzaamde levensmiddelen of vleesch waren,
aan zekere voorwaarden verbonden. Deze zijn :

1. dat de eigenaar door B. en W. is erkend als fabrikant van verduurzaamde
levensmiddelen of vleeschwaren ;

2. dat de eigenaar geen handelaar is in versch vleesch of deelen of organen van
slachtdieren, noch middellijk of onmiddellijk deel neemt aan den handel in versch
vleesch of deelen of organen van slachtdieren ;

3. dat de eigenaar kan aantoonen, dat het vleesch inderdaad bestemd is om te
worden verwerkt in zijn fabriek en dat het vleesch daartoe rechtstreeks van het keur-
lokaal op het terrein van het openbaar slachthuis naar die inrichting wordt vervoerd
en aldaar onmiddellijk tot vleeschwaren wordt verwerkt;

4. dat de eigenaar, ten genoegen van den Directeur van het slachthuis, alle inlich-
tingen verstrekt, die deze voor de juiste toepassing van het tarief noodig acht en er
zorg voor draagt, dat alle aanwijzingen, die door of vanwege den Directeur worden
gegeven, onverwijld worden opgevolgd.

Deze voorwaarden mogen eer voordeelig dan nadeelig voor den slagersstand
worden genoemd, zegt „Buitenstaander".

In de eerste plaats toch geldt de reductie alleen voor vleeschwarenfabrieken,
e.d., welke door B. en W. als zoodanig erkend zijn. Hierdoor blijft dit College altijd
bij machte de werking van de reductiebepaling aan de praktijk te toetsen, een voor
de slagers niet te onderschatten voordeel. Elke uit de toepassing van de bepaling
voortvloeiende misstand kan, mits kenbaar gemaakt, onmiddellijk door B. en W.
worden beteugeld.

In de tweede plaats kan zij alleen gelden voor die fabrikanten, die geen handelaar
zijn of middellijk of onmiddellijk betrokken zijn bij den handel in versch vleesch, e.d.
Deze voorwaarde is een afdoend middel tegen oneerlijke concurrentie zoowel tegen-
over grossiers als slagers.

In de derde plaats kan de reductie plaats vinden, indien de fabrikant aantoont,
dat het ingevoerde vleesch inderdaad bestemd is om te worden verwerkt in zijn
fabriek en ervoor zorg draagt, dat het rechtstreeks daarheen wordt vervoerd. Niet
dus aan den handelaar in ingevoerd vleesch, die er vermoedelijk ook wel van zal
verkoopen aan den vleeschwarenfabrikant, doch aan den vleeschwarenfabrikant-
importeur zelf komt deze reductie ten goede.

In de vierde plaats kan de vleeschwarenfabrikant slechts voor de reductie in
aanmerking komen, indien hij zelf zorgt, dat er een afdoende controle bestaat, door
b.v. regelmatig uit zijn boeken te bewijzen, dat de ingevoerde hoeveelheid vleesch
inderdaad verwerkt is. Niet de gemeente zal dus de meerdere contrólekosten hebben
te dragen, doch de fabrikant-importeur-bevoordeelde..

De kern van de reductiebepaling is, aldus „Buitenstaander", niet het bevoor-
deelen van het grootbedrijf, doch uitsluitend een poging om een bepaalde industrie,
op welker behoud prijs wordt gesteld uit een oogpunt van werkverruiming, eeniger-

mate tegemoet te komen door een verlaging van lasten, zonder andere bedrijfs-
takken te schaden.

In een laatst gehouden raadsvergadering te Weesp is wederom aan de orde gesteld
het voorstel van B. en W. om, met ingang van 1 December e.k., den gemeenschap-
pelijken vleeschkeuringsdienst voor de gemeenten Weesp, Weesperkarspel, Muiden,
Nigtevecht en Nederhorst den Berg, te exploiteeren onder een éénhoofdige leiding,
en wel door een gediplomeerd veearts, die geen particuliere praktijk zal mogen
uitoefenen.

De raadsleden, die op 29 April de reorganisatievoorstellen hadden afgewezen,
hebben thans tegen-voorstellen aangeboden. Deze hielden o.a. in, dat de dienst,
evenals thans het geval is, onder leiding zou staan van een directeur, die geen par-
ticuliere praktijk zou mogen uitoefenen, benevens een hulpkeurmeester, zoodat de
huidige functionaris zou worden gehandhaafd. Voor directeur zouden gegadigden
moeten worden opgeroepen, daar de tegenwoordige directeur met 1 Dec. e.k. eervol
ontslagen wordt wegens het bereiken van den pensioengerechtigden leeftijd.

De tegenstanders van het voorstel van B. en W. staan op het standpunt, dat de
vleeschkeuringsdienst voor de 5 bovengenoemde gemeenten te uitgebreid is, en te
veel complicaties met zich zal brengen (in verband met de verschillende „knorsen"
of ,,krengenslachters" in den kring) om te kunnen volstaan met een éénhoofdige
leiding. Deze raadsleden wilden daarom een onderzoek zien ingesteld naar de moge-
lijkheid van een combinatie met den keuringsdienst te Diemen of met dien te Abcoude.

Naar aanleiding van deze voorstellen merkte de voorzitter, burgemeester Dotinga,
op, dat aansluiting bij Diemen niet mogelijk was, omdat deze gemeente ressorteert
onder den vleeschkeuringsdienst van Amsterdam. Intusschen werd wederom het
voorstel van B. en W. verworpen, en het voorstel der tegenstanders aangenomen.

De gemeente Oudenhoorn (behoorende tot den kring Abbenbroek, Zuidland, Heen-
vliet en Oudenhoorn) sloot met de Gekro een overeenkomst voor den tijd van 3 jaar
ingaande 1 Januari 1939, voor de destructie van vee en vleesch, waarbij de bijdrage
van de gemeente is vastgesteld op ij cent per inwoner en per ha grond.

De raad van Rijssen besloot tot den bouw van een noodslachtplaats, waarvan
de kosten begroot zijn op ƒ 3100.—. Het gebouw zal tevens moeten dienen voor de
keuring van ingevoerd vleesch en vet, alsmede als kantoor van den keuringsveearts.

B. en W. van Rijswijk (Z.-H.) stellen voor, de overeenkomst met de Gekro opnieuw
te continueeren. In deze nieuwe overeenkomst is een aanvulling aangebracht met
betrekking tot de uitbetaling der huiden.

Naar aanleiding van een indertijd ingekomen verzoek van den
Diergeneeskundigen Kring Utrecht wordt de volgende prijsvraag
uitgeschreven :

,,De Maatschappij voor Diergeneeskunde vraagt een vergelijkend
onderzoek van de economische gebruikswaarde van het paard tegenover
die van den motor".

Aan deze prijsvraag kan worden deelgenomen door Nederlandsche dierenartsen
en door studenten aan de Veeartsenijkundige Faculteit; de beoordecling van de
prijsvraag is opgedragen aan een door het Hoofdbestuur aangewezen commissie,
bestaande uit de Heeren : Prof. Dr. G. M. van der Plank, Dr. C. Brands en J.
Kranenburg.

Het getypte antwoord moet in viervoud worden ingediend, niet onderteekend,
maar gekenmerkt door een motto, terwijl in een afzonderlijk gezegeld couvert de
naam van den schrijver moet worden medegedeeld ; op het couvert is eveneens
het motto vermeld.

Een eventueel bekroond antwoord is het eigendom van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde, en zal, in overleg met den schrijver, openbaar worden gemaakt.

Voor het bekroonde antwoord wordt beschikbaar gesteld een bedrag van drie
honderd gulden (ƒ300.—), uit te keeren uit de rente van het van EsvELüfonds,
benevens de gouden van EsvELD-medaille.

Antwoorden worden ingewacht vóór 1 October 1939 bij het secretariaat van de
Maatschappij, in de Betouwstraat 30, Nijmegen.

Teneinde stagnatie in de geregelde verzending te voorkomen, heeft gedurende de
maand Augustus, waarin ondergeteekende afwezig is, Dr. A. van Manen, Kruislaan
202, Amsterdam (O.), de zorg voor de geregelde afzending der nieuwe portefeuilles
op zich genomen, terwijl verdere correspondentie ook aan hem te richten is.

Den leden van het gezelschap wordt verzocht om gedurende hun vacantie maat-
regelen te nemen, opdat ook van deze zijde geen stagnatie plaats vindt.

Op grond van artikel 3 van het Koninklijk besluit van 30 Mei 1938 No. 19 is
het volgende bepaald : \')

te. met ingang van 1 Juli 1938 wordt ingetrokken zijn beschikking van 18 April
1934, Directie van den Landbouw, No. 4039, 3de afdeeling, waarbij de minimum
vergoeding ten aanzien van onder de regelingen der Orisis-Rundveecentrale geslachte
kalveren tot wederopzeggens is bepaald op respectievelijk ƒ 2.— en ƒ 1.— ;

2e. met ingang van 1 Juli 1938 wordt de minimum vergoeding ten aanzien van
de in artikel 1, sub g, bedoelde vleeschwaren tot wederopzeggens vastgesteld op
respectievelijk ƒ2.50 en ƒ 0.50.

Bij Kon. Besl. van 18 Juni 1938, No. 37 is, gelet op het Kon. Bcsl. van 17 Juni
1924, No. 32, zooals dit laatstelijk is gewijzigd bij besluit van 23 Juli 1937, No. 22,
tot vaststelling van de vacantiegelden en belooningen voor het personeel van den
veeartsenijkundigen dienst in bijzonderen dienst, bepaald :

ie. onder 4°. na het bepaalde voor gezouten en gedroogde darmen, blazen en
lebmagen worden ingevoegd:

vleeschwaren, bedoeld in artikel I, sub g, van het besluit van 30 Mei 1938, No. 19,

1 —100 hoeveelheden van 25 kg of gedeelte daarvan 7 cent per hoeveelheid ;
101 en meerdere hoeveelheden, als bovenbedoeld, 5 cent per hoeveelheid, een en
ander per kalenderkwartaal berekend ;

2e. onder 4⁰, voor : „vette kalveren en graskalveren 1—500 stuks 26 cent per stuk"
worden gelezen : „vette kalveren en graskalveren 1- 500 stuks 23 cent per stuk"."

Benoemd : H. Hujtema, Rotterdam, tot Gouvernementsveearts in N. O. I.
Benoemd : J..J. Ooms, Rotterdam, tot keuringsveearts, plaatsvervangend directeur
in de keuringskring Schiedam.

Met verlof: J. Frickers, Paramaribo; verlofadres: Apeldoorn, Kerklaan 13.
Geplaatst: S. M. Seijffers, Gouvernementsveearts te Taroetoeng (Sumatra).
Verhuisd : N. C. W. Hesse, van Oud-Milligen naar Bergen op Zoom, Antwerp-
scheweg 296.

laan 12, tel. 1604.
,, : C. F. P. Soetens, Baarn, naar Gelebesstraat 36.
„ : L. J. Haks van Rotterdam naar den Haag, Thorbeckelaan 194.

Gaulier, Contribution à l\'étude des génalcaloïdes en Médecine vétérinaire,
Thcse d\'Alfort, 1938.

Beier, Prüfung der therapeutischen Wirkung von Laptovet pro injectione in der
tierärztlichen Praxis. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Keil, Narkoseversuche mit Narkogen an Hunden. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.
Botar, Popjak und Bense, Die Fasern des Nervus vagoaccessorius beim Menschen
und bei Saügetieren. Verlag J. A. Barth, Leipzig. R.M. 6,60

v. d. Wense, Wirkungen und Vorkommen von Hormonen bei wirbellosen Tieren.
Leipzig : J. A. Barth. 1938. R.M. 11,—

Coward, Biological standardisation of the vitamins. Publi.shcd by Baillière, Tindall
and Co., London. Sh. 12.6

Bruns, Eine vergleichende Betrachtung der Weckwirkung von Sympatol-Azoman
und Cardiazol Veritol gegenüber verschiedenen Narcoticis. Inaug.-Diss. Gieszen,
¹93®-

Schöne, Untersuchungen verschiedener synthetischer galletreibendcr Mittel.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Strausz, Die Heilmittel, woher sie kommen, was sie sind und wie sie wirken.
Verlag: A. Frölich, Leipzig. R.M. 1,—

Greve, Untersuchungen über Korrelation von Körperform und Aufzuchtleistung
beim Hoyaer Schwein. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Gutzschhahn, Die Vorbereitung des Pferdes für Dauerritte. Inaug.-Diss. Han-
nover, 1938.

Haarmeyer, Die Zucht des Hannoverschen Pferdes im Artlande. Inaug.-Diss.
Hannover, 1938.

Lehmann, Die Entwicklung der ostpreuszischen Warmblutzucht nach dem Kriege
unter besonderer Berücksichtigung der Körpermasze. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.
Hitchcock, To norse. Hurst and Blacket. Sh. 10.6

Pfeil, Zysten am Samenleiter eines Hundes, entstanden aus teilweise persistieren-
den Müllerschen Gängen. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Ferré, Utilisation de nouveaux appareils de contention pour F.quidés et instru-
ments de chirurgie. Thèse d\'Alfort, 1938.

Aychet, Une des entérites toxiques des Agneaux. La paraplégie enzootique.
Thèse d\'Alfort, 1938.

Faicourt, Contribution à l\'étude étiopathogénique de l\'eczéma. Son traitement
par l\'organozymothérapie. Thèse d\'Alfort, 1938.

Röder, Haubners landwirtschaftlich\' Tierheilkunde. 21 Aufl. 1938. Gebr. Bischoff,
Wittenberge, Bz. Potsdam, Wilhelmstr. 4. R.M. 15.80

Blackert, Verträglichkeits- und Behandlungsversuche mit Prontosil bei Rindern.
Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Kipp, Versuche zur Heilung der infektiösen Coccenmastitiden mit Argento-
Weidnerit. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Koenen, Behandlung der Anaphrodisie und des Umrinderns bei Kühen und
F\'ärsen mit dem Weiszenkeimöl „Evion" (E. Merck). Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Platen, Quantitative Bestimmung der Urobilin-Farbstoffe im Harn kranker
Rinder. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

O\'Connor, Dollar\'s Veterinary Surgery. 3 Edit. 1938. Baillière, Tindali and Cox,
London. Sh. 30. —

Wooldridge, Encyclopaedia of Veterinär/ medicine surgery and obstctrics. Oxford
University Press. Guineas 6.—

Schoop, Die Krankheiten der Edelpelztiere und ihre Bekämpfung. Verl. M. u. H.
Schaper, Hannover, 1938. R.M. 8.—

Runge, Die Beziehungen zwischen spezifischem Gewicht Oberflächenspannung
und Viskosität im Harn kranker und gesunder Hunde. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Buchholz, Beiträge zur Behandlung der Gebärparcse des Rindes mit Neo-
Comasan. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Thiele, Untersuchungen über das leukozytäre DifTcrenzialblutbild des Rindes
bei der intrakutanen Tuberkulinprobe. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Lutz, Beitrag zur Behandlung der Retentio secundinarum des Rindes unter
besonderer Berücksichtigung der Verwendung von Fissan-Uterus-Kapseln. Inaug.-
Diss. Gieszen, 1938.

Pielsticker, Ueber die Verwendbarkeit der Komplementbindungsreaktion bei
der Rindertuberkulose. Inaug.-Diss. Leipzig. 1938.

Hasselmann, Ueber die Feststellung und Bekämpfung der Trichomonaden-
seuche des Rindes. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Seiffert, Virus und Viruskrankheiten bei Menschen, Tieren und Pflanzen.
Dresden : Theodor Steinkopff 1938. R.M. 16.—

SÄL7ER, Infektionsversuche mit Geschlechtstrichomonaden des Rindes. Inaug.-
Diss. Gieszen, 1938.

Maaszf.n, Der mikroskopische Nachweis der Rinder-Genital-Trichomonaden.
(Trichomonaden genitalis bovis) unter Berücksichtigung der gebräuchlichsten
Färbemethoden. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Wernet, Ueber die Eignung der Hottinger-Stierhodenbrühe nach Hohn und
Herrmann zum Indolnachweis und über die Hemmung des Indolnachweises durch
Kohlehydrate. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Göllnitz, Ueber die Ursachen der Zersetzung von Fischdauerkonserven. Inaug.-
Diss. Hannover, 1938.

Lea, Rancidity in edible fats. Food investigation special report No. 46 of the
department of scientific and industrial research. Sh. 3.6

Erhardt, Fleischbeschauvorschriften für Bayern. Verlag M. u. H. Schaper,
Hannover, 1937. R.M. 7.50

Conybeare and Thornton, A report on an outbreak of food poisoning due to
Salmonelle, type „Dublin" and conveyed by raw milk. 1938. Reports on public
health and medical subjects. No. 82.

Terhorts, Untersuchungen über die Inväsionstüchtigkeit der Rinderfinne nach
Aufbewahren finnigen Fleisches in Kühlräumen. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Freericks, Untersuchungen über die Wasserstoffionenkonzentration des Fisch-
fleisches mittels des elektrometrischen Verfahrens und die Brauchbarkeit dieses
Wertes für die Feststellung der Genusztauchlichkeit von Fischen. Inaug.-Diss.
Gieszen, 1938.

Körner, Untersuchungen über die Durchlässigkeit des Naturindarmes für Bak-
terien aus der Paratyphus-Enteritisgruppc. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Letjf., Das Gelbsurhtproblcm bei den Seidenraupen. Inaug.-Diss. Hannover,
\'93«-

Animal 7/ar Ilook, Vol. 5 Published by University of London Animal Welfare
Society. Sh. 2.6

In het artikel over Dr. Vrijburg, voorkomende bij het Tijd-
schrift van i Juli 1938 is een kleine onnauwkeurigheid ingeslopen.

,,de Senaat der Rijks-Universiteit te Utrecht benoemde hem, op
voorstel van de Faculteit der Veeartsenijkunde, ter gelegenheid van
het 300-jarig bestaan der Universiteit tot doctor honoris causa."

Op bladzijde 545 van het Tijdschrift v. Diergeneeskunde Afl. 11
(1938) komt een art. voor van collega Fooy, waarin hij een ziektegeval
beschrijft bij een paard, dat hij in verband brengt met de agranulocy-
tosis, als specifiek ziektesymptoom bij de mensch beschreven. Naar
aanleiding van verschillende uitlatingen in dat art., welke naar mijn
inzicht niet juist zijn, acht ik het gewenscht deze patiënt aan een nadere
beschouwing te onderwerpen aan de hand van de mij ten dienste
staande literatuur en eigen ervaring.

In 1898 heeft Wilhelm Turk er voor het eerst op gewezen, dat de
leucocyten in het perifere bloed bij infectie-ziekten, reacties toonen,
welke verloopen naar vaste regels. Turk wees er toen reeds op, dat een
sterke toeneming van het aantal neutr. cellen plaats heeft, wanneer
de ziekte zijn hoogtepunt heeft bereikt; in het reconvalescentiestadium
nemen deze cellen weer in aantal af en maken plaats voor monocyten
en lymphocyten. Aan de hand van verschillende ziekten kon een vaste
regelmaat in deze leucocyten-beweging worden vastgesteld. Deze
waarnemingen van Türk zijn later van vele zijden bevestigd.

Reeds in 1903 heeft Arneth deze leucocyten-beweging in een schema
trachten vast te leggen. Maar vooral sinds Schilling een voor de
praktijk geschikt haeinogram opstelde, heeft het morphologisch bloed-
onderzoek een buitengewoon belangrijke plaats ingenomen onder de
bij de mensch gebruikelijke onderzoekingsmethoden. In mijn proef-
schrift\') heb ik aangetoond, dat ook in de diergeneeskunde, veel meer
dan tot heden het geval is, van deze methode van onderzoek gebruik
dient gemaakt te worden.

Daar het bloedonderzoek in de regel wordt ingesteld, wanneer de
ziekte al eenige tijd heeft bestaan, krijgt men gewoonlijk alleen het
stadium onder de oogen, waarbij een vermeerdering van het totaal
aantal cellen bestaat, alzoo een leucocytose. Vele onderzoekers zagen
echter af en toe bij een infectie in plaats van een leucocytose, een
leucopenie. Hiervoor wist men lange tijd geen goede verklaring te
vinden. Zoo beschreef Turk o.a. reeds een geval bij scpsis en hij kon
het slechts verklaren door een slecht functionneerend, minderwaardig
beenmerg aan te nemen. Ook Naegeli wees er in 1905 reeds op, dat
hij bij ernstig verloopende infecties soms geen leucocytose zag optreden,
maar een leucopenie. Ook Naegeli zag hierin een beenmerginsuffi-
ciëntie, tengevolge van een bijzonder zware intoxicatie. Hoff spoot
intraveneus bij mensch en dier pyrifeer in en hij zag daarbij soms,
vóór het optreden van de leucocytenvermeerdering, een leucopenie
voor den dag komen, speciaal bij sterke reacties met „Stiirmisch"

verloop tijdens de „Schüttelfrost". Wallbach gaat nog weer verder
en zegt : „Die Leukopenie ist die Voraussetzung einer Leukozytose".
Hij kon aantoonen, dat het optreden van zoo\'n leucopenie niet afhan-
kelijk is van constitutie of gevoeligheid, maar dat zij optreedt bij iedere
infectie. Wallbach deed om deze zaak op te lossen uitgebreide proeven
bij konijnen, door deze diertjes intraveneus in te spuiten met verschil-
lende bact.culturen (staphvlococcen, streptococcen, typhusbacillen,
pneumococcen, colibacillen). Steeds zag hij, vóór het optreden van
een leucocytose een leucopenie.

Waar die leucocyten zoo gauw blijven bij zoo\'n snel intredende
leucopenie, daarover is men het nog nooit volkomen eens.

Rieder (1892) en Schmitz (1893) verklaarden reeds dat de witte
bloedlichaampjes, onder normale omstandigheden, ongelijk in het
circuleerende bloed zijn verdeeld. Deze rneening heeft zeer lang stand
gehouden. De onderzoekingen hieromtrent zijn in hoofdzaak bij dieren
verricht, maar de verkregen resultaten waren niet steeds gelijkluidend.
Zoo vonden Goldscheider en Jacob steeds meer leucocyten in de
periferie, dan in de centrale vaten en bij een vermeerdering der leuco-
cyten in de periferie zagen zij ook steeds een overeenkomstige vermeer-
dering in de centrale vaten. Schwenkenbecher en Siegei. vonden
daarentegen dat de verdeeling der leucocyten over het geheele lichaam
gelijk is. E. F. Muller kwam weer tot een tegenovergestelde meening.
Naar aanleiding van de uitkomsten van den laatst genoemden onderzoeker
heeft men echter in de laatste jaren vrij algemeen de meening van
Müllf.r als de juiste aangenomen, hoewel o.a. de bekende haenratoloog
Naegeli steeds heeft volgehouden, dat de verschuiving van de leu-
cocyten binnen de bloedbaan bij het tot stand komen van een leucocy-
tose of leucopenie een rol van ondergeschikte beteekenis speelt.

E. F. Müller vond dat het aantal leucocyten bij dieren vrij constant
is, indien men steeds bloed onderzoekt in hetzelfde stroomgebied en
wanneer de dieren steeds in rust en nuchtere toestand verkeeren.
Neemt men echter het bloed uit verschillende stroomgebieden, dan
vindt men steeds de hoogste waarden in de abdominaal-organen,
vooral de milt en de lever en aanzienlijk lagere waarden vindt men
in de stroomgebieden van longen, hart, nieren en hersenen. Müller
schrijft deze verschillende verdeeling der bloedcellen in het circu-
leerende bloed toe aan een verschillende vegetatieve instelling der
vaatwanden, daarbij aannemende dat de abdominale organen tegen-
gesteld vegetatief georiënteerd zijn aan de extra-abdominaal gelegen
organen. Hierdoor zou een splanchno-perifeer evenwicht aanwezig zijn.
Müller redeneert als volgt : Ieder werkzaam orgaan heeft leucocyten
noodig. Wanneer de dieren in rust zijn (en nuchter) overweegt tenge-
volge van de absolute spierrust steeds de onwillekeurige, steeds aan-
houdende arbeid van de inwendige organen en daarom vindt men
in die toestand steeds een beslist abdominaal leucocytose. Wanneer
bv. bij koortsrilling (Schüttelfrost) de abdominale organen tot een

enorme secretie worden aangezet, komt het tegelijk tot een bijna
volledige onderbreking van alle levensverrichtingen in de huid. Daarom
zal men in het bloed, onderzocht in het stadium der koortsrilling (Schüt-
telfrost), steeds perifeer een leucopenie aantreffen en centraal een
leucocytose. Hetzelfde zullen we kunnen waarnemen wanneer in de
periferie door een mechanische-, chemische- of thermische prikkel,
of tengevolge van een infectie een lokale leucocytose ontstaat. In der-
gelijke gevallen zullen de leucocyten, welke naar de plaats van ont-
steking worden gedirigeerd, aan het centrum worden onttrokken,
waardoor dus centraal een leucopenie ontstaat. Op deze manier kan
men dus met recht spreken van een verschuivingsleucocytose of -leu-
copenie. Müli.er neemt aan, dat een plaatselijke leucocytose steeds
door een secundaire, vegetatieve tonusverandering in het antagonistisch
georiënteerde vaatgebied, wordt gevolgd. Speelt zich de plaatselijke
verandering af in de periferie, dan gaan veel leucocyten uit de abdo-
minaal-organen naar de periferie (huid). Ontstaat echter een leuco-
cytose in de abdominaal-organen, dan zien wij de terugslag in een
perifere huidleucopenie. Deze verschuivingsleucocytose op grond van
het splanchno-perifere evenwicht zag Muller het mooist en het
duidelijkst bij de infectieuze leucopenie, aanwezig gedurende de
Schüttelfrost en bij de huidleucocytose, aanwezig bij de insulineshock.

Hoe mooi deze theorie van Muller ook lijkt, toch komt op grond
van serieuze onderzoekingen, Faludi tot de conclusie, dat ze niet
juist is. Faludi deed zijn proeven op konijnen en meent, dat de leuco-
cyten-verdeeling bij rust en in nuchtere toestand in het geheele lichaam
volkomen gelijk is. Hij vond in de abdominale organen (lever, milt)
evenveel leucocyten als in de huid, de longen, enz. Na intraveneuze
toediening van coli-bacillen zag hij steeds een sterke leucopenie
optreden, gepaard gaande met koorts, koortsrilling en Shockverschijn-
selen. Maar ook bij deze aanvankelijk aanwezige leucopenie was de
leucocyten-verdeeling in het geheele lichaam gelijkmatig en van een
ophooping in de abdominale organen was geen sprake. Men zou denken,
dat bij deze leucopenie een ophooping der w. bl. 1. zou plaats vinden
in de zoogenaamde bloeddepóts, als hoedanig in de eerste plaats de
milt en de lever worden aangezien. Uit proeven bleek echter dat dit
niet het geval is. Zoo is een miltverwijdering bv. niet in staat de af-
neming der leucocyten tegen te gaan. Ook een „Speicherung" der
reticulo-endotheliale elementen oefende geen invloed uit op het
ontstaan der colileucopenie. Ook bij infectieuze leucocytosen en bij
leucocytosen na toediening van chemische middelen (trypaanblauw)
was steeds de verdeeling der leucocyten in het geheele lichaam gelijk-
matig. Evenzoo bij plaatselijke thermische prikkels.

Dus Faludi hecht geen waarde aan de theorie van E. F. Muller
omtrent het splanchno-perifere evenwicht. Maar waar blijven dan
volgens Faludi de leucocyten bij zoo\'n leucopenie ? Zooals Faludi
kon aantoonen is de leucocyten-verdeeling bij rustende dieren, onder-

zocht in nuchtere toestand, in het heele lichaam gelijk. Zij blijft ook
gelijk onder pathologische omstandigheden. Indien hij bij het konijn
een bepaalde hoeveelheid levende coli-bacillen intraveneus inspoot,
daalde het aantal leucocyten 30 seconden na de injectie regelmatig.
Eerst verminderde het aantal segmentkernigen, die geleidelijk alle
uit het circuleerende bloed verdwenen (daling van 4004 op 36).
Tegelijkertijd verdwenen ook de andere cellen n.1. de basophieie, ae
eosinophiele, de monocyten, ja ook het aantal lymphocyten toonde een
aanmerkelijke absolute vermindering (van 3080 op 864). De coli-
leucopenie bereikte de sterkste daling in 3 minuten. Daarbij bleek steeds
weer dat de leucopenie in het geheele lichaam parallel verloopt en
overal tegelijk tot stand komt. Dc verschillende vaatgebieden toonden
geen verschil noch in aantal noch in tijd. Faludi kon verder aan-
toonen, dat het voor het tot stand komen van de leucopenie noodig
is, dat de bloedcirculatie ongestoord is, of met andere woorden, de
leucopenie komt alleen dan tot stand, als de leucocyten direct met de
bacillen of eventueel de toxinen in aanraking komen. Volgens Muller
werken de leucocyten als mobiliseerende prikkels via het vegetatieve
zenuwstelsel. Wordt het vegetatieve systeem ergens geprikkeld door
een plaatselijke leucocytose, dan zorgt datzelfde vegetatieve systeem
voor een juiste verdeeling der leucocyten in het geheele lichaam.
Muller kon aantoonen, dat deze leucocyten-verplaatsing uitbleef,
indien het extremiteit, van waaruit de prikkel wordt uitgezonden, door
wegneming van het overeenkomstige ganglion uit het vegetatieve
verband wordt uitgeschakeld. Ook Embden en Freundlich konden
door therapeuthische sympathicotonie bij de mensch, vanuit het
operatief uitgeschakelde been geen „leucocy tensturz" door intracutane
injectie van aolan opwekken, terwijl zij dat wel konden vanuit het
gezonde been. Nu zegt Faludi : indien de redeneering van Muller,
Embden en Freundlich juist is, dan moet de reactie ook na afbinding
van de toevoerende vaten naar een bepaald gebied onveranderd tot
stand komen, zoolang het vegetatieve systeem maar intact is. Daarom
werden bij twee konijnen de aorta abdominalis en de vena cava inferior
onder de nierarterie afgebonden. Daarna werd de gewone dosis levende
coli-bacillen in de oorvene ingespoten. In het intacte stroomgebied
trad nu de verwachte leucopenie prompt op, maar in het afgesloten
stroomgebied bleef het bloedbeeld onveranderd. Indien de hoofd vaten
direct onder het diaphragma werden onderbonden en de bact. in plaats
van in de oorvene in de vena femoralis werden ingespoten, dan konden
zij de leucopenie in het vrijgelaten stroomgebied niet opwekken. Op
grond van deze onderzoekingen neemt Faludi aan, dat de coli-leuco-
penie niet met de ongestoorde samenhang van het vegetatieve systeem
samenhangt, maar meer met de ongestoorde bloedcirculatie.

Persoonlijk zou ik zeggen, dat Faludi niet het recht heeft uit zijn
proeven te besluiten, dat het vegetatieve systeem bij het tot stand
komen der leucopenie geen rol speelt. Hoogstens kan hij concludeeren

dat het vegetatieve systeem zijn werking niet kan ontplooien, indien
de vrije circulatie en dus ook het vrije binnenstroomen der bloed-
lichaampjes in een bepaald gebied is verhinderd. En dat lijkt mij vrij
waarschijnlijk. Daar tegenover staan zóóveel waarnemingen, die pleiten
voor de groote rol welke het vegetatieve systeem bij de regeling der
bloedcirculatie speelt, dat men dit wel als vaststaand mag aannemen.
Ik wijs slechts op de „Leukocytensturz" welke optreedt na een intra-
cutane injectie van soortvreemde stoffen, een phaenomeen, waarop
het eerst Goldscheider en Jacob hebben gewezen, en dat daarna door
zeer veel onderzoekers is bevestigd (Widal, Bauer, Glaser, Dresel
en Friedmann, E. F. Muller, Hölscher, en vele anderen). Ik wijs
verder op de leucocytosen, welke ontstaan na sympathicus-door-
snijding en op de leucopenie welke ontstaat na doorsnijding van de
vagus, welke weer is op te heffen als de in het halsmerg doorgesneden
zenuw faradisch wordt geprikkeld. Ik wijs ook op de veranderingen,
welke in het perifere bloed optreden bij prikkeling van het vegetatieve
centrum, gelegen in de nabijheid van de derde ventrikel. Wanneer dit
centrum thermisch geprikkeld wordt (diathermie) ontstaat steeds een
perifere leucopenie. Een overeenkomstige prikkeling van andere
lichaamsdeelen geeft geen overeenkomstige veranderingen (Wossidlo).
Deze en vele andere onderzoekingen maken, dat men wel als zeker mag
aannemen, dat het vegetatieve systeem bij de regeling der bloedsamen-
stclling een zeer belangrijke rol speelt. Of dit systeem nu zijn invloed
doet gelden door een reguleering der vaattonus (opvatting Muller)
staat niet vast. Evengoed zou men kunnen aannemen, dat het werkt
via de klieren met interne secretie, welke hun werking slechts weer
kunnen ontplooien via de bloedcirculatie.

Uit de proeven van Faludi meen ik echter wel te mogen besluiten,
dat een splanchno-opcrifere correlatie niet bestaat en dat dus van een
reversibele leucocyten-beweging, zooals Muller zich die voorstelde,
in het lichaam geen sprake is.

Faludi komt tot de conclusie dat de leucopenie uitsluitend tot stand
komt door een vernietiging der witte bloedlichaampjes. Christeller
en Eisner hebben de met trypaanblauw gekleurde leucocyten uit een
terpentijn-absces ingespoten in het hart, in de aorta en in de venen
bij konijnen en vonden, dat deze cellen bijna alle en bijna uitsluitend
in de longen bleven steken.

Spanier, Seemann en Theodorowitsch vonden hetzelfde. Faludi
bleek dat bij een opgewekte leucopenie de cellen in hoofdzaak in het
weefsel van de longen en de milt blijven steken en hier ten onder gaan.
Dat het hier tot een werkelijk verval van de cellen komt, kon Faludi
ook aantoonen door een verhoogd gehalte aan katalase en urinezuur
in het circuleerende bloed, welke stoffen vrij komen bij verval van
leucocyten. Wallbach vond, dat gedurende het stadium der leuco-
penie van een degeneratie van het beenmerg niets is te merken. De
histologische verhoudingen zijn precies dezelfde als bij normaal been-

merg. Ook hij zag in de venen van de lever, de milt en de longen een
sterke ophooping van leucocyten en ook hij kon constateeren dat deze
hier ten onder gaan.

Uit bovenstaande onderzoekingen blijkt dus, dat de theorie van
E. F. Müller omtrent de verschuivingsleucocytose in de zin van een
splanchno-perifeer evenwicht niet houdbaar is. Veel waarschijnlijker
lijkt het nu, dat het aantal leucocyten in de verschillende stroomge-
bieden steeds gelijk is en dat bij een leucopenie de leucocyten-ver-
mindering tot stand komt door een te gronde gaan van de leucocyten.

In het optreden van deze infectieuze leucopenie heeft men geen
bijzondere constitutioneele minderwaardigheid van het lichaam te
zien. Zooals ik reeds opmerkte konden verschillende onderzoekers
aantoonen, dat deze aanvankelijke leucopenie een steeds voorkomend
verschijnsel is bij de verschillende infecties. Zij wordt daarbij nimmer
gemist. De sterkte der betreffende leucopenische phase is afhankelijk
van de sterkte der infectie eenerzijds, echter anderzijds ook van de
gevoeligheid van het lichaam. Wallbach gaat zelfs zoo ver, dat hij
verband legt tusschen de aard der leucocyten-reactie en de aanwezige
immuniteit in het lichaam. Hij zegt dat de leucopenie in de vorm van
een „première phase de caractère passif" steeds de leucocytose vooraf-
gaat. Hij zag, door proeven op konijnen, dat een injectie van verschil-
lende bacteriën steeds eerst gevolgd wordt door een „leucopenie
lymphocytaire". Deze reactie is een gevolg van een destructie der
circuleerende leucocyten in de organen, terwijl het beenmerg niet een
analoge destructie ondergaat. Wallbach redeneert nu als volgt :
omdat de passieve leucopenische phase zich vertoont na alle infecties,
moet de intensiteit en de duur van die phase ons kunnen inlichten
omtrent de aanwezige immuniteit in het lichaam tegenover die bepaalde
infectie. Een verkorte leucopenische phase zou wijzen op een aanzien-
lijke bestaande immuniteit. Wallbach zegt : een infectie met een
bepaalde dosis virulente coli-bacillen geeft een passieve leucopenie
met een relatieve lymphocyten-verhooging in het circuleerende bloed.
Deze phase duurt dan ongeveer 6 uur en het percentage lymphocyten
bereikt go—98 %. Worden echter de konijnen voordien, door één
of meermalen met dezelfde bacteriën in te spuiten, geïmmuniseerd, dan
zien wij, na dezelfde intraveneuze injectie een veel korter durende
leucopenie optreden. Zij duurt dan slechts 10 min. of zelfs maar 3 min.
Hieruit concludeert Wallbach dat de leucocytenreactie afhangt
van de in het lichaam aanwezige immuniteit. Iedere infectie wordt
gevolgd door een leucopenie, maar zij doet zich speciaal voor bij ge-
voelige dieren. Een dergelijke leucopenie zien wij steeds, maar in het
algemeen duurt zij zoo kort, dat zij aan de waarnemer ontsnapt. Het
gebeurt alleen onder bepaalde „conditions d\'immunité" dat die phase
verlengd is, hetgeen zich dan openbaart in een agranulocytose met een
relatief verhoogd aantal lymphocyten. Een hooge virulentie der

bacteriën en een overgevoeligheid van de patiënt zijn gunstige factoren
voor het optreden van een sterke leucopenie.

In de kliniek heeft men aan de leucopenische phase lange tijd weinig
aandacht geschonken. Hier lette men in hoofdzaak op de vermeer-
dering der leucocyten. En toch speelt de initiale leucopenie ook in de
kliniek een belangrijke rol.

Tegenwoordig scheidt men van deze vorm van leucopenie nog een
groep ziekten af, waarbij men de vermindering van het aantal leuco-
cyten nog als een echte bloedziekte opvat, dus als een ziekte op zich
zelf.

1. Aleukie : Volgens Frank vinden wij hierbij een volkomen minder-
waardig beenmerg, gepaard gaande met een sterke leucopenie en
thrombopenie in het circuleerende bloed en neiging tot bloedingen.
Volgens Frank speelt de sepsis hierbij een belangrijke rol en volgens
W\'allbach is het de groote vraag of men deze leucopenie niet moet
opvatten als een geprolongeerde eerste phase der leucocyten-beweging,
waarbij door de sterke toxische inwerking en de lang aanhoudende
werking een degeneratie van het beenmerg is ontstaan.

2. Panmyelopthise : Een ziekte, die onder invloed van zuiver
toxische invloeden ontstaat. Ook hierbij treffen wij een leucopenie
en een degeneratie van de haematopoetische organen aan.

3. Agranulocytosis : Het schijnt wel zeker te zijn, dat dit ziekte-
beeld ontstaat tengevolge van een abnormale reactie bij bepaalde
individuën op bepaalde geneesmiddelen als : salversan, goudprae-
paraten, pyramidon, dinitrophenol, prontosil, enz. Bij deze ziekte ver-
dwijnen de neutrophyle cellen volkomen uit het bloed. W. Schultz,
die deze ziekte het eerst beschreef, zag de oorzaak in een sepsis, meest
met een angina verbonden. Hij zag in de agranulocytosis echter een
zelfstandig ziektebeeld. De meeste onderzoekers zijn het hier echter
niet mee eens en zien in de agranulocytosis slechts een niet specifiek
symptoom, dat op grond van zeer verschillende oorzaken kan ontstaan.
Ook de histologische bevindingen der bloedvormende organen zijn
zeer verschillend. Schultz en Jacobowitz wijzen er op dat het been-
merg zeer celarm is. Zij vonden slechts enkele lymphoide cellen.
Friedemann zag hetzelfde, Petri daarentegen het beenmerg rijkelijk
voorzien van polymorphe cellen. Rotter vond evenwel allerlei over-
gangen. Ook Wallbach ziet in de agranulocytosis geen specifiek
symptoom. Hij beschouwt het als een voortgezette primaire leucope-
nische phase als onderdeel van de normale leucocyten-reactie.

Ook in de diergeneeskunde kunnen wij, wanneer wij geregeld
bloedonderzoek doen, de passieve leucopenische initiaal-phase bij
talrijke infecties waarnemen. Reeds in mijn proefschrift wees ik daar
op. Zoo beschreef ik op blz. 100 een patiënt met een coli-mastitis,
waarbij een sterke leucopenie optrad, welke leucopenie niet door een
leucocytose werd gevolgd door de ernst van de infectie. Op blz. 81

beschreef ik een patiënt met een traumatische gastritis waarbij de
aanvankelijke leucopenie werd gevolgd door een sterke leucocytose.
Later ben ik in de gelegenheid geweest meer dergelijke gevallen waar te
nemen. Hieronder laat ik er twee volgen.

i ste geval: Op 11 Mei 1938 werd mijn hulp gevraagd bij een beste
4de-kalfs koe, welke voor 3 weken had gekalfd. Het dier was \'s morgens
in het land wat stijf en ziek en de eigenaar was bang voor beginnende
kopziekte.

P 100, T 41, stijf, loom, geen eetlust, melkgift bijna geheel verdwenen,
de melker heeft aan de uier niets abnormaals ontdekt. De volgende dag
is één kwartier sterk gezwollen en pijnlijk (streptococcenmastitis).

Verder is het bloed niet onderzocht, omdat klinisch geen gevaar
meer voor het leven bestond.

Kwalitatief zal ik hier het bloedbeeld niet bespreken, alleen wil
ik opmerken, dat wij uit het haemogram duidelijk kunnen zien dat
eerst de rijpe neutrophylc cellen (de segmentkernigen) uit het bloed
verdwenen, terwijl er op dat moment nog niet van belang een aanmaak
of liever uitzending van onrijpe cellen bestond. Op dat oogenblik
bestaat dan ook een flinke leucopenie met een zoowel relatieve als
absolute sterke vermindering van het aantal neutrophile cellen. Op
dat oogenblik vinden wij in de neutrophile cellen nog geen of zoo goed
als geen toxische granula.

Daarna krijgen wij een massale uitzending van nieuwe cellen. Het
bloedbeeld is dan zeer sterk naar links verschoven. Dan komen ook
pas de toxische granula meer geprononceerd in de cellen voor.

Hier zien wij dus een voorbeeld van een geval, waarbij wij een sterke
leucopenie aantreffen op het moment dat de patiënt hooge koorts
heeft, op het moment, dat de bacteriën of eventueel de toxinen zich
in het bloed bevinden. Wanneer zij zich eenmaal ter bestemder plaatse

W = totaal aantal witte bloedlichaampjes ; b = basophyle leucocyten ; e =
eosinophyle leucocyten ; m = myelocyten ; j = jeugdcellen ; jst = staafjes met
duidelijk regeneratieve kern ; st = staafjes, waaraan geen regeneratieve kernbouw
is te herkennen ; sgm = segmentvormige neutrophyle leucocyten ; ly = lympho-
cyten , mo = monocyten ; abnc = abnormale cellen ; plc = plasma cellen.

hebben vastgenesteld, dan zal de leucopenie ook verdwijnen. In het
stadium van een streptococcen-mastitis, waarbij reeds dikke gewrichten
en peesscheeden aanwezig zijn, zullen wij dan in den regel ook geen
leucopenie meer aantreffen. Is dat wel het geval, dan hebben wij de
prognose zeer voorzichtig te stellen.

2de geval : Het tweede geval, dat ik ga beschrijven heeft een heel ander
verloop, doordat het, de leucopenie veroorzakende, agens hier langer
en daarbij ernstig inwerkt. Hierbij betreft het ook geen infectie, maar
een chemische vergiftiging. Het gaat over een koe, die ik op 15 Maart
in behandeling kreeg wegens een tepelbetrapping. De speen was sterk
opgezwollen, stijf. Voor de behandeling werd 50 gr ungt. mercuriale
verstrekt. Eenige dagen later heeft de koe dezelfde speen nogmaals
verwond, maar nu ontstond een bloedende verwonding. Uit eigen
beweging heeft toen de eigenaar de speen verder behandeld met de
kwikzalf en nu onder verband. Het gevolg was, dat zich bij de koe een
ernstige kwikvergiftiging ontwikkelde, onder het beeld van een alge-
meene mercurialismus, waarvan zich volgens de eigenaar de eerste
symptomen voordeden op 1 April.

Symptomen : Salivatie en stomatitis met een duidelijke roode kwik-
zoom om het tandvleesch. Zeer onvoldoende eetlust ; geen cliarrhae ;
hoesten, etterige neusuitvloeiing; verscherpt vesiculair ademen ;
conjunctivitis met etterige ooguitvloeiing ; huideczeem. De tepels ver-
vellen geheel. De heele uierhuid is met een vuile, crusteuze massa
bedekt, die erg onaangenaam ruikt. Ook de achterbeenen zijn met een
etterige vieze massa bedekt. De huidaandoening gaat met sterke jeuk
gepaard, zoodat de koe zich de huid tot bloedens toe belikt. Het komt
tot haaruitval met natte, etterige korstvorming en een aanmerkelijke
huidverdikking met zwelling van de subcutis. De huid voelt over het
geheele lichaam stug en vettig aan. Sterke apathie. Af en toe sterke
spierrillingen (tremor mercurialis). Lymphklieren, vooral in de lies-
plooi sterk gezwollen. Op den duur komt het tot sterke vermagering
en 18 April was de toestand zoo hopeloos, dat het dier door afmaken
uit zijn lijden is verlost.

Het roode bloedbeeld bleef gedurende het geheele proces ongeveer
gelijk. Het aantal r. bl. 1. schommelde steeds om 5.2 millioen en het
haemoglobine-gehalte schommelde tusschen 36 en 39. Vermoedelijk
heeft voordat ik met het bloedonderzoek begon al een sterke vermin-
dering der r. bl. 1. plaats gehad. Hierop ga ik hier echter niet verder in.
Evenmin op het gedrag der eos. cellen, dat overigens zeer interessant is.

Ook hier zien wij dus een ziektebeeld dat gepaard gaat met een
aanzienlijke leucopenie. En ik kan mij voorstellen, dat dit beeld door
velen voor een echte agranulocytose wordt gehouden, welke dan in dit
geval ontstond door de kwikvergiftiging. Ik zie hier echter in de
leucopenie een gewone symptomatische leucopenie als begin-stadium
van de gewone leucocyten-reactie, waarbij dan de leucopenische phase
is verlengd door de langdurige en ernstige inwerking van het vergif.

Naar mijn meening is het geval, door collega Fooy beschreven ook
als een gewone symptomatische leucopenie op te vatten. Het verloop
wijst daar alleszins op. Fooy haalt althans geen enkele gegronde reden
aan om hierbij aan een agranulocytose ,,sui generis" te denken. Dat
hij hier de agranulocytose als een ziekte op zich zelf wil opvatten,
uitsluitend en alleen omdat hij een leucopenie waarnam, is volgens het
hiervoor geschrevene niet juist. Dat geen thrombopenie aanwezig zou
zijn, omdat geen bloedingen werden opgemerkt, is, vooral bij onze
huisdieren met hun gepigmenteerde huid, wel een wat al te gewaagde
veronderstelling. Alle verschijnselen door Fooy beschreven, kan men
waarnemen bij iedere ernstige intoxicatie, hetzij van chemische hetzij
infectieuze oorsprong. Dat er in het geval van Fooy „practisch geen
sprake was van aanmaak van nieuwe neutrophile leucocyten" is niet
bewezen. Het zou ook mogelijk kunnen zijn, dat er wel nieuwe cellen
in de circulatie werden gebracht, maar dat ze direct weer werden
vernietigd. De sterke verschuiving naar links in het eerst aangegeven
haemogram van Fooy wijst daar zeer zeker op. In ieder geval, een der-
gelijke positieve uitspraak is alleen toegelaten, indien men intra vitarn
beenmerg-onderzoek heeft verricht. Dat er een sterk werkend toxisch
agens aanwezig is geweest, dat de oudere leucocyten uit het bloed
deed verdwijnen, is wel zeer waarschijnlijk. Dat het echter ook de
aanmaak van nieuwe cellen belemmerde en dus degeneratief op het
beenmerg werkte, heeft Fooy evenmin bewezen. Hoogst waarschijnlijk
heeft de toxische of infectieuze invloed inderdaad de rijpe cellen
plotseling uit het bloed doen verdwijnen en is daardoor tijdelijk een
passieve leucopenie ontstaan, maar daarna is het beenmerg, hoe dan
ook, geprikkeld tot meerdere werkzaamheid en afgifte van neutro-
phile cellen, waaraan het merg in het geval Fooy ook schitterend vol-
deed. Daarom behoeft het ook niet eigenaardig aan te doen, dat alleen
de leucopoëtische functie tijdelijk te kort schiet — van een „aantasten"
behoeft geen sprake te zijn —- terwijl de erythropoetische functie
ongemoeid blijft. Immers er is vermoedelijk in het geheel geen sprake

geweest van een beschadiging van het beenmerg. Het beenmerg
functionneerde goed, kon alleen tijdelijk niet de „vele gevallen krijgers"
aanvullen. Tijdelijk kwam er daardoor een groot tekort. Daarna kreeg
men een aanvulling met onvolwaardige, onrijpe cellen, maar daarna
zorgde het beenmerg er voor zoo spoedig mogelijk weer volwaardige
krijgers in de strijd te kunnen werpen. En in het geval Fooy was het
beenmerg wel bijzonder vlug, ik zou haast zeggen abnormaal vlug,
in staat om weer voldoende rijpe cellen af te leveren.

Zooals ik in het hiervoren geschrevene heb aangetoond, zijn in de
laatste jaren „voldoende bewijskrachtige gegevens" geleverd, dat
bij mensch en dier een ernstige infectie steeds begint met een leucopenie.
Maar niet een infectie is daarvoor beslist noodig, ook verschillende
chemische stoffen geven vaak een leucocyten-reactie, welke begint
met een initiale leucopenie. Dat de infectieproeven van Fooy negatief
verliepen, behoeft daarom in het geheel niet te wijzen in de richting
van een agranulocytosis sui generis. Daarenboven zijn meermalen
gevallen van agranulocytosis beschreven met positieve bacteriologische
bevindingen in het stroomende bloed. Deze bacteriën kunnen echter
ook wel secundair in het bloed gekomen zijn, dus na het optreden van
de neutropenie. (Needle).

Alles bij alles kan ik het dus niet eens zijn met de slotopmerking
van Fooy, dat hij te doen had met een atypisch verloopende sepsis.
Het verloop was heel normaal, alleen was het voor Fooy ongewoon,
omdat hij het bloedbeeld in zoo\'n vroeg stadium der ziekte onderzocht.

Schrijver komt naar aanleiding van de gegevens uit de literatuur
en uit eigen ervaring tot de conclusie, dat het paard, beschreven door
Fooy in het Tijdschrift v. Diergen. 11, 1938, niet geleden heeft aan een
agranulocytosis sui generis, maar aan een gewone infectie, eventueel
intoxicatie, met een normaal verloop in het morphologisch bloedbeeld.
Men dient in dit geval niet te spreken van een „agranulocytosis", maar
van een „leucopenie".

Verf. kommt auf Grund der Angaben in der Literatur und seiner eigenen Er-
fahrung zu dem Ergebnis, dass das von Fooy in dieser Zeitschrift (Nr. 11, S. 545,
1938) beschriebene Pferd nicht an einer Agranulocytosis sui generis gelitten hat,
sondern an einer gewöhnlichen Infektion, vielleicht Intoxikation, mit einem nor-
malen Verlauf des morphologischen Blutbildes. In diesem Fall muss man nicht
von einer „Agranulocytosis", sondern von einer „Leucopenie" sprechen.

Referring to data from literature and from own experience the author comes
to the conclusion that the horse descripted by Fooy in this periodical (No. 11, page
545, 1938) has not suffered from agranulocitosis sui generis, but from a simple
infection, event. intoxication with a normal progress of the morphological blood
picture. In that case one does notspeak of „agranulocitosis" but of a „leucopenia".

Uit de interne cîiniek der Veeartsenijkundige Faculteit.
Directeur: Prof. Dr. J. WESTER.

Van de koe, die zoojuist de kliniek is binnengeleid, kunnen we slechts
een vage anamnese opnemen; de eigenaar deelt ons mede, dat zij eenige
maanden geleden gekalfd heeft, nogal zwaar ; de secundinae zijn er
een paar dagen op gebleven, van witvuilen merkt hij thans niets meer.
De melkgift is langzamerhand achteruitgegaan, de voedingstoestand
eveneens, terwijl een enkele maal hoesten wordt opgemerkt.

We weten echter allen wat we aan deze laatste mededeeling hebben !
Hoe vaak blijkt ons, dat „een enkel kuchje", waarvan de boer spreekt,
in onze nomenclatuur behoort te worden aangeduid met „zeer veel
hoesten". Als U goed hebt opgelet zult U opgemerkt hebben, dat de
koe met kleine, stijve pasjes de kliniek inliep ; nu ik U hierop attent
maak, zult U ook met mij eens zijn, dat de koe te steil in alle vier
kogelgewrichten staat en dat de spronggewrichten opgezet zijn. Betast

Se basanl sur les données de la littérature et sur sa propre expérience, l\'auteur
en arrive à conclure que le cas du cheval décrit par Fooy dans cette revue (No. 11,
P\' 545> \'93^) ne se rapporte pas à de l\'agranulocytose essentielle, mais bien à
une infection banale, peut-être à une intoxication avec évolution normale de
l\'image sanguine. On ne doit pas parler dans pareil cas d\' „agranulocytose", mais
bien de „leucopénie".

ciiristeller und Eisner : Beitr. path. Anat. 81, 524.
Dockhorn, Else : Fol. Haemat. 54, 1936.
Faludi, F. : Fol. Haemat. 59, 1938.
Frank, E. : Berl. klin. Wschr. 1915, 961.
Friedemann, U. : Z. klin. Med. 108.
Goldscheider und Jacob : Z. klin. Med. 25, 373.

Hoff, F. : Unspecif. Therapie enz. Julius Springer, Berlin. 1930. Erg. d. inn. Med. u.

Kinderhkd. 33, 1928 en 46, 1934. Virch. Arch. 261.
Müller, E. F. : Haematologie von Hirschfeld-Hittmair 1933.
Müller, E. F. und Hölscher : Z. f. die ges. Exp. Med. 1923, Bd. 38.
Naegeli, O. : Blutkrankheiten und Blutdiagn. 1931.
Petri, Else: Dtsch. med. Wschr. 1924, 1017.
Schultz, W. und Jacobowitz : Med. Klin. 1925, 1642.
Schultz, E. und Reznikoff : Z. Exp. Med. 84 (1932) 587.
Schultz, E. : Z. exp. Med. 84 (1932) 60g.
wossidlo, Kl. : Fol. Haemat. 53, 1935.

Wallbach, G. : Z. exp. Med. 82, I, 1932. Fol. Haemat. 58, 1937, 3/4. Eur. Med.
18, 1938.

ge deze laatste dan kunt ge wat vocht erin vaststellen. Is er nog wat
anders opgevallen ? Niet ? Let dan eens op de halsaderen. Deze zijn
duidelijk gestuwd en nu sommigen van U ze betasten, voelen zij meteen
naar oedemen aan het cossum en tusschen de kaaktakken. Deze ont-
breken echter. Zelfs de huid is niet eens oedemateus. Laten we straks
eens wat uitvoeriger blijven stilstaan bij dit symptoom van opgezette
venae jugulares, dat wij zoo dikwijls bij het rund waarnemen, maar
onderzoeken we eerst deze koe nader.

Ge denkt aan tuberculose ? Mogelijk is dit zeker, maar er speelt
mij nog een andere ziekte door het hoofd en in verband daarmede
stel ik dadelijk deze vraag aan den eigenaar : hebt ge wel eens gezien,
dat de koe uit den neus bloedde ? En ja ! hij heeft dit een paar maal
opgemerkt, maar er niet veel aandacht aan geschonken, want het
hield al gauw weer op. Waarom vroeg ik juist hiernaar het eerst ?

Och het is maar een aardigheid om U te leeren, snel verschillende
dingen aan een patiënt op te merken en dan deze te combineeren.

Past echter op voor de fantasieën die er het gevolg van kunnen zijn !
Nooit „raden" naar een diagnose, maar steeds het dier grondig onder-
zoeken ; geen enkel onderdeel overslaan en in de meeste gevallen zult
gij dan kunnen komen tot een goed gefundeerde diagnose. Maar het
spreekt vanzelf, dat, hoe meer ervaring men krijgt, hoe meer secties
men heeft kunnen verrichten of bijwonen ter controle van de gemaakte
diagnose, met hoe meer mogelijkheden men ook rekening gaat houden
en : de klinische blik gaat werken. Weest daar voorzichtig mee en
houdt U aan het opschrift, dat ik eenige maanden geleden in Hannover
in de kliniekzaal van Prof. Götze las : „Die exakte Untersuchung ist
die Grundlage des tierärztlichen Handelns". Maar laat U mij voor
deze keer mijn phantasie mogen uitspreken : ik zie hier een koe voor
mij met een Polyarthritis, opgezette venae jugulares, ik zie aan de
halsvene ook reeds dat de hartslag zeer frequent is en ik heb, staande
voor de koe, een zeer onaangename reuk opgemerkt. Dit laatste deed
mij denken aan een necrotiseerend proces in de longen, deed mij de
vraag stellen aan den boer tiaar neusbloeding en nu combineer ik :
neusbloeding, longgangraen, endocarditis, thrombose van de vena cava.

Merkwaardig is, dat dit syndroom (samenstel van klinische verschijn-
selen) een ding is van de laatste, laten wij zeggen van de laatste 15 jaren.
Toen ik er eens met Prof. Schornagel over sprak, zeide deze, ook
getroffen te zijn door het zoo betrekkelijk vaak voorkomen van die
vena cava thrombose, die zeker de eerste jaren van zijn werkzaamheden
in het Pathologisch Instituut niet voorkwam.

Dat is geen kwestie van het „nu meer er op letten", want een derge-
lijke thrombose kan vroeger onmogelijk over het hoofd zijn gezien.
Zij blijkt dikwijls het gevolg te zijn van een leverabsces, dat in de vena
zelf kan zijn doorgebroken. Een ander maal vindt men niet een dergelijk
absces, maar worden veranderingen (vergroeiingen) in de buikholte
gevonden, die de gedachte wekken aan een plaats gehad hebbende

ontsteking door een vreemd voorwerp. Uit de thrombus laten enkele
emboli los, die via het rechter hart de longen bereiken en hier óf een
gedissemineerde embolische pneumonie veroorzaken, óf wel oorzaak
zijn van één grooteren necrotischen haard. Longbloeding is hier dik-
wijls weer het gevolg van ; wij moeten onthouden dat de oorzaak van
longbloeding bij het rund is een gangraeneuse pneumonie ; tuberculose
veroorzaakt wel nooit bij de koe een haemoptoë, zooals dat bij den
mensch het geval is. Prof. Schornagel zal U daarvan de reden verteld
hebben. Soms blijft het rechter hart vrij, maar in vele gevallen krijgt
men hier een ontsteking van de kleppen en ontstaat een soms zeer
uitgebreide endocarditis met groote woekeringen op de valvulae tricus-
pidales.

Keeren wij nu terug naar onze patiënt. Het algemeen onderzoek
leert, dat deze magere koe met een chronisch ziek uiterlijk, een tempe-
ratuur heeft van 39.8, een pols van 120 en een ademhaling van 60.
Nu moeten wij in de polikliniek wat voorzichtig zijn met de interpre-
tatie van deze gegevens ; als een koe, zooals deze, over een afstand van
40 km per auto is aangevoerd, kan de hartslag door de vermoeienis
van dit vervoer zeer versneld zijn, zonder dat van een hartaandoening
sprake is. Meermalen toch bleek ons, dat de polsfrequentie, bij aan-
komst 120 zijnde, reeds na eenige uren rust gedaald was tot 80, den
volgenden dag geheel normaal, 60 of 64 was geworden. Maar deze
koe met haar opgezette halsvenen en een pols van 120 wekt toch wel
de verdenking van een hartlijden. Wij ausculteeren het hart, hooren
een bonzenden hartslag, die geheel regelmatig is; de harttonen zijn
zuiver, rechts is het hart goed te hooren, maar niet abnormaal duidelijk.
Heeft deze koe nu geen endocarditis ? Past op ! De endocardiale bijge-
ruischen spelen bij het rund een dergelijk ondergeschikte rol en zijn
zóó dikwijls afwezig, waar zij theoretisch hadden gehoord moeten zijn,
dat zij diagnostisch m. i. weinig waarde hebben. En als zij aanwezig
zijn, dan is de duidelijkheid ervan soms omgekeerd evenredig aan de
uitgebreidheid van de endocardiale woekeringen : kleine verdikkingen
aan de kleppen kunnen geven een zeer duidelijk fluitend bijgeruisch;
bij groote woekeringen hoort men óf niets bizonders óf hoogstens een
wat rommelenden eersten hartstoon. Laat ik de koe een paar malen
door de kliniek loopen, dan wordt de hartslag dadelijk veel frequenter
en bonzender ; ook een veeg teeken ! Het percussieveld is normaal.
Hadden wij een bijgeruisch gehoord, dan zouden wij bij de koe den
neus hebben laten dichthouden ; soms toch wordt een pseudocardiaal
geruisch gehoord, dat de verdenking wekt van door een klepgebrek
of een pericarditis te zijn veroorzaakt, synchroon als het is met den
hartslag, maar dat ontstaat in de cardiale longkwab, verdwijnt of
onduidelijker wordt na inhouden van den adem.

Nadat wij geconstateerd hebben, dat de slijmvliezen en klieren
normaal zijn, gaan wij over tot het onderzoek der longen. De adem-
haling is veel te frequent zooals wij zagen, het type niet afwijkend.

Bij auscultatie hooren wij hier en daar wat reutelgeruischen en iets
boven en achter de rechter elleboog tubair ademen. Afwijkingen die
dus ons het recht geven een bronchopneumonie te diagnostiseeren, waar-
bij een grootere haard in den rechter longtop moet zijn. Wij probeeren
deze ook door de percussie nog aan te toonen, maar mede door de
plaats gelakt dit niet met zekerheid. Na den neus te laten dichthouden
hooren wij hier en daar ook op andere plaatsen nog wat chiemen en
piepen en hoest de koe eenige malen, waarna de foetide lucht nu wel
heel duidelijk wordt. Vlug sputum vangen ! De oogst valt niet mee,
de hoest was vochtig, leek veel exsudaat te zullen opbrengen, maar dat
komt wel eens meer voor : een vochtige hoest : weinig sputum. Waar-
door ? Ik denk : omdat de koe veel speeksel in de pharynx heeft ver-
zameld en dit het vochtige karakter van den hoest geeft. Wij krijgen
dan ook speeksel en slijm voldoende, maar slechts enkele vlokjes sputum.
Het geheel ruikt onaangenaam. Ik had gedacht veel sputum te zullen
krijgen, zelfs iets ichoreus materiaal. Wat wij hebben zullen wij nu
onderzoeken, eerst in een volgens Gram gekleurd praeparaat op necrose-
bacillen, maar natuurlijk ook zoeken wij naar tuberkelbacillen en naar
longwormeieren. Immers : die exakte Untersuchung, u.s.w. Een half
uur later weten wij, dat er wel lange, Gram-negatieve op necrose-
bacillen gelijkende bacteriën (schijndraden) zijn gevonden naast pyogene
bacillen en wat coccen, maar geen tuberkelbacillen en ook geen worm-
eieren. Ondertusschen hebben wij de lever gepercuteerd, het digestie-
apparaat onderzocht, de vaginale en rectale exploratie verricht en
urine met de catheter afgenomen. Dit geheele onderzoek levert niets
bijzonders op. Natuurlijk hebben wij ook de urine op urobiline onder-
zocht : er is geen urobilinurie. Kan nu toch mogelijk een thrombose
van de v. cava aanwezig zijn ? Ongetwijfeld ! Immers leverinsufficientie,
in dien zin, dat het urobilinogeen uit den darm geresorbeerd, de lever
passeert, behoeft heelemaal niet aanwezig te zijn bij een dergelijke
thrombose. Het kan n.1. zijn, dat de circulatie zich in de lever heel
aardig heeft hersteld (ja, men heeft ons meermalen in de sectiezaal
kunnen demonstreeren, op welk een merkwaardige wijze dit soms
tot stand is gekomen) of wel de thrombose heeft nog voldoende
ruimte gelaten voor den bloedstroom. Maar zelfs bij sterke
chronische leverstuwing mist men dikwijls urobilinurie. Dan de urine
onderzocht op galkleurstof. Geeft ook niets ! Immers de slijmvliezen
zijn niet icterisch ; galkleurstof wordt alleen door de nieren bij het rund
doorgelaten als de hoeveelheid in het bloed een zekere mate heeft
bereikt en dan nog meestal alleen, als deze galkleurstof van het directe
type is (uit gal afkomstig). Daarover later wel eens meer. Liever onder-
zoeken wij het bloedserum op bilirubine. Normaal is dit geheel vrij ervan
bij het rund ; de eenvoudige reactie van Hammarsten leert ons, dat bij
onze patiënt vrij veel bilirubine in het serum aanwezig is.

De waarde van deze reactie voor onze diagnostiek wil ik nu ook verder
niet bespreken, maar ik wil deze positieve reactie mede gebruiken voor

mijn vermoeden, dat deze koe lijdende is aan een chronische sepsis.
De thans wel haast zeker zijnde gangraeneuze pneumonie, de waar-
schijnlijke endocarditis, de polyarthritis, naast de habitus van het dier
geven mij daartoe het recht. En de temperatuur dan ? Ja, een koe is
in dit opzicht (ook nog wel in andere !) een raar beest ; men constateert
geen koorts, waar men ze absoluut zeker zou verwachten ; men stelt
soms hooge temperaturen vast bij een koe, die bv. behalve wat ver-
minderde eetlust, geen afwijkingen doet vinden. Meermalen zag ik
volkomen normale temperatuur bij koeien, die door ruptuur van vagina
of uterus een uitgebreide acute peritonitis hadden gekregen. Zelfs bij
een acute infectie als boutvuur mist men dikwijls koorts.

Maar bovendien : een temperatuur van 39.8 is toch ook niet normaal
en zeer waarschijnlijk zullen wij, als wij gelegenheid krijgen het dier
eenige dagen hier te houden en een temperatuurcurve aanleggen, zien,
dat het wel degelijk febrieiteert. Kan ons het morphologisch bloed-
onderzoek nog wat verder brengen ? Zeker, en dit zal natuurlijk ook
worden gedaan. Vermoedelijk zullen wij dan vinden een wat laag
haemoglobine-gehalte met een iets te laag erythrocytengetal, dus een
lichte anaemie, terwijl het aantal leucocyten verminderd is tot bv.
3000 per mm³. Leucopenie dus. Het aantal polymorphkernige leuco-
cyten zal procentsgewijze vermeerderd zijn, er zal mogelijk een z.g.
verschuiving naar links hebben plaats gehad, wel zullen dus veel jonge
vormen aanwezig zijn, toxische korreling der leucocyten kan aanwezig
zijn. Maar ik moet voorzichtig zijn met deze voorspelling ; het is ook
mogelijk, dat niets van dit alles wordt gevonden, zooals ons meermalen
bleek bij dergelijke processen.

Natuurlijk wil ik niet de waarde van het bloedonderzoek ontkennen ;
vooral in klinisch moeilijke gevallen zullen wij er een dankbaar gebruik
van maken, maar men hoede zich toch ervoor, zooals menige specialist
neiging heeft, er te veel waarde aan te hechten. Ik zal U morgen het
resultaat van het bloedonderzoek mededeelen ; thans maken we de
diagnose : chronische sepsis met een gangraeneuzen haard in de long
en endocarditis. Of er een thrombose van de v. cava aanwezig is, moet
in het midden blijven ; dit blijft een raden en alleen ervaring maakt
deze waarschijnlijkheids-diagnose. De prognose stellen wij uiteraard
infaust ; wij adviseeren tot slachting en zullen trachten sectie te doen.

Thans de vraag : Waaraan behooren wij te denken, wanneer wij
bij een rund opgezette v.v. jugulares opmerken, al dan niet gepaard
met oedemen ? Want beide verschijnselen gaan in vele gevallen niet
samen. Soms kan men bij een rund zeer sterk gestuwde halsvenen zien
en ontbreekt ieder spoor van oedeem. Een andere maal zien wij wel
oedeem, maar geen stuwing (nephritis, hydraemie).

De sterkte der stuwing kan uiteraard zeer verschillend zijn. U moet
er steeds op letten, of de vene ook opgezet blijft, als ge den kop van het
dier omhoog laat heffen. Want bij magere dieren vooral zal men bij

neerhangenden kop zeer dikwijls de ader duidelijk zien uitgezet ;
verdwijnt dit bij opheffen van het hoofd, dan heeft het niets te beteeke-
nen. Het spreekt vanzelf, dat gij erop let of mogelijk een thrombus door
een voorafgegane aderlating of door een intraveneuze injectie (Ca-
therapie) of zelfs een phlebitis niet de reden is der stuwing.

Dan zal echter deze wel bijna steeds éénzijdig zijn. Oedemen en
stuwing doen U dadelijk denken aan traumatische pericarditis, waarvan
ik de symptomatologie wel voldoende bekend mag veronderstellen, al
ziet men door nauwkeurig onderzoek ook allerlei variaties hiervan.
Past echter op nooit deze diagnose te stellen alleen op deze verschijn-
selen van oedeem en stuwing. Deze waarschuwing is niet overbodig,
waar wij somtijds in de kliniek patiënten aangevoerd krijgen, waarbij
de practicus „scherp" heeft vastgesteld, maar die niet anders hebben
dan een haematoom van de voorborst. Ge moet U ook niet vastklemmen
aan de „classieke" geruischen, die pathognomonisch zijn voor trauma-
tische pericarditis, want deze ontbreken immers maar al te vaak.
Auscultatie van het hart aan den rechter kant nooit vergeten en vooral
percuteeren !

Waar dan nog meer aan te denken ? Aan endocarditis, zooals wij
juist bij onze patiënt zagen, aan thrombose van de vena cava anterior,
aan tumoren (lymphosarcomen, tuberculose) in den borstingang, aan
tuberculose van het pericard, aan pleuratuberculose, aan een pneumo-
nischen haard in de cardiale longkwab, aan hydropericard en hydro-
thorax. U ziet, wij hebben de keuze ! Ik kan mij indenken, dat de
practicus, bedenkende, dat van al deze aandoeningen de prognose tocli
ongunstig is, zich niet al te veel moeite zal geven, om een zoo nauw-
keurig mogelijke diagnose te stellen, maar wij moeten ons toch tegen
die handelswijze verzetten ; in de eerste plaats om didactische redenen,
in de tweede plaats omdat men zich dan op een hellend vlak begeeft,
waarvan men heel gemakkelijk afglijdt en terecht komt op den weg
van te groote gemakzucht, die in andere gevallen wel eens tot minder
aangename gevolgen kan voeren. Laten wij dus in het kort trachten
zoo goed mogelijk bovengenoemde diagnosen te benaderen.

Thrombose van de vena cava anterior is, naast de traumatische
pericarditis, wel de oorzaak van de sterkste stuwing en de meest uitge-
breide oedemen. De differentieel-diagnose is niet altijd gemakkelijk,
want door de stuwing krijgt men ook een groote vochtophooping in het
pericard (hydropericard). Bij percussie stelt men dus in beide gevallen
een vergroote hartdemping vast. Bij traumatische pericarditis krijgt
men echter dikwijls een tympanitische toon boven de demping te
hooren door de gassen ; dit ontbreekt bij hydropericard. Ook hoort
men nooit het „bruit de glou-glou" van de traumatische pericarditis.
De stuwing geeft verder aanleiding tot het ontstaan van hydrothorax,
die men in een vergevorderd stadium wel kan vaststellen door auscultatie
en percussie, eventueel met zekerheid, door punctie. Deze hydrothorax
vindt men niet bij tr. pericarditis. De hartsfrequentie is als regel bij
LXV 49

tr. pericarditis hooger dan bij bedoelde thrombose ; de eerste geeft eer
hyperleucocytose dan de laatste.

Lymphosarcomatcse der klieren in de borstingang, vooral van de
onderste halsklieren en de sternaalklieren, geeft dezelfde verschijnselen
wat stuwing, etc. betreft. Denkt men aan deze ziekte, die ik bij jongere
dieren meer meen te hebben gezien dan bij oudere, dan kan de palpatie
der onderste cervicaalklieren ons hier den weg wijzen. Bij de lymphade-
nose van het rund zijn soms deze klieren ook zoodanig gezwollen, dat
men dezelfde stuwingsverschijnselen ziet, maar de meer algemeene
klierzwelling en de vermagering die de eigenaar vroegtijdiger opvalt,
doet deze wel eer hulp inroepen en zal het dier worden opgeruimd,
vóór men de compliceerende ziekteverschijnselen in optima forma
ziet. Het bloedonderzoek is hier onmisbaar.

Tuberculose van het pericard (pantserhart) kan soms vrij gemakkelijk
zijn te diagnostiseeren, een andermaal kunnen wij het niet verder
brengen dan tot een waarschijnlijkheids-diagnose. U moet in de eerste
plaats er aan denken, als U een slechts geringe stuwing in de halsvenen
ziet, een normale of slechts weinig verhoogde hartsfrequentie waar-
neemt, geen oedemen ziet, zuivere harttonen hoort, een meestal bon-
zenden hartslag (tenzij het „pantser" erg dik is) met vooral een ver-
sterkten hartstoot, dit vooral belangrijk is in tegenstelling met de
traumatische pericarditis (hydropericard). Rechts is het hart ook zeer
duidelijk te hooren. Het percussieveld is steeds vergroot, maar niet
zoo sterk als bij traumatische pericarditis. Tuberculose van het pericard
is steeds vergezeld van een tuberculeuze pleuritis, maar jammer genoeg
is deze dikwijls zeer moeilijk te diagnostiseeren.

Ging zij maar altijd gepaard met een tuberculeuze peritonitis, die
men rectaal kan vaststellen of met tuberculose van de longen, dan lag
de zaak eenvoudiger, maar dit is slechts zelden het geval. U herinnert
U waarschijnlijk het geval van de vorige week, dat een koe betrof die
de laatste 14 dagen slecht at en zoo nu en dan kreunde. Wij vonden
bij dit dier een pols van 108 bij een temperatuur van 39.2 en een adem-
haling van slechts 22. De venae jugulares waren beide duidelijk ge-
stuwd, oedemen ontbraken. Links ausculteerende, was de hartslag
bonzend, regelmatig, de ie hartstoon versterkt, de hartstoot ook ver-
sterkt. Rechts was het hart absoluut niet te hooren. Het percussieveld
was normaal. Bij auscultatie der longen was links iets chiemen te hooren
op één bepaalde plaats, rechts geen vesiculair ademen waarneembaar.
De percussietoon van de long was rechts overal gedempt, links normaal.
De lever was duidelijk vergroot. Ofschoon het sputum-onderzoek op
tuberkelbacillen negatief was en het rectaal onderzoek ook geen aan-
wijzingen gaf voor tuberculose, meenden wij toch met groote waar-
schijnlijkheid de diagnose rechtszijdige tuberculeuze pleuritis te mogen
stellen naast een leveraandoening (stuwingslever of hypertrophische
levercirrhose). De gestuwde venen werden toegeschreven aan druk
van de tuberculeuze woekeringen op het hart. En wat bleek bij sectie ?

Dat er wel een rechtszijdige pleuritis was, maar niet van tubercu-
leuzen aard. Waarschijnlijk oorspronkelijk door een vreemd voorwerp
was een hevige ontsteking met multiple abscessen der pleura ontstaan.
De pleurae waren onderling vergroeid en vormden een dikke laag van
vele cm doorsnede. Het hart was hierdoor sterk in de klem geraakt,
geheel naar links gedrukt èn daardoor èn mede door de dikke fibrine-
laag rechts niet te hooren geweest. De lever was zeer sterk vergroot en
gestuwd (muscaatlever) tengevolge van een totale afsluiting van de v.
cava door een zeer oude thrombus met kraakbeenig verhard bind-
weefsel erin.

En nog gisteren kregen wij een rund ter onderzoek, dat ongeveer
gelijke verschijnselen vertoonde. Maar waarbij wij helaas niet door
sectie onze bevindingen tijdens het leven konden bevestigen.

U ziet, zoo heel zelden zijn dit soort patiënten nu niet, tenminste
in onze omgeving.

De pneumonische haard, dikwijls van tuberculeuzen aard, die een
druk uitoefenen kan op het hart zóódanig, dat er stuwingsverschijnselen
optreden, is door auscultatie, waarbij wij vooral als kenmerkend het
tubair ademen waarnemen, wel te diagnostiseeren. Het hart wordt
naar rechts verplaatst, waardoor wij de harttonen rechts duidelijker
dan links hooren.

Voor de hydrothorax is kenmerkend de ingespannen, frequente
ademhaling (vooral na eenige beweging), het afwezig zijn van vesiculair
ademen beneden, de horizontale dempingslijn bij percussie. Door
punctie kan men de diagnose bevestigen, eventueel de differentieel-
diagnose tegenover een pleuritis humida stellen, welke laatste echter
bij het rund uiterst zelden is.

Ik heb deze laatste aandoeningen slechts vluchtig besproken, omdat
het mij er meer om te doen was, U er op te wijzen aan welke ziekte-
processen gij alzoo moet denken bij stuwingsverschijnselen aan den
hals, dan deze ziekten uitvoerig te behandelen ; deze kunt gij verder
bestudeeren in het boek van Prof. Wester, waar gij ook over de throm-
bose der vena cava een en ander vindt. Merkwaardigerwijze wordt
het door mij bedoelde syndroom in het handboek van Marek, ook
in de pas verschenen uitgave, niet genoemd.

Over infectieuze uieraandoeningen bij het rund, welke ook in onze
melkveehouderij zoo\'n belangrijke rol spelen, heeft o.a. Prof. Dr. E.
Sterk (Zwitserland) zijn meening gegeven op het twaalfde Veeartsenij-
kundig Congres te New-York. Volgens deze hoogleeraar zou de strep-
tococcen-mastitis veroorzaakt worden door een specifiek micro-orga-
nisme. Andere soorten streptococcen zouden het vermogen, om een
mastitis te kunnen veroorzaken, missen. Dit is van belang voor de be-
strijding, in verband met de smetstofverspreiding. Wat de vaccin-
enting betreft, deze zou niet de gewenschte resultaten hebben opge-
leverd. Daarentegen wordt de chemo-therapie (met Entozon) sterk
naar voren gebracht.

Interessant is nog de meening van Prof. Dr. Sven Wall (Zweden),
die aangeeft dat de streptococcen als saprophyten in den uier kunnen
voorkomen. Vindt men derhalve streptococcen in het sediment, dan
zou men eerst het rund via het tepelkanaal moeten besmetten om te
zien of zij infectieus zijn voor het rund.

Dr. Beijers, het verslag van den Directeur van den Veeartsenij-
kundigen Dienst (1935) besprekende (Tijdschrift voor Diergeneeskunde
1937, Deel 64, blz. 297/298), merkt met betrekking tot de chemo-therapie
het volgende op :

De ervaring van de behandeling der streptococcen-mastitis met Entozon schijnt
wel heel slecht te zijn, want wij lezen : „Maken wij de balans op van het Entozon,
dan is deze aldus: dat het een prachtig middel is om de aangetaste kwartieren droog
te maken en zoodoende de infectiebronnen uit den stal te verwijderen, doch dat
het als geneesmiddel niet voldoet en geen succes heeft bij koeien in lactatie. „Over
het geheel genomen is dit ook de ervaring van Dr. Beijers. Het Entozon is volgens
hem in de slappere oplossingen (1 op 1500) niet altijd voldoende werkzaam en in
de sterkere oplossingen (1 op 800 of 1 op 1000) brengt het dikwijls meer verharding
in den uier dan de zilvernitraatoplossing. Het is wel jammer dat zijn verwachtingen
niet zijn vervuld ; de soms gunstige resultaten hebben hem echter nog niet kunnen
doen besluiten het Entozon af te schaffen ; voor droog maken gebruikt hij het al
lang niet meer.

Een minder positief, doch door en door practisch oordeel is dat van Dierenarts
H. Postma (Tijdschr. v. Diergeneesk. 1938. Deel 65 blz. 109). Wij lezen :

Als laatste middel om de kwartieren droog te krijgen gebruik ik het nu wel zeer
bekende Entozon. Wonderlijk genoeg waren deze resultaten aanvankelijk veel
beter dan later. Toen was het succes werkelijk vaak verbluffend. Intusschen is het
een middel dat bij koeien, die aan het einde van de lactatie moeite hebben met het
drogen, goede diensten kan bewijzen en dat bij streptococcen-mastitiden te gebruiken
is.

En tenslotte nog een aanhaling uit de mededeelingen betreffende
den Gezondheidsdienst voor Vee in Friesland (Jaarverslag 1932—33).

Uierstreptomycosis brengt nog steeds in vele bedrijven groote schade teweeg.
In het vorig jaarverslag kon melding worden gemaakt van de gunstige werking bij
catarrhale uieraandoeningen, vooral in het laatst van de lactatie, door inspuiting
in den uier van Entozonoplossing, een praeparaat door Bayer in den handel ge-
bracht. Dit jaar konden wij op enkele bedrijven den invloed van deze behandeling
nagaan.

1. Afwijkend achterkwartier wil niet drogen. Na tweemaal te zijn behandeld
was het droog. Na het kalven is de uier normaal in volle lactatie.

4. Dier, pas afgekalfd, heeft een knoop in het speen, rechts achter, en een knokkel
in dat kwartier. Het uiersecreet wijkt sterk af. Na een inspuiting ging het kwartier
te gronde.

5. Oude guste koe gaf met het linker achterkwartier sterk afwijkende melk.
Entozoninspuiting gaf hier de gewenschte verbetering.

6. Oude koe met twee verkeerde kwartieren kalfde. Ondanks herhaalde inspui-
ting geen succes. In dit bedrijf waren alle koeien in het laatst van de lactatie of droge
perioden driemaal ingespoten met streptococcen in bouillon, welke niet gedood
waren. Na de enting ontstond zwelling in enkele uiers, welke zwelling na 24 uren
weer verdween. Ik krijg den indruk, dat op dit, de laatste jaren sterk besmette bedrijf,
door entozonbehandeling de ziekte kan worden uitgeroeid, desnoods met steun van
vaccinatie en opruiming van de ergste smetstofbronnen.

Tot zoover de mededeeiingen betreffende den Gezondheidsdienst
voor Vee in Friesland, jaarverslag 1932—1933-

Het zal voor tal van practiseerende veeartsen, vooral in het Noorden
des lands, een aansporing zijn geweest om zich van de Entozonbe-
handeling te bedienen in den strijd tegen de zoo buitengewoon
nadeelige streptococceninfecties bij het melkvee. Ook wij hebben
vanaf die jaren een dankbaar gebruik weten te maken van de onder-
havige behandelingsmethode en kunnen op grond daarvan eenige
practische ervaringen mededeelen.

Bij de beoordeeling van de al of niet bruikbaarheid van een chemo-
therapeutisch middel (Entozon) inzake bestrijding van streptococcen -
mastitis in de melkveehouderij mag wel eens aandacht geschonken
worden aan het feit, dat het streptococcen-vraagstuk slechts ten deele
een medisch-veterinaire kwestie is en waarbij bepaalde vorderingen
en bevredigende resultaten niet anders kunnen worden verkregen dan
door het tegelijkertijd aanpakken van de verwante problemen, die meer
op het terrein van de veeteelt, de practische bedrijfseconomie en van
de technische landbouworganisaties plegen te liggen.

De chemo-therapie kan namelijk als een steun worden begroet in
den strijd tegen deze bedrijfontwrichtende infecties, anderszijds heeft
het moderne melkveehoudersbedrijf niet minder den steun noodig
van tal van omstandigheden en maatregelen, die het ontstaan van
mastitiden voorkomen, althans niet bevorderen.

In dit verband kan worden gewezen op het feit, dat oude koeien
aan het einde van de lactatie-periode dikwijls last hebben van de hier

bedoelde infecties. Het uierweefsel van deze te vroeg versleten productie-
dieren schijnt aan weerstandsvermogen te hebben ingeboet. Men moet
nu wel zeer hooge eischen aan het een of ander chemo-therapeuticum
stellen om te kunnen verwachten, dat op deze wijze nog bevredigende
resultaten zullen worden verkregen.

Maar bovendien ziet de veehouder zich tegenwoordig door een
overheidsmaatregel als de teeltbeperking den plicht opgelegd om deze
te vroeg versleten koeien desondanks aan te houden, wijl hij niet naar
eigen inzicht het afgebruikte materiaal door jonge weerstandkrachtige
koeien kan vervangen.

Doch ook nog in een ander opzicht hebben wij het aandeel van den
veehouder noodig bij een breed opgevatte streptococcenbestrijding.
Immers de boer zelf is nog altijd in staat door aanhoudende massage
en voortdurend uitmelken een beginnende mastitis binnen de perken te
houden en in het mooiste geval tot genezing te brengen. Ook in de
Duitsche literatuur wordt aan deze eenvoudige, doch zorgzame ver-
pleging van het zieke uierkwartier nog de noodige aandacht besteed.
Het is echter daarbij noodzakelijk dat het uiersecreet niet wordt weg-
gemolken, doch dat het wordt verzameld in daarvoor uitsluitend be-
stemde gereedschappen.

„Die älteste, billigste und bekannteste Methode der Behandlung des gelben
Galtes — zoo schrijft Dr. Roemmele in het Tijdschrift „Die Milch-Kontrolle"
(Nr. 8, Hildesheim, 1936) — ist das wiederholte Ausmelken der erkrankten Euter-
viertel innerhalb kurzer Zeit (alle 2 bis 3 Stunden auch während der Nacht) 2—3
Tage lang. Letztere Methode ist den Bauern im allgemeinen so bekannt, dass sie
beim Auftreten geringster Eutcrslörungen auch ohne tierärztliche Beratung ange-
wandt wird. Im allgemeinen wird dabei leider die grosse Fehler begangen, dass
die Milch der erkrankten Euterviertel auf den Boden gemolken wird, anstatt in ein
besonderes Gefäss. Durch das Auf-die-Streu-Melken ist natürlich die Möglichkeit
der Uebertragung der Krankheit auf die noch gesunden Euterviertel des Tieres
selbst wie auch auf die der nebenstehenden noch gesunden Kühe stets geboten."

Ook de jongste mond- en klauwzeerperiode heeft onzes inziens
weer duidelijk aan het licht gebracht wat inzake uierontsteking met
een zorgvuldige behandeling al niet is te bereiken. Doch de meer
ervaren, practische veehouders schijnen van deze verpleging alleen de
ware uitwerking te kennen. De jongeren zijn gewoonlijk wel zoo gauw
geneigd om het maar aan de wetenschappelijke techniek over te laten.
Maar de dierenarts als technicus kan ook dan alleen goed werk ver-
richten, indien zijn methode aansluit bij of past in een reeks van maat-
regelen, waarvan de voorbereidingen wel steeds door den veehouder
zelf moeten worden getroffen.

Aldus beschouwd moet worden erkend, dat de uierspoelingen met
Entozon een goede aanwinst beteekenen in de techniek van de strep-
tococcenbestrijding. Onze aanteekeningen loopen over 134 stallen.
Dikwijls werd in een stal slechts één dier behandeld en van dat eene
dier ook nog slechts één kwartier, doch de behandeling strekte zich
evenzeer over eenige dieren uit, zoodat in zoo\'n geval een goed over-

Bij de te gebruiken Entozonoplossing werd tot grondslag genomen
de verdunning van i op iooo goed uitgekookt regenwater. Aanvan-
kelijk werd naar voorschrift van het begeleidend prospectus de benoo-
digde vloeistof steeds thuis klaargemaakt. In zoo\'n geval werd
natuurlijk gebruik gemaakt van gedestilleerd water. Later kon om
practische redenen worden volstaan met het gebruik van een ketel
goed uitgekookt leiding- of regenwater. Wij geven nog haast de
voorkeur aan het regenwater, omdat hierin het preparaat een volkomen
heldere likeurachtige oplossing laat zien. Het leidingwater bevat
gewoonlijk meer verontreinigingen in den vorm van kalkverbindingen
en dit geeft met het Entozon dikwijls een troebele oplossing. Wij hebben
tot nu toe in de bereikte resultaten geen aanleiding gevonden om weer
op het gedestilleerd water terug te gaan. Men moet natuurlijk bij onze
methode wel de uiterste zindelijkheid in acht nemen. Wij kunnen nu
ook steeds d.e oplossing op de gewenschte temperatuur in het kwartier
brengen, wat ook weer een voordeel beteekent. De dieren ondervinden
van de behandeling niet de geringste last en behoeven vaak niet eens
„gespannen" te worden.

Hiervoor gebruiken wij een wijdmondsche bruine medicijnflesch
van één Liter inhoud. De afsluiting geschiedt door een dubbel door-
boorde gummistop. Hierdoor voert een afvoerpijpje van metaal,
hetgeen weer met het eindstuk van een melkspuit is verbonden. Even-
eens draagt de gummistop een metalen pijpje voor de toevoer van de
benoodigde luchtdruk, waarvoor het andere stuk van de melkspuit
weer kan gebruikt worden. Het geheel vormt een eenvoudig appa-
raatje, zooals de foto duidelijk weergeeft.

Het op deze wijze inbrengen van de spoelvloeistof biedt tal van
voordeelen. Het maakt een zindelijke manier van werken mogelijk,
verontreinigingen van stof en stalvuil heeft men niet te duchten en
binnen den tijd van vijf tot tien minuten kan men het te behandelen
kwartier gemakkelijk afwerken.

Wat nu verder de werkwijze van het uierspoelen betreft, kan worden
opgemerkt, dat lang niet alle streptococcen-mastitiden voor een chemo-
therapeutische behandeling in aanmerking komen. Gebruikt men
het Entozon lukraak, met de bedoeling het als een universeel middel
op practische bruikbaarheid, te onderzoeken, dan zullen teleurstellingen
wel niet kunnen uitblijven. Gaat men daarentegen selectief te werk,
door vooral de oude en verouderde mastitiden uit te zonderen, dan
wint de Entozonbehandeling voortdurend nog aan bruikbaarheid.
Het is daarbij niet altijd mogelijk, nauwkeurig te omschrijven welke
gevallen men al of niet voor een spoeling in aanmerking laat komen.
Vooral de stugheid van het zieke kwartier is hier dikwijls een factor
van beteekenis, eveneens het secerneerend vermogen van den uier.

Aanzienlijke parenchymateuze veranderingen van het kwartier
alsmede knobbels en verhardingen van het uierweefsel zijn aanwij-
zingen, die het resultaat van een spoeling bij voorbaat reeds twijfel-
achtig maken. Een tweede groep omvat de kwartieren met een geringe
en overigens gelijkmatige zwelling. De melk bevat veel leucocyten
en het streptococcenbeeld is positief. Hier kan men toch dikwijls met
succes een Entozonbehandeling toepassen en het loont vaak de moeite
om een spoeling nog eens te herhalen. Dat de dieren soms zeer ver-
schillend op een uierspoeling reageeren kan toch geen groote bezwaren
opleveren, kan in elk geval niets tegen de chemotherapie aanvoeren,
vooral niet, indien men bedenkt, dat het laten voortbestaan van deze
chronische ontstekingsprocessen de besmettingskansen aanmerkelijk
verhoogt. Bovendien is de lactatie-periode van zoo\'n aangetast dier
toch al reeds verstoord. Er is dus voor een spoeling alle reden, terwijl
de kans op genezing nog geenszins is verkeken.

Nog duidelijker treedt de aanwinst van het Entozon op in de groep
van uierontstekingen, waarbij geen klinische veranderingen waar-
neembaar zijn. De resultaten zijn hier doorgaans zeer bevredigend.
In stallen, waar men met dergelijke processen veelvuldig te kampen
heeft, kan met Entozonbehandeling snel verbetering worden aange-
bracht.

In dit verband zij ook nog even gewezen op een uitspraak van collega
W. A. Eisma, te vinden in dit Tijdschrift van i Januari 1937, betref-
fende het opsporen van streptococcen uitscheidende melkkoeien.
Wat betreft het opsporen van streptococcen uitscheidende melkkoeien
— zoo lezen wij op bldz. 4 — is mij gebleken dat het nauwkeurig
onderzoek naar het gezwollen zijn van de supramammaire lymph-
klieren zeer doeltreffend is. Van elke melkkoe, bij welke een dergelijke

zwelling bestaat, wordt door mij een monster melk genomen. In onge-
veer de helft van deze vind ik streptococcen.

Onzes inziens zou men in deze gevallen met uierspoelingen door
middel van Entozon prachtig werk kunnen verrichten. Immers men
zou de stallen, waarin deze gevallen kunnen worden aangewezen, voor
een streptococcen-verspreiding met alle nadeelige gevolgen daarvan
kunnen behoeden.

Tenslotte rest ons nog te noemen de behandeling met Entozon,
wanneer moeilijkheden bij het droogzetten optreden. Zeer veel van
deze dieren beginnen weer een nieuwe lactatieperiode met hetzelfde
gesukkel. Met Entozon is het nu mogelijk een volkomen hersteld dier
te laten afkalven, dat weer goed is voor dertig liters melk.

Op grond van eigen practische bevindingen komen wij tot de vol-
gende conclusies :

1. De chemo-therapeutische Entozon behandeling van streptococcen-
mastitiden is een aanwinst voor de praxis.

3. Omstandigheden en toestanden van organisatorischen aard
kunnen het veterinair bestrijdingswerk belangrijk steun verleenen.

4. Aanhoudende massage en voortdurend uitmelken kunnen een
beginnende mastitis binnen de perken houden.

5. Oude en verouderde mastitiden komen voor een Entozonbe-
handeling niet in aanmerking.

6. Aangetaste kwartieren zonder waarneembaar klinische ver-
anderingen vormen een dankbaar object voor Entozonbehandeling.

7. Moeilijkheden bij het droogzetten kunnen door Entozonbe-
handeling gemakkelijk overwonnen worden.

Nach Angaben des Verf. ist bei beginnender Mastitis eine häufig wiederholte
Massage des Euters und Ausmelken von grosser Bedeutung. Solange noch keine
klinisch erkennbaren Veränderungen des Euters vorhanden sind, kann mit Erfolg
eine Entozoneinspritzung (1 : 1000 Wasser) angewandt werden, aber nicht bei
alten Mastitiden. Um ein Trockenstellen des Euters zu fördern, ist eine Entozon-
behandlung ein ausgezeichnetes Mittel.

According to writers\' opinion often repeated massage of the udder and milking
out are of great importance in cases of a starting mastitis. As long as perceptible
clinical altérations of the udder are absent, entozon-injection (1 : 1000 water) may
be applied with succes ; nevertheless not in obscolent cases of mastitis.

L\'auteur est d\'avis que lors de mammite débutante des massages répétés du pis
et des traites à fond sont de grande importance. Aussi longtemps que des altérations
cliniquement décelables du pis ne sont pas présentes, on peut avec succès faire des
injections d\'une solution aqueuse d\'Entozon à 1 : 1000 ; ce traitement ne donne
aucun résultat dans les vieilles mammites, mais constitue néammoins un moyen
excellent pour favoriser le tarissement du pis.

Onderzoekingen over de zgn. diarrhoe-weiden („scouring pastures")
in den Wieringermeerpolder.

Deze onderzoekingen, gepubliceerd door Dr. E. Brouwer en A. M. Frens (Rijks-
landbouwproefstation Hoorn, afd. physiologie), P. Rf.itsma (dierenarts, Slootdorp)
en G. Kalisvaart (landbouwk. ambtenaar der Wieringermeerdirectie) in „Ver-
slagen van landbouwkundige onderzoekingen" No. 44 (4) C 1938, acht de Redactie
voor de lezers van ons Tijdschrift van zoodanig belang, dat een uitvoerige weergave
ervan op haar plaats is.

Sedert 1932 kwamen onder de groote koppels jongvee, die op de weilanden van
den W.-polder werden ingeschaard, tallooze gevallen van hardnekkige diarrhee
voor. Men bracht deze eerst in verband met de nog abnormale omstandigheden
(veel zoutplanten, zout water, e.d.) en meende, dat binnenkort de diarrhee wel zou
beteren. Doch dit gebeurde niet; ook de volgende jaren, niet het minst in 1936, bleven
veel gevallen voorkomen, ook onder het melkvee. Collega Reitsma onderzocht
herhaaldelijk op coccidiose en paratuberculose; een paar malen zijn oöcysten ge-
vonden, terwijl bij één dier in het Pathologisch Instituut te Utrecht para-tuberculose
in de mesenteriale klieren werd geconstateerd. Het bleek dus, dat men naar andere
oorzaken moest zoeken. Op de „diarrhee-perceelen" begonnen bij blijkbaar gevoe-
lige dieren de afwijkingen reeds vroeg in den weidetijd, langzamerhand werden ook
de andere runderen aangetast en in den nazomer en herfst moest het vee van ver-
scheidene weiden worden verwijderd. Op stal gezet, genazen de dieren in het alge-
meen snel.

Bij geregelde observatie bleek, dat de diarrhee soms lijdelijk verdween in die
weiden, om even plotseling weer terug te komen. Bij enkele koeien bleef de ont-
lasting normaal.

Bij de sterk aangetaste dieren waren de faeces \'waterdun, zij hadden niet die
eiwit-rottingslucht, die wij bij een acute enteritis kennen. De melkproductie ging
snel achteruit, later ook de voedingstoestand, maar een zieken indruk maakten de
patienten niet. Dikwijls over het geheele lichaam, maar vooral om de oogen, was
een grijze verkleuring der haren op te merken ; hoewel dit verschijnsel cn de diarrhee
niet geheel parallel verliepen, achten de schrijvers het toch waarschijnlijk, dat een
en ander met elkaar in verband staat. Het klinisch onderzoek, dat der faeces, der
urine en van het bloed, leverde niets abnormaals op, behalve dikwijls een te laag
haemoglobine-gehalte. Bij één sectie werd alleen een atonisch darmkanaal, nergens
ontsteking van de darmen, gevonden. Uit het 1111 volgende literatuur-overzicht blijkt
o.a. dat reeds in 1850 uit sommige weide-districten van Engeland melding werd
gemaakt van het optreden van veel diarrhee bij koeien. Latere gegevens dateeren
van 1862, 1894, 1904, etc., terwijl recente onderzoekingen gedaan zijn over derge-
lijke weide-diarrhee door Gimingham (1914) en Muir (1936). Daarbij wordt gemeld
dat meestal 6 k 8 dagen nadat de dieren in de weide zijn gekomen, de diarrhee
optreedt, soms echter reeds na 24 uur, bij uitzondering eerst na 6 weken. De donker-
roode Devon-koe zou geleidelijk een vuil-gele kleur krijgen, maar men ziet dit ook
bij andere vormen van diarrhee. Laat men het niet te ver komen, dan genezen de
koeien betrekkelijk snel na het brengen op gezond land ; ver voortgeschreden gevallen
herstellen echter niet meer.

Hoe sterker het rund is, hoe beter het tegen de betreffende weide kan ; melk-
koeien zijn het gevoeligst; schapen beneden het jaar worden ook aangetast. Paarden
schijnen onvatbaar.

Tusschen de diarrhee-weiden in Engeland liggen gezonde stukken land. In het
Engelsche graafschap Somerset is het diarrhee-land beperkt tot één geologische
formatie, het „Lower Lias".

De ontwatering der zieke gronden is zonder uitzondering slecht ; bemesting ver-
ergert de kwaal. Botanisch noch chemisch heeft men in Engeland verschillen gevon-

den in het gras van „zieke" en „gezonde" weiden. Het hooi doet meestal geen
kwaad. De oorzaak is dus in Engeland niet gevonden (bactèrieele-, parasitaire- en
toxische-oorzaken komen ook niet in aanmerking). Schrijvers achten een groote
overeenstemming aanwezig tusschen de weide-diarrhee in Engeland en in de W.-
polder. Ook in West-Australië, Nieuw-Zeeland, Florida en op de Hebriden komen
weide-diarrheeën voor, die echter min of meer van de onderhavige zich onder-
scheiden. In Florida hielpen koperverbindingen, doch niet op alle gronden ; in
andere streken ijzerzouten. Door Brouwer en zijne medewerkers is gedacht aan de
mogelijkheid, dat juist de minimale verontreiniging der gebruikte koper- en ijzer-
zouten de. gunstige werking zouden geven, evenals de Australische onderzoekers
dat deden. Later bleek dit juist gezien en het is vooral de zeer kleine hoeveelheid
cobalt, die noodig schijnt te zijn om de diarrhee te voorkomen. Een gift van slechts
o.i mg. cobalt per schaap per dag is voldoende! Het blijkt dus ook wel, dat men
met zeer zuivere zouten moet werken, wil men geen verkeerde conclusies trekken.
In het gewone ferrichloride van den handel vond Underwood het vorig jaar 41 mg
cobalt per kg Fe₂Cl₆.

De schrijvers hebben eerst proeven genomen bij kleine laboratoriumdieren (caviae
en konijnen), om te zien of bij deze dieren met het betreffende gras ook diarrhee,
maar vooral ook de depigmentatie (die microscopisch heel duidelijk is vast te stellen)
was op te wekken. Het eerste gelukte niet, het tweede wel.

Het verband tusschen biologische kleurstoffen en koper is bekend (haemocyanine
der weekdieren, sommige kleurstoffen uit vogelveeren zijn koperverbindingen ;
het gepigmenteerde haar van bonte katten en honden bevat meer koper dan het
witte).

Gorter kon bv. door koper-arme rantsoenen een verregaande depigmentatie
bij ratten, konijnen en katten teweeg brengen. Ook bepaalde vitaminen schijnen
hierbij een rol te spelen. Koper bleek echter bij de diarrhee-koeien in de W.-polder
geen opvallend resultaat te geven.

Het NaCl-gehalte van het drinkwater bleek nogal hoog, maar niet hoog genoeg
om hieruit de diarrhee te verklaren.

Het grof-chemische onderzoek van het gras, verricht te VVageningen, gaf evenmin
afwijkingen van beteekenis. In Hoorn werd bepaald het gehalte aan ijzer, koper
en mangaan. Het ijzer-gehalte van het gras der zieke gronden verschilde niet van dat
van gezonde weiden.

Het mangaan-gehalte was op de zieke gronden duidelijk lager, met één uitzonde-
ring. In koper-gehalte bestond weer geen verschil van beteekenis. Ook dit onderzoek
gaf dus geen voldoende houvast.

Nadat vastgesteld was, dat de haemoglobine-waarden bij de diarrhee-dieren
lager waren dan bij gezonde, werd in de winterperiode getracht invloed uit te oefenen
op die haemoglobine-waarden met verschillende zoutmengsels (ijzer, koper,
mangaan, zink, cobalt, nikkel, arsenicum, borium). Duidelijke resultaten gaf dit
niet, maar men ging toch meer en meer denken aan een deficiëntie van koper, nadat
ook Prof. Sjollema eenige analyses had verricht.

In de weide kreeg men duidelijk succes, als men genoemde elementen met wat
voer verstrekte. Daarna heeft men het mineralenmengsel gesplitst en met allerlei
combinaties talrijke proeven genomen, waarbij ook zeer vele faeces-monsters werden
geanalyseerd.

Tenslotte bleek koper plus cobalt het meest werkzaam te zijn en uiteindelijk zag
men van kopersulfaat alleen óók goede resultaten. Cobalt alleen was zonder invloed,
het schijnt echter wel de werking van het koper te ondersteunen. Tenslotte wordt als
therapie aangegeven de toediening van 3 X per week van 1 gram CuSo₄ óH.,0 en
0.2 gram cobalt-nitraat (C0NO3) 6 H₂0 (Merck).

Ik heb hier zoo volledig mogelijk het voornaamste weergegeven van dit mooie
onderzoek, dat ons wederom de groote waarde van chemische analyses leert. Voor
de tabellen moet ik natuurlijk naar het verslag zelf verwijzen.

Bij actinomycose van het rund, waarbij de kaak is aangetast, zal de chirurgische
behandeling noodzakelijk blijven. In alle andere gevallen, hetzij men met actinomy-
cosis of met actinobaccillosis te doen heeft, gebruikt men joodkalium. Meestal werd
het middel 2 maal daags gegeven, gedurende 7 tot 10 dagen, totdat jodismus ontstond,
dan volgden 7 & 10 dagen rust, waarna de behandeling weer hervat werd. Deze be-
handeling is kostbaar en de dieren gingen bovendien in voedingstoestand achteruit.

Deze behandeling, zoonoodig gecombineerd met de chirurgische, voldoet niet,
omdat zij langdurig is.

Voor intraveneuze injectie is joodkalium niet geschikt, daar kaliumzouten dan zeer
schadelijk zijn. De schrijver gebruikte daarom het natriumzout van jodium, en heeft
daar eenige jaren ervaring van. De dosis bedraagt voor een dier van 1000 „pound"
een „ounce" joodnatrium, opgelost in een „pint" steriel gedistilleerd water, (pound
is 353i gr, ounce is ^ 32 gr, pint is 568 gr). De intraveneuze injectie moet langzaam
geschieden, vooral tegen het einde van de injectie, om een eventueele reactie van
het dier te kunnen controleeren. Deze openbaart zich door onrust, verhoogde adem-
frequentie en versnelde hartwerking, soms tranen van de oogen en verschijnselen
van vertigo. Indien deze verschijnselen zich voordoen moet men onmiddellijk
de injectie staken. Zij leiden echter nooit tot de dood, en in minder dan 5 % heeft
men met deze verschijnselen te maken. Bij de op deze wijze behandelde dieren
ontstond nimmer jodismus. Bij een klein percentage neemt men gedurende enkele
dagen minder eetlust waar, terwijl de melkgift iets vermindert.

Men moet er op bedacht zijn dat bij drachtige dieren veel kans op aborteeren
bestaat. Dergelijke dieren behandele men dus liever niet dan nadat zij gekalfd
hebben. Bij actinomycosis van de weeke deelen kan men volstaan met deze behan-
deling. Wanneer gelijktijdig abscessen bestaan, die functiestoornissen verwekken,
zal men deze incideeren en gelijktijdig de intraveneuze behandeling toepassen.
De zwellingen gaan sneller terug na gebruik van joodnatrium dan na dat van jood-
kalium. Gevallen, waarbij diep zittende pharyngeale abscessen een snorkend adem-
geruisch veroorzaken, verbeterden enkele dagen na de injectie. De zoogenaamde
houttong is binnen 24 uur zoodanig geslonken dat het dier weer eten en drinken
kan. Eén behandeling is meestal voldoende om de aandoeningen van de weeke
deelen te doen genezen. Actinomycotische veranderingen van de kaakbeenderen
zal men chirurgisch moeten behandelen door trepanatie bijv. en verweekte been-
stukken zal men met behulp van een curette verwijderen. Gelijktijdig kan hier dan
ook nog joodnatrium intraveneus ingegeven worden. De schrijver nam dan waar
dat het proces tot stilstand kwam en dat de aangetaste kaak in omvang afnam. Aan
te bevelen is een tweede intraveneuze injectie na 14 dagen. Baudet.

In het Berner Oberland komt in de laatste jaren gedurende het voorjaar een tot
nu toe onbekende ziekte bij kalveren voor. Als eerste symptomen worden een stijve
gang in de voorbeenen, een acute maag-darmcatarrh en een aandoening van de
voorste luchtwegen waargenomen. Na twee a drie dagen treedt een met krampen
gepaard gaande contractie van de buigspieren der voorbeenen op. Tegelijkertijd
worden spiertrillingen waargenomen. Dit laatste is vooral het geval, wanneer de
dieren probeeren op te staan. Meestal lukt dit evenwel niet en blijven zij op de
knieën steunen. De oorzaak van het lijden is nog niet gevonden. Men heeft gedacht
aan een infectieziekte, waarbij hoofdzakelijk het ruggemerg zou zijn aangetast. Met

¹) Ernst Wyszmann, Ueber eine eigentümliche ,,filter kr ankheit" bezw. „Zitterkrampf"
bei Kälbern. Schweiz. Archiv, für Tierheilk. 1936, No. 5, p. 196.

cerebrospiaalvocht is de ziekte echter niet over te brengen op gezonde dieren.
Evenmin is dit het geval met bloedserum. Histologisch onderzoek van hersenen en
ruggemerg leverde geen positieve bevindingen op. Behandeling met hexamethy-
leentetramine schijnt gunstige gevolgen te hebben. C. J. de Gier.

Bij gelegenheid van het bacteriologisch vleeschonderzoek van een wegens enteritis
in nood geslacht, 14 dagen oud kalf, waarbij pathologisch-anatomisch, behalve een
darmontsteking, een lever- en miltzwelling werden waargenomen, werd een bacterie
gekweekt, welke Gliesch \') aanvankelijk voor een paratyphusvertegenwoordiger
hield, doch bij nader onderzoek bleek te zijn de bacterium alcalescens (Andrewes),
een bacterie welke tot dusver nog nooit bij een septicaemie van het kalf was aange-
troffen. Intusschen kwamen na dit eerste geval later nog een 2-tal gevallen ter
onderzoek, eveneens bij kalveren met sterke diarrhee.

Uit deze gevallen concludeert Gliesch, dat deze bacterie als ziekteverwekker bij
kalveren kan optreden. de Graaf.

De sonde van Neumann-Schultz wordt tot heden uitsluitend bij het paard
gebruikt. De anatomische bouw bij het rund is voor het gebruik van dit instrument
geen belemmering. Szabuniewicz ¹) gebruikt dan ook de sonde met succes bij de
herkauwers. De inbreng-methode is dezelfde. Zoo gaat er niets meer verloren bij
het ingeven van de medicijnen. Pensgassen kunnen worden ontlast, kunstmatige
voeding en het constateeren van vreemde voorwerpen is mogelijk.

Bij enkele runderen met likzucht bleek het anorganisch P-gehalte van het bloed-
serum verlaagd te zijn. Het Ca-gehalte was vrijwel normaal. Het uitgescheiden Ca.
en P. in de urine en de faeces, gedurende 24 uur onderzocht bij een zwaar geval,
bedroeg 40 maal het normale. Bij een andere onderzochte zieke waren geen afwijkin-
gen. Alle gevallen (behalve één) genazen met Vit. D (intraveneus 2 tot 3 maal 3 a
5 cc.). De melksecretie, welke door Krupski c.s. ²) als kenmerk van herstel aange-
nomen werd, steeg bij gunstige afloop snel. Chemo-analytisch toonden zij bij één
rund aan, dat in 6 dagen door de Vit. D 62 gram Ca en 58 gram P werd vastgelegd.
Proeven met ijzer en koper, Ca-injecties, onbestraalde biergist en beendermeel,
waren zonder resultaat.

Een mengsel van licht assimileerbare Ca, P en ferrozouten werkte zeer langzaam.
De door de schrijvers onderzochte likzucht was te beschouwen als een D-hypovita-
minose.

Er is twijfel en meeningsverschil of er bij de dieren al of niet deze ziekten bestaan.
Bij ossen en koeien is echter bekend, dat zij na verwisseling van stal, vooral opgroote
bedrijven, en ook na een lang transport, dagen lang en zelfs weken lang elk voedsel
weigeren. Dit kan overgaan in een toestand van zware depressie. Bij het stellen van
de diagnose wordt daarmee te weinig rekening gehouden.

Bauer ^a) geeft 2 voorbeelden. In het eerste geval werd een koe verkocht. Op den

¹) Szabuniewicz, M. L\'usage de la sonde nasale chez les ruminants. Rev. Vet. Slave
1936, No. 5/6 (ref.).

²) A. Krupski, E. Hungerbuhler, F. Almasy : Untersuchungen über den Ca-P Stoff-
wechsel lecksüchtiger Tiere der Braunviehrasse und über therapeutische Erfolge mit Vitamin D.
Schweizer Arch. f. Thk. 8 Heft, 1937.

stal van den kooper had zij in het geheel geen eetlust en was apathisch. Een des-
kundig onderzoek verliep geheel negatief. Terug bij den verkooper verbeterde de
toestand direct en was het dier weer opgewekt en had voldoende eetlust ; nog eens
terug naar den verkooper toonde het weer hetzelfde. Het voldeed goed bij een
anderen boer.

Het tweede geval was identisch. De nieuwe stal was donker, klein en warm, de
oude stal ruim en licht. De koe loeide bij het terugzien van haar verzorger.

De pols bij het rund toont reeds onder normale omstandigheden sterke schomme-
lingen. De grootte van het dier, het gewicht, de ouderdom, het geslacht, het ras, het
jaargetijde, de lichaamsbeweging, de voeding, de buiten-temperatuur, de physische
invloeden en pijn, hebben allen invloed.

Reflectorische prikkeling van den N. vagus geeft bij voedingsstoornissen een
bradycardie. De resorptie van giftige stoffen werkt hieraan ook mede. Vooral de
traumatische ziekten van het maagdarmkanaal en het buikvlies hebben een ver-
lagenden invloed op de pols. Wijszmann \') geeft enkele gevallen, o.a. een geval van
primaire traumatische lebmaagontsteking met secundaire enteritis, met een pols
van 44—48. In 2 gevallen van boekmaagverstopping die 4 weken duurde werd een
pols van 24 gevonden, waarschijnlijk door resorptie van toxische stoffen.

Van 74 gevallen met een polsslag van 30—56 waren 57 indigesties, waarvan er
20 veroorzaakt werden door een vreemd voorwerp, 7 maal locale peritonitis na
penssteek, éénmaal een strictuur van de dunne darm, een ingeklemde breuk, chronische
tympanitis, een slokdarmdivertikel en één door toxische gastro-enteritis met nephritis.

Ook 2 gevallen van bemoeilijkte kieswisseling gingen samen met afneming van
de polsfrequentie.

In de pens komen het meest ciliaten voor, verder niet pathogene trichomonas-
soorten, amoeben en flagelaten. Brand ¹) geeft een overzicht.

De infusoriën, die tot de flagelaten behooren, zijn weer onder te verdeelen in de
holotrichoeae (geheel bedekt met trilhaar) en de oligotrichoeae (een links gewonden
krans van trilhaar). De laatste zijn weer te verdeelen in 60 soorten met een grootte
van 20—500 u. De vermeerdering geschiedt door dwarsdeeling, al of niet vooraf-
gegaan door conjugatie.

Jonge herkauwers zijn vrij van infusoriën. Pas na hooivoedering zijn zij aanwezig.
Uit proeven is gebleken, dat zij afkomstig moeten zijn van andere oudere dieren door
besmetting met speeksel. Zij worden dus niet uit het hooi opgenomen. Zij voeden
zich met plantendeelen uit de pens, een overvloedige voeding (eiwit) doet hun aantal
stijgen, een hongerkuur geeft sterke vermindering. In hun lichaam wordt glycogeen
vastgelegd. Cellulosedeeltjes verlaten weer het lichaam. De pensbacteriën, die in
de infusoriën leven, nemen echter zoowel cellulose als vetdruppels op.

Kunstmatig kweeken is nog niet gelukt. Een methode om het aantal te tellen, in
verband met de voeding, is reeds bekend. De beteekenis der pensinfusoriën ligt niet
daarin dat zij de koolhydraten, vet en eiwit verteren (dit doet de herkauwer zelf),
maar zij zetten het eiwit om in een gemakkelijk opneembare soort, en uit de kool-
hydraten vormen zij glycogeen en lichaams-substantie en worden dan daarna zelf
in de darmtractus verteerd. De totale hoeveelheid N₂, die de infusoriën bevatten
is ± 20 % van het in de pens aanwezige. Berekeningen leeren dat zij in totaal
slechts i % van de dagelijks opgenomen hoeveelheid stikstof bevatten. Zijn ze dan
wel van belang voor de eiwitvertering of zijn de infusoriën slechts onverschillige
medebewoners ? Een rol kunnen zij spelen bij de mechanische afbraak van de voedsel-
deeltjes. Joling.

¹) Dr. Phil. Herbert Brand : Ueber die Panseninfusorien der Wiederkäuer. M. T. W.
13 Oct. 1937.

De meeste exemplaren van Cysticercus bovis zijn dood binnen 4 maanden ; binnen
9 maanden zijn alle vinnen afgestorven. Indien een vin ouder is dan 6—8 weken
kan men niet meer met zekerheid de ouderdom daarvan vaststellen. Naarmate zij
degenereeren, nemen zij in grootte af, en na 2 jaar zijn zij gewoonlijk totaal verdwe-
nen of laten een klein fibreus litteeken achter.

Tijdens de groeiperiode bevat een blaasworm van 2 tot 4 weken oud een klein
embryo en de inhoud van de cyste is geel roomachtig ; op een leeftijd van 4—8 weken
is het embryo grooter geworden en is de inhoud van de cyste deegachtig en geelgroen
van kleur. Van 1 J week af tot 9 maanden bestaat er een complete blaasworm, die in
grootte en weerstandsvermogen toeneemt. Een aantal vinnen wordt niet volwassen
maar degenereert. Deze degeneratie begint meestal na 6 weken. Ook bij deze
degeneratie neemt men 3 stadia waar. Het eerste stadium wordt zelden waargenomen;
de cysten worden opaque en wit van kleur ; de inhoud is dan geelachtig. Het tweede
degeneratiestadium kan men aantreffen na verloop van 6 weken tot 5 maanden toe.
Het embryo is dan verdwenen en de cysten bevatten lichtgroene kalkachtige korrels.
In het 3e stadium, waargenomen in cysten ouder dan 7 maanden, die 1 tot 5 mm
doorsnede hebben, ziet men een droge vuil-gelc inhoud, die gemakkelijk tusschen
duim en vinger tot gruis te wrijven is.

Deze ziekte was wel goed bekend bij schapen in de Noord-Oostelijke staten van
N.-Amerika, maar niet bij kalveren. In ons land zijn het ook voornamelijk de schapen
die door Trichostrongyliden aangetast worden (ref.). Dezelfde parasieten komen
wel bij kalveren voor, maar veroorzaken zelden acute sterfgevallen. Bekend is door
de onderzoekingen van Taylor, dat de infecteerende larven van Ostertagia en Nema-
toclirus, wanneer zij met behulp van een ploeg onder de grond gebracht worden,
daar gedurende langer dan een jaar infectieus kunnen blijven. Wormvrije dieren,
die op een dergelijke besmette grond gebracht worden, kunnen binnen 4 weken aan
hevige Trichostrongylosis (Ostertagiasis) gaan lijden. Zes dagen zijn voldoende
om onder natuurlijke omstandigheden een massale ontwikkeling van infecteerende
larven in een weide te krijgen. Taylor kon o.a. ook vaststellen, dat bijgeven van
krachtvoer wel voldoende is om deze ziekte te voorkomen, indien de infectie slechts
een bepaalde graad bereikt had.

Baker beschrijft een uitbraak van deze ziekte bij kalveren, ongeveer een maand
nadat zij in de weide gebracht waren. Niettegenstaande de weide goed was en extra
voedsel werd verstrekt, werden de dieren zwak en anaemisch. Uit het verder
onderzoek bleek, dat zij lijdende waren aan hevige gastro-enteritis. In de lebmaag
werd een zeer groot aantal exemplaren van Ostertagia gevonden (meer dan 6000).
In de dunne darm werden ongeveer 19.000 exemplaren van Cooperia oncophora ge-
vonden, beide parasieten, die in ons land ook goed bekend zijn. (ref.) Ook in een
andere streek werd op ongeveer dezelfde tijd een dergelijke uitbraak van deze ziekte
onder kalveren waargenomen. De zieke dieren werden opgestald en met anthel-
mintica behandeld ; welke wordt niet vermeld. Door experimenten met een wormvrij
proefkalf op een weide, die vooraf door een ziek kalf beweid was geworden, kon
Baker¹) vaststellen dat dit proefkalf reeds 18 dagen, nadat het op de besmette weide
was gebracht, weer eieren met de faeces uitscheidde en een maand, nadat dit experi-
ment begonnen was, stierf het kalf aan hevige trichostrongylosis. Er werden bij dit
dier 28.200 exemplaren van Ostertagia in de lebmaag en 17.700 exemplaren van
Cooperia in de dunne darm gevonden.

¹) D. W. Baker : Parasitic gastro-entiritis of calves. The Cornell Vet. XXVII, 4
\'937> P- 38i—394-

Hieruit blijkt dat een kalf, dat in goede voedingstoestand was, binnen korte tijd
aan deze worminfectie te gronde kan gaan.

Bij de bestrijding van leverbotslakken heeft men rekening te houden met het
terrein waarop men de bestrijding wil uitvoeren. Gelijkmatige terreinen van hetzelfde
type kunnen veel gemakkelijker bewerkt worden dan die, waarbij men met allerlei
afwisseling te maken heeft (slooten met of zonder vegetatie, met stilstaand of met
stroomend water, poelen met of zonder vegetatie, met verschillende bodem, over-
stroomingsgebieden, enz.). De wijze van toepassing van de bestrijdingsmiddelen
moet nauw verband houden met het type van de bodem.

Ganslmayer \') heeft hierbij gebruik gemaakt van kopersulfaatoplossingen in
verschillende concentraties en verder van gepulveriseerd kopersulfaat. Een belang-
rijke kwestie is natuurlijk de kosten. Deze hangen vooral af van de terreingesteldheid.
De resultaten van deze onderzoekingen waren hoopvol, zoodat overgegaan zal worden
tot het nemen van proeven op uitgebreide schaal.

In dit verband komt Hypoderma lineatum in hoofdzaak voor, in tegenstelling met
ons land waar wij bijna uitsluitend met Hypoderma bovis te maken hebben. Kalveren
zijn meer besmet dan oudere dieren, terwijl die, welke in slechte conditie verkeeren,
meestal meer besmet zijn dan die, welke in goede conditie zijn (zou dit niet zoo zijn,
dat de besmette dieren door de aanwezigheid van de larven in minder goede conditie
verkeeren? Ref.).

Sommigen zijn van meening dat horzels speciaal dieren met lichte haarkleur
bezoeken, anderen gelooven, dat juist die met donkere haarkleur meer bezocht
worden. In sommige districten zijn 50 % van de dieren besmet en de schade per
dier wordt door den dierenarts Kjos-Hansen op 20 Kronen per dier geschat. Ver-
schillende bestrijdingsmiddelen zijn beproefd. Thans worden Derriswasschingen
het meest aanbevolen.

Deze in Ned.-Indië onder de naam van Cascado bekende huidziekte, welke
door Stephanofilaria dedoesi veroorzaakt wordt, brengt groote schade aan de huid toe,
zoodat de gelooide huiden aanmerkelijk in waarde verminderen.

Kraneveld en Raden Djaenoedin ⁸) hebben eenige oriënteerende onderzoekingen
verricht om middelen te vinden, waarmede dit lijden te bestrijden zou zijn. Zij
onderzochten er vele o. a. hypodermacid (20%), paradichloorbenzol in vaseline,
5 % picrinezuur, houtteer-petroleummengsel, Derrispoeder en rotenon, werden in
verschillende vormen toegepast, en verder ook arsenicum bevattende middelen.
Geen dezer middelen voldeed aan de eisch dat het goedkoop en snelwerkend moet
zijn. Met de arsenicumhoudende middelen (Cooper\'s lavene, Cooper\'s dip, natrium-
arsenietzalven en natriumarsenietlinimenten) werden de beste resultaten verkregen.

Na inborstelen met rotenon bevattende middelen op de intacte huid en ook op de
wonden werd bij runderen soms kwijlen en (of) schuimen en sereuze neusuitvloeiing
waargenomen. Dit is als een gevolg te beschouwen van de dagelijksche behandelingen.
Bij de runderhorzellarve-bestrijding, waarbij derrispoeder hetzij als emulsie of als
extract wordt toegepast, werden deze verschijnselen door referent nooit waarge-
nomen. Maar deze behandeling geschiedt dan ook slechts éénmaal en wordt hoog-
stens eens per maand toegepast. Baudet.

¹) L. R. Natvig : The ox Warbles in Norway. Norsk Veterinaer-Tidsskrift. (Engelsch
resumé), XLIX, 10, 1937, p. 436—460.

Horvath \'), die in 1932 ook reeds paratuberculose bij schapen in Californië heeft
geconstateerd, heeft thans nadere onderzoekingen over deze ziekte bij schapen
gedaan. Slechts in twee districten van Californië komt ze blijkbaar voor; het land
is daar arm, droog en heeft slechts een schaarsche vegetatie. Alleen van November
tot April gedurende de regentijd groeit er voldoende. Gedurende de lammerperiode
moet bijgevoerd worden met hooi, erwten en boonen. In 1909 heeft Stockman aan
de oostkust van Engeland en Schotland voor het eerst melding gemaakt van para-
tuberculose bij schapen; in 1913 vonden twort en ingram eveneens paratuberkelba-
cillen in de darmen van een schaap; in 1915 constateerden Berge en Lang de ziekte
bij schapen in de buurt van Hannover; in 1933 wederom in Engeland, enz. dunkin
en Balfom-Jones beschrijven in 1935 woluitval bij de ziekte en wijzen er tevens op,
dat geen verdikking of plooivorming aan de darm is te zien; de bacillen konden
zoowel in de mucosa als in de tnesenteriale klieren worden aangetoond.

Dat de ziekte zich in Californië bepaalt tot een bepaald gedeelte, komt waar-
schijnlijk daardoor, dat hier geen ander vee wordt gehouden en geen verplaatsing
van schapen plaats heeft.

De klinische symptomen bestaan in vermagering, opgetrokken buik, intermit-
teerende diarrhee; deze kan echter ook afwezig zijn, zelfs in vergevorderde gevallen.
De ziekte verloopt zeer chronisch, clinische symptomen komen eerst een jaar en langer
na de infectie; na het lammeren dikwijls verergering. Herstel komt ook voor. Faeces-
onderzoek is van weinig belang, tenzij diarrhee aanwezig is. Bij de sectie vindt men
een oedeem van de serosae der darmen, ook dikwijls van de subcutis; verder verdik-
king van de dunne en dikke darm. De mucosa kan een cm. dik worden, is echter
niet steeds geplooid. De mesenteriale klieren zijn gezwollen en oedemateus. Ook
de microscopische bevindingen zijn vrijwel gelijk aan die bij het rund; veel macro-
phagen gevuld met bacillen treft men aan.

Horvath kon de bacillen het best kweeken op een Dorset\'sche ei-voedingsbodem
met 1% tuberculine. Eenstuk mucosa en submucosa werden daartoe eerst gewasschen
met water en daarna fijn gewreven en vermengd met 30% antiformine en vervolgens
geschud in een schudmachine gedurende een half uur. In plaats van antiformine, kan
ook 4% NaOH, 3% HC1 of 6% H,So₂ worden gebruikt.

Met de schapcnbacil konden konijnen, caviae en kuikens niet worden geïnfecteerd,
per os of door intraperitoneale injectie wel runderen.

De aangetaste schapen reageeren op de intradermale en intraveneuze injectie van
Johnine en van vogeltuberculine. De temperatuur steeg 1.5⁰ of meer (F) met
vogeltuberculine en met Johnine i° (F) of minder. (M.i. zijn dergelijke geringe
verhoogingen bij schapen toch wel moeilijk juist te interpreteeren). Beijers.

Obitz en Wadowski ²) in Polen bevelen tegen longwormen bij schapen aan het
bekende mengsel bestaande uit jodium 1, joodkalium 2, en gedistilleerd water 1500
c.c., en ook jodiumtinctuur (10%) io, glycerine 50 en water 150 cc. Toediening vol-
gens de methode Orlow en Kulikow n.1. intratracheaal bij het op de rug liggend
dier met het achterstel lager dan het voorstel. Tegen distomatosis wordt tetrachloor-
koolstof subcutaan ingespoten gemengd met paraffineolie in een verhouding van 1
op 5 gram, volgens de methode van Nöller en Schmid. Zij namen alleen een hoogere
dosis n.1. 20c.c. subcutaan. Tegen de Fasciola he/iatica werd 100% resultaat verkregen;
tegen Dicrocoelium dendriticum 75%. Tegen maagdarmstrongyliden bij schapen werd
met koperpraeparaten succes bereikt en wel het beste met het „Government Wire
Worm remedy", dat in Zuid-Afrika algemeen gebruikt wordt.

\') The Cornell Veterinarian, Juli 1937, vol. 27, No. 3
²) Obitz en Wadowski. Wiadomoski Weterynaryjne Engelsch resumé.
T XVI, 1937. p. 85-96.

Een aantal schapen behoorende tot verschillende rassen werden gedurende
eenige tijd (door Stewart en Miller *) aan een voortdurende en gelijke infectie
van Ostertagia circumcincta, een veelvuldig voorkomende Trichostrongylide, bloot-
gesteld. Door faecesonderzoek, dat elke 2 weken herhaald werd, kon men uit het
aantal eieren de graad van infectie door deze wormen bepalen. De hierna vermelde
volgorde geeft de gevoeligheid der rassen in stijgende lijn aan: Romnev, Rambouillet,
Soutdown, Shropshire en Hampshire, de laatste 3 rassen waren ongeveer even gevoelig,
Romney bezat de meeste weerstand.

De longworm die in Bulgarije bij schapen het meest van belang is, n.1. Syntheto-
caulus capillaris, heeft als tusschengastheer een slak. In dit land is het hoofdzakelijk
Hellicella obvia, die als zoodanig dienst doet. In besmette streken bleek 15% tot 100%
van de slakken met larven van deze longworm besmet te zijn. Gemiddeld vindt men per
slak 4—5 longwormlarven. De larven bevinden zich voornamelijk in de musculatuur
van de voet van de slak, verder van het lichaam en van de kop. Niettegenstaande
de slak alle moeite doet deze indringers te bestrijden, gelukt dit niet. Binnen 12 dagen
is de larve in de slak volledig ontwikkeld. De meest aangewezen en afdoende pro-
phylactische maatregel, die Pavlov aanbeveelt, is varkens in de weide laten, vo. -rdat
de schapen er komen. De varkens zijn ware slakkenjagers. Zij eten gaarne slakken en
vernietigen daarmede tevens den tusschengastheer van Synthetocaulus capillaris. De var-
kens zullen des te meer op deze slakken gesteld zijn naarmate het voedsel arm aan
minerale zouten is. De methode is economisch en de varkens zijn er mede gebaat.

Carré²) beveelt onderzoek van faeces van schapen ten zeerste aan. Zij zijn gemakkelijk
te verzamelen, de reuk is niet onaangenaam. Het artikel heeft een i6tal microfoto\'s
ter opheldering van den tekst. Resumeerend zegt hij o.a.: Zooals het is aangewezen
de hoeveelheid en de hoedanigheid van het voedsel te controleeren, dat aan de
kudde wordt verstrekt, zoo is het ook niet minder aanbevelenswaard dit na te gaan
na het verlaten van het digestiekanaal.

Het laboratoriumonderzoek heeft Carré geleerd, dat 52% der onderzochte ge-
vallen van afwijkingen bij schapen van den normalen gezondheidstoestand afkomstig
waren van het digestiekanaal en dat de meestcn niet waren onderkend, omdat het
coprologisch onderzoek was nagelaten of niet voldoende had plaats gevonden. B.

Door middel van Röntgenstralen werd door Engl \') de weg nagegaan, die de bij het
staande dier ingegeven capsules en pillen nemen: eerst zonder transportmiddel, daarna
ingegeven met melk, gedefibrineerd paardenbloed, 5% sulfas natricus, 1% NaCl,
1% bicarb. natricus en 5% witte suiker. Vastgesteld werd, dat de ingegeven capsules
zoowel met als zonder transportmiddel, grootendeels in de pens en slechts gedeeltelijk
in de netmaag terechtkomen. Geen enkele capsule kwam direct in de boek- of leb-
maag. Soms worden de capsules door de peristaltiek van uit de netmaag in de pens

¹) Pavlov P. Recherches expérimentalis stir le cycle évolutif de Synthctocauhis capillaris.
Ann. de Parasit. XV, 6, 1937, p. 500—503.

²) M. H. Carré. Coprologie du mouton. Les Cahiers de Médécine Vétérinaire. Oct.
1936, Vol. VI, No. 9, p. 261.

gebracht en kunnen ook door een penscontractie weer tot bij de netmaagingang
komen en bij dilatatie van deze daarin terechtkomen.

In de pillen werd als contactmassa barium sulfide verwerkt. Pillen van ¹/₃ gram
per stuk kwamen met bovengenoemde transportmiddelen ingegeven voor het grootste
deel in de netmaag, het mede ingeslikte water trekt ze mee in de netmaag. Het kwam
een enkele keer voor, dat enkele pillen direct in de boek- of lebmaag kwamen. Geen
enkele geregeld specifieke werking van één der transportmiddelen kon worden vast-
gesteld. Ook laten dorsten deed de slokdarmsleuf niet sluiten.

De leeftijd der schapen (8 maanden tot 3 jaar) was van geen invloed. De
capsules en pillen vallen in de pens uiteen en lossen daar op.

De aetiologie van deze ziekte van het zenuwstelsel is nog niet duidelijk. Bertrand
c.s.^l) denken aan een infectieziekte en vinden geen verband met erfelijkheid. Het his-
topathologisch onderzoek gaf een degeneratief proces, dat beperkt bleef tot de grijze
substantie, te zien. Was er erfelijkheid in het spel, dan zou de degeneratie niet beperkt
zijn gebleven tot de grijze substantie. Van een toxisch proces is eveneens niets gebleken;
ook de klinische waarnemingen en de experimenten wijzen er niet op. Er is geen ge-
lijkenis met de encephalitis, veroorzaakt door histamine, pijlgift, botulismus-toxine

Bij louping ill is de ontsteking veel heviger en meer constant. De perifere zenuwen
zouden volgens Besnoit en Morel primair zijn aangetast en secundair het ruggemerg.

Schrijvers konden dit niet bevestigen, zelfs niet met de fijnste fixatie-methodes.
Hun diagnose is subacute polio — myelo — encephalitis. Het proces is in de eerste
plaats gelocaliseerd in het veg. centrum in de grijze substantie van de medulla.
Hierdoor worden de vegetatieve moeilijkheden, waaronder ook de jeukte, verklaard.
De dieren gaan te gronde via paralytische verschijnselen en spieratrophie. Uit-
breiding van het proces naar de hersenen doet de ziekte gelijken op bulbair-paralyse.
Het biologisch bewijs van een neurotroop virus kon niet worden aangetoond. Zij
wijten dit aan de moeilijkheden der entmethode.

Het merino-schaap, bekend om zijn superieure kwaliteit wol, verkreeg door betere
voeding op verbeterde weideplaatsen een grooter lichaamsgewicht en een grooter
gewicht aan wol dan zijn soortgenoot merino\'s op de natuurweiden. De wolstapcl
werd langer.

Clunies Ross c.s. ²) namen proeven en toonden aan, dat de wolproductie aldus
per oppervlakte verdriedubbeld kon worden. Deze verbetering in voeding heeft
geen nadeeligen invloed op de kleur, ruwheid van vezel of waarde van de wol.

Het gevaar van het optreden van parasieten bij de dichtere beweiding werd ge-
compenseerd door verhoogde weerstand door betere voeding. Joling.

Een 200 geiten, 1 —10 jaar oud, werden door Iwanoff ³), op linguatulosis der
jejunale lymphklieren onderzocht. Het bleek, dat 78% der dieren besmet was. De
leeftijd boven 1 jaar schijnt niet van invloed te zijn op de mate van besmetting der
dieren.

Bij schapen werd een percentage van 89,25% gevonden; bij deze dieren is een
veel inniger contact met de herdershonden. Naast levende z.g. „eindlarven" werden

¹*) Ivan Bertrand, H. Carré en F. Lucam: La tremblante du mouton. Ree. de
Med. Vet. nr. 10, p. 586, 1937.

³) I. Clunies Ross, H. Graham, Helen Newton Fuirner; H. B. Carter and
H. Munz. The grazing of sheeps on improved pastures. Its effect on superfine wool :
Pamphlet No. 71 Council for scientific and Industrial Research, Australia, 1937.

²) Iwanoff. Über die Verbreitung der Linguatulose unter den Riegen in Bulgarien. Z. f.

bij de geit ook nog de levende rustende, primaire larven gevonden. Ook groene of
grijs-groene pentastomenhaardjes werden aangetroffen. De invasie is soms zeer sterk;
tot zelfs 60 levende larven in 1 gram lymphklierweefsel. De Graaf.

In verschillende provincies in Perzië werden bij geiten, zelden bij schapen, larven
van Hypoderma bovis onder de huid en van Oestrus ovis in neusholte, voorhoofd- en
kaakboezem gevonden.

Wat ons in deze publicaties van Prein ^j) interesseert is de opvatting van den schr.
die overtuigd is, dat de runderhorzel de eieren op de rug van de dieren legt en dat de
larven, die uit deze eieren vrijkomen, direct de rughuid perforeeren. Hij grondt zijn
meening hierop dat het hem nog nimmer gelukt is larven te vinden in het wervel-
kanaal, in de nierkapsels, in de lendenspieren, onder de serosa van de middenrif-
pijlers of in de slokdarm. Verder voert hij als argumenten aan, dat bij geiten, in het
or.derhuidsche bindweefsel, dat meestal vetarm is, steeds levende en goed ontwikkelde
larven aangetroffen worden, terwijl dat bij de vetstuitschapen slechts een uitzondering
was.

Deze gegevens zijn weinig overtuigend, temeer daar Prein uitsluitend met larven
van Hypoderma bevis te doen had, waarvan bekend is dat zij nimmer in de slokdarm
worden aangetroffen; dit geldt immers alleen voor larven van Hypoderma lineatum.
Referent heeft destijds meer dan 100 slokdarmen van kalveren onderzocht, waarin
ook nimmer larven aangetroffen werden; dit was eenigszins te verwachten omdat ook
in ons land in hoofdzaak Hypoderma bovis voorkomt. Wanneer de vetlaag een ongunsti-
gen invloed zou uitoefenen op de ontwikkeling der larven, dan maakt het toch geen
verschil of de larven van binnen uit in de vetrijke subcutis van den gastheer dringen
of van buiten af daarin terecht komen. Eerder zou men mogen aannemen dat Hypo-
derma bovis liever bij de geit dan bij het schaap parasiteert, (ref.)

Bij een Bontebok (Damaliscuspygargus), die wegens spinale verlamming gedood was,
werd chronische fibrineuze endocarditis vastgesteld. Bij nauwkeuriger onderzoek
vond Wessels ²) een groot aantal kleine witte vlieglarven op hetendocard en ook op
de intima van de voorste holle ader, op de plaats waar deze laatste in de rechter-
boezem komt.

De larven waren 1—2 mm. lang en konden niet gedetermineerd worden, omdat zij
nog in het ie stadium waren van de ontwikkeling. Zij deden denken aan larven van
een of andere Oestrus. Daar deze larven op dezelfde plaatsen bij 5 bontebokken gevon-
den zijn, is dit waarschijnlijk geen toevallige zitplaats, maar een normale verblijf-
plaats voor de jonge larven voor hun ontwikkeling in het lichaam van den gastheer.
Het is nog niet zeker of deze larven pathogenetisch van belang zijn, maar niet on-
mogelijk zou het zijn dat zij tijdens de migratie door het lichaam ook het ruggemerg
zouden kunnen beleedigen. Het vermoeden hierop bestond, omdat bij deze bokken
spinale paralysis herhaaldelijk werd waargenomen. Een nader onderzoek zal hier-
omtrent klaarheid moeten brengen. Baudet.

¹Prein W. Hypoderma bovis und Oestrus ovis bei Riegen. D.T.V. Jhg. 46, 3, 1938
P- 33—35-

²) C. C. Wessels. .1 note on the occurence of a Diptera larva on the endocardium of the
Bontebok. Jl. of the South. Afric. Vet. Med. Association VIII, 4, p. 210, 1937.

Bonadonna *) geeft een beschrijving van een aantal kalveren, geboren uit koeien,
die kunstmatig bevrucht waren en die in geen enkel opzicht afwijken van kalveren
geboren na de natuurlijke bevruchting. Wel bleek het percentage drachtige koeien
na de kunstmatige bevruchting veel groter te zijn dan dat van op natuurlijke wijze
bevruchte koeien.

Bonadonna ¹) vermeldt zijn eerste onderzoekingen der kunstmatige bevruchting
bij varkens. De grote moeilijkheid is hier de kunstmatige inseminatie ; het sperma
is zeer visceus, moet ver in het lichaam worden ingebracht en steeds in grote hoeveel-
heid. Bevruchting vond maar in enkele gevallen plaats ; de drachtigheid, partus en
aantal biggen was volkomen normaal.

Altara en Adriano ²) vermelden hun succes met de bestrijding der steriliteit
bij runderen door middel van kunstmatige bevruchting. Na behandeling door irri-
gatie worden de dieren kunstmatig bevrucht door inbrengen van 0,5 c.c. sperma
in de cervix. 73 % der aldus behandelde dieren werden drachtig. Van groot belang
is tevens de prophylactische waarde, daar de stier niet meer de smetstof kan over-
brengen op gezonde runderen.

De centra voor de erectie en de ejaculatie zijn gelegen in het lenden- en sacraal-
merg. Door prikkeling van deze centra komen dus erectie en ejaculatie tot stand,
onafhankelijk van elkaar. Deze centra kunnen kunstmatig geprikkeld worden door
electrische stroom, waarbij de ene electrode gelegd wordt op de lendenstreek en
de andere in de anus wordt gestoken. Om een goede geleiding te verkrijgen wordt
de huid bevochtigd met 10% NaGl-opl., terwijl hiervan ongeveer 50—70 c.c. in
het rectum wordt gespoten.

Gebruikt wordt een wisselstroom van 20—30 Volt en ± 120 m.A., welke 5—10
sec. wordt ingeschakeld en daarna weer evenlang onderbroken. Dc dieren moeten
goed op een tafel worden gefixeerd ; de bokken geven geen reactie bij het inschakelen
van den stroom, dc schapen gaan meestal luid blaten. Enige nadelige invloed werd
echter nooit waargenomen, ook al werd het experiment meermalen per dag her-
haald. Erectie komt niet tot stand ; de ejaculatie komt reeds na 2—3 maal stroom-
inschakeling. Het sperma was steeds van uitnemende kwaliteit.

Bonadonna ³) acht deze methode van grote betekenis voor de zoötechnisch waarde-
volle dieren, die impotent zijn geworden. Hofstra.

¹) Prof. T. Bonadonna. Esperimenti orientatioi di fecondazione artificiale nei suini. La
Fecondazione Artificiale, 1938, N. 2, p. 35.

²) Prof. I. Altara en Dott. P. Adriano. La fecondazione artificiale nella lotta contro
la sterilitä delle bovine. La Fecondazione Artificiale, 1938, N. 3, p. 50 en N. 4, p. 65.

³) Prof. T. Bonadonna. II metodo delV elletroeiaculazione negli ovini e nei caprini. La
Fecondazione Artificiale, 1938, N. 4, p. 70.

Tomasec *) heeft een onderzoek hieromtrent ingesteld naar aanleiding o.a. van
het verschillend inzicht in deze methode, waarbij Samowiec aan de eene en Dona-
tien en Lestoquard aan de andere zijde staan.

Samowiec beweert, dat een intradermale inspuiting van een mengsel van virus
en ricinusolie (gelijke deelen) bij de zieke dieren 24 uur later een specifieke reactie
opwekt, n.1. een zwelling vanaf de grootte van een hazelnoot tot die van een duivenei.
Niet geïnfecteerde varkens reageeren niet.

Daarentegen zeggen Donatien en Lestoquard, dat de injectie van dit mengsel
geen enkele reactie verwekt noch bij zieke, noch bij gezonde varkens. Volgens hen
is deze reactie positief bij geïmmuniseerde dieren of met serum behandelde dieren,
indien de „indixe" gelijk is aan of hooger dan 3. Deze reactie zou een groote waarde
bezitten voor de diagnose van varkenspest op het laboratorium.

Tomasec heeft nu geëxperimenteerd met 48 varkens lijdende aan pest, 20 gezonde
niet gevaccineerde dieren en 61 geïmmuniseerde varkens.

Positieve reacties zijn opgemerkt bij 13% van de zieke, 15% van de gezonde
niet geënte dieren en bij 31 % der geïmmuniseerde varkens.

Hieruit besluit nu Tomasec, dat de methode van Samowiec ongeschikt is voor
de diagnostiek van varkenspest. Ook kan hij de resultaten van Donatien en Lesto-
quard niet bevestigen voor laboratoriumdoeleinden.

Verleden jaar werd door het „Bureau of Animal Industry" te Washington op de
jaarvergadering van The American Vet. Med. Ass. mededeeling gedaan van het
feit, dat de E. rhusiopathiae twee typen van kolonies vormt, n.1. een met gave en
een met gekartelde randen (smooth en rough). Om een bruikbaar antigeen te
krijgen voor de agglutinatieproef zou het smoothtype gebruikt moeten worden.
Hiernaar werd toen ook gehandeld. Maar ofschoon uitgegaan was van een enkele
smooth-kolonie, bleek later, dat de cultuur was overgegaan in het roughtype. Dit
feit werd nu nader onderzocht¹) met deze uitkomsten :

1. De erysipelathrix rhusiopathiae vormt twee typen van kolonies: met gave
en met gekartelde randen.

2. Culturen der ie enting (uit organen b.v.) zijn gevormd uit gave kolonies.
Oude culturen bestaan meestal geheel uit kolonies van het gekartelde type.

3. Tot de factoren, welke hierop invloed uitoefenen, behooren : voedingsbodem,
de pH van den voedingsbodem en de tusschentijd der overzettingen.

5. Culturen met zuiver ronde kolonies zijn virulent voor muizen en duiven,
terwijl die met gekartelde randen avirulcnt zijn. Bij sommige proeven met varkens
echter gelukte het ook niet steeds met dc gaafrandige kolonies te infecteeren.

6. Culturen van gekarteld-randige kolonies, hoewel avirulcnt voor laboratorium-
proefdieren, geven immuniteit bij opvolgende enting met gaafrandige culturen.

Het is eigenaardig, dat in Australië eerder de vlekziekte-arthritis bij schapen is
geconstateerd, dan de eigenlijke vlekziekte bij varkens. In The Australian Veterinary
Journal van Februari 1938 komen hierover twee artikelen voor²), welke voor ons
weinig nieuws brengen, wat de ziekte als zoodanig aangaat.

¹) Schoening. Gockenour and Grey : Studies on erysipelathrix ehusicpathiae with
special reference to smooth and rough type cultures. Bureau of Animal Industry U.S. Dep.
of Agric. Washington, Journ. of the Am. Vet. Med. Ass., Jan. 1938, No. 1, p. 61.

In New South Wales schijnt deze specifieke arthritis verspreid voor te komen
bij schapen, terwijl vlekziekte bij varkens er zeldzaam zou wezen. Hart beschrijft
twee gevallen in October 1937 bij varkens. Murray Pullar maakt melding van
een geval van vlekziekte in een kudde van 40 & 50 stuks in het N.W. van Victoria,
waarbij een geval van huidvlekziekte. De ziekte bleef beperkt tof deze enkele
kudde, waarvan trouwens maar 5 of 6 varkens werden aangetast.

In 1932, 1936 en 1937 wordt melding gemaakt van ziekten bij kalkoenen, kippen,
duiven, eenden en andere vogels, waarbij de Erysipelothrix rhusiopathiae werd
aangetoond.

Men krijgt den indruk, dat de vlekziektebacil meer schade veroorzaakt onder
de schapen, dan onder de varkens.

Onderzoekingen over het wezen en de oorzaak der „snuffelziekte" van
het varken.

Radtke ^j) heeft, ingevolge een opdracht van Prof. Waldmann, een uitgebreid
onderzoek ingesteld naar oorzaak en wezen dezer ziekte. Men had opgemerkt, dat
snuffelziekte uitsluitend voorkwam bij varkensgriep. R. heeft nu een zeer uitgebreid
onderzoek ingesteld en de uitkomsten neergelegd in een lijvig rapport, verlucht met
een aantal foto\'s.

Het onderzoek van de bacteriënflora in gezonde neus- en nevenholten toonde aan,
dat het zeefbeenlabyrinth en de nevenholten kiemvrij zijn, terwijl de neusholte
in het algemeen slechts weinig kiemen bevat. Bij een vrij groot aantal der onder-
zochte varkens werden in het voorste deel der neusholte influenzabacillen gevonden.

Bij het onderzoek van vele dieren met varkensgriep-bronchopneumonie werden
in ± 40 % der gevallen gelijktijdig ook macroscopisch zichtbare ontsteking van
neus- en nevenholten aangetroffen. Deze komen in haar verloop, in pathologisch-
anatomisch opzicht zoowel als bacteriologisch, volkomen met de z.g. „snuffel-
ziekte" overeen.

De „snuffelziekte" begint met een chronische, meest etterige ontsteking van neus-
en nevenholten (rhinitis en sinusitis). Tengevolge hiervan kan het komen tot een
aantal morphologische veranderingen, vooral atrophie van neusschelpjes en zeef-
beenplaatjes en tot een volledige of gedeeltelijke stoornis in de ontwikkeling der
nevenholten. Deze storingen zijn de oorzaak van de uitwendig zichtbare misvorming
der bovenkaak.

De „kortkoppigheid" van vele varkensrassen begunstigt eene infectie en verergert
het verloop van de ziekte.

De bacteriologie van de „snuffelziekte" komt in het algemeen overeen met die
van de varkensgriep-bronchopneumonie.

Bij infectieproeven kon worden aangetoond, dat het gelukt om met neussecreet
van varkens, lijdende aan „snuffelziekte", door intranasale infectie van gezonde-
varkens zoowel de voor snuffelziekte karakteristieke etterige rhinitis en sinusitis
alsook de voor varkensgriep typische bronchopneumonie op te wekken.

Anderzijds was het mogelijk met perssap uit longen met varkensgriepbroncho-
pneumonie eene ontsteking van neus- en nevenholten op te wekken. Bij varkens,
welke met neussecreet van snuffelzieke dieren waren geïnfecteerd, traden ook, in
aansluiting met de etterige neus- en nevenholten-ontsteking, dezelfde morphologische
veranderingen van de bovenkaak op als bij spontaan voorkomen. R. besluit hieruit,
dat wij bij varkensgriep-bronchopneumonie en „snuffelziekte" aetiologisch te doen
hebben met hetzelfde proces.

De snuffelziekte is een localisatie van de varkensgriep in neus- en nevenholten.

Een onderzoek over de „Niesziekte", (Rhinitis chronica atrophicans)
bij het varken van het standpunt van den clinicus.

Naar de oorzaak van deze rhinitis is in den laatsten tijd veel gezocht. Ook Sven
Hoflund ¹) in Stockholm heeft dit gedaan. Zijn publicatie hierover is in het Duitsch
vertaald door Bass. Dit referaat is getrokken uit deze vertaling.

Nog steeds bestaan er verschillende inzichten wat betreft de aetiologie van deze
ziekte. Men moet waarschijnlijk rekenen met twee mogelijkheden, n.1. :

1. met een primaire rhinitis, welke is veroorzaakt door eene infectie, benevens
eene atrophie der conchae, welke secundair is ontstaan ;

2. met een erfelijk ontstane abnormale ontwikkeling der conchae, die vooral
duidelijk zich openbaart, nadat de snuit wat grooter is geworden. De misvorming
van de neusholten heeft dan secundair eene rhinitis tengevolge, waarvan de graad
afhankelijk is van de wijze van infectie.

De eerste theorie kunnen wij de infectietheorie noemen, de tweede de over-
ervingstheorie.

Hoflund heeft nu getracht, ook met behulp van Röntgenfotografie, de kwestie
wat op te helderen. Geheel opgelost evenwel is ook thans dit vraagstuk nog niet.
Het artikel, met enkele „Röntgenbilder" verlucht, is lezenswaard. Na een geschied-
kundig overzicht worden voorbeelden uit de praktijk aangegeven. B.

Bareggi ²) vond bij een varken dc longen bezaaid met miliaire grijswitte haardjes,
gelijkend op tuberculose. Dezelfde haardjes kwamen echter ook voor subepicardiaal,
in het myocard, onder het vaatendotheel van het begin der grote bloedvaten, in
bronchiale en mediastinale Jgl. in bronchiën en trachea, onder het maagslijmvlies
in de curvatura minor en in de dikke darm, in welke laatste zweren waren ontstaan.

Daar deze verspreiding bij tuberculose ongewoon is, werd een microscopisch en
histologisch onderzoek ingesteld, waarbij bleek dat de aandoening van actinomy-
cotische aard was.

Schr. veronderstelt, dat de actinomycessporen zijn ingeademd, waardoor primaire
longactinomycose ontstond. De maag- en darmactinomvcose zou ontstaan zijn door
het inslikken van opgehoest sputum. Hofstra.

Shanks en Lamont ³) beschrijven het optreden van varkensparatyphus en de
hieromtrent genomen proeven. Als oorzaak vonden zij de S. cholerae suis Kunzen-
dorf. Met reinculturen hiervan konden zij de ziekte opwekken bij ongeveer 50 %
der proefdieren. Praedisponeerende factoren schijnen noodig te zijn, indien de ziekte
zich zal openbaren. De mogelijkheid van aanwezig zijn van varkenspest werd uit-
geschakeld.

Hygiënische toestanden hadden niet veel invloed. Misschien komen factoren,
welke leiden tot pneumonie, in aanmerking. De genomen proeven hebben het
vraagstuk niet opgelost.

Sporadische, mammaire infecties bij de zeug zijn nog betrekkelijk weinig bestu-
deerd. Adam cn Pinguet ⁴) hebben in het verloop van één jaar een twintigtal gezien.

¹) Laborator Sven Hoflund, Stockholm (Schweden) : Eine Untersuchung über
die „Niesskrankheit" (Rhinitis chronica atrophicans) beim Schwein vom Standpunkt des
Klinikers aus. Berechtigte Übertragung aus dem Schwedischen von Tierarzt Eugen
Bass, Görlitz.

²) Dott. G. Bareggi : Un ease di actinomycosi primaria del/e vie respiratrrie. La Clinica
Veterinaria, 1938, N. 2, p. 84.

³) P. L. Shanks en H. G. Lamont : Swine Paratyphois in Mcrthern Ireland. The
Vet. Record, 1938, Vol. 50, No. 9, p. 24g.

⁴) M. M. Adam et Pinguet : Mammite aiguë puerperale de la truie. Recueil de Méd.
Vét. Janvier 1938, Tome CXIV, No. 1, p. 36.

Gcruimen tijd werd de ziekte aangezien als „puerperale infectie", ,,septicaemie"
of ,,koorts" zonder localisatie.

Op het laboratorium van Prof. Lesbouyries werden uit 10 monsters uicrsecreet
gekweekt : 8 keer decolibacil, i keer colibacil met streptococcen en staphylococcen
en i keer alleen streptococcen en staphylococcen.

Inspuiting met vaccin en serum en locale behandeling van den uier had dikwijls
een goed resultaat.

Pallaske geeft aan, dat dit sterven in Duitschland vrij veel voorkomt. De
dieren beginnen plotseling te beven, tuimelen, stooten soms een korte schreeuw uit,
hebben ademnood, schuimvorming uit de neus en sterven (of worden spoedig nood-
geslacht).

Het hart lijkt sprekend op het bekende mond- en klauwzeerhart der dieren (of
diphtheriehart van den mensch). Negen microphotografieën zijn aan den text
toegevoegd.

Een exact antwoord op de vraag naar de oorzaak dezer ziekte kon nog niet worden
gegeven. Men moet niet alleen op het hart letten, maar hart, bloedsomloop en
ademhaling als een niet te scheiden functioneele eenheid beschouwen. Het gaat
hier om een probleem van den omloop en niet om een simpele toxische werking.
Het verder onderzoek zal, naast het onderzoek van het bloed zelf, zich moeten
begeven op physiologisch terrein. Ook zal de aandacht moeten worden gevestigd
op de van hygiënisch standpunt onnatuurlijke wijze van stalling en voedering der
„rationeele varkenshouderij", die tot een onbewuste gewoonte is geworden. Van
een eigenlijke behandeling is als regel geen sprake.

De aandacht moet er op worden gevestigd, dat de opfok meer de eischen der
natuur in acht dient te nemen. Meer beweging in vrijheid, niet alleen in de jeugd,
maar ook later, terwijl de eigenaar dient te zorgen voor doelmatige voeding. Het is
niet onmogelijk, dat het een gevolg is van de richting, waarin de varkensfokkerij
zich in den loop der jaren heeft bewogen, eene richting, waarvan men kan zeggen,
dat ze afwijkt van de natuur.

Ruttner ¹) beschrijft een geval van vergiftiging door het eten van monnikskap.
De plant bevond zich tusschen versch gemaaid gras. \'s Avonds om 6 uur waren de
varkens met het versch gemaaide gras gevoederd ; een uur later begonnen 2 in een
zelfde hok te schreeuwen, werden onrustig, hadden krampen, sterke speekselvloed,
tandenknarsen en stierven denzelfden nacht.

Bij de komst van den dierenarts waren nog twee zieke dieren in leven. Eén ervan,
een beer van 6 maanden, toonde symptomen van collaps ; temperatuur 38°.5 C.,
pols onregelmatig, zeer zwak, 54 per minuut, onregelmatige (Cheyne-Stokf.s)
ademhaling en cyanotische slijmvliezen, aanhoudende kauwbewegingen, tanden-
knarsen).

De therapie bestond in twee onderhuidschc injecties van 4 ccm rephrin, 2 ccm
lentin en per os 5 gr tannine met olie. In den tijd van een uur beterde het dier
zichtbaar en begon weer te eten. Den volgenden dag waren beide dieren weer
geheel hersteld.

Bethke en zijn medewerkers en Dunlop vonden voor enkele jaren, dat in de
groeiperiode zich bevindende varkens ongeveer 0,6 % P. in hun voederrantsoen
noodig hadden en dat maximum groei werd verkregen bij een Ca-P verhouding

tusschen i : i en 2 : 1. Bethke constateerde, dat wanneer de verhouding Ca tot P
steeg tot 3 : 1, de varkens meer rhachitisch werden en hun D-vitamine behoefte
grooter werd.

Theiler, Du Toit en Malan \') vonden, dat, hoewel de verhouding van Ca tot P
ongetwijfeld van belang is, osteodystrophie kan optreden bij het rund eenvoudig
door begrenzing van Ca of P of beide, ook indien de verhouding van deze twee
stoffen tot elkaar normaal was (volgens tegenwoordige standaard). Deze waar-
nemingen zijn samengevat en behandeld in het licht van andere onderzoekers
door Theiler o.a. (1936), terwijl Sohl en Wolbach overeenkomstige resultaten
berichten bij ratten.

Het schijnt dus, dat de verhouding tusschen Ca en P in een rantsoen en eveneens
de absolute hoeveelheid van deze twee stoffen, niet is vastgezet, terwijl het evenmin
zeker is, waarom betrekkelijk veel Ca, bij P toegediend in deficiente hoeveelheden,
dezelfde beenziekten veroorzaakt als het omgekeerde, n.1. hoog P(gehalte) en laag
Ca(gehalte) in het rantsoen.

Marek c.s. zeggen, dat indien de verhouding per 100 g droog voedsel tusschen
Ca Mg en P (als oxyden) niet ligt tusschen de betrekkelijke nauwe grens van
20 en 25 mgr equivalenten, er osteodystrophische ziekten optreden. Mg mag niet
stijgen boven een derde van het Ca bestanddeel. Het is niet duidelijk of dit steeds
geldig is, dan wel alleen indien vitamine D in deficiente hoeveelheid aanwezig is.

Theiler, Du Toit en Malan hebben nu getracht wat meer klaarheid te brengen
in deze voedingskwestie.

e. tenslotte werd ook nog de invloed van de E. A. nagegaan (Erdalkali Alkalizitat).

Het artikel is te uitgebreid om hier te worden gerefereerd ; het zou te veel ruimte
eischen. Zelfs de samenvatting en conclusies, 26 in aantal, beslaan nog een paar
bladzijden. Enkele ervan mogen hier worden aangehaald :

1. 0,8 gr. P en 0,1 % P is onvoldoende voor den normalen groei van jonge
varkens en veroorzaakt ernstige rhachitis.

2. 0,1 % Ca in een proef en 1 gr. daags in een andere, bleek onvoldoende te
zijn voor een normalen groei.

3. 0,1 gr. Ca en 0,6 gr. P werd gegeven in het dagelijksch rantsoen van een
proef en 0,11 % Ca en P respectievelijk in een andere proef. Hierbij was gedurende
de eerste 20 weken de gewichtstoeneming gelijk aan de contrólevarkens, daarna
werd de groei verlangzaamd.

Het schadelijk effect van Ca en P deficientie was veel minder ernstig dan dat van
een deficientie van of Ca of P tezamen met een exces van P of Ca respectievelijk.
De abnormale verhouding van Ca tot P in het laatste geval is waarschijnlijk ver-
antwoordelijk voor het verhoogde effect van het gebrek. Donkere stalling verhoogt
de uitwerking.

4. Bij een andere proef werden aan 2 varkens rantsoenen gegeven met 6 gr. Ca
8,2 gr. P en aan een ander paar rantsoenen met 13,7 gr. Ca en 3 gr. P.

Hierbij verschilden lichaamsgewicht, voedselopname, bloedanalyse, beenderen-
samenstelling (chemisch en histologisch) niet van beteekenis van die van de con-
trolegroep.

5. Wat betreft de „Erdalkali-Alkalizitat van een rantsoen, wanneer voldoende
P en Ca aanwezig is, verkregen onderzoekers andere uitkomsten dan Marek. Zij
meenen, dat de alcaliciteit niet uitsluitend verantwoordelijk is voor osteodystro-
phische ziekten. Het hangt er van af of er voldoende vitamine D in het rantsoen
aanwezig is. B.

Prakken, die zelf reeds eerder hiervan melding heeft gemaakt, deelt in een
referaat in het N. T. v. G. mede, dat in het Engelsche tijdschrift „The British
Journal of Dermatology and Syphilis" vijf gevallen van besmetting van den mensch
worden vermeld. De Engelsche auteur Peterkin meent, dat dit de eerste beschreven
gevallen zijn. Dit is een vergissing; in ons land heeft de arts Prakken in 1931
reeds gevallen van deze besmetting beschreven. B.

Polano ²) deelt mede dat bij een schoenenwinkelier muizen met een huidaan-
doening op de kop voorkwamen en dat ook het personeel besmet raakte. In het
Instituut voor Parasitaire-en Infectieziekten werd achorion quinckeanum vastgesteld.
Katten voor de muizenbestrijding in het magazijn gebracht, kregen eveneens de
aandoening. In de literatuur zijn niet veel gevallen bekend van besmetting van de
mensch door muizenfavus.

De muizenfavus toont verschillen met de menschenfavus. Eerstgenoemde is
namelijk voor volwassenen besmettelijk, terwijl de besmetting door achorion
Schoenleini vrijwel uitsluitend vóór de puberteit plaats vindt. Klinisch uit de
muizenfavus zich door typische schoteltjes en door squameuze, ringvormige efflo-
rescenties, die op trichophytia superficialis van de onbehaarde huid gelijken. Het
behaarde hoofd wordt door de mycose haast nooit aangetast en de genezing is veel
gemakkelijker dan die van de menschenfavus.

De door favus aangetaste muizen hebben witte, korstige plekken op kop en pooten.
Diepere ulceraties kunnen ontstaan, zelfs het skelet kan aangevreten worden, zoodat
de dieren er aan kunnen sterven. Ook de rat kan besmet worden.

Bij de patiënten werd met 5 % tinct. jodii en salicylzwavelolie in enkele weken
genezing verkregen.

De invloed van de zuurgraad der urine op experimenteel veroorzaakte
nier- en blaassteenen. ^s)

Vroeger is reeds vermeld dat het gelukt is bij ratten experimenteel nier- en blaas-
steenen te doen ontstaan, door deze dieren behalve een volwaardig voedsel nog
3 % CaC0₃ extra te geven. Bij CaCl₂ toevoer trad de steenvorming bijna niet op
(zure urine). Het bleek dat sterk zuur reageerende urine een beletsel is voor de
steenvorming bij ratten.

Het is mogelijk bij ratten, waarbij experimenteel steenen zijn veroorzaakt door
aan het voedsel 3 % CaC0₃ toe te voegen, deze te doen verdwijnen door in plaats
van 3 % CaC0₃, 3 % CaGlj te geven. De urine reageert hierdoor zuur, hetgeen
dus een factor van beteekenis is bij het verdwijnen van deze steenen.

Landsteiner en Popper is het in 1909 gelukt de menschelijke poliomyelitis op
apen over te brengen. Voor de besmetting van apen gebruikt men het beste steriele
emulsies van het ruggemerg van patiënten, die hoogstens zes dagen ziek zijn geweest.

Linday¹) heeft in de dierentuin te Keulen bij enkele chimpansees dit ruggemerg-
lijden vastgesteld. Dr. H. Veenendaal.

¹) Linday : Ueber einen neuen Fall von spinaler Kinderlähme bei einen Schimpansen.
Tierärztl. Rundsch. 1938. No. 8. p. 124.

Archives internationales des Brucelloses (Fièvre ondulante humaine,
avortement épizootique) et des maladies communes à l\'homme et aux
animaux.

De Redactie ontving de tweede aflevering van dit nieuwe tijdschrift dat blijkens
het voorwoord zijn ontstaan te danken heeft aan de behoefte om alles, wat verschijnt
op het gebied der brucellosen en tot nu toe in alle mogelijke periodieken is verspreid,
te verzamelen. Bovendien stelt het zich ten doel de samenwerking tusschen medici,
dierenartsen en hygiënisten te bevorderen en de studie van de door Brucella ver-
oorzaakte ziekten aan te moedigen en te steunen. De wetenschappelijke leiding
berust bij een groot aantal geleerden uit Frankrijk en vele andere landen, onder wie
ook ons zeer bekende namen voorkomen (Rinjard, Ostertag, Kristensen, Finzi,
Roux, etc.) en „MM les Professeurs des Écoles nationales vétérinaires". Ons land
is er niet in vertegenwoordigd. De abonnementsprijs is al wel heel laag, voor Holland
50 francs.

Men vindt in deze aflevering afbeeldingen van het ziekenhuis te Malta, waar
Bruce indertijd heeft gewerkt en van diens laboratorium daar. Voorts een artikel
over de voorbehoedende enting tegen maltakoorts en febris undulans van menschen,
die veel met dieren in aanraking komen (dierenartsen, slagers, veehandelaren,
abattoirpersoneel, herders, boeren, etc.). Sedert 1930 zijn gevaccineerd 4022 per-
sonen ; de ervaring heeft geleerd, dat de enting volkomen onschadelijk is en een
duidelijke prophylactische werking toonde. Men kan de entstof, die bereid wordt uit
door verwarming gedoode Brucella abortus en Brucella mélitensis en isotonisch
zeewater, zoowel subcutaan als per os aanwenden.

Stockmaijer (Stuttgart) schrijft over de immunisatie ter bestrijding van de
runderbrucellose en geeft een uitvoerig overzicht van de nieuwere literatuur over
dit onderwerp ; zoowel de ervaringen met gedoode cultures, verzwakte cultures
als met jood-, chinosol-, kleurstofvaccin, en die met vol-virulente bacillen, worden
gememoreerd.

De inspuitingen met vol-virulente cultures zijn thans in Duitschland principieel
verboden, de andere vaccins hebben niet aan de verwachting beantwoord, zoodat
men in Duitschland momenteel zijn kracht zoekt in het toepassen van hygiënische
maatregelen en het verwijderen van de smetstofdragers.

Dubois deelt in een volgend artikel de uitkomsten mede van de vaccinatie tegen
de brucellose bij schaap, geit en rund met een entstof, bereid met levende, avirulcnte
Bruc. abortus suis, lycopodiumpoeder, paraffine en lanoline. (Deze smetstof wordt
dus op analoge wijze bereid als het vaccin van Rinjard tegen paratuberculose :
paratuberkelbacillen, puimsteenpoeder in olie en vaseline, dus in een milieu dat niet
geresorbeerd wordt en een plaatselijke prikkel teweeg brengt door de onoplosbare
puimsteenpoeder. Ref.) Gebleken is door een 20.000 entingen, dat dit vaccin on-
schadelijk is voor den mensch, onschadelijk is voor de dieren, zelfs bij ver gevorderde
drachtigheid ; de ingebrachte bacillen konden noch in het bloed, noch in de urine
of in de melk worden aangetoond. Of ze geholpen hebben in den strijd tegen de
abortus, kan ik uit het artikel niet te weten komen ; de resultaten zullen later worden
medegedeeld.

Fischer wil in een artikeltje : „la fièvre aphteuse des animaux peut être transmise
à l\'homme" bewijzen aanbrengen, dat de mensch door het mond- en klauwzeervirus
kan worden besmet, maar hij haalt hierover slechts oude paardjes van stal ; het
stukje bevat niets nieuws.

Het nummer eindigt met een kort, helder overzicht van de Rickettsiosen bij mensch
en dier.

Gedurende mijn afwezigheid van 20 Augustus tot 1 September 1938
kan men zich, zoo er dringende aangelegenheden zijn, hierover schrifte-
lijk wenden tot den voorzitter, Prof. Dr. H. Schornagel, Maurits-
straat 123, Utrecht.

Gedurende dien zelfden tijd heeft Dr. Vrijburg, Prins Mauritslaan
g, den Haag, zich bereid verklaard zoo noodig nog het secretariaat
van de Redactie te willen waarnemen.

Gedurende de maand Juli zijn in dank ontvangen de volgende bijdragen : af-
deeling Noord-Brabant ƒ 43.—, F. S. J. V. d. B. ƒ 5.—, te zamen ƒ48.—.

Zending van een bijdrage kan geschieden door storting op giro No. 173327 van
ondergeteekende of door zenden van een postwissel.

Onze afdeeling vergaderde op 10 Juni 1938, welke vergadering bezocht werd
door 22 leden, terwijl door het Hoofdbestuur de algemeene secretaris was afgevaardigd.

Na het welkom van den voorzitter werden staande enkele oogenblikken gewijd
aan de nagedachtenis van onzen oud-secretaris, collega Zwef.rs.

De notulen van de vorige vergadering werden onveranderd goedgekeurd. Bij de
ingekomen stukken werd een schrijven ter sprake gebracht van een verzekerings-
maatschappij voor Bedrijfsschade, waarbij de dierenarts als controleur zou optreden.
Den leden werd in overweging gegeven, niet zelfstandig in deze op te treden.

Naar het afscheidscollege van Prof. Sjollema werd collega H. Postma afgevaardigd.

Als tarief voor het pullorum-onderzoek werd aangenomen 4 cent per kip met een
minimum van f 5.— per stal.

Santema behandelde de vraag : ,,Is de positieve ophthalmoreactie ongevaarlijk?",
waarbij hij tot de conclusie kwam, dat uit een oogpunt van tuberculose-bestrijding
het telkens weer druppelen van positieve dieren verboden dient te worden.

Bij de rondvraag werd de sarcoptesschurft naar voren gebracht, terwijl verder
de mogelijkheid van secties aan de destructor werd besproken.

Collega Veenbaas hield een korte causerie over grasdrogen, waarna een excursie
naar de grasdrogerij op het vliegveld Leeuwarden deze middag besloot.

De voorzitter opende de vergadering en heette de aanwezigen welkom, in het
bijzonder het oud-lid collega J. Frickers, te Paramaribo, waarna de notulen werden
gelezen en onveranderd goedgekeurd.

Collega Dr. K. Reitsma heeft wegens vertrek naar Den Haag bedankt als lief
onzer afdeeling.

De provinciale vereenigingen voor tuberculose-bestrijding hebben toegezegd,
er bij de aangesloten vereenigingen op te zullen aandringen, dat zij met ons afre-
kenen en niet de veehouders individueel.

Naar aanleiding van een schrijven van het Hoofdbestuur werd er bij de leden
nog eens op aangedrongen, het t.b.c.-onderzoek lege artis te verrichten.

Meegedeeld werd, dat de Afdeeling Zuid-Holland op de a.s. Algemeene Ver-
gadering der Maatschappij met een voorstel komt tot reorganisatie van den Centralen
Raad. Den leden werd geadviseerd, hierover reeds hun gedachten te laten gaan,
evenals over het ontwerp Bindend Besluit, vermeld in het Tijdschrift van 15 Mei
j.1., hetwelk thans reeds van alle kanten werd bekeken.

Hierna hielden de collega\'s Dr. R. H. van Gelder en W. B. v. d. Burg de aange-
kondigde voordrachten, welke zeer in den smaak vielen en waarvoor de voorzitter
hun den dank der vergadering bracht.

Getracht zal worden een cursus in veevoeding te organiseeren van 5 maal 3 uur,,
onder leiding van Dr. Grashuis, die zich hiervoor belangeloos beschikbaar stelt.

Bij de rondvraag kwamen nogmaals ter sprake de kwakzalversadvertentiën in de
landbouwbladen en de daarover gevoerde correspondentie.

Bij de vrije mededeelingen kwamen o.a. in bespreking : Boosaardige kopziekte
en kopervergiftiging bij schapen na het bespuiten der vruchtboomen.

De September-vergadering zal plaats hebben op een Zaterdag in Arnhem. Hier
zal o.m. aan de orde komen : de verkiezing van een voorzitter der afdeeling per
i Januari a.s., terwijl Prof. Krediet zal gevraagd worden voor een voordracht over
„Bestrijding der kwakzalverij in eigen boezem".

In de „Deutsche Schlachthof-Zeitung" van 25 Maart 1938 trof ik een mede-
dccling aan betreffende de slachthuiswetgeving en organisatie in Italië. Evenals
het mij interesseerde, zullen zonder twijfel vele andere collegae daarin belangstellen,
waarom hier een en ander is overgenomen.

In Italië moet in alle gemeenten, welke een openbaar slachthuis bezitten, het
slachten van runderen, varkens, paarden, schapen en geiten in deze inrichting
plaats vinden. Bij uitzondering, als daarvoor gegronde redenen zijn aan te voeren,
kan het gemeentebestuur, met toestemming van het provinciaal bestuur, toestaan,
dat voor particuliere of speciale bedrijfsdoeleinden buiten het slachthuis wordt
geslacht.

Door de wet van 3 Maart 1934 is voorgeschreven, dat gemeenten met meer dan
6000 inwoners een openbaar slachthuis moeten oprichten en exploiteeren. Kleinere
gemeenten kunnen gedwongen worden met elkaar een gemeenschappelijk slachthuis
te bouwen en te exploiteeren. De abattoirs van de provinciehoofdsteden en van de
plaatsen met een behoorlijk totaal aan slachtdieren moeten, behalve de gewone be-
drijfslokalen, bovendien nog bezitten een goed ingericht laboratorium, een afdeeling
voor noodslachtingen, een vriesruimte, een gelegenheid voor den verkoop van
minderwaardig vleesch (bassa macelleria), apparaten voor het zouten, kooken en
steriliseeren van vleesch, en een inrichting voor het vernietigen of denatureeren
van vleesch en organen, die afgekeurd zijn. De z.g. vrijbank mag zich ook buiten
het abattoir bevinden. Gewoonlijk geschiedt de verkoop van gemeentewege en onder
voortdurende controle. Dit vrijbankvleesch mag niet tot bevroren vleesch worden
bestemd. Bij elke bestemming van vleesch tot de vrijbank beslist de veterinaire
inspecteur (keuringsveearts), of het vleesch in rauwen toestand, met de aanduiding
„slechts gekookt te gebruiken" moet worden verkocht, of dat het vóór den verkoop

in het slachthuis eerst nog moet worden gekookt. Van elk geval moet een rapport
worden opgemaakt, met vermelding van de reden tot bestemming voor den vrij-
bankverkoop. Dit rapport moet minstens 3 maanden in het archief worden bewaard.
Elke maand moet de gemeenteraad aan den praefect van de provincie mededeelen,
welke gevallen naar de vrijbank zijn verwezen en om welke reden. De vernietigings-
inrichting mag zoo noodig buiten het slachthuis liggen, en kan ook beschikbaar
worden gesteld voor andere gemeenten. Het oprichten van particuliere slachthuizen,
in verband met particuliere bedrijven, als fabrieken voor het vervaardigen van
pekelvleesch, vleeschconserven, extracten, enz. wordt, op verzoek van belangheb-
bende, door den praefect der provincie, gehoord den provincialen gezondheids-
raad toegestaan, als vaststaat, dat het verwerken van de voor het bedrijf noodige
hoeveelheid vee de capaciteit van het bestaande slachthuis te boven gaat, of als
goede wegen of snelle verbindingen ontbreken. In technisch en hvgiënisch opzicht
geldt voor deze privé-slachthuizen hetzelfde als voor de gemeentelijke inrichtingen.

De slachthuizen worden door dierenartsen, die door de gemeente worden be-
noemd (veterinari municipali) bestuurd en gecontroleerd. Tot directeur van een
slachthuis wordt men pas benoemd, als men een praktisch, schriftelijk en mondeling
examen heeft afgelegd. Het praktisch examen bestaat uit een klinisch, eventueel
experimenteel onderzoek van den gezondheidstoestand van een dier vóór de slachting
en het keuren van het dier en organen na de slachting. Bij het schriftelijk onderzoek
worden vragen gesteld betreffende allerlei infectieuze en parasitaire ziekten in
verband met de vleeschhygiëne, verder over de organisatie en exploitatie van slacht-
huizen, veemarkten en koelhuizen voor het bewaren van vleesch. Bij het mondeling
examen worden nadere uiteenzettingen gevraagd van onderwerpen uit het praktisch
en schriftelijk examen en verder behandeld de diverse wetten op het gebied van de
volksgezondheid. Na het examen wordt een ranglijst opgemaakt, met welke ranglijst
de praefect bij eventueele benoeming rekening moet houden.

Blijkens een regolamento van 20-12-1928 moeten alle slachtdieren direct vóór de
slachting worden onderzocht. De geslachte keuring moet, zoowel in de gemeentelijke
als in de particuliere inrichtingen onmiddellijk 11a de slachting plaats vinden, volgens
een door den gemeenteraad, in samenwerking met den directeur van de inrichting,
vastgesteld werkplan. De inspectie moet methodisch, nauwkeurig en tot in de
kleinste bijzonderheden geschieden ; geen deel of orgaan mag aan deze inspectie
worden onttrokken.

Heeft noodslachting plaats, dan moet direct de dierenarts worden gewaarschuwd.
In de particuliere bedrijfsslachthuizen mogen geen noodslachtingen plaats vinden.
Ten bewijze, dat het vleesch en de organen van een slachtdier zijn onderzocht en
in het vrije verkeer worden toegelaten, worden zij voorzien van een stempel van de
gemeente en de letters V. S. (Visita sanitaria). Het paardevleesch krijgt in groote
letters de toevoeging „equino". Door de wet van 29-6-1930 worden de gemeenten
bovendien verplicht het versche vleesch nog met een bijzonder stempel te voorzien,
waaruit blijkt, welke diersoort het betreft, als kalf, koe, jonge os, stier, vaars, varken,
beer, zeug, enz. Het minderwaardig, voor de vrijbank bestemde vleesch krijgt nog
in groote letters het stempel B. M. (bassa macelleria). In elk slachthuis moet een
register worden bijgehouden, waarin regelmatig elke slachting moet worden vermeld,
en wel de naam van den eigenaar, soort, geslacht en ouderdom van het dier, resultaat
van de keuring, datum van slachting.

Bij het slachten moeten de dieren zoo snel mogelijk worden gedood, hetzij door
middel van een kogel of door het doorsnijden van het verlengde merg (neksteek),
of door een andere door de provinciale praefectuur goedgekeurde methode. Op het
vallen van het dier moet direct de halssnede volgen. De neksteek mag slechts worden
toegepast door personeel, dat daarvoor de noodige handigheid heeft getoond en
door de slachthuisleider daartoe gemachtigd is geworden.

Het blazen van lucht in het onderhuidsche bindweefsel en in de longen mag slechts
met mechanische instrumenten geschieden, daartoe goedgekeurd door den directeur.
Over de beoordeeling van het slachtdier voor de normale consumptie, vrijbank
of voor de afkeuring geeft het regolamento een keuringsregulatief.

De Raad van de gemeente Leerdam besloot tot oprichting van een noodslachtplaats
met bijbehoorende lokalen, bestemd voor den vleeschkeuringskring Leerdam en
verleende daarvoor een crediet van ƒ 16.000,—. df. G.

Van het bestuur van Unitas Studiosorum Rheno-Trajectina werd ontvangen
de 14de uitgave van hun gids voor eerstejaars studenten, waarin voor hen alle
inlichtingen te vinden zijn, die zij bij het begin van hun studie en gedurende het
eerste jaar noodig kunnen hebben.

Het Utrechtsche Studenten Inlichtingen-bureau, gevestigd Lucas Bolwerk 8,
tel. 12262, geeft alle inlichtingen over inschrijven, colleges, examens, boeken, instru-
menten, kamers, organisaties enz. geheel gratis en is voor mondeling advies gedurende
de maand September iederen werkdag behalve Zaterdags geopend van 10.30 tot
12.30, terwijl schriftelijke inlichtingen gedurende het geheele jaar verkrijgbaar zijn.

Het 90ste Nederlandsch Landhuishoudkundig Congres zal op 25 en 26 Augustus
a.s. in de Concertzaal „Stern" te Meppel worden gehouden. De navolgende vraag-
punten zullen op dit Congres worden ingeleid :

li „De natuurbescherming en de landbouw". Inleider : de heer E. D. van Dissel,
Oud-Directeur van het Staatsboschbeheer te Utrecht.

2. „Is het ordeningsstreven van de Regeering op het gebied van den landbouw
en de aanverwante takken van industrie en handel wenschelijk en practisch te ver-
wezenlijken ?" Inleider : Dr. P. Kuin, te \'s-Gravenhage.

3. „Moet de bestrijding van de sarcoptesschurft bij het rund wettelijk of vrijwillig
worden geregeld?" Inleider: de heer R. P. Sybesma, Dierenarts te Heerenveen.

4. „Hoe behoudt de plattelandsbevolking haar kracht en welke is in het bijzonder
de taak en de plaats der plattelandsvrouw ?" Inleidster : Mevrouw R. P. van
Wageningen—Drewes, Presidente van den Ned. Bond van Boerinnen en andere
Plattelandsvrouwen te Roden (Dr.).

Op 25 Augustus zullen de congressisten met hun dames ten Gemeentehuize door
het Gemeentebestuur van Meppel worden ontvangen. Den volgenden dag bestaat
er gelegenheid voor een bezoek aan de Nationale Nijverheids-, Land- en Tuinbouw-
tentoonstelling „Eigen Land", welke van 22 tot en met 27 Augustus te Meppel
wordt gehouden.

RAPPORT van de door de Afd. Friesland van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde benoemde Commissie, inzake een regeling voor
een zoo goed mogelijke bescherming van vee bij luchtaanvallen.

De luchtbescherming in het algemeen bestaat uit : ie. de zelfbescherming en
2e. de overheidszorg ten dezen.

Ook voor de luchtbescherming ten plattenlande, waaronder dan tevens dient
te worden verstaan de luchtbescherming voor vee, geldt bovenstaande onder-
verdeeling.

Over de zelfbescherming voor het geheele land is binnen korten tijd te verwachten
een rapport, uitgebracht door een Commissie daartoe benoemd door de Neder-
landsche Vereeniging voor Luchtbescherming te \'s-Gravenhage en wij meenen
daarom goed te doen hierover in dit rapport niet te spreken.

Het betreft hier bovendien een zoo speciale landbouwaangelegenheid, dat wij
meenen, dat de propageering van de in dit rapport vervatte gedachten daarom
ook beter aan daartoe meer bevoegde instanties dient te worden overgelaten.

Slechts zouden wij er op willen wijzen, dat het van groot belang moet worden
geacht, dat vanaf heden op alle landbouwvergaderingen met nadruk worde ge-
wezen op het groote nut van de zelfbescherming en waarin die dient te bestaan.
Want die zelfbescherming ten plattenlande, van hoe groote beteekenis ook, is uiterst

moeilijk en zal naar onze meening alleen dan doel kunnen treffen als de veehouder
zich geheel, maar dan ook geheel, in deze materie heeft ingedacht en er naar wenscht
te handelen.

Wanneer wij ons nu afvragen welke taak de overheid heeft ten opzichte van
de veterinaire luchtbescherming, dus ter bescherming van den Nederlandschen
veestapel, als ook ter bescherming van de andere huisdieren, dan strekt het arbeids-
terrein hiervoor zich in hoofdzaak uit over het platteland, al zullen hierbij de
steden in Friesland, waar zich als regel ook vee en huisdieren — soms zelfs in vrij
grooten getale — bevinden, niet dienen te worden vergeten.

W\'aar ten plattenlande van nature een sterke decentralisatie bestaat kunnen
de te nemen maatregelen eenvoudiger van aard en organisatie zijn dan in de
bevolkingscentra.

Wij zullen trachten voor de steden de noodig geachte maatregelen afzonderlijk
aan te geven.

Gaan wij nu aan de hand van de maatregelen, die ter bescherming van de
bevolking in art. 2 der Wet op de Luchtbescherming worden genoemd, voor het
platteland met het oog op den veestapel eenzelfde schema vaststellen, dan kan
worden gezegd, dat noodig zijn maatregelen :
ie. ter waarschuwing en alarmeering;
2e. de taak van den brandweer ;

3e. tot den opbouw van een veterinair-geneeskundigen dienst ;
4e. tot de organisatie van hulpdiensten ;

5e. voor de opleiding van personeel, dat metterdaad moet optreden en
6e. maatregelen ter ontsmetting of vernietiging van besmet voedsel voor den
mensch en voor het vee.

De waarschuwende sirene, die zal worden gehoord op de boerderijen in de naaste
omgeving van steden en dorpen, zal haar geluid niet doen doordringen tot de
verafgelegen boerderijen en het wil ons daarom voorkomen, dat ter waarschuwing
voor het platteland zooveel mogelijk van bij Zuivel- en andere fabrieken aanwezige
of daarvoor te plaatsen sirenes gebruik zal dienen te worden gemaakt.

Deze taak zal uiterst moeilijk kunnen worden, zooals ook door schrijvers op
dit gebied, als b.v. de Heer A. van Batenburg in het tijdschrift „Luchtgevaar"
van October 1937, wordt vermeld.

Voor het platteland zullen de bomsoortcn naar hun gevaarlijkheid moeten worden
gerangschikt in de volgorde : brand-, gas- en brisantbommen en dan maakt de
afgelegen ligging van vele boerderijen bij brand snelle hulp haast onmogelijk.

Niet het gebouw, maar de levende inhoud dient alsdan de grootste aandacht
te hebben en daarom is organisatie noodig van hulpdiensten, die gcrecruteerd
moeten worden uit de dorpsbewoners en of uit de bewoners van naburige boerderijen,
een toestand dus, die in feite reeds bestaat, maar die voor een goede organisatie
dient te worden geperfectionneerd.

Deze organisatie kan ook van dienst zijn als vijandelijke vliegtuigen over de
fronten heen levensmiddelen (opslagplaatsen van levensmiddelen, opgetaste graan-
schoven, te velde staande gewassen, enz.) met kleine brandbommen zullen trachten
te vernielen.

Voor den hier verder bedoelden veterinairen dienst blijft hier de behandeling
van de door brand of verwondingen getroffen dieren en de beslissing, wat hiermede
moet gebeuren, over.

Uit den aard der zaak zal dit voor dien dienst geen bijzondere moeilijkheden
opleveren, mits hij voorzien is van of ter beschikking heeft de noodige middelen,
aan te wenden tegen brandwonden.

Bovendien dient hierbij de aandacht te worden geschonken aan de vraag of en
hoe ernstig getroffen vee na slachting in consumptie kan worden gebracht.
Hieraan dient dus te worden gedacht.

Deze dienst is in het complex der maatregelen van de grootste waarde en voor
de organisatie van dezen dienst moet worden gerekend op :

A. het samenwerken van dezen dienst met andere daarvoor in aanmerking
komende plaatselijke organisaties ;

D. de zorg voor door branden of bommen getroffen en gaszieke dieren en de
beslissing hieromtrent ;

F. de zorg voor en de beslissing omtrent voor de voeding van mensch en dier
bestemde besmette of vergaste dieren, voedsel, enz.

Bespreken wij eerst de organisatie van dezen door ons gedachten dienst, dan
achten wij het aangewezen, dat de dienst, die in iedere gemeente aanwezig moet
zijn, staat onder leiding van den gemeentelijken dierenarts (die in vrijwel iedere
gemeente aanwezig is, hetzij als zoodanig, hetzij als Hoofd van den Vleeschkeurings-
dienst). Slechts dient er hierbij om te worden gedacht, dat in die gemeenten, waar
de dierenarts tevens reserve-paardenarts is en deze dus in tijden van oorlog onder
de wapenen zal worden geroepen, de dierenarts dient te worden vervangen door
een anderen dierenarts, die genoemde functie niet bekleedt.

De provincie Friesland dient in een achttal districten te worden verdeeld. Aan
het hoofd van elk dezer districten staat een districtsleider.

Bij deze verdeeling is rekening gehouden met de omstandigheid, dat geen dieren-
arts, die tevens reserve-paardenarts is en dus in tijd van oorlog onder de wapenen
zal worden geroepen, als districtsleider is aangewezen.

Het spreekt vanzelf, dat de districtsleider in de eerste plaats op de hoogte dient
te zijn van de gevolgen, die luchtaanvallen voor het vee kunnen brengen en de
middelen, die ten bate van getroffen vee, voedsel, enz. kunnen worden getroffen.

De daarvoor benoodigde kennis dient hij te verkrijgen door zelfstudie en ook
door het volgen van daartoe in het leven te roepen cursussen, die naar onze meening
door, door de Commissie voor Post-Universitair-Onderwijs van de Maatschappij
voor Diergeneeskunde aan te wijzen, hiervoor bevoegde docenten waren te geven.

Nader kan nog onder de oogen worden gezien of het aanbeveling verdient, dat
de districtsleiders deze kennis weder aan de dierenartsen in het district overbrengen
of dat door bedoelde cursussen gedecentraliseerd te doen geven, iedere dierenarts
in het district deze kan volgen. Aan het laatstbedoelde verdient naar onze meening
de voorkeur te worden gegeven.

In ieder geval dienen de dierenartsen in het district ook het hierna te noemen
hulppersoneel in daarvoor te beleggen cursussen te instrueeren en de noodige kennis
bij te brengen.

Wij achten het voorts gewenscht, dat voor de districtsleiders, de gemeentelijke
dierenartsen en de hierna bedoelde hulpploegen instructies worden vastgesteld,
waarin tevens bepalingen omtrent het waarschuwen en het in werking brengen
van den dienst dienen te worden opgenomen.

a. Het samenwerken van dezen dienst met andere daarvoor in aanmerking
komende organisaties.

Wij meenen, dat hiervoor in dit rapport geen nadere aanwijzingen behoeven
te worden gegeven, zulks te meer niet omdat bij de uitvoering hier den weg wel
van zelf zal worden aangegeven.

Zooals vanzelf spreekt dienen de dierenartsen te beschikken over hulpploegen,
waaronder dan zijn te verstaan, een aantal personen, die geschikt zijn te achten
om den dierenarts bij de uitoefening van zijn functie en het waar mogelijk en noodig
bij transport van getroffen dieren behulpzaam te zijn. Wij meenen, dat een ploeg
als bedoeld kan bestaan uit 6 personen, waarvan één — de meest daarvoor ge-
schikte — als Commandant van de ploeg wordt aangewezen en wij meenen hierbij
de aandacht te mogen vestigen op de in vele gemeenten aanwezige hulpkeurmeesters.

Groote zorg zal het vereischen deze personen uit te zoeken, waarbij er rekening
mede dient te worden gehouden, dat geen dienstplichtige mannen worden aan-
gewezen en dat het gewenscht is, dat in iedere ploeg iemand bekend met het slagers-
vak wordt opgenomen. Allicht zal in de groote gemeenten met één ploeg niet kunnen
worden volstaan en zullen meerdere ploegen moeten worden gerecrutecrd.

Aan den Gemeentelijken dierenarts zal dienen te worden opgedragen deze mannen
de noodige kennis bij te brengen en daarbij zal in het bijzonder dienen te worden
geacht op het voorkomen van het gevaar dat bij het transport of de behandeling
of het slachten van gasbesmette dieren van die zijde den mensch bedreigt.

De dienst zal er naar moeten streven ook onder de dan bestaande omstandigheden
de beschikking te hebben over de benoodigde transportmiddelen, omdat niet zelden
het getroffen vee niet zal kunnen loopen naar de plaats, waar men zich voorstelt
het te behandelen. Hoewel wij de in iedere gemeente aanwezige veevervoerauto\'s
hiervoor geschikt achten, is het echter de vraag of deze auto\'s in oorlogstijd wel
ter beschikking zijn. Door een eenvoudige aanhangwagen op 2 wielen, een z.g.
oplegger, die achter een personen-auto kan worden gekoppeld, ware alsdan hierin
te voorzien. Vermoedelijk zal één aanhangwagen per district voldoende zijn.

Opgemerkt dient hierbij, dat wanneer advies tot slachten wordt gegeven, deze
behandeling zoo mogelijk in een geschikte slachtplaats dient te geschieden. Ook
deze slachtplaatsen dienen dus te worden aangewezen en het transport er heen
moet mogelijk zijn.

d. De zorg voor de door branden of bommen getroffen en gaszieke dieren
en de beslissing daaromtrent.

De behandeling van en de beslissing omtrent door brand of bommen getroffen
dieren, zal, zooals reeds is opgemerkt, geen bijzondere moeilijkheden opleveren.

Meer moeilijkheden zal de behandeling en de beslissing omtrent gaszieke dieren
geven.

De indruk door ons hierover uit de literatuur verkregen is deze, dat de verzorging
der dieren, die vergiftigd zijn door de z.g. „suffocantia" vaak met succes zal kunnen
geschieden, maar dat bij vergiftiging met de z.g. „vesicantia" dikwijls tot nood-
slachting of vernietiging zal moeten worden overgegaan. In beide gevallen zal echter
met spoed dienen te worden gehandeld en de gemeentelijke dierenarts dient op
de hoogte te zijn van de in te stellen behandeling.

Met het oog op de beslissing tot afmaken van dieren, waarvan geen herstel is
te verwachten, willen wij er nog met nadruk de aandacht op vestigen, dat dit,
evenals het transport dezer dieren, onder nauwkeurige voorzorgsmaatregelen ter
voorkoming van besmetting van den mensch moet worden verricht.

Wij achten het noodig, dat een depót met de benoodigde geneesmiddelen, waarvan
de opgave later dient te worden vastgesteld, maar welk depot zoo eenvoudig mogelijk
moet worden gehouden, in elke gemeente aanwezig is.

Het is noodzakelijk dat iedere helper van den dierenarts en ook deze zelf ter
beschikking krijge, een dezen goed beschermend gasmasker en dat dit masker voor
hem worde opgelegd, opdat hij zich geregeld in het gebruik kan oefenen.

Tevens dienen voor ieder der bij den dienst functioneerende personen ter be-
schikking te zijn : oliepakken, gummi-handschoenen en dikke rubber-laarzen.

Voor iedere ploeg dienen voorts ter beschikking te zijn, een schietapparaat en
slachters-gereedschap, de hierboven vermelde geneesmiddelen, desinfectantia en
verbandmiddelen.

f. De zorg voor en de beslissing omtrent voor de voeding van mensch
of dier bestemde besmette of gaszieke dieren, voedsel, enz.

Het spreekt vanzelf, dat de keuring van de geslachte gaszieke dieren door den
dierenarts met groote zorg dient te geschieden, waarbij in het oog dient te worden
gehouden, dat hetgeen nog kan worden geconsumeerd, vooral in oorlogstijd, niet
mag worden afgekeurd. Groote accuratesse is in dezen eisch en al kan in het alge-
meen worden volstaan met hier ter zake op te merken, dat bij de keuring van met
suffocantia getroffen dieren en die door vesicantia zijn getroffen, onderscheid in
de beoordeeling niet mag worden vergeten, toch achten wij het noodzakelijk, dat
bij de door ons in blz. 861 bedoelde cursussen ook de keuring van de bedoelde
dieren zoo volledig mogelijk wordt gedoceerd.

Ten slotte dient er nog op te worden gewezen, dat ook ten opzichte van getroffen
andere voedingsmiddelen voor mensch en dier aan den dierenarts de vraag zal
worden gesteld hoe hiermede dient te worden gehandeld. De onderkenning van
den aard der gassen is dikwijls niet mogelijk en ook is omtrent deze aangelegenheid
in het algemeen gezegd nog te weinig bekend om voor de beantwoording van de
bovengestelde vraag hier eenige regels aan te geven. Al is het b.v. bekend, dat in
het algemeen gesproken het verdrijven van het gif, waardoor weiden, korenvelden
en somtijds ook voor voedsel voor mensch of dier bestemde andere voedingsmiddelen
worden getroffen, aan regen, tijd of zon moeten worden overgelaten, toch zijn hier
ook talrijke andere maatregelen na te volgen en derhalve achten wij het nood-

zakelijk, dat ook dit punt bij de bovenbedoelde cursussen zoo uitvoerig mogelijk
worde behandeld.

Wij willen er hierbij nog op wijzen, dat getroffen weiden, voedingsmiddelen, enz.,
tot het tijdstip, dat gevaar voor besmetting door consumptie volledig is geweken,
van een waarschuwingsbord, duidelijk aangevende het dreigende gevaar, van
overheidswege dienen te worden voorzien.

De taak, die hier aan den eigenaar moet worden opgedragen, is in vele opzichten
gelijk aan die, welke aan den veehouder ten plattenlande is gesteld, echter met dit
verschil, dat het gevaar, dat hier dreigt misschien grooter is dan ten plattenlande en
in de steden ook meer rekening moet worden gehouden met de vernietigende wer-
king van brisantbommen.

Vragen wij ons nu af, welke maatregelen daartegen kunnen worden genomen,
dan bestaat tegen een voltreffer geen maatregel ter bescherming, tegen de secundaire
werkingen wordt het omgeven van het gebouw met zakken zand aanbevolen.

Richters adviseert echter, dat de beste bescherming van het vee in kleine en
middelgroote steden ware te zoeken in het uitleiden van het vee naar buiten (buiten
de stad), om het daar zoo noodig in kleine koppels in het open veld te brengen.
Op grond van ervaringen in den oorlog zag hij van dezen maatregel, zelfs in den
winter, geen slechte gevolgen voor de gezondheid der dieren.

Ook voor het gevaar, dat brandbommen brengen, zou deze maatregel doel-
treffend kunnen worden genoemd.

Wanneer nu in Friesland de deskundigen in de kleine bevolkingscentra dezen
maatregel goed en uitvoerbaar achten, dan zou van overheidswege de vorming
van een ploeg mannen moeten worden bevorderd, die als de nood aan den man
kwam deze taak op zich zouden kunnen nemen.

Voor het overige ware te handelen als reeds voor het platteland werd aangegeven,
waarbij valt op te merken, dat de veehouder in de stad meer zal kunnen profiteeren
van de organisatie voor de burgerbescherming aanwezig.

De organisatie van den Veterinairen dienst blijve echter gelijk aan die ten platten-
lande. Misschien zal deze dienst meer als ten plattenlande zich moeten interesseeren
voor de beoordeeling van getroffen voedingsmiddelen (markthallen, abattoirs,
vleesch warenfabrieken).

De mogelijke afwending van het gevaar voor honden en katten blijve overgelaten
aan iederen eigenaar, die c.q. voor de getroffen dieren de hulp van den dierenarts
kan vragen.

Wij bepaalden ons in het bovenstaande tot de organisatie van de veterinaire
luchtbescherming in haar meest eenvoudigen vorm. Alles wat naar overdrijving
zou kunnen voeren werd door ons gemeden, omdat het onze meening is, dat dan
het geheel mede om de kosten in gevaar zou kunnen komen. Wie echter de finan-
cieelc kosten ook aan dezen eenvoudigen opzet verbonden zal moeten dragen,
kan door ons niet worden gezegd en wij meenen ook, dat het geven van een oordeel
hierover niet tot onze competentie behoort.

Bovengenoemde vereeniging, opgericht in 1896, hield in 1936 een Congres te
\'s Gravenhage. Haar 42e bijeenkomst zal op 15, 16 en 17 September te Maastricht
plaats hebben. Er heeft zich onder voorzitterschap van den EdelAchtb. Heer J.
Schaepkens van Riempst, Wethouder, een Commissie van Ontvangst gevormd,
waarvan ook Mr. L. B. J. van Oppen, oud Burgemeester van Maastricht deel uit-
maakt.

Het is de gewoonte, dat in de algemeene vergaderingen een onderwerp wordt
behandeld dat de belangstelling heeft van allen, leeken zoowel als deskundigen,
die zich bezighouden met maatregelen op het gebied der volksgezondheid. Dit jaar
houdt in de eerste Algemeene Vergadering Dr. L. A. Veeger, Geneeskundig inspec-
teur bij het Staatstoezicht op de Volksgezondheid te Nijmegen een inleiding over
„Taak, werkwijze en organisatie van het Limburgsche Groene Kruis", terwijl in
de sluitingsvergadering Ir. J. H. Froger, Leider van den Provincialen Streekplan-
dienst te Maastricht zal spreken over „Het streekplan in Zuid-Limburg in verband
met maatregelen voor de openbare gezondheidszorg".

Daarnevens vergadert het Congres gesplitst in een „medisch-hygienische" en een
„technisch hygienische" sectie. Vooraanstaande deskundigen behandelen in de eerste
plaats : Geneeskundige voorzorgen in de mijnindustrie en in de glas- en aardewerk-
industrie, voorts komen daar ter sprake : de verpleging, verzorging en hulp bij het
kraambed in het bijzonder in landelijke gemeenten, het schoolartsen instituut, en de
bestrijding der tuberculose onder het rundvee, met het oog op de belangen der
volksgezondheid. In de technisch hygienische sectie komen aan de orde : Hygienische
bovengrondsche werken bij de mijnen, woningvoorziening en drinkwatervoorziening
in het Limburgsche industriegebied, reiniging van afvalwater en onderzoekingen
over het „klimaat" in verschillende woningen.

Wij willen er hier aan herinneren, dat dit Congres onder zijn „mede besturende"
vereenigingen de voornaamste organisaties telt van deskundigen, die aan de openbare
gezondheidszorg hebben mede te werken (Maatschappij voor Geneeskunst, voor
Pharmacie, voor Tandheelkunde, voor Diergeneeskunde, Koninklijk Instituut van
Ingenieurs, Ned. Chemische Vereeniging) maar ook speciale vereenigingen, (Ned.
Instituut voor Volkshuisvesting en Stedenbouw, Ned. Vereeniging tegen veront-
reiniging van water, bodem en lucht). Voorts mogen hier zoowel de Algemeene
Nedcrlandsche Vereeniging „Het Groene Kruis" als de R.K. Nationale Federatie
„Het Wit Gele Kruis" genoemd worden. Er zijn nog verscheidene andere vereeni-
gingen als deelnemers tot dit Congres toegetreden.

Elke belangstellende, die lid is van een der bovengenoemde genootschappen of
hunne afdeelingen, kan tegen betaling van ƒ 1.— als tijdelijk lid deelnemen aan het
Congres. Maar nog beter is zich als persoonlijk lid (ƒ2.50 per jaar) te doen inschrijven.
Men ontvangt dan de volledige tekst der voordrachten en discussies (aanmelding
bij den secretaris Prof. C. F. van Oijen, Biltstraat 166, Utrecht), die gaarne alle
inlichtingen verschaft.

Verschillende excursies naar belangrijke industrieën en door het mooie Limburg-
sche landschap staan tevens op het programma.

Voorzitter van het Congres is Dr. N. M. Josephus Jitta, voorzitter van den Ge-
zondheidsraad te \'s Gravenhage.

Wij verwachten dat tal van belangstellenden zich zullen opmaken om dit Congres
bij te wonen.

Met verlof: B. Bo\'nga, Gouv.-veearts N.O.I.; verlofadres: Geestbrugweg 109,
Rijswijk.

Gepensionneerd : Dr. C. Kunst, Hoofd van den Burgerlijken Veeartsenijkundigen
Dienst N.O.I.; adres vanaf 20 Aug.: Pension Statenlaan 91, Den Haag.

Bij Kon. Besl. is tot wederopzegging benoemd tot Rijkskeurmeester bij den
veeartsenijkundigen dienst, standplaats Almelo, 1\'. van Dijk, thans te Epe.

BETROUWBAARHEID DER „KLEINE-PLAATMETHODE"
VOOR DE ,,QUALITEITSBEPALING" VAN MELK.

In de vorige zomervergadering van Uw Genootschap mocht ik mijn
oordeel kenbaar maken over het bekende rapport van Prof\'. G. S.
Wilson getiteld : „the bacteriological grading of milk". Daarbij bleek,
dat de reductase proef hetzij op de gebruikelijke wijze, of op de door
Wilson voorgeslagen manier toegepast, alleen kan dienen om een
bevredigende scheiding te maken tusschen melk met een kiemgehalte
tot circa één a tweemaal honderdduizend kiemen in de eene groep en
melk met een hooger aantal in de andere. Wij zagen dat deze scheiding
bruikbaar is om de geleverde melk in te deelen in twee klassen, de
laatste met den korten reductasetijd wordt dan als „minder deugdelijk"
beschouwd. Van de eerste met langen reductasetijd kan men zeggen
dat zij aan een „standaardeisch" voldoet. Maar wij zagen ook dat
deze scheiding van geen beteekenis is bij de beoordeeling van de vraag
of de melk met een langen reductasetijd ook inderdaad gewonnen werd
in een bedrijf waar redelijke zindelijkheid heerschte," resp. waar de
melk op technisch juiste wijze werd verzorgd.

In een recente publicatie komt Stuurman *) andermaal tot een soort-
gelijke conclusie :

„Melkonderzoek schiet te kort, indien men wil nagaan of stalhygiëne
„in voldoende mate in toepassing werd gebracht."

De schrijver verstaat hier onder melkonderzoek uitsluitend : rein-
heidsproef (filterproef) en reductaseproef; hij wil daarom in het bij-
zonder door stalinspccties doen nagaan of aan de voorschriften omtrent
reinheid van den stal, reiniging van het vaatwerk, alsmede bij het melken
op voldoende wijze de hand wordt gehouden en de resultaten dezer
inspecties een belangrijke plaats inruimen bij de beoordeeling van
de melk.

Gezien hetgeen onder „melkonderzoek" door den schrijver wordt
verstaan kan men het geheel met bovengeciteerde conclusie eens zijn.
Echter het uitvoeren van herhaalde inspecties op de boerderij brengt
vele practische bezwaren mede. Men heeft reeds groote moeite wanneer
iedere veehouder twee of drie malen per seizoen (staltijd en weidetijd)
wordt bezocht. Men verricht dus slechts enkele momentopnamen en
verkeert in het onzekere hoe de toestand in de tusschenliggende lange
tijdperken is. Bovendien is het zeer moeilijk bij deze inspecties de
leinheid in bacteriologischen zin van het vaatwerk juist te beoor-
deelen. Voor een afdoende beoordeeling der bedrijven is het dus
dringend noodzakelijk, dat een methode wordt uitgewerkt, waarbij

\') S. Stuurman. Tijdschr. v. Diergenecsk. 1938 No. 5, blz. 225. (Rapport voor
het Internationaal Zuivel Congres, Berlijn 1937. Nederl. tekst).

men aan den aard van het afgeleverde produkt (de melk) kan vaststellen hoe
de toestand op de boerderij werkelijk is. Alleen dan kan men met zeer korte
tussehenpoozen een controle-bepaling doen, die dus naast de gebrui-
kelijke stalinspecties zal moeten geschieden.

Maar zooals gezegd. De door Stuurman bedoelde werkwijzen voeren
niet tot dit doel, daarover zijn wij het eens. Deze eensgezindheid is
noodig om tot een vruchtbare verdere discussie over dit onderwerp
te komen.

Maar dan moet deze eensgezindheid ook tot een iets wijder gebied
worden uitgestrekt. Ik zou daarom gaarne zien, dat men er zich veel-
vuldig in de practijk van wilde overtuigen, dat het op elke redelijk
ingerichte boerderij door inachtneming van vrij simpele voorzorgs-
maatregelen mogelijk is bij voortduring melk af te leveren, die niet
meer dan enkele tienduizendtallen kiemen per cc bevat.

Ten onrechte wijzen sommigen deze zienswijze terug als niet in
overeenstemming met de praktijk van het dagelijksche leven. Daar
waar men zich de moeite geeft hiernaar een behporlijk onderzoek in
te stellen, blijkt dat mijn reeds vele jaren vroeger geuite meening,
waarvoor ik in-het volgende andermaal bewijzen bijeen breng, in elk
opzicht de toets der kritiek kan doorstaan.

Maar bij zulk een onderzoek blijkt ook, dat dit gunstige resultaat
alleen bij voortduring bereikt kan worden wanneer :
ie. aan de voorschriften der stalhygiëne, als door Stuurman bedoeld,

op redelijke wijze de hand wordt gehouden ;
2e. het mclkgereedschap, met inbegrip van de bussen voor het vervoer
der melk, op zoodanige wijze wordt gereinigd, dat hunne opper-
vlakte zeer arm aan bacteriën, practisch steriel is te noemen
(stoomen, drogen, chloorbleekloog etc.) ;
3e. de melk behalve misschien in enkele koude wintermaanden twee-
maal per dag wordt afgeleverd.

Wanneer wij omgekeerd de beschikking zouden hebben over een
hulpmiddel, waardoor wij snel en met voor de practijk bevredigende
zekerheid kunnen beoordeelen of melk hetzij slechts enkele tienduizend-
tallen kiemen (b.v. tot 30.000 bacteriën) per c.c. bevat, hetzij meer
dan laatstgenoemd aantal, dan houd ik staande, dat wij daarmede
door „melkonderzoek" ook de „aesthetische factor" onder controle
kunnen houden, waaraan Stuurman terecht zulke groote beteekenis
toekent. Wij zullen deze controle dan zoo noodig wekelijks en zeer
zeker eenmaal per tien dagen kunnen uitvoeren en eventueel optredende
misstanden veel sneller kunnen signaleeren, dan zulks met de slechts
met groote intervallen uitvoerbare stalinspecties mogelijk is.

Het is hier de plaats een enkel woord in te lasschen over hetgeen
men aldus werkende onder „eerste kwaliteit" melk zal hebben te

verstaan. Dit is melk, die op inderdaad zindelijk beheerde boerderijen
wordt gewonnen, hetwelk niet alleen bij de inspectie blijkt, maar die ten
bewijze daarvan regelmatig minder dan b.v. 30.000 bac. per c.c. bevat.

Het opnemen van een methode tot het tellen der in de melk aan-
wezige bacteriën blijkt dus voor ons werk onmisbaar.

Ik mag als bekend veronderstellen, dat voor de bepaling van het
bacteriegehalte in melk in hoofdzaak slechts twee werkwijzen in aan-
merking komen :

ie. de goed uitgevoerde KocH\'sche bacterie-telling ;
Qe. de kleine-plaat methode ¹).

Met opzet spreek ik van de „goed uitgevoerde" KocH^?sche bacterie-
telling, want het is merkwaardig hoezeer daarbij door hooger en
allerhoogst geplaatste deskundigen gezondigd is tegen de elementaire
regels, die bij het uitvoeren van zulke bepalingen in acht genomen
moeten worden. In mijn reeds genoemde voordracht toonde ik aan
hoe alle beschouwingen van Wilson over dit onderwerp waardeloos
zijn, omdat hij bij 37⁰ C. bebroedde waardoor een, in de verschillende
monsters telkens wisselende fractie der bacteriën niet tot kolonie-
ontwikkeling komt en dus niet wordt medegeteld. Men ziet deze fout
echter langzamerhand wel in en komt daarvan terug. Zoowel van
Duitsche als van Amerikaansche zijde worden thans voorstellen gedaan
of voorschriften uitgegeven om de broedtemperatuur op 28°—30° C.
te brengen. Het zal U bekend zijn, dat deze temperatuur door mij
reeds vele jaren geleden voor de uitvoering van de „kleine-plaat-
methode" als de doeltreffendste werd aangewezen.

Voorts geeft men (ook Wilson) reeds meer aandacht aan den eisch,
dat de gebruikte voedingsbodem (agar) een behoorlijke hoeveelheid
„melkbestanddeelen" bevat, in het midden latende of het nu eiwitten
of zouten zijn, die hier niet gemist kunnen worden. Bij het aanleggen
van KocH\'sche platen met groote verdunningen ontbreekt het daaraan,
dus voegt men aan de agar, hetzij afgeroomde melk, hetzij melkwei
enz. toe. U zult reeds hebben opgemerkt, dat bij het vervaardigen
van de kleine plaatjes een mengsel ontstaat dat bijkans voor de helft
uit „melk", voor de andere helft uit „voedingsbodem" bestaat. Hier
is zeker geen gebrek aan „melkbestanddeelen" te vreezen.

Het hoeft ons dan ook niet te verbazen, dat men thans allerwege
erkent, dat men voor de bepaling van het kiemgehalte in versche melk
gerust de groote plaat, door de „kleine plaat" kan vervangen, in het
bijzonder waar het betreft het onderzoek van relatief kiemarme mon-
sters melk. Het is niet noodig andermaal de relatieve betrouwbaarheid
dezer onderzoekingsmethoden ten opzichte van de „groote plaat-
methode" te toetsen, daarvoor, en in het bijzonder voor de wiskundige

*) Het is op dit oogenblik nog niet te overzien of de door Dr. Julius de vorige
maand in de vergadering der vereeniging voor Microbiologie gedemonstreerde
methode ook voor dit doel dienstbaar kan worden gemaakt.

Maar ik wil niet nalaten te wijzen op de technische voordeelen die
aan de kleine plaatmethode eigen zijn :

2e. de relatief korte tijd, die tusschen het aanleggen der plaatjes en
het aflezen verloopt.

Ik ben daarom van oordeel dat in het bijzonder de kleine plaat-
methode geschikt is om voor het door ons beoogde doel toepassing
te vinden.

In deze mededeeling wil ik nu een viertal punten, die bij de toe-
passing dezer methode ter sprake komen nader bezien :

1. In de eerste plaats wil ik enkele technische verbeteringen bekend
maken, die in het laatste jaar zijn aangebracht.

2. Dan wil ik een indruk geven van de betrouwbaarheid van elke
waarneming afzonderlijk, door beantwoording van de vraag ,,hoe
varieeren de uitkomsten, wanneer van éénzelfde monster melk een
flink aantal, b.v. 30 bepalingen worden gedaan.

3. Overgaande tot de toepassing in de praktijk, wil ik U aantoonen,
dat inderdaad op gewone boerderijen zeer veel melk gewonnen
wordt van zoodanige bacterieele reinheid, dat minder dan 30.000
kiemen per cc gevonden worden.

4. Hoewel het mij ter beschikking staande materiaal niet volledig
daartoe geschikt is, wil ik U aantoonen dat er inderdaad een zeer
vergaande correlatie bestaat tusschen het oordeel dat bij stal-
inspectie over inrichting van de boerderij en werkwijze eenerzijds
wordt vastgelegd en het op juiste wijze samengevatte resultaat van
het bacteriologisch melkonderzoek anderzijds.

Ten slotte ben ik van oordeel, dat de hier aangevoerde resultaten
een duidelijke aanwijzing geven in welke richting de uit Uw Genoot-
schap benoemde commissie voor de bestudeering der methoden ten
dienste van de kwaliteitsbepaling der melk haar arbeid zal kunnen
voortzetten.

In plaats van de twee ruitjes, elk van 2 bij 2| cm (500 mm²), waarop
vroeger de melk op de voorwerpglazen werd uitgestreken, gebruik ik
er thans met één rechthoek, groot 2 bij 5 cm of 1000 mm². Brengt
men daarop de gebruikelijke hoeveelheid van o. 1 cc melk, dan ver-
tegenwoordigt het gemiddelde van één kolonie per mm² 10.000 kiemen
per cc, een gemiddelde van twee koloniën per mm² 20.000 kiemen
per cc enz. Bij een kiemgetal van 100.000 per cc krijgt men dus
gemiddeld 10 koloniën per mm². Deze dichtheid laat nog behoorlijke

telling toe. Hoogere kiemgetallen vallen buiten onze belangstelling,
zooals in het volgende zal blijken.

Telt men vertikale banen, i mm breed, dus 20 mm² groot, dan
overziet men telkens ^ deel van de geheele oppervlakte. Waar o. 1 cc
melk is toegevoegd moet men het gemiddelde per baan met 50 X 10 =
500 vermenigvuldigen. Bepaalt men de som van in 20 banen gevonden
koloniën, dan behoeft men dit eindgetal slechts met 25 te vermenig-
vuldigen om het kiemgetal te vinden.

Tegelijk met de vergrooting van het uitstrijkareaal is natuurlijk
ook een passend grooter dekglas met mm\'²-verdeeling ingevoerd.

De volgende wijziging, die ik als een belangrijke verbetering be-
schouw, bestaat in het volgende.

De rechthoek van 2 bij 5 cm wordt niet meer begrensd door een
lijn, maar door een verflaag van ingebrande verf, zooals gebruikt
wordt om letters op standflesschen aan te brengen. Dit heeft twee
voordeelen : in de eerste plaats vergemakkelijkt deze inrichting zeer
het uitstrijken, men gaat niet licht meer over de grens. In de tweede
plaats is er een duidelijk verschil tusschen de randen der preparaten
bij gebruik van oude en bij de nieuwe glazen.

rand had sterke indroging plaats, waardoor aldaar slechte groei der
koloniën werd waargenomen. De telling was in de randhokjes
onnauwkeurig en dit beïnvloedde het eindresultaat. Bij de nieuwe

Er ontwikkelt zich geen dunne grenslaag, er komt geen onregel-
matige indroging daar ter plaatse. De bepaling is ook aan de randzone
voldoende nauwkeurig.

Denken wij ons eens een oogenblik in, aan welke voorwaarden wel
voldaan zou moeten worden, wanneer een aantal verschillende be-
palingen van één monster melk een gelijken uitslag zullen moeten
hebben. Niet alleen zou steeds een absoluut gelijke hoeveelheid melk
afgemeten moeten worden, maar bovendien zou geen enkele bacterie

in groei mogen achterblijven. Zelfs wanneer aan deze voorwaarden
is voldaan zal men alleen dan in multipele bepalingen gelijke uitslagen
kunnen verkrijgen wanneer alle bacteriën in het monster melk zich op
mathematisch gelijke afstanden van elkaar zouden bevinden, zoodat er per kubieke
eenheid steeds een gelijk aantal voorhanden zou zijn.

Dit is een eisch, die men niet kan stellen. Over de verdeeling van
bacteriën in een vloeistofmassa is weinig bekend. Maar dat zij zich
door een of andere geheimzinnige kracht onderling op gelijken afstand
zouden rangschikken is zeer onwaarschijnlijk. Wij moeten verwachten,
dat de aantallen bacteriën die per kubieke eenheid gevonden worden
verschillend zullen zijn, ook al doen zich geen bijzondere verschijnselen
als agglutinatie enz. voor. Hoe grooter wij deze kubieke eenheid kiezen,
des te meer zal de uitslag der bepaling representicf zijn voor den toe-
stand van het geheele monster. Bij de kleine plaatmethode heeft men
het voordeel dat de relatief groote hoeveelheid van o. 1 c.c. of 100 mm²wordt verwerkt. Bij de KocH\'sche plaatmethode zal meestal of
ïMö ^cc> ^resP- ² °f ¹ mm³ verwerkt worden, of resp. van
de hoeveelheid die per kleine plaat wordt verwerkt. Ook uit dien
hoofde is, zooals Barkworth aantoonde, aan de kleine plaatmethode
de voorkeur te geven.

Het lijkt na deze overweging het waarschijnlijkst, dat de uitslagen
der afzonderlijke bepalingen in belangrijke mate om een gemiddelde
zullen varieeren. Men zal al tevreden mogen zijn wanneer de meerder-
heid der uitslagen binnen relatief niet te wijde grenzen wordt aange-
troffen. Ik heb in een aantal reeksen van bepalingen nagegaan hoe
het met deze variabiliteit gesteld is en kan daarover het volgende
berichten.

Van verschillende melkmonsters werden telkens 30 kleine plaatjes
aangelegd. Er mislukte er wel eens één tijdens de verdere bewerking,
die dan moest worden terzijde gelegd. De conclusies hebben dus niet
altijd betrekking op precies 30 bepalingen per monster. De preparaten
werden door den amanuensis, den heer Watrin, en het verder labora-
toriumpersoneel vervaardigd. Men gebruikte wel steeds voor één serie
dezelfde meetpipet, maar verdere ingewikkelde voorzorgen, om een
uiterst nauwkeurige afmeting te verkrijgen, die de werkwijze in de
praktijk onbruikbaar zouden maken werden niet toegepast.

Ik wil er van afzien uitvoerig de wiskundige behandeling te schetsen,
die tot de hier gekozen rangschikking voerde. U zult opmerken dat
met de stijging van het gemiddeld aantal kiemen, dat per serie ge-
vonden werd (M), ook de grootte van de „klasse" of groep toeneemt.
Deze afmeting is ontleend aan de variabiliteitsrekening. Zij is zoo ge-
kozen, dat binnen de middelste kolom steeds i de helft der waar-
nemingen valt. Zij wordt met een technische term K aangeduid, welke

gelijk is aan het dubbele van een eveneens in de variabiliteitsrekening
gebezigde grootheid Q. (het kwartiel). Zij heeft voorts het kenmerk
dat bij een z.g. binominale verdeeling der waarnemingen binnen het
gebied, dat wordt begrensd door twee nevenliggende kolommen, die
even breed zijn als de middelste, circa 96 % der waarnemingen vallen.
In ons geval dus ca. 28 a 29 van de 30. U ziet dat voor deze series
geheel aan dezen eisch wordt voldaan.

In de eerste drie figuren ziet U de verdeeling der resultaten bij
onderzoek van drie melkmonsters (No. 1, 2 en 6) met niet meer dan
ea. 5000 kiemen. Het interval is hier op 400- resp. 450 berekend.
Binnen M ± 1 £ interval (M ± 600 resp. 700) bevinden zich bijna
alle resultaten.

Bij de volgende serie van drie monsters (No. 3, 4 en 10) blijken
tot circa 9000 kiemen aanwezig te zijn. Het interval is dienover-
eenkomstig op 600 resp. 800 gekozen. In de drie series liggen ook hier
alle bepalingen in het gebied van M ± interval (M ± goo resp.
1200). Bij de 3 volgende monsters (ca. 25.000 bacteriën, No. 11, 9 en 8)
werd het interval op 5000 resp. 4500 bepaald. Ook hier viel er slechts
een enkele buiten de grens van M ± ¹ \\ K. Soortgelijke waarneming
doen wij ook bij de monsters met ca. 43.000, ca. 63.500 en dat met
ca. 100.000 kiemen (K resp. 7000, 11.000 en 24.000). Doch ook hier
is nog voldaan aan den regel dat circa 96 % der waarnemingen binnen
het geschetste gebied liggen.

Er is dus een zekere wetmatigheid in de variatie der kiemgetallen
welke men bij het verrichten van een aantal bepalingen van een zelfde
monster aantreft. Ik zal hier de theoretische zijde van dit vraagstuk
niet verder uitwerken maar mij tot de practische beteekcnis er van be-
palen.

De practische beteekenis van deze figuren voor ons werk kan als volgt
omschreven worden.

Vindt men in een enkelvoudige bepaling ca. 10.000 kiemen dan
behoeft allerminst de vrees te bestaan, dat de werkelijke toestand van
het monster door een veel hooger of veel lager getal beter wordt weer-
gegeven. Verdere bepalingen zullen hoogstens tusschen 8000 en 12.000
schommelen.

Vindt men bij enkelvoudige bepaling een resultaat van 25.000
kiemen, dan zal in den regel deze melk inderdaad door dit getal worden
gekarakteriseerd, er bestaat echter een kans, dat bij meervoudige
bepaling het juiste kiemgetal 30.000 of zelfs 35.000 blijkt te zijn. Het
is echter niet waarschijnlijk dat een hooger getal wordt gevonden.
Ook al zal het kiemgetal van 25.000 kiemen nog niet tot declasseering
van de melk behoeven te voeren, toch is er dan aanleiding den vee-
houder te waarschuwen.

Zoo zal bij het aantreffen van 35.000 kiemen, misschien ten onrechte
de melk ongunstig worden beoordeeld, wijl het gemiddelde dat bij

een aantal bepalingen zou worden gevonden misschien beneden de
30.000 lag. Het zal duidelijk zijn dat in dit grensgebied de gunstige
en ongunstige kansen voor den veehouder tegen elkaar opwegen,
zoodat zij, wanneer het onderzoek maar over genoegzaam langen tijd
geschiedt, niet storend behoeven te werken.

Maar met deze beschouwingen betreden wij het terrein van de
waardeering der gevonden getallen. Daarvoor zou ik naar punt 4
dezer bespreking willen verwijzen.

,,De enkelvoudige bepaling van het kiemgetal door middel van de
„kleine plaatmethode geeft een betrouwbaren indruk van de bacterio-
logische gesteldheid van het onderzochte monster.

„Meervoudige bepalingen geven resultaten, die zooals te verwachten
„is, uiteenloopen. De strooiing dezer waarden is echter geen beletsel
„om aan de enkelvoudige bepaling bewijskracht binnen relatief enge
„grenzen toe te kennen."

Ik ben dan ook van oordeel, dat de betrouwbaarheid van het quan-
titatief bacteriologisch onderzoek door Wilson ten onrechte en op
ondeugdelijke gronden is aangevochten. Mits goed uitgevoerd en toegepast
voor melkmonsters waarbij er aanleiding is haar te gebruiken geeft de enkel-
voudige bepaling van het kiemgetal ons een voortreffelijk inzicht in den werkelijken
toestand van het onderzochte monster.

De aan het licht gekomen wetmatigheid in de variatie van meer-
voudige bepalingen voor één monster is een genoegdoening te meer,
voor wie tracht op dit moeilijke terrein vaste richtlijnen te ontdekken.

Ik kom nu tot het derde punt van bespreking nml. de vraag : Wordt
in de praktijk op gewone boerderijen melk gewonnen met kiemgehalten
lager dan circa 100.000 kiemen per cc. Ter beoordeeling van die
vraag beschik ik over een uitgebreid materiaal van onderzoekingen,
welke in het laboratorium van Dr. Kramer door den heer Thiery
zijn verricht. Deze bepalingen werden oorspronkelijk gedaan om te
dienen bij een vergelijkende studie der resultaten van verscheidene
methoden, die voor de kwaliteitsbepaling van melk worden aanbevolen.
Het ligt in de bedoeling, dat Dr. Kramer U daarover t. z. t. zal be-
richten. Ik zal mij uitsluitend beperken tot de resultaten der kleine
plaatmethode.

De waarnemingen betreffen circa 650 monsters verdeeld over i !50
veehouders. Zij werden in verschillende maanden van het jaar verricht.
De veehouders werden gekozen onder die, waarvan bekend was dat
zij behoorlijke zorg voor hun bedrijf hadden, uiterst slechte toestanden
werden daar niet gesignaleerd. Toch werden ook bij deze veehouders

bij de gehouden inspecties zeer wisselende bedrijfstoestanden opge-
merkt, betere en minder goede. Hierover wordt in de vierde afdeeling
dezer voordracht nader bericht.

De monsters zijn steeds genomen bij aflevering aan de melkinrichting
of bij den melkhandelaar, zij werden zoo spoedig mogelijk naar het
laboratorium gebracht en verwerkt.

De bijgaande tabel V, kolom IV, geeft een overzicht van de aan-
tallen onderzochte monsters in de verschillende perioden en de
percentages daarvan, waarbij een kiemgetal lager dan 100.000 kiemen
per cc werd gevonden (kolom II).

Zij geeft een afdoend antwoord op de vraag of er op gewone boer-
derijen melk met zulk een laag kiemgetal gewonnen wordt. Bijna hei
geheele jaar door voldeed meer dan 50 % der onderzochte monsters aan den eisch
dat zij minder dan 100.000 bacteriën per cc bevatte. Alleen in Aug. 1937
schijnt een zeer slechte periode bestaan te hebben. In dit oriënteerend
onderzoek was het niet mogelijk de bijzondere omstandigheid, die de
resultaten van alle veehouders zoo slecht deed zijn, op te sporen. In
Aug. 1936 werd daarentegen een veel gunstiger resultaat geboekt.
Er zullen hier ongetwijfeld bijzondere omstandigheden oorzaak geweest
zijn, dat zulke ongunstige resultaten werden vastgesteld. Trouwens
door de vacantie had het onderzoek slechts op 15 bedrijven plaats.
Ongetwijfeld zou bij systematische bewerking der resultaten de oorzaak
van dezen afwijkenden uitslag wel aan het licht zijn getreden. Zij ver-
mindert niets aan de generale conclusie dat in den winter circa 80 %,
in den zomer meer dan 50 % der melkmonsters minder dan 100.000
kiemen per cc bevatten.

Nog meer verbazing zal het echter wekken, dat ruim de helft dezer
monsters in beide jaargetijden minder dan 30.000 bacteriën per cc
inhielden (kolom III). Men kan zeggen dat behoudens in genoemde
Augustusmaand circa één derde tot ongeveer de helft der onderzochte
partijen melk minder dan dit lage kiemgetal opleverden. Wat betreft
de bacterieele reinheid mag dit toch zeer zeker „eerste klasse melk"
genoemd worden !

Men heeft veel afgegeven op de slechte toestanden bij de melk-
winning, die in sommige streken van ons land worden aangetroffen.
Door de hier geproduceerde cijfers blijkt, dat het ook anders kan en
inderdaad ook beter wordt gedaan. Deze cijfers vormen een prachtig beeld
van den belangrijken vooruitgang, die in de laatste jaren op dit gebied is bereikt.

De bewering, dat de beoordeeling van melk door „kiemtelling" veel
te strenge eischen zou mede brengen, blijkt volledig onjuist te zijn.
Er wordt inderdaad reeds veel consumptie-melk geproduceerd, die
in dit opzicht aan hooge eischen voldoet. Erkenning van hun voor-
treffelijken arbeid hebben deze producenten echter nog in geen enkel
opzicht gevonden. Ik acht het een eisch der rechtvaardigheid, dat
bij de beoordeeling van melk de groep producenten die zulke bacterieel
reine melk leveren beloond wordt boven die veehouders, die wel redelijk
zindelijke melk leveren, welke bij de filterproef en de reductaseproef
geen ongunstig figuur maakt, maar die bij daarop gericht onderzoek
toch nog een relatief hoog kiemgetal blijkt te bevatten. De werkelijke
beteekenis dezer onderscheiding zal in het nu volgende vierde onderdeel
van mijn betoog nog duidelijker aan het licht treden.

Dit laatste onderwerp betreft de vraag of er eenig verband bestaat
tusschen het in de melkmonsters gevonden kiemgetal en de toestand
op de boerderij resp. de wijze van melkwinning, zooals deze beide
door „stal"- resp. „weide-inspecties" kunnen worden vastgesteld. Het
Melkcontróle-station — waarvan ik de resultaten van het bacteriolo-
gisch onderzoek mededeelde —- neemt ook twee a drie malen per
seizoen (weide-tijd, staltijd) den toestand op bij alle boerderijen waarvan
het de melk controleert. Bij deze inspecties wordt acht geslagen op tal
van onderdeelen, voor elk wordt een cijfer toegekend. Ten slotte wordt
de eindindruk in één cijfer samengevat. De beteekenis dezer cijfers
wordt als volgt omschreven :

Maar de juiste waardeering maakt het noodig, dat men soms twijfelt
of aan een bedrijf b.v. ten volle 3 kan worden toegekend en of het
met 2 niet te laag wordt gewaardeerd. Het resultaat is dan 2^. Voorts
worden deze inspecties zoowel in den zomer als in den winter verricht.
Het eindoordeel over elk dezer perioden werd afzonderlijk medegedeeld.

Vergelijkt men nu de bacteriologische resultaten over een periode die
in beide seizoenen valt, met bovengenoemde inspectie-uitslagen, dan
moet men het gemiddelde daarvan soms met of 4 — aanduiden.

Ik heb nu voor een aantal bedrijven nagegaan of er eenig verband
bestaat tusschen den aldus in één of twee cijfers geformuleerden indruk
over den hygiënischen toestand op het bedrijf en de uitslagen van het
bacteriologisch onderzoek. Het zou nu al heel wonderlijk zijn, wanneer
men bij onderzoek der melk van alle bedrijven, die bij stalinspectie
met 4 of hooger werden gewaardeerd steeds kiemgetallen beneden
de 30.000 zou vinden en bij al die bedrijven, waarvan bij stal-
inspectie een slechte indruk werd verkregen altijd hooge kiemcijfers
aantrof. Zulk een absolute correlatie is door den aard der vergeleken
grootheden niet te verwachten. Het komt ook in zeer slechte bedrijven
wel eens toevallig voor, dat men kiemarme melk wint en in de goede
en betere bedrijven kunnen gemakkelijk technische fouten gemaakt
worden, waardoor het kiemgetal merkbaar boven de door ons ge-
noemde grens stijgt.

Welk gedeelte (welk percentage) der onderzochte monsters afkomstig uit de bij
inspectie hoog gewaardeerde bedrijven heeft een laag kiemgetal en

welk gedeelte (welk percentage) der onderzochte monsters afkomstig uit de bij
inspectie als onvoldoende aangemerkte bedrijven heeft een hoog kiemgetal.

Of met andere woorden : Levert een boerderij die gunstig beoordeeld
werd in den regel melk met een laag kiemgetal en voldoet die van het
bedrijf waar de regelen der ,,melk- en stalhygiëne" niet worden nage-
komen in den regel niet aan den door ons voor eerste kwaliteit melk ge-
stelden eisch.

Het mij ter beschikking staande materiaal was niet volledig geschikt
onr over deze vragen een eindoordeel uit te spreken. De melk van
denzelfden veehouder was slechts bij een beperkt aantal voldoende
malen bemonsterd. Toch kan bij doeltreffende rangschikking der
gegevens een bevredigend inzicht in deze materie verkregen worden,
dat beloften inhoudt voor de toekomst.

De Fig. No. 3 en Tabel No. 2 geven een opstelling van de resultaten
van het oordeel, dat bij staiinspecties werd verkregen en van het deel
(percentage) der bacteriologische onderzoekingen van elke boerderij,
waarbij minder dan 30.000 kiemen per cc gevonden werden. Het
onderzoek liep over de periode 1 Jan.—1 Sept. 1937. Het bevat dus
een deel der stalperiode en een deel der weidecampagne. Het werd
uitgevoerd bij 50 veehouders. Het aantal bemonsteringen varieerde
bij elk van 5 tot 10.

\'O
30C.

bo
50

k°
io
10
JO

S = gemiddelde tusschen de
cijfers, die het oor-
deel bij de stal-
inspectie in zomer-
en winterseizoen aan-
geven.

86
85
52
99

155

¹5¹

152

180

46
■57

67
76
43

89
32

57
168

55
.67

72
22

77
114

45
21

2è

4 ^:

4è

4è^H

33
40

50
50

12
43

80
o
20
16
25
60
60
80

4\'
165
162
164

37
202
162

154
27

153
50

154

>75
107
103

20
20
20
40

o
20

25
25

3°
40
40
40
43
57

3i-

3i~

3i-

3è

Beschouwt men deze figuur, dan treft duidelijk dat de verdeeling
der gecombineerde waarnemingen zeker niet willekeurig is. In het
algemeen mag men zeggen, dat bij bedrijven met een goeden uitslag
der stalinspecties ook een hoog percentage der monsters minder dan
30.000 kiemen per cc bevatte. Die, waar een ongunstige indruk van
het bedrijf was verkregen (2J en minder) hadden in het algemeen
weinig monsters met een laag kiemgehalte opgeleverd. Men kan dit
zelfde nog op tweeërlei wijzen anders uitdrukken.

13 veehouders (of circa J der onderzochte) hadden 70% of meer
der monsters met minder dan 30.000 kiemen. De beoordeeling van
al deze, wat het bedrijf betreft, luidde met één uitzondering 35 of meer.
De uitzondering boekte 3!—. Hieruit mag de conclusie getrokken
worden, dat wanneer veelvuldig een laag kiemcijfer wordt gevonden
men er staat op kan maken, dat ook aan de bedrijfshygiëne voldoende
aandacht wordt besteed.

Er bevinden zich onder deze 50 veehouders er drie, waarbij het
oordeel der stalinspectie door 2J of kleiner werd aangeduid. Zij brach-
ten slechts spaarzaam monsters met een laag kiemcijfer voort (minder
dan 25 %). Dan is er één met 40 %, het oordeel luidde 2^ , dus
nog niet gunstig. Wij stellen derhalve vast dat men bij het spaarzaam
aantreffen van monsters met een laag kiemcijfer, er zeker van kan zijn
dat ook de bedrijfsvoering te wenschen overlaat en dat juist bij deze
veehouders een stalinspectie en verdere voorlichting dringend noodig is.

Een andere wijze waarop men deze gegevens kan samenvatten luidt :
I. Van de 19 veehouders met stalinspectie aangegeven door 4— en
meer werd gemiddeld bij 60 % der waarnemingen minder dan
30.000 kiemen in de melk gevonden.
II. Bij de overige 31 veehouders, waar dus het oordeel bij de stal-
inspectie ten hoogste 3J , dat is dus niet volledig „goed" luidde,
bleken gemiddeld slechts 40 % der waarnemingen zulke kleine
kiemgetallen op te leveren.

Hoewel het aantal van 50 bedrijven niet groot is, heb ik toch, zooals
ook door Wilson werd gedaan, de correlatiecoefficiënt berekend
tusschen het cijfer dat het oordeel bij de stalinspectie weergeeft en het
percentage der monsters met minder dan 30.000 kiemen per cc.

en bij behandeling der waarnemingen als „klassenvarianten" vind ik
hier r = 0.613.

Brengen wij in herinnering, dat r = 1 volledige correlatie en r = o
ontbrekende correlatie aanduidt, dan zien wij dat hier een zeer duide-
lijke correlatie aanwezig moet worden geacht. Ik kom daarop straks
terug.

%
000

bo
50

30
2 O
lo

S = cijfer waarmede het
oordeel bij de be-
drijfsinspectie in
dezen winter wordt
samengevat.

	0/ /0	S.
M	5>547	3,47
b	o,353	o,53
s	2,873	1,22

Eerst wil ik een ander punt bespreken. Wij namen in het voorgaande
als cijfer dat het oordeel bij de stalinspectie aangaf het gemiddelde
tusschen het oordeel tijdens het winter- en dat tijdens het zomerseizoen.
Hierin ligt iets gewrongens. Daarom achtte ik het gewenscht ook eens
na te gaan hoe de uitkomst zou zijn, als men de bepalingen tijdens de
stalperiode toetste tegenover het oordeel dat in die periode over het
bedrijf was uitgesproken. Mij stonden daarvoor gegevens omtrent
34 boerderijen ten dienste, waarvan de melk voor ieder ten minste
4 malen of meer in dat winterseizoen was onderzocht.

De figuur No. 4 en tabel No. 3 (blz. 878) zijn op de zelfde wijze
geconstrueerd als de vorige. Ook hier spreekt ten stelligste de tendenz,
dat bij het aantreffen van een hoog percentage monsters met minder
dan 30.000 kiemen de beoordeeling van den stal gunstig was. Voor de
acht boerderijen (bijna één vierde deel !) waarbij 80 % of meer der
monsters minder dan 30.000 kiemen bevatten, luidde het oordeel over
de boerderij steeds 4 (goed) of meer. Er was slechts één boerderij die
met 25, dus minder dan ,,matig", werd beoordeeld. Zij bracht niet
meer dan 25 % monsters met een laag kiemgehalte voort. Van de 9
die met 3, 3 — of 34- (dus als matig) werden aangeduid, brachten
er 2 het tot 50 % der monsters met minder dan 30.000 kiemen, de
overige hadden er slechts 25 % of minder voortgebracht.

Onder onze 34 veehouders waren er 18 waarvan het oordeel over
den stal luidde goed (4) of hooger, zij hadden gemiddeld 70 % der
monsters met minder dan 30.000 kiemen. Bij de andere 16 veehouders,
waar het oordeel minder clan 4, dus niet geheel voldoende of slechter
luidde treffen wij gemiddeld slechts 26 % der monsters met een klein
kiemgetal aan.

Ook voor deze serie werd de correlatie-coelficiënt berekend tusschen
het getal dat het oordeel over den stal weergeeft en het percentage der
monsters met minder dan 30.000 kiemen. Deze coëfficiënt blijkt te zijn :

Het is hier de plaats een vergelijking te maken tusschen de door
wilson en de door mij gevonden correlatie-coefficiënten. u vindt die
in onderstaand tabelletje.

Men ziet dat de door mij gevonden correlatie minstens dubbel
zoo groot is, als de door Wilson vastgestelde waarden.

Ik kan nu de conclusie uit dezen geheelen arbeid trekken, waarbij ik
nogmaals voorop stel, dat het mij ter beschikking staande materiaal
niet geheel voldoende is om een eindoordeel te vellen.

De regelmatige bepaling van het kiemgetal der melk door middel
van de kleine plaatmethode is een alleszins betrouwbare maatstaf om
de melk welke overigens aan redelijke eischen voldoet, naar haar
bacteriologische reinheid te onderscheiden in ,,inderdaad eerste klasse"
melk en die welke als niet uitblinkend moet worden gekwalificeerd.
Bij die veehouders waar men regelmatig in (80 % der waarnemingen en
meer) een laag kiemgetal (minder dan 30.000 per cc) aantreft kan men
er zeker van zijn, dat ook aan de eischen der stalhygiëne en der techniek der
melkwinning in voldoende mate de hand wordt gehouden.

Bij de andere, met dus slechts spaarzaam gunstige uitslagen
van het bacteriologisch onderzoek, worden technische fouten gemaakt ;
deze melk voldoet niet aan den aesthetischen eisch, dat zij op een zindelijke
boerderij en op technisch juiste wijze werd gewonnen en verzorgd.
Zij kan vooral uit dien hoofde niet voor het praedicaat „eerste kwaliteit
in aanmerking komen".

Ten slotte mijnheer de voorzitter een enkel woord over den arbeid
der door Uw genootschap ingestelde commissie voor de methoden
ten dienste der kwaliteitsbepaling van melk.

Op hare eerste en eenige vergadering heb ik aangeboden te bewijzen :
ie. dat de in het rapport Wilson aangegeven werkwijze ons niet tot

het gewenschte doel zou voeren ;
2e. dat men in de bepaling van het kiemgetal door middel van de
kleine plaatmethode een goede en practisch bruikbare methode
zou hebben om niet alleen de bacteriologische gesteldheid van de
melk te toetsen, maar ook om bij voortduring controle uit te
oefenen op de doeltreffendheid waarmede aan de eischen van
reinheid op de boerderij de hand werd gehouden.

Ik heb deze taak zoo niet geheel, dan toch voor een zeer belangrijk
deel vervuld.

Ten einde dit werk te completeeren hoop ik in de gelegenheid te
zijn een onderzoek te organiseeren, waarbij voor een flink aantal
boerderijen naast de gewone reinheids- of filterproef en reductase-
bepaling ook van elk monster regelmatig een „kleine plaat" wordt
aangelegd. Deze resultaten kunnen dan aan het eind van het seizoen
getoetst worden aan de gegevens, die bij de inmiddels gehouden be-
drijfsinspecties worden verzameld. Ik twijfel niet of mijn bovengemelde
conclusie zal dan ten volle bevestigd worden.

Echter, ik ben van oordeel, dat het op den weg ligt van de leden
der genoemde commissie, ja, van alle leden van ons genootschap, die
daartoe krachtens hun ambt in staat zijn, om een dergelijk onderzoek
in onderscheidene deelen van ons land uit te voeren. Het zou mij niet
verbazen, dat de resultaten van deze onderzoekers dan zullen kloppen
met de boven door mij beschrevenen.

Dan kan althans op dit punt het eindrapport van de commissie
worden opgemaakt, hetgeen ongetwijfeld den bloei van ons Genoot-
schap ten goede zal komen.
Utrecht, Mei 1938.

Journal Dairy Research VIII 1936, biz. 244.
Barkworth : Methode de Frost modificée par Van Oijf.n.

Le I >ait XVII 1937 Octobre.
W. B. Stott : A clean milk competition with special reference to the bacterial
count and methylene blue test.
Public health. 1937. June. biz. 297.
L. A. Foot : Bacteriological Grading of Milk.

Lancet. Sept. 26. biz. 7678.
W. Lorenz : Eine Schnellbestimmung der Milehkeimzahl mittels Objekttriiger-
kulturen.

Milchwirtschaftl. Forschungen XVIII 1937, biz. 265.
R. S. Breed : The standardization of laboratory methods useful in controlling
the quality of Dairy Products.

Canadian Public Health Journal 1936. May. biz. 222.
R. S. Breed : Desirable changes in standard media and incubation temperatures.

New York Agric. Exp. Station, paper No. 182. January 1937.
R. S. Breed, Yale, Pederson : Questions and answers on incubation of agar plates
in milk analysis.

New York State Agricultural Exp. Station.
Circular 143 reprinted July 1936.
K. J. Demeter, M. Loweneck, M. Miller : Zur vereinheitlichung des\'Platten-
verfahrens bei der Milchkeimzahlbestimmung.
Milchwirtschaftliche Forschungen. XVIII 1936. biz. 131

De heer Stuurman deelt mede dat hij geheel instemt met hetgeen
omtrent de eerste drie punten door den spreker is gezegd, maar hij
verschilt principieel van meening over hel laatste punt. Hij is van oordeel
dat bepaling van het kiemgetal niet kan voeren tot het ontdekken van
fouten tegen de „stalhygiëne" en wel in hoofdzaak omdat het kiemgetal
volgens Amerikaansche onderzoekingen in hoofdzaak beheerscht wordt
door het al of niet voldoende steriliseeren van het vaatwerk. Steriliseert
men voldoende dan krijgt men melk met laag kiemgehalte en dan zal
men eigenlijk in den stal verder kunnen doen wat men wil. Fouten tegen
de stalhygiëne zullen dan bij kiemtellingen niet gemerkt worden.

De heer Majoewski, wijst er op dat ook goed koelen van veel belang
is. Het door Prof. van Oijen gesprokene bevestigt de resultaten die hij
in zijn proefschrift heeft neergelegd. Ook daar bleek dat men in de
bepaling van het kiemgetal een goede controle had op de hygiënische
toestanden in het bedrijf. Voorts geeft hij enkele technische bijzonder-
heden aan over de wijze waarop hij het onderzoek verrichtte.

De heer Simons wijst er op, dat de indrukken die men bij stalinspecties
krijgt zoo verschillend zijn. Den eenen dag is het bedrijf keurig in orde,
een anderen dag, Maandag b.v. is er veel aan te merken. Is daarmede
bij het door Prof. van Oijen beschreven onderzoek wel rekening ge-
houden.

De heer Zwagerman vraagt of de kiemtelling wel betrouwbaar is,
zal de eene bacteriesoort zich niet beter ontwikkelen dan de ander.
Voorts krijgt men ter onderzoek morgenmelk, en avondmelk, de laatste
is veel ouder, dus zal het resultaat ongunstiger zijn. Hoe kan men hier
een werkwijze vinden, die deze bezwaren opheft.

De heer Padmos is van oordeel dat men de stalinspecties niet kan
missen om een juisten indruk van het bedrijf te krijgen. Men heeft in
Amerika gedacht, dat het alleen ging om voldoende reinheid van het
vaatwerk, maar later bleek dat tal van andere factoren een groote rol
spelen b.v. de zindelijkheid van den melker, de zindelijkheid van uier
en omgeving enz. enz. Zou men alleen op kiemtellingen afgaan, dan
vreest spreker, dat men zulke bedrijfsfouten nooit zal vinden.

De heer Straub waarschuwt er voor, dat Prof. van Oijen niet gezegd
heeft, dat er een oorzakelijk verband is, tusschen de meerdere of mindere
zindelijkheid op de boerderij en het gevonden kiemgetal, maar dat
spreker alleen de bijzonder groote correlatie tusschen die twee heeft
vastgesteld. Hij kan zich daarmede wel vereenigen. Terzake van de
betrouwbaarheid der toegepaste telmethode constateert hij, dat de
spreiding in de gevallen met lage kiemcijfers kleiner is dan bij hooge,
indien men die spreiding uitdrukt in procenten van het gevonden ge-
middelde kiemcijfer. Hij vraagt of de spreker daarvan een verklaring
kan geven.

De heer Sturm vraagt of de spreker ook heeft nagegaan of liet al of
niet schudden van het monster invloed had op het kiemcijfer.

Prof. van Oijen de sprekers beantwoordend richt zich eerst tot de
heeren Padmos en Stuurman. Spreker kent de hier bedoelde Ameri-
kaansche onderzoekingen. De daar medegedeelde kiemtellingen zijn
echter van weinig of geen waarde, omdat zij op andere, foutieve, wijze
zijn verricht. Daarmede is de juistheid van het heele betoog op losse
schroeven komen te staan. Spreker zal zijn inzicht, dat men dergelijke
bedrijfsfouten beter en sneller met de kiemtellingen vindt, dan met de
stalinspectie, alleen kunnen laten varen, wanneer men met juist uitge-
voerde kiemtellingen bewijst, dat zijn conclusie onjuist is. Overigens
vind hij steun in het door den heer Simons te berde gebrachtte dat
inderdaad juist is. Zulke fouten kan men moeilijk door de inspectie
geregeld attrapeeren omdat men slechts enkele malen per seizoen den
boer bezoekt. Dit gaat wel met de kiemtelmethode. Natuurlijk wil
spreker de inspectie allerminst missen, zooals deheerPADMOSsuggereerde.
Hij wil de inspectie daar vaker en intensiever uitvoeren, waar de
kiemtelling de fouten aan het licht brengt. Overigens moet bij hel
opstellen van onderzoekingen als deze met de opmerking van den heer S.
rekening gehouden worden.

Den heer Zwagerman antwoordt spreker, dat men niet andermaal
de juistheid der kweekmethode in discussie kan brengen. Deze is voor
de in de melk aanwezige kiemen zoo gunstig mogelijk gekozen.

Spreker verwijst naar zijn rede, om aan te toonen, dat hij gezorgd
heeft steeds ongeveer even oude melk te onderzoeken. Dat is een kwestie
van organisatie, als het niet anders kan moet men maar de monsters
aan de boerderij nemen maar er zijn tal van andere regelingen mogelijk.

Den heer Sturm antwoordt spreker, dat de monsters in een reageer-
buis wel worden geschud ; zijn ervaring is echter dat vooral bij lage
kiemgetallen de invloed van schudden zeer gering is.

Ten slotte dankt spr. Ir. Straub voor zijn opmerking ; waarom de
spreiding procentualiter verschilt bij lage en bij hooge kiemcijfers is
spreker niet geheel duidelijk, hij vreest, dat hier nog een toevallige
bevinding in het spel is. Dat zij in absoluten zin bij cle lagere kiemgetallen
kleiner is, dan bij de hoogere kan spreker zich echter wel indenken.

Den heer Majoewski bedankt spr. voor zijn mededeelingen, waar-
aan hij niets heeft toe te voegen.

De geregelde bepaling van het kiemgetal der melk door middel
van de kleine plaatmethode is een alleszins betrouwbare maatstaf om
melk welke overigens aan redelijke eischen voldoet, naar haar
bacteriologische reinheid te onderscheiden in ,,inderdaad eerste klasse"
melk en die welke als niet uitblinkend moet worden gekwalificeerd.
Bij die veehouders waar men geregeld (in 80 % der waarnemingen en meer)
een laag kiemgetal (minder dan 30.000 per cc) aantreft, kan men er zeker

van zij», dat ook aan de eischen der stalhygiëne en der techniek der inelkwinning
in voldoende mate de hand wordt gehouden.

Bij de andere, met dus slechts spaarzaam gunstige uitslagen van het
bacteriologisch onderzoek, worden technische fouten gemaakt ; deze
melk voldoet niet aan den aesthetischen eisch, dat zij op een zindelijke
boerderij en op technisch juiste wijze werd gewonnen en verzorgd.
Zij kan vooral uit dien hoofde niet voorhetpraedicaat,,eerstekwaliteit"
in aanmerking komen.

Die regelmässige Bestimmung des Keimgehaltes der Milch nach der Kleinplat-
tenmethode ist ein verlässliches Verfahren, um die Milch, die übrigens normalen
Anforderungen entspricht, auf Grund der bacteriologischen Reinheit zu unter-
scheiden in Milch von tatsächlich erster Qualität und in solcher, die nicht als
hervorragend bezeichnet werden kann.

Bei den Betrieben, bei denen man regelmässig (in 80 % und mehr der Beobach-
tungen) eine niedrige Keimzahl (weniger als 30.000 im ccm) findet, kann man
überzeugt sein, dass auch den Anforderungen der Stallhygiene und der Technik
der Milchgewinnung entsprochen wird.

Dort, wo nur selten die bacteriologische Untersuchung günstig ausfällt,
werden technische Fehler gemacht ; diese Milch genügt nicht der ästhetischen
Forderung, dass sie auf einem sauberen Betriebe und auf technisch richtiger Weise
gewonnen und versorgt wird. Sie kann hauptsächlich aus diesem Grunde nicht
für das Prädikat „erste Qualität" in Frage kommen.

The regular determination of the number of germs in milk by means of the
„Frost" little-plate method is a reliable standard to separate milk samples,
all meeting standard requirements in really first class milk and milk of fair quality.

In dairy-farms, where as a rule (in 80 % or more of the observations) a low number
of germs will be found in the milk (less than 30.000 per c.c.) the requirements of
dairy-hygiene and dairy-technics arc enforced.

In other farms, with only sparingly favorable bacteriological results, mistakes
are committed against these requirements. Therefore this milk does not meet the
„aesthetic demand" of being produced at a „clean farm", ft can not be considered
as really „first quality".

Le dénombrement des bactéries dans le lait, exécuté régulièrement par la méthode
de petites cultures sur lames (Frost-van Oijen) est un moyen efficace pour distinguer
les échantillons de lait, — satisfaisant par ailleurs à des exigences raisonnables —,
en ceux de toute première classe, „\'ait irréprochable", et ceux qui ne présentent
pas cette qualité supérieure.

L\'observation des règles de l\'hygiène — et de la technique laitière est de rigueur
chez telles fermes ou l\'on trouve régulièrement (dans 80 % des observations et
plus) un nombre minimale de germes dans le lait (moins de 30.000 par c.c.).

Chez les autres, ou les résultats favorables de l\'examen bactériologique sont
exceptionnels, ces règles ne sont pas suffissamment observés ; ce lait ne répond pas
aux exigences esthétiques d\'une récolte et d\'une manipulation offrant toutes les
garanties au double point de vue-soins et technique. De ce fait un lait pareil ne
peut être qualifié „toute première qualité".

Prontosil is een vertegenwoordiger van een groep verbindingen, de
Sulfanilamiden, die de laatste twee jaar een belangrijke rol in de ge-
neeskunde zijn gaan spelen.

De sulfanilamiden worden in verschillende landen onder diverse
namen en in onderling eenigszins afwijkende samenstelling in den
handel gebracht.

Van medische zijde verscheen reeds een omvangrijke literatuur,
terwijl van veterinaire zijde enkele publicaties het licht zagen, betref-
fende bereikte resultaten.

Een volledig literatuur-overzicht gaat het kader van deze mede-
deeling te buiten en ik zal mij beperken tot een samenvatting der tot
nu toe gepubliceerde feiten.

Sulfanilamiden zijn specifiek t.o.v. Streptococcen, enkele andere bac-
teriën, enkele virussoorten, en misschien ook werkzaam tegen enkele
protozoën.

Prontosil (e.d.) is niet geheel onschadelijk. Toxische werking treedt
op na gebruik van groote dosis vooral wanneer deze längeren tijd
wordt gegeven. Men beschouwe het als onvereenigbaar irict alle andere
geneesmiddelen (speciaal zwavel in iederen vorm!!). Idiosyncrasie is
waargenomen.

Als vergiftigingsverschijnselen zijn beschreven : agranulocytose, hae-
molytische anaemie, erytheem van de onbedekte huid onder invloed
van het licht, neuritis nervi optici, beschadiging van het centrale
zenuwstelsel, sulfhaemoglobinamie.

Goede resultaten werden gezien bij : streptococceninfecties, bijvoor-
beeld erysipelas en meningitis, verder bij cystitis (afhankelijk
van urinereactie en bacteriesoort), gonorrhoe, kraamvrouwenkoorts,
gasgangraen (bac. van Waelch), coli-infecties, maltakoorts (volgens
veterinaire proeven is de bac. abortus Bang ongevoelig voor prontosil),
malaria.

Bij dieren werden resultaten vermeld bij : Streptococcus pyogenes,
droes?, ziekte van Carré, terwijl het door sommige fabrikanten tegen
kattenziekte wordt aanbevolen.

Omtrent de werkingswijze is nog weinig bekend ; in vivo zoowel als
in vitro zag men de bacteriedooding voorafgaan door versnelde groei,
de snel deelende bacterie schijnt het meest gevoelig (vandaar misschien
ook minder invloed op chronische processen).

De uitscheiding geschiedt via de nieren ; ook werd het middel in de
cerebrospinaalvloeistof aangetoond.

Prontosil zet de darmperistaltiek aan (in het experiment met over-
levende kattendarm).

Prontosil werd door mij op ruime schaal klinisch toegepast met in
sommige gevallen zeer goed resultaat. Ik gaf het zoowel per os (pron-
tosil album tabletten I. G. Farben) als subcutaan en intraveneus (5%
oplossing I. G. Farben). Op al deze manieren wordt het zonder reactie
verdragen. De uitscheiding begint zeer snel, (na injectie ziet men vaak
reeds na 2 tot 10 minuten door prontosil rood gekleurde urine loozen)
en is meestal binnen 24 uur afgeloopen.

Intoxicaties : Bij de kat schijnt dagelijksche toediening van 3 cc in
sommige gevallen doodelijk te zijn (dit wordt nader onderzocht).

Een hond stierf twaalf uur na de injectie van 5 cc onder verschijn-
selen van icterus, cyanose en benauwdheid. Een andere hond kreeg
haemoglobinaemie, die na stoppen der kuur snel verdween.

Ziekte van Weil, pseudomembraneuze enteritis van de kat, acne,
cystitis, endometritis, aandoeningen van het centrale zenuwstelsel, pneu-
monie, wondinfectie en keelaandoeningen.

piekte van Carré (virusinfectie). Al naar de grootte van den hond geef
ik 1 tot 5 cc der 5% oplossing intraveneus. De temperatuur daalt binnen
24 uur, de eetlust komt terug en de hond is genezen. Bij zeer jonge of
schijnbaar zwakke honden geef ik ^—2 cc en daarna 2 of 3 dagen
i of 2 tabletten prontosil per os. Bij een enkelen lastigen hond werd de
injectie subcutaan gegeven. Deze therapie slaagde in 100% der behandel-
de gevallen.

Is dus het prontosil een goed thcrapcuticum bij de acute virusinfectie,
het laat ons echter volkomen in den steek bij verouderde gevallen met
sec. infecties. In deze gevallen gaf ik het in dezelfde doseering zonder
eenig resultaat.

piekte van Weil. Een te klein aantal gevallen werd met prontosil be-
handeld om een oordeel over de werkzaamheid uit te spreken. Zonder
uitzondering zag ik echter na de injectie een verbetering van den
algemeenen toestand (speciaal een duidelijke vermindering der sufheid).

A. Subcutane injectie van 1 tot 3 cc der 5% oplossing geeft een voor-
bijgaande verbetering, dagelijksche herhaling dezer injectie geeft een
enkelen keer genezing na 5 of meer dagen.

B. Subcutane injectie van 1 tot 3 cc prontosil direct
gevolgd door injectie van \\ tot 1 cc lentin (Merck).

verbetering in, die zonder verdere behandeling in enkele dagen tot
volledige genezing voert. De kans op succes is het grootst bij acute
gevallen, echter is ook bij patiënten, die moribund ter behandeling
worden aangeboden, soms nog succes te bereiken, indien men ze ge-
durende minstens 24 uur kunstmatig verwarmt. Verder laat ik de eerste
2 dagen geen vast voedsel verstrekken en veel drinken.

Lentin alleen heeft bij deze ziekte geen effect. Waarop de werking
berust weet ik niet zeker ; het meest voor de hand ligt het, om aan te
nemen, dat het succes te danken is aan de aanzetting der darmperistal-
tiek door lentin, terwijl het prontosil het virus doodt. Echter wijzen en-
kele waarnemingen op een andere mogelijkheid; onder invloed van het
lentin zou het prontosil met het darmsap worden uitgescheiden en dus
zoo een sterk plaatselijk effect kunnen hebben (dit wordt nog nader
onderzocht).

In twee gevallen gaf 7 dagen lang gebruik van 2 tabletten per dag
volledig herstel.

Subcutane injectie gevolgd door gebruik per os gaf in twee gevallen
genezing, in andere gevallen echter geen resultaat.

Prontosil maakt de uitvloeiing vaak in enkele dagen steriel, zoowel
bij gebruik per os als bij subcutane toediening. Van belang is dit echter
slechts in gevallen van puerperale scpsis, waar de slechte algemeene
toestand operatie onmogelijk maakt, want wegens het toch niet denk-
beeldige gevaar van intoxicatie, is het gebruik gedurende langeren tijd
m.i. alleen verantwoord in gevallen, waarbij geen andere therapie
mogelijk is (dit geldt natuurlijk ook voor andere ziekten b.v. cystitis).

Bij gecompliceerde wonden met sterke verontreiniging (b.v. gewrichts-
perforatie) kan prontosil helpen een ettering te voorkomen en zelfs een
reeds bestaande ettering tot genezing brengen, dit laatste gelukte b.v.
bij een hond met een ettering van het tarsaal gewricht.

Deze ziekten zie ik in mijn praktijk veel bij honden van eiken leeftijd.
Deze patiënten hebben hooge temperatuur, slikbezwaren, speeksel-
vloed, algemeen ziek zijn, en zwelling der regionale lymphklieren. De
keel is rood en gezwollen, soms is er een duidelijke tonsilitis, een enkele
maal zag ik zelfs peritonsillaire abscessen.

De prognose is gunstig ; de ziekteduur bedraagt i à 2 weken, een
bevredigende therapie is mij niet bekend.

Prontosil werkt bij deze aandoeningen specifiek ; na een subcutane
injectie daalt de temperatuur en na gebruik van enkele tabletten per
os gedurende 2 à 3 dagen volgt volledig herstel.

Waarschijnlijk is het in vele gevallen mogelijk een nog kleiner dosis te
gebruiken als hierboven aangegeven, zooals ook blijkt uit enkele publi-
caties. Het lijkt mij daarom gewenscht uitdrukkelijk te waarschuwen
tegen het gebruik van de veel te hooge doseeringen, die door den fabri-
kant worden aanbevolen.

Prontosil werkt tegen het virus van de ziekte van Carré ; gelijktijdig
met lentin (Merck) verstrekt, werkt het gunstig bij pseudo-membra-
neuze enteritis van de kat. Resultaten werden verder verkregen bij
cystitis, endometritis, acne, gewrichtswonden en keelontsteking. Twijfel-
achtig waren de uitkomsten bij de ziekte van Weil. Geen resultaten
werden verkregen bij verouderde hondenziekte, pneumonie en ontste-
kingen van het centrale zenuwstelsel.

Prontosil wirkte günstig bei Staupe (Krankheit von Carré) und bei gleichzeitiger
Verabreichung von Lentin (Merck), auch bei der pseudomembranösen Enteritis
der Katze. Verf. beobachtete ebenfalls gute Ergebnisse bei Cystitis, Endometritis,
Acne, Gelenkwunden und Kehlentzündungen. Zweifelhaft waren die Resultate
bei Weilscher Krankheit. Keine Erfolge hatte die Behandlung bei alten Fällen
von Staupe, Pneumonien und Entzündungen des zentralen Nervensystems.

Einige Fälle von Intoxikationen wurden erwähnt und es wird vor Anwendung
zu hoher Dosen gewarnt.

Prontosil works favourably in distemper (Carré disease) and served out at the
same time with lentin (Mf.rck) also in pseudomembranous enteritis in cats.

The author has also seen good results in cases of cystitis, endometritis, acne,
articular wounds and laryngitis.

The results were doubtly in Weil\'s disease. He had no success in the treatment
of inveterate cases of distemper, pneumonia and inflammations of the central nervous
system.

Some cases of intoxication are mentioned ; the author warns against to high doses.

Le prontosil a une influence heureuse sur la maladie du jeune âge (maladie de
Carré), il en est de même sur l\'entérite pseudo-membraneuse du chat, lorsqu\'il
est administré en même temps que la lentine (Merck).

L\'auteur obtint également de bons résultats lors de cystite, d\'endométrite, d\'acné,
de plaies articulaires et d\'angine.

Les résultats furent nuls lors du traitement de cas anciens de maladie du jeune
âge, de pneumonie et d\'inflammations du système nerveux central.

Il est fait mention de quelques cas d\'intoxication ; il faut se garder de doses trop
fortes.

Bromostron tiuran is volgens den fabrikant (Med. prep. Dr. Weil A\'dam)
een 10% oplossing van strontiumehlorideureum — natriumbromide.

Het komt in den handel in ampullen van 10 cc en bovendien als
tabletten en dragées. Mijn aandacht werd op dit preparaat gevestigd
door een artikel in het Tijdschrift v. Gen. 1936 door Nijhoff, waarin
beschreven wordt, dat met dit preparaat goede uitkomsten verkregen
waren bij hardnekkige jeuk met geringe huidafwijkingen. Aangezien
bij de hond iets dergelijks maar al te vaak voorkomt, besloot ik eens een
proef met dit middel te nemen.

De resultaten overtroffen mijn verwachtingen ; het gelukte in vele
gevallen de jeuk in korten tijd blijvend of voor langen tijd te onder-
drukken. Enkele patiënten bleken voor deze therapie weinig of niet
gevoelig, het meerendeel reageert gunstig.

De behandeling (intramusculaire injecties) moet voor ieder geval
wat betreft doseering en aantal der injecties afzonderlijk worden vast-
gesteld afhankelijk van het resultaat.

Men beginne met de grootste dosis en herhale de injectie na 1 of 2
dagen, vervolgens streve men er naar de doseering te verkleinen en het
interval tusschen twee injecties te vergrooten. Hetgaat dusb.v. alsvolgt:
ten dag 5 cc, 3en dag 4 cc, 6en dag 4 cc, ioen dag 3 cc, i5en dag 2 cc.
Het nauwkeurig vaststellen van dit schema voor ieder geval vereischt
eenige ervaring met deze behandelingsmethode.

De aanvangsdosis bedraagt afhankelijk van lichaamsgewicht en ernst
van het geval 3—10 cc ; het aantal injecti?s varieert van 3—8.

Per cs gaf ik het nooit, in hardnekkige gevallen zou dit ter ondersteu-
ning der injecties misschien toch nuttig kunnen zijn.

Afgaande op mijn bijna tweejarige ervaring met deze therapie,
beschouw ik het Bromostrontiuran als een der beste momenteel in den
handel zijnde anti-jeukmiddelen. Ook bij de kat zag ik in een enkel
geval succes.

Hoewel de intramusculaire injectie de voorkeur verdient, kan men
bij lastige honden ook zonder bezwaar subcutaan inspuiten.

1. Hond mej. K. 8-jarige bastaard lijdt vanaf zijn 2e jaar aan jeuk
en is hiervoor bij 5 collega\'s vruchteloos behandeld. Het dier is grooten-
deels kaal. Na 8 injecties is hij geheel behaard en jeukvrij.

2. Bouvier 3 jaar wordt verkocht wegens recidiveerende jeuk, die het
dier onhoudbaar zou maken. Na 3 injecties een jaar jeukvrij, waarna
één injectie voldoende was om de jeuk weer voor langen tijd te genezen.

GEVOLG VAN HET NUTTIGEN VAN GEDROOGDE
BEENHAM, AFKOMSTIG VAN EEN ONGEKEURDE
HUISSLACHTING

Op 31 Mei 1938 ontving ik van Dr. S., assistent aan het St. Joseph-
ziekenhuis alhier, telefonisch bericht over een vermoedelijk geval van
botulisme bij een mannelijk patiënt van ^ 40 jaar, die zich dien dag
bij genoemden arts op het spreekuur vervoegde met klachten over slecht
zien en gastro-enteritische stoornissen.

Bij de anamnese was komen vast te staan, dat deze patiënt gedurende
geruimen tijd van een gezouten-gedroogde beenham had gegeten,
waarvan hij een gedeelte had weggesneden, omdat het z.i. minder
deugdelijk was.

De nog voorradige ham werd in beslag genomen en op mijn advies
gezonden naar het Centraal Laboratorium in Utrecht. Het bacterio-
logisch onderzoek aldaar stelde den onderzoekenden geneesheer in het
gelijk door het constateeren van bac. botulinus.

De patiënt, door mij gehoord, verklaarde de gedroogde beenham
te hebben gekregen van een boer. Zij was afkomstig van een ongekeurde
huisslachting. Sinds Paschen (17 April 1938) hadden hij en eene bij
hem inwonende zuster geregeld van die ham gegeten. Bij doorsnijden
had hij bemerkt, dat er een „sterke" plek in de ham was en had hij
deze uitgesneden.

In den beginne had hij geen nadeelige gevolgen ondervonden. Eerst
omstreeks 24 of 25 Mei was hij onwel geworden ; hij had toen gebraakt
en diarrhee gekregen, terwijl hij nu en dan werd overvallen door een

Tenslotte zij nog opgemerkt, dat het middel ook in groote dosis niet
als algemeen verdoovingsmiddel werkt en gewenning nooit werd waar-
genomen.

Bij honden met hardnekkige jeuk werden goede resultaten gezien
van herhaalde intramusc. inj. met Bromostrontiuran.

Bei Hunden mit hartnäckigem Juckreiz wurden mit wiederholten intramuskulären
Injektionen von Bromostrontiuran gute Erfolge erzielt.

In dogs with obstinate itching good results were obtained with repeated intra-
muscular injections of Bromo-strontiuran.

Chez des chiens souffrant de prurit rebeile, on obtint de bons résultats au moyen
d\'injections intramusculaires de Bromo-strontiuran.

koude rilling. Hij had hieraan niet veel aandacht geschonken. Eerst
toen hij bemerkte, dat hij met zijn gewonen bril zoo goed als niet meer
kon lezen, is hij naar den oogarts Dr. H. gegaan. De oogarts vond geen
organische afwijking aan de oogen, welke de slechte accommodatie
kon veroorzaken en verwees den patiënt derhalve naar den eerstge-
noemden Dr. S. voor inwendig onderzoek, welk onderzoek leidde tot
het stellen van voornoemde diagnose.

Op mijn vraag welke ziekteverschijnselen zich het eerst bij den be-
trokkene hadden voorgedaan, antwoordde deze, dat hij eerst last had
gekregen van braken en diarrhee. Hij was echter niet bedlegerig geweest.
Zoo nu en dan kreeg hij een koude rilling. Hij was eerst bevreesd ge-
worden, toen hij bemerkte, dal hij nagenoeg niets meer kon zien met
zijn gewonen bril ; althans het lezen was hem geheel onmogelijk geworden.
Pas na het eerste medisch onderzoek had hij slikbezwaren ondervonden
en verdween ook nagenoeg zijn eetlust. Verder was zijn stem schor
geworden en werd het spreken voor hem moeilijk. De zuster van den
patiënt, welke eveneens van de ham gegeten had, heeft in \'t geheel
geen nadeelige gevolgen ondervonden.

Toen ik den patiënt op 13 Juni sprak, verklaarde hij, dat zijn toestand
vooruitgaande was, alhoewel zijn eetlust nog niet was teruggekeerd
en zijn gezicht nog slecht was. Zijn stem was toen ook nog schor.

Uit het geheele ziekteverloop, zoowel uit de wijze van infectie, als
uit het geleidelijk te voorschijn treden der symptomen en uit het lang-
zame herstel van den patiënt blijkt, dat men hier te doen heeft met
een typisch chronische botulinus-infectie. Mogelijk* dat een verder
onderzoek van Dr. Clarenburg aan het Centraal Laboratorium zal
uitwijzen of men hier met het type A dan wel met het type B dezer
bacterie te doen heeft.

Na gebruik van gedroogde beenham doen zich na langeren tijd de
navolgende verschijnselen voor bij een man van ca. 40 jaar : braken,
diarrhee, koude rillingen, accommodatiestoornissen, slikbezwaren,
heeschheid en verminderde eetlust. Bij onderzoek der beenham blijkt
men hier te doen te hebben met een vergiftiging, veroorzaakt door bac.
botulinus.

Vcrfasser beschreibt einen Fall von Botulismus bei einem Manne verursacht
dureh Essen von getrockneter Sehinke.

Die Erscheinungen waren : Brechreiz, Diarrhöe, Schüttelfrost, Akkommodations-
schwierigkeiten, Schluckbeschwerden, Heiserkeit und verminderte Esslust.

The author mentions a case of Botulismus in a man, caused by eating dried bone-
ham. Symptoms: vomiting, diarrhoea, cold shivers, disturbances of accommodation,
difficulties with deglutition, hoarseness and decreased appetite.

L\'auteur relate un cas de botulisme, observé sur un homme et occasionné par la
consommation de jambon sèché. Symptómes: vomissements, diarrhée, frissons,
troubles de 1\'accommodation, difficulté de déglutition, voix rauque, anorexie.

Blijkens het interessante artikel van Dr. Baudet in nr. 14 van dit
Tijdschrift meent deze, dat ik tegen wettelijke bestrijding der runder-
schurft zou zijn.

Met mijn door B. aangehaalde uitdrukking : ,,de tijd der politie-
maatregelen is voorbij" heb ik niet willen betoogen, dat deze zouden
dienen te worden afgeschaft; wellicht ware beter geschreven ,,de gouden
tijd...."

Ik heb min of meer ruime ervaring op het gebied der ook door B.
aangehaalde schapenschurftbestrijding.

Ondanks het feit, dat ze reeds jaren in de wet stond, tierde ze, inden tijd
der groote heideschapenkudden, welig. v. Leeuwen begon in Drenthe
met hulp van politiemaatregelen den strijd, wat later elders is nagevolgd.
De ziekte is aanmerkelijk teruggedrongen, sedert jaren sporadisch
geworden, echter niet uitgeroeid en als niet de groote schapenkudden
verdwenen waren, zou het er wellicht minder gunstig uitzien.

Met onwillige honden is het kwaad hazen vangen en als belang-
hebbenden in groot aantal stil of openlijk zich van de zaak niets aan-
trekken of tegenwerken, wordt bestrijding door politiemaatregelen
moeilijk. Zulks is behalve met schapenscabiës ook met andere dier-
ziekten voldoende duidelijk gebleken.

Er is van de zijde van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht jaren ge-
leden reeds propaganda gemaakt voor georganiseerde vrijwillige schapen-
schurftbestrijding ter ondersteuning der politiemaatregelen of wil men
omgekeerd. Het vrijwillige „dippen" dat gepropageerd werd, is er
echter niet ingegaan en tot algemeen verplicht „dippen", als vétérinaire
politiemaatregel dus, is het niet gekomen.

Hoe dit alles zij, m.i. dient bij de (re)organisatie van dierziekten-
bestrijding rekening te worden gehouden met het feit, dat de Neder-
landsche veehouder min of meer kopschuw is voor vétérinaire politie-
maatregelen en, blijkens de ervaring met de tuberculose-bestrijding,
toegankelijk voor georganiseerde vrijwillige.

Nu is echter niet denkbaar, dat alle veehouders zich bij deze vrij-
willige bestrijding aansluiten en van de zijde der belanghebbenden
wordt nu reeds aangedrongen op ondersteuning der vrijwillige bestrij-
ding door dwangmaatregelen (Vétérinaire politie).

M.i. ligt de toekomst der bestrijding van besmettelijke (in ruimen zin)
dierziekten in juiste combineering van georganiseerde vrijwillige be-
strijding en politiemaatregelen.

geiten en éénhoevige dieren wel, die van het rund niet in de wet staat ;
echter als B. zich, als straks de dieren het winterkleed aan hebben,
op een Zaterdagmorgen eens bij een ingang der Utrechtsche veemarkt
wil opstellen, zal hij kunnen constateeren, dat er dan heel wat runderen
passeeren met huidaandoeningen, waarvan het niet mogelijk is bij
oppervlakkig marktonderzoek, scabiës uit te sluiten.

Art. 35 der veewet (vervoerverbod voor ziek en verdacht vee) zou
daarom, werd runderschurft op analoge wijze als die der schapen enz. in
de wet geplaatst, vrij wat meer bezwaar geven voor gene dan voor deze.

Als wij het eens zijn, dat er wat gebeuren moet, staan wij naar ik hoop
niet zoo heel ver van elkaar. Een juiste combineering van beide, vrij-
willige en politiemaatregelen, geeft zeker de beste kansen, waarbij m.i.
het best begonnen wordt met de eerstgenoemde, omdat daarbij op de
ook door B. noodzakelijk geachte belangstelling en volle medewerking
van de veehouders, m.i. een heel belangrijke factor, de beste kansen
zullen zijn.

Verschillend aspect van de fluorescentie bij de zwangerschapreactie
van het paard.

De fluorescentie, die ontstaat bij de zwangerschapreactie volgens Cuboni \') in de
urine van drachtige merries, heeft in de meeste gevallen een donkergroene kleur.
Bij het onderzoek van zeer veel urinemonsters blijken er soms afwijkingen voor te
komen, vooral als het gaat om urinemonsters van merries in de 4—5 de drachtig-
heidsmaand, wanneer de reactie positief begint te worden ; de fluorescentie kan dan
blauwachtig of blauwgroen zijn. Wordt de proef na een paar weken nog eens her-
haald, dan blijkt de fluorescentie eveneens groen te zijn geworden.

Cuboni *) wijst er in dit artikel nog eens op, dat men dus niet te gauw tot niet-
drachtig-zijn mag besluiten, vooral in het begin van de 4e maand na de laatste
dekking. Hofstra.

De schrijver ontraadt bij dit onderzoek het manuaal ledigen van het rectum.
Door deze handeling ontstaat een sterk verhoogde tonus van den darmwand, die
het onderzoek voor geruimen tijd onmogelijk maakt, terwijl deze kramptoestand,
gevolgd door een meer of minder hardhandige palpatie, het verwerpen der vrucht
tot gevolg kan hebben. Schr. zag hiervan enkele gevallen bij dieren, die na heel
veel moeite 8—10 weken tevoren eindelijk drachtig waren geworden.

Volstaan kan worden met het inbrengen van de hand gedurende enkele seconden
in den endeldarm, na welken mechanischen prikkel in den regel spontane defaecatie
volgt, terwijl onmiddellijk daarna een verslapping van den darmwand ontstaat, die
het onderzoek vergemakkelijkt. Moet een grooter aantal dieren onderzocht worden,
dan wordt deze voorbereidende handeling bij 3—5 naast elkaar staande runderen

toepast, waarna het onderzoek zonder onderbreking kan plaats vinden. Op deze
wijze was het mogelijk in 5 uur 100 dieren te onderzoeken — na 5—6 weken drachtig-
heid bij primaparae en 7—8 weken bij oudere dieren — practisch zonder miswijzin-
gen. Gevallen van abortus werden bij deze wijze van onderzoek niet meer waarge-
nomen. Van Nedf.rveen.

Schrijver opponeert tegen de op zijn beoordeelingssysteem van melk en bedrijf
door van der Put geleverde critiek en zegt ten slotte, dat hij in principe wel mee
zou kunnen gaan met het voorstel van laatstgenoemde om eerst melk en bedrijf
afzonderlijk te waardeeren en daarna één eindoordeel over het geheel uit te spreken.

II. A. H. 1\'. van der Put. Systeem, zuurgraad en alcoholproef bij de
beoordeeling van melk.

Schrijver becritiseert nogmaals het beoordeelingssysteem Doeve van melkbe-
drijven en zegt er zich in te verheugen, dat laatstgenoemde in beginsel van een
beoordeeling van melk en bedrijf in één puntenstelsel terugkomt. Schrijver geeft
verder o.m. een uiteenzetting over het wezen van en het verband tusschen den
zuurgraad der melk en de alcoholproef en blijft het voor het groote meerendeel
der gevallen onjuist vinden om, gelijk in het systeem Doeve, een extra punten-
aftrek toe te passen voor een positieve alcoholproef, omdat men met de alcoholproef
niets anders doet dan een tweede methode te volgen tot het aantoonen van een
le hoogen zuurgraad. Van de gevallen, waarin geen overeenstemming bestaat
tusschen zuurgraad en alcoholproef geeft schrijver daarnaast een gedetailleerd
overzicht. Ten slotte verdedigt hij het bacteriologisch melkonderzoek mede als
aanwijzing voor het al dan niet voorkomen van pathogene kiemen.

III. F. C. Kkaneveld en R. Djaenoedin. Anaërobe bacillen en de door
hen veroorzaakte infecties bij de huisdieren in Nederlandsch-Indië.
XXIII. De diagnostiek van boutvuur.

Schrijvers onderzochten op een groot proefdiermateriaal welke waarborgen
ten aanzien der boutvuurdiagnose worden geboden bij het volgen van de aan het
Veeartsenij kundig Instituut gebruikelijke methode van onderzoek van uit de praktijk
opgezonden ziektcmateriaal. Dat materiaal pleegt te worden opgezonden in den
vorm van spierstukjes in zout verpakt, terwijl het onderzoek in het laboratorium
geschiedt zoowel cultureel op ZEissLF.r\'sche bloedplaten als door dierenting op
caviae. Het onderzoek wees uit: ie. dat onder Indische verhoudingen tot minstens
138 uur 11a den dood uit spiermateriaal nog boutvuurbarillen zijn te isoleeren ;
2e. dat de resultaten van aan de lucht gedroogd of in zout verpakt spierweefsel
elkaar niet veel ontloopen, zoodat in verband met de eenvoudiger voorbereiding
het aanbeveling verdient de verzending in zout te handhaven, maar dan in steriel
zout (ruw zout is veelal kiemhoudend); 3e. dat de dierenting op minstens 2 caviae
tegelijk (te herhalen bij negatieven uitslag) superieur is aan het cultureel onderzoek
en ten slotte, dat bij negatieven uitslag van het cultureel onderzoek op platen dit
kan worden uitgebreid met dat van primaire leverbouillon-culturen.

IV. F. C. Kraneveld. Een onderzoek naar de hoedanigheid van de
huid van z.g. bintang- of toetoelrunderen.

Schrijver onderzocht in hoeverre huiden van de op Lombok vrij veel voorkomende
bintang-runderen, welke dieren op de huid kleinere en grootere witte haarvlekken
vertoonen, in dien zin uit een handelsoogpunt minderwaardig zijn, dat bij het
looien op de plaats der vlekken gaatjes zouden ontstaan. Bij proeflooiïngen kon
dit vermoeden niet worden bevestigd en bleek een en ander dus te berusten op
pigment-afwijkingen, welke in hun ontstaan verband bleken te houden met erfelijke
factoren.

Bij 8 uit een aantal van 15 reuen, alle in 4 worpen geboren uit eenzelfde Grey-
hound-teef kwamen herhaaldelijk optredende, zeer moeilijk te stelpen bloedingen
voor. Schrijver beschouwt dit als een geval van erfelijke haemophilie, welke ziekte
door een enkelen recessieven, aan het geslacht gebonden factor wordt veroorzaakt.

VI. W. van Rooij en Sikar. Een geval van retroversio van een onbe-
vruchte uterushoorn en het naar buiten treden daarvan ten gevolge van
ruptura vaginae.

Schrijvers namen bij een melkrund het bestaan van een scheur in den onderwand
der vagina waar, door welke de onbevruchte linker uterushoorn en de urineblaas
waren geprolabeerd. Het rund werd geslacht. Bu.

Dr. Edmond Seroent. RAPPORT SUR LE FONCTIONNEMENT DE
1\'INSTITUT PASTEUR d\'ALGERIE EN 1937.

Uit dit interessante verslag, dat ditmaal verlucht is door reproducties van een
serie instructieve platen voor popularisecring van de bestrijding der in Algerië
meest voorkomende infectie-ziekten van mensch en dier, zij het volgende geciteerd:

Paludisme. Een vergelijkende proef inzake de collectieve medicamenteuze malaria-
prophylaxis met chininc en met bepaalde syntetische medicamenten (speciaal
atebrine) werd in een inheemsch milieu genomen bij 1878 individuen met als
resultaat, dat de groote waarde werd bevestigd van de dagelijksche chininisatie ;
de praeventieve werking van atebrine was ook wel effectief, maar minder dan die
van chinine. Het larve-etende vischje „Gambusia holbrooki", dat nu al goed ver-
spreid door de kolonie voorkomt, blijft van groote waarde voor de muskietenver-
delging. In October 1937 werd te Constantine een monument opgericht voor
A. Laveran, die er 57 jaar geleden de malaria-parasiet ontdekte.

Leishmaniosis. In verband met het vrij dikwijls voorkomen van leishmania in
de longen van honden, welke aan algemeene leishmaniosis lijden, is het voor de
post-mortale diagnose aangewezen, om niet alleen de milt en de lever, maar ook
de longen te onderzoeken.

Tuberculosis. De succesvolle vaccinatie per os met B.C.G. bij kinderen van alle
leeftijden zonder voorafgaande cuti-reactie, heeft geleid tot het officieel invoeren
van genoemde enting in een zoo groot mogelijk aantal plattelandsdistricten. Voor
de allergische controle van gcvaccineerden wordt naast de cuti-reactie ook de
intradermo-reactie benut.

Rickettsicsen. Deze groep van infectieziekten begint bij mensch en dier van steeds
grooter belang te worden. Naast algemeene rickettsiosen (typhus exanthematica,
febris purpurea) komen ook locale orgaan-infecties voor (R. conjunctivae bij schaap
en rund in Zuid-Afrika, R. trachomatis bij den mensch, R. canis, ovina, bovis
van de monocyten bij de huisdieren in Algerië, enz.).

Voor die infecties althans, welke worden veroorzaakt door R. canis, ovina en
bovis, is aangetoond, dat de toestand van verkregen resistentie op premunitie berust
en niet op echte immuniteit.

Piroplasmosen. Vastgesteld is, dat de runder-theileriose van Noord-Afrika identiek
is met die van Palestina en veroorzaakt wordt door „Theileria dispar", wel te onder-
scheiden van „Theileria parva" van Midden- en Zuid-Afrika. In verslagjaar werden
voor Algerië twee nieuwe parasieten der erythrocyten ontdekt, behoorende tot
een nieuwe soort en dicht bij het anaplasma staande, te weten erythrocytozoön ovis
en bovis.

Hondeziekte. Serum van volwassen honden kan met voordeel worden aangewend
voor de therapie en de prophylaxis van hondeziekte bij jonge dieren.

Dit lijden begon met lichte koliekaanvallen, terwijl pols en temperatuur hoog
waren en de ademhaling versneld. Afwisselend namen deze verschijnselen toe en af.
Voelde het paard zich wat prettiger, dan was ook de eetlust wat beter. Daarbij
viel op, dat het liever hard, grof, hooi had en haver, dan zacht groenvoer.

Rieder ^x) gaf allerlei medicamenten, Salicvlas natricus c. coffeini voor het hart,
parafine en olie voor de ingewanden, azijnwater als mondspoeling. De soda had
echter de slijmvliezen van mond, keelgang, oesophagus en maag zoodanig verwoest,
dat herstel niet mogelijk was. In de mond ontstonden zweren. De keelgang was
zoo gezwollen, dat slikken moeilijk ging, waardoor het paard veel regurgiteerde.
Ook bleef het voedsel vaak in de vernauwde oesophagus zitten, en zakte eerst zei r
langzaam naar de maag. Ten overvloede zijn nog röntgen-foto\'s van de oesophagus
gemaakt, en mede op grond daarvan is aan den eigenaar geraden het paard te
laten slachten. H. Lubberts.

De therapeutische waarde van tetanusserum bij het paard is, vooral als de tetanus
al een paar dagen bestaat, zeer gering. De enkele keer dat nog genezing kan worden
verkregen, gaat met grote kosten gepaard, daar een enorme hoeveelheid serum
moet worden ingespoten. Daar ook met phenolbehandeling soms goede resultaten
worden verkregen en vlees van paarden, die geleden hebben aan tetanus, niet in
consumptie mag worden gebracht, raadt Congia ¹) aan steeds tetanuspatiënten
te behandelen. Hij beschrijft een ziektegeval van een door hem behandeld paard
met tetanus na nageltred, dat al enkele dagen ziek was. 14 dagen lang werd eiken
dag intraveneus ingespoten 150—200 c.c. van een phenolcplossing. Resultaat:

Schrijver waarschuwt er voor geen hogers concentratie te nemen om nadelige gevolgen
te voorkomen. Hofstra.

Martin²) behandelde een 1 J-jarig oud merrie-veulen voor een verstoppings-
koliek. De pols, temperatuur en ademhaling waren reeds gestegen, sterk gespannen
buik en hevig pers-n op de faeces, zelfs zoo dat er zich een prolapsus ani gevormd
had met een haematoom in het slijmvlies. Deze werd gereponeerd onder sacraal-
anaesthesie. Daardoor was het tevens mogelijk dieper te exploreeren. Den volgenden
dag bleek rectaal een met gas gevulde darmlis aanwezig te zijn rechts in de flank.
Zij werd getrocareerd van buiten af en door de trocar werd een geconcentreerde
valvanol-oplossing naar binnen gebracht. Met gebruik van chloral-hj\'draat,
en na het dier voor hoog geplaatst te hebben, werd bij rectale exploratie in de
mediaanlijn een vormsel ter grootte van een kinderhoofd gevoeld.

Via de scheedewand werd nu de buik geopend en met de hand deze faecesophoo-
ping voorzichtig fijn gekneed. Paraffinum liquidum en sulfas natricus per os en
coffeine subcutaan deden nu het dier in enkele dagen genezen.

Schrijver beveelt het vaak herhalen van het rectaal onderzoek aan, en komt
tot de conclusie, dat bij merries de chirurgische ingreep via de scheedewand aan-
gewezen kan zijn. Joling.

¹) Dott. Dino Congia : II fenolo nella terapia del tetano. La Clinica V\'eterinaria,
1937, N. 12, p. 803.

²) Martin, Johann : Aus der Kasuistik der chirurgischen Kolikbehandlung. Berl.
Tierärztl. Wochenschr. 1938. No. 8. S. Iii.

De invloed van Kali-kunstmeststoffen op de eieren en larven van de
Strongyliden van het paard.

Aangemoedigd door de goede resultaten die Lchrs verkregen had door het ge-
bruik van kalkstikstof en van kainiet bij de bestrijding van de leverbot en van de
Iongwormen, heeft Lieke >) onderzocht in hoeverre deze meststoffen bij de bestrij-
ding van de Strongylosis van het paard bruikbaar zouden kunnen zijn. In zijn
eindbeschouwing komt hij tot de conclusie dat door de bemesting met kainiet,
zelfs gemengd met kopersulfaat slechts een gedeelte van de wormeieren en van de
larven onschadelijk gemaakt wordt. Deze wijze van bestrijding zou alleen nut
hebben, indien de behandeling driemaal per jaar geschiedde, waarbij dan de paar-
denmest eerst fijn over het land verdeeld moest worden, voordat deze met kainiet
en kopersulfaat bestrooid werd. Ook dan ontkwam het grootste deel van de in-
fectieuze larven (die van het derde stadium) aan de inwerking van de kainiet en
kopersulfaat. Lieke is overtuigd dat men alleen de Sclerostomiasis in fokbedrijven
zal kunnen bestrijden, indien men naast deze wijze van bemesting strenge hygiëni-
sche maatregelen neemt, o.a. verwijderen van de faeces van de kleinere weiden,
weideverbod gedurende een jaar voor besmette weiden, geen gras of hooi afkomstig
van deze weiden gebruiken als voedsel voor paarden. Baudet.

Schaper en Weischer ²) hebben een studie gemaakt van het hoefkanker-vraag-
stuk, van een algemeen biologisch standpunt uit bezien. Door gegevens bij stam-
boeken verzameld, komen zij tot de overtuiging, dat het hier om een erfelijke aanleg
gaat. Of bij paarden, die die aanleg hebben, ook werkelijk hoefkanker zal optreden,
hangt af van het feit, of zij in aanraking komen, dan wel ver gehouden worden
van prikkels, die deze ziekte opwekken. Door die erfelijke aanleg recidiveert dit
lijden ook zoo veelvuldig. Behalve de gewone behandelingsmethoden (drukverband,
branden, opereeren, enz.), bevelen zij, ter voorkoming aan, alle hengsten en merries,
met hoeTkanker behebt, voor de fokkerij uit te sluiten, benevens zooveel als doenlijk
hun nakomelingen, ook al zijn deze nog niet lijdende.

Genning \') meent, dat men de nervi volares c.q. plantares het best anaestheseert
met een 5 a 6 % oplossing van novocaine. Hij maakt zijn oplossing zelf en doet
er geen adrenaline in. Hierdoor wordt de solutie goedkooper, houdbaarder en wordt
tevens de kans op beenbreuken, verscheuringen van de peezen, enz. kleiner, daar
de ongevoeligheid korter duurt. Hij heeft zonder eenig nadeelig gevolg verschillende
malen inspuitingen in het hoefgewricht gedaan. Herhaaldelijk zag hij hierdoor
kreupelheid geheel verdwijnen, terwijl dat niet het geval was na injectie van de
nervi vol. c.q. plant Hij gelooft daarom, dat het hoefgewricht zijn gevoeligheid
niet alleen ontleent aan bovengenoemde zenuwen, maar dat ook takken van anderen
oorsprong hierbij een rol vervullen. Hij meent trouwens, dat van den loop en den
oorsprong van de gevoelszenuwen van den ondervoet, nog heelemaal niet het juiste
bekend is. Door injecties in de sesamscheede, heeft hij kreupelheden beneden het
kootgewricht kunnen constateeren. Ook hiervan heeft hij nooit onaangename
gevolgen gezien. Toch beveelt hij aan inspuitingen in gewrichten en peesscheeden
in hospitaalstallen te laten verrichten.

dat in dc literatuur ziet aangegeven, bestaat eigenlijk niet, volgens schrijvet. Hij
heeft beide aandoeningen meestal naast elkaar zien optreden.

Röntgen-opnamen hebben bewezen, dat er niet zooveel beenaandoeningen aan
den ondervoet voorkomen, als men dat vroeger wel dacht. Bewijs daarvoor zijn de
tallooze negatieve röntgenbevindingen.

In Engeland worden onder den naam „shivering", alle klinische verschijnselen
bedoeld, die men kan zien bij beenige aandoeningen van de gewrichten, ten gevolge
waarvan een beperktheid der gangen of kreupelheid is ontstaan. Vroeger meende
men dat dit door druk op de gewrichten gedurende het gebruik zou ontstaan.
In dit verband memoreert Mitchell \'), wijlen generaal majoor Sir Fr. Smith,
eertijds een der meest wetenschappelijke werkers op dit gebied. Thans weet men,
dat niet alleen aan de ledematen, maar aan alle deelen van het skelet dergelijke
ontstekingen kunnen voorkomen, en dat allerlei aetiologische oorzaken het ontstaan
kunnen bevorderen. Zoo b.v. kan er door exostosen in de vertebrale f >ramina druk
op de zenuwen worden uitgeoefend, waardoor de voeding van een bepaald ge-
wricht, en dus de werking ervan verandert. Deze druk kan ook uitgeoefend worden
door hyperplasie van lymphklieren, door een worm-aneurysma van de art. mes.
cranialis, enz. Echter kan het ook, doordat de zenuwen irrationeel gevoed worden,
door gebrek aan vitaminen en mineralen. Voor het paard zijn hoofdzakelijk vita-
mine A en C noodig. In het gewone voedsel hooi en haver, is maar weinig vitamine A,
terwijl de lever slechts weinig reserve ervan bezit.

Theii.er heeft onderzoekingen verricht over mineralen. Hij vond, dat beenaan-
doeningen ook kunnen veroorzaakt worden door foutieve verhoudingen in de GaO :
P₂O_s voeding.

Leuthold ²) heeft 2 gevallen van straalbeenfractuur ter behandeling gekregen,
die voorkwamen bij 2 betrekkelijk jonge artillerie-paarden, die niet leden aan
podotrochlitis, die dus gezonde straalbeenderen hadden. De dieren waren erg
kreupel. De heele hoef was matig pijnlijk ; bij de verzenen en de straal was de pijn-
lijkheid niet erger. De heele ondervoet was gezwollen, en bij torsie reageerden
de dieren heftig. Bij het eene waren alle gewrichten even pijnlijk, bij het andere
was het hoefgewrieht het meest gevoelig. Bij beide werd de diagnose „distorsie"
gesteld, en een dienovereenkomstige behandeling met scherpe zalf ingesteld. In
geen der beide gevallen trad herstel op, weshalve beide paarden werden afgemaakt.
Bij beide werd, zooals gezegd, een fractuur van het straalbeen geconstateerd, in
beide gevallen op de grens van het middelste en laterale derde gedeelte van dit been.

Schrijver meent dat deze breuken zijn ontstaan door te sterke strekking van het
hoefgewrieht, waardoor de straalbeen-hoefbeenbanden en de straalbeen-kootbeen-
banden zoo sterk gespannen zijn, dat zij het straalbeen stuk getrokken hebben.
Van een der paarden, dal met het zieke been op een spoorweg-overgang onder
een rail had vastgezeten, was dit met zekerheid te constateeren. H. Lubberts.

Carlström ¹) heeft 2 gevallen waargenomen van B,-avitaminose bij honden, die
zeer eenzijdig met vleesch waren gevoed ; vleesch bevat wel vitamine B₂, maar is
arm aan vitamine B_x. De verschijnselen kwamen overeen met die van beriberi bij
den mensch. Opgemerkt werden : ruwe beharing, waarschijnlijk door een gering
oedeem van de huid, oedemen aan de ledematen, spierzwakte, met pijn bij druk,
vooral aan de halsspieren, waardoor de kop lager werd gedragen, atactische bewe-
gingen, versnelde hartslag en dyspnoe. In het eene geval parese van linker voorbeen
en dwangbewegingen naar rechts.

Na behandeling met aneurin ( = B-vitamin Astra) 2—5 mgr. onderhuids trad
spoedige beterschap in. Van Nederveen.

CiRENEi ²) beschrijft een geval van niertuberculose bij de hond ; het dier ver-
magerde de laatste maand, had geregeld te hoge temp. ; afwijkingen waren er niet
te vinden ; geen eiwit in de urine. Bij sectie werd alleen niertuberculose gevonden ;
miliaire naast grotere haarden. De bacil bleek van het bovine type te zijn.

Een in een slachthuis losloopende hond van 18 maanden stierf plotseling. Bij de
sectie bleken peritoneum en pleura bedekt te zijn met kleine knobbeltjes. Het dier
had melk en afval van de geslachte dieren genuttigd. De tuberculose was van bovine
aard.

Acropactie (osteoarthropathie hypertrophiante pneumique) en tuber-
culose bij een hond.

Bouchet ⁴) geeft daarvan een uitvoerige beschrijving, waargenomen bij een
18 maanden ouden dog.

Het voorkomen van rodentiose bij honden (Marderhunden) wordt door Claussen⁵)
beschreven. Zes dieren stierven in korten tijd. De klinische symptomen waren :
geen eetlust, diarrhee, het zich verbergen. Het sectiebeeld was dat van septicaemie
(milt- en leververgrootingen, bloedingen in endocard en in de mucosa van maag-
darmkanaal en larynx) ; histologisch werd een bacteriaemie vastgesteld.

De vullingstoestand van de maag heeft invloed op de vorm daarvan. Ook de
ligging van het dier heeft daarop invloed. Volgens Colonsen begint de ontleding van
de maag 40 minuten na het beëindigen van de maaltijd. Zietschmann ⁶) heeft direct
na de dood de bloedvaten met formaline opgespoten en daarna de vorm en de
ligging van de hondenmaag nauwkeurig bestudeerd. De verkregen beelden komen
geheel overeen met de röntgenbeclden van Carlin. De bevriesmethode van Baum
gaf deze resultaten niet. Verschillende afbeeldingen verduidelijken de tekst.

²) Dott. G. CiRENF.i : Su di un caso di tubercolosi renale del cane. La Clinica Veterinaria,
1938, No. 3, p. 129.

⁵\') Bouchet : Ostéite rarefiante et tuberculose chez un chien. Bulletin de l\'Acad. Vétér.
de France. 1938. No. 2, p. 75.

Iwanoff ¹) heeft 540 honden van 3 maanden tot 10 jaren te Sofia op het voor-
komen van linguatula rhinaria onderzocht. Bij ruim 40 % der onderzochte dieren
bleek deze parasiet in de neus voor te komen ; vooral dieren boven een jaar bleken
besmet te zijn. Grootere honden bleken veelvuldiger aangetast te zijn dan kleine.

41% der honden, waarbij de parasieten voorkwamen, herbergden mannelijke-
of niet geslachtsrijpe jeugdvormen, zoodat de klinische diagnose door het aantoonen
van eieren in de neusuitvloeiing in die gevallen toch negatief zou zijn geweest.
Bijzondere pathologische veranderingen in het neusslijmvlies, die door de parasieten
zouden zijn veroorzaakt, werden niet gevonden.

Voor een volwassen mensch zouden 400—700 gr ongepelde pitten, voor een
kind 200—400 gr. noodig zijn. Krayer ²) heeft honden met lintwormen daarmede
behandeld. Een afvoermiddel (gebruikt werd magnesiumsulfaat) was na enkele
uren noodig, daar de lintwormen niet werden gedood.

In Duitschland is een extract uit de pitten verkrijgbaar (cucumarin); 25 gr ervan
wordt voor den mensch aangegeven. Krayer maakte zelf een waterig extract.
De ongepelde fijngemaakte pitten werden met een dubbele hoeveelheid water ge-
durende ongeveer 1 J uur tot een brijige massa ingedampt, door een doek geperst
en het verkregen extract werd ingegeven. De werkzame stof(fen) is onbekend ;
het is mogelijk dat de pitten niet allen even werkzaam zijn (plaats van herkomst)

Volgens Stewart ³) zou dit middel zeer goed tegen dipylidium caninum werk-
zaam zijn. Sulfas magnesicus werd daarna als laxans gegeven ; ol. ricinus zou hierbij
niet goed zijn.

De doses bedraagt 0.2 c.c. per kg. lichaamsgewicht; hel middel wordt in gelatine
capsules ingegeven. De honden dienen 12 uur vooraf te vasten en een half uur te
voren wordt 0.4 gr. broomnalrium ingegeven om het uitbraken van het medicament
tegen te gaan.

Mededeeling wordt door Pigoury ⁴) gedaan van een met anthiomaline behandeld
geval van leishmaniose van de hond. Na 1 jaar trad recidief op ; opgemerkt wordt
dat recidieven van ernstigen aard zijn en moeilijker zijn te bestrijden.

Door Sweebf. •) worden de narcotica „Nembutal" en „Pentobarbital Sodium"
besproken. Zij werken vooral op de ademhaling en worden door de lever snel afge-
broken (daarom bij leveraandoeningen niet aan te bevelen).

Het Nembutal wordt intraveneus ingespoten ; intraperitoneaal of oraal toege-
diend gaf het niet steeds voldoende werking. De injecties dienen langzaam te geschie-
den ; een goede controle op de ademhaling is daarbij steeds noodig.

Pentotalnatrium wordt zeer snel in het lichaam afgebroken ; de narcoseduur is
daarom slechts kort (10 a 20 min.). Dit middel dient strikt intraveneus te worden
ingespoten, daar het terecht komen van wat vloeistof in het periveneuze weefsel
tot prikkeling aanleiding geeft. Daar Nembutal postnarcotische onrust veroorzaakt,
wordt aanbevolen vooraf morphine-atropine in te spuiten.

¹Iwanoff : Ueber die Verbreitung der Linguatula serrata unler den Hunden in Bulgarien.
Zeitschr. f. Infektionskr. u.s.w. 1937. H. 3, S. 192.

³\') Stewart : Iso-amyl-orthocresol: a new anthelmintic. Cornell Vet. 1937. 27. p. 338.

⁴) Pigoury : Observation proiongee d\'un cas de leishmaniose du chien ; remarques sur les
symptomes et le traitement par Vanthiomaline. Ree. de méd. vét. 1938. p. 216.

Pigoury, Bordf. en Nemeh \') geven daaromtrent een beschouwing. Zij beschrijven
de klinische symptomen en de spontane besmetting ervan bij de mensch. Enkele
gevallen worden beschreven ; als incubatietijd wordt door hen j i 3 weken aan-
gegeven.

In 1934 werd door Hamerski ¹) in Lemberg een besmettelijke enteritis bij katten
geconstateerd, welke afweek van die welke door de Franschen is beschreven. De
aandoening had een meer chronisch verloop, terwijl ook oudere katten werden
aangetast. Waargenomen werden : icterus, albuminurie, peritonitis en bij sectie
in de longen en op het vet witte, roodomzoomde knobbeltjes. Reeds klinisch was
een sterke verdikking van de wand van de dunne darmen vast te stellen. De aan-
doening had meestal een doodelijk verloop.

Twee katten, die met een ziek dier werden opgesloten, werden na enkele dagen
ziek. De dieren kregen koorts en diarrhee. Een der dieren stierf; het andere herstelde.
Peritonitis en de boven beschreven knobbeltjes werden bij de sectie niet gevonden.

In de organen van de spontaan ziek geworden dieren werden paratyphus-bac-
terien aangetoond ; proeven met culturen van deze bacteriën genomen verliepen
negatief. Wellicht komen deze als ziekteverwekkers niet in aanmerking en speelt
mogelijk een filtreerbaar virus een rol. De bloedveranderingen waren : leucocytose,
lymphocytopenie, aneosinophilie.

Uitgebreide inwrijvingen met antiparasitaire middelen zijn bij katten moeilijk
door te voeren. Niet alleen de kop moet worden behandeld, maar het heele dier.
Gratzl ²) heeft de S0₂ behandeling bij katten toegepast. Als begassingsruimte
werd door hem een op bepaalde manier geconstrueerde zak genomen. Nadat de kat
in de zak was gestopt, werden enkele met „Sulfoliquid" doordrenkte wattenproppen
er eveneens ingebracht. Voor een goede afsluiting van de zak om de hals moest
worden gezorgd. De dieren bleven ongeveer één uur in de zak ; gedurende dien tijd
is toezicht noodig. Een nadeelige invloed van de huid door de sulfoliquid werd niet
opgemerkt. De iri de zak bereikte SO_a concentratie bedroeg bij 25⁰ C. ± 1.5 vol. %.

Een tweede begassing was na 8—10 dagen noodig, daar het niet zeker is dat de
eieren wel voldoende beïnvloed worden.

Ook wordt nog wel een begassing 4 a 5 dagen na de eerste aanbevolen. Vooral
wordt erop gewezen dat ook de verblijfplaatsen van de dieren goed moeten worden
ontsmet.

De hals en kop werden behandeld met o.a. 10% coelestar-vaselinezalf. Coelestar
is een nagenoeg ongiftige Chloorcresolverbinding met aangename reuk.

Het uitwasschen van de dieren geschiedde met zeep of persil. Baden en wasschingen
kunnen katten goed verdragen, mits deze goed worden toegepast en voor snel drogen
van de dieren wordt gezorgd.

Pasgeboren dieren zijn t.o.v. zuurstofgebrek veel minder gevoelig dan volwassene.
Krzywanek ³) heeft proeven genomen bij zes pasgeboren katjes. Enkele malen
werden krampachtige ademhalingen opgemerkt, waarbij duidelijk kon worden
waargenomen dat water in de longen werd opgezogen en weer werd uitgestooten.
Na verloop van verschillend lange tijden werden de diertjes uit het water genomen,

¹) Hamerski : Eine bisher nach nicht beschriebene infektiöse Krankheit der Katzen. Rev.
vétér. Slave. 1936. No. 5—6. T. II. p. 161.

²) Gratzl : Die Behandlung der Kopfräude der Katzen. (Notaëdres cati). Wien Tier-
ärztl. Monatsh. 1937. H. 21. S. 645.

³) Krzywanek : Dürfen neugeborene Katzen ertränkt werden ? Deutsch Tierärztl.
Woch. 1937. Nr. 47. S. 751.

de borstkas leeggedrukt, waarbij de kop omlaag werd gehouden en vervolgens de
katjes in een thermostaat gedroogd. De hartslag werd nagegaan door om borst en
voorbeen een onpolariseerbare electrode aan te brengen en deze met een galvano-
meter te verbinden. De hartslag duurde geruimen tijd voort; ook de ademhaling
duurde lang. Geen enkel der diertjes kwam echter weer tot leven ; zelfs niet wanneer
een katje slechts tien minuten in het water had gelegen.

Hij is tot de conclusie gekomen dat het dooden van pasgeboren katten en honden
door verdrinking niet als dierenmishandeling is te beschouwen, indien de volgende
voorschriften worden in acht genomen : de dieren, in een voor water doorlaatbare,
met enkele zware voorwerpen (steenen) bezwaarde en vast toegebonden zak, snel
onder water worden gedompeld ; de dieren daarna nog een nacht daarin onder
water worden gelaten en het verdrinken spoedig na de geboorte plaats vindt.

De tetrathyridiosis van hond en kat en de ontwikkelingscyclus van
Mesocestoïdes lineatus.

De Mesocestoïdes lineatus (Taenia üneata) is een bij hond en kat voorkomende
lintworm van 30—250 cm lang, zonder hakenkrans, met 4 zuignappen en een korte
hals, waarvan de laatste proglottiden gelijken op meloenpitten. Infectie per os van
talrijke proefdieren met rijpe proglottiden is nooit gelukt. Wel ontwikkelt de lint-
worm zich uit de bij hond en kal in de buikholte voorkomende Tetrathyridium
bailleti.

Dit is een langgerekte larve, 1—2 cm lang, soms tot 30 cm, wit van kleur met aan
het eind een ingestulpte scolex, zonder hakenkrans, met 4 zuignappen ; de kleine
exemplaren hebben een korte staart en zijn hartvormig. Zij komen meest vrij in de
buikholte voor, soms opgesloten in cysten in peritoneum en omentum. De gast-
heer lijdt vaak aan ascites. Volwassen parasiet zowel als larve komen bij hetzelfde
dier voor ; de ontwikkelingscyclus is verder onbekend. De Tetrathyridium komt veel
voor in Z.-Frankrijk ; verder ook gevonden in Rusland, Palestina en Z.-Afrika.

Carta beschrijft het voorkomen van Tetrathyridium bij 4 honden en 2 katten
voor het eerst in Italië. Naast vrije exemplaren in de buikholte, waren verschillende
cysten aanwezig, waarin 2—4 larven, hangende aan het buikvlies. In de wand
van het colon kwamen verder talrijke cysten voor, van gierstkorrel tot crwtgroot,
de kleinste inhoudende een blaasworm, de grotere een enkele ronde parasiet, uit-
stekend in darmlumen en buikholte. Het colon toonde een chronische ontsteking
met veel slijmvorming : in het darmlumen verschillende volwassen exemplaren
van Mesocestoïdes lineatus. Ook kwamen cysten voor in de mesenteriale lymph-
klirren, lever en longen. Alle larven hadden een ingestulpte scolex met een lange
geslingerde hals, zowel die in de cysten als die vrij in de buikholte voorkwamen.
De cysten gelijken op de cysticercus cellulosae. De larven, vrij zowel als ingekapseld,
waren allen identiek en dus opeenvolgende ontwikkelingsstadia.

Wij hebben dus een cysticercus, die zich tot larvevorm ontwikkelt en vrij in de
buikholte komt van de gastheer der volwassen parasiet.

H. O. Mönnig. Veterinary Helminthology and Entomology. Tweede druk
1938. Uitgevers Baillière, Tindall and Cox, London. Prijs ƒ 14.10.

Hoewel de eerste uitgave van dit boek (1934) nog niet als verouderd is te be-
schouwen, is thans reeds de tweede editie verschenen. Men mag hier uit besluiten
dat het boek van Mönnig in de smaak der lezers is gevallen, waardoor deze snelle
herdruk noodzakelijk is geworden. De schrijver heeft zich slechts behoeven te be-
perken tot enkele aanvullingen, die door de nieuwe vondsten op het gebied van de
parasitologie en de parasitaire ziekten no^dig waren. Wij noemen hiervan de
voornaamste :

Het aantal slakken, die als tusschengastheer van de leverbot dienst doen, is van
9 tot 16 toegenomen ; voor Europa kan behalve Galba truncatula, ook Limnaea stagnalis
als tusschengastheer dienen.

Bij de lintwormen van de herkauwers, die tot het geslacht Monieza behooren, was
nog geen tusschengastheer bekend. De ontwikkeling van de eieren van deze lint-
worm tot cysticercoiden in mijten van het geslacht Galuma is een vondst van Stun-
kard (1937). De paretische verschijnselen bij kippen, die Mönnig als gevolg van lint-
worminfecties vermeldt, moeten m. i. als een gevolg van Neurolymphomatosis
gallinarum beschouwd worden. De vele verlammingen, die wij vroeger in ons land
aan lintworminfecties toeschreven, blijken achteraf veroorzaakt te zijn geweest
door Neurolymphomatosis.

Om het braken te voorkomen, na toediening van Arecolinum hydrobromicum
bij honden, wordt aanbevolen het middel tegelijk met chloreton (aceton chloroform)
in een capsule in te geven. Om te bevorderen dat geneesmiddelen in de lebmaag
van het schaap komen, wordt 2.5 c.c. van een 10% oplossing van CuSo₄ gebruikt
en onmiddellijk daarna wordt het eigenlijke geneesmiddel, in den vorm van vloei-
stof, poeder, of kleine capsules toegediend. Door het kopersulfaat wordt bij de slok-
darmsleuf sluitingsreflex opgewekt.

Wal de therapie van Haemonchus ccntortus betreft, hierbij wordt het Government
Wire Worm Remedy (kopersulfaat en arsenas natricus) thans uitsluitend in poeder-
vorm en niet meer als oplossing toegediend. Aan de therapie van de longwormen
is die van Orloff (1935) toegevoegd, (jodium tinctuur glycerine intratracheaal
bij schaap met lager liggend achterstel). Verder wordt ook de waterige pyrethrine
oplossing van Velu en Zottner aangegeven (1937), welk middel via de neus in
de trachea wordt gespoten. Verder zijn bij de bespreking van Crenosoma vulpis de
verschillende slakken als tusschengastheer genoemd, welke in 1934 nog niet bekend
waren. Als geneesmiddel tegen Dirofilaria immilis bij de hond zou Fuadin goede
resultaten geven.

Het aantal afbeeldingen is hetzelfde gebleven (264). De schrijver heeft gemeend
onderdeden met een ander lettertype aan te duiden, dan dit in de eerste uitgave
het geval was. Zoo zijn thans de woorden Life C\'ycle, Pathogenesis, Symptoms,
Postmorten, Diagnosis en Treatment cursief gedrukt ; terwijl de namen van
de parasieten in de nieuwe editie extra vet gedrukt zijn. Hierdoor vallen bovenge-
noemde onderdeelen minder duidelijk op. Ik noem b.v. pagina 214, waar met vette
letters Melaslrongylus Salmi onmiddellijk in het oog springt, terwijl 3 regels lager
Pathogenicitv and Symptoms of Pig Lungworms staat, welke woorden cursief gedrukt
zijn en daardoor niet in het oog springen.

Hetgeen wij over de waarde van dit boek bij de aankondiging van de eerste uitgave
vermeld hebben, zou hier herhaald kunnen worden. Wij willen hier volstaan met
dit werk ten zeerste aan te bevelen, daar het uiterst geschikt is voor hen, die zich
op de hoogte willen stellen van dit gedeelte van de veterinaire wetenschap, zonder
dat zij daarbij het gevaar loopen te veel in details te geraken. Baudet.

Van het Departement van Economische Zaken, Directie van den Landbouw,
is ontvangen het volgende verslag van het Rijks-Landbouw-Proefstation, te Gro-
ningen :

No. 44 (6) A. Kalktoestand en oogstopbrengst, door Ir. W. C. Visser. Dit verslag
is verkrijgbaar aan de Algemeene Landsdrukkerij, te Den Haag, tegen den prijs
van ƒ0.45. A. v. H.

Kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur, gehouden op
Zaterdag 16 Juli 1938, des morgens om 10.15, in Hotel Terminus te Utrecht.

Na opening door den voorzitter, Prof. Dr. H. Schornagei., werd direct over-
gegaan tot behandeling van de notulen van de vergadering van het Hoofdbestuur
van 30 April 1938. In verband met deze notulen werd mededeeling gedaan van
enkele ingekomen stukken over onderwerpen, daarin of reeds vroeger besproken.

1. Van den secretaris van den Raad van Beheer van de Kon. Ned. Jaarbeurs
was een schrijven ingekomen, waarin medegedeeld werd, dat de Raad na nauw-
keurig onderzoek tot de overtuiging gekomen was, dat het om tweeërlei redenen
niet mogelijk was, geneesmiddelen, waarvan de aanprijzing niet wetenschappelijk
verantwoord was, van expositie op de Beurs uit te sluiten. In de eerste plaats bestaat
er volgens dien Raad geen officiëele instantie, die zich over die vraag met voldoende
rechtskracht kan uitspreken. De Raad is van oordeel, dat uitsluiting van deelneming
alleen zou mogen geschieden op grond van wettelijke bepalingen, toegepast door
overheidsinstanties, daar de Jaarbeurs, behoudens eventueele wettelijke bezwaren,
voor iederen handelaar en fabrikant behoort open te staan.

In de tweede plaats wees de Raad op het feit, dat deze in principe geen enkele
verantwoordelijkheid draagt voor de waarde of kwaliteit van de geëxposeerde
artikelen. Door het weren van bepaalde artikelen zou daarmede een stilzwijgend
oordeel worden uitgesproken, wat in strijd is met het beginsel van de Jaarbeurs
en in de praktijk onuitvoerbaar is.

2. Van het Bestuur van de faculteit der Veeartsenijkunde was een schrijven
ingekomen, waarin medegedeeld werd, dat, in verband met ons verzoek betreffende
de castraties bij katten, door Prof. Dr. A. Klarenbeek reeds een regeling is ge-
troffen, die in de door ons genoemde bezwaren zal voorzien.

3. Van den heer Directeur van den Veeartsenijkundigen Dienst was, op het
door het H.B. gedaan verzoek inzake de toezending van materiaal van pluimvee
en konijnen door leeken aan de Rijksseruminrichting te Rotterdam, hel volgende
antwoord ontvangen.

De directeur bleek van meening, dal door het bestaan van de mogelijkheid,
dat een eigenaar van pluimvee of van konijnen deze buiten een dierenarts om voor
onderzoek aan de Rijksseruminrichting kan zenden, de kwakzalverij niet in de
hand gewerkt zal worden. Daarentegen zou het niet bestaan van die mogelijkheid
het zenden van ziektemateriaal aan particuliere pluimvee-laboratoria, die sera
en entstoffen direct aan leeken leveren, bevorderen.

Bij op zich zelf staande ziektegevallen wordt zoo noodig aangegeven, dat geen
uitbreiding van ziektegevallen te verwachten is, terwijl bij het voorkomen van
infectie- en parasitaire ziekten steeds, waar bestrijding mogelijk is, naar een dieren-
arts verwezen wordt. Bij een ziekte, waarvan oorzaak noch behandelingsmethode
bekend zijn, zou het geen nut hebben te adviseeren, zich tot een dierenarts te wenden.
Bij sterfte ten gevolge van slechte hygiënische omstandigheden wordt zooveel moge-
lijk aangegeven, hoe daarin verbetering te verkrijgen is.

Daar de waarde zoowel van kippen als van konijnen meestal te gering is om
voor op zich zelf staande ziektegevallen een dierenarts te raadplegen, zal het alleen
aangewezen zijn, diens hulp in te roepen bij een massabehandeling als inenting
tegen diphtherie en pokken, onderzoek op pullorum, inenting tegen konijnen-septi-
caemie. Voor het bevorderen van deze entingen zijn dan ook op verzoek van de
groote pluimvee-organisaties de prijzen voor de daarvoor benoodigde stoffen zeer
laag gesteld.

De directeur meende dan ook, dat, werd aan het verzoek van het H.B. voldaan,
het aantal inzendingen van gestorven pluimvee en konijnen aanmerkelijk zou
verminderen. Dit zou niet alleen een nadeel zijn voor den eigenaar van die dieren,
maar ook voor het algemeen. Nu toch kan tijdig op de hoogte gekomen worden
met bestaande of optredende ziekten, zooals b.v. in de laatste jaren met het even-
tueel voorkomen van tularaemie.

Het leek hem daarom noch in het belang van de eigenaren van ziek pluimvee
en zieke konijnen, noch in dat van de dierenartsen, indien hij aan het verzoek
van het H.B. zou voldoen.

4. Door het Dagelijksch Bestuur, dat in dezen handelde als de op de vorige
vergadering aangewezen perscommissie, was een schrijven gericht aan het Algemeen
Nederlandsch Persbureau, waarin mededeeling gedaan werd van het oprichten
in onze Maatschappij van een perscommissie en waarbij verzocht werd, om bij
het inkomen van berichten over in ons land voorkomende besmettelijke ziekten,
welke berichten vaak onjuist en overdreven zijn, deze vóór de publicatie aan die
perscommissie te willen zenden. Eventueele onjuistheden kunnen dan worden
verwijderd en de medegedeelde zaken kunnen tot de juiste verhoudingen worden
teruggebracht.

Hierop was bericht ontvangen, dat het A. N. P., voor zoover mogelijk was, gaarne
hierbij zijn medewerking wilde verleenen. Het adviseerde tevens, een dergelijk
verzoek te richten tot de redacties van de groote dagbladen, omdat die ook recht-
streeks bericht van derden ontvangen. Ingevolge dat advies is aan een 7-tal groote
dagbladen hetzelfde verzoek gericht.

5. Dr. C. Bubberman te Schiedam, in de vorige vergadering benoemd tot lid
van de redactie van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde, had bericht, dat hij
deze benoeming gaarne aanvaardde.

6. Medegedeeld werd, dat op de van 4 tot 8 Juli 1938 gehouden Nederlandsche
Landbouwweek te Wageningen op Vrijdag 8 Juli een tweetal voordrachten namens
de Mij. gehouden zijn, n.1. door Dr. H. S. Frenkel over ,,De tot nu toe verrichte
onderzoekingen in verband met het mond- en klauwzeer en de daarbij bereikte
voorloopige resultaten" en door Prof. Dr. G. M. van der Plank over „Erfelijkheid
en ziekte". Voor beide voordrachten bestond veel belangstelling.

Aansluitende hieraan werden in den middag nog een tweetal voordrachten ge-
houden namens de Ned. Zoötechnische Vcreeniging. De eerste hiervan was van
Prof. Dr. D. L. Bakker over „Exterieurkeuring", de tweede van Ir. K. Bosma
over „Mcdedeelingen aangaande een onderzoek naar erfelijkheid van exterieur-
eigenschappen".

7. De door het H.B. aan de afdeelingen gezonden circulaire over de uitvoering
van de t.b.c.-bestrijding had in een enkele afdeeling aanleiding gegeven tot nadere
bespreking.

In verband hiermede werd ook gevraagd of het niet op den weg van het H.B.
zou liggen, om, zoo er verbetering in de uitvoering van de t.b.c.-bestrijding moest
komen, zich hiermede te bemoeien. Daarmede werd niet alleen bedoeld het in te
stellen ziekte-onderzoek, maar ook de uitvoering van de verschillende maatregelen,
die naast dat onderzoek moeten worden toegepast om te komen tot een zoo veel
mogelijk t.b.c.-vrijen veestapel.

In aansluiting daarmede werd besloten, aan de afdeelingen te verzoeken, een
bespreking over de uitvoering van de t.b.c.-bestrijding in zijn geheelen omvang
te plaatsen als punt van behandeling op de eerstvolgende afdeelingsvergadering

en dan rapport uit te brengen over hetgeen bij die bespreking te berde zal worden
gebracht. Daar door Dr. J. A. Beyers op een vergadering van de afdeeling Utrecht
was toegezegd, op de eerstvolgende vergadering een dergelijke bespreking in te leiden,
werd besloten, aan Dr. Beyers te verzoeken, een leidraad te willen geven, waarvan
bij de bespreking in de andere afdeelingen gebruik zou kunnen worden gemaakt.

8. Medegedeeld werd, dat op het begin Mei aan den Minister van Binnen-
landsche Zaken gezonden schrijven over de afwerking van de kosten, verbonden
aan de vergaderingen van de huishoudelijke commissie, ingesteld inzake de veteri-
naire luchtbescherming, nog geen antwoord ingekomen was.

Wel was ingekomen een schrijven van den Inspecteur voor de bescherming van
de bevolking tegen luchtaanvallen, waarin deze berichtte, dat, in afwachting van
de beslissing van den Minister, een reeds vastgestelde vergadering van de commissie
tot later zou worden uitgesteld. Aangezien dit wel eens als gevolg zou kunnen heb-
ben, dat de vaststelling van maatregelen voor bescherming van den veestapel op
de lange baan geschoven werd, werd besloten, deze aangelegenheid ter sprake
te brengen op de eerstvolgende gecombineerde vergadering met de 3 Centrale
Landbouw-Organisaties en de Algemeene Nederlandsche Zuivelbond.

1. eendank-betuiging van de familie Lovink voor de zeer gewaardeerde blijken
van deelneming en eerbetoon, ontvangen bij het overlijden vari hun Vader,
Dr. H. J. Lovink ;

2. een dankbetuiging van collega H. Steenbergen, te Emmen, voor de ont-
vangen gelukwenschen bij zijn benoeming tot Ridder in de Orde van Oranje-
Nassau bij het uittreden uit z\'jn loopbaan ;

3. een dankbetuiging van Prof. Dr. G. Krediet voor de gelukwenschen, ont-
vangen bij de herdenking van zijn 25-jarige ambtsvervulling bij het Diergenees-
kundig onderwijs. Na een herinnering aan den tijd, dien hij in het H.B. heeft
mogen doorbrengen, volgde de wensch, dat het de Maatschappij goed moge gaan
en dat haar invloedssfeer zich steeds zal mogen uitbreiden ;

4. een dankbetuiging van Prof. Dr. H. Schornagel, mede namens Mevr.
Schornagel, voor de ontvangen gelukwenschen en bloemen ter gelegenheid van
hun 25-jarig huwelijksfeest :

5. een schrijven van collega .ƒ. H. ten Thije, waarin hij verzocht, in den loop
van het jaar ontheven te worden van de functie van het directoraat van het Bureau
voor Plaatsvervanging. Hij moest dit verzoek doen in verband met de meerdere
werkzaamheden op het Instituut en in verband met de uitbreiding van de werk-
zaamheden, aan dat directoraat verbonden.

Nadat gebleken was, dat ingestelde pogingen om op dit besluit terug te komen
zonder resultaat bleven, meende het H.B., zij het met tegenzin, aan het verzoek
van Ten Thije te moeten voldoen. Besloten werd, dc werkzaamheden, aan het
directoraat verbonden, te verzoeken aan den algemeenen secretaris, waarnaast
Ten Thije zich bereid verklaarde, dezen als adviseur terzijde te willen staan ;

6. een, op verzoek, van de N.V. Kon. Pharm. Fabrieken v.h. Brocades Sthee-
man en Pharmacia, te Meppel, ontvangen schrijven, waarin medegedeeld werd
de aflevering van Movadi-genecsmiddelen tusschen 1 September 1937 en 1 Mei
1938. Uit die lijst bleek, dat er preparaten zijn, die weinig, weer andere, die veel
gevraagd worden. In het geheel waren in dien lijd 7290 preparaten afgeleverd ;

7. een schrijven van een lid der Maatschappij, waarin deze zich beklaagde
over moeilijkheden, die hij ondervond door het optreden van een persoon, die,
behalve als verloskundige en castreur, ook onbevoegd de veeartsenijkundige praktijk
uitoefende, terwijl deze tevens agent is van een paarden- en veeverzekeringmaat-
schappij. Van die aanstelling als agent zou door dien persoon misbruik gemaakt
worden door voor behandeling van verzekerde dieren de boeren naar zich toe
te trekken.

Besloten werd, zich hierover met den directeur van die maatschappij in ver-
binding te stellen om te trachten, aan een dergelijken toestand een einde te maken ;

8. een schrijven van het H.B. van de Ned. Mij. ter Bevordering der Pharmacie,
waarin contact gezocht werd met onze Mij., teneinde te komen tot een verbetering
van de salarissen van de militaire apothekers en de paardenartsen. Zij wezen daarbij
tevens op het feit, dat de salarissen van de militaire paardenartsen en apothekers
niet alleen in absoluten, maar ook in relatieven zin lager zijn dan die van de officieren
van gezondheid, omdat bij de eersten niet in aanmerking komt de tijd, gelegen
tusschen den datum van het verkrijgen van het diploma en dien van de aanstelling.
Ook is de verhouding tusschen het aantal hoofdofficieren t.o.v. het aantal officieren
veel ongunstiger.

Het H.B. vroeg dan ook, of zij op onzen steun zouden kunnen rekenen en ver-
klaarde zich bereid, deze zaak zoo noodig te willen bespreken.

Het D.B. had dit schrijven reeds in handen gesteld van de afdeeling militaire
paardenartsen. Besloten werd om, mocht het te houden onderzoek aanleiding
geven tot het richten van een verzoek aan de autoriteiten, dit namens het H.B.
zal geschieden ;

9. van Dr. H. J. van Neder veen te Den Haag was een schrijven ingekomen,
waarin hij berichtte, dat hij als vertegenwoordiger van onze Mij. op 8 Juni j.1.
te Vlissingen had bijgewoond de buitengewone algemeene en de jaarlijksche alge-
meene vergadering van de Ned. Centrale Vereeniging tot Bestrijding der Tuber-
culose. Dit schrijven bevatte tevens een verslag van die vergadering. Aangezien
dit verslag reeds opgenomen is in het Tijdschrift van 1 Juli, blz. 693, wordt hier
verder naar verwezen ;

10. door een dierenarts werd medegedeeld, dat door het bestuur van een plaat-
selijke afdeeling van de Ned. Ver. tot Bescherming van Dieren aan het H.B. van
die vereeniging verzocht was, zich uit te spreken over het ontoelaatbare van het
coupeeren van honden zonder eenig redelijk doel of medicatie. De afdeeling zou
gaarne zien, dat, zoo noodig door het uitlokken van een proefproces, aan dien
ergerlijken toestand een einde gemaakt werd. Aan ons H.B. werd nu verzocht,
zijn meening hierover te willen mededeelen, ook met het oog op het uitlokken van
een proef-proces.

In verband met de pas door den Hoogen Raad der Nederlanden gedane uit-
spraak, n.1. dat in het algemeen het coupeeren van ooren van honden niet strafbaar
is, omdat het met een redelijk doel geschiedt, leek het het H.B. niet noodig, aan
dat verzoek te voldoen ;

11. namens het H.B. van de Ned. Ver. tot Bescherming van Dieren was een
schrijven ingekomen, waarin werd medegedeeld, dat zij er door een afdeeling op
attent gemaakt waren, dat zich daar ter plaatse verschillende gevallen van honden-
vergiftiging hadden voorgedaan. Het vergif hiervoor zou volgens beweren van een
paar met name genoemde personen verstrekt worden door een dierenarts. De
magen van een tweetal honden waren opgezonden naar het Pathologisch Instituut
te Utrecht. Hel H.B. van genoemde vereeniging meende goed te doen, deze aan-
gelegenheid onder onze aandacht te brengen. Daar bij het onderzoek aan het
Pathologisch Instituut geen vergiften, n.1. geen strychnine en geen arsenicum
gevonden waren, werd besloten, het H.B. der vereeniging hiermede in kennis te
stellen;

12. van collega R. Post, te Hellendoorn, was een schrijven ingekomen, waarin
hij mededeelde, dat hij in overleg met den directeur van het Sanatorium te Hel-
lendoorn, Dr. Vos, wilde overgaan tot het instellen van een onderzoek over het
voorkomen van bovine-tuberculose onder de bewoners van een dertigtal boerderijen,
waar rundertuberculose heerscht. In overleg met Dr. Vos zouden zij zich in ver-
binding stellen met de t.b.c.-studiecommissie der Ned. Ver. tot Bestrijding der
t.b.c. Bij het in te stellen onderzoek zouden dan alle bewoners van het bedrijf ge-
pirqueteerd en belicht worden. Het uitgangspunt van het onderzoek zou zijn het
onderzoek op boerderijen, waarop een besmette veestapel met een of meer open
lijders gevonden werd. Daarom zou de hulp van de Twentsche collega\'s ingeroepen
worden, aan wie een circulaire met verschillende vragen zou worden gezonden.

Zoowel de directeur van het Volkssanatorium te Hellendoorn als het consultatie-
bureau Twente hebben hun volle medewerking toegezegd.

Het H.B. nam met volle sympathie kennis van dit in te stellen onderzoek. Mocht
het collega Post bij de uitwerking ervan steun kunnen verleenen, dan zal het gaarne
daartoe overgaan.

Door den Centralen Raad was dd. 15 Mei 1938 een schrijven ingezonden, waarin
de Raad de wenschelijkheid betoogde, dat, gezien de ondervindingen in een tweetal
gevallen, bij waarnemingen, door middel van de Mij. tot stand gebracht, steeds
de verhouding van partijen zou geregeld worden door een door beide partijen
geteekend contract.

Bij een bespreking hierover met voorzitter en secretaris van de Mij. en den
directeur van het Bureau voor Plaatsvervanging werden door drti Raad voorgesteld
een toevoeging van een artikel 3a en een uitbreiding van artikel 5 van het Reglement
van het Bureau voor Plaatsvervanging.

Art. 3a beoogde in hoofdzaak om vast te leggen, dat degene die waarneemt of
assisteert zich verbindt, zich niet te vestigen in het praktijkgebied van dengenen,
voor wien wordt waargenomen of die wordt geassisteerd, binnen een termijn van
3 jaren, tenzij met schriftelijke toestemming.

Hoewel het H.B. zich in principe vereenigen kon met het bij zich beschikbaar
stellen voor waarneming of assistentie eenmaal teekenen van die verklaring, kon
het toch niet tot het vaststellen van een dergelijke wijziging van dat reglement
overgaan, zoolang niet een duidelijke omschrijving van het woord „praktijkgebied"
gegeven zal zijn. Dit moge in een kleine plaats mogelijk zijn, voor de grootere plaat-
sen, waar 2 of meer dierenartsen gevestigd zijn, is het absoluut onmogelijk. Besloten
werd dan ook, eerst te trachten, daarvoor een goede oplossing te vinden.

Door de afdeeling Noord-Holland waren ter goedkeuring ingezonden bepalingen
voor diergeneeskundige ziekenfondsen voor paarden en runderen in het werkgebied
Noord-Holland, welke bepalingen waren vastgesteld in een vergadering van de
afdeeling van 28 Mei j.1. Deze bepalingen werden goedgekeurd.

Dcor de afdeeling Groningen-Drenthe was ter goedkeuring ingezonden een
bindend besluit betreffende de voorwaarden voor het aangaan van ccn abonnement,
welk bindend bfsluit was aangenomen in de vergadering van 19 Februari j.1. en
daarna bij referendum was bekrachtigd. Dit bindend besluit luidt :

„Het is aan de leden van de afd. Groningen-Drenthe der Maatschappij voor
Diergeneeskunde verboden, abonnementen af te sluiten, indien de voorwaarden
dier abonnementen door het Bestuur der afd. niet zijn goedgekeurd".

Na hierover overeenkomstig art. 24 der Statuten gevraagd advies van den Cen-
tralen Raad werd dit bindend besluit goedgekeurd.

De afdeeling Utrecht had verzocht, de bestaande bindende besluiten inzake
t.b.c.-bestrijding en het daarbij behoorend werkgebied wederom voor een jaar
te willen goedkeuren. Deze besluiten staan vermeld in het Jaarboekje 1938, blz. 33.
De gevraagde goedkeuring werd verleend.

Als nieuwe leden der Mij. werden aangenomen de dierenartsen : G. van Eck,
Utrecht; G. P. A. Frijlink Jr., Rotterdam; Th. Kreuger, Amstelveen; A. A.
Oskam, Lekkerkerk ; B. L. Thien, Zalt-Bommel en H. H. E. van Tongeren, De Bilt.

De dierenarts L. H. Theelen, te Margraten, werd geschrapt als lid van de Mij.
wegens wanbetaling.

Vervolgens kwam in behandeling het programma van de 87e Algemeene Ver-
gadering, te houden op Vrijdag en Zaterdag 14 en 15 October a.s. Aangezien dit
programma reeds opgenomen is in het Tijdschrift van 1 Augustus wordt voor
kennisname ervan daarnaar verwezen.

Een dezer dagen werd in de Statenzaal van het Gouvernementsgebouw te Haarlem
een vergadering gehouden van een commissie uit Gedep. Staten met afgevaardigden
van de gemeentebesturen van Zaandam, Koog aan de Zaan, Zaandijk, Westzaan,
Oostzaan, Wormerveer, Krommenie, Assendelft, Wormer en Jisp, alle behoorende
tot den vleeschkeuringskring Zaandam.

Van het eenige jaren geleden gebouwde slachthuis te Zaandam wordt, behalve
door de slagers uit die gemeente, tot dusverre alleen gebruik gemaakt door de
slagers uit Koog aan de Zaan, Zaandijk, Wormerveer en Oostzaan. Bij den bouw
van het slachthuis meende Zaandam op grootere deelneming te kunnen rekenen,
in verband met gedane voorloopige toezeggingen en raadsbesluiten. De exploitatie,
welke voor rekening van de gemeente Zaandam is, levert nu aanmerkelijke
verliezen op, die voor rekening van Zaandam blijven.

Gedeputeerde Staten hebben nu, blijkens een verslag in de „Vee en Vleeschhandel"
in deze vergadering aangedrongen op toetreding van alle gemeenten en op het treffen
van een voor alle gemeenten geldende gemeenschappelijke regeling, waarin het
bestuur, de exploitatie en de financieele schikkingen zijn geregeld.

De burgemeester van Zaandam deed ter vergadering thans mededeeling van
tegemoetkomingen, waartoe Zaandam bereid is, indien alsnog vrijwillig een
gemeenschappelijke regeling kan worden getroffen. Mocht de noodzakelijkheid
blijken, dat door de Kroon tot het treffen van een gemeenschappelijke regeling
wordt verplicht, dan acht Zaandam zich echter weder geheel vrij.

Gedeputeerde Staten en de Inspecteur voor de Volksgezondheid, mede ter ver-
gadering aanwezig, hebben, blijkens het verslag in de „Telegraaf", waaraan deze
mededeeling van de ,,V. en VI." is ontleend, bij de aanwezige gemeentebesturen
krachtig op aansluiting aangedrongen. Bezwaren, door gemeentebesturen en slagers
geuit, wegens vrees voor duurder worden van het vleesch en vermindering van de
kwaliteit tijdens het vervoer, werden door den Inspecteur weerlegd. Medegedeeld
werd o.a., dat de Oostzaansche slagers, die te voren zeer tegen aansluiting gekant
waren, thans, na geruimen tijd ervaring, daartegen geenerlei bedenking meer
hebben. Toch bleven ter vergadering bij sommige gemeentebesturen riog ernstige
bedenkingen bestaan, hoewel ook wel erkentelijk van Zaandams tegemoetkomende
houding werd gewaagd. Bovendien werd de aandacht gevestigd op het feit, dat
voor de deelnemende gemeenten allicht gunstiger voorwaarden zijn te berekenen
dan wanneer door de Kroon een regeling moet worden opgelegd.

Besloten werd, in de volgende maand de kwestie in de gemeenteraden ter sprake
te brengen. De gemeenten, die tot verder overleg bereid zijn, zullen daarna opnieuw
haar vertegenwoordigers doen samenkomen, teneinde te trachten over den inhoud
van de gemeenschappelijke regeling, onder leiding van Gedeputeerde Staten, tot
overeenstemming te komen.

De gemeente Dirksland heeft met de Gekro een overeenkomst aangegaan voor de
destructie van afgekeurd vee en vleesch. Evenzoo stelde de raad van Wolphaartsdijk
een overeenkomst vast met dit destructiebedrijf. de G.

Bij Kon. Besl. van 16 Juli 1938, No. 20 zijn, gelet op het meermalen aangevuld
en gewijzigd besluit van 6 Juni 1922, No. 40, tot uitvoering van art. 74 der Veewet,
voorschriften vastgesteld voor :

2. het merk voor gesmolten, voor uitvoer bestemd varkensvet met daarbij behoo-
rend certificaat naar : Zwitserland, Duitschland, Italië en Venezuela.

Dit Kon. Besl. is opgenomen in de Nederlandsche Staatscourant van 21 Juli
1938, No. 140.

Van het bestuur van bovengenoemd bureau is ontvangen een berichtgeving
betreffende het io-jarig bestaan van het bureau. Daaraan is het volgende ontleend :

Na een op 15 November 1927 gehouden vergadering werd op initiatief van het
bestuur der O.L.M. en het veevoederbureau der O.L.M. onder leiding van Ir.
S. L. Louwens getracht te komen tot inter-provinciale samenwerking bij den opzet
en de uitvoering van onderzoekingen op het gebied van de veevoeding. Hierdoor
werd de eerste stoot gegeven tot oprichting van het Centraal Veevoederbureau
(C.V.B.), dat zich in November 1930 als gevestigd kon beschouwen.

Op het einde van het 1 ode jaar was het aantal leden 14, alle landbouworganisaties.
Tot de werkzaamheden behooren zoowel varkensmestproeven als onderzoek van
samenstelling en voedingswaarde van voedermiddelen.

Een groot aandeel in de onderzoekingen werd ingenomen door het Rijksland-
bouwproefstation te Hoorn, waarvoor o.m. aan den directeur Dr. E. Brouwer en
den physioloog A. M. Frens dank gebracht werd. Dit geschiedde ook aan Dr. B.
de Bruin, directeur van het Rijkslandbouwproefstation van veevoederonderzoek
en aan- Prof. Dr. G. Grijns.

Mede dank zij de Rijkssubsidie is het nu mogelijk geworden een samenwerking
tot stand te brengen bij proefnemingen op het gebied der veevoeding tusschen de
betreffende instanties in de afzonderlijke provincies en deze wederom met het Rijks-
landbouwproefstation te Hoorn. A. v. H.

Verschenen is het volledig programma van het op 15, 16 en 17 September 1938
te houden Congres, in de Redoute Zalen te Maastricht.

In het bestuur van dit Congres heeft, namens onze Maatschappij als medebe-
sturende vereeniging, zitting de Heer J. 1\'. van der Slooten, Directeur van het
Openbaar slachthuis te Utrecht.

Naast hetgeen hierover reeds is medegedeeld in het Tijdschrift van 15 Augustus
blz. 864 wil ik nog wijzen op de op Zaterdag 17 September om 11.10 te houden
voordracht van den Heer P. J. \'t Hooft P.J.zn., veterinair Inspecteur bij het staats-
toezicht op de Volksgezondheid te den Haag, over „Bestrijding der tuberculose
onder het rundvee, mede met het oog op de belangen der Volksgezondheid".

Gevestigd: J. Groothuis, te Schiedam, Warande 99, tel. 67802.
Verhuisd: S. v. d. Akker, van Breda naar Groningen, Troelstralaan 23b.
„ : B. Bonga, Gouv.-veearts met verlof: van Amsterdam naar Rijswijk,
Haagweg 76.

Bestemd voor den dienst in Ned.-Indië als gouvernements-veearts: A. Hui-
zinga, Noordwolde.

De koe, die ik in het uur, dat mij voor deze klinische les ter beschik-
king is gesteld, met U wil bespreken, staat op het punt om geslacht te
worden, zoodat het mogelijk is straks de klinische bevindingen aan de
pathologisch-anatomische afwijkingen te toetsen.

Het zal U direct opgevallen zijn, dat deze ongeveer 6-jarige koe,
die op het oog nog in vrij goeden voedingstoestand verkeert, af en toe
sterk perst, en bovendien zult U reeds opgemerkt hebben, dat er een
duidelijk oedeem bestaat, dat oogenschijnlijk beperkt is gebleven tot
de keelstreek.

Het dier, dat nu reeds een i o-tal dagen in onzen ziekenstal staat, is
4 dagen geleden verlost van een dood, nog niet geheel voldragen kalf;
de nageboorte is niet geheel afgekomen en het is helaas niet gelukt
deze geheel te verwijderen.

De retentie van de vruchtvliezen heeft, zooals te verwachten was,
aanleiding gegeven tot een ontsteking van het baarmoederslijmvlies,
terwijl uit het morphologisch bloedonderzoek, dat zoo juist is verricht,
blijkt, dat het aantal witte bloedcellen al verhoogd is (tot 10.400 per
mm³), nog maar 1 % eosinophiele leucocyten aanwezig is en bovendien
reeds een behoorlijke verschuiving naar links bestaat (tot myelocyten
toe met toxische granuleering in verschillende cellen), zoodat een be-
ginnende sepsis is te vreezen.

Deze omstandigheid is de reden, dat tot slachten is besloten, niet
zoozeer omdat er reeds dreigend levensgevaar bestaat, maar wel,
om alsnog te voorkomen, dat de reeds vóór de partus aangetaste organen,
verdere veranderingen ondergaan.

De organen, waaraan belangrijke afwijkingen zijn geconstateerd,
zijn de nieren, en het oedeem, dat U reeds is getoond, moet met deze
nieraandoening in verband worden gebracht.

Doch laat ik niet te ver op de diagnose vooruitloopen en U in chrono-
logische volgorde vertellen, wat er met deze koe al zoo aan de hand is
geweest.

Volgens den eigenaar zou het dier, alvorens het voor de eerste maal
door mij werd gezien, sinds eenige dagen slecht hebben gegeten en
diarrhee hebben.

Bij het op de boerderij vluchtig ingestelde onderzoek waren tempera-
tuur, ademhaling en pols normaal, doch opgemerkt werd, dat er een
lichte penstympanie bestond, de pensbewegingen zwak en weinig in
aantal waren, zoodat de diagnose : indigestie werd gesteld en 500 gr.
sulfas natricus werd toegediend.

Bij een onderzoek, 6 dagen later verricht, bleek de toestand geenszins
verbeterd ; integendeel er had zich in de keelstreek een oedeem ont-
wikkeld, dat langzamerhand in uitgebreidheid is toegenomen.

Bij inspectie van den hals viel het tevens op, dat de venae jugulares
iets gezwollen waren, waarbij van een venenpols niets was te bespeuren
en verder dat door een lichten druk met de vingers in de jugulairgroeve
de vena gemakkelijk opliep en bij plotseling opheffen van den druk,
zich langzamer ontledigde dan normaal.

Druk achter de processus xyphoideus was pijnlijk, ook krachtig
knijpen in den rug gaf tot verzet van het dier aanleiding.

Uit de verschillende handgrepen, welke werden toegepast, zal het U
duidelijk zijn geworden, dat de gedachten uitgingen naar een trauma-
tische pericarditis.

De pols telde 90 slagen p.m., was vrij krachtig en regelmatig. Bij
auscultatie van het hart waren de harttonen nog goed te hooren en
van klotsende bijgeruischen viel niets te bespeuren.

De temperatuur was niet verhoogd, ook aan de longen waren geen
afwijkingen te constateeren.

Ook nu waren de pensbewegingen zwak en gering in aantal ; de
diarrhee was eerder verergerd dan verbeterd.

Aangezien een juiste diagnose moeilijk was te maken en het gewenscht
was, in verband met de verdenking „scherp", een geregeld bloedonder-
zoek te verrichten, werd onze patiënte in den ziekenstal opgenomen.

De afstand van de boerderij naar den ziekenstal (zeker meer dan
5 km) legde het dier zonder veel bezwaar te voet af, hetgeen een reden
te meer was aan de voorloopig gestelde diagnose : pericarditis te twij-
felen.

Nadat het dier 24 uur rust had gehad, werd het eerste bloedonderzoek
verricht, met het volgende resultaat :

Totaal aantal witte bloedcellen io.ioo; bas. 0%; eosinph. 8%;
myelocyten o % ; jeugdvormen 1 % ; staafk. 2i % ; segm.k. 21 % ;
lymphoc. 63§ % en monoc. 4 %.

(Geen toxische granula, geen vacuolen, slechts enkele cellen met gede-
genereerde kernen).

Alhoewel het totaal aantal witte bloedcellen dus iets was verhoogd,
mocht uit de normale verhoudingen een ontstekingsproces met ettering
al heel onwaarschijnlijk worden geacht.

Herhaald onderzoek van het witte bloedbeeld gaf tot vóór de abortus
geen veranderingen ; integendeel reeds bij het tweede onderzoek was
het totaal aantal witte bloedcellen gedaald tot 8.300.

Het aantal roode bloedcellen bedroeg 5.280.000 per mm³, het hae-
moglobinegehalte volgens Sahli 49 % ; er bestond dus een geringe
anaemie.\'

Het onderzoek van de urine bracht ons voor het stellen van de diag-
nose veel verder.

De met catheter verkregen urine had een normaal soortelijk gewicht
(1.025) ! de reactie was alcalisch.

Bij koken ontwikkelde zich al direct een zwaar neerslag, dat na
afkoeling en toevoeging van eenige druppels 3 % azijnzuur niet ver-
dween. Volgens de methode Esbach kon worden aangetoond, dat
9 °/₀₀ eiwit aanwezig was. Andere abnormale bestanddeelen (suiker,
urobiline, aceton) werden niet gevonden.

Het sediment gaf voor runderurine een niet zooveel voorkomend
beeld. Het preparaat zat nl. stampvol cylinders, bevatte verder enkele,
moeilijk te herkennen, epitheliën, enkele leucocyten, doch geen roode
bloedcellen.

Ook het met behulp van den refractometer ingestelde onderzoek
van het bloedserum gaf zeer afwijkende uitkomsten. Het totaal eiwit-
gehalte was nl. sterk verlaagd : 3.09 % (normaal 6.7—8.8 %) ; het
albuminegehalte bedroeg 0.77 % (normaal 4.0—5.3 %) ; het globu-
linegehalte 2,27 % (normaal 2.7—4.0 %), zoodat de albumine/glo-
bulineverhouding was gedaald tot 0.34 (normaal 1.02—2.44).

In het verloop van de ziekte nam de albuminurie nog toe tot 20 °/₀₀en meer ; ook het oedeem heeft zich, zooals reeds werd opgemerkt,
uitgebreid.

De verhoudingen in de serumeiwitten ondergingen weinig veran-
deringen, zooals onderstaande tabel aantoont.

Vermeld ik voorts nog, dat het ureumgehalte vrij normaal was
(500 mgr/1), later, vermoedelijk door de langdurige diarrhee iets steeg
tot 750 mgr ; verder, dat het bloedsuikergehalte geen afwijkingen van
den norm vertoonde en 83 mgr % bedroeg ; het Cagehalte op den dag
van de partus 7.9 mgr en na de partus gedaald was tot 5.9 mgr, en
dat het cholesterinegehalte aanmerkelijk was verhoogd tot 240 mgr %,
later 195 mgr % (normaal ^ 120 mgr %) dan geloof ik, dat ik hier-
mede de belangrijkste uitkomsten van het chemisch bloedserumonder-
zoek heb aangegeven.

Bij deze koe komen dus drie belangrijke verschijnselen naar voren,
die onderling met elkaar in verband staan, n.1. :
1) de zware albuminurie en cylindrurie,

2) de sterke verlaging van het eiwitgehalte, speciaal van de albu-
minefractie van het bloedserum en

In den tijd, welke er noodig is om het dier te slachten en klaar
voor de obductie te maken, lijkt het mij van belang U, zij het dan
heel in het kort, het een en ander mede te deelen over de nieraandoe-
ningen van den mensch en een vergelijking te maken met die van het
rund, waarbij dan vervolgens getracht zal worden het verband tusschen
de drie voornaamste verschijnselen van onze koe te verklaren.

Het zal U bekend zijn, dat men in de humane pathologie, klinisch
een vrij scherp onderscheid maakt tusschen de acute glomerulo-nephritis
en de nephrose.

De glomerulo-nephritis beschouwt men als een ontsteking, die niet
alleen beperkt blijft tot de nieren (glomeruli), doch die zich afspeelt
in het geheele capillaire vaatstelsel.

Deze omstandigheid maakt het al direct begrijpelijk, waarom in de
diagnostiek van de nierziekten de bepaling van den bloeddruk zoo\'n
groote rol speelt.

Bij de glomerulo-nephritis van den mensch is de bloeddruk altijd
verhoogd. Een verhoogde bloeddruk is een zeer belangrijk symptoom
en het komt zelfs voor, dat deze eerder wordt waargenomen dan de
veranderingen in de urine (dit ziet men nog al eens bij de roodvonk-
nephritis).

In de urine van lijders aan nephritis vindt men in den regel niet
veel eiwit, in het sediment slechts enkele cylinders en nierepitheliën,
doch altijd roode bloedcellen (haematurie) en/of bloedkleurstof (haemo-
globinurie) in meerdere of mindere mate.

Oedemen behooren eigenlijk niet tot het ziektebeeld van de glome-
rulo-nephritis en zoo ze toch aanwezig zijn, zijn ze meestal maar weinig
uitgebreid.

De hoeveelheid urine, welke per etmaal wordt uitgescheiden is, vooral
in ernstige gevallen, sterk verminderd ; er bestaat dus een oligo-urie,
waardoor de hoeveelheid ureum van het bloedserum kan stijgen. De
acute glomerulo-nephritis heeft neiging chronisch te worden. Jarenlang
kunnen lijders met een chronische nephritis rondloopen, zonder ernstige
klachten te hebben. Toch blijkt dan, dat de bloeddruk geleidelijk stijgt
en ten slotte ontwikkelt zich het beeld van de schrompelnier met de
bekende uraemische verschijnselen.

De oedemen, welke daarbij kunnen optreden, en het is van belang
hierop nadrukkelijk de aandacht te vestigen, zijn altijd van cardialen
aard. De sterke hypertensie kan het hart meestal op den duur niet ver-
dragen, waardoor het eerst hypertrofieert, later dilateert en oedemen
ontstaan.

Een geheel ander beeld geeft de parenchymateuze nephritis, sinds
1905 door Müller aangeduid met den naam : nephrose.

In tegenstelling met de glomerulo-nephritis is de nephrose geen
ontsteking, doch een ontaarding van de epitheliën van de tubuli. De
nephrose is een begrip, dat klinisch scherper omschreven is dan patho-
logisch-anatomisch.

De patholoog-anatoom vindt nl. slechts zelden bij de sectie een ont-
aarding van epitheliën van de pisbuisjes alleen, doch in de meeste
gevallen tevens ontstekingsverschijnselen (infiltraten) en geeft in der-
gelijke gevallen dan aan deze afwijkingen den naam van nephrose,
,,mit nephritischem Einschlag".

Op den voorgrond treden bij deze aandoening de sterke albuminurie
en cylindrurie, terwijl roode bloedcellen niet of slechts in zeer geringe
hoeveelheid in het sediment worden gevonden.

Verdere verschijnselen van ernstig gestoorde nierfunctie (behalve
dan de uitscheiding van groote hoeveelheden eiwit) zijn niet aanwezig ;
water, zouten en ureum worden in voldoende mate geproduceerd.
Ook de bloeddruk blijft normaal.

Een tweede belangrijk verschijnsel, dat altijd bij nephrose aanwezig
is, is het oedeem. De wijze van ontstaan van het oedeem is bij de nephrose
een geheel andere dan bij de glomerulo-nephritis. Ik heb er reeds op
gewezen, dat de oedemen bij de nephrosen tot stand komen zonder
dat de functie van het hart is gestoord, doch worden veroorzaakt door
een verlaging van den colloid-osmotischen druk van het bloed. Men
kan zich dit het beste als volgt voorstellen :

De verdeeling van het vocht, dat zich bevindt in het bloedplasma
en dat aanwezig is in de weefsels en de lymphebanen, wordt beheerscht
door eenvoudige physische wetten.

De wanden van de capillaire bloedvaten zijn semipermeabel en
fungeeren dus als een osmometermembraan. Het gevolg hiervan is,
dat water en kristalloiden (zouten, ureum, glucose) vrij kunnen pas-
seeren, doch eiwitten als colloidale oplossingen niet. Het weefselvocht
bevat dus evenveel NaCl, ureum en glucose als het bloedplasma, doch
minder eiwit. Het plasma-eiwit oefent daarom een osmotischen druk uit
op de capillairmembranen of wat op hetzelfde neerkomt : water uit de
weefselspleten wordt door de plasma-eiwitten aangetrokken. Nu is
in het begin van een capillair de bloeddruk in normale gevallen steeds
hooger dan de colloidosmotische druk, zoodat vocht door de vaatwanden
wordt geperst.

In de veneuze uiteinden van de capillairen is echter de bloeddruk
veel lager en zelfs aanmerkelijk lager dan de colloidosmotische druk,
waardoor het mogelijk wordt, dat alle vocht, dat was uitgetreden, weer
terug wordt geresorbeerd. Gaat nu, zooals bij lijders aan nephrose altijd
het geval is, veel eiwit verloren, dan geschiedt zulks ten koste van het
eiwit-, speciaal van het albuminegehalte van het bloedplasma ; de
colloidosmotische druk vermindert daardoor sterk en wanneer deze
lager wordt dan de bloeddruk in de veneuze capillairen laat het zich

begrijpen, dat van terugresorbtie van het uitgetreden vocht geen sprake
meer kan zijn en oedemen ontstaan.

De colloidosmotische druk wordt voornamelijk uitgeoefend door de
serumalbuminen ; de serumglobulinen zijn van minder beteekenis.

Behalve bij ernstige albuminurieën, ziet men een vermindering van
het serumalbumine ook bij herhaald sterk bloedverlies, bij zeer eiwit-
arme voeding (hongeroedeem) en bij leverziekten, (men neemt aan,
dat de serumalbuminen in de lever gevormd worden).

Dit lijkt op het eerste gezicht vreemder dan het in werkelijkheid is.
De beginstadia van den glomerulo-nephritis, bij den mensch zoo goed
bekend, kent men bij het rund niet. De verklaring hiervan is niet moei-
lijk, wanneer men bedenkt, dat de mensch zijn subjectieve klachten als
pijn in den rug, spoedige vermoeidheid, hoofdpijn, enz. zijn geneesheer
kan kenbaar maken, terwijl de objectieve verschijnselen van verhoog-
den bloeddruk, oligo-urie, eiwit met bloed in de urine of in het urine-
sediment de diagnose voor den arts niet moeilijk maken.

Bij het rund is dit geheel anders. De glomerulo-nephritis in het acute
stadium moet wel zeer ernstig zijn, wil deze tot zoodanige verschijn-
selen aanleiding geven, dat ze door den eigenaar worden opgemerkt.
Bovendien missen wij bij onze huisdieren een belangrijke methode van
onderzoek, n.1. de bepaling van den bloeddruk, welke, zooals U bekend
is, anders dan op bloedige wijze, niet kan worden opgenomen.

Alleen in de gevallen waar de hypertensie zeer sterk is, kan deze
door de harde gespannen pols en de verscherpte 2de harttoon, worden
vastgesteld.

De beginstadia van de glomerulo-nephritis gaan bij het rund dus
onopgemerkt voorbij.

Wij kennen daarom bij het rund feitelijk alleen goed de chronische
glomerulo-nephritis, in zijn eindvorm bekend als nephritis fibroplas-
tica of fibrocystica, de groote bonte of bleeke nieren.

Leidt de acute nephritis bij den mensch dus op den duur tot een
schrompelnier, het rund geeft als eindstadium een meer hypertro-
phischen vorm te aanschouwen.

De onderkenning van de aandoening tijdens het leven geeft weinig
moeilijkheden. De verschijnselen zijn vrijwel dezelfde als die van de
schrompelnier : dorre huid, verminderde eetlust, vermagering, diarrhee,
veel drinken, loozen van dunne urine met weinig of zonder eiwit,
gespannen, harde pols en vooral in het laatste stadium een sterke stijging
van het ureumgehalte van het bloed.

Is het hart insufficiënt geworden, dan ziet men nog al eens oedemen
in keelstreek en voorborst.

Van Vloten, die over deze aandoening een uitgebreid pathologisch-
anatomisch onderzoek heeft ingesteld en aan wien de eer toekomt

het eerst den acuten vorm van de glomerulo-nephritis te hebben ontdekt,
geeft aan, dat bij vrijwel alle dieren, waarbij groote, bleeke nieren
werden gevonden, oedemen in meerdere of mindere mate aanwezig
waren.

Van de nephrose der huisdieren, dus ook van het rund, weten wij
eigenlijk heel weinig. De gangbare meening is altijd nog, dat oedemen
veroorzaakt door nieraandoeningen, zooals wij die bij den mensch
kennen, bij onze huisdieren niet voorkomen.

Wester staat zeer afwijzend tegen het begrip nephrose. In zijn leer-
boek schrijft hij, dat men beter doet dit begrip in de klinische nier-
pathologie van de groote huisdieren geen burgerrecht te geven. Theo-
retisch zegt Wester, kan men klinisch en pathologisch-anatomisch,
ook bij de groote huisdieren, onderscheiden een aandoening van de
glomeruli, van de tubuli en van het interstitium, en in verband daar-
mede respectievelijk spreken van glomerulo-nephritis, nephrose en
interstitieele nephritis, doch practisch komt daarvan niets terecht,
omdat de dierenartsen de acute aandoeningen slechts weinig zien.

Hutyra-Marek maken wel onderscheid tusschen nephritis en
nephrose. Onder Degeneratio renum (nephrosis Müller) beschrijven
zij een aandoening, welke ontstaat in het verloop van verschillende
infectie- en toxische ziekten en waarvan zij als voornaamste verschijn-
selen noemen : urine met veel eiwit en cylinders en dikwijls gepaard
gaand met oedemen.

Bezien wij na dit overzicht nog eenmaal het complex van symptomen
van onze koe, dan is het niet meer moeilijk uit de zware albuminurie
en cylindrurie te besluiten, dat de tubuli van de nier
ernstig beschadigd moeten zijn, en voorts dat het groote
verlies aan eiwit tot een vermindering van eiwit, speciaal
van de albumen van het bloedplasma aanleiding heeft ge-
geven, waardoor de colloidosmotische druk van het bloed
dermate is gedaald, dat het oedeem hiervan het gevolg is.

Wij zijn dus volkomen gerechtigd het ziektebeeld onder het begrip
nephrose te rangschikken en het oedeem als een nephrotisch oedeem te be-
schouwen.

Nu de koe geslacht is, blijkt, dat de voedingstoestand heel wat minder
is, dan tijdens het leven werd vermoed. Het dier hangt zeer vochtig
en zooals wij zien, stroomt het vocht eruit. Vooral nu borst- en buik-
holte geopend worden, blijkt pas hoeveel vloeistof het lichaam herbergt
en krijgt men een indruk hoe groot deze hoeveelheid wel moet zijn,
alvorens die klinisch is waar te nemen. Aan longen en hart zijn geen
afwijkingen waar te nemen. Het hartzakje bevat ook vrij veel vocht;
door den druk, welke deze vloeistof gedurende het leven uitgeoefend
moet hebben op sinus venosus en voorkamers, wordt het hierdoor
tevens duidelijk, dat de stuwing van de jugulares aan deze vermeerderde
vochtophooping moet worden toegeschreven. Ontstekingsverschijnselen

zijn nergens te vinden. Alleen in de nog groote en slappe uterus zijn nog
resten van de secundinae en een stinkenden, ichoreuzen inhoud aan-
wezig.

Verdere veranderingen in de organen van de buikholte zijn niet
waar te nemen ; alleen het slijmvlies van de dunne darmen ziet wat
rood.

Natuurlijk zijn wij het meest benieuwd naar den toestand der nieren.
Zij lijken niet vergroot (een der nieren weegt 545 gr) en voelen iets
hard aan ; de kapsel laat gemakkelijk los, doch de kleur is niet mooi
kastanjebruin, maar heeft een meer bleekgele tint.

De doorsnede is wat vochtig ; met het bloote oog is van de glomeruli
niet veel te zien.

Bij histologisch onderzoek blijken de veranderingen erger te zijn,
dan oppervlakkig werd vermoed. Het meest valt op de ernstige bescha-
diging van de tubuli. De kernen zijn slecht gekleurd ; op verschillende
plaatsen ziet men desquamatie van het epitheel, terwijl de pisbuisjes
zeer veel eiwitneerslagen bevatten. Behalve de veranderingen aan de
tubuli, ziet men om de glomeruli en de vaten verschillende rondcel-
infiltraten, zoodat de veranderingen zoowel een nephrotisch als nephri-
tisch karakter hebben (Zie naschrift).

Men neemt wel aan (althans in de humane pathologie), dat infec-
tieuze ziekten tot een nephritis aanleiding geven en een nephrose meer
veroorzaakt wordt door een toxisch of chemisch agens. Van Vloten
vond de beginstadia van de glomerulo-nephritis bij runderen, die lij-
dende waren aan ontstekingen van verschillende organen : endometritis,
endocarditis, mastitis, pneumonie, abscessen in de longen, geringe
tuberculose, parasitaire cholangitis en slechts in 1 van de 15 door hem
onderzochte gevallen, heeft hij geen macroscopisch waarneembare
veranderingen kunnen aantoonen.

In dit licht bezien is het dus niet onmogelijk, dat de nephritische
veranderingen ontstaan zijn na de abortus en toegeschreven moeten
worden aan de ontsteking van de baarmoeder.

Bij de lipoidnephrose van den mensch neemt Epstein aan, dat die
veroorzaakt wordt door een stofwisselingsziekte en wel in verband
moet worden gebracht met een onvoldoende functie van de schildklier,
waardoor, zooals U wellicht bekend zal zijn, o.m. het cholesterine-
gehalte van het bloedserum stijgt.

Het is daarom wel eigenaardig, dat een besliste hypercholesterinaemie
ook bij onze koe werd waargenomen.

Veranderingen aan de schildklier konden intusschen bij het histolo-
gisch onderzoek niet worden aangetoond, zoodat wij omtrent de aetio-
logie van deze nephrose in het duister tasten.

Nephrotische oedemen bij het rund zijn niet zoo zeldzaam als men
wel meent. In de laatste paar jaren zag ik 3 gevallen, waarvan één
bij een Ongoletrekstier, die met de foutieve diagnose : traumatische
pericarditis werd opgeruimd.

Men dient dus bij runderen, waarbij oedemen worden waargenomen
en waarbij de diagnose „scherp" niet vaststaat, onder meer aan de
mogelijkheid van een nephrotische oorzaak van het oedeem te denken.

Bij den mensch worden oedemen van huid en onderhuid eerder
zichtbaar dan bij het rund, hetgeen ongetwijfeld moet worden toege-
schreven aan het feit, dat de huid van het rund veel dikker is.

Het eiwitgehalte, in het bijzonder dan het albuminegehalte van het
bloedserum, moet daarom aanzienlijk verlaagd zijn, alvorens men
oedemen kan waarnemen.

Zoo vond ik bij een, wegens chronische leverdistomatosis vermagerden
en anaemischen Ongole trekstier (aantal roode bloedcellen 1.740.000)
een eiwitgehalte van 4.87 % (waarvan slechts 1,80 % albumine en
3.09 % globuline) en bij een ander rund met dezelfde aandoening :
4.31 % eiwit, (zelfs met slechts 1.24 % albumine) geen zichtbare oe-
demen.

Bij een 6 maanden oud kalf van Friesch-Hollandsch ras bij een eiwit-
gehalte van 3.26 % met 0.93 % albumine en 2.33 % globuline daaren-
tegen een uitgebreid oedeem in de keelstreek.

Het spreekt wel vanzelf, dat de prognose ongunstig gesteld dient te
worden, zoodat het instellen van een therapie weinig zin heeft.

Dr. H. Müller (patholoog-anatoom van de Artsenschool te Soera-
baja) en Dr. van Vloten (Rotterdam) zijn zoo vriendelijk geweest
een uitgebreid onderzoek voor mij in te stellen, waarvoor ik beide heeren
mijn hartelijken dank betuig.

De capillairen in vaatzóne en merg toonen een opvallende bloed-
leegheid. De bastlaag is zeer bloedarm en de glomeruli zijn vrijwel
bloedledig. Sporadisch wordt in de vaatkluwens een enkele roode bloed-
cel aangetroffen. Het lijkt of de glomeruli grooter zijn dan normaal.

De vaatkluwens vertoonen duidelijk openstaande capillairlussen,
waarvan de wanden op verschillende plaatsen een weinig hyaline
verdikt lijken. Van kernrijkdom kan niet gesproken worden, doch
evenmin van kernarmoede. Een duidelijk onderscheid tusschen de
kleine donker gekleurde endotheelkernen en de lichter getinte, wat
grootere epitheelkernen is door het weinig opgeblazen karakter der
kernen verloren gegaan. Vele vaatkluwens liggen geheel los binnen de
Bowmansche kapsel, die vaak zeer ruim is. Soms vindt men eiwitneer-
slagen in de Bowmansche ruimte. Op enkele plaatsen kan men duidelijk
synechiën waarnemen. Hier en daar treft men een gedesquameerde
glomerulis-epitheelcel aan, terwijl de kernen van het parietale blad
van de Bowmansche kapsel op een enkele plaats een weinig opgeblazen
zijn. Woekeringen van het parietale blad van de kapsel zijn niet waar-
genomen.

Periglomerulair en ook perivasculair vindt men vrij regelmatig
infiltraten, bestaande hoofdzakelijk uit lymphocyten, gelegen tusschen

een weinig vermeerderd bindweefsel. Intertubulair kan men hier en
daar eveneens een geringe vermeerdering van bindweefsel waarnemen.

Het epitheel van de tubuli van het Hauptstück heeft ernstig geleden. Het is vrij
laag en bezit een sterk gerafelden vrijen rand. In het wijde lumen treft
men netvormige eiwitneerslagen aan met gedesquameerde epitheel-
cellen. Hyalin-tropfige degeneratie is slechts in geringe mate aanwezig.
De kernen van de tubuli van het Hauptstück zijn steeds vrij groot en
licht gekleurd en de celgrenzen zijn in dit deel van het nephron nimmer
duidelijk, in tegenstelling met die van de verzamelbuisjes. Het epitheel
van het overige deel van het nephron is veel minder beschadigd.

De muscularis van de art. interlobularis en de art. arciformis lijkt
wat zwaarder dan normaal. Bij kleuring met orceine blijkt de elastica
echter niet dikker te zijn dan normaal (Müller).

Müller brengt het bovenomschreven beeld onder het begrip :
nephrose met beginnende nephritische reactie.

Van Vloten stelt zich op het standpunt, dat bij de beginstadia van
de groote bleeke nieren de ontstekingsverschijnselen aan de degeneratie
voorafgaan, doch wil in dit geval niet van een acute glomerulo-nephritis
spreken, omdat voor een acute aandoening het verloop te geleidelijk
en te slepend is. Van Vloten wil het proces daarom aanduiden als
een jong of beginstadium van de „groote, bleeke nieren".

Van klinisch standpunt bezien is het van minder belang, welken naam
men aan deze afwijking wil geven. Van meer belang is, dat het klinische
beeld van onze koe geheel beantwoordt aan het begrip, dat men aan
nephrose meent te moeten stellen.

Vleeschverbruik in Polen . Inde Revue Internationale d\'agriculture van Juni \'38
(Vol. XXIX No. 6) uitgegeven door het Institut Internationale d\'Agriculture te
Rome worden gegevens verstrekt over de slachtingen in Polen gedurende 1937.
Men concludeert daar tot een vermeerdering van 20.2 kg per hoofd in 1936 tot
21.5 kg in 1937. Wanneer men weet dat dit voor Nederland op circa 40 kg per
hoofd wordt geschat, dan blijkt, dat er in Polen nog wel vergrooting van den
binnenlandschen afzet mogelijk is. v. O.

HET VOORKOMEN VAN DIPYLIDIUM CANINUM (Linné
1758); TOXOCARACANIS (Werner, 1782); ANCYLOSTOMA
CANINUM (Ercolani 1859); DIROFILARIA IMMITIS (Leydi
1856); en SPIROCERCA SANGUINOLENTA (Rudolplii 1819)
BIJ DEN HOND (Canis familiaris) IN SURINAME

In Suriname bestaat een Verordening van 3 Augustus 1894 op het
houden van honden te Paramaribo, te Albina of te Nieuw-Nickerie
(Gouvernements Blad No. 32). Bij deze verordening is het zichtbaar
dragen van een belastingkenteeken en het binnenshuis houden van
10 uur \'s avonds tot 5 uur \'s morgens (behalve voor honden onder
geleide op straat) voorgeschreven. Honden zonder kenteekenen kunnen
door of vanwege de politie worden afgemaakt. Honden, die \'s nachts
tusschen 10 uur en 5 uur op straat worden aangetroffen, worden door de
politie opgevangen en gedurende tweemaal 24 uren ter beschikking
van den eigenaar gehouden en daarna afgemaakt.

De opgevangen honden worden sedert 1936 bewaard in een nieuwe
hondenbewaarplaats, met steun van het Gouvernement, opgericht door
de Vereeniging voor Dierenbescherming in Suriname. Het toezicht op
de bewaarplaats en het afmaken van de honden werd opgedragen aan
den Gouvernements-veearts.

Het afmaken geschiedt met een verzadigde oplossing van strychnine-
nitraat, die intra-cardiaal wordt ingespoten. Na eenige oefening wordt
het hart bijna steeds geraakt en voert de inspuiting zeer snel tot den
dood, zoodat geen behoefte wordt gevoeld aan een dubbele injectie
met strychnine-nitraat intra-thoracaal en magnesium sulfaat, cardiaal-
waarts, de gecombineerde methode aanbevolen door Prof. Dr. H.
Jacob en in mijn tijd in Utrecht de gebruikelijke.

Deze wijze van dooden was een groote verbetering met de voordien
gebruikte gascel, waarvan het toegevoerde gas te weinig koolmonoxyde
bevatte en de toevoerbuis te nauw was, zoodat het voorkwam, dat hon-
den na een verblijf in de gascel van 25 minuten nog adem haalden.

Op 400 van de afgemaakte honden werd sectie gedaan en gezocht
naar het voorkomen van ingewand-parasieten. Van eiken hond werd
opgenomen de datum van de sectie, de leeftijd (bepaald volgens de
leeftijdstabel, die voorkomt op blz. 139 van het „Lehrbuch der Section
der Haustiere" van Gurt Krause), het geslacht en het gewicht.

Controle-monsters van de parasieten werden opgezonden naar het
Instituut voor Parasitaire- en Infectieziekten van de Veeartsenijkundige
Faculteit van de Rijksuniversiteit te Utrecht en aldaar gedetermineerd
door den veterinairen parasitoloog Dr. E. A. R. F. Baudet, aan wien

ik hiervoor veel dank verschuldigd ben. Voor de nomenclatuur werden
de namen gevolgd, die voorkomen in het werk van M. Nevtje-Lemaire,
„Traité d\'helminthologie médicale et vétérinaire 1936".

Bij het verwerken van het cijfermateriaal ondervond ik veel steun
van mijn assistent, C. R. Bueno de Mesquita, geneesheer in Suriname.

lostoma caninum en Dirofilaria immitis meer, Spirocerca sanguinolenta
daarentegen minder bij reuen dan bij teven voor.

Een voorkeur van een bepaalden parasiet voor een bepaald geslacht
komt in de cijfers niet duidelijk tot uiting.

leeftijd toe bij Dirofilaria immitis en Spirocerca sanguinolenta, daar-
entegen af bij Toxocara canis. Dypilidium caninum komt wel wat
vaker voor in de jeugd, maar wordt toch ook op hoogeren leeftijd vrij
regelmatig aangetroffen. Ancylostoma caninum komt op eiken leeftijd
zeer veelvuldig voor.

Met het stijgen van het gewicht komen Dirofilaria immitis en Spiro-
cerca sanguinolenta meer, Toxocara canis daarentegen minder voor.
Dypilidium caninum en Ancylostoma caninum komen bij elk gewicht
voor.

Tusschen het stijgen van den leeftijd en het gewicht bestaat onderling
verband, zoodat de uitkomsten van de staten 2 (leeftijd) en 3 (gewicht)
dan ook overeenkomen. Uit de staten blijkt evenwel, dat bij Toxocara
canis, Dirofilaria immitis en Spirocerca sanguinolenta de leeftijds-
invloed duidelijker naar voren komt dan die van het gewicht.

f. Het voorkomen van Spirocerca sanguinolenta in de aorta en oesophagus
(zie staat 4).

Van de 266 honden met Spirocerca sanguinolenta hadden er 200 d. i.
75.2 % parasieten in de aorta en 187 d. i. 70.3 % in de Oesophagus.
Percentsgewijs blijkt, dat met het stijgen van den leeftijd het aantal
gevallen in de aorta vermindert, dat in de Oesophagus daarentegen
vermeerdert.

Schrijver onderzocht in Suriname 400 gedoode honden op ingewand-
wormen. Hij vond bij 45 (11,25 %) Dipylidium caninum, bij 32 (8 %)
Toxocara canis, bij 363 (90,8 %) Ancvlostoma caninum, bij 112 (28 %)
Dirofilaria immitis en bij 266 (66,5 %) Spirocerca sanguinolenta.

Verf. untersuchte in Suriname (Niederl. Guyana) 400 getötete Hunde auf Wurm-
infektionen. Er fand Dipylidium caninum bei 45 (11,25 %)> Toxacara canis bei 32
(8%), Ancylostoma caninum bei 363 (90,8%), Dirofilaria immitis bei 112 (28%)
und Spirocerca sanguinolenta bei 266 (66,5%) Hunden.

The author examined in Suriname 400 killed dogs for intestinal worms. He found
45 times (11,25%) Dipylidium caninum, 32 times (8%), Toxocara canis, 363
times (90,8%) Ancylostoma caninum, 112 times (28%) Dirofilaria immitis and
2G6 times (66,5 %) Spirocerca sanguinolenta.

L\'auteur a examiné ä Suriname 400 chiens tués, dans le but de rechercher 1\'hel-
minthiase intestinale. Chez 45(11,25%) il trouva Dipylidium caninum, chez 32
(8%) Toxocara canis, chez 363 (90,8%) Ancylostoma caninum, chez 112 (28%)
Dirofilaria immitis et chez 266 (66,5 %) Spirocerca sanguinolenta.

Staat 2. Parasieten van honden in Suriname. (Parasites of dogs in Surinam).
Verband tusschen leeftijd en parasieten. (Relation between age and parasites).

Staat 3. Parasieten van honden in Suriname (Parasites of dogs in Surinam).
Verband tusschen gewicht en parasieten. (Relation between weight and parasites)^

-6 S .

c -⁰ —-

O £ TJ

2 «J

^C £ .5

„ rt
r X. *

5 U ^u? ⁰

< n

100.0

90-3
92.0
87.8
89.0

91-4

89.5

87-5

\'3
5
3
3

[CT IK LS NEONATORUM BIJ DEN MENSCH EN NEONA-
TALE PHYSIOLOGISCHE BILIRUBINAEMIE (BEYERS) BIJ

Over bovenstaande onderwerpen zijn vele publicaties verschenen.
Met het oog op de beschikbare ruimte in dit tijdschrift is het dan ook
niet mogelijk een overzicht te geven van de geheele literatuur. Daar er
van de hand van v. Crefeld¹ over de verschenen studies tot 1925 in het
N. T. v. G. een uitgebreid overzicht is verschenen, kan ik dat gedeelte
der stof minder uitgebreid memoreeren, terwijl ik uit de publicaties
na dat tijdstip heb gekozen, wat mij het meest belangrijk toescheen.

In het bloed van den pasgeboren mensch en van het pasgeboren huis-
dier blijkt direct na de geboorte een grootere hoeveelheid bilirubine
aanwezig te zijn dan op volwassen leeftijd. Deze bilirubine geeft bijkans
zonder uitzondering met het reagens van Hijmans van den Berg een
positieve indirecte reactie. De hoeveelheid bilirubine blijkt gedurende
den eersten levensdag of gedurende de eerste levensdagen nog toe te
nemen, om daarna geleidelijk te verdwijnen (ongeveer 5e tot 14e dag).
Bij een groot gedeelte, ongeveer 80 %, van de humane pasgeborenen
is in aansluiting aan deze bilirubinaemie een icterus aanwezig, de

Verband tusschen leeftijd en parasieten in aorta en oesophagus.
(Relation between age and parasites in aorta and oesophagus).

icterus neonatorum, met als meest typisch kenmerk de afwezigheid van
ziekteverschijnselen bij andere vormen van icterus aanwezig. Zoo wordt
door medici aangegeven het niet aanwezig zijn van verkleuring der
sclerae in vele gevallen, afwezigheid van galkleurstoffen in de urine,
van ontkleuring der ontlasting, van polsvertraging en van temperatuur-
verhooging. Deze verschijnselen zijn bij de huisdieren eveneens afwezig,
terwijl bovendien icterus nooit is aangetoond. (Beyers ²). Wel wil
Metzger ⁴⁴) deze bij kalveren hebben gevonden, doch uit zijn publi-
catie blijkt niet, dat de door hem waargenomen gevallen van icterus
de icterus neonatorum was. Ikzelf was in de gelegenheid waarnemingen
dienaangaande te doen bij eenige honderden nuchtere kalven, doch
zag nooit een geval van icterus neonatorum. Dat bij een klein gedeelte
der humane pasgeborenen geen icterus voorkomt, terwijl het bilirubine-
gehalte van het bloed niet minder verhoogd is dan in de gevallen, waarbij
er wel icterus is en dat bij de huisdieren geen icterus ontstaat, hoewel
bij een volwassen huisdier bij een dergelijke bilirubinaemie wel icterus
zou zijn, moet volgens sommigen (Beyers², Anselmino en Hoffmann ³)
worden toegeschreven aan de mindere doorlaatbaarheid van den
vaatwand voor bilirubine in die gevallen. Beyers²) gaf voor deze biliru-
binaemie den naam physiologische bilirubinaemie bij onze pasgeboren
huisdieren.

Het bloed van pasgeboren huisdieren en van pasgeboren kinderen
is gedurende de eerste levensdagen herhaaldelijk morphologisch onder-
zocht. Kort samengevat werden bij de roode en de witte bloedcellen
de volgende bijzonderheden gevonden :

Bij de geboorte is het haemoglobinegehalte en het aantal roode
bloedlichaampjes meestal reeds verhoogd. Gedurende den eersten dag
(dagen) vindt er een stijging plaats en later een daling vaak tot beneden
de waarden voor den volwassen mensch of het volwassen dier. Reticu-
locyten en soms kernhoudende erythrocyten zijn aanwezig, terwijl
verder wordt waargenomen polychromasie, anisocytose, poikylocytose.
Het aantal witte bloedcellen toont eveneens een stijging en een daling,
terwijl de oorspronkelijk aanwezige neutrophilie later plaats maakt voor
een lymphocytose. Het percentage der monocyten en der eosinophyle
leucocyten toont eveneens een schommeling. Aan dezen gang van
zaken knoopen sommigen vergaande conclusies vast wat betreft de
oorzaak van de icterus neonatorum. (zie later). (Neuberger⁴, Lucas⁵,
Katsuji Kato⁶, Lippman⁵² mensch ; Beyers, Jedlicka⁷ kalf; Bauern-
berger⁸ veulen ; Toshio Takagi⁹ hond ; Broichier¹⁰ schaap en geit ;
Fraser¹¹ varken) en Radeff⁵³.

Over de oorzaak of oorzaken van de bilirubinaemie is men het tot
nog toe niet eens kunnen worden. In het algemeen kan men de theorieën
scheiden in twee groote groepen, n.1. : ie. die waarbij de lever op de
een of de andere wijze is betrokken, hetzij dat de afvoer van de gal is
belemmerd, hetzij dat er een anatomische afwijking bestaat, welke
de lever verhindert haar werk te doen, hetzij dat er aangenomen wordt,

dat de lever direct na de geboorte insufficiënt is, en 2e. die groep, welke
een zeer sterke haemolyse aanneemt en voor de oorzaak dezer haemo-
lyse verschillende factoren verantwoordelijk stelt. De aanhangers der
eerste groep zijn meestal de oudere, de aanhangers der tweede groep
meestal de jongere schrijvers. Hoewel er tot nog toe geen direct bewijs
is gevonden voor het haemolytische karakter van de icterus neonatorum,
wordt daaraan door de meeste schrijvers op het oogenblik niet getwijfeld.
Chauffard en Fiessinger toonden in 1907 aan, dat bij sommige
icterische kinderen een geringere weerstand van de roode bloedcellen
bestond tegenover NaCl-oplossingen.

Sommige onderzoekers kunnen deze bevinding bevestigen, terwijl
andere of geringe verschillen vinden, welke niet als zoodanig kunnen
gelden, of soms zelfs verhoogde resistentie vinden. Zoo vindt Beyers² bij
pasgeboren kalveren geen duidelijke afwijkingen, (zie verder Neuberger⁴,
Gorter en Hannema¹², Slingenberg¹³, Leuret¹⁴, Jona¹⁶ etc.).
Dit verschil in waarneming is waarschijnlijk terug te voeren tot ver-
schillen in de gebruikte methoden van onderzoek (Hamburger¹⁶,
Brinkman¹⁷). In dit verband zij nog gewezen op de onderzoekingen
van Eric Ponder¹⁸, die een idee geven van de voorwaarden, welke de
osmotische resistentie beheerschen. De resultaten van het resistentie-
onderzoek wettigen dus geen rangschikking van de icterus neonatorum
in de groep der haemolytische icterus. Evenmin is dit het geval met het
positief zijn van de indirecte reactie volgens PIijmans v. d. Bergh,
daar deze naar het oordeel van verschillende schrijvers niet als een
absoluut bewijs voor het bestaan van een haemolytische icterus mag
gelden. (Lucas c.s.⁵, Mitchel¹⁹).

Wel pleit tegen een stuwingsicterus het niet ontkleurd zijn van de
ontlasting, terwijl het niet aanwezig zijn van galkleurstof, galzure
zouten, eiwit in de urine van nuchtere veulens en kalveren (Beyers²)
eveneens voor een haemolytische icterus pleit.

Tot de eerste groep behoort Quincke, welke aangaf, dat uit het
meconium geresorbeerde galkleurstof via de open D. Arantii in circu-
latie komt. Ylppö²⁰ vindt weinig galkleurstof, althans weinig bilirubine
in het meconium, doch Pfaundi.er²¹ wel. Neuberger⁴ geeft aan, dat
het bij den mensch nooit is gebleken, dat de D. Arantii open is.

Beyers² vond bij kalveren dat de vena umbilicalis en de vena porta
samenkomen in een wijde leversinus en dat van hieruit de D. Arantii
als een wijde gang naar de vena cava posterior gaat. Hij vond wel
verband met de urobilinurie (Wester²²), doch niet met de bilirubinaernie.
Klages²³ vond bij de geboorte bij varken en paard de D. Arantii ge-
sloten, terwijl deze bij runderen en vleescheters open is.

Aschoff²⁴, Möllendorf²⁵ en Bohnen²⁶ toonden resorbtie van gal-
kleurstoffen door het darmslijmvlies aan, terwijl Eppinger van meening
is, dat de D. Arantii geen rol speelt, doch dat de geresorbeerde galkleur-
stof niet door de lever kan worden uitgescheiden, althans niet voldoende.

zooals een darmcatarrh, circulatiestoornissen (o.a. periportaaloedeem),
infectieuze oorzaken als gevolg van verslikken en sterke afkoeling worden
eveneens aangegeven.

Ada Hirsch²⁷ en Ylppö²⁰ publiceerden ongeveer gelijktijdig hun
systematische onderzoekingen over de icterus neonatorum. Hirsch
komt tot de conclusie, dat het al of niet optreden van de icterus afhan-
kelijk is van den graad der bilirubinaemie, hetwelk aan de hand van de
door Hirsch gepubliceerde cijfers o.a. door Hijmans v. d. Bergh²⁸wordt tegengesproken ; Beyers² meent dat het optreden van den
icterus afhankelijk kan zijn van de doorlaatbaarheid van den vaatwand
voor bilirubine, terwijl Anselmino en Hoffmann³ plaatselijke icterus
konden opwekken bij kinderen met neonatale bilirubinaemie. Ylppö²⁰komt tot de conclusie, dat de lever in de eerste dagen van het leven een
nog niet voldoende werkzaamheid kan ontplooien en geeft aan, dat hij
vanaf ongeveer den 6en levensdag een verhoogde galafscheiding zag, een
waarneming, welke ik verder niet zag bevestigd en welke vermeerdering
volgens Ylppö wordt veroorzaakt door de vergroote werkzaamheid
der lever. Ylppö, die geen waarde hecht aan de gebeurtenissen tijdens
de geboorte, wordt bestreden door Schwartz²⁹, die in aansluiting aan
de geboorte bij op tijd geboren en te vroeg geboren kinderen in lever
en milt, welke bij de geboorte door hem ijzervrij werden gevonden, een
stijging van het ijzergehalte zag, gevolgd door een daling. De waar-
nemingen over het ijzergehalte van deze organen omtrent de geboorte
loopen weer sterk uiteen.

Wagner ref. Mitchel¹⁹, M. en K. Adler³⁰, Coppens ref. Kramer³¹,
Lubarsch³² merken nog op, dat het verhoogde ijzergehalte zijn oorzaak
kan vinden in het verhoogde vermogen ijzer vast te houden.

Mac Master³³ c.s. toonden bij den hond aan, dat elke oorzaak vooreen
verhoogde bloeddestructie aanleiding is tot verhoogde excretie van gal-
kleurstoffen door de lever. De voorstanders van de beschouwing, dat
de icterus neonatorum veroorzaakt wordt door een verhoogde destructie
van het bloed, geven dan ook meestal momenten voor, tijdens of na de
geboorte aan welke kunnen leiden tot verhoogde bloeddestructie, als
oorzaak of oorzaken van de icterus neonatorum.

Büngler en Schwartz³⁴ meenen, dat de bloedingen, welke tijdens
de geboorte optreden in de weefsels van het pasgeboren kind aanleiding
zijn tot een regeneratieve reactie op het geleden bloedverlies en tot
een reactie op de resorbtie van de afbraakproducten uit het bloed af-
komstig van deze bloedingen, welke leiden tot een verhoogd aantal
roode en witte bloedcellen en een verhoogd haemoglobine-gehalte,
terwijl de verhoogde afbraak van dit bloed zou leiden tot de icterus
neonatorum. Bij kalveren zag ik deze bloedingen ook, zelfs zeer veel-
vuldig ; doch daar zal een deel dezer bloedingen op rekening van het
vervoer en van de voorbereidingen tot slachten moeten worden ge-
schreven.

B. en S.³⁴ wijzen op de overeenkomst die zij vinden in het verloop van
de procentische samenstelling van de witte bloedlichaampjes en die,
voorkomende na injectie met eiwitten. Zij meenden dan ook te kunnen
onderkennen de biologische leucocytencurven volgens Schilling³⁶(neutroph. Kampfphase, monozytäre oder Uebenvindungsphase, lym-
phozytär-eosinophile Heilphase). Ook het optreden der jongere vormen
van roode bloedcellen is volgens B. en S. een verschuiving naar links,
aansluitend aan de traumatische veranderingen ten gevolge der ge-
boorte.

Würburger geeft aan, dat vóór de geboorte reeds vermeerdering
van het aantal cellen aanwezig is, terwijl Mitchel.¹⁰ in 20 gevallen
van keizersnede toch icterus neonatorum zag ontstaan.

Hoffmeyer\'⁷ meende dat de late verbreking van de navelstreng de
oorzaak zou zijn, dat de kinderen met ongeveer 80 cc. bloed teveel werden
geboren en dat dit teveel bloed na afbraak de oorzaak van de icterus
was. Schick³⁸ is van meening, dat haemolyse van het maternale bloed
in de intravilleuse ruimten van de placenta de oorzaak van de icterus is.

Turolt en Tetzner³⁹ trachtten dit te bewijzen door aan te toonen,
dat het bilirubinegehalte van het navelvenebloed meestal hooger is dan
dat van de navelarterie. Zij meenen dat zoowel in de vrucht als in de
placenta bilirubine wordt gevormd. Czerna en Liebmann⁴⁰ vonden dat
na verbreking van de navelstreng het bloed uit de kinderlijke stomp meer
bilirubine bevat, dan dat uit de moederlijke stomp. Zij meenen, dat
intra-uterien de placenta de rol van de lever vervult en dat na de
geboorte de lever vooreerst nog niet volwaardig is. Kramer³¹ onder-
zocht eveneens het bloed uit de beide stompen, doch vond geen belang-
rijke verschillen. Hij meent, dat de ectodermcellen van de chorionvlok-
ken de eigenschappen bezitten van de cellen van het reticulo-endotheliale
systeem. Uit het ontleden van het maternale bloed wil Kramer de anae-
mia gravidarum verklaren. Dat het bilirubinegehalte zoo snel stijgt zou
afhankelijk zijn van : ie. de graad der bilirubinaemie bij de geboorte,
2e. de capaciteit der lever, 3e. de concentratie van het bloed na de
geboorte door het vochtverlies, 4e. het levendiger worden van de algem.
stofwisselingsfuncties, 5e. de afbraak in de eerste dagen van een groot
aantal minderwaardige roode bloedcellen. Kramer ziet dus verschil-
lende samenwerkende factoren. Lepehne⁴¹ gelooft aan de afbraak van
kinderlijk en moederlijk bloed, terwijl Paavö⁴², behalve aan de post-
natale haemolyse vooral aan de geringe ontwikkeling van de uitschei-
dingsfunctie der lever een rol wil toekennen. Finkelstein⁴³ wijst ook
op de rol der lever in dezen, terwijl Metzger⁴⁴ bij onderzoek van de
lever van pasgeboren kalveren onregelmatigheden in den bouw wil
hebben ontdekt. Giertmühlen en Jess⁴⁵ geven aan, dat stofwisselings-
producten, waarschijnlijk hormonen, welke overgaan van moeder op
kind de oorzaak zijn, terwijl Lenart⁴⁶ agglutininen en haemolysinen
in het geweer roept en homo- en heterospecifieke zwangerschappen
onderscheidt. Mitchel¹⁹ meent eveneens, dat de oorzaak vóór de ge-

boorte moet worden gezocht, omdat het bilirubinegehalte van het
navelstrengbloed reeds is verhoogd en hij kon aantoonen, dat roode
bloedcellen van het kind vaak haemolyse toonden met het serum van
de moeder ; dit hield echter geen verband met de indeeling in bloed-
groepen. Keiffert is aanhanger van de leer, dat vroegtijdige verwij-
dering der vernix caseosa de oorzaak is, doch Düntzer⁴⁸ toont aan, dat
deze geen invloed heeft, terwijl Hinglais en Covaerts⁴⁹ geen verband
zien tusschen het bilirubine- en het cholesterinegehalte van het serum.

Anselmino en Hoffmann³ (A. en H.) zijn naar aanleiding van de
publicaties van Haselhorst en Stromberger (H. en S.)⁵⁰ tot de con-
clusie gekomen dat er tijdens de binnenbaarmoederlijke ontwikkeling
van de vrucht een aanmerkelijk zuurstof-tekort bestaat en dat deze
omstandigheid dezelfde verschijnselen in het roode bloedbeeld oproept
als bij personen die op groote hoogten leven en wel voornamelijk een
verhooging van het haemoglobinegehalte en van het aantal roode bloed-
cellen. Na de geboorte is dit haemoglobine en dit verhoogd aantal cellen
overcompleet, zoodat we een afbraak krijgen met als gevolg de bilirubi-
naemie, daar de lever niet in staat is deze geweldige hoeveelheden bili-
rubine (waarvan de concentratie nog wordt verhoogd, doordat in de
eerste levensdagen een indroging plaats vindt) uit te scheiden. A. en H.
vinden ook na de geboorte groote overeenkomst met bergbewoners
welke op lager niveau gaan leven (reacclimatisatie-verschijnselen).

De grondslag van het betoog van A. en H. n.1. de resultaten van de
onderzoekingen van H. en S. werd door hen verkeerd overgenomen.

Kolom I geeft de cijfers van H. en S. zooals die door A. en H. werden
gepubliceerd (Tabel A), terwijl in tabel B. de cijfers vermeld zijn,
zooals H. en S. deze werkelijk publiceerden. Het zijn de zuurstofbepa-
lingen, welke zij bij kraamvrouwen verrichtten, welke door middel
van de keizersnede onder lumbaalanaesthesie werden
verlost. Het bloed voor deze bepalingen werd genomen
voor het begin der weeën, zoodat dit den toestand moet
voorstellen, waaronder het kind vóór de geboorte
leeft. Kolommen 2, 3 en 4 zijn van A. en H. afkomstig.
Vergelijking van tabel A. kolom I met tabel B. geeft
een groot verschil in cijfers te zien, waaruit blijkt, indien men dezelfde

berekeningswijze toepast als A. en H. dit deden, dat de zuurstofhonger
van de vrucht bij lange na niet zoo groot is als A. en H. dit willen doen
voorkomen. Er is echter meer. Barcroft⁵¹) waarschuwt tegen de cijfers
van H. en S. en doet uitkomen, dat de vermeerderde prikkelbaarheid
van de baarmoeder in de laatste dagen der zwangerschap, gemakkelijk
contractie van de baarmoeder kan doen ontstaan, met als gevolg een
op dat oogenblik ongunstige zuurstofverzorging van de vrucht en als
resultaat onjuiste cijfers. Hij toont dit met voorbeelden bij het schaap
ten duidelijkste aan. Jonxis ⁶³) wijst er op, dat vooral de zuurstofbehoefte
van de vrucht een groote rol speelt en dat hij veronderstelt, op grond
van ervaringen met weefselculturen, dat deze behoefte niet zoo groot
is als bij den volwassen mensch. Als acclimatisatieverschijnselen geven
A. en H., behalve de verhooging van het aantal erythrocyten en van het
Hb.gehalte in vergelijking met dezelfde verschijnselen bij bergbewoners,
de volgende verschijnselen aan bij de vrucht: i. freq. pols, 2. vergrooting
hartgew. t.o.z. van het lich., 3. grootere hoeveelheid bloed, 4. verhooging
van het katalasegeh. van het bloed, 5. linksverschuiving van de disso-
ciatiecurve v. h. bloed. Eenige van deze acclimatisatieverschijnselen
zijn anderszins wel verklaarbaar, zooals : 1. freq. pols komt in het alge-
meen voor bij kleine warmbloedige dieren, bovendien is bij de vrucht
de bloedsomloop op sommige punten afwijkend. 2. de organen bij on-
geboren vruchten zijn vooral in een vroeg stadium soms merkwaardig
groot t.o.z. van de rest van het lichaam, zooals nieren, hart, lever en ook
de testikels, dit is tenminste het geval bij runder- en schapenfoeten, 5. de
linksverschuiving van de dissociatiecurve bij bergbewoners is het
resultaat van een verandering van de pH van het bloed, terwijl de
linksverschuiving van foetaal bloed veroorzaakt wordt door een andere
samenstelling van het haemoglobine (Barcroft ⁶¹, Jonxis ⁵²).

Bij het nagaan van de bepalingen van het glutationgehalte (dat ook
verhoogd zou zijn) en van de bloedhoeveelheid, bleek mij, dat er om-
trent de betrouwbaarheid dezer bepalingen bij de deskundigen nogal
verschil van meening bestaat, zoodat ik uit dien hoofde dit argument
niet voor doorslaggevend kan rekenen. (Woodwaord en Ery⁵⁴, Buzzi
Bruno⁵⁵, Mason⁵⁶, Benedict en Gottschall⁵⁷, King enLuCAS⁵⁸ etc.)

Bij verschillende verstikkingsproeven bij dieren (Moracci en Ara-
gona ⁵⁹), werd een duidelijke stijging van het aantal witte bloedcellen
gevonden, terwijl bij onderdrukproeven, welke iets langduriger waren,
ook het roode bloedbeeld reageerde met vermeerdering (Goldboom en
Gottueb ⁶⁰), Gïannino ⁶¹, Heller ⁶²). Het wil mij dus voorkomen,
dat de contracties der baarmoeder met een tijdelijken minderen toevoer
der zuurstof (Barcroft⁵¹) niet geheel zonder invloed moeten zijn op
de polyglobulie na de geboorte.

Jonxis⁶³ kan zich niet vereenigen met de theorie van A. en H. Hij
merkt op, dat als er werkelijk zuurstofgebrek zou bestaan, het haemo-
globinegehalte dan na de geboorte niet verder zou dalen, dan dat van
den volwassen mensch, terwijl in werkelijkheid het verder daalt. Dat

dit bij te vroeg geborenen nog in meerdere mate het geval is, kan eveneens
niet met deze theorie worden verklaard. Verder wijst J. er op, dat het
onmogelijk is bij de foetus uit het zuurstofgehalte van het bloed uit de vena
en de art. umbilicalis conclusies te trekken voor de zuurstofverzorging
van het geheele dier, doordat op verschillende plaatsen van het foetale
organisme een vermenging bestaat van arterieel en veneus bloed in
onderling verschillende hoeveelheden. Jonxis kon door middel van de
spreidingsmethode evenals Brinkman⁶⁴ door middel van de denaturatie-
methode bij den mensch 3 soorten Hb. aantoonen n.1. 1. foetaal Hb (tot
ongeveer 5e mnd postpartum aantoonbaar), 2. Hb. dat optreedt kort
na de geboorte en het geheele leven verder aanwezig is en 3. Hb. dat
voor het eerst op ong. 3 jarigen leeftijd aantoonbaar is. Jonxis meent,
dat het verdwijnen van het foetale Hb. van grooten invloed is op het
ontstaan van de icterus neonatorum. Van Lookeren Campagne en
Jonxis geven in het artikel „Het bloed en de bloedbereidende organen"
(Aanwinsten ge bundel) aan, dat de stijging van het aantal roode bloed-
cellen en van het haemoglobinegehalte in de eerste dagen van het leven
toegeschreven moet worden aan de sterke indroging, die plaats vindt ;
dat op de verhouding der witte bloedcellen van invloed zouden zijn
de onderkoeling, het vochtverlies, trauma, de bacterieele invasie, terwijl
voornamelijk de afbraak van het foetale haemoglobine verantwoordelijk
moet worden gesteld voor het optreden van den icterus neonatorum.
Het wil mij voorkomen, dat op deze wijze de snelheid van de bloed-
afbraak gedurende de eerste levensdagen niet is verklaard, daar immers
het foetale Hb. nog tot de 5e mnd aantoonbaar is. Er zij nog vermeld
dat bij de huisdieren tot nog toe 2 soorten Hb. zijn aangetoond n.1.
dat van het foetale organisme en dat van het volwassen dier (Barcroft,
Mc.Carthy ⁶⁵, Hall ⁶⁶) en dat het foetale Hb. in de 5e levensweek
niet meer aantoonbaar is.

3. Anselmino en Hoffmann, Klin. VV.schr. 1931, 97 ; Arch. f. Gyn. 143, 1931, 500.

8. Bauernbercer, Dissert. Wien 1927, ref. Wien. Tieriirtzl. Mon. 1927, 477.
g. Toshio Takagi, Fol. haem. 28, 1922, 95.

18. Ponder, the mamm. red cell and the properties of haemol. syst. Borntraeger,
Berlin 1934: J. of Phys. 73, 267 ; 83, 1935, 34 en 352, Phys. Rev. 16, 1936, 19.

24. Aschoff, Lehrb. Path. Anat., Klin. W.schr. II, 1932, 1620, Virch. Arch. 275,
I929-

51. Barcroft, J. of Phys. 83, 1934; 83, 1935, 192; Proc. Roy. Soc. 118, 1935,
242 ; Phys. Rev. 16, 1936, 103.

Men vraagt zich na bijwoning van een Congres als dit ongetwijfeld
af: hebben Internationale Congressen nog dezelfde betekenis als vroeger.
Den wetenschappelijken onderzoekers staan tal van tijdschriften ten
dienste om de resultaten van hun onderzoek te publiceren in binnen- en
buitenland, het reizen gaat tegenwoordig zo eenvoudig, dat een gewenst
persoonlijk contact in den regel niet moeilijk is, en ten slotte bieden de
vaktijdschriften door de dikwijls uitgebreide rubriek referaten den
praktikus volop gelegenheid om kennis te nemen van den vooruitgang
onzer kennis op verschillende gebieden.

Toch hebben deze Congressen grote wetenschappelijke en praktische
betekenis. Wetenschap wordt op deze Congressen niet gemaakt, en
een wetenschappelijk vraagstuk kan niet door stemming tot oplossing
worden gebracht. Wel wordt de wetenschap bevorderd. Immers tal van
brandende vraagstukken, wetenschappelijke zowel als praktische, worden
door het Congresbestuur ter hand genomen, bij uitstek bevoegden wor-
den uitgenodigd hierover rapporten te schrijven, men krijgt de inzichten
en meningen over een bepaald onderwerp uit de meest verschillende
landen ter wereld. Tijdens het Congres worden de rapporten behandeld
en bediscussieerd en al verdedigt iedere rapporteur zijn eigen inzichten,
ongetwijfeld zal toch de afwijkende mening van anderen bevruchtend
op zijn arbeid inwerken. Van zeer grote betekenis is het gesproken
woord te horen en demonstraties bij te wonen en vooral ook de zeer
ruime gelegenheid persoonlijk kennis te maken met mensen, die men
tot nu toe slechts bij naam kende. Rijker aan kennis en levenservaring
keert men huiswaarts.

Tijdens de Congressen kunnen zaken van praktisch belang ter sprake
komen en kan een internationale actie worden opgewekt om verbetering
te bereiken.

Ten slotte kunnen deze Congressen ook iets bijdragen tot verbetering
der Internationale verhoudingen, al zal men hiervan niet al te hoge
verwachtingen mogen koesteren.

Al heeft het „Internationale" ongetwijfeld een zeer grote betekenis,
de taal blijft voor velen een groot bezwaar. De onderdanen van kleine
Staten kunnen zich als regel meer of minder goed redden met vreemde
talen, zij kunnen ook de voordrachten en discussies volgen. Voor de
onderdanen van grote Staten is de zaak moeilijker, meestal kennen zij
slechts één taal ; kennen zij ook nog een andere taal, dan zullen zij,
uit nationale overwegingen hiervan toch geen gebruik maken. Indien
tijdens de zittingen geen officiële of niet-officiële tolk aanwezig is, dan
kan dit tot grote verwarring aanleiding geven. Dit kwam nogal eens

Wat de talenkwestie betreft mag hier een woord van lof aan de
Hollandse collega\'s, die het spreekgestoelte hebben beklommen, niet
achterwege blijven ; op keurige en correcte wijze toonden zij de moderne
talen te beheersen, hierin werden zij door geen enkele andere nationali-
teit geëvenaard.

Een 30-tal landen was vertegenwoordigd. Wanneer wij de Zwitsers
uitschakelen, dan waren de Duitsers verreweg het talrijkst, terwijl er zeer
weinig Fransen waren ; Holland was in vergelijking met andere landen
behoorlijk vertegenwoordigd door ruim 30 collega\'s, waarvan velen
hun dames hadden medegebracht. In totaal waren er naar schatting
ongeveer 800 congressisten aanwezig.

Het Congres werd gehouden in het zeer rüime en bij uitstek voor dit
doel geschikte gebouw der Eidgenössische Technische Hochschule te
Zürich. De Openingszitting vond plaats in het Auditorium Maximum.
Deze in klassieke stijl gehouden zaal in het overigens moderne gebouw,
kan ruim 1000 personen bevatten ; bij de opening, waarbij ook talrijke
dames aanwezig waren, moesten velen zich met een staanplaats tevreden
stellen.

De openingszitting was als gewoonlijk niet erg boeiend, vooral niet
omdat de acoustiek van dit auditorium zeer slecht is, en de krakende
stoelen niet bevorderend waren voor een goed verstaan der sprekers.
Het verbaasde mij ten zeerste, dat een aantal sprekers, officiële vertegen-
woordigers van verschillende landen, hun toespraak hielden gekleed
in een licht zomerpakje, dit verhoogde het decorum zeker niet.

Des avonds was er een ontvangst in het Universiteitsgebouw, erg
rumoerig en weinig officieel.

Des Maandags begon het eigenlijke Congres, zoals gebruikelijk ver-
deeld in generale en sectievergaderingen. Vier onderwerpen werden in
generale zittingen besproken. Interessant was alleen de zitting waarin
werd behandeld het onderwerp : „Algemeine Bedingungen der Ent-
stehung von Infektionskrankheiten" door Frei en door du Toit.

Het veeartsenijkundig onderwijs door Leclainche, en de rol en be-
tekenis van den dierenarts in de veefokkerij en de productie van voe-
dingsmiddelen van dierlijke oorsprong door Stang, boden evenmin
als de voordrachten van Götze en van Lagerlöf over stoornissen bij
de voortplanting iets interessants. Götze maakte den indruk, trachtte
althans den indruk te vestigen, dat het steriliteitsvraagstuk was opgelost,
Lagerlöf gaf een reprise van zijn proefschrift, waarbij een eindeloze
reeks lantaarnplaatjes werd vertoond van normaal en abnormaal
sperma, alle oude bekenden.

Een merkbare spanning onder de Congressisten ontstond door de
mededeling, dat Prof. Waldmann des middags een voordracht zou hou-
den over het Riemser Mond- en klauwzeer-vaccine. Geen wonder dat

deze voordracht, welke zeer duidelijk en beknopt was, met grote aan-
dacht werd gevolgd. Een kort verslag hierover wordt afzonderlijk in
het Tijdschrift gepubliceerd.

Sensationeel was de onmiddellijk daarop volgende mededeling van
Prof. Gerlach, dat het hem was gelukt de oorzaak van het mond- en
klauwzeer te kleuren, zowel in uitstrijkjes als in coupes. Als kleur-
methode gebruikte hij o.a. Giemsa, terwijl hij de mooiste resultaten ver-
kreeg met de Lentz\'sche methode voor kleuring van Negri-sche lichaam-
pjes. Een aantal lantaarnplaatjes verluchtte zijn voordracht. Natuurlijk
maakte ik gaarne gebruik van de gelegenheid om de originele preparaten
onder het microscoop te zien. Wat Gerlach mij liet zien, korrels in
leucocyten, waren ongetwijfeld acidophiele granulaties ; grootte, ligging,
vorm, kleur wezen hierop. Toen ik mijn twijfel uitte en verzocht om
meer aannemelijke beelden, werd mij dit wel toegezegd, doch het lukte
ons beiden (Gerlach en ondergetekende) niet een plekje te vinden, dat
mij kon overtuigen. Voorlopig sta ik nog zeer sceptisch tegenover deze
vondst.

De sectievergaderingen waren natuurlijk de meest interessante. Het
moeilijke is een goede keuze te doen, omdat steeds 5 secties gelijk ver-
gaderen. Soms wil men op 2 of 3 plaatsen gelijk zijn, dan weer is er geen
enkele vergadering waarin men bijzonder belang stelt. Er werden
behalve enkele demonstraties 40 sectievergaderingen gehouden, welke
opvallend druk bezocht waren. Aangevangen werd op klokslag 9 uur,
en met een pauze van ongeveer 1 uur werd tot \'s middags 4 uur, soms
nog later vergaderd.

Niet alle door mij bijgewoonde sectievergaderingen konden mijn aan-
dacht boeien, doch de meeste waren wel interessant, van enkele wil ik
iets mededelen.

Scott rapporteerde over Swine Influenza een acute, zeer besmette-
lijke kortdurende ziekte onder varkens van eiken leeftijd, het meest bij
dieren van 6 tot 10 maanden oud, mortaliteit niet meer dan 2 %,
oorzaak een filtreerbaar virus in samenwerking met een bacterie de
„Haemophilus influenzae suis". De karakteristieke veranderingen zijn
longatelectase, speciaal van de cardiale en topkwabben, bronchitis en
peribronchitis. Deze ziekte wordt ook wel „hog flu" of ,,hog inflenza"
genoemd. De ziekte slaat geen enkele boerderij over en verbreidt zich
zeer snel over grote gebieden. In Europa schijnt deze ziekte niet voor
te komen.

Waldmann deed daarop mededelingen over een in 1932 voor het
eerst in Duitsland door Köbe beschreven enzoötische pneumonie onder
jonge biggen, de „Ferkelgrippe" aldus genoemd, omdat deze ziekte
veel overeenkomst vertoont met de Swine influenza (Duits : Schweine-
grippe). Ook hier een pneumotroop virus in samenwerking met haemo-
phiele bacteriën. Door proefdierentingen, maar vooral ook door experi-

menten op varkens, blijkt een grote overeenkomst te bestaan tussen
het virus van Swine influenza en Ferkelgrippe, vermoedelijk zelfs is
het hetzelfde virus en is er alleen virulentieverschil.

Ferkelgrippe komt vooral voor tijdens de eerste 6 levensweken, de
ziekte begint met lusteloosheid, na i of 2 weken een vochtige, pijnlijke
hoest, 20—30 % sterven, soms zelfs 80 %. In vele gevallen blijven de
biggen „Kümmerer" die soms na 1—2 maanden vrij goed herstellen,
echter enige maanden later slachtrijp zijn dan normaal ; zij blijven
echter hoesten. Na een leeftijd van 6 weken zijn de biggen minder
vatbaar, doch niet absoluut immuun. Bij de slepend verlopende gevallen
vindt men allerlei bacteriën vooral streptococcen, pasteurella, coli en
enteritidis ; het virus is dan verdwenen. De ziekte vliegt niet door een
streek zoals de Swine influenza, maar de ziekte blijft jarenlang op een
boerderij. Door de grote mortaliteit veroorzaakt zij veel meer schade
dan de Swine influenza.

De bestrijding gaat opvallend eenvoudig. Doordat de infectie plaats
vindt door inhalatie van het virus tijdens de eerste levensweken, worden
in Duitsland op voorschrift van Waldmann de volgende maatregelen
met groot succes toegepast. Er worden een aantal hokken gebouwd
ter grootte van ± 4J X 4.5 meter met een loopruimte van ±5 X 6 m,
de voertrog zo ver mogelijk verwijderd van het hok. Deze hokken met
loopruimte worden op onderlingen afstand van 1.50 meter naast elkaar
geplaatst. De zeugen worden enigen tijd voor het biggen in deze hokken
met loopruimte gebracht. De dieren zijn verplicht, zowel bij zomer als
winter veel in de vrije lucht te komen door de afstand hok-voerplaats,
en onderling contact vindt niet plaats. Aangeraden wordt de zeugen
ook overigens, dus vóór het biggen en na het spenen, zo lang mogelijk
buiten te laten lopen, ook \'s winters.

Behalve schema\'s werden foto\'s vertoond. De gebruikte materialen
waren zo eenvoudig mogelijk, ruw gezaagde planken en latten afraste-
ring. Wel opmerkelijk dat een virusziekte op deze wijze kan worden
bestreden. Zover mij bekend, is deze ziekte in Nederland nog niet vast-
gesteld geworden. Enkele buitenlandse collega\'s (Duitsers, Zweden,
Deen) met wien ik over deze ziekte sprak, beweerden met overtuiging,
dat de Ferkelgrippe ongetwijfeld ook in ons land voorkomt.

Betekenis der tuberculinatie in de strijd tegen de tuberkulose. Hierover waren
6 rapporten ingekomen, waarvan 2 Nederlandse. De discussies leverden
niet veel op. Jammer, dat onze rapporteurs niet aanwezig waren,
waardoor de ervaring hier te lande opgedaan niet ter sprake kwam.

Beoordeling van tuberculeuze slachtdieren. Sedert de bekende onder-
zoekingen van Nieberle, die aantoonde, dat de theorie van Ranke ook
bij de meeste onzer huisdieren een verklaring en een duidelijker inzicht
kan geven in de verschillende anatomische vormen der tuberkulose,
zijn de inzichten omtrent de gevaarlijkheid van vlees van tuberkuleuze
slachtdieren gewijzigd. Nieberle en van Oijen hebben in samenwer-
king een rapport opgesteld met schema voor goed- of afkeuren ev.

voorwaardelijk goedkeuren. Hoewel ik het met enkele details niet eens
ben, lijkt mij het schema zeer juist en wetenschappelijk volkomen
verantwoord.

Het rapport van Cesari verdedigde de opvatting dat : een „weten-
schappelijk verantwoorde methode tot beoordeling van vlees van tuber-
kuleuze dieren nog niet bestaat en dat op grond van onzen tegenwoordigen
stand van kennis nog geen voorstel kan worden gedaan tot verbetering
der thans gangbare methoden". Blijkbaar zijn de onderzoekingen van
Nieberle nog niet tot in Frankrijk doorgedrongen.

Het was te verwachten, dat de in vleeskeuringskringen zo bekende
Max Müller zijn opvattingen zou verdedigen. Müller beweert,
dat nog nooit bewezen is, dat mensen door het gebruik van vlees af-
komstig van tuberkuleuze dieren, tuberkuleus zijn geworden. Hij
beschouwt het vlees van tuberkuleuze dieren als geheel ongevaarlijk
voor menselijke consumptie, ook al bevinden er zich mogelijk enkele
tuberkelbacillen in. Alleen melk met tuberkelbacillen is gevaarlijk
(kinderen). Tuberkuleuze organen moeten natuurlijk worden ver-
nietigd.

Nieberle wees nog op het feit dat bij den mens het primair affect
zich verschuift naar ouderen leeftijd (20 jaar), hetgeen kan wijzen op
voedingsinfectie door vlees.

Na een fel debat tusschen rapporteurs en Müller, werd het verlos-
sende woord gesproken, dat wij tegenover de consument nimmer ver-
antwoord zijn, indien vlees met levende tuberkelbacillen zonder meer
wordt vrij gegeven.

Invloed van gonadotrope hormonen op de geslachtsorganen der huisdieren. Door
afwezigheid van den enigen rapporteur werd dit onderwerp niet be-
handeld.

Een der aanwezigen (Glyd ?) vermeldde als vrije mededeling, dat
hij bij 400 vossen proeven had genomen met prolan van Deens fabrikaat.
200 vossen kregen ongeveer 6 weken voor het optreden der loopsheid
30 ratten-eenheden ; 200 andere vossen werden als controle gebruikt.
Alle dieren werden onder volmaakt dezelfde omstandigheden gehouden.
De prolanvossen wierpen 756 jongen, de contrölevossen 630.

Koch uit München zag fraaie resultaten tegen nymphomanie bij
toepassing van prolan (Behring) in olie. Hij gaf enkele injecties van
I—2—3 eenheden bij hond en kat en 350—500 bij rund en paard en
zag de bronst wegblijven. Ruim 400 grote huisdieren met nymphomanie
heeft hij behandeld en bijna steeds met succes, bij kleine dieren had hij
altijd succes, zowel bij nymphomanie als bij het tijdelijk onderdrukken
der bronstverschijnselen. Hij beschouwde de overdosering en de oplos-
sing in olie, waardoor langzame resorbering, als de beslissende factoren.
Behringswerke fabriceert twee sterkten, voor dit doel is de „stärke"
prolan noodzakelijk.

Künstliche Besamung. Een der rapporteurs maakte de juiste opmerking,
dat de term „kunstmatige bevruchting" onjuist is, de bevruchting ge-

schiedt natuurlijk, doch de „Besamung" is kunstmatig. Een goede
Hollandse term heb ik niet kunnen bedenken, wij zullen misschien het
beste spreken van kunstmatige inseminatie.

Het bleek, dat in Duitsland, Polen en Italië van dit procédé een zeer
ruim gebruik wordt gemaakt. Over de betekenis ervan en over de metho-
de werd veel gepraat en werden uitvoerige demonstraties op het witte
doek gegeven, lantaarnplaatjes en films. Ongetwijfeld heeft in talrijke
gevallen de kunstmatige inseminatie grote voordelen, echter moet wel,
wanneer het de bedoeling is om besmettelijke ziekten te bestrijden,
meer aandacht worden geschonken aan desinfectie. Gewezen werd
o.a. nog op het belang der methode bij mond- en klauwzeerepizoötieën,
wanneer het veeverkeer aan banden wordt gelegd.

Röntgendiagnostiek. Pommer gaf een fraaie serie lantaarnplaatjes van
chronische huidontstekingen, arthritiden, blaasontstekingen, tumoren,
enz. vóór en na behandeling met Röntgenstralen. Kulczycki (Polen)
demonstreerde prachtige beelden van arteriitis, arthritis en tendovagi-
nitis bij het paard. De installaties van Weenen en Warschau waren om
jaloers op te worden.

Neuzeitliche Betäubung der Schlachttiere. Dit was de laatste sectiever-
gadering, die ik bijwoonde. Bekend is de opvatting van Prof. Roos,
gebaseerd op streng wetenschappelijk onderzoek. De te verwachten
felle aanval van Duitse zijde, waar de „electrische verdoving" officieel
is erkend, als een methode waarbij de slachtdieren absoluut gevoelloos
worden, bleef niet uit.

Van Duitse zijde werden enkele argumenten aangevoerd, die wel
plausibel leken. Betoogd werd o.m. dat men een dier herhaaldelijk kan
verdoven, tot bewustzijn laten komen en weer verdoven, zonder dat de
dieren de minste weerstand of angst tonen bij het opnieuw aanbrengen
van het apparaat. De „verdoving" liet dus geen enkele onaangename
sensatie achter, ook niet als men tijdens de „verdoving" het dier pijn
trachtte te bezorgen. Ook de mededeling, dat uit rapporten van het
Reichsgesundheitsamt bleek, dat mensen, die aan het hoofd getroffen
waren door electrische stromen en daarbij vaak ernstige verwondingen
opliepen, zich later niets wisten te herinneren, en van wondpijnen
niets hadden waargenomen, vóórdat zij weer tot bewustzijn kwamen.

Tot mijn grote spijt kon ik het antwoord van Prof. Roos niet tot het
einde bijwonen, wel weet ik, dat de rapporteur zijn standpunt krachtig
verdedigde en de Duitse argumenten trachtte te ontzenuwen. Zoals was
te verwachten, was van toenadering tussen de partijen, die lijnrecht
tegenover elkander stonden, geen sprake.

Een motie van den Roemeen Radulesco, dat er bij alle regeringen
krachtig moest worden aangedrongen op verdovingsplicht bij alle
slachtdieren, werd levendig toegejuicht.

Erstaufführung des Films ,,Störungen der Fortpflanzung bei Pferd und Rind".
Het was mij bekend, dat in samenwerking met de Behringswerke onder
jeiding van Götze (Hannover) een film was vervaardigd over de be-

handeling van steriliteit bij paard en rund. Mijn bedoeling was om te
trachten deze film te laten draaien ter gelegenheid van de a.s. Alge-
meene Vergadering onzer Maatschappij, omdat ik had vernomen, dat
het een zeer goede instructieve film zou zijn. De vertoning zou plaats
vinden om 3 uur, toen het debat van de „electrische Betäubung" nog
in vollen gang was ; dat was de reden, waarom ik bedoelde zitting
ontijdig moest verlaten.

De film was voor mij een grote teleurstelling, en niet alleen voor mij,
alle Hollandse collegae met wie ik er over sprak waren van dezelfde
mening. Ongetwijfeld zijn er goede gedeelten in, maar er is zoveel
bombast, zoveel overtollige ballast bij, dat ik mij afvraag, voor welk
publiek de film wel bedoeld mag zijn. Ongetwijfeld is het een goede
reclame voor de producten der Behringswerke, al ligt die reclame er
niet zoo dik op als die voor Prof. Götze, die het steriliteitsvraagstuk
blijkbaar volkomen meester is. Interessant was wel, dat men Götze
een operatie kon zien verrichten, terwijl een zijner vingers versierd was
met een ring met groten steen, wel zeer opvoedend voor a.s. chirurgen.

Met deze filmvertoning was het Congres voor zoverre het Zürich
betreft afgelopen.

Er was veel te leren en veel te zien en de Congressisten toonden een
onvermoeide, grote belangstelling. De technische regeling was uit-
nemend ; de ontvangsten en het Festbankett lieten te wensen over.

Vrijdag werd benut om via Bern, naar Interlaken te verhuizen. Des
avonds in de Kursaal te Interlaken gezellige bijeenkomst met vuurwerk.
Den volgenden ochtend had de sluiting plaats. Ter slotzitting werden
verschillende „Resolutionen" voorgesteld.

2. Het Congres drukt zijn gevoelens van dank uit aan Du Toit en
zijn medewerkers voor de samenstelling van de „International List
of Animal Diseases". Dit is een omvangrijke lijst van ongeveer 80 blad-
zijden druk, een uitvloeisel van geuite wensen op het vorige Congres
in New York. Den Nationalen Comités wordt verzocht de lijst te be-
studeren en ev. voorstellen tot wijziging in te dienen, opdat op het
volgende congres (Berlijn) de definitieve lijst kan worden vastgesteld.

3. Ten einde het mogelijk te maken in alle landen het Congres te
kunnen houden, moeten in principe de kosten van drukwerk en van het
permanente bureau door alle deelnemende landen worden gedragen.
De benoodigde gelden zullen moeten worden opgebracht in verhouding
tot het aantal leden van de diergeneeskundige verenigingen in de ver-
schillende landen. Het permanente bureau zal nog een nadere regeling
opstellen.

Deze resolutie lijkt mij niet zeer gelukkig. Het komt hierop neer dat
bv. voor ons land een extra belasting wordt gelegd op de leden der
Maatschappij, terwijl niet-leden er buiten vallen. Veel rationeler lijkt

het mij om in navolging van andere Internationale Congressen een
permanent lidmaatschap in te voeren. Men wordt lid van het Congres
en betaalt b.v. f 2.50 per jaar en heeft alle voordelen van dit lidmaat-
schap. Niet-leden kunnen het Congres alleen bijwonen door betaling
ineens van b.v. f 15.—.

4. Het Congres sticht een „Office international" voor hen die zich
speciaal toeleggen op de zootechniek.

5. De vergelijkende pathologie zal in het vervolg als Congres-onder-
werp op het programma komen.

Grondvoorwaarde voor hygiënische melkwinning is, dat consumptie-
melk afkomstig moet zijn van gezonde dieren.

De melkwinning en verwerking komen onder voortdurende controle
van dierenartsen (ambtelijke).

7. Het Congres acht het noodzakelijk, dat in alle landen de dieren
voor de slachting worden verdoofd.

8. Het Congres besluit, dat een sectie „Pharmacotherapie der Haus-
tiere" wordt ingesteld, en verbonden wordt met de Veterinair-physiolo-
gische sectie.

Na aanneming dezer resoluties met algemene of met meerderheid
van stemmen werd het 13e Internationale Veeartsenijkundige Congres
gesloten, en konden de Congressisten ontspanning zoeken door deemame
aan de verschillende excursies in het schone Berner Oberland.

Kort uittreksel uit de voordracht van Prof. Wald mann,
Eiland Riems, over de bereiding en aanwending van het Riemser
mond- en klauwzeervaccin, gehouden op het 13e Internationale
Veeartsenijkundig Congres van 21 27 Augustus 1938, te Zürich.

Der Vortragende gibt einen kurzen Überblick über die bisherigen
zahlreichen Versuche zur Schaffung einer brauchbaren aktiven Immu-
nisierungs-Methode und bespricht dabei besonders die Ansätze zur
Herstellung von Formol-ImpfstofTen in früheren Jahren. An diese
Versuche wurde angeknüpft und es gelang auf der Insel Riems, eine
Formol-Vakzine herzustellen, deren Anwendung ungefährlich ist und
die eine mehrmonatliche Immunität erzeugt.

Die Rinder werden mit hochinfektiösem Material intrakutan auf der
Zunge geimpft. Nach 24 Stunden werden Blaseninhalt und Aphthen-
decken nach vorheriger Narkose der Tiere sorgfaltigst abgenommen.
Die Durchschnittsernte je Rind beträgt etwa 30 Gramm. Das Material
wird zerkleinert und im elektrischen Lapatic-Apparat eine Stunde
lang fein zerrieben. Sodann wird es aufgenommen in frisch destilliertem
Wasser, so dasz eine Suspension entsteht, die 7 % des reinen Virus-
materials enthält. Diese Suspension wird zentrifugiert und keimfrei

filtriert. Sodann wird eine Mischung hergestellt, die auf 100 Liter
enthält : 50 Liter Aluminium-Hydroxyd nach Wildstätter und
Schmidt, 10 Liter des keimfrei filtrierten Überstehenden der Virussus-
pension und 40 Liter Glykokollpuffer von einer Konzentration, die
ein pH 9,0 der Gesamtmischung garantiert, und endlich 50 ccm For-
malin Schering. Diese Mischung wird eine Stunde in besonderen
groszen elektrischen Rührapparaten unter Luftabschlusz gerührt und
hiernach auf Literflaschen abgefüllt. Sodann kommt das Präparat
für 48 Stunden in den Thermostaten von 25⁰ C, wird hernach sofort
in die Kühlzellen von 3—5⁰ gebracht und verbleibt dort bis zum
Abschlusz der Infektiositäts-, Keimgehalts- und Immunitätsprüfungen
und bis zum Versand. Die Dosis für Rinder beträgt 15—60 ccm je nach
Gewicht des Rindes.

Die Unschädlichkeit, vor allem die sicher vollzogene Abschwä-
chung, wird für jede Herstellungsnummer von 100—200 Liter in einer
besonderen Infektiositätsprüfung an 4 Rindern geprüft. Zu diesem
Zweck werden die Rinder in besonders konstruierten Isolierstallungen,
die einen hermetischen Abschlusz dieser Tiere während der ersten
7 Tage gestatten, mit der Vakzine geimpft und nach 7 Tagen eine
genaue Untersuchung und Kontrolle der Impfreaktion vorgenommen.
Nach einer weiteren Isolierung von 7 Tagen werden die Tiere in den
Seuchenstall gebracht und sofort mit hochvirulentem Material infiziert,
wobei mit einem virusgetränkten Wollappen die Zunge massiert wird.
Sofern die Tiere nicht innerhalb von 7 Tagen erkranken, wird die
Vakzine für die Praxis freigegeben.

Die Erfolge der bisherigen Anwendung der Vakzine an
150 000 Rindern während der gegenwärtigen Epizootie. Die
Erprobung und Anwendung der Vakzine erfolgt ausschlieszlich durch
die Veterinärbehörden. Die Unschädlichkeit wurde in folgender Weise
geprüft : In 33 Dörfern mit 950 Gehöften wurden insgesamt 9580
Rinder vakziniert. Die Dörfer waren noch frei von MKS, lagen aber
in der Nachbarschaft von verseuchten Dörfern. Alle Schweine, Schafe
sowie Rinder, die eben gekalbt hatten, oder frische Wunden aufwiesen,
blieben ungeimpft. Eine MKS-Erkrankung ist durch die Vakzine
nicht hervorgerufen worden.

Zur Feststellung der Entwicklungsdauer der Immunität wurde
in 148 weiteren Dörfern mit 3128 Gehöften und 36012 Tieren die
Vakzinierung durchgeführt, nachdem in jedem Dorf bereits ein oder
mehrere Gehöfte verseucht waren. Man konnte also erwarten, dasz
noch weitere Ausbrüche in den vakzinierten Beständen erfolgten,
solange die Immunität nicht voll entwickelt war. Bei diesen Ausbrüchen
nach der Vakzinierung zeigte es sich, dasz in den ersten 4 Tagen nach
der Vakzinierung alle vakzinierten Tiere erkrankten. Nach dem 5.
Tage erkrankte nur noch ein Teil und bis zum 14. Tage der Entwicklung
des Impfschutzes nur noch vereinzelte Tiere. Nach dem 14. Tage
ist in keinem Falle ein Ausbruch erfolgt.

Die Immunität ist also vom 4. 5. Tage an bereits nach-
weisbar und am 14. Tage voll entwickelt.

Die Dauer des Impfschutzes ergab sich aus der weiteren Beobach-
tung der oben genannten 45 000 vakzinierten Rinder in 4 000 Beständen.
Diese waren in den der Vakzinierung folgenden Monaten einer starken
Ansteckungsgefahr ausgesetzt, da im Impfbezirk die Zahl der verseuchten
Bestände von 660 auf 3 450 stieg, so dasz fast alle ungeimpften Gehöfte
verseucht waren.

Bis zum 1. August d. J. kam es in 13 Beständen innerhalb des 21.
bis 91. Tages nach der Vakzinierung zu Erkrankungen unter den nicht
geimpften Schweinen und Ziegen. Die vakzinierten Rinder blieben
gesund.

In 12 von 4000 vakzinierten Beständen kam es zu Seuchen-Ausbrüchen
zwischen dem 67. und 130. Tage bei Rindern. In 10 Beständen er-
krankten zuerst Rinder, die nicht vakziniert worden waren, weil sie
am Tage der Vakzinierung krank waren oder später zugekauft wurden.
Zwei Seuchen-Ausbrüche wurden beobachtet in Beständen, in denen
alle Tiere vakziniert waren. Während die nicht vakzinierten Tiere alle
schwer erkrankten, erkrankten in den genannten 12 Beständen \\cn
insgesamt 290 vakzinierten Rindern nur 68, davon 17 mit Generali-
sations-Erscheinungen, die übrigen abortiv.

Aus diesen Feststellungen ist zu schlieszen, dasz die Vakzinierung
einen fast 100 igen Schutz von bis jetzt 4—5 Monaten gegen die in
einem Seuchengang gegebene Ansteckungsgefahr bietet.

Die Vakzinierung wurde sodann in dem Kreise Soldin und später in
Ostpreuszen methodisch bei der Bekämpfung in der Weise eingesetzt,
dasz bei Auftreten von Seuchen-Ausbrüchen in der Umgebung des
Seuchen-Gehöftes, bezw. Seuchen-Ortes die gefährdeten Gehöfte bzw.
Ortschaften vakziniert wurden. Bis jetzt sind über 100 000 Rinder
vakziniert. Die Ergebnisse sind in Tabellen demonstriert worden.
Im Kreise Soldin wurde die Seuche praktisch zum Erlöschen gebracht,
während die Nachbarkreise eine hohe Verseuchungsziffer aufweisen.
In Ostpreuszen ist der Abwehrkampf mit Hilfe der Vakzinierung noch
im Gang, da dauernd neue Einschleppungen von Polen her sich ereignen.
Die Wirkung der Vakzinierung wird aber ersichtlich bei Vergleich mit
der Provinz Mecklenburg, in der die Seuche ungefähr zu gleicher
Zeit begann, wie in Ostpreuszen. Mecklenburg hat heute etwa 5000
verseuchte Gehöfte und Ostpreuszen 400.

Der Vortragende erwähnt zum Schlüsse, dasz zur Zeit 1000 Liter
Vakzine in der Woche hergestellt werden. Wenn es gelingt, aus MKS-
Kulturen Vakzine herzustellen, was nicht ausgeschlossen ist, kann die
Produktion beliebig gesteigert werden. Der Vortragende gibt zum
Schlüsse der Hoffnung Ausdruck, dasz es mit Hilfe der Vakzinierung
gelingt, in Zukunft solche Seuchengänge wie der gegenwärtige zu
vermeiden.

I. Een uitbraak van besmettelijke longziekte in een kudde van 92 slacht-ossen
in het district Perth (West-Australië) bood, door de mogelijkheid van controle
door sectie, een goede gelegenheid om de waarde te toetsen van de sero-diagnostiek
volgens de methode Campbell-Turner voor de bestrijding in niet-geënte be-
standen (naar bekend bestaat deze methode o.m. in een wekelijks herhaald serum-
onderzoek totdat het onderzoek van den geheelen stapel tweemaal achtereen nega-
tiefis geweest). Bennetts \') kon om practische redenen genoemde methode wel niet
geheel op den voet volgen, maar het gelukte hem door afslachten der positieve
reactors na een serie van zes serumonderzoekingen met 14 dagen tusschentijd (waar-
van de twee laatsten negatief) niet om de infectie in zijn kudde definitief uit te
roeien, daar zich 38 dagen na het verwijderen van den laatsten reactor toch weer
enkele lijders voordeden. Hij schrijft de mislukking toe aan de te lange tusschen-
periodes, aan het niet onmiddellijk verwijderen der reactors, maar vooral aan het
feit. dat niet rekening is gehouden met de zeer lange incubatieperiode (met ge-
meenlijk negatieve seroreactie) tot minstens 58 dagen, welke de longziekte voor
zoover thans bekend (Campbell en Turner) kan hebben. Hij blijft de waarde
der test op zich zelf als absoluut betrouwbaar aanslaan, daar ook hij bijna volledige
correlatie noteerde tusschen de resultaten van het serumonderzoek en de sectie.

II. De ervaring, o.m. die vanBennf.tts, sedert de introductie van hun methode
opgedaan, was voor Turner en Campbell -) aanleiding om hun oorspronkelijke
voorschriften inzake de beteugeling van longziekte met behulp der complemenl-
bindingsreactie te herzien. Waar prophylactische enting niet kan worden toegepast,
blijven zij hel alsnog mogelijk achten om de infectie in een bestand te onderdrukken
door geregeld wekelijksch serumonderzoek gedurende een periode welke rekening
houdt met den laagst bekenden incubatietijd, als hoedanig zij een quarantaine
tot 90 dagen na het laatste geval veilig achten. Voor een meer effectieve bestrijding
geven schrijvers de volgende richtlijnen aan : ie quarantaineering van het be-
smette bedrijf en contact-bedrijven ; 2e afslachten van clinische gevallen ; 3e ver-
zamelen van bloedsera onmiddellijk gevolgd door enting ; 4c verwijderen en af-
slachten van positieve en dubieuze reactors : 5e serumonderzoek bij de resteerende
dieren 8 weken na de enting (de ondervinding heeft geleerd dat de titer voor zoover
deze het gevolg is der enting, na 8 weken is teruggevallen op 1 : 160 of minder,
zoodat hoogere liters verdacht zijn voor een bestaande infectie) ; 6e een laatste
serumonderzoek aan het einde der op 3 maanden te stellen incubatieperiode. Bij
normaal verloop zullen dan de liters zijn gezakt tot 1 : 80 of minder ; mochten
hoogere titers worden genoteerd, dan moeten de betreffende dieren worden afge-
slacht, en de stapel wederom 3 maanden in quarantaine worden gezet met serum-
onderzoek om de maand, totdat de uitslag ervan driemaal achtereen negatief is
geweest.

Mulhearn ¹) bestudeerde een snel om zich heen grijpende infectieziekte onder
runderen in Noord-Queensland, welke ziekte voordien nimmer in Australië was
waargenomen cn welke schrijver als identiek beschouwt met de ephemere koorts

¹) C. R. Mulhearn: Fphemeral or three-dayfever in .Northern Queensland; its diagnosis and
some preliminary investigations. The Australian Vet. Journal, 1937, Vol. 13, No. 5, p. 186.

of driedaagsche koorts, welke uit Zuid-Afrika en andere landen, o.a. ook Ned.-
Indië (Merkens, H. Burggraaf) bekend is. Symptomen : temperatuurstijging
tot boven io6° F. op den 2en dag, oog- en neusuitvloeiing en speekselvloed, alge-
meen ziek zijn en verschijnselen van kreupelheid en stijfheid bij geforceerd gaan,
genezing op den 5en dag.

Overenting op het rund met bloed in het acute stadium gelukte steeds (incubatie
2—5 dagen), eveneens met plasma, doch niet met gewasschen erythrocyten noch
met door Seitz K- en E K-schijven of Chamberland L₂ kaarsen gefiltreerd bloed.
De infectie was niet over te brengen door nauw contact, noch door voederen van
faeces of urine en evenmin door insmeren en ingeven van speeksel en neusslijm.
Paard, schaap, geit en kleine laboratoriumproefdieren waren ongevoelig, terwijl
verder bleek dat jonge kalveren zeer resistent waren en de gevoeligheid blijkbaar
pas bij i-jarige runderen volledig ontwikkeld is. Bu.

In de op den drogen zomer van 1933 volgende periode van voedselschaarschte
voor het vee, werden door Marek, Wellmann en Urbanyi ^j) in het voorjaar 1934
vele gevallen van stofwisseling-stoornissen gezien bij het melkvee en bij het jonge
vee. Eind Maart moesten 80 koeien wegens osteomalacie geslacht worden. Een
7 maanden drachtige melkkoe, welke ondanks goede eetlust, ten slotte niet meer
overeind kon, was dagelijks gevoed met 15 kg voederbieten, 3 kg tarwekaf, 1.5 kg
gebroken mais en ongeveer 4.5 kg maisstengels. Het bloedserum bevatte 10.4 mg %
Ca. en slechts 3.38 mg % anorganische P. Bij dit dier waren de lendenwervel-
uitsteeksels buigbaar, de ribben bestonden uit een dunne buitenwand met inwendig
slechts enkele beenspangen. Het gewicht van de femur bedroeg slechts 1411.8 gram,
tegen normaal 2267 gram. De wanddikte gemiddeld 3.9 mm, tegen 10.2 mm nor-
maal. Schrijvers geven een uitvoerig microscopisch onderzoek. Het beenderstelsel
van de foetus bleek ondanks de ziekte van het moederdier volkomen normaal te
zijn. De placenta wordt, ook wanneer de mineralen in het moederbloed verminderd
zijn, toch voldoende van mineralen voorzien.

De zieke beenderen bevatten 30 % minder mineralen dan de normale. De GaO
en P₂0₅-gehalten waren in evenredige mate verminderd, het MgO en het alkali-
gehalte waren tot op de helft verminderd. Bij osteomalacie en ook bij rachitis moet
men niet alleen met een eenvoudige vermindering van het asch-gehalte rekening
houden, maar ook met een verschuiving in tegengestelde mengverhouding van
de samenstellende asch-bestanddeelen. Het Ca-P quotiënt is onveranderd, het
Ca-MgO quotiënt aanmerkelijk verhoogd. Hierbij moet een éénzijdige basenrijke
voeding een rol gespeeld hebben. De oorzaak moet gelegen zijn in een phosphor-
arme voeding. Deze koe had meer dan de gegeven 34 gram P₂0₅ noodig, terwijl
bovendien het reguleerende vit. D., dat groote invloed heeft op de opname-mogelijk-
heid van Ca eri P, ontbrak.

Bij deze koe was in normale omstandigheden noodig 48.5 g P₂0₅ en nog extra
3.5—5 g P₂0₅ voor het foetus (Theilcr Green). Opgemerkt wordt dat runderen
slechts 16—25% van het Ca en 20—28% van het P van het in het voedsel aan-
wezige opnemen. Dit wordt weer ongunstig beïnvloed door veel ruw vezel. Schrijvers
beschouwen deze ziekte als een met rachitis samengaande aphosphorotische osteo-
malacie, ongunstig beïnvloed door vit. D-gebrek en een te groot aardalkali-
overschot, terwijl onvoldoende eiwit-voedering ook nog osteoporose deed optreden.

In de lage streken van Lombardije komt de distomatose zeer verspreid voor ;
niet alleen is bijna alle vee besmet, maar ook sterfgevallen komen geregeld voor,

*) Dr. J. Marek, Dr. O. Wellmann und Dr. L. Urbanyi : Weitere Untersuchungen
über Rachitis und Osteomalacie. I. Mitteilung. Arch. f. Tierheilkunde, 73. Band. 1.
Heft, 1938, blz. 33.

terwijl de economische schade natuurlijk zeer groot is. Daar bestrijding der parasiet
door ontwateren der lage landen en behandeling der weiden met kaïniet of Thomas-
slakkenmeel veel te duur is, is de enige manier om de distomatose uit te roeien de
behandeling der aangetaste dieren.

Het meest afdoende en goedkoopste geneesmiddel is volgens Vianello ^j) het
hexachlooraethaan. Alhoewel het opgelost in olijfolie of in capsules goed aan de
dieren kan worden gegeven, is het oplosmiddel te duur ; daarom wordt het in een
mengsel van plantaardig vet en zeep gesmolten en in pilvorm ingegeven. Dit heeft
tevens het voordeel, dat het in het darmkanaal gemakkelijk opgenomen en naar
de lever vervoerd wordt, waar het zijn antiparasitaire werking kan beginnen.
Intoxicatie-verschijnselen komen niet voor ; de melkgift gaat wel vaak iets terug,
maar is na een paar dagen weer normaal.

Schr. meent, dat deze methcde, elk najaar opnieuw toegepast, de rundveestapel
practisch distomenvrij kan maken.
De rundersarcosporidiose.

Cirenei ²) vond bij de keuring na de slachting van een jong rund een grijsgele
verkleuring van verschillende spiergroepen, vooral van buik- en tussenribspieren,
spieren van dij en onderarm. Microscopisch bleek er een uitgebreide myositis te
bestaan met een duidelijke eosinophilie en weinig bindweefselvorming. Er waren
weinig sarcocysten aanwezig, terwijl veel spierfibrillen totaal verdwenen waren,
hetgeen wordt toegeschreven aan de toxisch-lytische werking der sarcosporidiën.

Twee gevallen van actinomycose van de huid en de spieren van de rug
bij het rund.

Ofschoon reeds op vele plaatsen van het lichaam actinomycose is aangetroffen,
geven Drieux en Basille ³) hier 2 gevallen, waarbij de huid en de spieren van
de rug zijn aangetast. Cutis en subcutis verdikt tot totaal 12 mm, glad van opper-
vlakte, maar vol kleine haardjes, geel helder met verkaasd secretum en onregel-
matige begrenzing. Alle rugspieren waren doorzaaid met grijze haardjes, de fascia
lata echter niet. Het geheel deed denken aan tuberculose. De lymphklieren waren
vrij. Het tweede geval was identiek, ook hier waren huid- en rugspieren aangetast
tot aan het schouderblad toe. Het onderzoek op zuurvaste bacillen en ook op
cysticercus bovis was negatief. Haemateine-eosine-coupcs gaven rondom een centrale
zone een zone met macrophagen van een epitheloid karakter. In de buitenste zone
met collogeen weefsel bleken de mazen gevuld te zijn met lymphocyten en plasma-
cellen. Deze plasmacellen in deze zone achten de schrijvers van belang voor de
differentiatie van actinomycose en tuberculose. Zij denken zich deze infectie ver-
oorzaakt te zijn door een flinke massage van de rugstreek met een door sporen
sterk verontreinigde mosterdpap. De spicrscheeden zouden hierbij doorgroeid zijn.

De vele uit harde materialen vervaardigde tepelstiften, die gebruikt worden
voor het openhouden en oprekken van het tcpelkanaal, geven alle het gevaar van
druknecrose en optreden van een ascendeerende mastitis.

Richter \') geeft een overzicht van de met de, door Pulles aangegeven wollen
speenstift, bereikbare resultaten.

\') Dott. Gino Vianello : II problema delta distomatosi dti boüini in Lombardia. La
Clinica Veterinaria, 1937, No. 8, p. 491.

²) Dott. G. Cirenei : La sarcosporidiosi bovina. La Clinica Veterinaria, 1937, No. 12,
p. 718.

³) H. Drieux et D. Basille : Deux observations d\' actinomycose de la peau et des muscles
de la region dorsc-lombaire chez la vache. Ree. de med. vet. d\'Alfort, 1938, No. 4, blz. 221.

⁴) Dr. med. vet. Richter : Erfahrungen mit Wollzitzenstiften in Valvanol-salbe bei
Zitzenstenosen und entzündlichen Erkrankungen in Bereiche des Strichkanals und der Zvsterne.
Berl. Tierartzl. Wochenschr. 1938, No. 18, S. 260.

Hierdoor ontstaat een tamponade met een uit zacht materiaal (wol) bestaande
en in een desinfecteerende zalf (Valvanol) gedrenkte stift. De as bestaat uit twee
ijzerdraden waartusschen de wolvezels geklemd zitten. De punt is gemaakt van
celluloid. Vooral het gebruik na operatieve verwijding van het tepelkanaal, heeft
een gunstigen invloed. Zij houden het bloedig verwijde tepelkanaal open en doen
door de aangebrachte zalf de zich hier bevindende ontstekingsprocessen snel ge-
nezen, en voorkomen, door het afsluiten van de tepel, bacterieele infecties. Ook
werken zij reeds gunstig bij geregeld gebruik op de zg. taaie spenen, en maken
een operatieve ingreep onnoodig. Een nabehandeling kan met deze wollen speen-
stiften gerust aan den eigenaar worden overgelaten. Een enquete door de fabrikante,
Perleberger Impfstoffwerk, onder 17 dierenartsen gehouden, gaf zeer gunstige
resultaten.

Blaasontstekingen bij het rund komen weinig voor. Er is weinig over geschreven.
Wijssmann \') geeft een tweetal gevallen van crystitis acuta. Deze infecties kunnen
veroorzaakt worden door vele soorten bacteriën. De bac. pyelonephritidis bovis
moet voor cystitis als een twijfelachtige oorzaak worden beschouwd (Henschen).
Giftige planten en medicamenten, cantharide, terpentijn en peper kunnen de oorzaak
zijn. Praedisponeerend werken koude en urinestuwing, evenals trauma. De dieren
urineeren pijnlijk, de urine bevat : bloed, ettercellen, blaasepitheliën, eiwit en bac-
teriën, en ruikt naar ammoniak. Bij zware gevallen koorts, verminderde eetlust
en defaecatie. Rectaal voelt de blaas hard en groot aan en is pijnlijk. Pathologisch-
anatomisch is een sterke roodheid met zwelling van de mucosa al of niet bedekt
met diphtheroide membranen, aanwezig. De prognose is ongunstig. Twee gevallen
worden beschreven waarbij een cystitis optrad na een prolapsus vaginae. Het
eerste, zwaar zieke, 7 maand drachtige dier moest geslacht worden. De blaasmucosa
was sterk gezwollen en rood en bedekt met kleine diphtheroide membranen. Het
tweede geval betrof een hoogdrachtige koe, waarbij door de ontsteking van de
urethra en woekering van het slijmvlies geen urine meer geloosd kon worden. Deze
gevallen moeten worden beschouwd als ascendeerend vanuit een prolapsus vaginae
te zijn ontstaan. Pyelonephritis werd vaak door schrijver gezien, zonder dat er
een cystitis aanwezig was. Schrijver wil prophylactisch bij prolapsus vaginae bij
drachtige dieren de vagina uitspoelen met desinfecteerende vloeistoffen of een
zalfbehandeling toepassen. Een inwendige behandeling kan met hexainethyleen-
tetramine of met extract van folia uvae ursi geschieden. Het praeparaat ampho-
tropin splitst ter desinfectie zeer goed formaline af in de blaas.

Meer dan 50 gevallen werden tezelfder tijd door Bambaner ¹) op de herfstweiden
waargenomen. Vooral melkrijke runderen bleken gevoelig. Kunstmatige besmetting
met bloed-, neus- of oogsecretum had geen succes. Paarden bleven vrij. Gedurende
de stalperiode werden geen nieuwe gevallen waargenomen.

De symptomen zijn : zwelling van de oogleden, tranenvloed, lichtschuwheid,
het oog wordt halfgesloten gehouden, de dieren zijn bang het oog te stooten. Koorts
en verminderde eetlust treden steeds op. Op het midden der cornea ontstaat een
troebeling, welke zich snel uitbreidt en overgaat in een ulcus. In één geval zette
de ontsteking zich voort tot in de hersenen ; dit dier moest worden afgemaakt.
Immuniteit trad niet op. Schrijver brengt verband tusschen deze ziekte, de weide
en het jaargetijde (herfst), en vermoedt een vit. A-gebrek, waardoor de uitwendige
laag der cornea permeabel wordt voor bacteriën. Desinfectie van het oog, vooral
met rivanol in poedervorm, doet genezing optreden. Vit. A-giften hadden tot heden
nog geen succes, de proeven hiermede worden voortgezet. Schrijver behandelde

¹) Bambaner, Polen : Seuchenhafte Hornhautentzündung bei Rindern? Tierärtzl. Rund-
schau, 1938, No. 12, S. 188.

echter 2 paarden met maanblindheid met Vit. A (3 X 5 g Vogan, intraveneus en
subcutaan). Beide genazen volledig. Joling.

Dit apparaat dat door A. Schröter is samengesteld bestaat uit een blikken bus,
die met draagriemen op de rug bevestigd kan worden. In deze bus bevindt zich
het Derrispreparaat. Door middel van een luchtpomp wordt de vloeibare inhoud
onder druk gebracht. Aan de bus bevindt zich een gummislang, die aan het uit-
einde voorzien is van een borstel. Door druk met de duim op een knop vloeit het
Derrispreparaat tusschen de haren van de borstel. Naar behoefte kan men dus
de vloeistof in de borstel toelaten en de wormknobbels goed inwrijven. De be-
handelende persoon kan met behulp van dit apparaat gemakkelijk werken omdat
hij meer bewegingsvrijheid heeft, hetgeen vooral een voordeel is wanneer de runderen
op stal behandeld moeten worden. Uit de aard der zaak is dit apparaat alleen
geschikt voor Derrispreparaten, die uit extracten van Derrispoeder bestaan, cmdat
alleen deze zich goed met water emulgeeren. Voor het mengsel van Derrispoeder
en water lijkt dit apparaat minder geschikt omdat dit mengsel geregeld in beweging
moet blijven, wil men het Derrispoeder gelijkmatig met het water gemengd hou-
den. (Ref.). Baudet.

Aanzienlijke verliezen worden bij runderen en schapen in Colorado geleden
door urinesteenen. Tot 4 & 5 % der schapen, vooral mannelijke dieren, sterven
aan blaasruptuur.

Newsom ²) vond veelal een verstopte ureter door steenvorming vóór de S-vormige
bocht. De gestuwde urine doet de blaas bersten en het dier sterft aan peritonitis.
Een voederrantsoen, bestaande uit alfalfa, boonenstroo, beetwortelkoppen en pulp
met een mineraal mengsel, veroorzaakte bij 7 van een uit 49 dieren bestaande
kudde klinische verschijnselen. Een behandeling met bicarb. natricus had succes.
De bijvoedering met beetwortelkoppen is hier de oorzaak. Proeven hebben aange-
toond dat dieren, die alleen gevoederd werden met wortelkoppen, door de meerdere
afscheiding van urine veroorzaakt door dit voedsel, geen steenen hadden. Tarwe-
zemelen en katoenzaadzemelen in een rantsoen gaven eveneens door hun groot
gehalte aan phosphaten (die een onoplosbare verbinding aangaan met calcium,
magnesium en aluminium) sterke steenvorming. Bij een verminderde wateropname
o.a. des winters, is het gevaar van steenvorming vergroot. Vit. A-deficiëntie is niet
steeds noodig. Phosphaten en Ca-vcrbindingen moeten steeds in rijke mate in het
voedsel aanwezig zijn, voordat zich steenen kunnen vormen. Blaasinfecties spelen
eveneens een groote rol. Deze veroorzaken een alcalische reactie door het zich
vormen van ammoniak. Verandering van het rantsoen in alfalfagras met graan,
gaf veelal een stilstand in deze voor leeken schijnbaar besmettelijke ziekte.
Ketonurie.

Bij zijn onderzoekingen over het voorkomen van ketonen in de urine van runderen
en schapen, komt Vandevelde ³) tot de conclusie, dat deze ontbreken zoowel bij
gezonde dieren, als bij dieren na de partus en zelfs bij kalfziekte. Alle reacties worden
gedaan volgens Lec.al. Bij het schaap moet de sterke sufheid en parese worden
toegeschreven aan een sterke ontkalking van het bloed door de acetonaemie, integen-
stelling met het rund. De ketonen, ontstaan bij de vetverbranding, verlaten dooi-
de verschillende uitscheidingsorganen (longen, lever, nieren, darmen, uier, enz.)

\') Bartels : Ein neuer Apparat zur Behandlung der Dasselbeulen. T. R.,Jhg. 44, No. 13,
p. 203—204, 1938.

²) J. E. Nf.wsom : Urinary Calculi with special reference to cattle and sheep. Journ.
Americ. Vet. Med. Ass. 1938, No. 4, p. 495.

³) Prof. Dr. Geo Vandevelde : Ketonurie. Vlaamsch Diergeneesk. Tijdschr.
1937 No. 6, blz. 189,.

het lichaam en kunnen hier onlstekingsverschijnselen geven : bronchitis, ncphritis.
De ketonen veroorzaken veelal geen zure reactie in de urine, er treedt een neutra-
lisatie op, o.a. door Ca- en NH₃-afscheiding.

Ketonurie gaat steeds samen met het ziektebeeld van dyspepsie. De lever, die
voor de glycogeenregeling zorgt, kan ziek zijn en geeft bij ketonurie hvpoglycaemie
en dit zal weer de oorzaak zijn van een verminderde insuline-afscheiding, alles
langs neuro-vegetatieven weg. Therapeutisch gaf schrijver vroeger bicarbonas natricus
tezamen met liquor Fowleri : later probeerde hij insuline met glucose-injecties,
echter met minder goed resultaat, zelfs verergering. Ca-borogluconaat, zonder
resultaat bij het rund, geeft hem thans groot succes bij het schaap. Bij het rund
krijgt hij met tonophosphan intramusculair. al of niet samen met aricyl, succes,
(i geval echter niet, aceton pos. i : 250). Tegelijk met het verdwijnen van de ketonen
uit de urine verbeteren de dieren. Voeding van vele koolhydraten (aardappelen,
bieten, melasse) en weidegang is aan te bevelen. Joling.

Deze naam wordt gegeven aan een veel voorkomende ziekte in de kustlanden
van Australië. Speciaal daar waar kunstweiden gebruikt worden is deze ziekte
bekend. Een aangetaste kudde geneest snel, wanneer zij naar een natuurweide
gebracht wordt. Een verondersteld parasitair lijden bleek niet aanwezig te zijn.
Totdat ontdekt werd dat één mgr Cobalt per dag levensreddend werkte. De symp-
tomen zijn : slechte eetlust, krachteloosheid, gewicht-verlies en anacmie. Bij sectie
wordt veelal alleen een haemosiderosis van de lever en de pancreas gevonden, de
laatste is dan iets geler gekleurd. Ijzer- en kopergiften hebben geen invloed, evenmin
als phosphor. Cobalt alleen werkt weinig, maar samen met koper en andere zouten
geeft het een snelle genezing. Koper samen met ijzer is niet voldoende. Het ijzer-
percentage in de lever bij dieren lijdende aan coast disease is sterk verhoogd. Het
koperpercentage is sterk verlaagd. In het bloed is de verlaging van het koper van
geen beteekenis. De primaire oorzaak der ziekte moet gezocht worden in een
deficienlie van Cobalt en koper in het weidegras volgens Marston \').

Op IJsland is sinds 1934 een longaandoening bij schapen opgetreden. Deze
ziekte heeft zich zeer snel verbreid en gaat met groote verliezen gepaard (op sommige
boerderijen 50—80%). Het begint met hoesten en versnelde ademhaling, terwijl
de dieren op den duur dyspnoeisch worden. Het meest karakteristieke symptoom
is de groote hoeveelheid, uit de diepe luchtwegen afkomstig, dunvloeibare slijm,
die uit de neusgaten te voorschijn komt (J 1 in 24 uur). De ziekteduur is gemiddeld
2 & 3 maanden. De kans op genezing is zeer gering (5%).

Dungal, Gislason en Taylor ¹) hebben deze ziekte onderzocht. Bij sectie wor-
den alleen in de longen afwijkingen gevonden. Zij zijn sterk vergroot en dicht door-
zaaid met van 1 mm tot 1 cm groote knobbeltjes. Deze zijn opgebouwd uit adeno-
mateus weefsel (éénlagig hoogcylindrisch epitheel met papilvorming) ; tot de
kleinere bronchiën toonen soms een papillairc epitheelwoekering. De tusschenliggende
alveolen zijn gevuld met mononucleaire cellen (alveolair phagocyten ? en leuco-
cyten).

(De histologische beschrijving is onduidelijk ; een echte tumorvorming lijkt niet

¹) N. Duncal, G. Gislason and E. L. Taylor : Epizootic adenomatosis in the lungs
of sheep — comparisons with jaagsiekte, verminosis pneumonia and progressive pneumonia.
Journal of comp. Path, and Therap. Vol. II. Part. 1. March 1938.

waarschijnlijk. Ref.). Hoewel gedacht wordt aan ultravisibel virus is een bepaalde
oorzaak niet gevonden.

Schr. beschouwen deze nieuwe ziekte identiek aan de Zuid-Afrikaansche Jaag-
siekte (Dr. Kock) en de vermineuze pneumonie (M. Fadyean).

Eperythrozoönosis van het schaap is een infectieziekte, sedert 1934 bekend uit
Zuid-Afrika, Algtrië, Iran en Frankrijk, welke wordt veroorzaakt door ,,Eperythrozoön
ovis", een supra- en intercellulair gelegen bloedprotozo van wisselenden vorm (ring,
staaf, enz.) van de familie der „anaplasmidae", waartoe mede behooren de genera
„bartonella", Grahamella" en „anaplasma". De ziekte, welke zich kenmerkt door
anaemie en veelal ook icterus, wordt vermoedelijk overgebracht door een bloed-
zuigende arthropode. Kunstmatige overbrenging van schaap op schaap is mogelijk
met bloed en orgaanemulsie. De incubatie-periode bedraagt 5— 7 dagen ; na wederom
5—7 dagen verschijnen de parasieten in het bloed (koorts) en vermenigvuldigen
zich zeer snel, zoodat zij in een week 25 tot 100 maal zoo talrijk kunnen zijn als
de erythrocyten. De destructie en degeneratie van roode bloedlichaampjes is aan-
merkelijk onder gelijktijdige stijging van het aantal leucocyten. Is de anaemie op
haar hoogtepunt, dan worden nog maar weinig parasieten in de bloedbaan aan-
getroffen. Zij kunnen periodiek terugkomen, met parasictenvrije intervallen. De
mortaliteit schijnt gering te zijn, maar toch veroorzaakt de ziekte veel economisch
nadeel door de optredende anaemie en daarmede gepaard gaande achteruitgang
in conditie. Het sectiebeeld is niet typisch en wordt gekenmerkt door verschijnselen
van anaemie, icterus en miltzwelling.

Splenectomie bij latente gevallen heeft evenals bij andere protozoaire infecties
een sterke parasieten-invasie van het bloed tengevolge.

De algemeene therapie bestaat in krachtige voeding (ijzer- en koperzouten voor
bloedregeneratie), de specifieke : in de toediening van arsenicumhoudende praepa-
raten, in het bijzonder neosalvarsan. Neitz \') stelde experimenteel vast, dat gunstige
resultaten worden bereikt met een dosis van 5—7.5 mg van genoemd medicament
per kg lichaamsgewicht, zij het, dat ermede geen complete steiilisatie wordt ver-
kregen, ook niet met doses tot 45 mg per kg lichaamsgewicht. Proeven met een
door Dr. Hans Schmidt bereid arseen-antimoon-praeparaat Std. 286. B. met een
hooge chemotherapcutische index, wez^an uit dat ook dit middel een specifiek thera-
peuticum is, doch dat ook hiermede niet in alle gevallen sterilisatie wordt bereikt.
De immuniteit bij eperythrozoönosis berust op het bestaan van een labiele infectie,
is dus een „immunitas non sterilisans". Bu.

De beteekenis van vischkoelkasten voor de verzorging van het binnen-
land met versche zeevisch.

Bij proeven, welke Schönberc. en Ki.öckner ¹) namen met koolzuurvischkoel-
kasten (met droog ijs of eventueel met koolzuurflesschen) bleek, dat koolzuurgas
zeer werkzaam is tegenover de vischbedcrf veroorzakende bacteriën. Deze bact.
(fluorescent en flavobact.) worden door dit gas zeer sterk in hun groei belemmerd
of zelfs ten deele gedood. Met behulp van deze vischkoelkasten kan men dus de
visch zeer lang versch houden. de G.

¹) Schönbero en Klöckner : Dil CO Fischkühltruhen als wertvolles Hilfsmittel zur
Versorgung des Binnenmarktes mit frischen Seefischen. Z. f. Fl. u. Milchhyg. 1938, Jg. 48,
pg. 121.

Door I wanizky werd voor het aantoonen van de levensvatbaarheid der rundervin
in gekoeld of bevroren vleesch de verteringsproef in een zijden zakje aanbevolen.
Keller wijzigde deze methode, daar bij de passage door de dikke darmen een te
sterke kneuzing van de parasiet kan plaats vinden en beveelt op grond van eigen
ervaringen liet gebruik van een eelluloidbuisje aan.

Onderzoekingen van Kopp *) leerden nu, dat aan de Kellersche methode de
voorkeur moet worden gegeven, daar in een zijden zakje 28,41 % van alle onder-
zochte vinnen waren te gronde gegaan. De vinnen moeten vóór het verterings-
proces uit de door den gastheer gevormde kapsel worden geïsoleerd. Een beschadi-
ging van de staartblaas is van geen invloed op het resultaat van de proefneming.

Het gelukte Sciioop en Dadié ¹) drie zilvervossen met babesia canis te infecteeren
door deze dieren met 1 c.c. bloed van een besmette hond intraperitoneaal in te
spuiten. Zij schrijven daarom : „Für die Babesia canis bcsteht Artgebundenheit,
wie bisher angenommen wurde, nicht." Veenendaal.

Op een vossenkweekerij in Zweden werd een ziekte waargenomen ²), die in hare
verschijnselen geheel overeenkwam met hondenziekte bij den hond. Met bacterie-
vrij, door Berkefeld gefiltreerd materiaal kon de ziekte op gezonde vossen worden
overgebracht. Laidlaw-Dunkins serum was, bij gelijktijdige experimcnteele besmet-
ting, in staat de ziekte te voorkomen en kon men hiermede verdere ziektegevallen op
het bedrijf tegengaan. Therapeutisch was de werkzaamheid zeer gering.

De schrijvers geven verder eene vergelijking van hunne waarneming met die,
door Hellesnes bij eene overeenkomstige ziekte bij vossen in Noorwegen gedaan.
Hier werd met het serum Laidlaw-Dunkin geen resultaat verkregen, wel bleek
het hondenziekteserum-behring eene voorbehoedende werkzaamheid te bezitten.
Infectieproeven op honden (door G. en Sv. blijkbaar niet verricht) verliepen nega-
tief. Aangenomen wordt, dat in Noorwegen eene andere filtreerbare smetstof in
het spel is geweest ; de incubatietijd duurde daar langer (2 tot 3 weken tegen om-
streeks een week) en was ook de localisecring der verschijnselen eene eenigszins
andere. Van Nederveen.

Deze als maanblindheid bekende ziekte komt in vele landen, veelal bij trek-
paarden, voor. De aetiologie is nog steeds onbekend. Parasieten zijn als oorzaak
beschreven, micro-organismen, o.a. coccen, diplococcen en staphylococcen zijn in
het zieke oog gevonden. Een anaphylactische uveïtis kan experimenteel opgewekt
worden door de sclera met eiwitten, o.a. albuminen, te sensibiliseeren en daarna
hetzelfde eiwit intraveneus in te spuiten (Manninger, 1930). Dit was de oorzaak
dat de uveïtis gehouden werd voor een intoxicatie, welke veroorzaakt zou worden
door een abnormale rotting in de dikke darm.

¹) Schoop und Dadie : Uebertragung von Babesia canis auf Füchse. Deutsch. Tierarzt!.
Woch. 1938. Nr. 6. S. 88.

Tagliavtni •) onderzocht in 50 gevallen van recidiveerende Uveitis de endocrine
organen, o.a. hypophyse, schildklier, pancreas en bijnier, In de oogen werden geen
micro-organismen gevonden. De schildklieren toonen echter afwijkingen, het ge-
wicht (18—36 gr.) is vergroot.

De follikels zijn ectatisch, zeer rijk aan colloid en slechts weinig doorbloed, het
follikel-epitheel is afgeplat. Het colloid is tamelijk compact, basophiel en vertoont
talrijke korrelige ophoopingen beladen met pigment.

Het geheel doet denken aan een hypofunctie ; het colloid, het increet kan niet
in functie gebracht worden, waardoor de leverfunctie bij de intermediaire stofwis-
seling ook gestoord is (Bufano). En er is een praedispositie geschapen voor anaphylac-
tische verschijnselen. Bij dieren zonder schildklier zijn verschillende trophische stoor-
nissen aan het oog bekend (myopie, troebeling van het glaslichaam, loslaten van de
retina, neiging tot Ophthalmia purulenta) en aan het geheele lichaam hypotonische
verschijnselen. Zoo kan door een onvoldoende werking van de lever samen met
storing in het maagdarmkanaal, een vermeerdering van N₂-bevattende stoffen in
het bloed optreden, wat weer langs de weg der antigenen tot een ontsteking van het
oog kan voeren. Vooral indien dit orgaan door een hypotonische sympathicus ver-
zwakt is. Het recidiveeren versterkt de Pathogenese via de hypofunctie van de
schildklier.

Het karakter der uveïtis is endemisch. De invloed van de omgeving, de kosmische
invloed, de voeding, de spierarbeid en de aanwezigheid van chemische stoffen
in de voeding, hebben groote invloed op de schildklier en dus op het oog. Hierdoor
en door het histologisch onderzoek komt schrijver tot de conclusie dat als therapie
de klierwerking hersteld moet worden. De ziekte is dus z. i. van constitutioneele
oorsprong. Joling.

^l) A. Tagliavini : Ueber die recidivierende Uveitis des Pferdes. Arch. f. Tierheilkunde.
Band 73. Heft 1, 1938.

Benoemd tot keuringsveearts, tevens plaatsvervangend directeur van het slacht-
huis te Breda : W. J. Nieuwenhuis, Eist.

Verhuisd : G. P. G. Dinkelaar van Egmond, Amsterdam, naar Velp (G.),
Waldeck Pyrmontlaan 8.

Met verlof in Europa : Dr. W. Treffers, Bandoeng; voorloopig adres: W.
Voorthuizen, Alkmaar.

The Journal of the American Veterinary Medical Association is met ingang
van i Juli j.1. in een nieuw gewaad verschenen. Dit Juli-nummer
maakt een zeer prettige indruk, goed papier, prettige druk, geel omslag,
enz. De pagina\'s zijn in twee kolommen verdeeld, wat wel gemakkelijk
leest. Dit alles zou ik misschien voor de lezers van ons Tijdschrift van
niet genoegzaam belang achten, ware niet, dat in het redactioneel
artikel ter inleiding van deze verandering een opwekking tot de Ameri-
kaansche collega\'s wordt gericht, die, letterlijk vertaald, zoo in ons
Tijdschrift kon worden opgenomen. Gewezen wordt op de klacht van
velen, dat het Journal niet voldoende artikelen bevatte, die direct
verband hielden met de behoeften en de verlangens van de gewone
practici. Deze klacht heeft gemaakt, dat de „Editor" de laatste 10 jaar
zijn uiterste best heeft gedaan, om daaraan tegemoet te kernen, maar :
,,there has nol been much of a response upon the part cf those who voere in the best
position to supply whal has wanted". Het is niet mijn bedoeling, ook maar
iemand onzer lezers een bedekt verwijt te maken, maar mag ik, aanslui-
tende aan bovenstaand citaat, de practiseerende collegae met nadruk
verzoeken méér dan ze tot nu toe deden, de redactie toe te zenden alles
wat zij meenen van belang te zijn voor de lezers van ons Tijdschrift ?
Laten overwegingen als : och het zal wel bekende kost zijn, of: ik ben
niet voldoende met de literatuur op de hoogte, dan wel : ik ben nu
eenmaal geen schrijver en bang voor kritiek op taal en stijl, onze practici
niet weerhouden. Ik ben er van overtuigd, dat ieder lid der redactie
gaarne zijn hulp of advies wil vcrleenen, als die gevraagd worden.
Ook zuiver casuistische mcdedeclingen kunnen vaak zeer interessant
en nuttig zijn. Persoonlijk zeg ik gaarne mijn volle medewerking voor
zoover ik die kan verleenen toe. Goed afgesproken ? Beijers.

Op 24 Augustus 1938 werd te Zürich, nadat voorbereidende werkzaamheden
de weg daartoe gebaand hadden, door de professoren Frei (Zürich), Gansi.mayer
(Zagreb), Graf (Zürich), Klarenbeek (Utrecht), Popoff (Sofia), Reinhardt
(Leipzig) en Völker (Hannover) bovenvermelde vereniging opgericht. De leiders
van 25 instituten, pharmacotherapeutisch werkzaam, hadden reeds hun adhaesie
daartoe betuigd. Aan de leiding van de internationale vet. Congressen zal worden
verzocht een nieuwe sectie „Pharmaco-Therapie" in te stellen. Doel zal verder zijn :
aaneensluiting van de dierenartsen, werkzaam op pharmacotherapeutisch terrein ;
bestuderen der pharmacologie in verband met klinisch-therapeutische vragen;
voorlichting der practiserende dierenartsen in pharmacologische en pharmaceutische
problemen, vooral in verband met een rationele toepassing der geneesmiddelen
en een regulering van de geneesmiddelmarkt ; samenwerking betreffende onderwijs-
en instituutaangelegenheden ; verplichting tot ruil van publicaties. Gewone leden
zijn zij, die de vet. pharmacologie beoefenen (zw.Fr. 5 per jaar) ; buitengewone
leden zijn instituten, gezelschappen, klinieken (zw.Fr. 10), resp. industrie-onder-
nemingen (zw.Fr. 100). Het secretariaat is : Prof. Dr. Graf, Zürich, 2. Rieter-
strasze 95. Klarenbeek.

Kennis genomen hebbende van een klacht van den Dierenarts A., te B., tegen
den Dierenarts D. te E., in wezen en strekking neerkomende op :

De Dierenarts A. beklaagt zich, dat de Dierenarts D. zich, nadat hij in 1936
eenige malen bij hem had waargenomen, en in 1937 vanaf 4 Januari tot 1 Juni
de geheele praktijk had gedaan, en daarna in September en October nog een paar
maal had geassisteerd, plotseling in de eerste week van Januari 1938, blijkens adver-
tenties in plaatselijke bladen en dat wel ongeveer een maand lang, in E., in de
praktijk van Dierenarts A. heeft gevestigd;

Overwegende, dat inderdaad is komen vast te staan, dat de Dierenarts D., na
in het jaar 1936 eenige malen de praktijk van klager te hebben waargenomen,
na vanaf 4 Januari 1937 tot 1 Juni 1937 wegens ziekte van klager de geheele praktijk
te hebben gedaan, en na in September en October 1937 nog te hebben geassisteerd,
zich in de eerste week van 1938 in de praktijk van klager heeft gevestigd, blijkens
geplaatste advertenties, en aldaar ook inderdaad praktijk heeft uitgeoefend ;

Overwegende, dat de Dierenarts D. bij geen der vorenbedoelde waarnemingen,
of assistenties heeft te kennen gegeven zich in klagers praktijkgebied te zullen
vestigen ;

Overwegende, dat door dengene, over wien wordt geklaagd wel wordt erkend,
dat het niet is geoorloofd, zich in de praktijk van een collega, voor wien men waar-
neemt, of die wordt geassisteerd, te vestigen ;

Overwegende, dat het verweer van dengene over wien wordt geklaagd is, dat
het onder alle omstandigheden zijn goed recht is zich in zijn geboorte-woon-plaats
te vestigen, ook al is daar een waarneming of assistentie bij den in zijn woonplaats
praktijk uitoefenenden Collega aan voorafgegaan, en dat dit recht thans zeker te meer
zou bestaan, omdat hij in het onderhoud van zijn gezin moet voorzien, en het hem
niet is gelukt, dat op andere wijze te doen door praktijkovername elders, of succes-
volle sollicitatie ;

Overwegende, dat door dengene over wien wordt geklaagd uitsluitend een voor-
behoud wordt gemaakt voor zijn geboorte-woon-plaats ;

Overwegende, dat dit voorbehoud door den Centralen Raad niet kan worden
erkend ;

Overwegende, dat een waarnemer, of assistent tijdens de waarneming, of assistent-
schap volledige inzage van de praktijk van den Collega, voor wien wordt waarge-
nomen, of die wordt geassisteerd, heeft gekregen, volledig op de hoogte is gekomen
van de inkomsten van die praktijk, en eventueele zwakke plekken in die praktijk
heeft kunnen bestudeeren ;

Overwegende, dat die inzage in de praktijk nog belangrijk grooter wordt, wanneer
het betreft waarneming, of assistentie bij een zieken Collega en dus alles wat de
praktijk betreft moet worden overgelaten ;

Overwegende, dat om bovenvermelde redenen en onder bovenvermelde omstan-
digheid er sprake is van misbruik maken van vertrouwen, oncollegiaal en unfair
optreden ;

Overwegende, dat door den Dierenarts D., door zijn vestiging te E., dus in het
praktijkgebied van den Dierenarts A., in de maand Januari 1938, misbruik van
vertrouwen is gemaakt, en oncollegiaal en unfair is opgetreden, en daardoor een
handeling is verricht strijdig met de waardigheid van den Diergeneeskundigen stand ;

Overwegende, dat het adverteeren ongeveer een maand lang niet in overeen-
stemming is met de te dezer zake geldende gebruiken, met de waardigheid van

den Diergeneeskundigen stand en met de door den Centralen Raad vastgestelde
en bekend gemaakte regels ;

Overwegende, dat hier op grond van Art. 2 sub e en 26 van de Statuten en Art. 40
en 41 van het Huishoudelijk Reglement van de Maatschappij voor Diergeneeskunde,
als maatregel van tucht een schriftelijke berisping, gepaard gaande met de oplegging
der verplichting het bedreven onrecht te herstellen, behoort te worden toegepast;

Beslist de Centrale Raad aan den Dierenarts D. hierbij te doen toekomen een
schriftelijke berisping met oplegging van de verplichting het bedreven onrecht te
herstellen door in het praktijkgebied van den Dierenarts A., zooals dat uit de boeken
van de-n Dierenarts A. over 1937 blijkt, geen praktijk meer uit te oefenen, binnen
een termijn van vijf jaar na dagteekening dezes, tenzij met toestemming van den
Dierenarts A. ;

Beslist de Centrale Raad, dat de Dierenarts D. voor regeling van zijne zaken
en terugtrekking uit de praktijk van den Dierenarts A. een termijn wordt gesteld
van zes weken na dagteekening dezes ;

Beslist de Centrale Raad, dat het aan klager wordt overgelaten eventueele ver-
goeding voor geleden financieele schade zelve te verhalen ;

Verstaat de Centrale Raad, dat deze beslissing zal worden ter kennis gebracht
aan klager en aan dengene over wien geklaagd wordt, aan het Hoofdbestuur van
de Maatschappij voor Diergeneeskunde met verzoek tot publicatie in het Tijdschrift
voor Diergeneeskunde, zij het dan ook met weglating van namen,

en aan het Bestuur van de Afdeeling X van de Maatschappij voor Diergenees-
kunde ;

Aldus gewezen in de vergadering van den Centralen Raad op Zaterdag 2 Juli
1938 in samenstelling : C. Tenhaeff, Voorzitter, H. R. Wigersma, W. ten Hoopen
en P. de Jong, Leden, en K. Schuytemaker, Secretaris.

Voor den Centralen Raad,
(get.) C. Tenhaeff, Voorzitter.
(get.) K. Schuytemaker, Secretaris.

Ter gelegenheid van de verjaardag van H. M. de Koningin zijn aan leden van
de Maatschappij de volgende onderscheidingen verleend :

Prof. Dr. J. YVester, Utrecht, Ridder in de Orde van de Nederlandsche Leeuw ;
Dr. S. Douma, Amersfoort, Officier in de Orde van Oranje-Nassau ; Dr. L. Gazen-
beek, Den Haag, Ridder in de Orde van Oranje-Nassau met de zwaarden;
L. A. Bom, Den Haag, secretaris van het Stamboek van het Nederlandsche Trek-
paard, Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

Bovendien is nog verleend aan : Prof. Dr. F. L. Huber, directeur van het Vee-
artsenijkundig Instituut, te Buitenzorg, de onderscheiding van Officier in de Orde
van Oranje-Nassau, en aan Dr. R. H. J. Gallandat Huet, Den Haag, gepension-
neerd dirigeerend paardenarts met de rang van luitenant-kolonel, de rang van
kolonel.

De Redactie biedt aan bovengenoemde dierenartsen hare gelukwenschen aan
met de verkregen onderscheiding.

Bij Kon. Besluit is benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau:
F. M. de Leur, voorheen directeur van den Veekeuringskring te Hoorn en van het
Openbaar Slachthuis te Hoorn. De Redactie biedt aan collega de Leur haar
gelukwenschen aan met de verkregen onderscheiding.

Aan Dr. K. Rejtsma, thans Inspecteur van de Volksgezondheid te Den Haag, is bij
zijn afscheid als Directeur van het Openbaar Slachthuis en de Vleeschkeurings-
dienst van de gemeente Rheden door het gemeentebestuur uitgereikt de zilveren
eere-medaille dier gemeente.

Benoemingen : Bij beschikking van den Minister van Economische Zaken van
2 September 1J38 is aangewezen als gecommitteerde van den Minister bij de
examens ter verkrijging van het slagersvakdiploma (eventueel einddiploma slagers-
vakschöol) Dr. K. Reitsma, te Den Haag, en zijn aangewezen als plaatsvervangende
gecommitteerden Dr. S. G. Zwart, te Den Haag, Dr. S. Douma, te Amersfoort,
Dr. J. Buitenhuis, te Amersfoort en Dr. A. Ci.arenburg, te Utrecht.

De Minister van Econ. Zaken heeft bij beschikking van 26 Augustus 1938, No. 9428,
gelet op art. 1, letter b, van het Kon. Besl. van 11 Augustus 1932, Stbl. 435, houdende
bepalingen ten aanzien van den in- en doorvoer van diermeel, ingetrokken zijne
beschikking van 7 October 1932, No. 12312 III en aangewezen als kantoren, bedoeld
in aangehaald artikel 1, letter b, de gemeenten Amsterdam, Rotterdam en Eindhoven.

Bevorderd tot Doctor in de veeartsenijkunde : A. Winter, te Amersfoort, op
een proefschrift, getiteld „De klinische waarde van evipan natrium als narcoticum
bij hond en kat". Deze promotie heeft reeds plaats gehad op 22 Juni 1938.

Herinnerd wordt aan de door de Maatschappij uitgeschreven prijsvraag, luidende :

,,De Maatschappij voor Diergeneeskunde vraagt een vergelijkend onderzoek
van de economische gebruikswaarde van het paard tegenover die van den motor",

aan welke prijsvraag kan worden deelgenomen door Nederlandsche dierenartsen
en door studenten aan de Veeartsenijkundige Faculteit. Voor kennisname van de
verdere voorwaarden, verbonden aan deze prijsvraag, wordt verwezen naar het
Tijdschrift van r Aug. j.1., aflevering 15, blz\'. 806.

(De cijfers tusschen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen
aan die 1 Juni niet waren genezen.)

Mond- en klauwzeer: bij 784 eigenaars (582 eig.), waarvan in Groningen bij
70 (41) eig.; Friesland bij 118 (54) eig.; Drenthe bij 45 (37) eig.; Overijsel bij
125 (62) eig. ; Gelderland bij 166 (138) eig. ; Utrecht bij 2 (17) eig. ; Noord-Holland
b\'J 3 (\'5) ^eig- > Zuid-Holland bij 7 (14) eig. ; Zeeland bij 18 (35) eig. ; Noord-
Brabant bij 157 (132) eig. ; Limburg bij 73 (37) eig.

Scabiës (sarcoptes en derrnatocoptes) bij paard en schaap : 85 gevallen bij 8 eigenaars
(733 bij 38 eig.), waarvan in Groningen (175 bij 1 eig.) ; Friesland 14 bij 1 eig.
(215 bij 19 eig., 2 gevallen bij paarden) ; Drenthe (30 bij 1 eig.) ; Overijsel (33
bij 5 eig.) ; Gelderland (94 bij 4 eig.) ; Utrecht 31 bij 2 eig. (66 bij 2 eig.) ; Zuid-
Holland 40 bij 5 eig., waarvan 1 geval bij paard (84 bij 5 eig., waarvan 6 paarden
bij 2 eig.) ; Noord-Brabant (36 bij 1 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 270 gevallen bij 18 eig. (1188 bij 85 eig.), waarvan in Gro-
ningen (11 bij i eig.) ; Friesland 19 bij 4 (258 bij 19) eig. ; Drenthe (7 bij 1 eig.) ;
Overijsel (22 bij 6 eig.) ; Gelderland 3 bij 1 eig. (155 bij 24 eig.) ; Utrecht 20 bij
2 (129 bij 4) eig. ; Noord-Holland 190 bij 7 (486 bij 27) eig. ; Zuid-Holland 38
bij 4 (120 bij 3) eig.

Anthrax : 8 gevallen bij 7 eigenaars (1), waarvan in Friesland 3 bij 2 eig. ; Over-
ijsel i ; Gelderland 1 ; Utrecht (1) ; Zuid-Holland 2 bij 2 eig. ; Noord-Brabant 1.

Varkenspest: 466 gevallen bij 38 eig., waarvan in Friesland 91 bij 5 (13 bij 2)
eig. ; Drenthe (20 bij 4) eig. ; Overijsel 15 bij 1 \'eig. ; Gelderland 17 bij 6 (82 bij 12)
eig. ; Utrecht 69 bij 3 (g bij 1 eig.) ; Noord-Holland 26 bij 1 (3 bij 1) eig. ; Zuid-
Holland 228 bij 8 (193 bij 7) eig. ; Noord-Brabant 20 bij 14 (29 bij 2) eig.

Rectificatie: gedurende de maand Mei 1938 in Gelderland geconstateerd 20 (1)
gevallen van „Het rotkreupel der Schapen". A. v. H.

Ayyanger, Investigations on the Course of Distribution of the Nerves Supplying
Levator Anguli Seapuli and Rhomboidoeus Muscles ; and the Formation of the
Phrenic Nerve, in the Ox ; with Observations on Gertain Anatomical Deviations.
Publishers : Delhi Imperial Council Agricultural Research, India. Sh. 7.9

Bunge, Ein Beitrag zur Frage der Harnstoffspaltung im Pansen und Labmagen
des Schafes. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Evers, Versuche zur Bestimmung der Residualluft beim Tier. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Jeckstadt, Untersuchungen über den Weg der Luft in der Nase des Hundes
unter Anwendung neuer Methoden. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Gallier, Contribution ä 1\'étude des génalcaloïdes en médccine vétérinaire.
Thèse d\'Alfort, 1938.

Lucas, Contribution ä 1\'étude de la surface de 1\'encéphale et de la topographie
cranio-encéphalique chez le chien. Thèse d\'Alfort, 1938.

Bozf.nhard, Untersuchungen über das Zerpräparat „Peremesin" als Mittel
gegen erbrechen bei Hund und Katze. Inaug.-Diss. München, 1938.

Eufinoer, Hormonale Beeinflussung der Legetätigkeit beim Huhn. Inaug.-
Diss. München, 1938.

Hagenbuch, Das Sprunggelenk des Rindes. Bau und Bewegungsart. Inaug.-
Diss. München, 1938.

Mosandl, Untersuchungen über die Wirksamkeit von Testikelhormon an
künstlich beschädigten Keimdrüsen von Hähnen. Inaug.-Diss. München, 1938.

Schroeder, Ueber die Behandlung des Ekzems mit Murnil. Inaug.-Diss. Ber-
lin, 1938.

Ellenberger, Versuche über die hypnotische Wirkung von Sedormid bei Hunden.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

F\'ranke, Narkogen, ein Präparat der I.G. Farbenindustrie, als intravenöses
Vollnarkotikum für Hunde. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Teuschf.r, Anatomische Untersuchungen über die Fruchthüllen des Zwergflusz-
pferdes (Choeropsis liberiensis Mort). Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Müller, Ueber Ossa Wormiana parieto-oeeipitalia beim Pferd. Inaug.-Diss.
Leipzig, 1938.

Keller, Die Lymphgefäsze der Haut des Meerschweinchens. Inaug.-Diss. Leip-
zig, "93⁸-

Widmer, Therapeutische Versuche mit „Leukichthol", einem hellen Ichthyol-
präparat in der Kleintierpraxis. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Heiligtag, Ueber die Hüllen des Rückenmarkes und deren Zwischenräume
beim Hunde. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Hoffmann, Untersuchungen über die Hauttemperatur des Schafes mit dem
Thermo-element. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Meyer, Ueber die Behandlung phosgenvergifteter Hunde mit A. O. I. Bertram.
Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Nusser, Behandlungsversuche mit Prontosil beim gelben Galt. Inaug.-Diss.
Hannover, 1938.

Rachner, Ueber Erkrankungen von Haustieren bei der Kornkäferbekämpfung
durch „Peritol". Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Scholz, Prüfung der narkotischen Wirkung des Chloralhydrats bei jungen
Schweinen nach intraperitonealer Applikation. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Voigt, Ueber den Gehalt an anorganischer phosphorsäure im arteriellen und
venösen Blut des Pferdes. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Vogel, Versuche zur hormonalen Sterilisierung weiblicher Schweine durch
,,Prolan". Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Daake, Das Homatropin als Ersatz des Atropins beim Truppenpferde. Inaug.-
Diss. Hannover, 1938.

Grävenstein, Ueber die Arterien des groszen Netzes beim Hunde. Inaug.-Diss.
Hannover, 1938.

Hasselbeck, Der Bromgehalt im Blute unserer groszen Haussäugetiere (Pferd
und Rind). Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Hirte, Kritische Untersuchungen über die bisher üblichen Hufmeszmethoden.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Stang, Ueber Konstitution und Erbfehler, sowie deren Feststellung und Be-
wertung für die amtliche Körung. Berlin, 1938. Richard Schoetz. R.M. 2.60

Von Grüningen, Studien zur Abstammung und Rassenzugehörigkeit der Saanen-
ziege. Inaug.-Diss. Bern, 1937.

Kuncaitis, Versuche einer Monographie des Pferdes in Lithuania. Inaug.-Diss.
Bern, 1937.

Calf rearing, Bulletin No. 10 of the Ministry of Agriculture and Fisheries. Published
by His Majesty\'s Stationery Office. $ 6.—

Wenz, Die männlichen Blutlinien des Glan-Donnersberger Rindes im Gau
Saarpfalz. Inaug.-Diss. München, 1938.

Wöhrle, Die Eber-Linien in der bayerischen Schweinezucht. Inaug.-Diss.
München, 1938.

Wolfanger, Können verschiedene Vitamin-B-1 -Mengen den Vitamin-A-Bedarf
beeinflussen? Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Arnhold, Ueber Unterschiede im Normal-(Ruhe-) Blutbild zwischen warm-
blütigen und kaltblütigen Pferden und das Verhalten beider unmittelbar nach
der Arbeitsleistung. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Georgi, Rassen und funktionelle Merkmale am Unterkiefer des Hundes. Inaug.-
Diss. Leipzig, 1938.

Vasquez, Untersuchungen über das Erhaltungsfutter des Kaninchens. Inaug.-
Diss. Hannover, 1938.

Flück, Ueber die Thyreoidea der Hühner im endemischen Kropfgebict. Inaug.-
Diss. Bern, 1937.

Balmer, Ueber Herzgewichte gesunder und nierenkranker Hunde. Inaug.-Diss.
Bern, 1937.

Gaiger and Davies, Veterinary pathology and bacteriology. Second édition,
1938. Alexander Eger, Chicago, Illinois, publisher. $ 6.50

Härtl, Die Vererbung des Kryptorchismus beim Hund. Verlag Dr. Paul Schöps,
Leipzig. R.M. 3.50

Tivollier, Le cancer des lèvres et le cancer de la langue chez les animaux
domestiques. Thèse de Lyon, 1936.

Salomon, Les tumeurs des cellules interstitielles du testicule chez les animaux
et l\'homme. Histologie et Physiopathologie comparée. Thèse d\'Alfort, 1938. ,

Charmoy, L\'inspection du poumon tuberculeux. Recherches bactériologiques sur
le teneur du mucus trachéo-bronchique en bacilles de Koch. Thèse d\'Alfort, 1938.

Gardf.l, Les tumeurs de la rate chez les animaux domestiques. Thèse de Lyon,
I938-

Fontaine, Etude par les statistiques des conditions de fréquence du cancer
spontané chez les animaux domestiques. Thèse de Toulouse, 1938.

Roy, Le cancer de l\'oesophage chez les animaux domestiques. Thèse de Lyon, 1938.

Laiîrune, Le cancer de la vessie chez les animaux domestiques. Thèse de Lyon,
\'938.

Sittner, Ueber die Pathogenese der Uterustuberkulose des Rindes. Inaug.-Diss.
Leipzig, 1938.

Dissing, Zum Vorkommen von Herzfehlerzellen bei unseren Haustieren. Inaug.-
Diss. Leipzig, 1938.

Löhel, Ueber ein ausgebreitetes Aneurysma cirsoides beider Koronararterien
des Herzens bei einem Rind. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Lindeke, Untersuchungen über Hornsäulen und Hornschwielen an der Klaue
des Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Grefe, Untersuchungen über chirurgisch-pathologische Alterserscheinungen am
Tarsus des Pferdes mit besonderer Berücksichtigung des Spats. Inaug.-Diss. Hanno-
ver, 1938.

Schräder, Verteilung des mikro-chemisch nachweisbaren Hämosiderins und des
Fettes in der Leber des Pferdes. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Stromeier, Chir.-anatom. bzw. histologische Untersuchungen über die Periostitis
ossificans auf der dorsalen Seite des Kronbeins beim Pferd. Inaug.-Diss. Hannover,

WiLKE, Beitrag zur Frage der Ursache des plötzlichen Herztodes. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Appenzeller, Eine einfache Methode zur Besichtigung des Augenhintergrundes
ohne Spiegel und ihre Brauchbarkeit beim Pferd, verglichen mit den üblichen
Methoden. Inaug.-Diss. Bern, 1937.

Götze, Neuzeitliche Embryotomie bei Pferd und Rind. Verlag M. u. H. Schaper,
Hannover. R.M. 5.—

Ferré, Utilisation de nouveaux appareils de contention pour équidés et instru-
ments de chirurgie. Thèse d\'Alfort, 1938.

Aychet, Une des entérites toxiques des agneaux (la paraplégie enzootique).
Thèse d\'Alfort, 1938.

Faicourt, Contribution à l\'étude étiopathologique de l\'eczéma. Son traitement
par l\'organozymothérapie. Thèse d\'Alfort, 1938.

Carlier, Lutte contre le varron des bovidés. Effets de diverses substances médi-
camenteuses sur la larve „d\'Hypoderma bovis". Thèse d\'Alfort, 1938.

Corvisier, Des différentes méthodes anesthésiques utilisées dans le diagnostic
des boiteries chez le cheval. Thèse d\'Alfort, 1938.

Kerlock, Déchirures et perforations d l\'utérus, un moyen pratique de traite-
ment. Thèse d\'Alfort, 1938.

Brénot, Le traitement progressif des boiteries chroniques dues aux lésions d\'ostéite
en clinique hippique. Thèse de Lyon, 1938.

Auvolat, La cystinurie. Etude comparée en médecine humaine et vétérinaire.
Thèse de Lyon, 1938.

Massé, Essai sur la gastro-entérite infectieuse des chats. Thèse de Lyon, 1938.
Flucher, La ponction sternale. Thèse de Lyon, 1938.

Gauche, Contribution à l\'étude du phlegmon du garrot. Thèse de Lyon, 1938.
Bühlf.r, Untersuchungen über mögliche Zusammenhänge zwischen Präputial-
katarrh und Nephritis beim Hunde. Inaug.-Diss. München, 1938.

Wehser, Untersuchungen über das Blutbild des Rindes bei Eutererkrankungen.
Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Buhse, Erfahrungen über Trächtigkeitsfeststellung bei Stuten mit der Cuboni-
Rcaktion sowie Versuche zur Bestimmung des Reaktionskörpers. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Rehmet, Ueber den Mangangehalt im Kot und Harn gesunder Haustiere und
einiger lecksuchtkranker Ochsen. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Rönnefahrt, Beitrag zur Kenntnis des klinischen Euterbefundes bei trocken-
stehenden und frischmelkenden Kühen mit gesunden und keimhaltigen Eutern.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Löber, Untersuchungen über die Wasserstoffionenkonzentration im Vaginalsekret
gesunder und geschlechtskranker Kühe. Iriaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Langrock, Kurzwellentherapie in der Kleintierpraxis. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.
Baderschneider, Jodoform in der Therapie der puerperalen Infektionen und
Intoxikationen. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Berger, Untersuchungen des Blutes von Schlachtrindern auf Alkalireserve,
Phosphor und pH-Wert. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Bolten, Untersuchungen über die Schleiffestigkeit gesunder und kranker Zähne
der Pferde. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Schierwater, Untersuchungen über die Diagnose des Ikterus beim Rinde durch
intrakutane Injektionen von Histamin. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Thalheimer, Blutuntersuchungen über die Blutkörperchensenkung bei Pferden.
Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Gerbaulet, Quantitative Bestimmung der Urobiline-Faihstcffe im Harn der
Rinder. Iratg-Diss. Hannover, 1938.

Berndt, Vergleichende Untersuchungen über Urobiline-Farbstoffe im Flarn der
Rinder. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Bieling, Viruskrankheiten des Menschen, ihre Erreger und ihre Bekämpfung.
Johann Ambrosius Barth, Leipzig C I, 1938. R.M. 4.80

Behnke, Die Brauchbarkeit der Schnellagglutination für die veterinärpolizeiliche
Feststellung des seuchenhaften Verkalbens. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Bohn, Untersuchungen über den Lungenwurmbefall der wichtigsten deutschen
Nutzwildarten. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Salomon, Zur Färbung der Bakteriengeiszeln. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.
Buchholz, Interferometrische Untersuchungen über die Wirkung von Rotlauf-
bazillen auf Rotlaufimmunserum. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.
Rakette, Ueber Sporenfärbungen. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.
Schake, Das Vorkommen des Malleus in Mecklenburg-Strelitz von 1820—1933.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Weisztanner, Untersuchungen über die Zuverlässigkeit verschiedener Tuber-
kulinisierungsmethoden beim Rind. Inaug.-Diss. Bern, 1937.

Meyers, Tuberculosis among children and young adults. Second édition, 1938.
Charles C. Thomas, Springfield, Illinois, and Baltimore. Maryland, publisher.

Seiffert, Virus und Viruskrankheiten bei Menschen, Tieren und Pflanzen.
Dresden, 1938. Thodor Steinkopff. R.M. 16.—

Derbec, Action des substances stimulantes et adjuvantes dans l\'immunisation
des chiens contre la maladie de Carré. Thèse d\'Alfort, 1938.

Petit, Cuti-immunité et cuti-vaccination dans les espèces animales. Thèse d\'Al-
fort, 1938.

Zaharieff, Prophylaxie et police sanitaire de la rage en Bulgarie. Thèse de
Toulouse, 1938.

Fröhle. Die Brauchbarkeit der Sachweh-Reaktion zum Nachweis der Bang-
infektion. Inaug.-Diss. München, 1938.

Gelz, Eignet sich die Färbung nach Koester und Hansen zum Nachweis der
Brucella Abortus Bang? (Gibt es grampositive Bangbakterien?). Inaug.-Diss.
München, 1938.

Grözinger, Die keimtötende Wirkung des karbolisierten Serums aphthenseuche-
rekonvaleszeriter Rinder für Brucella Abortus Bang. Inaug.-Diss. München, 1938.

Hunke, Neue Beiträge zur Trichomonadenerkrankung des Rindes. Inaug.-Diss.
Leipzig, 1938.

Masch, Beitrag zur intrakutanen Tuberkulinisierung beim Schwein. Inaug.-
Diss. Berlin, 1938.

Scherle, Untersuchungen über die Trichomonaden des Hausgeflügels, insbe-
sondere des Haushuhnes. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Enijresz, Verwertbarkeit der Komplementbindungsreaktion, der Agglomeration
und der Trichomolyse für die Erkennung der Trichomonadeninfektion des Rindes.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Heidrich, Prüfung mehrerer Tuberkuline beim Rind im Vergleich mit der sero-
logischen und der bakteriologischen Untersuchung. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Varges, Ein Beitrag über das Vorkommen von Korynebakterien in der Mund-
höhle des Rindes. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Brandt, Hacmoglobinophile Bakterien im Respirationstraktus von Menschen u.
Schweinen mit vergleichenden Studien über das Pfeiffersche, Shopesche und Köbe-
sche Influenzabakterium. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Dieszel, Untersuchungen über den Virusgehalt des Harnes von mit ansteckender
Blutarmut behafteten Pferden. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Hunold, Weitere Beiträge zur Diagnose der ansteckenden Blutarmut des Pferdes
mit Hilfe des vereinfachten Kaninchenversuchs. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Keimer, Passageversuche bei durch Phenylhydrazin sensibilisierten und mit
Serum gesunder Pferde injizierten Kaninchen. Inaug.-Diss. Hannover. 1938.

Willeke, Beitrag zum parasitenbefall von Wildkaninchen und Hasen aus freier
Wildbahn. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Leue, Zur Verwertung der Konfiskate und des Blutes auf den deutschen Schlacht-
höfen. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Brauer, Untersuchungen über die Zersetzungsursache von heiszgeräucherten
Fischen. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Pieper, Der gegenwärtige Stand der Betäubungsweise an den deutschen Schlacht-
höfen unter besonderer Berücksichtigung der Betäubung der Kälber. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Parschau, Untersuchungen über Beziehungen zwischen den Abortusfällen, den
Milchleistungen und den verwandschaftlichen Verhältnissen in Rinderherden.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Dreher, Versuche über den Einflusz der Räucherung auf das in der Rohwurst
enthaltene Bakt. Proteus und Bakt. Coli sowie den Bazillus Mesentericus. Inaug.-
Diss. Berlin, 1938.

Monroty, Des bases légales de l\'inspection et de la saisie des viandes. Thèse
de Lyon, 1938.

Mattick, The handling of milk and milk products. Bulletin N\'o. 31 of the Ministry
of Agriculture and Fisheries. Published by His Majesty\'s Stationery Office. Sh. 2. -

Knödler, Ueber die Brauchbarkeit verschiedener Milchseren als Ersatz des
Labserums zur Agglutination auf Aborlus-Bang. Inaug.-Diss. München, 1938.

Prösch, Bestehen Zusammenhänge zwischen der tuberkulösen Erkrankung der
Buglymphknoten und der Tuberkulose der Lymphknoten des Kopfes beim Schwein ?
Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Fendler, Ueber den Befall der Schweine mit Miescherschen Schläuchen und
deren fleischbeschauliche Beurteilung. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Hauck, Zur Feststellung der Ueberfütterung bei Schlachttieren. Inaug.-Diss.
Gieszen, 1938.

Noll, Untersuchungen über des Soda-Formalin-Ammoniak-Verfahren zur
Sterilisation von Därmen. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Schäfer, Untersuchungen über die Wasserstoffionenkonzentration verschiedener
Organe und Gewebe des Rindes. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Treffenstädt, Ueber den färberischen Nachweis der Bruzellen in der Milch.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Haumann, Ueber die Verwendbarkeit der Saccharose und des Adonits im Plat-
tennährböden zur Erkennung und Unterscheidung von Bakterien aus der Inter-
medius- und Paratyphus-Enteriiis-Gruppe in der bakteriologischen Fleischbeschau.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Zschiegnf.r, Ueber die Untersuchung der Milch mit dem Qualitätsschnellprüfer
von Dr. Meurer. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Borchardt, Ueber den pH-Wert in Würsten und seine Bedeutung für die Halt-
barkeit derselben. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Buhlert, Zur Frage über das Vorkommen von Vitaminen im Honig. Inaug.-
Diss. Hannover, 1938.

Hoos, Die Finnigkeit des Rindes, prophylaktische und medizinisch-forensische
Betrachtungen. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Kitschenberg, Ueber makroskopische und mikroskopische Untersuchungen von
im Essener Handel befindlichen Sülzen, Fleischsalaten und Ragoutfin-Sorten.
Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Streich, Parasitenbef\'unde bei gesunden Schlachtschweinen. Inaug.-Diss. Hanno-
ver, 1938.

Green, Untersuchungen über die Brauchbarkeit der Flockungsreaktion zur
Ermittlung bangpositiver Milchproben. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Kippen, Ueber die Brauchbarkeit des Brillantgrün-Phenolrot-Agars zur kulturellen
Ermittlung von Paratyphus-Enteritisbakterien, insbesondere bei der bakteriologi-
schen Fleischuntersuchung. Inaug.-Diss. Hannover ,1938.

The Diary of a Surgeon in the Tear 1 751 —1752, hy John Knyvelon. Edited by Ernest
Gray (Appleton-Century Co.), New York and London. Sh. 10.6

The Toung Riders\' Picture Book, by ,,Golden Gorse". Published by Country Life, Ltd.,
London. Sh. 7.6

Hackl, Das Vorschriftenbuch des Salzburger Roszartes Christof Gstetter (Mitte
des 16. Jahrhunderts). Nach einer Handschrift aus der Bibliothek der tierärztlichen
Fakultät der Universität München. Inaug.-Diss. München, 1938.

Uit de tropische afdeeiing van het Instituut voor Parasitaire- en Infectie-
ziekten der Rijksuniversiteit te Utrecht.

Prof. Dr. O. NIESCHULZ, A. BOS en
J. FRICKERS (Gouvernementsveearts van Suriname .

In Mei van dit jaar bracht een van ons een rund, dat in Suriname
opzettelijk aan verschillende infecties was blootgesteld, over naar
Holland. ¹) Bij aankomst te Utrecht werd dit dier onderzocht op even-
tueel aanwezige bloedparasieten. Hierbij werd een infectie met Ba bes ia
bigemina, Anaplasma marginale en een trypanosoom gevonden.
Dit trypanosoom bleek identiek te zijn met het nog weinig bekende
Trypanosoma viennei Lavier 1921 (Syn. T. guyanense Leger
en Vienne 1919), dat veel overeenkomst met Trypanosoma vivax
uit Centraal Afrika bezit. Het voorkomen van T. viennei in Suriname
was tot nu toe niet bekend.

T. viennei is tot nu toe alleen in het noordelijk gedeelte van Zuid-
Amerika gevonden en wel uitsluitend bij runderen. De eerste opgaven
zijn van Leger en Vienne (i 9ig) uit Fransch-Guyana afkomstig.
Later werd het trypanosoom in dezelfde kolonie nog een keer door
Berny en Saint-Prix (1935) gevonden. Tejera (1920) constateerde
het voorkomen in Venezuela. Fabre en Bernard (1926) en Fabre
(1929) vonden de trypanosomen op Guadeloupe en Carougeau (1929),
tenslotte nog op Martinique.

T. viennei werd zooals gezegd als zoodanig in Suriname nog niet
eerder onderkend. Vleming bericht in 1916 wel over het voorkomen
van trypanosomen in het bloed van runderen, maar hij geeft geen
nadere beschrijving van de parasiet, terwijl geen ziekteverschijnselen
bij de runderen werden waargenomen.

In natiefpraeparaten vertoont het trypanosoom zeer actieve bewe-
gingen. In uitstrijkpraeparaten valt de groote overeenkomst met de
trypanosomen uit de vivax-groep op, waarop reeds Mesnil (1919)
gewezen heeft. De algemeene vorm is meer of minder knotsvormig
(fig. 1). De kern ligt meestal iets voor het midden van het lichaam.

¹ Wij zijn aan de Directie van de K.N.S.M. grooten dank verschuldigd voor het
kosteloos vervoer van dit rund van Paramaribo naar Amsterdam.

Het vooreinde is langgerekt. Het gedeelte achter de kern is breeder
dan het voorste gedeelte en lijkt vaak wat gezwollen. Het achtereinde
zelf is breed afgerond. De blepharoplast is opvallend groot. Hij ligt
in de onmiddellijke nabijheid van het achtereinde. De onduleerende
membraan is in het algemeen zwak ontwikkeld. Een relatief lange vrije
zweepdraad is altijd aanwezig.

Om de afmetingen van deze trypanosomenstam te bepalen werden
van 4 dieren, en wel van 2 runderen, 1 schaap en 1 geit, op 5 verschil-
lende dagen 10 trypanosomen gemeten, welke zich niet in een stadium
van deeling bevonden. De lengte (incl. vrije zweepdraad) dezer 200
exemplaren varieerde tusschen 17,9 en 26,4 /x, terwijl de gemiddelde
lengte 21,8 fx bedroeg. De gemiddelden van de verschillende groepen
van 10 metingen varieerden tusschen 20,1 en 23,2 fx. Tusschen deze
2 getallen bevonden zich 67 % der metingen. De lengte van de vrije
zweepdraad was 3,6—11,2, gemiddeld 6,6 fx. De breedte varieerde
tusschen 1,1 en 2,5 /x en was gemiddeld 1,6 fx.

De trypanosomen uit de beide runderen leken iets kleiner te zijn dan die uit schaap
en geit. De lengte was bij 100 rundertrypanosomen 17,9—24,7, gemiddeld 21,1 fj,.
De gemiddelden uit 10 metingen van 10 trypanosomen varieerden tusschen 20,1
en 22,2 fx- Bij 100 trypanosomen uit schaap en geit bedroeg de lengte 18,7—26,4,
gemiddeld 22,4 /i, terwijl de gemiddelden der 10 metingen 20,8 tot 23,2 /x waren.

Alleen Leger en Vienne en Tejera hebben metingen bij dit trypano-
soom verricht. Volgens de eerste auteurs waren de trypanosomen
(incl. zweepdraad) 16—26,5, meestal 22—23 /x lang en 1—3, meestal
1,5—1,75 fx breed. Volgens Tejera bedroeg de lengte 16—23, de
breedte 1,5 /x. Deze gegevens en ook de beschrijving der algemeene
morphologie komen met onze bevindingen goed overeen.

Het met T. viennei geïnfecteerde Surinaamsche kalf (No. 670),
een creoolstier met duidelijke Zebu- en Friesch-Hollandsche kruising,
werd Juli 1937 geboren op het veeteeltbedrijf Wolffenbuttel te Para-
maribo, terwijl het daarna nog is geweest op het veeteeltbedrijf Oost-
huizen gelegen in de omgeving van Paramaribo. Vlak voor het vertrek
op 2.5.38 werd het kalf ingespoten met het bloed van twee stierkalveren,
afkomstig van het veeteeltbedrijf van de R.K. missie aan de Copyweg
(ongeveer 18 km van Paramaribo), welke sedert October 1936 waren
ondergebracht op Wolffenbuttel en Oosthuizen. Na het vertrek uit
Paramaribo deed de boot geen enkele tropische haven meer aan, zoodat
een latere besmetting van dit dier uitgesloten kan worden.

Voor de aankomst in Nederland op 17.5.38 was het bloed nooit
onderzocht. In Utrecht begon het onderzoek op 18.5. en tot heden werd
het dier 80 dagen in observatie gehouden. Gedurende dezen tijd werd
het bloed in het geheel 67 dagen onderzocht en was 24 maal positief,
waarvan 12 maal zwak ( )> 10 maal matig sterk ( -j-) en 2 maal
sterk positief (-f )■ De eerste positieve bevinding was op 23.5.
Gedurende den observatietijd bleken er 9 negatieve perioden van 1 —12
dagen afgewisseld te worden met 8 positieve van 1—5 dagen.

De temperatuur was sterk wisselend, liep uiteen van 37.6° C. tot
40.7⁰ C. en was op 24 dagen (30 %) boven de 39.5⁰. Een duidelijk
verband tusschen de stijging van de temperatuur en de positieve bevin-
dingen in het bloed was niet altijd aanwezig, hetgeen overigens ver-
klaarbaar is door de gelijktijdige infectie met Babesia bigemina en
Anaplasma marginale.

De voedingstoestand van het dier was bij aankomst slecht, is gelei-
delijk aan wel wat verbeterd, maar kan vergeleken met die van gewone
Hollandsche kalveren nog steeds niet goed genoemd worden.

Volgens de opgaven in de literatuur is T. viennei op kleine labo-
ra toriumdieren niet over te brengen. Deze proeven werden echter met
een betrekkelijk klein materiaal gedaan.

Leger en Vienne infecteerden 1 cavia en 1 hond, Tejera 2 cavia\'s
en i kat, Fabre 3 cavia\'s en Berny en Saint-Prix i cavia en 1 rat.
In het geheel werden dus 1 rat, 7 cavia\'s, 1 hond en 1 kat geinfecteerd.
Het was dus wel gewenscht deze infcctieproeven op een grooter aantal
proefdieren te doen. Wij konden in het geheel 54 kleine laboratorium-
dieren inspuiten en wel 15 muizen, 15 ratten, 15 cavia\'s, 7 konijnen
en 2 honden.

In het geheel werden 15 muizen ingespoten met bloed van het uit
Suriname ingevoerde kalf.

Hiervan kregen op 24.5.38 de muizen 575—579 ip. 0.5 cc. en de muizen 580—
584 se. eveneens 0.5 cc. bloed ( ) van kalf 670. Deze werden gedurende een maand
in natiefpraeparaten onderzocht en bleven steeds negatief.

Op 3.6.38 werden de muizen 601—605 ip. met 0.5 cc. bloed ( ) van hetzelfde
kalf ingespoten. Hiervan stierven 602 en 605 intercurrent na 1 dag en 603 en 604
na 4 dagen met negatief bloedbeeld. De overgebleven muis bleef gedurende een
maand negatief

Van een 15-tal muizen waarvan 10 ip. en 5 sc. werden ingespoten
met zwak tot matig sterk positief bloed, stierven 4 ip. ingespoten dieren
intercurrent na 1—4 dagen, terwijl de overige gedurende een observatie
van een maand eveneens negatief bleven.

De ratten 591—595 werden op 24.5.38 ip. ingespoten met 2J cc. en 596—600 sc.
met i cc. bloed ( ) van kalf 670. Op 3.6.38 werden opnieuw een 5-tal ratten 601—
605 ip. met 2J cc. bloed ( ) van hetzelfde kalf ingespoten. Alle dieren bleven
gedurende een maand negatief.

Het bloedonderzoek van 15 ratten, waarvan 10 ip. en 5 sc. met zwak
tot matig sterk positief bloed waren ingespoten, bleef gedurende een
maand negatief.

Op 24.5.38 kregen de cavia\'s 508—512 ip. 5 cc. en 513—517 sc. 1 cc. bloed ( )
van kalf 670 en op 3.6.38 de cavia\'s 535—538 ip. 5 cc. en cavia 539 eveneens ip. 10 cc
positief (4 ) bloed van hetzelfde dier. Cavia 535 stierf intercurrent na 13 dagen en
cavia 538 na 18 dagen met negatief bloedonderzoek. Ook alle overige cavia\'s bleven
gedurende een maand negatief.

Ook een 15-tal cavia\'s waarvan 10 ip. en 5 sc. waren ingespoten met
zwak tot matig sterk positief bloed, waarvan 2 dieren na 13 resp. 18
dagen intercurrent stierven, bleven negatief.

Met bloed van het Suriname-kalf konden we verder nog een 5-tal
konijnen inspuiten.

Konijn 60 en 61 kregen op 24.5.38 iv. 1 cc., K. 62 en 63 ip. 10 cc. en K. 64 ip.
5 cc. bloed ( ) van kalf 670.

De beide iv. ingespoten dieren waren na 10 dagen (13.6.) positief, K. 60 zwak
en K. 61 zwak tot matig sterk positief. K. 60 was den daarop volgenden dag reeds
negatief en bleef dit gedurende den geheelen observatietijd van een maand. K. 61
bleef van 13.6.—16.6 zwak tot matig sterk positief, dus gedurende 4 dagen en bleef
daarna ook negatief.

Van de ip. ingespoten konijnen bleven er 2 geheel negatief, alleen K. 63 werd
eveneens na 10 dagen (13.6.) zwak positief en bleef dit gedurende den daarop vol-
genden dag. Daarna werden geen trypanosomen meer in het bloed gevonden.

Het gelukte dus om een 3-tal konijnen, waarvan 2 iv. en 1 ip. waren
besmet, een zeer lichte infectie met T. viennei te bezorgen. Deze dieren
bleven slechts 1—4 dagen positief. De beide andere ip. ingespoten
konijnen bleven negatief.

Teneinde na te gaan of T. viennei na een passage door het konijn
eventueel beter op andere konijnen zou aanslaan, werd het bloed van
een der positieve dieren overgespoten op 2 nieuwe konijnen.

) van K. 61. Gedurende den observatietijd van een maand werden geen trypa-
nosomen gevonden.

Het gelukte dus niet om de pathogeniteit van deze trypanosomen
door een éénmalige konijnenpassage te verhoogen, zelfs sloeg de infectie
in het geheel niet meer aan.

Met trypanosomenhoudend bloed van het Suriname-kalf en van een
daarvan geïnfecteerd Hollandsch kalf werden 2 honden ingespoten.

Het was dus niet mogelijk om 2 honden, welke ip., resp. sc. en iv.
werden ingespoten, te infecteeren.

Experimenteele infecties van grootere dieren werden tot nu toe
volgens de literatuurgegevens nog niet verricht. Wij infecteerden tot
nu toe in totaal 2 kalveren, 2 schapen en 3 geiten.

Twee ongeveer 1 jarige runderen werden ingespoten, waarvan een
dier met bloed van het Suriname-kalf en een met het bloed van een
experimenteel geïnfecteerde geit.

Op rund 669 werden op 7.5.38 larven van Boophilus, afkomstig van imagines
uit de omgeving van Paramaribo gebracht en hierdoor werd een infectie met
Babesia bigemina veroorzaakt. Daarna werd dit dier op 15.6 iv. ingespoten met
10 cc. bloed van het Suriname-kalf. Dit bloed bevatte Babesia bigemina en
Anaplasma marginale, maar op den dag van injectie bij microscopisch onder-
zoek geen trypanosomen. De infectie met Babesia bigemina sloeg niet aan, wel
de trypanosomen- en later de A na pl asm a-infectie.

Fig. 2.

Temperatuurcurve van rund 669, geïnfecteerd met T. viennei afkomstig

van een kalf uit Suriname.

Wat de trypanosomeninfectie betreft, bedroeg de incubatietijd 5 dagen (fig. 2).
Het dier werd 19 dagen later met antimosan behandeld. Gedurende dezen tijd werd
het bloed 18 dagen onderzocht en was 16 maal positief en wel 6 maal zwak, 7 maal
matig sterk en 3 maal sterk positief. Delangst positieve periode duurde 14 dagen.
De lichaamstemperatuur vertoonde een onregelmatig verloop met een maximum
van 4i.t° C. Gedurende 19 dagen na het verschijnen der trypanosomen was de
temperatuur 15 dagen boven 39.5° C., waarvan 6 dagen boven 40° C.

Rund 649 was drager van Anaplasma en verschillende piroplasmen-stammcn
uit Noord-Afrika. Op 9.7.38 kreeg dit rund iv. 5 cc. bloed ( -f) van geit 118.

Na een incubatietijd van 5 dagen (14.7.) verschenen de eerste trypanosomen in
het bloed. Het dier werd 12 dagen later met naganol behandeld. Het bloed werd
gedurende dezen tijd 11 dagen onderzocht en was 10 maal positief, waarvan 1 maal
zwak, 2 maal matig sterk en 7 maal sterk positief. De langst durende positieve periode
bedroeg 8 dagen. De lichaamstemperatuur verliep ook onregelmatig met een maxi-
mum van 41.4⁰ C. In de 12 dagen na het eerste verschijnen der trypanosomen in
het bloed was de temperatuur 6 dagen boven 39.5° C., waarvan 5 dagen boven
40° C.

De infectie met T. viennei sloeg dus op beide runderen aan na een
incubatietijd van 5 dagen. Het rund dat met microscopisch negatief
bloed werd ingespoten, was op den gden dag na het verschijnen van de
trypanosomen sterk positief. Het andere dier dat met matig sterk bloed
was geïnjiceerd, werd op den 2den dag daarna reeds sterk positief.
De infectie werd 12—19 dagen later onderbroken voor therapeutische
doeleinden. Het bloed was gedurende dezen tijd meestal positief, het
aantal trypanosomen sterk wisselend. De lichaamstemperatuur was
zeer onregelmatig met korte perioden van vrij hooge koortsen. Het
temperatuurmaximum was 41.1 resp. 41.4⁰ C. Klinische verschijnselen
traden gedurende den vrij korten observatietijd niet op.

Met bloed van het Suriname-kalf en het daarvan besmette rund 669
werden 2 schapen van resp. ongeveer 4^ en 1 i jaar geïnfecteerd.

Op 3.6.38 werd schaaf 245 iv. ingespoten met 10 cc. bloed (4 4) van kalf 670
(fig; 3)-

Na een incubatietijd van 4 dagen (7.6.) was het schaap zwak positief. Het schaap
stierf aan de infectie op 22.7., 49 dagen na de injectie. Gedurende het infectieverloop
werd het bloed 39 dagen onderzocht en was 23 maal positief en wel 10 maal zwak,
10 maal matig sterk en 3 maal sterk positief. De kortst durende positieve periode
bedroeg i-—2 dagen, de langstdurende 10 dagen. De negatieve perioden varieerden
van i—6 dagen. De lichaamstemperatuur verliep onregelmatig met een maximum
van 41,7°. Na het verschijnen van de trypanosomen was de temperatuur 22 dagen
boven 40.5°.

Gedurende de koortsperioden verminderde de eetlust en was het dier meer of
minder suf. Een 6-tal dagen voor den dood trad sterk oedeem op van kop, hoofd-
zakelijk van boven- en onderlip, verder aan hals en onderborst. Ook de wol liet
zeer gemakkelijk los. De eetlust was sterk Verminderd, terwijl tenslotte het dier niet
meer kon opstaan.

Sectie : Vrij goede voedingstoestand. Sterk oedeem op de bovengenoemde plaatsen.
Beiderzijds sterk gezwollen subscapulaire lymphklieren. Talrijke bloedinkjes aan de
bovenkant in hel middenrif. De lever is op enkele plaatsen met het middenrif ver-
groeid. De longen slecht samengevallen met vele kleine kalkachtige haardjes (para-
sietenhaardjes ?). In het hartezakje vrij veel helder sereus vocht. Het hart bevat
groote bloedstolsels in beide kamers en boezems, de hartspier is gedegenereerd met

gekookt aspect. Milt gezwollen. Lever sterk gedegenereerd met enkele distomen in
de galgangen. Nieren iets gezwollen en gedegenereerd. Bacteriologisch onderzoek
van lever, hart en nieren negatief.

Schaap 2jg werd 14.7.38 iv. ingespoten met 5 cc. en sc. met 100 cc. microscopisch
negatief bloed van kalf 669, 5 dagen na een behandeling met antimosan.

Na 11 dagen werden de eerste trypanosomen gevonden. Het schaap werd 9 dagen
later met trvparsamide behandeld. Het bloed was voor de behandeling steeds positief,
waarvan 2 maal zwak, 5 maal matig sterk en 2 maal sterk. De lichaamstemperatuur
gaf een onregelmatig verloop te zien met een maximum van 41.6°. De temperatuur

Beide schapen waren dus met T. viennei te infecteeren. Het eene
schaap stierf 49 dagen na de injectie. De incubatietijd bedroeg 4 dagen.
Het bloed was gedurende het infectieverloop op ± 60 % der dagen
positief, waarbij positieve en negatieve perioden met elkander afwis-
selden. Het aantal trypanosomen was gedurende de eerste 14 dagen
sterker dan in de volgende periode. Ongeveer een week voor den dood
trad een duidelijk oedeem op van boven- en onderlip en van de onder-
borst. Bij de sectie werden o.a. beiderzijds sterk gezwollen subscapulaire
lymphklieren gevonden.

Het tweede schaap werd reeds 9 dagen na het optreden der trypano-
somen behandeld. Gedurende den observatietijd was het bloedbeeld
steeds positief en de temperatuurcurve weer zeer onregelmatig.

Een 3-tal geiten welke ongeveer 1—2 jaren oud waren, werden inge-
spoten met bloed van een experimenteel besmet schaap, resp. kalf en
geit.

Geit 117 (ongeveer 2 jaar oud) kreeg op 15.6. iv. 5 cc. bloed ( ) van schaap
245 (fig. 4). Na 5 dagen was het dier matig sterk positief. Het bloed werd tot heden
(5.8.38) 41 dagen onderzocht en was 24 maal positief en wel 14 maal zwak, 7 maal
matig sterk en 3 maal sterk. De positieve perioden varieerden tusschen 2—13, de
negatieve van 2—8 dagen. De lichaamstemperatuur had een onregelmatig verloop
met een maximum van 41.8°. Na het verschijnen van de trypanosomen was de
temperatuur 13 dagen boven 40.5°. Het dier blijft nog in onderzoek.

Op 27.6. werd geit 118 (ongeveer 1 jaar oud) iv. ingespoten met 5 cc bloed ( )
van kalf 669. Na een incubatie van 3 dagen was het bloed zwak positief. Het dier
werd 9 dagen daarna behandeld met antimosan, terwijl het bloed gedurende deze
9 dagen positief was en wel 2 dagen zwak, 6 dagen matig en 1 dag sterk positief.
De lichaamstemperatuur had in dien tijd een maximum van 40.9°.

Tenslotte werd op 9.7 geit lig (ongeveer 2 jaar oud) iv. ingespoten met 5 cc
bloed ( ) van geit 118. Na 2 dagen was dit dier zwak positief. Een 15-tal dagen
daarna werd het met naganol behandeld. Het bloed was voor de behandeling van
14 dagen 12 maal positief, waarvan 5 maal zwak, 6 maal matig sterk en 1 maal
sterk. De positieve perioden duurden 6—8 dagen, dc negatieve 2 dagen. De lichaams-
temperatuur die onregelmatig verliep, gaf gedurende dit infectieverloop een maxi-
mum te zien van 41.3⁰ en was gedurende 6 dagen boven 40.5⁰ C.

Op alle geiten sloeg dus de trypanosomen-infectie aan 11a een incu-
batietijd van 2—5 dagen.

^x) De korte incubatietijd van 2 dagen zou er op kunnen wijzen dat na eenmaal
passeeren door een geit de pathogeniteit voor de dieren wordt verhoogd.

Een der geiten werd tot nu toe i i maand geobserveerd. Het bloed
was op 60 % der dagen positief. Zooals bij het aan de infectie gestorven
schaap was het aantal trypanosomen gedurende de eerste 14 dagen
bijzonder sterk. Daarna nam dit aantal af en negatieve perioden van
toenemenden duur werden ingeschakeld. Het verloop der tempera-
tuurcurve was zeer onregelmatig met talrijke korte koortsperioden.
Het maximum der temperatuur bedroeg 41.8°. Het dier maakt na ii
maand geen bepaald zieken indruk.

De twee andere geiten werden 9—14 dagen na het optreden der trypa-
nosomen behandeld. Gedurende dezen tijd was het bloed vrij regel-
matig positief. De lichaamstemperatuur verliep weer zeer onregelmatig.

In Suriname komt bij runderen een trypanosomen-infectie voor, welke
door Trypanosoma viennei (T. guyanense) wordt veroorzaakt.

De trypanosomen zijn gekenmerkt door de verbreeding van de ach-
terste lichaamshelft, de groote blepharoplast en de zwakke ontwik-
keling der onduleerende membraan. De lengte der trypanosomen (incl.
vrije zweepdraad) bedroeg 21,8 (17,9—26,4) /x.

Muizen, ratten, caviae en honden lieten zich met T. viennei niet
infecteeren. Bij 3 van 5 ingespoten konijnen w^rerd een zwakke en korte
infectie verkiegen. Een doorenting op verdere konijnen gelukte niet.

Twee runderen, 2 schapen en 3 geiten konden gemakkelijk geïnfec-
teerd worden. Een schaap stierf na 49 dagen aan de infectie. Een geit
werd tot nu toe 46 dagen geobserveerd, terwijl bij de andere dieren de
infectie vroegtijdig werd onderbroken. De incubatietijd was 2—5 (11)
dagen. De trypanosomen infectie was vooral in de eerste 14 dagen vrij
sterk en nam daarna af, terwijl tegelijk negatieve perioden van toe-
nemende lengte optraden. Het verloop der temperatuurcurve was
zeer onregelmatig met talrijke, meestal korte koortsperioden.

Het T. veinnei is als pathogeen voor herkauwers te beschouwen.
Volgens de tot nu toe opgedane ervaringen verloopt de infectie waar-
schijnlijk hoofdzakelijk chronisch.

In Suriname (Niederl. Guyana) kommt bei Rindern eine Trypanosomeninfektion
vor, die von Trypanosoma viennei (T. guyanense) hervorgerufen wird.

Bei diesen Trypanosomen ist die hintere Körperhälfte verbreitet, der Blepharoplast
sehr gross und die undulierende Membran nur verhältnismässig schwach entwickelt
(Fig. 1). Die Gesamtlänge der Trypanosomen war 21.8 (17.9—26.4) fi (200 Mes-
sungen).

Mäuse, Ratten, Meerschweinchen und Hunde waren mit T. viennei nicht zu
infizieren. Bei 3 von 5 Kaninchen wurde eine kurze, schwache Infektion erhalten.
Eine Überimpfung auf weitere Kaninchen gelang nicht.

Zwei Rinder, 2 Schafe und 3 Ziegen waren leicht mit T. viennei zu infizieren.
Ein Schaf starb nach 49 l agen an der Infektion. Eine Ziege wurde bisher 46 Tage
beobachtet, während bei den anderen Tieren die Infektion frühzeitig unterbrochen
wurde. Die Inkubationszeit betrug 2—5 (11) Tage. Die Trypanosomeninfektion
war besonders in den ersten 14 Tagen ziemlich stark und verminderte danach,
während zugleich negative Perioden von zunehmender Dauer auftraten. Der

Verlauf der Temperaturkurve war sehr unregelmässig mit zahlreichen, meist kurzen
Fieberperioden (Fig. 2—4).

T. viennei ist als pathogen für Wiederkäuer zu betrachten. Die Infektion scheint
meist chronisch zu verlaufen nach anfänglich starkem Trypanosomenbefall.

In Surinam an infection with Trypanosomae in co>\\s occurs, caused by Trypano-
soma viennei (T. guyanense).

The trypanosomes are characterised by the broadening of the posterior part of
the body, the large blepharoplast and the slight development of the ondulating
membrane. The length of the trvpanosoma I including the free flagella) was 21,8
(17,9—26,4) /j..

Mice, rats, guinea pigs and dogs could not be infected with trypanosoma viennei.
In 3 of 5 injected rabbits a slight and short infection was obtained, a secondary
inoculation into other rabbits had no results.

Two cows, 2 sheep and 3 goats could be easely infected. One sheep succombed
after 49 days from the infection. One goat was observed 46 days till now, whilst in
the other animals the infection was broken off in an early stage. The incubation-
time was 2—5 (11) days.

The occuring of Trypanosomes was rather strong during the first 1 4 days and
decreased than, whilst at the same time negative periods of increasing length were
seen.

The progress of temperature was very irregular with many mostly short lever-
periods.

The Trypanosoma viennei has to be considered as pathogenic to ruminants.
According to experiences gained till now probably the infection has a mainly chro-
nical progress.

En Suriname il existe parmi les bovidés une trypanosomiase causée par Trypano-
soma viennei (Tr. guyanense).

Ce trvpanosome est caractérisé par l\'élargissement de sa partie postérieure, son
ijrand blépharoblaste et le développement faible de sa membrane ondulante. Sa
longueur comporte (y compris celle du flr.gellum libre) 21.8 (17.9—26.4) rnicr.

La souris, le rat, le cobaye et le chien ne se laissent pas infecter par Tr. viennei.
Chez 3 des 5 lapins infectés se développa une infection bénigne et passagère. Les
essais de transmission de lapin à lapin échouèrent.

L\'infection réussit facilement chez deux bovins, 2 moutons et 3 chèvres. Un
mouton succomba à l\'infection après 49 jours. Une chèvre fut observée jusqu\'à
présent gardée pendant 46 jours, d\'autre part chez les animaux restants l\'infection
fut interrompue de bonne heure. La période d\'incubation dura 2—5 (11) jours.
L\'infection par les trypanosomes était fort prononcée les 15 premiers jours pour
diminuer ensuite ; en même temps apparurent des périodes négatives de longueur
croissante. L\'évolution de la courbe thermique était très irrégulière avec de nom-
breuses périodes fébriles la plupart de très courte durée.

On doit considérer Tr. viennei comme pathogène pour les ruminants. D\'après
les observations faites jusqu\' à présent l\'infection a probablement une allure chro-
nique.

LITERATUURO VERZICHT.
Berny, P. en Saint-Prix, M. (1935) Bull. Soc. Path. exot. 28, 708—710.
Carougeau, M. (1929) Ibid. 22, 246—247.
Farre, H. (1929) Ibid. 22, 668—669.
Fahre, H. en Bernard, M. (1926) Ibid. 19. 435—437.
Leger, M. en Vienne, M. (1929) Ibid. 12, 258—266.
Tejera, E. (1920) Ibid. 13. 297—305.

EENIGE RESULTATEN, VERKREGEN BIJ ONDERZOE-
KINGEN OP HET GEBIED DER CORPUS
LUTEUM-PH YSIOLOGIE

De eenige natuurlijke vindplaatsen van het corpus luteum-hormoon
zijn tot nu toe het rijpe corpus luteum en de placenta. Er zijn echter
niet minder dan 40 rijpe varkens-corpora lutea noodig om juist zooveel
progesteron te leveren als noodig is voor een positieve uitslag van de
konijnen-test volgens Allen-Corner. Hieruit blijkt, dat de proges-
teron-concentratie in het rijpe corpus luteum zeer laag en dat de
konijnen-test een betrekkelijk ongevoelige methode is. Zou men nu de
beschikking hebben over een test-methode, welke veel gevoeliger is
dan die volgens Allen-Corner en Clauberg, dan zou het niet alleen
mogelijk zijn het hormoongehalte van een aanzienlijk geringere hoeveelheid
homoloog corpus luteum-weefsel te bepalen, doch bovendien zou opnieuw
een poging gewaagd kunnen worden nieuwe natuurlijke vindplaatsen te zoeken.

In den herfst van 1937 was ik in de gelegenheid een gevoelige en
elegante test-methode uit te werken, met behulp waarvan inderdaad
tamelijk verrassende bijzonderheden aan het licht zijn gekomen. Al-
vorens in te gaan op het wezen van deze nieuwe methode, moge ik de
testmethoden volgens Allen-Corner en Ci.auberg, als zijnde de tot
nu toe gebruikelijke, nog even in herinnering brengen.

Een geslachtsrijp konijn wordt gedurende de bronst gedekt. De follikels barsten
ongeveer 10 uren nadat de coïtus heeft plaats gevonden. Ongeveer 6 uren na de copu-
latie wordt het konijn gecastreerd; er is dan een begin van corpus luteum-vorming.
Omdat er na de verwijdering der ovaria geen hormoon meer wordt gevormd, treedt
spoedig een atrophie van het uterus-slijmvlies op en 5 dagen na de operatie vertoont
het slijmvlies bijna geheel hel beeld der sexueele rust. Pas wanneer het corpus luteum-
hormoon, ter vervanging van de geëxtirpeerde ovaria, in voldoende mate wordt
toegediend, ontwikkelt zich de genitaal-tractus zóó, alsof de corpora lutea aanwezig
waren gebleven. De kleinste hoeveelheid van het over 5 dagen in gelijke mate
geïnjiceerde hormoon, die noodig is om op den 6en dag de secretie-phase van het
uterus-slijmvlies te voorschijn te roepen, bevat per definitie 1 konijnen-eenheid.

Deze test-methode is een modificatie van die volgens Allen en Corner. Inplaats
van een gecastreerd konijn wordt een infantiel dier gebruikt. De bronst wordt bij
het premature konijn kunstmatig te voorschijn geroepen door een gedurende 10 dagen
voortgezette injectie van follikelhormoon, in een hoeveelheid van 10 M. E. per dag,
waardoor de uterus voor de progesteronwerking gesensibiliseerd wordt. Vervolgens
wordt, gedurende de daarop volgende 5 dagen, een vijfde gedeelte van het te testen
hormoonpreparaat geïnjiceerd. Wanneer hierdoor nu een ontwikkeling van het
uterus-slijmvlies optreedt, welke juist overeenkomt met het beeld, dat bij schijn-
zwangerschap gevonden wordt, bevat het preparaat 1 konijnen-eenheid. Deze
eenheid komt overeen met £—£ der konijnen-eenheid volgens Allen en Corner.

De twee groote nadeelen van de test volgens Allen-Corner en die
volgens Clauberg bestaan hierin:

a. de test duurt niet minder dan 6 dagen voor het gecastreerde en
14 dagen voor het infantiele konijn.

b. de hoeveelheid progesteron, die noodig is om bij het konijn een
positieve reactie te geven bedraagt niet minder dan \\—1 mg.

Met behulp dezer test-methoden is het dus niet mogelijk het proges-
teron qualitatief en quantitatief aan te toonen in een kleine hoeveelheid
weefsel of lichaamsvloeistof, die minder dan b.v. 20 gamma (= 0,02 mg)
progesteron bevat.

De nieuwe methode waarmede juist kleine hoeveelheden, zooals
10—20 y progesteron, snel en betrouwbaar gemeten kunnen worden,
berust op het volgende. Het vrouwelijke bittervoorntje bezit een uit-
wendigen eileider. Hiermede worden in den paaitijd de eieren in zoet-
watermosselen van het geslacht Unio gelegd. Het is mij, in samen-
werking met L. H. Bretschneider, gebleken, dat deze legbuis, die
wel 3 cm lang kan worden, onder directen invloed van het corpus luteum-
hormoon van den visch staat. Voegt men echter een weinig hormoon,
afkomstig van varkens-corpora lutea aan het aquarium-water toe,
dan treedt ook groei van de legbuis op. Deze kunstmatig opgewekte
groei duurt iets langer dan 5 uren en verloopt gelijkmatig (lineair). Laat
men de visschen op verschillende bekende hoeveelheden progesteron
reageeren en meet men de legbuisverlenging na 5 uren, dan kan men
uit de gevonden waarden een ijkingskromme samenstellen, zie figuur I.

kromme aflezen door welke hoeveelheid hormoon een overeenkomstige
legbuisverlenging veroorzaakt wordt. Deze hormoon-hoeveelheid be-
vindt zich dan in het te testen, aan het aquarium-water toegevoegde,
preparaat ¹).

De volgende tabel geeft in het kort eenige voordeelen weer, welke de
bittervoorn-test boven de konijnen-test bezit.

De op de aanwezigheid van progesteron te onderzoeken preparaten
kunnen echter behalve het corpus luteum-hormoon nog andere hor-
monen bevatten. Indien het bittervoorntje uitsluitend reageerde op
progesteron zou dit geen bezwaar behoeven op te leveren. Zooals ik
echter elders ²) heb uiteengezet, treedt legbuisgroei op na toediening
van de meeste cholesterine-achtige geslachtshormonen. De wijze van
reageeren op de diverse hormonen blijkt echter zoo verschillend te zijn,
dat op grond hiervan kan worden uitgemaakt of de reactie het gevolg
was van progesteron, eenige aan progesteron zeer verwante stoffen,
andiogene, of vrouwelijke oestrogene hormonen. Aangezien door deze
mogelijkheid van differentiatie de geheele bruikbaarheid van de visch-
test staat of valt, dient op deze aangelegenheid even nader te worden
ingegaan. ³)

Beschouwt men de kromme, welke het verband aangeeft tusschen de
mate van legbuisgroei en den tijd (= groeikromme), dan bestaan de
volgende variabele momenten:

1. Duur van den latentie-tijd (= tijd welke verloopt tusschen toe-
diening van het hormoon en het begin van den legbuisgroei).

Verder is de kromme, welke het verband aangeeft tusschen hormoon-
concentratie en legbuisgroei na een bepaald aantal uren voor ieder hormoon
karakteristiek, d.w.z. ieder hormoon heeft zijn typische ijkingskromme.

Ad 1. De latentie-tijd bedraagt voor progesteron en hare derivaten,
benevens voor de androgene hormonen ca. 1 uur. Voor de vrouwelijke
oestroge hormonen bedraagt deze uur ⁴). Vertoont het te testen

¹*) Voor verdere bijzonderheden zij verwezen naar ,,Ein neuer Test zum quali-
tativen und quantitativen Nachweis des Corpus luteum-Hormons". Klin. Wschr.
1938, bl. 660—663.

⁴) In een vorige publicatie heb ik als latentie-tijd voor oestradiol en derivaten
10—12 uren aangegeven. Latere onderzoekingen hebben geleerd, dat deze 5J uur
bedraagt. De legbuisgroei, welke tusschen 5J en 12 uur na de toediening van zelfs
zeer hooge doses vrouwelijk oestrogeen hormoon optreedt is echter zoo gering, dat
deze de foutengrens slechts weinig overschrijdt.

preparaat een latentie-tijd van i uur dan heeft men dus te doen met
progesteron of hare derivaten, of androgene hormonen.

Ad 2. De duur van den lineairen groei bedraagt voor progesteron 5—7
uren. Voor de progesteron-derivaten en de „mannelijke" hormonen
bedraagt deze echter 10—12 uren. (Verhooging der hormoon-concen-
tratie heeft op den duur van de lineaire groei zoo goed als geen in-
vloed). Geeft het te testen preparaat bij uiteenloopende concentraties
een groeikromme van 5—7 uren, dan heeft men dus uitsluitend te
doen met progesteron.

Ad 3. Wenscht men nog te onderscheiden tusschen eenige proges-
teronderivaten zooals pregnenolon en allo-pregnandiol, en de natuurlijk
voorkomende „mannelijke" hormonen, dan kan dit geschieden op grond
van den vorm der groeikromme. Deze is voor pregnenolon en allo-
pregnandiol ononderbroken rechtlijnig. Bij de „mannelijke" hormonen
bezitten de lineaire groeikrommen een naar den abscis gericht knikpunt,
dat 5! uur na cle toediening van het hormoon optreedt.

In de tweede plaats dient men te weten of de reactie tengevolge van
het progesteron geen wijziging ondergaat door de aanwezigheid van
oestrogeen hormoon. Het is namelijk bekend, dat de op progesteron te
testen preparaten dikwijls oestrogeen hormoon bevatten, waardoor het
progesteron-effect bij het konijn geheel of gedeeltelijk onderdrukt kan
worden. In de visch-lesl bleken de bronstverwekkende hormonen (oeslron, oestriol,
oestradiol) het progesleron-effecl echter in geen enkel opzicht te beïnvloeden,
hetgeen als een groot practisch voordeel te beschouwen is.

Tenslotte kan men voor de identificatie van de te testen substantie
gebruik maken van de reeds genoemde omstandigheid, dat ieder
hormoon zijn typische ijkingskromme heeft. Stelt men met behulp
van het te testen preparaat eveneens een kromme op, welke het verband
aangeeft tusschen concentratie der werkzame substantie en hoeveelheid
legbuisgroei na een bepaald aantal uren cn blijkt deze kromme identiek
met de op overeenkomstige wijze verkregen ijkingskromme voor b.v.
progesteron, dan heeft men de zekerheid, dat het werkzame hormoon
in dat geval identiek is met het corpus luteum-hormoon, mits ook de
groeikromme een overeenkomstige aanwijzing geeft.

I11 het volgende zal een overzicht worden gegeven van eenige resul-
taten, welke ik in den laatsten tijd met de visch-test bereikt heb. Hoewel
het corpus luteum-hormoon tot nu toe nog slechts met zekerheid is
aangetoond in het corpus luteum en de placenta, heb ik, behalve
corpora lutea van verschillenden ouderdom, en placentae, ook onder-
zocht : zoojuist gebarsten follikels, follikelvccht van nog niet gebarsten

follikels en bloed, het een en ander afkomstig van drachtige en
niet-drachtige varkens en koeien ¹).

Bereiding der preparaten²). De slacht warm ontvangen weefseldeelen
werden in een 6—io-voudige hoeveelheid droog Na₂S 0₄ opgenomen
en in een mortier tot poeder verwreven. Dit drooge poeder werd met
een io-voudige hoeveelheid aether in een flesch gedurende i a 2 weken
dikwijls krachtig geschud. Vervolgens werd de aether van het poeder
gescheiden en tot droog ingedampt. Het residu, dat soms vetachtig
was, werd eerst in propyleenglycol opgenomen en daarna in water.
Indien daartoe aanleiding bestond werd het poeder voor de 2e of
3e maal geëxtraheerd, ten einde het eventueel aanwezige progesteron
met zekerheid quantitatief in handen te krijgen. Er ontstonden meestal
heldere oplossingen, soms troebele, waarin de deeltjes oogenschijnlijk
homogeen gesuspendeerd waren, een enkele maal oplossingen waaruit
vetachtige klompjes zich op den glazen wand afzetten. Bij deze
laatste preparaten was de mogelijkheid niet uitgesloten, dat zich in
dit vet progesteron bevond, dat in dezen toestand niet op de visschen
zou kunnen inwerken. Zij werden dan ook niet nader in het onderzoek
betrokken.

A. Corpora lutea van niet-drachtige zeugen, gerangschikt volgens toenemende
grootte.

Een rijp corpus luteum van een zeug weegt ongeveer 0,5 g en bevat
volgens Corner ca. 0,025 g (= 25 y) progesteron. Volgens Clauberg
vindt men dergelijke hoeveelheden echter uitsluitend in geheel rijpe
corpora lutea. Hij schrijft : „Ja selbst in Corpora lutea, die sich nicht
gerade in Blüte befinden, ist Luteohormon entweder gar nicht oder
nur in Spuren zu gewinnen." Ik heb mij nu de vraag gesteld vanaf
welke grootte een corpus luteum aantoonbare hoeveelheden progesteron
bevat. Of de gele lichaampjes zich in het stadium van ontwikkeling
of degeneratie (= juist vóór of juist na het „Blütestadium") bevonden,
is alleen histologisch te beoordeelen en werd niet nagegaan, ten einde
geen materiaal te verliezen. Onderzocht werden uit 1 of 2 homologe ovaria
afkomstige corpora lutea van 0,06, 0,1, 0,12, 0,18, 0,24 g. De resul-
taten zijn als volgt :
Varken No. 1.

i ovarium bevatte 7 corpora lutea, tezamen wegend 0,4 gr.
Totaal progesteron-gehalte = o y.

¹\') Een gedeelte van dit materiaal werd ontvangen dank zij de welwillende mede-
werking van Dr. R. H. Veenstra, Adjunct-Directeur van het Gemeentelijk Abattoir
te Amsterdam en den heer B. P. Bieseman.

²) Voor theoretische wenken en technische hulp ben ik grooten dank verschuldigd
aan Dr. B. Brahn en Mej. Th. E. Langner.

i ovarium bevatte 7 corpora lutea, tezamen wegend 0,72 g.
Totaal progesteron-gehalte = o y.

i ovarium bevatte g corpora lutea, tezamen wegend 1,1 g.
Totaal progesteron-gehalte = o y.

2 ovaria bevatten 14 corpora lutea, tezamen wegend 2,52 g.
Totaal progesteron-gehalte = 20 y; 1 g weefsel bevatte 8 y.

2 ovaria bevatten 14 corpora lutea, tezamen wegend 3,4 g.
Totaal progesteron-gehalte = 20 y; 1 gr weefsel bevatte 6 y.
i Corp. lut. van 0,24 g bevatte derhalve 1,4 y progesteron.

Uit het bovenstaande blijkt, dat corpora lutea tot een gewicht van
0,12 g geen aantoonbare hoeveelheden progesteron bevatten. Grootere
corpora lutea van 0,18 en 0,24 g bevatten 1,4 y, hetgeen overeenkomt
met 6—8 y per gram weefsel. Het rijpe corpus luteum, dat ca. 0,5 g
weegt en volgens Corner 25 y progesteron bevat, bezit dus een ruim
7 maal hoogere progesteron-concentratie, berekend per gewichts-
eenheid. Hieruit mag rnen misschien afleiden, dat de secretorische activiteit
van een bepaalde hoeveelheid corpus luteum-weefsel eveneens pro-
gressief toeneemt naarmate het „Blütestadium" nadert.

Onder corpora rubra\' wordt hier verstaan de zoojuist gebarsten
follikel met blocderigen inhoud, zooals deze zich gemakkelijk uit de
theca laat prepareeren. \'lot nu toe is het voorkomen van progesteron
in dergelijke zoojuist gebarsten follikels nimmer beschreven en waar-
schijnlijk ook nooit vermoed.

Totaal progesteron-gehalte = 84 y; 1 g weefsel plus vocht bevatte 8,8 y pro-
gesteron.

Het is een verrassing, dat de zoojuist gebarsten follikel dus reeds
een niet onbelangrijke, in ieder geval meetbare, hoeveelheid proges-
teron blijkt te bevatten.

Tot nu toe is het voorkomen van corpus luteum-hormoon in follikel-
vocht nimmer beschreven en waarschijnlijk ook niet vermoed.

2 ovaria bevatten 20 follikels tezamen gevuld met 2 cc. vocht.
Totaal progesteron-gehalte - o y; i cc. foll. vocht bevatte o y.

2 ovaria bevatten 13 follikels, tezamen gevuld met 4 cc. vocht.
Totaal progesteron-gehalte -- 8 y: 1 cc. foll. vocht bevatte 2 y.
i follikel van 0.3 cc. bevatte derhalve 0,6 y progesteron.

60 cc. follikelvocht afkomstig van follikels met ca. 0,5 cc. vocht.
Totaal progesteron-gehalte = 480 y: 1 cc. foll. vocht bevatte 8 y.
i follikel van ca. 0,5 cc. bevatte derhalve 4 y progesteron.

Ook follikelvocht, afkomstig van grootere follikels, blijkt dus corpus-
lutcum-hormoon te bevatten. Blijkbaar produceeren de granulosa-
cellen van den rijpenden en rijpen follikel reeds vóór de uitstooting
van het ei progesteron. Ook hier schijnt de secretorische activiteit van
de granulosa-cellen progressief toe te nemen naarmate de follikel rijpt.

In menschelijke placentae heeft men progesteron kunnen aantoonen.
Daar de drachtige zeug echter in het bezit is van epitheliochoriale
placentae en de mensch een placenta haemochorialis bezit, kunnen
diepgaande verschillen in de eventueele hormoon-productie bestaan.

Totaal progesteron-gehalte — 20 y; 1 g weefsel bevatte derhalve 0,1 y pro-
gesteron.

Blijkbaar bevat de placenta van het varken progesteron, doch in
een zoo geringe hoeveelheid, dat betwijfeld kan worden of dit orgaan
als producent van het hormoon in aanmerking komt, dan wel tot
stapelplaats dient.

Vergeleken met het rijpe corpus lutcum-weefsel van de niet-drachtige
zeug, bedraagt de progcsteron-concentralie bij de drachtige koe dus
slechts de helft. Ook Kimura vond in corpora lutea van koeien ¹/₃—¹/₂maal minder hormoon dan in gelijke gevvichtshoeveelheden van die
van varkens.

Het zou interessant zijn na te gaan of er een relatie bestaat tusschen grootte (of
leeftijd) van de foetus, hoeveelheid in het moeder-dier aanwezig corpus luteum-
weefsel en de progesteron-concentratie daarvan.

Deze relatie zou voor verschillende diersoorten en den mensch verschillend kunnen
zijn en bovendien misschien eenig licht werpen op de progesteron-behoefte in ver-
schillende stadia der graviditeit.

40 cc. follikelvocht, afkomstig van groote, rijpe follikels met een inhoud van
i—2 cc. bevatte 200 y progesteron. 1 cc. follikelvocht bevatte derhalve 5 y.

Blijkbaar bevat ook het follikelvocht van runder-ovaria progesteron
en wel in een iets geringere concentratie dan bij zeugen het geval is.

Het mocht Clauberg niet gelukken eenig progesteron aan te toonen
in 300 cc. bloed, afkomstig van een vrouw in de 6e zwangerschapsweek.
Zou met behulp van de fijnere methode een positief resultaat ver-
kregen kunnen worden ?

50 cc. bloed gaf een reactie, welke in dit geval echter binnen de
foutengrens lag. Derhalve bevatte deze hoeveelheid zeker minder dan
4 y progesteron. Hieruit blijkt dat men minstens 12 1 bloed van een
zwanger rund zou moeten onderzoeken om eventueel juist 1 konijnen-
eenheid volgens Allen-Corner te kunnen aantoonen. De heerschende
mecning, dat de progesteron-concentratie in het bloed bijzonder laag
is, wordt hiermede dus bevestigd.

Dit onderzoek is tot stand gekomen dank zij den financiëelen steun,
welken ik daartoe van de Jan dekker-Stichting mocht ontvangen.
Het Bestuur dezer stichting betuig ik hiervoor mijn groote erkente-
lijkheid.

Dank zij een nieuwe en zeer gevoelige testmethode voor het corpus
luteum-hormoon bood zich de gelegenheid, het progesteron-gehalte te
bepalen in een gering aantal homologe corpora lutea, een enkel corpus
luteum, placenta en bloed. Tevens kon naar nieuwe, natuurlijke vind-
plaatsen gezocht worden.

Het principe der test-methode wordt in het kort uiteengezet, terwijl
bij de vraag naar de specificiteit ervan langer wordt stilgestaan.

Op grond van eenige, zich bij de test manifesteerende, variabele
momenten, blijkt een duidelijk onderscheid gemaakt te kunnen worden
tusschen de reacties, veroorzaakt door i° de „mannelijke" hormonen,
2°. de vrouwelijke bronstverwekkende hormonen, 3⁰. het corpus luteum-
hormoon en 4⁰. eenige progesteron-derivaten. Hierdoor is de specifi-

citeit van de testmethode voldoende verzekerd. Verder bleek de aan-
wezigheid van vrouwelijk oestrogeen hormoon het progesteron-effect
in het geheel niet te beïnvloeden.

1. Vanaf een gewicht van 0,18 g bevatten varkens-corpora lutea een
aantoonbare hoeveelheid progesteron, welke per gewichtseenheid 7 maal
geringer is dan bij geheel rijpe corpora lutea, welke meestal 0,5 g wegen.
Misschien neemt de secretorische activiteit der granulosa-cellen pro-
gressief toe naarmate het stadium van volledige rijpheid nadert.

2. Follikelvocht uit rijpende en rijpe follikels, benevens zoojuist ge-
barsten follikels, blijken ook reeds een niet onbelangrijke hoeveelheid
corpus luteum-hormoon te bevatten. Blijkbaar produceert de granulosa
van de nog intacte follikel reeds corpus luteum-hormoon.

3. In de placenta van een varken werd progesteron gevonden, doch
in een zoo geringe hoeveelheid, dat dit orgaan eerder als stapelplaats
dan als producent van dit hormoon schijnt te fungeeren.

4. In 12 1 bloed van een drachtige koe zal men nog niet één konijnen-
eenheid volgens Allen en Corner kunnen vinden. Dit bevestigt de
meening, dat de progesteron-concentratie in het bloed uiterst laag is.

Mit Hilfe einer neuen, sehr empfindlichen Testmethode für das Corpus-luteum-
Hormon war es möglich den Progesteron-Gehalt in einer kleinen Anzahl homologer
Corpora lutea, einem einzelnen Corpus luteum, Plazenta und Blut zu bestimmen.
Ausserdem konnte nach neuen natürlichen Fundorten gesucht werden.

Das Prinzip der Testmethode wird kurz auseinandergesetzt, während die Frage
nach der Spezifität etwas breiter behandelt wird.

Auf Grund einiger sich bei dem Test manifestierender, variabler Momente ergibt
sich, dass man einen deutlichen Unterschied machen kann zwischen den Reaktionen,
die hervorgerufen werden 1) durch die „männlichen" Hormone, 2) durch die wei-
blichen Brunst erzeugenden Hormone, 3) durch Corpus luteum-Hormon und 4) durch
einige Progesteron-Derivate. Hierdurch ist die Spezifität der Testmethode ausrei-
chend gesichert. Ausserdem ergab sich, dass die Anwesenheit von weiblichem oestro-
genem Hormon den Progesteron-Effekt gar nicht beeinflusst.

1. Von einem Gewicht von 0,18 g an enthalten Schweine-Corpora lutea eine
messbare Menge Progesteron, die per Gewichtseinheit nur derjenigen ganz
reifer Corpora lutea beträgt, die meistens 0,5 g wiegen. Vielleicht nimmt die sekreto-
rische Aktivität der Granulosa-Zellen in dem Masse progressiv zu, wie das Stadium
völliger Reife näherkommt.

2. Überraschenderweise zeigte es sich, dass Follikelsaft aus reifenden und reifen,
sowie aus gerade gesprungenen Follikeln eine nicht unbedeutende Menge Corpus
luteum-Hormon enthält.

3. In der Plazenta eines Schweines wurde Progesteron gefunden, jedoch in so
geringer Menge, dass dieses Organ eher zur Speicherung als zur Produktion dieses
Hormons zu dienen scheint.

4. In 12 Liter Blut einer trächtigen Kuh soll man noch nicht eine Kanincheneinheit
Progesteron nach Allen und Corner finden können. Das bestätigt die Ansicht,
dass die Progesteronkonzentration im Blute äusserst gering ist.

A new and very sensitive test for the corpus luteum hormone made it possible
to determine the content of progesterone in a few homologous corpora lutea, a single
corpus luteum, placenta and blood. Besides, its existence in other organs where
it had not yet been recognised, could be stated.

The principle of the test is briefly explained, whilst the question of its specificity
is more amply dealt with.

On the ground of some variable moments manifesting themselves in the test, it
appears that a clear distinction can be made between the reactions caused by:
1. „Male" hormons; 2. female estrogens; 3. corpus luteum hormone: 4. some dérivâtes
of progesterone. Thus the specificity of the test is sufficiently secured. Further, it
has been proved that the presence of female estrogens does not influence the effect of
progesterone.

1. Pigs\' corpora lutea, weighing from 0.18 grams, contain a measurable quantity
of progesterone which per unit of weight is only ¹/₇ of that found in completely
mature corpora lutea, usually weighing 0.5 g. There is a possibility that the
secretorial activity of the granulosa-cells increases progressively with approaching
maturity.

2. The fluid of ripening and ripe follikels and of those that have but just burst
open, contain already a considerable quantity of corpus luteum hormone.

3. In a sow\'s placenta progesterone has been found but in such a small quantity
that this organ seems to function more as a storage than a producer of this hormone.

4. In 12 litres blood of a pregnant cow, not one rabbit-unit according to Allen and
Corner can be found. This confirms the opinion that the progesterone-concentration
in the blood is minute.

Grâce à une méthode nouvelle et très sensible pour déceler la présence de l\'hormone
du corps jaune, nous avons eu l\'occasion de déterminer la teneur en progestérone
d\'un petit nombre de corps jaunes homologues, d\'un seul corps jaune, placenta et
sang. En même temps nous avons pu rechercher des nouvelles localisations naturelles.

Tout en exposant succintement le principe de la méthode, nous nous étendons plus
longuement sur la question de sa spécificité. Il résulte de quelques données variables
obtenues lors de l\'épreuve, qu\'il existe une différence très nette entre les réactions
causées par 1. les hormones masculines; 2. les hormones oestrogènes féminines;
3. l\'hormone du corps jaune et 4. quelques dérivés du progestérone.

Ainsi la spécificité de la méthode est complètement assurée. De plus la présence
de l\'hormone oeslrogene femelle n\'influence d\'aucune façon l\'effet du progestréone.

1. A partir du poids de 0.18 g les corps jaunes de truies renferment une quantité
décelable de progestréone, qui par unité de poids est 7 fois moindre que dans les corps
jaunes arrivés à maturité complète et pesant en moyenne 0.5 g. Peut-être l\'activité
sécrétoire des cellules de la granuleuse augmente-t-elle progressivement à mesure
qu\'on approche du stade de la maturité complète.

2. Nous avons été surpris de constater que le liquide des follicules non encore
arrivés à maturité, de ceux arrivés à maturité, ainsique les follicules récemment
éclatés contenaient déjà une quantité relativement importante d\'hormone du corps
jaune. Apparemment la granuleuse du follicule encore intact produit-elle déjà de
l\'hormone du corps jaune.

3. Dans un placenta de porc on trouva du progestérone mais en très faible quantité;
cet organe semble donc être un lieu de dépôt plutôt qu\'un lieu de production de cette
hormone.

4. Dans 12 litres de sang d\'une vache gravide on ne peut pas même déceler la
présence d\'une seule unite-lapin selon Allen et Corner. Ainsi se trouve confirmée
l\'opinion selon laquelle la concentration de progestérone dans le sang est excessivement
faible.

In den nacht van 13—14 Maart 1938 waren op een stal, waarin
zich 4; 30 droogstaande koeien, 10 drachtige vaarzen en 8 ongeveer
i jaar oude kalveren bevonden, 2 kalveren gestorven. Deze dieren
waren den vorigen dag (13 Maart) ziek geworden met als hoofd-
verschijnsel verhoogde ademhalingsfrequentie.

Bij mijn komst op 14 Maart waren meerdere dieren, vooral de kal-
veren, ziek. Ik constateerde bij een 15-tal dieren sterk versnelde adem-
haling, longgeruisch en hooge temperaturen, varieerend van 40.o°—
41.5° C. Bij langer verblijf in den stal viel op, dat nagenoeg alle dieren,
ook de oude, veel hoestten.

Om tot een juiste diagnose te komen werd sectie verricht op de
twee gestorven dieren. Er bleek bij beide uitgebreide pleuropneumonie
te bestaan. De longsneevlakte gaf sterk verbreede septa te zien, veel
exsudaat in de borstholte. Dit sectiebecld gaf mij aanleiding om aan
haemorrhagische septicaemie te denken. Uitstrijkjes van het exsudaat
van de longsneevlakte gaven, met methyleenblauw gekleurd, op diplo-
cocc.en gelijkende bacteriën te zien. Gekleurd volgens Gram gram-
negatieve ovale bacillen. (Deze diagnose werd gemaakt door collega
C. J. de Gier te Rotterdam, wiens zeer gewaardeerde hulp ik had
ingeroepen).

In het naar de Rijksseruminrichting opgezonden materiaal werden
ook ovale bacillen gevonden, zoodat de diagnose haemorrhagische
septicaemie vaststond.

Op 14 Maart werd volstaan met als therapie toe te passen het luchten
van den zeer warm gehouden stal en werd aangeraden weinig te voeren.
Op 15 Maart was de toestand stationnair. De temperaturen waren nog
zeer hoog, het hoesten was verergerd. Sterfgevallen waren niet

Clauberg, C., Innere Sekretion der Ovarien und der Placenta, 1937.
Corner, G. W., Carnegie Instit. Puhl. 221—225, Contrib. to Embryol. I, 1, 1915.
Duyvené de Wit, J. J., Proc. roy. Acad. Amstcrd. 40, 55g, 1937.
Duyvené de Wit, J. J. en Bretschneider, L., Proc. roy. Acad. Amsterd. 40,624,
\'937-

Nu werd bij de dieren met temperaturen boven 40.0° C. ovale
bacillenserum ingespoten in doses varieerend van 50—150 c.c. per dier.
Op 16 Maart bleek reeds verbetering waar te nemen, ook werd het
hoesten minder. Bij enkele kalveren werd nog een tweede serum-
injectie a 50 c.c. toegepast.

Sindsdien trad spoedig herstel in. Alle dieren, zelfs de ziekste, ge-
nazen vlot. Na een week was het hoesten nagenoeg verdwenen.

Een van de twee gestorven kalveren was het vorige jaar chronisch
ziek geweest met hoesten en slecht groeien. Vermoedelijk septische
pleuropneumonie. Acute opflikkering van het niet geheel genezen
proces heeft waarschijnlijk aanleiding gegeven tot het optreden van
ziekte, dood en verspreiding van de smetstof.

Den eersten Juli 1938 werd mijn hulp ingeroepen voor een door
prikkeldraad op 28 Juni verwond paard. Het dier was gewond aan
de laterale bal van den linker achterhoef. Een flinke verwonding,
welke echter alleen de huid en subcutis betrof, zoodat de pijnlijkheid
gering was geweest. Om die reden was mijn hulp niet ingeroepen en
was het dier voor het gewone werk gebruikt. Volgens de anamnese
was van kreupelheid geen sprake geweest. Den eersten Juli was het
dier echter in de weide aangetroffen, dermate ziek, dat ik met spoed
ontboden werd.

Bij mijn eerste onderzoek bleek dat het gewonde been gewoon werd
belast, het rechterbeen daarentegen ontlast. Het dier was bijna niet
in staat zich te verplaatsen. Temperatuur 41.3⁰ C. Pols 90. Adem-
haling 30 per minuut.

Het linker achterbeen vertoonde behalve de wond geen afwijkingen,
z.g. Einschuss was afwezig. Door de plaats van de wond opende deze
zich bij belasten en sloot zij zich bij ontlasten. Zij had geen andere
behandeling noodig dan een antiseptisch verband.

Het rechter achterbeen vertoonde eveneens weinig positiefs, alleen
werd drukpijnlijkheid geconstateerd bij palpatie van de binnenzijde
van het kniegewricht en het distale gedeelte van de musc. gracilis. Van
verwonding of kneuzing op die plaats was niets waar te nemen.

Ter bestrijding van de koorts heb ik een intraveneuze injectie a 20 c.c.
Argo subtiel toegepast. Verder kreeg het dier een ruime plaats met
veel strooisel, opdat het gemakkelijk zou gaan liggen.

Den tweeden Juli was de toestand ongeveer als op den vorigen dag.
Alleen de drukpijnlijkheid was grooter, terwijl de vena saphena gestuwd
was tot een dikte van ongeveer 2 cm.

3 Juli. Pijnlijkheid mediale kniestreek zeer groot. Rechterbeen wordt
bijna niet belast. Er is nog sterke stuwing van de vena saphena te zien,

terwijl de kniegewrichtsstreek en de binnenvlakte van het dijbeen
oedemateus zijn gezwollen.

4 Juli en volgende dagen neemt de pijnlijkheid en de oedemateuse
zwelling toe, terwijl de temperatuur geleidelijk daalt. Ik laat nu het
dikke rechterbeen smeren met ichtyolkamferzalf in de hoop hiermee
afneming van de zwelling te bereiken, echter met weinig resultaat.

Op 9 Juli is de temperatuur gedaald tot 38.5° C. Het dier eet nu
weer iets, terwijl het rechter achterbeen weer wordt neergezet.

Van 9—19 Juli daalt de temperatuur tot 38.0° C. doch de oedema-
teuze zwelling van het been neemt steeds toe, zoodat het geheele been
nu sterk verdikt is. Van stuwing van de vena saphena is nu weinig
meer te zien.

Op den 1 gen Juli blijkt dat aan het distale einde van de musc. gracilis
plaatselijk nog verdere verdikking is opgetreden en ik meen daar
fluctuatie te bemerken, zoodat ik abscesvorming verwacht. Deze ver-
wachting blijkt juist, want op 24 Juli is het absces doorgebroken. Dun
vloeibare, bloedig gekleurde, pus komt uit de abscesholte. Er wordt
getamponeerd met in rivanoloplossing gedrenkte gaasstrookjes. De
oedemateuze zwelling van het rechter achterbeen verdwijnt nu vrij
spoedig en op 7 Aug. als de wond 1. a. is genezen en ook het r. a. been
weer gewoon wordt gebruikt, wordt het dier weer voor licht werk in
gebruik genomen, nadat het al ruim een week in de weide had geloopen.

De plotseling optredende groote pijnlijkheid, gepaard met het in
ernstige mate ziek zijn, de drukpijnlijkheid in het verloop van de vena
saphena en de sterke stuwing van deze ader, gaven mij aanleiding
de diagnose thrombophlebitis te stellen.

Ik laat in het midden of er versleeping van ziektestoffen van uit
de wond aan het linker achterbeen heeft plaats gehad, doch door de
pompwerking in deze wond lijkt het mij wel waarschijnlijk, dat er
kleine deeltjes met den veneuzen bloedstroom kunnen worden meegevoerd.

30 Juli 1938 werd mijn hulp ingeroepen voor een hond, een grooten
St. Bernard, die volgens, de anamnese gedurende drie dagen niets
had gegeten, alleen iets gedronken. De opgenomen vloeistof werd
echter na korten tijd weer uitgebraakt. Enkele maanden geleden had
het dier een gummibal met een diameter van 6 cm ingeslikt, had eerst
geen ziekteverschijnselen vertoond, doch was wisselvallig geweest in
de voedselopname.

Ik trof het dier brakende aan. Van vast voedsel was in het braaksel
niets te bespeuren, een geel gekleurde slijmige massa werd uitgebraakt.
De algemeene toestand van het dier was slecht. Pols 150 per min.
Temp. 40.3⁰ C\'. Vuile slijmvliezen. Dat de bal nog niet was gepasseerd
of uitgebraakt kon niet met zekerheid worden gezegd, zoodat ik ver-

moedde dat dit nog niet het geval was geweest. Inderdaad was in de
buikholte een gemakkelijk te verplaatsen rond voorwerp te palpeeren.
In dit voorwerp kon ik den vorm van den iets ingedeukten bal herkennen.

Daar het corpus alienum vermoedelijk reeds enkele dagen in de
darmen was vastgeklemd geweest, werd van peristaltiekbevorderende
middelen niet veel heil verwacht. Per os gegeven middelen zouden
toch spoedig weer worden uitgebraakt.

Een braakclysma leek aangewezen. Hiervoor gebruikte ik een met
een stuk gewone gasslang verlengde neussonde voor paarden met een
grooten trechter. Na het reinigingsclysma werd de sonde ongeveer
40 cm diep in het rectum gebracht. Het achter door twee helpers hoog
gehouden dier verzette zich nagenoeg niet, toen het tot 40° C. ver-
warmde water (ongeveer 12 liter) werd ingebracht. Het water liep
snel weg en na 7 minuten traden de eerste brakingen op. Wel werd
het water uitgebraakt, de bal kwam echter niet mee. Na afloop van
deze behandeling was het vreemde voorwerp niet meer te palpeeren,
zoodat het zich weer in de maag moest bevinden.

Den volgenden dag bleek de bal weer in de darmen te voelen. Daal-
de algemeene toestand sterk verbeterd was werd niet dadelijk opnieuw
behandeld. Later bleek dit juist gezien, daar de bal in den loop van
den nacht van 31 Juli- 1 Augustus spontaan werd uitgedreven via
het rectum.

M. i. was zonder toepassing van het braakclysma operatie nood-
zakelijk geweest. De hond is nu weer in uitstekende conditie en de
eetlust is weer volkomen normaal.

OVERZICHT DER PROEFNEMINGEN MET AAN ALUMI-
NIUM-HYDROXYDE GEADSORBEERD MOND- EN KLAUW-
ZEERVIRUS NAAR AANLEIDING DER ENTING TEGEN
MOND- EN KLAUWZEER IN DUITSCHLAND

De gedurende de laatste maanden in dagbladen verschenen korte
mededeelingen en enkele meer uitgebreide in Duitsche vaktijdschriften
over vaccina\'ie tegen mond- en klauwzeer hebben uit den aard der
zaak groote belangstelling gewekt.

Dat de hier bedoelde entingswijze langzaam is gegroeid, spreeki
wel haast vanzelf. Voor een groot deel hïef dit ontwikkelingsproces
plaats gehad in Denemarken, waar sinds 1934 door Dr. Schmidt,
werkzaam aan het Statens Seruminstitut, gedeeltelijk in samenwerking
met Schmidt-Jensen en Hansen, oriënteerende proefnemingen zijn
gedaan 1).

Schmidt is tot zijn methode van vaccinatie tegen enkele dierziekten
gekomen na zijn in 1931 gepubliceerde geslaagde enting van caviae
tegen humane dyphteritis 2). Dit vaccin bestaat uit dyphterietoxine,
gebonden aan aluminiumhydroxyde ; in dezen geadsorbeerden toe-
stand kan vele malen de doodelijke dosis toxine worden ingespoten
(geleidelijke afsplitsing) en een groote immuniteit worden verkregen.

Het absorbens werd reeds door Wn.t stattf.r 3) gebruikt voor het
verzamelen van fermenten.

Ramon had vroeger succesvol geënt met dyphterietoxine gebonden
aan tapioca 4), waarop eenige jaren later een vergelijkend onderzoek
volgde van Schmidt over het adsorbcerend vermogen van aluminium-
hydroxyde en tapioca 5).

Een volgende schrede v/as de adsorbtie van kippenpestvirus aan
aluminiumhydroxyde, waarbij aan Schmidt bleek, dat deze filtreerbare
smetstof nog beter geadsorbeerd werd dan bacterietoxinen en dat ge-
adsorbeerd virus zeer geschikt is ter bereiding van een a-pathogeen
vaccin door verwarming bij 37⁰.

Spoedig hierop volgde de mededeeling van een soortgelijke vaccin-
bereiding met mond- en klauwzeersmetstof 1).

In een reeks van publicaties 7) wordt meegedeeld de samenstelling
van het vaccin en de waarde van zijn antigene werking ; 80 % alumi-
niumhydroxyde bleek noodig om virus volledig te adsorbeeren. Intra-
cutaan bij caviae is dit adsorbaat onverminderd infectieus, subcutaan
echter zeer verminderd. On deze laatste wijze zijn een groot aantal
caviae door twee injecties partiëel te immuniseeren (bij infectie op
praedilectieplaats slechts ontwikkeling van een locale eruptie).

De immunisatie was te verbeteren door combinatie met het formol -
vaccin van Valléf. 8).

De drie typen van mond- en klauwzeersmetstof waren met meer
of minder succes gelijktijdig in een vaccin te verwerken g).

Vaccinbereiding met cultuursmetstof gaf minder goed resultaat 10),
waarschijnlijk door de geringere concentratie der cuituurvloeistoffen.

Volgende publicaties i i) vermelden onderzoekingen omtrent het
gedrag van wel en niet geadsorbeerd virus in het cavia-lichaam bij
onderhuidsche inspuiting en den invloed van verwarming bij 37⁰ of
verblijf in het onderhuidsche bindweefsel bij caviae op de pathogene
en antigene werking van virusadsorbaat.

Schmidt 1) heeft de waarde van zijn vaccin getoetst bij enkele
runderen ; bij 2 van 3 dieren was na behandeling vrij belangrijke
immuniteit opgetreden.

Toussieng, de leider van het Deensche Mond- en Klauwzeerinstituut
op Lindholm, heeft dit laatste onderzoek met runderen voortgezet 1 2)
en gebruikt cultuursmetstof, cavia- en rundervirus ; 6 van 12 kalveren
werden ongevoelig voor contact-infectie en 4 van deze zelfs voor kunst-
matige infectie.

In samenwerking met het Staats Veeartsenijkundig Onderzoekings-
instituut te Rotterdam is in het voorjaar van 1937 op Lindholm een
vergelijkend onderzoek ingesteld van wel en niet geadsorbeerd cultuur-
virus bij runderen en varkens 13).

(Daar deze publicatie en de volgende mededeelingen nog niet ge-
refereerd zijn, volgt hier een uitgebreider overzicht).

De gebruikte smetstof (type A), in een reeks van meer dan 150
overzettingen op embryonale runderhuid gekweekt, bleek bij een
doseering van \\ cc onderhuids subinfectieus voor kleine varkens ;
i cc was ziek makend. Immunisatie van een aantal varkens is uitgevoerd
door 2 injecties van J cc cultuurvirus (niet geadsorbeerd) o^f 2 injecties
van 2 cc geadsorbeerd cultuurvirus. Het resultaat was, dat bij 4 van
de 17 met vrije cultuursmetstof geënte dieren entmond- en klauwzeer
ontstond. Later bleken tegen contact-infectie resistent 8 van 13 met
vrij cultuurvirus geënte dieren en 2 van 15 met geadsorbeerd virus
geïmmuniseerde.

Niet geadsorbeerd virus bezit dus een veel grootere immuiliseerende
werking, biedt echter meerdere kans op entzickte. Het experiment bij
volwassen runderen betrof enting van 3 dieren met een kleine hoeveel-
heid cultuursmetstof (2X5 cc) en van 3 andere met 2 injecties van een
grootere hoeveelheid geadsorbeerde cultuursmetstof (resp. 8 en 32 cc).
Deze 6 runderen waren later niet op de natuurlijke wijze te besmetten;
na enting in tong werden 2 met aluminium behandelde dieren ziek.

Een groepje van 6 kalveren ontving een injectie van 5 cc cultuurvirus
aan aluminium geadsorbeerd ; 14 dagen later sloeg een infectie aan
de hoornbasis niet aan ; contact-infectie veroorzaakte mond- en klauw-
zeer bij een van hen.

Een derde vaccinatiepoging bij 4 runderen, uitgevoerd met gedurende
enkele passages in weefselcultuur gekweekt virus van het type O,
mislukte, doordat de aan aluminium geadsorbeerde virusquantiteit bij
alle dieren entziekte verwekte. Deze tegenslag was voor de onder-
zoekers aanleiding om in hun conclusie een nauwkeurige studie van
de betrekking virus-adsorbens aan te kondigen en pogingen in het
werk te stellen om het adsorbaat op chemische, physische of biologische
wijze te verzwakken.

Een overzicht en eenige aanvullingen van zijn proefnemingen heeft
Schmidt meegedeeld in een artikel, dateerend van Jan. 1938. 14).
De techniek van de bereiding van het adsorbens van de smetstof en
de adsorptie zelve worden hierin uitvoerig meegedeeld. Verder bleek
de wijze van toediening der adsorbaten van groot belang ; intracutaan
op praedilectieplaatsen zijn zij even infectieus als niet geadsorbeerd
virus, intraperitoneaal en intramusculair veel minder, subcutaan zeer
gering.

Met kleine doseeringen vaccin verkreeg Schmidt bij caviae een
duidelijke onvatbaarheid (geen generalisatie van locale infectiehaard
tut) door behandeling met 0.01 cc vaccin (bevattend 4 % virus).

De houdbaarheid van het vaccin is minstens 8 maanden ; terwijl de
infectiositeit bij bewaren sterk afneemt, is dit niet zoozeer het geval
met de antigene werking.

Het virusadsorbaat ondergaat in het onderhuidsche bindweefsel bij
het proefdier een verandering; de pathogeniteit verdwijnt snel, de
immuniseerende werking kan men na 14 dagen nog duidelijk aan-
toonen door enting van een ander proefdier.

De eerste wetenschappelijke mededeclingen van Duitsche zijde zijn
verschenen in Juni van dit jaar.

Waldmann en Köbe 15) schrijven, dat het hun gelukt is door reeds
meer toegepaste chemische en physische beïnvloeding van het ge-
adsorbeerde virus, dit zoo te veranderen, dat het zijn pathogeniteit
verliest met behoud van zijn antigene werking.

Verder wordt omtrent het vaccin slechts gesproken over de verza-
meling van smetstof (tongblaarwand en lymphe van runderen). ¹) Het
vaccin was intracutaan in de tong bij runderen avirulent, echter in een
enkel geval subcutaan in groote hoeveelheid wel ziek makend.

¹ Inmiddels is 11a Waldmann\'s mededeeling op het Internationale Vee-
artsenijkundig Congres te Zürich gebleken, dat het „Riemser Maul- und
Klauenseuche Vakzine" de combinatie is van de werkwijze van Schmidt en die
van Vallée, dus formolinwerking op geadsorbeerd virus; een verblijf van 48 uur
bij 25⁰ C. en verhooging van de pH van het milieu dragen verder bij tot ver-
mindering van de pathogeniteit van het vaccin.

entplaats aan het kossum blijft een ei-groote verharding. De ge-
vaccineerde dieren werden na 14 dagen op immuniteit onderzocht
door een met virus gedrenktcn doek over de tong te strijken ; hierop
reageerde 3 % der dieren (controles voor 100 %), op latere scarificatie
der tong weer 3 °₀.

In het voorjaar zijn onder leiding van Strodthoff 16) in het district
Bieslau met het door Waldmann bereide vaccin een 40.000 runderen
geënt.

In niet besmette gebieden is gebleken, dat de entstof geen ziekte-
verschijnselen geeft. Alleen volwassen runderen en kalveren werden
behandeld (dosis 60—20 cc) ; smetstofverspreiding naar en van de
stallen werd practisch onmogelijk gemaakt door 14 dagen durende
strenge politiemaatregelen.

Over deze proefnemingen is men zeer tevreden. Van 950 behandelde
bedrijven is op een drietal mond- en klauwzeer opgetreden, hetgeen
men verklaart door insleeping. In een ander geval is 5 weken na enting
de ziekte opgetreden, waardoor op dezen stal 30 % der gevaccineerde
dieren aangetast werd. Alle andere beslagen zijn tot datum van publi-
catie vrij gebleven, d. i. gedurende 2- 3 maanden. Dat het infectie-
gevaar in de bewerkte gebieden niet groot kan zijn geweest, moet ref.
concludeeren uit het feit, dat onder alle varkens, schapen, geiten en
een klein getal eveneens niet gevaccineerde runderen op de 950 be-
drijven slechts in een drietal gevallen mond- en klauwzeer uitgebroken is.

In tweede instantie is gevaccineerd in dorpen, waar moncl- en klauw-
zeer heerschte. Zooals verwacht kon worden uit de grootere besmettings-
kans der behandelde bedrijven, is hier vaker in de eerste 14 dagen
na de enting (welke tijd, naar aangenomen wordt, noodig is voor de
ontwikkeling der immuniteit) ziekte uitgebroken. Voor een deel wil
men dit tevens wijten aan de eenige weken tevoren toegepaste passieve
immunisatie van de later met vaccin behandelde veebeslagen ; de
passieve zou de ontwikkeling der actieve immuniteit belemmeren.

In deze tweede reeks van entingen zijn ruim 30.000 runderen be-
handeld ; ziekte trad op (meest in de eerste 2 weken) bij ongeveer
5 % der dieren ; de tijd van waarneming bij de overige 95 °₀ bedraagt
i—8 weken, gedurende welken tijd deze dieren voor de ziekte zijn
gespaard gebleven.

Helaas is de in Duitschland toegepaste enting onderhevig aan het
bezwaar van alle vaccinatiewijzen met geïnactiveerd virus, nl. de groote
hoeveelheden smetstof, welke zij vereischt. Men tracht deze te ver-
krijgen door kunstmatige besmetting van runderen ; met het door een
rund geproduceerde virus zijn enkele tientallen runderen te iramu-
niseeren.

l. H. O. Schmidt-Jensen, S. Schmidt, A. Hansen: Om aktiv Immunisering
af Marsvin mod Mund- og Klovesyge med hojvirulent Virus, adsorberel til
Aluminiumhydroksyd. Maanedskrift for Dyrlaeger. B. 48, pag. 1. 193C.

_>. S. Schmidt : Sur la toxicité des toxines additionnées d\'hydrate d\'aluminium
ou de tapioca. C. R. Soc. Biol. 1931. p. 330.

4. G. Ramon : Sur la production de l\'antitoxine dyphtérique. C. R. Soc. Biol.
t. 2. p. 506 (1925).

5. S. Schmidt : Sur la toxicité des toxines additionnées d\'hydrate d\'aluminium
ou de tapioca. C. R. Soc. Biol. 1931. p. 330.

G. Schmidt et Oerskov : Adsorbtion de la peste aviaire par l\'hydroxyde d\'alu-
minium. Acta Pathol. et Microbiol. Scand. 1925.

7. S. Schmidt und A. Hansen : Adsorbtion von Maul- und Klauenseuche Virus
an Aluminiumhydroxyd. Pathogenität und immunisierende Fähigkeit ver-
schiedener Virus-Aluminiumhydroxyd-Adsorbate. Maanedskrift for Dyrlaeger
1936, S. 56.

S. Schmidt et A. Hansen : l\'Importance de la constitution du complexe virus
aphteux-hvdroxyde d\'aluminium. Relations entre la constitution du complexe
virus aphteux-hydroxyde d\'aluminium et ses propriétés pathogènes et immu-
nisantes. C. R. Soc. Biol. t. 121. p. 1237, 1936.

A. Hansen et S. Schmidt : Adsorbtion du virus aphteux au moyen de l\'hydro-
xyde d\'aluminium. C. R. Soc. Biol. t. 121. p. 1239, 1936.

8. S. Schmidt et A. Hansen : Immunisation contre la fièvre aphteuse au moyen
de virus formolé, additionné d\'hydroxyde d\'aluminium. C. R. Soc. Biol. t.
121. p. 1242, 1936.

9. Immunisierung des Meerschweinchens gegen drei verschiedene Typen von
Maid- und Klauenseuche vermittels eines trivalenten Aluminiumhydroxyd-
adsorbates. Ztschr. f. lmmfschng u. exp. Ther. B. 88, S. 91, 1936.

10. S. Schmidt : Immunisierung von Meerschweinchen gegen Maul- und Klauen-
seuche vermittels des virulenten Kulturvirus und Aluminiumhydroxyd. Ztschr.
f. Hyg. u. Infkrkh. B. 118, S. 133, 1936.

1 1. Hansen, Schmidt et Oerskov : Sur le sort du virus aphteux injecté dans
le lissu souscutané du cobaye, dilue dans de l\'eau distillée ou adsorbé par
l\'hydroxyde d\'aluminium. C. R. Soc. Biol. t. 123, p. 717, 1936.
S. Schmidt : Sur l\'effet immunisant d\'un adsorbat virus aphteux-hydroxyde
d\'aluminium inactivé par la chaleur, comparé à celui d\'un adsorbat renfermant
du virus non atténué. Revue d\'immunologie, t. 2, p. 580, 193G.
Schmidt, Oerskov et Hansen : Comparaison du pouvoir immunisant du
complexe virus aphteux-hydroxyde d\'aluminium d\'une part in vivo et d\'autre
part in vitro. C. R. Soc. Biol. t. 123, p. 721, 1936.

12. M. E. Toussieng : Immunisation des bovidés contre la fièvre aphteuse au
moyen de l\'adsorbat d\'aluminium. Bull, de l\'Office intern, des Epizooties.
Vol. 13, No. 56, p. 417, 1936.

13. E. Toussieng, E. F. Fogedby, H. S. Frenkel et G. M. van Waveren : Immu-
nisation active des porcs et des bovins contre la fièvre aphteuse par le virus
de culture adsorbé et à l\'état pur. Bull, de l\'Office des Epizooties, Vol. 16,
p. 205, 1938.

14. S. Schmidt: Adsorbtion von Maul- und Klauenseuche Virus an Aluminium-
hydroxvd unter besonderer Berücksichtigung der Immunisierenden Eigen-
schaften der Virusadsorbate. Ztschr. f. lmmfschng, B. 62, S. 392, 1938.

15. O. Waldmann und K. Köbe : Die aktive Immunisierung des Rindes gegen
Maul- und Klauenseuche. B.T.W. 1938, S. 317.

16. Strodthoff : Die aktive Immunisierung des Rindes gegen Maul- und Klauen-
seuche mit Riemser M. K. S. Vakzine nach Waldmann und Köbe in der
Praxis. B.T.W. 1938, S. 349.

In Frankrijk heeft men veel last van zomerwonden, die ontstaan bij de komst
der vliegen en met deze in het najaar weer verdwijnen. Het zijn ulcereerende wonden,
die overal op het lichaam kunnen voorkomen en die veelal elke behandeling weer-
staan. Coltn \') beveelt aan, dergelijke wonden ontoegankelijk te maken voor vliegen
en ze daarna te behandelen. Dit heeft hij gedaan met beschermende toestellen en
beschuttende pasta. Hij heeft voor een hengst met een zomerwond van binnenooghoek
tot oor een apparaat van linnen gemaakt, gesteund door metaal.

Hij bevestigde dit met riemen aan het hoofd en had daar, waar het toestel met
het hoofd in aanraking kwam, dus bij de ooren en oogen, opvullingen gemaakt,
zoodat de wond beschut was. Deze werd daarna gewoon behandeld en genas vrij
spoedig.

De beschuttende pasta, die hij gebruikte, was als volgt samengesteld : creosot
5 gr., salol of ac. salicvlic. en oxyd. zincic. ai 20 gr., gips 100 gr. en water 150 gr.

Gips en water worden eerst vermengd, daarna wordt acidum salicyl. toegevoegd,
daarna zinkoxyde en eindelijk creosot. Deze pasta is gemakkelijk op de wond te bren-
gen. Wordt het later wat hard, dan moet er iets water bijgevoegd worden. Men
behandelt de wonden eerst, en bedekt ze daarna met deze pasta. Veelal brengt
hij eerst één laag pasta aan, bedekt dit met een stukje verbandgaas, en legt daar
overheen nog een laagje. De wonden genezen zeer snel onder deze beschuttende
lagen. De paarden kunnen best werken, zonder dat de pasta loslaat.

Schultzf. ¹) heeft in zijn standplaats Ulm bij III-5 R.A. waarbij 294 paarden
zijn ingedeeld, in 4 maanden tijds 168 ziektegevallen behandeld, waarvan 31 phleg-
moneuze ontstekingen aan de beenen waren. Dat is 18,2 % van het totaal der ziekte-
gevallen, terwijl dit percentage in den oorlog slechts 11,1 bedroeg. Hij schrijft dit
toe aan kroonverwondingen, die daar veel voorkwamen, omdat men in Ulm, dat
een ruw alpenklimaat heeft, tengevolge waarvan de wegen veelal glad zijn, vaak
met scherpe kalkoenen onder, moest oefenen. De erge verwondingen werden wel
behandeld, maar de kleine verwaarloosd en gaven daardoor ontstekingen. Want
dat aan deze ontstekingen gewone verwondingen ten grondslag lagen en geen bij-
zondere pathologische omstandigheid, nam hij aan door het onderzoek van den etter,
waarin hij alleen strepto- en staphylococcen vond. Soortgelijke verwondingen als
kroonbetrappingen ontstonden verder, doordat de beenen der paarden dagelijks
gewasschen en zelfs geschrobd werden, om de kalkachtige aarde van het oefenings-
terrein te verwijderen. Het water gaf op den duur aanleiding tot het ontstaan van
mok, het schrobben tot schrammetjes, met bovenbedoelde ontstekingen als gevolg.

Zerrath ²) geeft allereerst een uitvoerige en interessante beschrijving van de
drie soorten radiumstralen en hun doordringingsvermogen door de verschillende
stoffen. Tenslotte komt hij tot de radiumtherapie, die op drieërleiwijze toepassing
vindt ; n.1. door middel van gasvormige stoffen, door middel van bestraling met
radio-actieve zouten, en door middel van injectie van deze zouten. De eerste methode
vindt geen toepassing in de diergeneeskunde. De derde wordt bij den mensch met
succes toegepast bij jicht, rheuma, pernicieuze anaemie etc., maar is voor de dieren

¹) Dr. Schult7.e, Beitrag zur Entstehung der Phlegmone an den Gliedmassen der Pferde.
Zeitschr. ftir Veterinark. 1938, 4. Heft, S. 183.

²) Dr. Zerrath, Ueber Radium und Anwendung von Radium und Radiumkompt essen in
der Veterinar-Medizin. Zeitschr. für Veterinark. 1938, 4. Heft, S. 159.

nog onvoldoende bestudeerd. De tweede methode wordt bij dieren wel toegepast,
maar volgens schrijver zonder resultaat, en dus zonder reden, ondanks het gunstige
oordeel van anderen. Men gebruikt hiervoor z.g. radium-compressen, zooals daar-
mede geadverteerd wordt in St. Georg en die door het U.-V. G. te Hamburg in den
handel worden gebracht. Schr. heeft deze gebruikt en langdurig gebruikt, voor aller-
lei processen, maar bij heeft er geen enkele uitwerking van kunnen waarnemen,
noch gunstig, noch ongunstig. Dat kan ook niet, zegt hij, want de stralen, die van
■het compres uitgaan, zijn te zwak om door paardehuid heen te dringen. Hij heeft
dit proefondervindelijk aangetoond.

Aan de Duitsche militaire hoefsmidscholen zijn proeven genomen met het Adet-
rubberijzer. Men heeft 2 modellen gebruikt, die natuurlijk iets van elkaar verschillen,
maar principieel op hetzelfde neerkomen. Men moet ze koud onderleggen. Eenige
vormverandering is wel mogelijk, maar vrij spoedig breekt het ijzeren geraamte,
waarop de rubber is gebouwd. De smid is dus geneigd, de hoef naar het ijzer te maken.
Daar dit erg dik is, zijn lange nagels noodig, om het aan den hoef te bevestigen. De
nagels moeten diep in de rubber geslagen worden, hetgeen groote vaardigheid ver-
eischt, temeer, daar een slechtzittende nagel niet te verwijderen is, zoodat in dat
geval het heele ijzer moet worden afgenomen.

In het algemeen loopen de paarden gemakkelijk op het rubberbeslag. Eerst ziet
men wel eens wat strompelen en zelfs doorknikken in de voorkogels, maar spoedig
gaat dit over en daarna loopen de dieren vaak veel vrijer dan voorheen. Van uit-
glijden was geen sprake, op welk plaveisel of bij welke weersgesteldheid ook, be-
houdens echter bij sneeuwval en op vastgetrapte sneeuw. De levensduur van dergelijk
beslag is zeer verschillend. Sommige paarden liepen er tot 1200 km op: andere
echter hadden het spoedig versleten. Vooral was dit het geval bij paarden, die hun
voeten niet recht neerzetten, zij het door hun bouw of door kreupelheid. Ook vangen
en optrappen verwoesten de ijzers spoedig. Losse ijzers kwamen niet vo;.r, ook niet
in zwaar terrein. De prijs is 6 maal zoo hoog als die van touwijzers. Daar de levens-
duur echter 3 a 4 maal zoo lang is, is het prijsverschil tenslotte ongeveer de helft.
Voor legerdoeleinden vond men het niet geschikt. Er zijn te veel ijzers van verschil-
lende grootte (tailles) van noodig, waardoor het moeilijk zal zijn in de oorlogsbe-
hoefte te voorzien. Verder eischt het aanbrengen meer vaardigheid en meer tijd,
dan waarover in oorlogstijd de doorsnee-hoefsmid zal kunnen beschikken.

De schrijver komt op voor het vervangen van de in de Midi nog veelvuldig gekozen
castratiemethode met „klem", door de gewone wijze van castreeren (at kneuzen
der zaadstreng), omdat deze eerste methode hoewel ze eenvoudiger is en door den
eigenaar .zelf uitgevoerd kan worden, toch dikwijls zeer onaangename gevolgen
geeft in den vorm van een funiculitis met daaruit voortvloeiende complicaties.

Het momenteele voordeel van weinig zwelling en het hierdoor spoediger kunnen
verkoopen van het dier, weegt volgens L. niet op tegen al de misère die door deze
eerste methode kan optreden, zooals dan behalve een funiculitis en zijn gevolgen ook
nog de vele hieruit voortvloeiende rechtzaken.

De schrijver meent dat de operatie van kryptorchiden, welke steeds minder in de
practijk wordt uitgevoerd, ondanks de daaraan verbonden moeilijkheden toch
zeker in de gewone practijk uitvoerbaar is.

¹) Lasserre : Funiculites aigues de castration et Jurisprudence. Revue de Med. Vet.
Dec. 1937, blz. 709.

Xa een uitvoerige beschrijving der kryptorchidie merkt de schrijver op dat voor het
slagen dezer operatie behalve een goede aseptiek en topografische kennis, vooral het
voorzichtig en doelbewust opereeren de voornaamste factor is.

Als narcose beveelt hij een intraveneuze Chloral-hvdraatinfusie als de beste aan,
voorafgegaan door een 2 dagen lang vasten.

Hel dier wordt in zijligging volgens de Deensche of Belgische methode geopereerd,
waarbij zorg gedragen wordl zooveel mogelijk stomp te werken.

De wond wordt ten laatste met steriele paraffineolie volgegoten en hel dier komt
gedurende een week rnet de achterhand hoog te staan.

Voor de behandeling van de zoogenaamde piephak, welke bij het paard een zeer
ernstig schoonheidsgebrek is. geeft de schrijver een radicale operatiemethode aan.

Deze operatie vindt plaats in een chronisch stadium, waarbij zoowel dorsolateraal
als medioventraal een ovaal stuk in overlangsche richting wordt uitgesneden en van
Hieruit d- kapsel in toto uitgepeld wordt. Gedraineerd wordt met een dunne gummi
buis en de rest gehecht, waarna een speciaal elastisch drukverband wordt aange-
bracht.

In dit artikel breekt Marcenac ²) nogmaals een lans voor het gebruik van chloral
als het narcoticum bij het paard, waarbij hij gebruik maakt van een toediening langs
inti aveneuzen weg en van een daarvoor geconstrueerd infusieapparaat.

De dosis chloral wisselt al naar gelang de narcose-diepte van 8—ii gram per
ioo kg lichaamsgewicht, terwijl op elke 2 gram chloral toegevoegd wordt i gram
Natriumcitraat en een 20 % oplossing in physiol. NaCl gebruikt wordt.

In 850 gevallen verkreeg de schrijver met dit narcoticum een onmiddellijke slaap
zonder het optreden van excitatieverschijnselen en met een duur van 60—80 minuten.

Om den duur der narcose te bekorten gaf de schrijver een intraveneuze injectie
van 0,3 gr cocaine opgelost in 15—20 cm³ water, welke injectie zeer langzaam
(minstens 4—5 min.) moet plaats hebben in verband mei de beïnvloeding van het
ademhalingscentrum. Daar met deze wijze van toediening enkele gevallen met doode-
lijk verloop vermeld zijn, beveelt M. daarom een subcutane toediening van cocaine
(0,6—0,9 gr.) aan, na welke injectie men 12—15 min. moet wachten alvorens de
patiënt kan opstaan.

Wahl ³) geeft een beschrijving van een bij het paard voorkomende tumor uit-
gaande van de tanden, welke tot nu toe nog niet als zoodanig bekend was.

Het betreft hier een ectodermale nieuwvorming uitgaande van de tandaanleg
(adamantinoom), welke vooral na operatief ingrijpen een expansieve en onbegrensde
groei laat zien en van maligne karakter is.

In Nov. 1932 berichtte een dierenarts in Ajoie (Zwitserland) aan Dr. Sascer ^4|,
dat in den laatsten tijd in zijn praktijkgebied een eigenaardige ziekte onder de paar-

¹\') Ivan Christenson : Eine Operaticnsmethode bei de) Chronischen Piephacke des Pferdes.
Münch. T. W. No. 8. 1938, blz. 87.

²) Marcenac : Nouvelles précions sur l\'anesthesie générale du cheval au chloral-citraté.
Bulletin de l\'Académie Vét. de France Tome X, No. 10, blz. 379, 1937.

³) Wahl : Adamantinoma Polycysticum ossificans arn Unterkiefer eines Pferdes. D. T. W.,
No. 8. 1938, blz. 113.

den voorkwamj waarbij dieren van alle leeftijden en beide geslachten aangetast
werden.

Het begon met hooge temperatuur 40—41.5°, sufheid, geen eetlust, vermagering,
anaemie. Soms verliep de ziekte goedaardig en genas na behandeling met antipyretica
en cardiaca. In andere gevallen duurde de koorts voort, soms 30—40 dagen lang,
traden recidieven op, werd een tendovaginitis gezien en moest tenslotte tot nood-
slachting overgegaan worden. De mortaliteit bedroeg 25—30%- De drachtige
paarden die aangetast werden verwierpen geregeld. Dit verwerpen gebeurde meestal
vrij plotseling zonder veel voorteekenen. De gevolgen hiervan waren veelal, ook
wanneer de partus op tijd plaats vond, retentio secundinarum, metritis, steriliteit.

Sascer heeft door bloedonderzoek aangetoond, dat hier sprake was van een
infectie met Salmonella abortus equi. Van 105 abortusgevallcn bleken er 75 % aan
een Salmonella-infectie toe te schrijven te zijn. Deze diagnose kon bevestigd worden
door het bacteriologisch onderzoek van organen van gestorven paarden of te vroeg
geboren vruchten.

Bij de sectie der paarden valt, naast de anaemie, weinig op dan wat zwelling van
de milt, degeneratie van lever, nieren en hartspier en soms enkele bloedingen ; bij de
te vroeg geboren veulens vond hij gezwollen lever en milt, pericarditis, degeneratie
van de hartspier.

Het kweeken van de Salmonella gelukte uit allerlei organen der foeti en uit die
der uit nood geslachte paarden. Bij paarden werd de echte Salmonella abortus equi
volgens Kaufmann gevonden, de uit de foeti gekweekte Salmonellae vertoonden
vaak een eenigszins afwijkende suikervergisting.

Sascer beschouwt de agglutinatie-reactie po\'itief bij een bloedserumtiter van
i : 100. De latente bacillen-dragers, voor de bestrijding van zoo groot belang, kunnen
slechts door het bloedonderzoek onderkend worden. De hengst wordt veelal als de
passieve overbrenger beschouwd (dekken van paarden met endometritis). De be-
strijding moet vooral gebaseerd zijn op de hygiëne, de desinfectie en het opsporen
der smetstofbronnen. Enting met specifieke vaccins schijnt ook gunstige resultaten
gegeven te hebben.

Ook in Japan blijkt de infectieuze abortus bij de merries de laatste jaren meer
op den voorgrond getreden te zijn ; Watanabe *) geeft een beschrijving van de ziekte
op verschillende boerderijen. Opvallend was dat tegelijkertijd bij veulens vaak een
gewrichtsontsteking voorkwam, welke ook door Salm. abortus equi veroorzaakt
bleek te worden.

Hirato e.a. ¹) hebben met de Salm. abortus equi infectie-proeven genomen bij
ruinen. Intraveneus ingespoten dieren vertoonden de eerste dagen leucocytosis en
verhoogde bloedbezinkingssnelheid, 24—48 uur na de inspuiting konden de bacillen
in het bloed worden aangetoond. In één geval werden de bacillen 4, 6 en 7 dagen
na de inspuiting eveneens in de urine gevonden, in de faeces werden ze nooit aan-
getroffen.

Na een besmetting per os gelukte het enkele malen de Salm. uit het bloed en de
urine te kweeken, terwijl ze geregeld in de faeces gevonden werden.

4—5 dagen na een intraveneuze of subcutane inspuiting komen de agglutininen
in het bloed, merkwaardigerwijs na een intraveneuze inspuiting vrijwel uitsluitend
O-ögglutininen, terwijl na een subcutane inspuiting meer H-agglutininen optreden.

Bij sectie werden de bacillen vooral in de lymphklieren gevonden ; na besmetting
per os speciaal in de kaak-, keel- en darmscheilsklieren. Histologisch werd alleen
een geringe reticulo-endotheliale reactie gezien. Schrijvers komen lot de conclusie,
dat de pathogeniteit van Salm. abortus equi, voor gezonde paarden althans, niet
groot is. P. Sjollema.

¹) Hirato, Soekawa, Miura, Nakaniski, Journ. Jap. Soc. Vet. Science, Dec.
¹937- Pg- 59-

I. Campbell kon met succes de longziekte kunstmatig bij proefrunderen
verwekken volgens de oude methode van Nocard en Roux (1901) door het doen
inhaleeren van versch geïsoleerde culturen in stuifvorm. Van 80 runderen, welke
aldus werden geïnfecteerd, ontstond bij 41 % een acuut clinisch ziekteproces met
hooge c.b. titer, in 1 geval zelfs met een uiterst fulminant verloop ; bij 52 % een
subacuut nagenoeg niet-clinisch verloop, zij het wel met positieve titer en sectie
(sequesters), in 2 gevallen atypisch met slechts oedemateuze zwelling der cultureel
positieve mediastinale en bronchiale lymphklieren ; bij 7.5% een abortief verloop
met tijdelijke titer en negatieve sectiebevinding.

Volgens een andere methode, nl. door inbrengen van cultuur tot in een nauwe
bronchus door middel van een door de trachea ingevoerde rubberslang gelukte
het schrijver eveneens om in alle van 6 gevallen de ziekte kunstmatig te verwekken.

De aldus kunstmatig opgewekte ziektegevallen waren infectieus bij contact-
infectie, waarmede dus ook voor longziekte aan het KooH\'sche postulaat is voldaan.

De incubatieperiode bedraagt bij contact-infectie 3—6 weken, bij infectie met
verstoven cultuur 9—27 dagen, bij infectie door catheterisatie 48 uur tot 10 dagen.

II. Schrijver¹) bereidde voor de complementbindings- en voor de agglutinatie-
reactie bij longziekte twee nieuwe antigenen, niet zooals voordien van pleura-
exsudaat, maar van gecentrifugeerde culturen (voor details zie origineel). Dat
voor de complementbinding bleek uiterst gevoelig, constant en specifiek, in dien
zin, dat zoowel bij kunstmatig geïnfecteerde dieren als bij spontane ziektegevallen
een volledige correlatie tusschen serumonderzoek en sectie werd genoteerd.

Het bleek, dat na kunstmatige infectie met verstoven cultuur de complement-
bindende stoffen op den 6en—ifien dag, dus vóór het intreden der clinische symp-
tomen optreden en bij voortgang van het ziekteproces op hooge titer blijven, ook
bij den zoo gevaarlijken chronischen vorm met sequesters.

De agglutininen verschijnen op den 9en—I2en dag, maar minderen snel bij
het optreden der clinische verschijnselen, om bij chronische gevallen te ontbreken.
Het onderzoek heeft dus bewezen, dat de complementbindingsreactie volgens
Campbell\'s techniek voor het onderkennen en bestrijden der longziekte van zeer groote
waarde is en dat de agglutinatie-reactie slechts een ondergeschikt belang heeft,
in feite alleen kan dienen als bevestiging der diagnose gedurende dc clinische phase.

III ²). Hoewel in kleinere, goed gecontroleerde veebestanden de uitroeiing der
longziekte mogelijk is met behulp der complementbindingsreactie, zoo is deze
methode niet bruikbaar op de groote ranches in Noord-Australië met hun groote
in half wilden staat levende koppels en bestaat daar de eenige effectieve bestrij-
dingsmethode in vaccinatie. Deze betreft in Australië de oude staartenting volgens
Willems, maar nu met 0.2 cc van een 4 dagen oude BVT.-O.S. cultuur. Nu
Campbell beschikte over de hiervóór gerefereerde betrouwbare methode voor
kunstmatige infectie met verstoven cultuur, kon hij experimenten opzetten om den
graad en den duur der immuniteit bij gevaccineerde dieren te testen en zich aldus
een oordeel vormen over de mérites der enting.

Het bleek, dat bij toepassing van vaccins, gemaakt van culturen welke binnen
de vereischte veiligheidsmarge zoo virulent mogelijk moeten zijn, de enting reeds
vanaf den 3en—4en dag een hooge immuniteit verleent welke minstens 12 maanden
stand houdt.

Herenting na 8 weken met een grootere hoeveelheid vaccin subcutaan bleek
het resultaat der eenmalige staartenting niet te verbeteren en dus niet noodig te zijn.

In Queensland werden aldus 51.000 runderen geënt met als resultaat, dat slechts
hij i.03 % staartnecrose optrad en met een mortaliteit van slechts 0.18 %. Bu.

¹) Ibid: A report on the use of new antigensfor the complementfixation and agglutination lests.

²) Ibid : A preliminary note on immunity. Journal of the Council for Scientific and
Industrial Research, Vol. 11, No. 2 (Mei 1938).

Algemeene tuberculose bij het varken door besmetting met aviaire
tuberkelbacillen.

In de Vereenigde Staten wordt de varkenstuberrulose grootendeels door het
aviaire type verwekt. In 209 gevallen van lymphkliertuberculose vonden van Es
en Martin, dat 88.51 % hiervan veroorzaakt waren door B. tub. av.

Feldman \') onderzocht materiaal van een slachthuis in het Z.O. van Minnesota.
In een periode van 11 maanden werd onder 117.963 geslachte varkens ± 18 %
tuberculeus bevonden. Hiervan werden 89 afgekeurd en vernietigd wegens alge-
meene tuberculose, terwijl 85 gesteriliseerd moesten worden.

In 30 gevallen werd uit de organen geënt (dierenting, aanleggen van culturen).
Op 4 na waren alle entingen positief. Er werden slechts 2 gevallen van bovine-
bacillen geconstateerd. De overige 24 waren van aviairen oorsprong.

Entingen waren alle positief bij het konijn, alleen die met bovine aetiologie waren
positief bij de cavia (dus slechts 2 gevallen).

Voederingsproeven met tbc. zijn in de laatste jaren bij kalveren meermalen
genomen, waardoor het pathologisch-anatomisch beeld van voederings-tbc. bij
het kalf vrij duidelijk is geworden. Tot het beeld van dezen tbc.-vorm behooren :
tbc. van de keelgang, primaire tbc. van den darm en darmlymphklieren.

De primaire tbc. van de portaallvmphklier zou echter niet behooren bij het beeld
van de voederings-tbc.

Van de primaire tbc. van den darm bij het varken was men tot voor eenige jaren
nog lang niet overtuigd. (Volgens het Duitsche Reichsfleischbesch. behoeft de
varkensdarm bij het voorkomen van droogkazige en verkalkte haarden in de
darmscheilsklieren niet in beslag te worden genomen).

Hemmert—Hai.swick en Henninoer ¹) hebben nu getracht door experimenteele
voederingsinfectie meer klaarheid t.e verkrijgen.

Er werd geëxperimenteerd met 16 varkens van 7 weken oud, afstammend van
tbc.-vrije moeders.

Geïnfecteerd werd met een mengsel van verschillende stammen van runder-
tubcrkelbacillen. De culturen waren 17—40 dagen oud en bezaten normale viru-
lentie. Het artikel bevat 9 photogrammen.

De veranderingen in het orgaan, waar de opneming plaats heeft met de bijbe-
hoorende lymphklieren wordt „primaircomplex" genoemd. Bij het primaircomplex
komt het op de plaats, waar de tuberkelbacil in het lichaam binnendringt, tot een
tuberculeuse ontsteking, die in den regel niet zeer uitgebreid is.

Door de primaire infectie wordt de reactietoestand van het lichaam veranderd,
het kan overgevoelig of minder gevoelig worden t.o.v. het toxine der tuberkel-
bacillen. Al naar de hoeveelheid en virulentie der bacillen en naar den toestand
van het lichaam kan het proces in het stadium van het primaircomplex tot staan
komen of leiden tot generalisatie.

1. Door toediening van 3 mgr rundertuberkelbacillen per os kan men bij de
proefdieren niet slechts een meervoudig primaircomplex opwekken, maar ook
trad in elk geval een generalisatie op.

2. De voor de infectie tuberculine-negatieve dieren reageerden 35 dagen na
de infectie alle sterk positief.

3. Bij alle varkens, aan welke de tuberkelbacillen met het voeder (melk) werden
gegeven, ontstond een tbc. van de lymphklieren van de keelgang, maar niet bij

¹) A. Hemmert—Halswick und E. Henninoer : Beiträge zur experimentellen Futte-
rungstuberkulose beim Schwein. Zeitschr. f. Inf. Krankh., parasit. Krankh. und Hyg.
d. Haustiere, 53 Band, 1/2 Heft, S. 122.

die, welke het virus in gelatinecapsules ontvingen (2 gevallen uitgezonderd). Bij
een varken was de capsule in de larynx geraakt en had daar een larynxtuberculose
verwekt. Bij een ander varken ontstond tbc. van de keelgangslymphklieren en van
de tuba Eustachii, waarschijnlijk door opbraken van den tuberkelbacillen-houdenden
maaginhoud.

4. De mesenteriale lymphklieren werden, op één uitzondering na, steeds primair
ziek. Als regel waren de lymphklieren van het lleum aangetast. Veel minder vaak
werden primair de dikke darmlymphklieren ziek, een enkele keer de portaallvmph-
klier.

5. Bij 9 dieren met tbc. van de keelgangslymphklieren werd zes keer eene
„Quellgebietstuberkulose" waargenomen. Deze lag 4 keer in de tonsil, 1 keer in
de larynx en 1 keer in de tuba Eustachii.

6. Bij 15 dieren met primaire tbc. van de darmlymphklieren werd door histo-
logisch onderzoek in 14 gevallen een darmwandtuberculose vastgesteld. In 12
gevallen werden de veranderingen aangetroffen slechts in den dunnen darm (voornl.
Ileum), i keer in dunnen en dikken darm en 1 keer alleen in den dikken darm.

7. In deze 15 gevallen werd 9 keer een tuberculose van de lymphbanen tusschen
darm en mesenteriaallymphklieren geconstateerd.

8. Histologisch zijn de veranderingen speciaal gekenmerkt door optreden van
polymorphkernige leucocyten en het verkaasde centrum (secundaire leucocytose)
en door het naar voren komen van productieve processen, die arm aan reuzencellen
zijn. Duidelijke randfibrose bestond reeds 41 dagen na de infectie.

9. Afzetting van kalk in het verkaasde centrum werd reeds 41 dagen na de
infectie vastgesteld. Duidelijk waren deze na 102 dagen macroscopisch te erkennen.

De invloed der ,,superinfectie" met varkenspestvirus op het verloop
der reactie bij simultaanenting tegen varkenspest.

De pathogeniteit van het varkenspestvirus is zeer groot. Volgens Mc.Bryde ligt
de grens der dosis letalis minimalis bij 0.000003—0.000004 ccm. Iedere dosis pest-
virus zou dus een superinfectie zijn. De vraag is nu of een grootere dosis bij de
simultaanenting invloed uitoefent op het verloop der reactie. A priori kan worden
aangenomen, dat een zekere invloed bij superinfectie bestaat. Voor een goede
immuniteit na simultaanenting is volgens veler meening een duidelijke uitwendige
reactie niet gewenscht.

Er zijn anderen, welke een sterkere reactie na de simultaanenting tegen de
vaikenspest noodzakelijk beschouwen tot het verkrijgen van een stabiele en lang-
durige immuniteit. Een zeker plus aan virulent materiaal zou daarvoor noodig zijn.

Uit de door Zofijevski genomen proeven heeft hij de volgende conclusies ge-
trokken :

1. Onder superinfectie bij de simultaanenting tegen varkenspest verstaat men
de overmaat aan virus tegenover die virusdosis, welke bij de titreering van varkens-
pestserum wordt aangegeven en voor de simultaanenting in de praktijk wordt
aanbevolen.

2. De superinfectie met pestvirus heeft bij de simultaanenting geen bijzonderen
invloed op het verloop der entreactie en is — zoolang de hoeveelheid virus niet
te groot is — bij aanwending van een hoogwaardig serum praktisch zonder beteekenis.

3. De superinfectie met pestvirus kan het verloop der entreactie en het eind-
resultaat der enting, de sterfte, slechts dan beïnvloeden, als de hoeveelheid virus
grooter is dan de hoeveelheid serum.

4. Pas wanneer de virusdosis grooter is dan de serumdosis, oefent de super-
infectie een storenden invloed uit op het verloop van de entreacties na de simultaan-
enting, een verschijnsel, dat echter niet regelmatig optreedt. B.

\') Dr. Vladimir Zofijevski : Veber den Einflusz der Superinfektion mit Schweinepest-
virus auf den Verlauf der Reaktion bei der Simullanimpfung gegen die Schweinepest. Zeitschr.
f. Inf. Krankh., parasit. Krankh. und Hyg. der Haustiere, 53 Band, 1 /2 Heft, S. 73,
11 Mai 1938.

Tot nu toe is in Australië bij kuikens alleen Eimeria tenella geconstateerd. Deze
parasiet veroorzaakt veel sterfte bij kuikens van 3 tot 10 weken oud. Er wordt thans
een geval beschreven bij kuikens van 8 dagen oud. De eigenaar dacht aan pullorum.

In Australië kwam vogelcholera tot nu toe weinig voor. Thans worden 5 gevallen
van groote sterfte vermeld. De geïsoleerde bacillen waren zeer pathogeen voor konij-
nen en kippen bij intraveneuse of intratracheale injectie. Cavia\'s waren minder
gevoelig en kippen werden niet ziek na intranasale of intraoculaire infectie of bij
opname per os. Subcutane injectie bij kippen veroorzaakt lokale necrose en oedeem.

Op een groot hoenderpark stierven 80 van de 200 fazanten aan vlekziekte. De
enzoötie werd bestreden door vlekziekte-serum van paarden. De herkomst der
bacillen was niet met zekerheid na te gaan. De bacillen bleken ook zeer virulent
te zijn voor kippen.

Onderzoekingen omtrent de physiologie en de erfelijkheid bij de bevede-
ring van groeiende kuikens. \')

Het gehalte aan Vitamine A en de samenstelling der granen bleken niet van
duidelijken invloed te zijn op de bevedering van slachtkuikens. Injecties van thy-
roxine bevorderen den groei der vcercn. Het opfokken van kuikens bij een hoog
vochtigheidsgehalte der lucht of bij lage temperatuur bevorderde eveneens de
bevedering.

Door selectie gedurende vier jaren bleek het mogelijk stammen te isoleeren, die
in veerengroei op den leeftijd van 7 weken verschilden. De betere bevedering bleek
dominant te zijn over de minder goede bevedering. te Hennepe.

Horstman ⁴) vermeldt het voorkomen bij eenden. Bij de sectie vielen na ver-
wijdering van de huid vooral de streepvormige en vlekvormige bloedingen van de
skeletspieren in het oog. Ook de spiermaag vertoonde deze bloedingen, terwijl in
het gezwollen darmslijmvlies zeer vele kleine puntvormige bloedingen voorkwamen.
Er werd aan vogelcholera gedacht.

Entproeven en bacteriologisch onderzoek bracht het voorkomen van vlekziekte
aan het licht.

Horstman zegt : „Daar ik bij talrijke secties van vogels nooit deze omvangrijke
bloedingen in de skeletmusculatuur heb gezien (Ebf.r wijst ook reeds hierop), zou
ik ze als kenmerkend pathologisch-anatomisch symptoom willen beschouwen en de
aandacht hierop bij vogelinfecties willen vestigen. B.

¹\') L. Hart : Eimeria tenella infection in chickens eight days old. The australian Vet.
Journal, Vol. 14, 1938, p. 74.

²) L. Hart : The occurrence of Fowl Cholera in Australia. The Australian Vet. Journal,
Vol. 14, 1938, p. 71.

³) Prof. G. vianello : Vu enzoozia da mal rossino nei fagiani. La Clinica Veterinaria,
Vol. 61, 1938, p. 234.

⁴in the grouing chick. Journal of Agricultural Research, Vol. 56, 1938, p. 679.

Macroscopisch zijn de gedegenereerde spiergroepen (vooral in de eerste plaats
de geheele buikmusculatuur, verder de glutaei en semimembranosus, en de ophang-
spieren van den schoudergordel, enz.) niet homogeen veranderd, doch min of meer
gepuncteerd, waarbij enkele spiervezelen de karakteristieke, geelwitte en in rijen
gerangschikte schollen, in vorm en grootte van griesmeelkorrels, vertoonen. Het
vleesch heeft verder een hoog watergehalte, is dus vochtig. In ongeveer een vierde
deel der gevallen is ook de hartspier aangetast, terwijl de overige organen er meestal
normaal uitzien. Deze spierverandcringen zijn verder niet altijd symmetrisch aan-
wezig. (Blijkbaar zijn dus niet bedoeld de z.g. kalveren met brul, welke wij in ons
land af en toe ontmoeten. Ref.).

Volgens de onderzoekingen van Mahr >) zijn deze „Hühnerfleisch" veranderingen
hoofdzakelijk het gevolg van een voorjaarsziekte, terwijl, naar hij heeft waargenomen,
dikwijls in jaren met een buitengewoon grooten regenval juist talrijke gevallen
voorkomen. Hieruit concludeert Mahr, dat deze witvleeschveranderingen het ge-
volg moeten zijn van een oorspronkelijke avitaminosis van het moederdier.

Door dezen grooten en langdurigen neerslag neemt, zooals bekend is, vooral het
gehalte aan voedingsstoffen en vitaminen van de groeiende voederplanten zeer
sterk af, terwijl bovendien door de kortere beschijning met zonlicht de vitaminen
in het groenvoeder niet voldoende geactiveerd worden. Verder is deze aanhoudende
neerslag nadeelig voor een goede winning van het krachtvoeder, waarbij vooral het
vitaminen- en mineralengehalte wordt benadeeld.

Het hoogtepunt van de ziekte valt in Mei, daar in den loop van den winter en
eerste helft van het voorjaar de voorraad vitaminen steeds minder wordt. Dit vita-
minengebrek zet zich gedurende de dracht voort op de vrucht en verder op het,
in de eerste 3—4 weken met moedermelk gevoederde kalf tot aan het tijdstip der
slachting. Zoo spoedig het te kort aan vitaminen wordt aangevuld door het versehe
groenvoeder in het voorjaar, wat meestal gebeurt ongeveer midden Mei met de
eerste snede klaver, neemt het aantal ziektegevallen plotseling sterk af. Beslaat bij
de dieren deze avitaminosis, dan is reeds een geringe uitwendige factor (b.v. een min
of meer langdurig transport naar de slachtplaats, of het losraken op stal en daarna
een langdurig rondstrompelen) voldoende om de ziekte te doen optreden.

Deze „.Hühnerfleisch" veranderingen werden bij kalveren op het slachthuis te
Augsburg in het voorjaar in 70,3 % aangetroffen, met de meeste gevallen in Mei.
Deze veranderingen zullen zich in den regel bij die kalveren ontwikkelen, welke
afkomstig zijn van moederdieren, waarbij aan te nemen is, dat hun lichaam in den
loop van den winter een gebrek aan vitaminen en misschien ook nog aan andere
belangrijke voedingsstoffen heeft gekregen. Soms komt de ziekte voor, zonder eenigen
aantoonbaren factor, en in enkele gevallen is zij zelfs aangeboren.

Donigiewicz ¹) beschrijft de reflexen bij het uitbloedende rund. Hij verdeelt
deze reflexen in 3 stadia.

a) Een periode van bewuste reflexen, welke door de zichtprikkel worden veroorzaakt.
Als bewijs dient, dat na het toedekken van de oogen deze reflexen niet te voorschijn
komen. Het zijn staan- en bewegingsreflexen. Deze periode duurt ongeveer ij tot 2i
minuut bij volle bewustzijn.

b) Een periode van trekkingen, waarbij de spieren van het geheele lichaam betrokken
zijn. Deze duurt 1 minuut, zonder bewustzijn.

c) Een periode van agonie. Hierin treden op progessieve verlammingen van de zin-
tuigcentra en van het ruggemerg. Het komt tot een verstijving van het lichaam in

¹) Dongiiewicz. Die Reflexbewegungen des ausgeblüteten Tieres beim Schlachten. Przeglad
Weteryn, 7, 1937, Ref. T. R. 1938, pg. 227.

den zin van de Shervingtonsche onthersening. Deze periode duurt 2$ tot 3$ minuut,
en bij het optreden van bloedstolsels in de aderen, waardoor het dier niet goed kan
leegbloeden, zelfs 8 minuten.

De door Kunze aangegeven methode, om het vleesch van binnenbeeren door
een 3 weken durende pekeling voor consumptie bruikbaar te maken, werd door
Fahr ^j) bij enkele binnenbeeren toegepast. De geslachtslucht werd bij alle binnen-
beeren, met uitzondering van 2 dieren, welke atrophische of gedegenereerde testikels
bezaten, waargenomen.

De pekeling werd in den vorm van een natte pekeling toegepast. Noch het ver-
vangen van de ongeveer 14 dagen oude pekel door een nieuwe pekeloplossing, noch
het toevoegen van sterk riekende kruiden, als knoflook, kruidnagel, laurier, enz.
gaven een beter resultaat.

Volgens de ervaringen van Fahr gelukt het slechts een deel der binnenbeeren
vrij van geslachtslucht te maken, en wel vooral die dieren, die reeds vóór de pekeling
een geringe reukafwijking vertoonden. De braadproef is te verkiezen boven de kook-
proef. De meening van Kunze, dat men in vele gevallen bij de pekeling een reuk-
vermindering en zoodoende ook een kwaliteitsverbetering krijgt, kon bevestigd
worden.

In de voor het bacteriologisch vleeschonderzoek ingezonden monsters kunnen
drieërlei anaërobe bacteriën voorkomen, n.1. 1) pathogene, 2) apathogene rottings-
bacillen en 3) apathogene, geen rottingsbacillen. Zijn anaërobe bacteriën in groote
uitbreiding in het dierlijk lichaam aanwezig, dan heeft men, volgens Schoop en
Lorenzen ¹), met ziekteverwekkers of rottingsbacteriën te doen. De voor de vleesch-
keuring van belang zijnde anaëroben komen vooral voor bij de volgende ziekte-
processen : ziekten van den geboorteweg, van digestieapparaat, peritonitis, mastitis
en traumatische pcricarditis.

Bij het aanwezig zijn van bovenstaande ziekteprocessen moet men minstens
uit 2 spiermonsters en alle organen bij het bacteriologisch vleeschonderzoek anaërobe
culturen aanleggen.

Worden anaëroben gevonden, dan moet men, volgens Schoop en Lorenzen de
volgende beslissingen nemen :

b) Bij anaëroben in alle organen : In dit geval moet men voorzichtig zijn, daar
volgens ervaring, de houdbaarheid van het vleesch door binnenwoekeren van anaë-
robe bacteriën zeer kan afnemen.

c) Bij anaëroben in enkele orgapen. Hierbij is meestal een toevallige verontreini-
ging in het spel, waaraan men geen groote beteekenis moet toekennen.

Nieuwere opvattingen over de gunstigste voorwaarden voor het koelen
van vleesch.

Als men kritisch de mogelijkheden beschouwt, om door beïnvloeding van de
atmospheer in de bewaarruimte de houdbaarheid van het vleesch te verhoogen, dan
wordt het duidelijk, schrijft Heiss²). dat al deze mogelijkheden een tijdelijke ver-
laging van het bacteriegehalte in het begin trachten te bereiken. Daarom is het
van zoo\'n groot belang, dat bij het slachten zoo zindelijk mogelijk wordt gewerkt.
Volgens Heiss is daarom de kwestie van het verbeteren van de houdbaarheid van het
vleesch meer een zaak van organisatorischcn aard, betreffende het opvoeden van
de slagers en het hun bijbrengen van eenig inzicht in de hygiëne.

¹) Schoop en Lorenzen. Anaerobier in der bakteriologischen Fleischbeschau. D.T.VV.
Js- 46, 1938* PS- 209.

²) Heiss. Neuere Bekenntnisse über die günstigsten Bedingen beim Kühlen von Fleisch. Z. f.
Fl. u. Milchhyg. 1938, Jg. 48, pg. 281.

Het uitgangspunt is, dat het vleesch van goed uitgeruste dieren steriel is, en de
infectie bij het slachten plaats vindt, waarbij dan de huid, klauwen, hoeven en de
darminhoud bijzonder gevaarlijk zijn te achten, wegens hun groot gehalte aan bac-
teriën. Beschouwt men het slachtproces systematisch vanuit dit gezichtspunt, dan is
het dikwijls nog mogelijk, ingrijpende verbeteringen in dit proces aan te geven,
welke gemakkelijk schijnen door te voeren.

Geheel verkeerd is het, volgens Heiss, de in vele Europeesche slachthuizen en ook
in spoorwagons gevolgde methode van het laten besterven van het warme vleesch
door het te laten hangen. Door een opeenhooping van vleesch bij lichaamstempera-
tuur geeft men de pathogene bacteriën gelegenheid tot ontwikkeling, daar zij hierbij
het optimum van hun groeivermogen bezitten. Bovendien groeien de in het binnenste
van het vleesch aanwezige anaërobe bacteriën bij langzame afkoeling bijzonder
goed. Tenslotte is nog te denken aan het gebruik van ozon.

Een snelle en geheel volledige doorkoeling van het vleesch is te verwezenlijken,
doordat men het voorkoelhuis als een sluis laat fungeeren, waardoor men de voeten
vleesch automatisch moet laten passeeren en waarin deze aan een luchtstroom van
minstens i meter/per seconde snelheid worden blootgesteld.

In de eerste uren moet de ruimte met ongeveer io/mg per m³ geozoniseerd worden.
Bij deze snelle afkoeling kan het gewichtsverlies iets kleiner worden dan bij langzame
afkoeling. Niettegenstaande dat droogt de oppervlaktelaag van het vleesch sterker
in dan bij een langzame koeling, waardoor men een belangrijke groeibelemmering
van de bacteriën verkrijgt.

Verder is gebleken, dat de bewaartemperatuur iets boven het vriespunt moet
liggen. Op alle deelen van het vleesch moet een temperatuur inwerken, die juist
het bevriezen van het vleesch niet mogelijk maakt. De gunstigste relatieve vochtigheid
moet, bij een bewaren bij —0,5° C. tot —1° C., tusschen 85 en 90% liggen.

Wordt door het bewaren van vinnig rundvleesch in koelruimten het
infectievermogen van de rundervin opgeheven en op welk tijdstip ?

Als in het binnenste van het vleesch een temperatuur wordt bereikt van o° C.
tot —0,5° C., dan bleek het Keller \'), dat de levensvatbaarheid en het infectie-
vermogen van de rundervin na 23 dagen bewaren verdwenen was. Bij een tempera-
tuur van 2—3⁰ C. in het binnenste van het vleesch verdwijnt het infecticvermogcn
na 25 dagen.

Volgens zijn resultaten kan het koelen van vleesch, waarin enkele vinnen zouden
aanwezig zijn, weer gebruikt worden om deze vinnen onschadelijk te maken, mits
men de koeltijd verlengt tot 23, beter zelfs, tot 25 dagen.

Door Pohl ¹) werd een onderzoek ingesteld naar het voorkomen en de plaats van
herkomst in de verschillende organen van vleeschvergiftigers bij 16331 inzendingen
voor bacteriologisch vleeschonderzoek. In 269 gevallen was het onderzoek positief.
Daarbij bleek, dat het meest deze z.g. vleeschvergiftigers werden gevonden bij het
rund in de galblaas, leverlymphklieren en lever, bij het kalf in lever, leverlymph-
klieren, galblaas en milt, bij het varken in galblaas, lever en milt. Daarom moeten
steeds bij het inzenden van monsters voor een bacteriologisch vleeschonderzoek ook
deze deelen worden opgestuurd.

De grootst mogelijke zekerheid voor het vinden van vleeschvergiftigers geeft het
bacteriologisch onderzoek van alle voorgeschreven monsteis. Voor het geval één
van deze monsters ontbreekt, is het gebruik van een anreicherungsverfahren (b.v.
de tetrathionaatbouillon van L. Mülier) zeer aan te bevelen.

¹) Pohl. Bakteriologische Fleischbeschau und Anreicherung. Z. f. fnfekt. Krankheiten
der Haustiere, Bd. 53, 1938, pg. 113.

slachten en het niet goed bewaren van in nood geslachte dieren ontstaan de vele
afkeuringen bij noodslachtingen. Den eigenaars van dieren wordt daarom aanbe-
volen, niet alleen in hun eigen belang maar ook in dat van het algemeen volks-
kapitaal, zooveel mogelijk de voorgeschreven maatregelen bij de behandeling van
noodslachtingen te treffen. Vooral in het warme jaargetijde is het brengen van de
in nood geslachte dieren naar openbare slachthuizen met koelinrichtingen ten zeerste
aan te bevelen.

Het onderzoek bij geslachte, gezonde runderen naar bacteriën der Sal-
monella-groep.

De onderzoekingen van Knaden *) hebben geen bacteriën der Salmonellagroep
in de gal, mesenteriale en pertale lvmphklieren bij gezonde slachtdieren kunnen
aantoonen. Verschillende autoren nemen aan, dat de verspreiding der enteritis-
bacleriën in de verschillende streken niet dezelfde is. In verband hiermede merkt
Knaden op, dat dikwijls op het abattoir te Gelsenkirchen bij het bact. vleesch-
onderzoek bacteriën der Salmonellagroep kunnen worden aangetoond. In 1935
en 1936 kwamen Gartnerbacillen voor bij 77 kalveren, 4 koeien, 2 paarden en 1
varken ; Breslaubacteriën bij 2 varkens en één koe ; suipestiferbacillen bij 3 varkens.
Het relatief gering voorkomen van colibacteriën tegenover de hoogere cijfers van
andere autoren is daardoor te-verklaren, dat Knaden hoofdzakelijk de colibelem-
meiende voedingsbodems gebruikte.

Het ware aan te bevelen, ook in andere deelen van Duitschland dergelijke onder-
zoekingen in te stellen, zooals reeds op het slachthuis te Hirchsberg werden verricht
door Quander, wiens resultaten zich met die van Knaden in zoover dekken, dat
ook in geen enkel geval enteritisbacteriën werden gevonden.

De onderzoekingen van Knaden waren negatief en staan zoodoende tegenover
die van andere autoren, welke positieve vondsten konden boeken (als Bongartz,
Beermann, Frieslebf.n, Hüttenhain, Winter). Deze autoren onderzochten echter
vooral kalveren. Voor zoover uit de door Knaden verrichte 500 onderzoekingen
bleek, behoeft men in de vleeschkeuring aan de z.g. latente infectie geen al te groote
beteekenis te hechten.

Dat juist de galblaas het meest bacteriën bevatte kan als motief worden opgevat
om de galblaas als een belangrijk diagnostisch hulpmiddel bij het onderzoek naar
paratyphusinfecties te beschouwen.

Over het herkennen van worstkruiden bij het histologisch worstonder-
zoek. en de beteekenis daarvan ter onderscheiding van aanwezige veront-
reinigingen.

Voor het onderkennen van worstkruiden en faecesbestanddeelen in de worst is
het, volgens Bauer ¹), noodig het histologisch aspect van de worstkruiden te kennen.
Elk worstkruid bezit karakteristieke celvormen, die bij de worstbereiding grooten-
deels behouden blijven en zoo herkend kunnen worden. Verschillende kruiden heb-
ben ongeveer dezelfde celvormen, zoodat men deze kan verwisselen en dus niet
onderling onderscheiden.

In faeces en darminhoud zijn naast cellen en celresten ook nog karakteristieke
plantaardige weefseldeelen, welke juist bij de worstkruiden niet in die vormen waar-
genomen worden. Ziet men dergelijke weefsels, dan moet een verontreiging der
worst door voedseldeelen, darminhoud of faeces hebben plaats gehad.

Het herkennen van worstkruiden in de worst heeft niet alleen belang voor de levens-
middelencontróle, maar ook beteekenis uit forensisch oogpunt, zooals de beschrijving
van een geval van worstverontreiniging duidelijk doet uitkomen. Deze studie is ge-
ïllustreerd met elf microfotographieën van worstkruiden. de Graaf.

¹) Bauer. Ueber die Erkennung der Gewürze bei der histologischen Wursluitersuchung und
ihre forensische Bedeutung zur Unterscheidung von Schmutzteilen. Dissert. Hannover 193®-

Van het Departement van Economische Zaken, Directie van den Landbouw,
zijn ontvangen de volgende verslagen van het Bodemkundig Instituut te Groningen :

No. 44(7). B. Verslag betreffende proefnemingen met een bekalking op een
tweetal perceelen oude, zware dollardklei, gelegen in het Oldambt, Gem. Noord-
broek (Prov. Gron.) en toebehoorende aan den heer E. Louters te Schildwolde ;

No. 44(8) B. Verslag betreffende een proefneming met een bekalking op een
perceel laagveengrond, gelegen nabij Harkstede, Gem. Slochteren (Prov. Gron.)
en in eigendom van den heer J. H. Freije,

beide door Dr. D. J. Hissink en Dr. Jac. van der Spek, met medewerking van
M. Dekker. Het eerste is tegen den prijs van ƒ0.40, het tweede tegen dien van
ƒ0.35 verkrijgbaar aan de Algemeene Landsdrukkerij te Den Haag.

Van bovengenoemd Bureau is ontvangen een aanvullende lijst van schimmel-
cultures over 1938 ; de complete lijst zal gepubliceerd worden in het begin van
1939. Deze lijst zoowel als de lijst 1937 zijn voor eventueele kennisname bij mij ter
beschikking. A. v. H.

Nieuwere inzichten op het gebied der voedingsleer van mensch en dier,
door Ir. J. Timmermans (Moderne veeteelt no. 2. N.V. Z. Nederl. Drukkerij,
\'s-Hertogenbosch). De vijfde druk van een handig boekje voor cursussen aan
Landbouwwinterscholen e.d. v. d. P.

In de dagen, die aan het verschijnen van dit nummer van ons
Tijdschrift voorafgaan, leven wij in ernstige politieke spanning als
gevolg der Tsechoslowaakse kwestie. Het is allerminst ondenkbaar,
terwijl wij dit schrijven, dat onze regering zich genoodzaakt zal zien
een mobilisatie af te kondigen. En als het daar dan nog maar bij blijft !
Als gevolg van deze mogelijkheid ben ik in de afgelopen weken meer-
malen gepolst door collega\'s, die bij een eventuele mobilisatie onder
de wapenen zouden moeten komen, of er voor de waarneming hunner
praktijk een plaatsvervanger beschikbaar is. Wanneer de nieuwsberichten
door de radio des avonds om acht uur weer wat somber hebben gestemd
ben ik er haast zeker van voor half negen een telefoontje te hebben
gehad, waarbij mij een zodanige vraag wordt gesteld. Helaas moet ik
steeds een nog al teleurstellend antwoord geven.

Nemen wij aan dat bij een algemene mobilisatie gelijk in 1914 alle
reserve-paardenartsen onder de wapenen zullen worden geroepen.

Dan moet een 90-tal hunner de practijk verlaten. Daarbij komt dan
nog een klein aantal practici, dat in een andere militaire functie gemo-
biliseerd wordt.

Hoeveel vervangers zijn er voor het waarnemen van deze praktijken
beschikbaar ? Van de 20 bij mij ingeschreven vervangers hoeven er
4 niet onder de wapenen te komen. Wellicht zijn deze alle vier al ge-
vraagd om bij een eventuele mobilisatie te komen vervangen in een
bepaalde praktijk ; van een tweetal weet ik dit zeker.

Als de Faculteit haar medewerking verleent en de 5de jaars-studenten
in de gelegenheid stelt praktijk waar te nemen, komen daar nog 6
waarnemers bij. De overblijvende studenten zijn allen verbonden als
aspirant-reserve-paardenarts. In totaal dus ongeveer tien waarnemers
voor meer dan 90 praktijken. De conclusie is niet moeilijk ; de kansen
op het verkrijgen van een waarnemer zijn minimaal. Zij, die bij een
mobilisatie onder de wapenen moeten komen, zullen goed doen zich
bijtijds van de hulp hunner daarvoor in aanmerking komende grens-
collega\'s te verzekeren.

En nu heb ik bij cle telling nog niet eens de ontwricht gerakende
vleeskeuringsdiensten in aanmerking genomen, die zich eventueel
ook van tijdelijke hulp zullen trachten te voorzien.

Na bovenstaande mededeling, die voor menigeen helaas pessimistisch
wezen moet, nog een verzoek en wel aan de collega\'s, die deze winter
assistentie behoeven bij de tuberculosebestrijding. Van verscheidene
collega\'s ontving ik reeds een aanvraag, maar ongetwijfeld zullen er
nog wel meer komen. Vooral nu het mond- en klauwzeer op vele
plaatsen weer het hoofd opsteekt en het waarschijnlijk wordt, dat niet
overal in den lande met het begin van de staltijd ook met het tuber-
culose-onderzoek kan worden begonnen. Mag ik daarom aan hen, die
zulks tot nu toe nog niet deden, verzoeken hun aanvragen om een assis-
tent bij de tuberculose-bestrijding zo tijdig mogelijk bij het Bureau
voor Plaatsvervanging in te dienen ?

Tot slot nog de mededeling dat na de a.s. Algemene Vergadering,
dus na 15 October a.s., dit bureau zal worden geleid door den secre-
taris-penningmeester onzer Maatschappij, collega van Heusden te
Nijmegen.

Prof. Dr. J. Roos verzoekt ons mede te deelen, dat de titel van
zijn voordacht, te houden op de Algemeene Vergadering der Maat-
schappij van 15 October a.s., luidt: „Nieuwe vondsten betreffende
het leven van den foetus" (met lichtbeelden). A. v. H.

Door het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor Diergeneeskunde
werd de wenschelijkheid geuit een lijst samen te stellen van personen,
die als spreker op afdelings-vergaderingen zouden willen fungeren,
indien daartoe de wens door het bestuur der afdeling te kennen werd
gegeven.

De Commissie voor Post-Universitair Onderwijs stelde een sprekers-
lijst 1938 samen, welke zij aan de afdelings-secretarissen deed toekomen.
De sprekers hebben zich bereid verklaard een spreekbeurt te vervullen
tegen een honorarium van f 15.— plus reis- en verblijfkosten.

Aanvrage tot het vervullen van spreekbeurten kunnen door de
afdeling direct tot de sprekers worden gericht.

Handleiding, ten dienste van Afdelingsbesturen bevattende een lijst
van sprekers en onderwerpen. Uitgave 1938.

J. A. Beijers, Onderwerpen uit de interne cliniek der grote huisdieren.
C. J. A. C. Bol, Ziekten van duiven.

A. W. A. Bos, ie Bacterioscopisch en histologisch onderzoek van vlees en vleeswaren,
2e Het gebruik van gepolariseerd licht bij het microscopische onderzoek van

4e Casuïstische mededelingen over enkele pathologisch-anatomische verande-
ringen. (Tumoren).

2e Vleesvergiftigingen (paratyphus en botulismus).
3e Onderzoek van vleesconserven in blik.
4e Eendeneieren en voedselvergiftiging.

2e De statistiek der echinococcose. (Alleen in de afdelingen Friesland, Gronin-
gen—Drente, Gelderland—Overijssel en Noord-Holland).

R. H. v. Gei.der, ie Melkcontróle en melkhygiëne in de ruimste betekenis.
2e Bestrijding van dierziekten in verband met de melkhygiëne.
3e Vétérinaire luchtbescherming.

3e De betekenis der mineralen in de veevoeding (met projectie).
4e Verbetering van de vitaminen-voorziening in de winter. Het kunstmatig

drogen van gras (met projectie).
5e De rol van de voeding bij de bevruchting onzer huisdieren.
6e De controle op mengvoeders.
7e Varkensvoeding (met projectie).
8e Varkensziekten (met projectie).

J. v. d. Hoeden, Onderwerpen betreffende ziekten, die van dier op mens overgaan.

P. J. \'t Hooft, Onderwerpen betreffende de tuberculose-bestrijding bij het rundvee.

2e Besprekingen betreffende ambtelijke maatregelen ten aanzien van de uit-
voering van de Vleeskeuringswet 1919, S. 524.

3e Nader over een te komen onderwerpen op het gebied der geneesmiddelleer
en gasbescherming.
Röntgenologie.
4e Diagnostische röntgenologie (met beelden).

Klinische onderwerpen.
5e Nader overeen te komen besprekingen over ziekten der kleine huisdieren
en haar bestrijding.

VV. B. Luxwolda, De beoordeling van het vlees van in nood gedode en gestorven
dieren.

C. F. v. Oijen, ie Wanneer moet bacteriologisch onderzoek bij de keuring van slacht-
dieren worden toegepast?

2e Methoden ter beoordeling van de deugdelijkheid van melk. (Kwaliteits-
bepaling) .

5e Nieuwe inzichten omtrent het bacteriologisch onderzoek bij verdenking
op „voedselvergiftigingen".

7e Onderwerpen naar keuze over Genetische onderwerpen in verband met de
veeteelt ; exterieurbeoordeling en raskennis.

3e Tularaemie (meer speciaal tularaemie en builenpest) tevens bijdrage over
het leven van verschillende knaagdieren.

8e Path. anatomie en algem. pathologie van de voornaamste organen zoals :
a. longen, b. hart, c. lever, d. nieren, e. digestieapparaat, ƒ. uier en uterus.

L. Seekles, ie Biochemische onderwerpen van algemene aard, dus b.v. de chemische
samenstelling, functies en reguleringen („evenwicht"), stofwisseling, enz.
in het normale dierlijke organisme.

2e Enkele veterinair-biochemische problemen, samenhangende met een ge-
stoorde biochemische regulering en abnormaal verlopende stofwisselings-
processen, o.a. kalfziekte, tetanie en verwante syndromen, diabetes, aceto-
naemie, paralytische haemoglobinurie, deficienties, giftwerking van bepaalde
elementen (b.v. selenium), enz.

J. Siebenga, Kunstmatige bevruchting en steriliteit, (eventueel met demonstraties).

J. P. v. d. Slooten, ie De voorbereiding der toepassing van de strafbepalingen
der Vleeskeuringswet.

2e Een „vragenuur", betreffende de moeilijkheden bij de uitoefening van de
vleeskeuring en bij de toepassing der Vleeskeuringswet. (De vragen ten
minste een week tevoren schriftelijk bij spreker in te zenden).

3e Bijzondere onderwerpen op het gebied van slachthuisbouw- en -exploitatie
en organisatie van de vleeskeuringsdienst of op het gebied der vleeskeuring ;
op aanvrage.

J. Wester, ie De psychologie der dieren en hare betekenis voor de veeartsen ;
met lichtbeelden.

Onderscheiding. De Fransche regeering heeft, op voordracht van den Minister
van Nijverheid, benoemd tot chevallier de la croix de mérite agricole de la France
den heer Dr. J. Beckers, directeur van het gemeente-slachthuis te Venlo.

Dat ook in België aan de reorganisatie van de vleeschkeuring de noodige aandacht
wordt geschonken blijkt uit een verslag van een vergadering van de West-Vlaamsche
dierenartsen (dokters-veeartsen) te Brugge op 14 November 1937 gehouden. Blijkens
het verslag, voorkomende in het Vlaamsch Diergeneeskundig Tijdschrift van Juli-
Augustus 1938, kwam op die vergadering als derde punt van de agenda in bespreking
een door de „Union" uitgelokte discussie over de herinrichting van den vleesch-

keuringsdienst. Door de Provinciale Maatschappij moest n.1. antwoord worden
gegeven op een drietal vragen :

1) Is het wenschelijk den vleeschkeuringsdienst overal te doen overnemen door
den Staat ; (dus rijksuitvoering),

3) Is het wenschelijk een éénvormig keurrecht in te voeren voor het geheele land.

Zonder veel geestdrift, aldus het verslag, werd een korte gedachtenwisseling over

De gemeenteraad van Krommenie besluit tot niet-aansluiting bij het
slachthuis te Zaandam.

In een der laatst gehouden gemeenteraadsvergaderingen van de gemeente Krom-
menie werd de hoofdschotel van den avond gevormd door de vraag, of de gemeente
zich al dan niet zou aansluiten bij het slachthuis te Zaandam. Tot dusver had deze
gemeente zich steeds tegen aansluiting verklaard en een te Haarlem gehouden
conferentie met een commissie uit Ged. Staten bleek daarin geen verandering te
hebben gebracht. Wel verdedigde de s.d. wethouder, de Heer Blanken, aansluiting
op hygiënische gronden en op grond van het volgens hem vaststaande feit, dat anders
de gemeente onder slechtere voorwaarden tot aansluiting zou worden gedwongen,
maar zijn standpunt werd slechts door een der raadsleden gedeeld.

Met 9 tegen 2 stemmen besloot de raad opnieuw zich niet aan te sluiten. Zelfs
werden B. en W. gemachtigd, zich in verbinding te stellen met Mr. Donner, ten-
einde aan dezen de verdediging van het standpunt van Krommenie op te dragen.

Wat betreft de verhooging van de keurloonen met 50%, op welke verhooging
de vleeschkeuringsdienst Zaanstreek bij Krommenie tot dusver tevergeefs heeft aan-
gedrongen, deze kwestie is in een acuut stadium gekomen, doordat Zaandam de
zaak aan den Raad van State heeft voorgelegd. B. en W. stelden den Raad voor dat
de gemeente zich zal verweren en zij vroegen hen te machtigen zich van rechts-
kundigen bijstand te voorzien.

Na breedvoerige discussies, waarin algemeen de geste van Zaandam werd gelaakt,
verklaarde de raad zich ten slotte unaniem vóór het voorstel van B. en W.

Teneinde de jaarverslagen van de verschillende slachthuizen en keuringsdiensten
voor de lezers iets aantrekkelijker te maken, zal ik trachten, steeds van enkele ver-
slagen tegelijk een samenvatting te geven in den vorm van een staat. Men kan dan
zeer gemakkelijk de overeenkomstige gegevens en cijfers van de verschillende diensten
met elkaar vergelijken.

De raad van Erp besloot tot het bouwen van een cadaverhuisje langs den weg naar
Kcldonk.

In verband met de aansluiting bij den keuringskring Schiedam stelde de gemeente
Maasland een verordening vast op den keuringsdienst en een op de heffing van keur-
loonen.

De gemeente Gieten besloot tot aansluiting bij het destructiebedrijf van de Thermo-
Chemische Fabrieken te Amsterdam.

De gemeente Rijssen besloot tot den bouw van een noodslachtplaats aan de Wilhel-
minastraat.

In de gemeenteraadsvergadering van Doetinchem hebben eenige leden ernstig
bezwaar gemaakt tegen den eisch van Gedeputeerde Staten om voor het sluitend
maken der begrooting 1938 ƒ 16.000 aan de totale reserve van ƒ 26.000 van het
slachthuis te onttrekken. Ten slotte werd met 6 tegen 5 stemmen en 3 onthoudingen
besloten aan het verlangen van Ged. Staten te voldoen.

Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland hebben indertijd bezwaar gemaakt
tegen de op de begrooting van 1938 geraamde opbrengst van de keurloonen te
Noordwijk. Zij wenschen die gelijk te stellen met die, welke in de gemeente Katwijk
worden geheven. De gemeenteraad verzette zich tegen de wenschen van Ged. Staten,
maar nu is aan de begrooting voor 1938 goedkeuring onthouden.

Ondanks dit feit heeft de raad, op voorstel van B. en W., die sterk meenen te staan
in de kwestie van de keurloonen, met 10 tegen 5 stemmen besloten in hooger beroep
te gaan bij de Kroon.

Het bestuur van de Diergeneeskundige Studenten Kring heeft de eer de leden
van de Maatschappij van Diergeneeskunde met hunne dames uit te noodigen tot
bijwoning van de jaarlijksche reünie op Vrijdag 14 October a.s. in Hotel Noord-
Brabant des avonds om ongeveer negen uur.

Het bestuur van de D.S.K. heeft gemeend om aan de jaarlijksche reünies een meer
feestelijk karakter te moeten gaan geven.

Het heeft daarom een soirée-dansant georganiseerd in de groote zaal van Hotel
Noord-Brabant.

De dansmuziek zal verzorgd worden door de Midland Boys onder leiding van den
Heer de Winter, terwijl het bekende Cabaret Chiel de Boer uit Amsterdam er voor
zal zorg dragen, dat ook zij, die niet dansen, een uiterst genoegelijke avond zullen
hebben.

En de Midland Boys én het Cabaret van Chiel de Boer waarborgen een buiten-
gewoon verzorgde avond.

Het bestuur van de D.S.K. hoopt dan ook Vrijdagavond 14 October vele dieren-
artsen met hun dames te mogen verwelkomen.

Komt U, dan zal het een avond worden waaraan U nog lang met genoegen zult
terug denken en die U rijkhalzend zal doen uitzien naar de volgende reünie.

Het bestuur van de D.S.K. hoopt dus dat vele dierenartsen met hun dames
aanwezig zullen zijn en dankt U reeds bij voorbaat voor Uwe aanwezigheid, die
ten zeerste op prijs wordt gesteld. Het Bestuur.

De eerstvolgende vergadering van de Groep zal plaats vinden op een nader
vast te stellen Zaterdagmiddag in November.

Leden, die hun contributie nog niet voldaan hebben, worden vriendelijk verzocht
ter besparing van onnoodige incassokosten, zulks zoo spoedig mogelijk te doen door
overschrijving van ƒ 1.— op girorekening No. 44861 van ondergeteekende.
Rotterdam, 22 September 1938. De Secretaris-Penningmeester,

(De cijfers tusschen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen
aan die 1 Juli niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 1820 (bij 696) eig., waarvan in Groningen bij 106 (54)
eig. ; Friesland bij 441 (106) eig. ; Drenthe bij 95 (27) eig. ; Overijsel bij 338 (114)
eig. ; Gelderland bij 452 (187) eig. ; Utrecht bij (5) eig. ; Noord-Holland bij 3 (2)
eig. ; Zuid-Holland bij 3 (9) eig. ; Zeeland bij 13 (8) eig. ; Noord-Brabant bij
131 (130) eig.; Limburg bij 238 (54) eig.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap\'. 159 gevallen bij 5 eig. (746
bij 39 eig.), waarv an in Groningen 22 bij 1 eig. (175 bij 1 eig.) ; Friesland 134 bij
i eig. (198 bij 17 eig.) ; Drenthe (30 bij 1 eig.) ; Overijsel (17 bij 3 eig.) ; Gelder-
land (94 bij 4 eig.) ; Utrecht (90 bij 4 eig.) ; Zuid-Holland 3 bij 3 eig., alle bij
paarden (106 bij 8 eig., waarvan 2 paarden bij 2 eig.) ; Noord-Brabant (36 bij

Rotkreupel bij schapen: 1242 gevallen bij 31 eig. (1364 bij 87 eig.), waarvan in
Groningen (11 bij 1 eig.) ; Friesland 35 bij 4 eig. (229 bij 17 eig.) ; Drenthe 697
bij i eig. (7 bij 1 eig.) ; Overijsel (22 bij 6 eig.) ; Gelderland (135 bij 19 eig.) ;
Utrecht 80 bij 4 eig. (122 bij 3 eig.) ; Noord-Holland 407 bij 20 eig. (676 bij 34
eig.) ; Zuid-Holland 23 bij 2 eig. (162 bij 6 eig.).

Anthrax : 14 gevallen bij 13 eig. (2 bij 2 eig.), waarvan in Gelderland 3 gevallen
bij 3 eig. (1) ; Utrecht 3 bij 3 eig. (1) : Noord-Holland 3 bij 2 eig. ; Zuid-Holland

Varkenspest : 767 gevallen bij 51 eigenaars (371 bij 44 eig.), waarvan in Friesland
(100 bij 6 eig.) ; Overijsel 3 bij 1 eig. ; Gelderland 94 bij 15 eig. (56 bij 11 eig.) ;
Utrecht 101 bij 5 eig. (76 bij 3 eig.) ; Noord-Holland (26 bij 1 eig.) ; Zuid-Holland
527 bij 12 eig. (89 bij 8 eig.) ; Noord-Brabant 42 bij 18 eig. (24 bij 15 eig.).

Dr. C. Kunst, Hoofd van Dienst, op verzoek wegens volbrachten diensttijd, eervol
uit \'s Lands dienst ontslagen, ingaande 25 Juni 1938.

C. A. de Visser, belast met den dienst in den veeartsenijkundigen ambtskring
Jogjakarta.

S. M. Seyffers, belast met den dienst in den veeartsenijkundigen ambtskring
Taroetoeng.

Dr. F. C. Kraneveld, gedurende het aan den Directeur van het Veeartsenij-
kundig Instituut, Prof. Dr. F. L. Huber, verleend verlof, tijdelijk belast met de
waarneming dier betrekking.

Dr. W. Treffers, adres : Wassenaar, Storm van \'s-Gravezandcweg 72, tel.
7^io547-

Aan hen, die in willen kuilen met karnemelk, gezuurde ondcrmelk, of gezuurde
wei, al dan niet met suiker, naar gelang de behoefte, raad ik aan vooraf mijn boekje
te lezen over inkuilen, dat voor 10 cent te verkrijgen is bij de Zuid. Ned. Drukkerij,
St. Jorisstraat 37, Den Bosch, of bij de N.V. tot exploitatie van Veeteeltkundigc,
instituten en rasfokkerijen te Roermond.

Ik raad dit met klem aan, omdat daarin beschreven is dc desbetreffende methode
die de beste resultaten geeft, gelijk de ondervinding heeft geleerd. Deze methode
kan men noemen de vereenvoudigde Völtz-methode, of wel de Timmermans-
methode. Deze laatste benaming dient enkel om te komen uit de chaos van methodes,
waarbij karnemelk, gezuurde ondermelk of gezuurde wei met eventueel toediening
van suiker worden gebruikt.

Wanneer men de Timmermans-methode letterlijk uitvoert, zooals deze in
genoemd boekje is beschreven, dan is men er zeker van dat het pH-getal onder
de 4.2 blijft.

Het lijkt mij echter gewenscht hier nog op een en ander te wijzen, om fouten, die
zich in de praktijk hebben voorgedaan, te voorkomen.

1. Daar de levensvoorwaarden beslissend zijn voor de vraag, welke bacteriën
den voorsprong krijgen, is het noodig, dat men bij het inkuilen van het begin af
flink aanstampt, opdat de temperatuur in de hoop laag blijft. Overigens is dit op
zich zelf al noodig, om onnoodige verliezen in voedingswaarde te voorkomen.

2. Gras rekene men zekerheidshalve altijd tot de eiwitrijke groenvoeders; ook
het najaarsgras. dat men dezen herfst wellicht veel zal inkuilen. Met andere woorden,
hierbij moeten ol wel tegelijkertijd ingekuild worden suikerrijk groenvoer (voeder-
bietenbladen ; suikerbietenbladen of -koppen ; koolraapbladen ; herfstknollen),
of wel gesneden wortelgewassen (dus niet aardappelen), of wel ruwe suiker. Een en
ander als in mijn boekje is aangegeven.

3. Ofschoon gebleken is, dat bij gras, op die manier ingekuild, het vaak over-
bodig is karnemelk, gezuurde ondermelk of gezuurde wei toe te voegen, omdat
voldoende gewenschte melkzuurbacteriën aan het gras kleven, blijft het raadzaam
dit zekerheidshalve altijd toch te doen.

4. Aan zelfkarners, vooral als zij slechts tweemaal per week, of soms maar eens
per week karnen, raad ik aan, karnemelk bij een stoomzuivelfabriek te halen, om
hun ondermelk, bestemd om bij het inkuilen te gebruiken, aan te zuren. Een liter
karnemelk op een bus (20 4 25 1) ondermelk. Deze dan nadat zij is aangezuurd
een nacht op een warme plek laten staan. Zie overigens mijn boekje.

Dr. M arteli. schreef over dit onderwerp (in het Münch. tier. Woch.) het volgende:

De trekvogels hebben twee woongebieden, één voor den winter en één voor den
zomer. De meeste van onze trekvogels zijn gedurende den zomer hier en verhuizen
tegen den winter naar het Zuiden ; eenige (b.v. de bonte kraai) zijn alleen gedurende
het koude jaargetijde hier en trekken tegen de lente naar het Noorden waar zij hun
broedplaatsen hebben. Het trekken der trekvogels wordt minder veroorzaakt door
de winterkoude dan wel door gebrek aan voedsel. Bij het trekken volgen de vogels
bepaalde wegen, die zeer talrijk zijn; meestal volgen zij den loop van groote rivieren,
zooals Elbe, Oder, Rijn. Het grootste gedeelte der trekvogels uit Noord- en Zuid-
Europa gaat niet over de Alpen. Over de Middellandsche zee voeren 4 wegen,
één over de Straal van Gibraltar, één van de Golf van Genua over Gorsika en
Sardinië naar Tunis, één over Italië, Sicilië, Malta naar Tripolis en één over Klein-
Azië en Cyprus naar Egypte. De uit Engeland komende trekvogels nemen gewoonlijk
hun weg langs de kusten van Frankrijk en Portugal.

Het is de vraag hoe de vogels hun weg vinden naar het Zuiden. Een groote rivier
en een kustlijn vormen uit de hoogte een goede oriënteering, evenzoo bij nacht
het geruisch van de zee. Gezicht en gehoor der vogels zijn zeer scherp. De waar-
neming heeft geleerd dat trekkende zwermen van jonge vogels in den regel door
oudere vogels begeleid worden, die den weg uit ervaring weten. Ook zonder dat
zouden jongere vogels den weg vinden, daar de trekwegen in den trektijd druk
bevlogen worden.

In October 1913 werden in 2 dagen op den waarnemingspost Ulmenhorst (aan
de Oostzee) het aantal naar het Zuiden trekkende vogels op meer dan 560.000
geschat, behoorende tot 33 soorten.

De hoogte waarop de trekvogels vliegen is verschillend. Men heeft lijsters op
1000 tot 2000 meter zien vliegen, zwaluwen op 800 tot 1800 meter ; meeuwen
kunnen hoog vliegen, 4000 meter. Toch schijnt het vliegen boven 1000 meter uit-
zondering te zijn. Waarschijnlijk blijven zij in den regel beneden de wolken en in
het gezichtsbereik der aarde (Bort plaatste een valk in een ruimte waarin door
een luchtpomp de lucht werd verdund ; bij 278 mm barometerhoogte, overeen-
komende met 7500 m hoogte boven de aarde, werd het dier onpasselijk en braakte).

Wat de snelheid betreft, vliegen de meeuwen het snelst, 223 km per uur ; dan volgen
uilen met 155, lijsters met 130, zwaluwen met 126, duiven met 94, kwikstaartjes
met 51, bonte kraai met 50 km per uur ; op de vliegsnelheid der vogels is natuurlijk
de windsterkte van invloed. De gemiddelde snelheid van postduiven is 18.3—ig.2 m
per seconde (een renpaard legt 13 m per sec. af) dus 65—69 km per uur; over
kleinere afstanden is de snelheid zelfs grooter ; de afstand Keulen—Berlijn werd
afgelegd met een gemiddelde snelheid van 86.7 km per uur, in 5 uur 27 minuten.
Dit staat gelijk met de snelheid van een stevige bries. De groote vogels, zwanen,
ganzen, ooievaars en de roofvogels vliegen vooral bij dag en zelden \'s nachts. De
kleinere vogels trekken meer gedurende maan-heldere nachten, waarschijnlijk om
beter tegen vijanden beschut te zijn. Gedurende den trek nemen de vogels maar
weinig voedsel op. Bij op trek zijnde, aan den Bosporus geschoten, roofvogels vond
men de maag leeg, ofschoon op korte afstanden zwermen reigers en zangvogels
lagen en de roofvogels zich dus gemakkelijk van voedsel hadden kunnen voorzien.
Deze verdraagzaamheid op de reis blijkt ook op de ruststations gedurende den trek,
waar anders elkaar vijandige soorten samen komen om dan samen de reis naar het
Zuiden voort te zetten. Het oude nest vinden de vogels ook terug. Door een zwaluw
een ring om zijn poot te doen, kon men constateeren, dat zij zeven jaar lang geregeld
in het oude nest terugkwam. Om het bezit van het oude nest worden dikwijls hevige
gevechten geleverd. Ook vogels die ieder jaar een nieuw nest maken komen meestal
in denzelfden omtrek terug. Men nam waar dat eenzelfde vink ieder jaar in denzelfden
appelboom zijn nest maakte.

Men heeft opgemerkt dat enkele exemplaren van trekvogels soms in hun noor-
delijk thuis blijven overwinteren ; de reden hiervan is niet bekend, ziekte is hier
zeer zeker meestal niet in het spel.

Gelegenheidstrekken komen soms voor en hebben gewoonlijk een overvloed van
voeder als oorzaak. Zoo zag men scharen van koekoeken verschijnen in een streek
waar een rupsenplaag heerschte ; waar zeer veel veldmuizen zijn, komen uilen.

In den Balkanoorlog zag men scharen van gieren en kraaien met de troepen
van het eene slagveld naar het andere trekken.

Op bij nacht trekkende vogels oefenen de felle lichten van vuurtorens een groote
aantrekkingskracht uit ; vele vogels vinden hun dood door tegen de glazen van
het licht te vliegen.

Trekvogels hebben enorm sterk ontwikkelde borstspieren. Toch verklaren die
niet voldoende het uithoudingsvermogen.

Lilienthal (Forschungen und Fortschritte 1927, nr. 7, blz. 53) zag fregatvogels
(die niet kunnen zwemmen of op het water uitrusten) na zonsondergang honderden
kilometers van de kust. Hij wijst er op dat deze vogels daarbij gebruik maken van
het zeilvliegen (Scgclllug) waarbij zij. met onbewegelijke vleugels, op den wind
drijven.

Verschillende groote moeras- en zeevogels : meeuwen, pelikanen, albatrossen,
ooievaars kunnen zeilen ; de kleinere vogels vliegen bij het trekken op de gewone
manier (ruderffug). Toch is ook bij het zeil-vliegen nog spierinspanning noodig,
daar anders de vleugels naar boven zouden uitwijken. I.ilienthal acht het niet
onmogelijk dat die vogels een inrichting hebben om de vleugels mechanisch vast
te zetten. Verder spelen bij het uithoudingsvermogen zonder twijfel de luchtzakken
een rol. Vr.

Uit de Chirurgische Kliniek der Faculteit der Veeartsenijkunde.
(Directeur: Prof. Dr. J. H. HARTOG).

KLINISCHE LES.
DE HERNIAE BIJ DE GROOTE HUISDIEREN
(HERNIA UMBILICALIS; H. INGUINALIS/SCROTALIS; H. VENTRALIS)

Dat ik voor onze bespreking dit onderwerp kies, vindt haar oorzaak,
eensdeels in het feit, dat de herniae voor de practische beoefening der
diergeneeskunde van zoo groote beteekenis zijn, en anderdeels in de
omstandigheid, dat de kliniek hieromtrent over zoo\'n groote ervaring
beschikt.

Bij mijn bespreking bepaal ik mij tot het drietal herniae, dat bij het
paard, rund en varken van het meeste belang zijn ; dat zijn de navel-
breuk, de lies- en balzakbreuk en de buikbreuk.

Het belang, dat de praktijk bij de herniae heeft, ligt voornamelijk
in het veelvuldig voorkomen ervan. Bij herhaling is een breuk bij deze
of gene diersoort een object van onderzoek en behandeling. En van
de genoemde diersoorten is dit zeker wel in de eerste plaats het geval
bij het jonge varken, en wel in het bijzonder in de periode van hooge
marktprijzen dezer dieren. Bij deze diersoort is de frequentie der herniae
zoo buitengewoon groot, dat wanneer de nuttigheidsopcraties (castraties)
buiten beschouwing worden gelaten, men zeggen kan, dat bij het
varken op jeugdigen leeftijd bijna de gehcele practische chirurgie door
de herniae is bepaald. Evenwel zal de practiseerende dierenarts ook
herhaaldelijk in de gelegenheid zijn om bij het paard en bij het rund
daadwerkelijke hulp bij breuken te verleenen.

Het is niet mogelijk om de geheele stof in één enkele les te behandelen.
Daartoe is zij te omvangrijk. Ik zal mij thans bepalen tot het geven
van een algemeene beschouwing om bij een latere gelegenheid de drie
breuken, ieder afzonderlijk, op systematische wijze te bespreken.

De omstandigheid, dat een verplaatsing van buikinhoud op ver-
schillende wijzen mogelijk is, heeft allereerst aanleiding gegeven tot
een indeeling der breuken in uitwendige en inwendige.

De uitwendige herniae zijn die, welke naar de lichaamsoppervlakte toe
te voorschijn zijn gekomen en zich in den regel als een gezwel of zwelling
onder de huid vertoonen. Hiertoe behooren dan de bedoelde drie
breuken en overigens ook de hernia perinealis, die bij den hond van
beteekenis is, en verder de weinig belangrijke hernia cruralis of femoralis.

Van deze groep onderscheiden zich de inwendige herniae. Hier is de
breuk intraabdominaal gelegen.

Er is dus reden waarom de definitie van een breuk niet zoo een-
voudig is te geven.

In ruimeren zin zou men onder een breuk kunnen verstaan het
uittreden (intreden) van buikinhoud door (in) een physiologische of
pathologische opening, hetzij dat deze opening zich bevindt in den
wand, die de buikholte omsluit, hetzij dat deze aanwezig is in een
intraabdominaal gelegen gedeelte zelf.

In de engere beteekenis verstaat men onder een hernia het uittreden
van buikinhoud door een al of niet gepraeformeerde opening (breuk-
poort) in een peritoneale uitstulping.

Hoewel de inwendige breuk buiten de bespreking wordt gehouden,
wil ik tot verduidelijking van het wezen dezer herniae eenige voor-
beelden geven.

Zoo is de hernia foraminis epiploici bij het paard een inwendige
breuk. Deze toestand is aanwezig, wanneer dunne darm in het foramen
Winslowi is getreden en aldaar wordt ingeklemd. Verder behooren tot
deze groep de hernia (enterocele) omentalis en de enterocele mesen-
terialis. In deze gevallen is een darmgedeelte ingesnoerd in een ver-
kregen spleet, resp. van het omentum of van het mesenterium.

Overigens is ook de enterocele funiculi spermatici of hernia plicae
ductus deferentis bij het rund tot de inwendige breuken te rekenen.
Deze is een gevolg van een intreden en inklemming van een darmlus
in een scheur, die in de peritoneaalplooi van zaadstreng of vas deferens
is ontstaan.

Een zoodanige scheur kan veroorzaakt worden door een uitheemsche
methode van castratie, waarbij de testikel door afrukken wordt ver-
wijderd, zonder dat daarbij tegelijkertijd de zaadstreng voldoende
wordt gefixeerd. Voorts is de hernia diaphragmatica een inwendige
breuk. Deze benaming wijst op het wezen. Eenige buikinhoud (maag,
darm, lever) is door een aangeboren of verkregen opening in het
middenrif tot in de borstholte doorgedrongen.

Van de navelbreuk en van de lies/balzakbreuk zijn de plaats en de
verhoudingen typisch. Wij kennen de gesteldheid ervan nauwkeurig
en het is bij een niet gecompliceerd geval maar zelden, dat de operatieve
behandeling ons op eenige wijze zal verrassen.

Datzelfde kan niet gezegd worden van de buikbreuken. Deze zijn
atypisch, hetgeen allereerst reeds blijkt uit het feit, dat zij niet aan
een bepaalde plaats van den buikwand zijn gebonden, maar overigens
ook zijn de verhoudingen niet steeds gelijk. Daarop zal later worden
gewezen.

Wat betreft de met namen genoemde deelen van een hernia onder-
scheiden wij een breukpoort, een breukzak en een breukinhoud.

De breukpoort is de opening, waardoor eenige buikinhoud is uitge-
treden. Deze is rond of meer spleetvormig, overigens meer of minder

groot en meer of minder duidelijk waarneembaar. De begrenzing
van de breukpoort wordt wel als breukring aangeduid.

De hernia inguinalis van het mannelijk dier heeft als breukpoort
een physiologische opening, namelijk het ostium vaginale (in verwijden
toestand), terwijl de breukpoort van de hernia umbilicalis en van de
hernia inguinalis bij het vrouwelijk dier (varken, hond) als een semi-
physiologische opening kan worden beschouwd.

Bij de hernia ventralis is dat anders. Hier wordt de poort gevormd
door een verkregen opening, n.1. een volkomen of onvolkomen scheur
of perforatie in den buikwand, waarbij minstens de huid in tact is
gebleven.

Als bijzonderheid moet terloops gewezen worden op de mogelijkheid,
dat in enkele gevallen een verbeening van den breukring kan worden
aangetroffen. Uit eigen ervaring is mij dat van de navelbreuk bij het
varken bekend. Bij het paard en bij het rund zag ik het nooit.

Wat betreft de breukzak, deze is in de meest typische verhouding,
zooals dat bij de navel- en lies/balzakbreuk het geval is, allereerst
gevormd door het uitgestulpte peritoneum en verder door de bedekkende
huid. Wij zijn gewoon om hier te spreken van een peritonealen (inwen-
digen of eigenlijken) en een cutanen (uitwendigen) breukzak.

Te dezen opzichte zijn de ventrale breuken atypisch. Bij deze herniae
zal men in een deel der gevallen de peritonealen en de cutanen breukzak
beide aantreffen en in een ander deel is er alleen een cutane. Indien
deze laatste gesteldheid aanwezig is, kan de toestand ook als een sub-
cutane darmprolapsus worden beschouwd. Wij zullen deze verhouding
o.a. leeren kennen bij de castratie-flankbreuk van het jonge vrouwelijke
varken.

Bovendien komt het bij de ventrale herniae voor, dat de breukzak
mede uit deelen van buikmusculatuur en fascie bestaat. Bij het paard
en het rund zag ik dat tal van malen. Hier is dan sprake van een onvol-
komen verscheuring van het spierige gedeelte van den buikwand en
het is duidelijk, dat de breukpoort zich in deze gevallen niet zoo
mooi als een goed omschreven opening laat vaststellen.

Bij sommige herniae is de breukzak nabij de breukpoort duidelijk
nauwer dan elders. Men spreekt dan wel van de breukhals. Meer-
malen wordt deze bij de navelbreuk van het kalf aangetroffen.

Wat daar juist is opgemerkt omtrent de mogelijkheid van verbeening
der breukpoort, kan ook gezegd worden van den breukzak. Bij enkele
herniae van het rund en van het varken heeft men dergelijke ossificaties
wel gezien.

En thans de breukinhoud. Theoretisch beschouwd kan deze gevormd
zijn door een gedeelte van verschillende deelen, die normaliter tot den
buikinhoud behooren. Practisch echter komt het er bij onze drie breuken
op neer, dat de inhoud uit een darmgedeelte met het bijbehoorende
mesenterium bestaat of wel uit een meer of minder groot gedeelte
van het ornentum.

Wij onderscheiden hieromtrent de enterocele en de hernia epiploica
of epiplocele. Meermalen ook wordt zoowel een darmlis als een stuk
net in den breukzak aangetroffen. Dat is een entero-epiplocele.

Het is duidelijk, dat de breukinhoud meer of minder omvangrijk
is en dat de grootte van het breukgezwel daarvan afhankelijk is.

Wanneer slechts een klein darmsegment of een weinig beteekenend
stukje net is uitgetreden, is de breuk klein, zooals dat soms bij een
navelbreuk van het veulen het geval is.

Dikwijls echter is de breukinhoud een groote massa en het is te
begrijpen, dat dit niet zoozeer bij epiplocelen, maar bij darmbreuken
te verwachten is. De balzak-darmbreuk bij den hengst alsmede de
navelbreuk, de scrotaalbreuk. en de castratie-flankbreuk bij de big
hebben vaak een zeer grooten omvang. Eveneens is dit het geval bij
tal van andere ventrale breuken.

Tot den breukinhoud behoort ook een meer of minder groote hoeveel-
heid sereus vocht. Veelal is dit ,,breukwater" weinig. Soms echter — en
hier zij in het bijzonder aan de scrotaal-hernia van den hengst gedacht —
kan een belangrijke hoeveelheid serum in het cavum vaginale opge-
hoopt zijn, zoodat men van een hydrocele hernialis zou mogen spreken.

Afhankelijk van den breukinhoud heeft men aan enkele herniae
bijzondere benamingen toegekend. Wanneer deze namelijk uit een deel
van de uterus bestaat wordt de breuk een hysterocele of hernia uteri
geheeten. En zoo kent men ook de gastrocele ; dat is de breuk, die de
maag geheel of ten deele bevat, terwijl de cystocele een benaming is
voor die breuk, waarbij de blaas is uitgepuild. Deze beide laatste
breuken zijn, althans voor de practische chirurgie der groote huisdieren,
van geen belang.

Op enkele zaken, die symptomatologisch en therapeutisch van
beteekenis zijn en die mede aanleiding hebben gegeven tot een bijzon-
dere indeeling der herniae moet hier nader worden ingegaan.

Men onderscheidt de reponible of beweeglijke breuk en de irreponible of
onbeweeglijke breuk.

De hernia reponibilis is gekenmerkt door de omstandigheid, dat de
breukinhoud zich meer of minder vlot in de buikholte laat terugbrengen.
In een groot deel der gevallen is dit gemakkelijk door een een-
voudige manipulatie b.v. door een drukking met hand of vingers te
bereiken ; in een ander deel zal deze reponibiliteit eerst blijken, wanneer
men het betreffende dier een voor de taxis geschikte ligging of houding
geeft ; bijvoorbeeld een rug- ev. rugzijligging of een houding met
verhoogde achterhand. De uitdrukking „taxis", die hier juist werd
gebezigd, is een technische benaming voor de repositie of reductie van
de breuk.

Het is duidelijk, dat de reponibiliteit eener hernia een begunstigende
factor voor de behandeling is.

Bij de onbeweeglijke breuk, de hernia irreponibilis, zijn de verhoudingen
en daarmede de bevindingen anders. Door deze of gene omstandigheid

wordt de breukinhoud vastgehouden, zoodat deze zich slechts gedeel-
telijk of niet Iaat reponeeren. Er zijn hier twee mogelijkheden.

Het vastzitten van den breukinhoud kan in de eerste plaats een gevolg
zijn van een verkleving of vergroeiing der serosae van darm of net met
den omgevenden breukzak en tevens ook door adhaesies der serosae
onderling. Een zoodanige breuk is een hernia accreta.

De vergroeiingen zijn meer of minder uitgebreid en meer of minder
resistent. In een nog niet zoo oud geval zijn ze in het algemeen los en
gemakkelijk te verscheuren ; in een verder stadium zijn die verbin-
dingen door organisatie der fibrine inniger geworden.

Een typisch voorbeeld van zoo\'n hernia accreta is de veelvuldig
voorkomende z.g. castratie-flankbreuk bij het jonge vrouwelijke
varken. Dat is een in de linker onderflank aanwezige hernia ventralis
(h. iliaca) of subcutane darmprolapsus, die als gevolg van een ovario-
tomie is ontstaan. Bij een latere bespreking kom ik op deze breuk in
bijzonderheden terug, maar thans zij reeds gezegd, dat hier die
adhaesies nooit worden gemist. En bij de operatieve behandeling is
voor het verscheuren ervan meestal veel geduld en voorzichtigheid
vereischt; in het bijzonder wanneer de breuk al langen tijd aan-
wezig was en derhalve de vergroeiingen zoo vast zijn geworden.

Van de vergroeide breuken der groote huisdieren is deze flankbreuk
van het varken ongetwijfeld de voornaamste. Daarnaast is er nog een
zeer bekende; dat is de hernia scrotalisepiploicae bij den i a 2-jarigen
ruin. En verder kunnen nog verschillende andere herniae de bedoelde
adhaesies toonen. Het is zeldzaam dat een navelbreuk of een balzak-
darmbreuk bij den hengst een hernia accreta is.

In het algemeen zijn de vergroeiingen van den breukinhoud een
gevolg van een voorafgaanden localen ontstekingstoestand der serosa
(chron. adhaesieve peritonitis). En daarmede is dan ook verklaard
waarom juist de castratie-flankbreuk van de big en de balzak-netbreuk
bij den ruin die adhaesies vertoonen. In beide gevallen immers is hier
een castratie als een ontsteking begunstigende factor voorafgegaan.

Evenwel zullen ook traumatische invloeden, waaraan de breukzak
is blootgesteld, tot de vergroeiingen van den inhoud kunnen leiden.

In de tweede plaats kan de irreponibiliteit van de breuk een gevolg
zijn van een beklemming of incarceratie van de darmlus in de breuk-
poort. Deze breuk is de hernia incarcerata.

Hier zal een repositie niet of anders slechts met moeite en risico
kunnen geschieden. Ze wordt belet door de veranderingen, die in
den breukinhoud zijn ontstaan. De wand van de beklemde darmlus
is sterk gezwollen en de omvang van het darmconvoluut is wegens
de veel vermeerderde contenta door gassen en vloeistof belangrijk
toegenomen. De darmlus zit dus klem in den breukring.

In een pas ontstaan geval van incarceratie zou het misschien nog
mogelijk zijn door een manipulatie, die een vermindering van het

darmwandinfiltraat en een verdrijving der gassen bedoelt, een taxis
te verkrijgen. Is echter de beklemming eenige uren oud, dan zal een
poging tot directe repositie falen en wellicht, wegens de mogelijkheid
van een ruptuur van den gealtereerden vaatwand, bedenkelijke gevolgen
kunnen hebben. Dat is het risico, waarop zoo juist werd gedoeld.

En toch zal door een doeltreffende behandeling zoo spoedig mogelijk
naar een taxis dienen te worden gestreefd. Met de darmbeklemming
immers is een het leven bedreigende toestand aanwezig.

Wanneer men rekening houdt met het veelvuldig voorkomen van
allerlei herniae bij de groote huisdieren is het aantal waarnemingen
van darmincarceratie betrekkelijk gering. Waarom dat zoo is, is niet
bekend. Er mag echter wel aangenomen worden, dat de in het alge-
meen vroegtijdige behandeling der breuk-patiënten een grootere fre-
quentie voorkomt.

Ook mag wel aangenomen worden, dat het voorkomen dergeïncarce-
reerde herniae grooter zal zijn dan de aanteekeningen daaromtrent in de
praktijk en in de kliniek vermelden. Immers, het is te verwachten,
dat tal van dieren aan een niet bemerkte breukbeklemming sterven
en het is te begrijpen, dat dit wel het meest bij het jonge varken het
geval zal zijn. In mindere mate bij de andere diersoorten.

We moeten ons ook bewust zijn van het feit, dat de practicus meer
dan de kliniek de gelegenheid heeft een breukbeklemming waar te
nemen.

Aan de kliniek hebben we het meest een incarceratic bij de navel-
breuk van het varken gezien. Een gelukkig verschijnsel is dat, omdat
het juist dit dier is, dat de gevolgen van de beklemming het best
doorstaat. Overigens behandelden wij eenige malen een beklemde
irreponible navelbreuk bij het veulen en het kalf en eenige malen ook
een hernia scrotalis incarcerata bij den hengst.

Bij onze verdere bespreking zouden wij nu komen op het gebied van
de diagnostiek en de therapie. Dit blijft echter achterwege, omdat
het, zooals gezegd, mijn voornemen is bij een latere gelegenheid de navel-,
buik- en lies/balzakbreuk afzonderlijk op systematische wijze te behan-
delen. Ook de aetiologie dezer herniae komt dan ter sprake.

Als oorzaak van de uraemie gold tot voor enkele jaren uitsluitend
nierinsufficiëntie, door welke nieraandoening dan ook. Thans kent
men echter ook vormen van uraemie, die van extra-renalen oorsprong
zijn en het eerst door Fransche klinici beschreven zijn, o.a. Blum,
die in 1931 een onderzoek publiceerde over de „uraemie par manque
de sel". Ook kan uraemie voorkomen door uitdrogen van het lichaam,
indien dit of niet voldoende vocht opneemt of te veel vocht verliest.
Er wordt dan weinig urine afgescheiden; in de urine kan slechts een
bepaalde hoeveelheid ureum per liter worden opgelost, waardoor deze
stof niet voldoende via de nieren wordt verwijderd en het tot op-
hooping in het bloed komt.

De „azotémie par manque de sel" ontstaat door gebrek aan NaCl,
waardoor ook de normale nier niet meer voldoende functionneert.
Komt deze uraemie door het NaCl in zijn geheel, door tekort aan Na,
of door tekort aan Cl. ? De Franschen denken aan keukenzoutdeficiëntie,
de Duitschers spreken van chloroprive uraemie en schrijven die dus aan
Cl-tekort toe. Dit chloor-tekort kan ontstaan door veel en langdurig
braken, waardoor HCl-verlies, door profuse diarrhee, tengevolge
waarvan veel NaCl-verlies. Bij acidosis (diabetes) komt het eveneens
tot een vermeerderde chlooruitscheiding. Bij diabetisch coma heeft
men tot 200 mgr. % ureum in het bloed gevonden (Polak-Daniels en
Touw, 1932).

Schoorl is van meening, dat een tekort aan Na. de vermeerdering
van het ureum in het bloed geeft, hetgeen hij aanneemt een gevolg
te zijn van een gestoorde eiwit-stofwisseling.

Fooy heeft het vorig jaar in ons Tijdschrift 2 paarden beschreven,
die leden resp. aan een oesophagus-verstopping en colon-obstructie en
een sterke verhooging van het ureum-gehalte van het bloed hadden,
zonder dat de nieren aangetast waren. Bij het eene paard werd 240 mgr.
%, bij het andere 190 mgr. % ureum in het bloed gevonden. Omdat
geen bepalingen van het chloor in bloed en urine zijn gedaan, is het
niet absoluut bewezen, dat hier een „azotémie par manque de sel"
in het spel was, ofschoon hier wel alles voor pleit.

Bij een proefpaard, dat Fooy liet vasten en dorsten, steeg de ureum-
spiegel van 30 mgr. % op 56 mgr. % na 2 dagen en op 103 mgr. % na
5 dagen.

Bij het begin van de proef op 29 Juni 1936 was het haemoglobine-
gehalte 46 (Sahli), het aantal erythrocyten 6.7 mill., het eiwitgehalte
van het serum 8|%. Uit het onderstaande tabelletje ziet men de ver-
andering in deze cijfers :

Bij een koe met distomatose, die waterdunne faeces ontlastte, doch
waarbij de nieren blijkens het urine-onderzoek geheel intact waren,
bedroeg het ureum-gehalte van het bloed 68 mgr. %; den volgenden
dag steeg dit zelfs tot 98 mgr. %.

Een andere koe, die slechts poliklinisch kon worden onderzocht,
bleek te lijden aan paratuberculose. Het viel mij op, dat dit dier zoo
verbazend suf was, wat moeilijk aan de paratuberculose, mede gelet
op den niet zoo slechten voedingstoestand, kon worden toegeschreven.

Het urine-onderzoek, alsmede het morphologisch bloedonderzoek
leverde niets abnormaals op. Het bleek mij echter, dat het ureum-
gehalte van het bloed 140 mgr. % bedroeg. Dr. Seekles was zoo goed,
voor mij tegelijkertijd het chloorgehalte te bepalen: dit bedroeg 263
mgr. % (tegen normaal 300—360 mgr. %). Helaas konden wij de koe
niet houden, anders hadden we kunnen controleeren of hier de injectie
van keukenzout verbetering bracht.

Den 7den Januari 1938 kregen wij in behandeling een paard dat
sedert 5 Januari \'s avonds niet meer had kunnen eten, omdat alle voedsel
en drank door den neus terugkwam. Het dier bleek te lijden aan een
verstopping van de oesophagus, tengevolge van een ophooping van
droge pulp. Eerst op 11 Januari was deze obstructie opgeheven en toen
dronk het dier 33 liter water.

Den gden Januari gaf ik het paard 5 liter physiol. NaCl-oplossing
intraveneus. Hieronder ziet men de wijzigingen in het bloed, grooten-
deels toe te schrijven aan de indikking, voor zoover haemoglobine-
gehalte, aantal roode bloedcellen en eiwitgehalte betreft:

*) Toen 45 1 water gegeven, een uur later nog 5 1 (meer dronk de koe niet) en 4
kg hooi.

Waarschijnlijk heeft de keukenzout-injectie nog sterkere stikstof-
retentie tegengehouden. De cijfers spreken duidelijk genoeg en wijzen
er op, hoe voorzichtig men moet zijn met allerlei gegevens van het
morphologisch en chemisch bloedonderzoek, zoodra een dier óf veel
vocht heeft verloren (door profuse diarrhee, bv.) óf in langeren tijd
geen water heeft kunnen opnemen. Voor het morphologisch onderzoek
wisten wij dit reeds tal van jaren; niet zelden toch vonden we bv.
bij pinken met darmstrongylose, die een zeer anaemischen indruk
maakten, zeer hooge cijfers voor haemoglobine en aantal roode bloed-
cellen, bv. 80% haemoglobine en 11 mill. erythrocyten per mm³.

Den 12den Mei van dit jaar onderzocht ik een koe met diarrhee
(paratuberculose), die geen nieraandoening had en waarvan op dien
datum het ureumgehalte van het bloed 270 mgr. % en het chloor-
gehalte 235 mgr. % was. Ik gaf daarop 400 gram NaCl; in het verloop
van de volgende 24 uur dronk het dier toen 75 1 water. Een etmaal
na het ingeven maakte de koe een veel frisscheren indruk; de eetlust,
bij aankomst slecht, was ook verbeterd. Het ureumgehalte was gedaald
tot 194 mgr. %, het chloorgehalte gestegen tot 275 mgr. %. Weer
24 uur later was het ureumgehalte 220 mgr. %; nu werd 250 g zout
gegeven, waarna het weer daalde tot 180 mgr. %. Twee dagen later
werd het dier afgemaakt (sectie: paratuberculose); bij het vertrek
uit de kliniek was het ureumgehalte 330 mgr. %.

Ik zou nog enkele andere, maar geheel analoge gevallen kunnen
vermelden; genoegzaam is echter m.i. aangetoond, dat in den vervolge
bij sterk vochtverlies bij het bloedonderzoek mede gelet moet worden
op het gehalte aan reststikstof en chloor (natrium).

Niet onwaarschijnlijk is het, dat de dikwijls zeer opvallende ver-
betering in den algemeenen toestand, het verdwijnen van de sopor, etc.
die we zien bij dieren met diarrhee door de intraveneuse injectie van
groote hoeveelheden physiologische keukenzoutoplossing, mede moet
worden toegeschreven aan het opheffen der stikstofretentie. Vooral
bij kalveren met coli-bacillose werkt een dergelijke intraveneuse injectie
dikwijls levensreddend.

Tijdens mond- en klauwzeer-epizoötieën, zooals wij er thans
ook weer een beleven, krijgt men dikwijls koeien in behandeling,
die ernstig ziek zijn, blijkbaar als gevolg van het niet kunnen op-
nemen van water, terwijl door het vele speekselen juist ook nog veel
vocht verloren gaat. Dergelijke dieren zijn een toonbeeld van ellende:
de ontstoken en gezwollen tong hangt een handbreed uit den mond,
de oogen zijn diep weggezonken in hun kassen, de buik sterk opge-
trokken ; onder klaaglijk steunen persen de dieren op de tot een harde
massa ingedroogde, stinkende faeces. In vele gevallen zijn dergelijke
patiënten nog te redden door het geven van een groote hoeveelheid
(30 à 40 liter) water, nog beter lijnzaadafkooksel, waarin opge-
lost 300 à 400 gram sulfas natricus exsiccatus. Zeer gemakkelijk
gaat dit door middel van de neussonde voor het paard ; de ontstoken
mond laat het inbrengen van mondwig en slokdarmsonde niet toe.
In een paar gevallen, waarvan ik het bloed van dergelijke koeien
op ureum onderzocht, vond ik dit eveneens verhoogd (resp. 80, 92
en 118 mgr. %).

Beschreibung einiger Fälle von extra-renaler Urämie bei Pferden und Kühen,
bei denen der Reststickstoffgehalt des Blutes stark erhöht und der Chlorgehalt
vermindert war, während keine Nierenveränderungen gleichzeitig bestanden.
Einige Fälle waren die Folge von tagelangem Fasten und Dursten (Oesophagus-
verstopfung), andere von starkem Feuchtigkeitsverlust (Diarrhoe).

The author describes some cases of extra renal uraemia in horses and cows, in
which the rest percentage of nitrogen of the blood was strongly increased and the
percentage of chlorine was decreased, whilst there was no affection of the kidneys.

Some cases were caused by fasting and thirsting during many days (obstruction
of the oesophagus) other ones by a great loss of moisture (diarrhoea).

Description de quelques cas d\'urémie extrarénale chez des chevaux et des vaches ;
ou la teneur du sang en azote résiduel était fortement augmentée et la teneur en
chlore diminuée, alors qu\'il n\'existait pas d\'altérations du côté du rein. Dans quel-
ques cas la cause de ces phénomènes dut être attribuée à une privation prolongée
d\'aliments et de boisson (obstruction oesophagienne), d\'autres à une forte déshydra-
tation (diarrhée).

MOET DE BESTRIJDING VAN DE SARCOPTESSCHURFT
BIJ HET RUND WETTELIJK OF VRIJWILLIG WORDEN

Gedurende den staltijd openbaart zich onder het rundvee steeds
weer een huidlijden, dat alom verbreid schijnt te zijn.

Wij hebben hier ,,de schurft" op het oog, een ziekte, die in den volks-
mond wel een zeer ongunstigen klank heeft gekregen. En terecht.
Toch schijnt de schurftziekte onder de runderen voorheen niet van zoo
groot gewicht te zijn geweest als bijv. het overeenkomstige huidlijden
bij schapen, geiten en eenhoevige dieren. Bij deze laatst genoemde
landbouwhuisdieren is namelijk de wering en bestrijding van de schurft
wel wettelijke geregeld (art. 7f Veewet van 1920) terwijl men het in den
strijd tegen de sarcoptesschurft bij het rund nog steeds zonder politie-
maatregelen heeft moeten stellen.

Gaan we nu de Verslagen over de Werkzaamheden van den Vee-
artsenijkundigen Dienst en den Gezondheidstoestand van den Veestapel
gedurende de laatste jaren na, dan ontkomt men niet aan den indruk,
dat de runderschurft eerder toeneemt dan vermindert en dat we hier
in elk geval van een leemte kunnen spreken, waar in een land van rond
anderhalf millioen melkkoeien de zaak van de runderschurft nog niet
nader is geregeld.

Om dit te onderschrijven is\'allcreerst noodig dat men zich goed reken-
schap geeft van de hardnekkigheid van het schurftlijden bij het rund.
Men treft deze aandoenigen vaak aan in het kleine veehoudersbedrijf
waar de bedrijfsomstandigheden uit zichzelf vaak al moeilijk genoeg zijn.
Het optreden van runderschurft kan nu zoo\'n bedrijfje zelfs geheel
te gronde richten, omdat de aangetaste dieren vermageren en in melk-
gift teruggaan. Dit, voor zoover het den sociaal-economischen kant
van de ziekte betreft, die wel eens terdege mag worden aanbevolen in de
belangstellende aandacht van practiseerende dierenartsen en land-
bouwspecialisten.

Doch ook kan het lijden gemakkelijk op den mensch overgaan. In
het verslag over de Werkzaamheden van den Veeartsenijkundigen Dienst
over het jaar 1929 staat een geval vermeld, waarbij alle leden van het
gezin, door contact met het aan sarcoptesschurft lijdende rundvee,
of door besmetting onderling, werden aangetast. Hierbij moest de ge-
heele stal koeien, die met de vingerdikke, korstige en verwaarloosde
huid, moeilijk met succes te behandelen waren, op advies van den
dierenarts worden opgeruimd en alles grondig ontsmet.

In het Tijdschrift voor Diergeneeskunde aflevering No. 14 (15 Juli
1938) geeft Dr. Baudet aan de hand van een tweetal opmerkelijke
foto\'s een zeer duidelijk beeld van een jonge infectie bij den mensch.
Zoo\'n infectie uit zich in het ontstaan van kleine roode pukkels, die
met een heftigen jeuk gepaard gaan. Bij verwaarloozing kan hieruit
crusteus eczeem ontstaan. De eene foto betreft een dierenarts, die tijdens
hulpverleening bij een verlossing van een koe werd besmet.

De tweede foto toont ons den arm van een veehouder, die een aan
schurft lijdend rund aanbood. Het gaat hier slechts om twee lichte
gevallen. Maar hoe gemakkelijk schenkt de boerenbevolking doorgaans
geen of te weinig aandacht aan zoo\'n beginnend ongemak. Veel te
laat komt men dan dikwijls in het gezin tot de ervaring dat vader,
moeder, kinderen en personeel zijn aangetast door één en dezelfde
huidaandoening, waarvan het noemen van den naam nieuwe onrust
en schaamte verwekt en waarvan men de naaste omgeving maar liefst
onkundig zou willen laten.

Met deze en andere treffende voorbeelden uit de veterinaire vak-
literatuur betreden wij al dadelijk het terrein van de algemeene Volks-
gezondheid, zij het dan ook met betrekking tot de plattelandsbevolking.
Edoch voor deze categorie van Nederlandsche staatsburgers geldt
evenzeer het beginsel van de sociale ziektezorg. Men denke zich den toe-
stand eens in, dat in fabrieken en industrieele werkplaatsen de werk-
nemers zouden zijn blootgesteld aan een dergelijk gevaar als een schurft -
infectie. Dan zou wel met bekwamen spoed op bescherming worden
aangedrongen en een wettelijke regeling zou niet uitblijven.

Zoowel dus uit overwegingen van sociaal-economischen aard als
op grond van algemeene volkshygiënische eischen is een goed georgani-
seerde bestrijding van de sarcoptesschurft bij het rund dan ook alleszins
gerechtvaardigd. En om nu aannemelijk te maken hoe die bestrijding
op de meest succesvolle wijze kan geschieden, moeten we eerst eens
nader met het schurftlijden en met den parasiet zelf kennis maken.

De schurftmijten zijn zeer kleine diertjes behoorende tot de Orde van de Acarinen,
die in de Klasse van de Arachnoidea, de spinachtigen worden ondergebracht. Naast
de spinachtigen staat de omvangrijke Klasse der Insecten of Hexapoden.

Deze beide benamingen duiden op twee typische kenmerken van deze klasse en
wel :

a. de karakteristieke geleding van het lichaam in een kopgedeelte (caput) een
borstgedeelte (thorax) en een lijfgedeelte (abdomen).

b. het constante aantal ledematen (zes) paarsgewijs uitgaande van de drie borst-
segmenten.

De spinachtigen hebben een andere geleding en wel in een kop-borstgedeelte
(cephalothorax) en een buikgedeelte (abdomen) en hier niet zes ledematen doch acht.

Bij de schurftmijten is nu de scherpe grens tusschen voorstuk en achterstuk ook
niet meer aanwezig.

Cephalothorax en abdomen zijn versmolten tot een geheel. De karakteristieke
vorm van de spinnen vindt men er dus niet in terug. De verwantschap met de spin-
achtigen komt echter nog tot uitdrukking in het aantal ledematen, dat ook hier
acht bedraagt. Naast de ledematen verdienen bij de mijten de mondwerktuigen
onze aandacht, gebouwd naar de parasitische natuur van de schurftmijten.

Zoo onderscheidt men schurftmijten, die zich in de huid van den gastheer ingraven,
ook die enkel van huidafval leven en tenslotte de bloedzuigende mijten. De mijten
die de sarcoptesschurft veroorzaken zijn echte graafmijten, hebben natuurlijk
andere mondwerktuigen dan de huidschilfers-etende mijten, die van zelf ook niet
de huidveranderingen teweegbrengen.

Het vrouwelijk exemplaar legt per dag 2 tot 4 eieren en in het geheel 20 tot 40.
De eieren bevatten het embryo, dat reeds in het moederlijk lichaam uit het ei kruipt
bij tal van soorten. In de opperhuid en de haarzakjes worden de eieren in bepaalde
gangen gelegd. Bij de sarcoptesschruft komen de eieren in 3 X 24 uren uit. Uit het
ei kruipt dan een zesbeenige larve, na 3 tot 4 dagen is de larve weer veranderd in
een achtbeenige nymph.

Na de bevruchting van deze nymf volgt nog tweemaal een gedaanteverwisseling,
waarna de wijfjes spoedig weer aan den leg zijn. Deze geheele cyclus loopt in een
periode van 2 tot 3 weken af.

De natuurlijke infectie is voornamelijk een contact-infectie, door aanraking van
gezonde dieren met dieren die reeds ziek zijn. Hierbij kunnen volwassen parasieten
de ziekte overbrengen doch eveneens nymfen, larven en zelfs eieren. Vooral de reeds
eenigermate doorgeziekte dieren, waarbij de huid korstvorming vertoont en in
plooien gaat liggen, zijn zeer infectieus vanwege het groot aantal mijten, dat bij deze
dieren kan worden aangetroffen.

fn zoo\'n geval kan de besmetting natuurlijk eveneens worden verkregen door
overbrenging, bijv. in stallen door het stalgereedschap, werktuigen, melkgerei,
touwen en stroo, zelfs door de kleeren van het personeel en dit laatste vooral ook,
indien de verzorgers van het vee zelf door een infectie worden aangetast.

Ook kunnen de parasieten zich eigener beweging verplaatsen en wel de onbe-
vruchte wijfjes, de mannelijke exemplaren, nymfen en larven, die vooral in stallingen,
waar de temperatuur snel begint te stijgen (in het voorjaar dus) zich nog al kunnen
roeren.

Een rol spelen verder de parasietendragers bijv. honden en katten, ratten en
muizen, die, zonder zelf ziek te worden een bepaalde bemiddeling verleenen door
van het eene dier naar het andere te loopen. Zelfs vliegen zouden de mijten kunnen
overbrengen.

Verder dient aandacht te worden geschonken aan bepaalde omstan-
digheden, welke de infectie gunstig beïnvloeden.

Wij moeten dan in de allereerste plaats noemen de slechte conditie,
waarin de runderen zich bevinden. Hiermee samen gaat maar al te vaak
een slechte huidfunctie, waardoor de infectie des te beter kan aanslaan,
omdat de parasieten er gunstige levensvoorwaarden vinden.

En omgekeerd vinden de parasieten minder gunstige levenskansen
op de huid van goed gevoede en in besten welstand verkecrende runderen.
Want bij deze dieren kan men van een actieve huidfunctie spreken
(een soort natuurlijke zelfreiniging van de huid en de huidorganen)
en men is zelfs de meening toegedaan, dat de aanwezigheid van een
bepaalde hoeveelheid vetbestanddeelen in de opperste huidlagen in
verband zou zijn te brengen met een opvallend licht verloop van een
schurftinfectie. Misschien is ook de aanwezigheid van typische vet-
bestanddeelen in de huid (bijv. aan een bepaalde voeding ontleend)
als een afweermiddel tegen de schurftmijten te beschouwen. Vroeger
reeds was het bekend, dat met lijnolie bereide zalven een geneeskrachtige
werking hadden. Misschien is ook de voedering van lijnkoeken als een
afweermiddel of een bescherming tegen schurft te beschouwen.

Wij citeeren hier nog even Numan in zijn Handboek der Genees- en
Verloskunde van het Vee. De vurigheid of de schurft ontstaat gewoonlijk
bij oud vee uit honger, slechte verzorging, door bedorven en verrot
voedsel, of door besmetting.

Ook het verwaarloozen van de huidverpleging bij de runderen vormt
een omstandigheid, die de schurftverspreiding in de hand werkt. Vooral
stalstaande dieren dienen regelmatig gereinigd te worden. Dit komt
den gezondheidstoestand van de dieren zeer ten goede en bovendien
wordt een beginnend huidlijden in den aanvang dan altijd wel ontdekt.
Dan is ook de bestrijding des te gemakkelijker, vooral ten aanzien
van schurft, die juist bij veronachtzaming en verwaarloozing aanleiding
kan geven tot belangrijke bedrijfsschade.

Komende tot de bestrijding van de runderschurft dient allereerst
onderscheid te worden gemaakt tusschen

Eigenlijke en algemeene bestrijding behooren bij elkaar als fun-
dament en bovenbouw en het geheel kan slechts tot een goed einde
worden gebracht, indien er een logisch verband kan worden aangewezen
met betrekking tot de samenstellende onderdeelen. Dit moge voor
een bouwplan beteckenis hebben, het geldt evenzeer voor een plan
tot effectieve en succesvolle bestrijding van ziekten.

Wat de eigenlijke bestrijding betreft, zou men bij de schurftbestrijding
weer van twee richtingen kunnen spreken.

De methode door middel van gaskamers komt hier op neer, dat
in een afgesloten ruimte één of meer dieren worden geplaatst met het
hoofd er buiten. In de cel wordt nu zoolang zwaveldioxyde gevoerd tot
een bepaalde gasconcentratie is bereikt, bij welke concentratie in een
bepaalden tijd alle mijten, nymfen, larven en eieren onschadelijk worden
gemaakt.

Wij hebben hier te doen met een radicale methode, waarbij geen
twijfel behoeft te bestaan omtrent de deugdelijkheid van het toe te passen
middel, doch rondom de bestrijding door middel van gaskamers doemen
telkens weer een aantal practische bezwaren op, die de algemeene bruik-
baarheid ervan toch ernstig afbreuk doen.

De bewerking is niet weinig omslachtig. Men heeft er al of niet
verplaatsbare installaties voor noodig en ook weer apart, geschoold
personeel. De inrichtingen zijn verder alleen rendabel, indien het schurft-
lijden ergens op eenigszins uitgebreide schaal wordt aangetroffen.
Anders wordt de behandeling veel te duur. De niet in de cel te brengen
lichaamsdeelen (het hoofd) moeten bovendien nog met een medi-
cament worden behandeld. Verder moet steeds worden gewerkt met
een giftig gas, dat onder hooge spanning in cilinders moet worden

aangevoerd en gebruikt. De kans op ongelukken bij bedienend personeel
en bij de te behandelen dieren is geenszins uitgesloten.

Becker is in zijn proefschrift over schurftbestrijding door gasbehan-
deling bij runderen en vreemde dieren (autoreferaat DTVV. 1930) de
meening toegedaan, dat het vervoer van heele stallen met koeien een
beletsel vormt. Hij is verder nog tot een belangrijke conclusie gekomen,
dat namelijk bij runderen telkens weer recidiven voorkomen, wanneer
niet de geheele koppel wordt behandeld en tegelijk de stallen grondig
worden gedesinfecteerd.

Zal men dus in deze richting iets willen bereiken, dan mag wel worden
overgegaan tot het in het leven roepen van den een of anderen techni-
schen ontsmettingsdienst op diergeneeskundig gebied, met personeel,
installaties, werktuigen en materiaal, teneinde schurfthaarden op te
sporen en deze uit te roeien. De boer als zoodanig zal echter geheel
buiten zoo\'n bestrijdingsplan komen te staan.

Vooral op grond van dit laatste bezwaar moeten wij ons, zoo niet
afwijzend dan toch zeer kritisch stellen tegenover de algemeene bruik-
baarheid van de hier bedoelde gaskamers. Voor een incidenteele schurft-
bestrijding kan een gascel misschien wel goede diensten bewijzen,
doch de bedoelde successen staan hier dan geheel op zichzelf. Doch om
te geraken tot een functioneele bestrijding van de Sarcoptesschurft bij
het rund in Nederland, daarvoor hebben wij den boer noodig en niet
alleen zijn dienst en hulp, maar evenzeer zijn actieve belangstelling en
volle medewerking.

Wij scharen ons dan ook bij de voorstanders van de bestrijding
door middel van medicamenten, omdat wij op grond van eigen prac-
tische ervaringen de meening zijn toegedaan, dat met goede medica-
menten zeer veel succes is te verkrijgen, mits het schurftlijdcn maar
tijdig genoeg kan worden gesignaleerd.

En op dit terrein bevelen wij innige samenwerking aan tusschen de
veehouderij en de bestrijdende instanties.

Op de boerderij is noodig een zorgvuldige huidverpleging. Roskam
en borstel en verdere toiletartikelen zijn in tal van stallen in onbruik
geraakt, maar een productieve melkkoe is ook dankbaar voor een goede
reiniging en terugkeer tot deze goede traditie is ten zeerste gewenscht.

Beginnende veranderingen in het haarkleed of ziekelijke afwijkingen
op de huid kunnen dan aanstonds worden gesignaleerd. Het personeel
kan het aan den bedrijfsleider rapporteeren, deze kan een medicament
aanwenden of beschikbaar stellen, in gevallen van twijfel kan een
veeartsenijkundig advies worden ingewonnen en door dergelijke hygië-
nische voorzorgsmaatregelen van algemeenen aard zou men tal van
beginnende schurftinfecties reeds dadelijk baas kunnen blijven.

geneesmiddelen inzake schurftbestrijding in de laatste jaren nog al
wat naam gemaakt. Ook de petroleum voor huishoudelijk gebruik
wordt door de veehouders zelf wel eens aangewend om op schurft ge-
lijkende huidveranderingen bij het vee te behandelen. Men dient
daarbij echter wel te bedenken, dat deze petroleum is vermengd met
stoffen (blauwkleuring), die een schadelijke werking kunnen uitoefenen
op de huid.

In het Tijdschr. v. Diergenk. (15-7-1938) vestigt Dr. Baudet de
aandacht op de gunstige werking van Derrispreparaten (bijv. het poeder
van de Radix Derridis met een Rotenongehalte van 5%) met betrekking
tot verschillende parasitaire huidaandoeningen. In ieder geval is dit
laatste middel niet prikkelend voor de huid en wellicht nog eenvoudiger
toe te passen, dan de in oliën verwerkte medicamenten. Ook zou een
dergelijke behandeling waarschijnlijk nog goedkooper zijn.

In het Tijdschr. v. Diergenk. 1937 komt een mededeeling voor over
een behandeling met Derrispoeder van aan schurft lijdende geiten-
Een deel poeder op 25 deelen water, gedurende 24 uren laten trekken,
6 a g malen inborstelen met tusschenpoozen van 2 tot 3 dagen. Misschien
zou ook droge fijn verdeelde poeder direct zijn aan te wenden.

En wat nu de voeding aangaat, roepen we nog even in herinnering
terug de uitspraak van Numan, die honger, slechte verzorging en het
gebruik van bedorven en verrot voedsel als oorzaken van schurft aan-
geeft naast besmetting. Zeker is het dat deze factoren een beginnende
schurftinfectie ten zeerste in de hand werken. Vandaar dat ze in ons
plan van bestrijding geenszins veronachtzaamd mogen worden. Er be-
hoort dus verder zeker aandacht te worden geschonken aan een goede
verzorging, aan een geregelde voeding met voedermiddelen, die wat
kwaliteit betreft niet te wenschen overlaten.

En hierin vindt de eigenlijke bestrijding dan ook een eindpunt,
omdat eveneens de taak van den veehouder en bedrijfsleider ten aanzien
van de ziektebestrijding binnen het raam van het bedrijf hiermede
wordt afgesloten. Het is zaak het aandeel van den veehouder en de zijnen
in het bestrijdingsplan goed uit te buiten, een goed begin is het halve
werk. Deze stelregel is ook hier van beslissende beteekenis.

Wij zijn hiermede dan gekomen aan de bestrijding in algemeenen
zin, te beschouwen als een verder bouwen aan het hierboven geschetste
plan, waarvan de fundamenten rusten en verankerd liggen in de
aloude en goede tradities van het landbouwbedrijfsleven.

Ingeschakeld dienen dan verder te worden de Gezondheidsdiensten
voor Vee, waarvan wij in Friesland een goed voorbeeld hebben. Immers
deze hebben tot doel het bevorderen van een goeden gezondheidstoe-
stand van het vee en van een goede melkwinning. Zij trachten dit doel,
met uitsluiting van ieder winstbejag, te bereiken door het instellen
van een bacteriologisch laboratorium voor bestrijden van veeziekten
en voor het onderzoek van melk en melkproducten, door het treffen

van nadere regelingen voor veeziektebestrijding en bevordering der
hygiëne en door alle verdere maatregelen, die tot het gestelde doel
kunnen leiden (Art. 2 uit het Reglement van de Stichting „Gezond-
heidsdienst voor Vee" in Friesland, 1 Oct. 1937).

Onder deze doelstelling is voor de schurftbestrijding bij de runderen
veel meer plaats dan tot dusver daarvoor werd ingeruimd. De bestrijding
van Sarcoptesschurft onder het rundvee moge van zeer ondergeschikte
beteekenis zijn vergeleken bij de bestrijding van de rundertuberculose,
het feit blijft bestaan dat de eerste, bij wijze van spreken, in de schaduw
van de tweede, dus welhaast onopgemerkt en zonder noemenswaardige
moeite en kosten, verder haar beslag kan krijgen. Dierenartsen en hulp-
krachten, die het jaarlijksche tuberculose-onderzoek mee verrichten
kunnen ook zonder veel moeite over de huidverpleging in de stallen
rapporteeren.

Doch ook nog op andere wijze zou men de bestrijding van de sar-
coptesschurft kunnen inschakelen in het bestrijdingswerk voor andere
veeziekten met name dan de tuberculose. Wij denken hier aan de
opruiming van dieren met open tuberculose, een vraagstuk waarvan
de oplossing in de praktijk nog al eens op moeilijkheden schijnt te stuiten.
Ook de opruiming van schurftlijders in een vergevorderd stadium
is met betrekking tot de volksgezondheid even urgent als die van de
open t.b.c. lijders. Hier dient een weg te worden gevonden. De urgentie
van het eene vraagstuk kan vaak steun verleenen bij het zoeken naar
een oplossing van een andere brandende kwestie.

Moeten nu de Gezondheidsdiensten dit opruimingswerk geheel zelf
ter hand nemen of ligt hier gedeeltelijk ook een taak voor de Overheid ?
Deze vraag lijkt ons van algemeene beteekenis en het antwoord daarop
moet ons uitsluitsel kunnen geven over de wijze waarop politie-maat-
regelen practisch kunnen worden ingeschakeld in de bestrijdings-
campagne voor de een of andere veeziekte. Wij hebben dan wellicht
ook een antwoord op de vraag of de bestrijding van de Sarcoptesschurft
bij het rund wettelijk of vrijwillig moet worden geregeld.

Wij zijn dan van meening dat men in den tegenwoordigen tijd op
het gebied van de veeziektenbestrijding in het algemeen, den steun,
dien politiemaatregelen en wettelijke bepalingen kunnen geven niet op
zichzelf en los van vrijwillige regelingen moet beoordeelen, maar juist
als aanvulling, beter nog als voltooiing van de door de Gezondheids-
diensten georganiseerde bestrijdingsmaatregelen.

Het ontbreekt in een bestrijdingscampagne maar al te dikwijls aan
de noodige continuiteit. Met Dr. Overbeek kan men het in zooverre
eens zijn, als hij zegt : „De tijd der politiemaatregelen is voorbij en
zal, als runderpest e.d. niet terugkomen, wel evenmin terugkeeren",
wanneer hij de op zichzelf staande politiemaatregelen bedoelt, die
geen achtergrond hebben in een goed georganiseerde, practisch ver-
LXV 6!

De Gezondheidsdiensten moeten dus diligent zijn, niet alleen in het
groote werk, maar ook in het schijnbaar kleinere bijkomstige werk,
want de werkzaamheden van den Veeartsenijkundigen Dienst behooren
in de toekomst ons inziens geheel bij de Gezondheidsdiensten te worden
ondergebracht, zij het dan onder Staatstoezicht.

En het is hier slechts een kwestie van de noodige activiteit, want de
ontwikkelingsgang van Overheidsmaatregelen in Nederland tegen be-
smettelijke veeziekten schijnt zorgvuldig aan een bepaalde maximum-
snelheid te zijn gebonden. Prof. Dr. Berger sprak reeds op 3 Nov. 1930
in zijn inaugurale rede van de buitengewone hinderlijke parasieten, als
schurftmijten, die van dier op mensch overgaan. Noemt de Veewet
in dit verband alleen de sarcoptes- en psoroptesschurft bij schapen,
geiten en eenhoevige dieren, in de paar laatste jaren is opgetreden de
schurft bij runderen, waarbij besmetting van den mensch voorkomt.
Mocht deze ziekte niet voldoende door geneeskundige behandeling
bestreden kunnen worden, dan zal de Regeering hebben te overwegen
ook deze ziekte krachtens de Veewet te bestrijden.

Ook hier weer het typisch verouderde standpunt inzake ziekte-
bestrijding, namelijk óf met de medicijnkast óf met de wetsartikelen.
Het moet zijn met alle beschikbare middelen, alle wapenen, waarvan
de practische bruikbaarheid in den strijd en door den strijd zijn bewezen.

Men moet inzake ziektebestrijding den vijand nooit of te nimmer
onderschatten, hoe goed men wetenschappelijk en organisatorisch
overigens ook mag zijn toegerust, tal van veeziekten zijn slechts op papier
overwonnen, evenwel door andere ons onbekende factoren weer uit
onze veestapels verdwenen.

Daarom kan men met Dr. Baudet voor wijziging van de Veewet
zijn, in dier voege dat Art. 7 sub f. Titel III ook toepasselijk wordt
verklaard op schurft bij runderen, mits deze wetswijziging dan ook niet
te lang op zich laat wachten en er bovendien „vrijwillig" meer aandacht
aan deze materie wordt geschonken.

Een wetswijziging zonder meer is bij lange na niet voldoende, maar
uit het bedrijfsleven moet de impuls voortkomen tot een krachtdadige
bestrijdingscampagne en de Overheid moet door overheidsmaatregelen
het sluitstuk leveren, dat het bestrijdingswerk voltooit en het met succes
bezegelt.

De bestrijding van de Sarcoptesschurft bij het rund ligt geheel binnen
de grenzen van het bereikbare. Een juiste mobilisatie van den afweer
en van den aanval, een goed positie kiezen en een welverdeelde taak
tusschen opperbevel, generalen staf en kader en de strijd zal in het voor-
deel van het georganiseerd bedrijfsleven beslist worden.

Het artikel van collega R. P, Sybesma onder bovenstaanden titel
verschenen in het T. v. D. 65, pag. 830, geeft mij aanleiding mijn er-
varingen met de entozonbehandeling op schrift te zetten.

Toen het Entozon in ons land meer algemeen werd geïntroduceerd
door den fabrikant, heeft dit middel mijn groote belangstelling gehad,
niet zoozeer omdat de bijgevoegde prospectus gouden bergen beloofde,
doch vooral omdat Seeijemann, welke toen reeds over een vrij uit-
gebreide ervaring met het middel beschikte en wiens publicaties een
zeer betrouwbaren indruk maakten, zich in zeer gunstigen zin over
het nieuwe middel uitliet en in ongeveer 70% der behandelde gevallen
genezing wist te verkrijgen, zij het dan ook dat dit resultaat werd ver-
kregen na meerdere herhalingen van de behandeling. Ik begon dan ook
vol verwachting deze therapie toe te passen, mij stipt houdend aan de
voorschriften, terwijl ik voor en na de behandeling nauwkeurig het
microscopisch onderzoek van het uitstrijkje uit het melksediment ver-
richtte. Alleen de gevallen van zuivere streptococcenmastitis werden
in behandeling genomen, terwijl ik door dit onderzoek eveneens op de
hoogte bleef van de wijzigingen in de kleur, de hoeveelheid sediment,
het voorkomen van bloed, den aard der leucocyten etc.

Mijn ervaringen komen in zooverre met die van collega Sybesma
overeen, dat de zeer chronische gevallen van streptococcenmastitis,
waarbij dan meestal grove klinische afwijkingen waar te nemen zijn,
zich niet laten beïnvloeden door deze therapie. Ook de gevallen van
streptococcenmastitis bij versehe koeien direct of kort na het afkalven
in behandeling genomen, weerstreven deze. Bij runderen in volle lac-
tatie nam ik het volgende waar:

A. Een groot deel der aangetaste kwartieren vertoont ook na meerdere
spoelingen geen verbetering wat betreft het macro- en microscopisch
aspect van de melk.

B. Een kleiner deel ondergaat, mede als gevolg van het meerdere
malen uitmelken, een verbetering. De kleur van de melk wordt beter,
de vlokjes verdwijnen — behalve dan uit de eerste stralen — grooten-
deels, terwijl ook de hoeveelheid melk in sommige gevallen iets toeneemt.
Deze gevallen zijn echter niet genezen, daar Streptococcen nog steeds
voorkomen.

C. Bij een nog kleiner deel van de behandelde gevallen verkrijgt de
melk een niet afwijkend uiterlijk. De melkgift verbetert in meerdere
gevallen tevens, doch als men de melk van deze kwartieren microsco-
pisch onderzoekt, dan blijkt, dat bij een gedeelte van deze groep, hoewel
de hoeveelheid sediment zeer is verminderd, de melk nog steeds Strep-
tococcen bevat.

Ik was niet in de gelegenheid in die gevallen, bij welke het sediment
van de melk bij microscopisch onderzoek geen Streptococcen meer bleek
te bevatten, door het aanleggen van cultures dezen uitslag nog nader
te controleeren. In het algemeen waren de eigenaars van de runderen,
behoorende tot de groepen B. en C. tevreden over de behaalde resultaten,
doch mijn conclusie, afgaande op de resultaten van het onderzoek van
het melksediment moet luiden, dat het resultaat van de behandeling
niet opweegt tegen de moeiten en de kosten, welke de toepassing van
deze methode vergt en ik kan de conclusies van collega Sybesma
(behalve dan wat betreft de behandeling voor het droogzetten, omdat
mijn ervaring op dit punt daartoe te klein is) onder 1 en onder 6 zeker
niet onderschrijven.

Tot mijn spijt beschik ik niet meer over alle aanteekeningen gemaakt
tijdens het verrichten van deze entozonbehandelingen, nu ongeveer
5 jaren geleden, zoodat ik er van moet afzien cijfers te publiceeren.

Valvanol is een desinfectans en antisepticum, dat volgens de mede-
deelingen van de firma, die het in den handel brengt (N.V. Aesculaap
te Eindhoven), een sterk bactericied vermogen bezit, zonder nochtans
de weefsels te schaden. Aangezien ik omtrent dit middel in de veeartse-
nijkundige praktijk over een ongeveer 4 jarige ervaring beschik en door
een geregeld gebruik de uitstekende eigenschappen van dit genees-
middel heb leeren kennen, meen ik dienaangaande enkele mededee-
lingen te moeten doen.

Bij het toepassen van injecties, hetzij subcutaan, intraveneus, intra-
duraal of intraperitoneaal, is het van belang, dat de huid vooraf af-
doende wordt gedesinfecteerd. Na verwijdering der haren wordt door
mij de injectieplaats ingewreven met een wattenpropje gedrenkt in
pure valvanol.

Nimmer zag ik na deze voorbereiding abscesvorming of necrose
optreden, welke op rekening van onvoldoende steriel werken moest
worden geschoven.

Desinfecteeren der injectieplaats is mijns inziens bij individueele
injecties dan ook geboden ; bij entingen op groote schaal (b.v. preven-
tieve entingen tegen varkensziekten) zal het op practische bezwaren
stuiten.

Een zelfde desinfectie der huid (operatieveld) wordt door mij
toegepast bij verschillende operaties, hetzij al dan niet voorafgegaan
door een mechanische reiniging met een zeepoplossing, afhankelijk
van den aard van het dier en den toestand van het operatieterrein.
Door het toepassen van deze methode heb ik nimmer het gevoel gehad,
dat een minder gunstig verloop der operatie een gevolg was van onvol-
doende steriliteit van het operatieveld en hoewel een verontreinigd
operatieterrein (veelal geheel tegen den zin en zonder nalatigheid
van den operateur) gelukkig niet steeds aanleiding behoeft te zijn voor
een minder succesvol verloop der operatie, blijft het mijns inziens
toch van het grootste belang de antiseptiek in de vétérinaire chirurgie
een belangrijke plaats te doen innemen en niet te veel te rekenen op
den afweer van het dierlijk lichaam, ook al is deze soms bewonderens-
waardig groot. Ik sta op het standpunt, dat iedere kans op mislukking
moet worden uitgeschakeld indien dit mogelijk is.

Bij de wondgenezing zal de behandelingsmethode nauw verband
houden met het aspect der wond en met de plaats waar zij zich bevindt,

maar toch zal veelal een desinfectie der wond plaats moeten hebben.
Het is dan van belang, dat wij een desinfectans gebruiken, dat naast
een voldoend kiemdoodend vermogen de eigenschap bezit het weefsel
niet te vernietigen, zoodat geen belemmering der regeneratie optreedt.

Bij snijwonden, die voor hechting in aanmerking komen, desin-
fecteer ik de wond en haar naaste omgeving met een 1 % valvanol-
solutie, daarna volgt hechting, waarna het huidkammetje gedesinfec-
teerd wordt met pure valvanol. Deze zelfde behandelingsmethode
wordt door mij toegepast bij operatiewonden, die gehecht moeten
worden. Men ziet dan veelal een snelle genezing per primam.

Bij diepe steekwonden wordt, indien dit mogelijk is, de afvloeiing
van het gevormde en nog te vormen wondsecretum bevorderd door
tegenopening of incisie, waarna een reinigende behandeling met een
i % valvanolsolutie volgt, welke wordt voortgezet tot de wond is
genezen.

Is geen goede afvloeiing voor het wondsecretum te bewerkstelligen,
dan spuit ik de wond uit met een 1 % valvanoloplossing en giet daarna
een beetje pure valvanol erin, waarna ik deze behandeling verder
aan den cliënt overlaat.

Bij gescheurde en/of gekneusde wonden, die gepaard gaan met weef-
seldestructie, wordt na opruiming der losse en doode weefseldeelen
een reinigende wondbehandeling met 1 % valvanol toegepast. In het
algemeen ziet men bij deze wondbehandeling spoedig een helder-rood
granuleerende wond met weinig afscheiding van wondsecretum en
een mooie epithelisatie aan de randen optreden.

Zoo bevalt deze methode mij veel beter dan een gecombineerde
behandeling met lysol en bals. peruvianum, welke ik vroeger nog al
eens toepaste bij prikkeldraadverwondingen in de kootholten en aan
de ballen van den hoef, waarbij dan eerst een reinigende behandeling
met lysol 1 % plaats vond en daarna bals. peruvianum in en over de
wond werd gegoten. De ettervorming bij deze behandelingsmethode
is zeer sterk en de granulatie is minder goed.

Bij wonden met een groot oppervlakkig defect, wordt door mij,
behoudens voor een desinfectie, geen valvanol gebruikt, daar de
regeneratie te snel zou gaan en zou leiden tot vorming van caro luxurians.
Bij dat soort wonden gebruik ik meestal helkostinctuur.

Jodiumtinctuur wordt door mij nooit meer in de chirurgie gebruikt,
of het moet zijn bij extirpatie of na incideering van actinomycomen
en dan is het meer bedoeld als specificum tegen actinomyces dan als
chirurgisch antisepticum.

Jodium desinfecteert heel goed, maar het geeft mijns inziens een
slechte wondgenezing, het doodt het weefsel veel te veel en per slot
van rekening zal dood of verzwakt weefsel eerder voor reïnfectie vat-
baar zijn dan een frisch granuleerende wond.

Zwakker dan 5 % heb ik jodiumtinctuur nimmer gebruikt en ik
heb dus geen ervaring of jodiumtinctuur bij geringere concentratie
een goede antiseptische werking heeft en tevens het weefsel niet doodt,
maar ik heb daaraan, sinds ik valvanol gebruik, ook geen behoefte meer.

Aan het gebruik van jodiumtinctuur (dat funest is voor het instru-
mentarium) zijn door de overbekendheid ervan bij leeken nadeelen
verbonden.

Is de behandeling met jodiumtinctuur naar den zin, dan tracht
de leek haar een volgenden keer na te bootsen ; gaat de behandeling
niet naar wensch, dan ziet hij wantrouwend toe en bij een tegenvaller
wordt direct gezegd : „De veearts gebruikte ook maar gewoon jodium".

Wetenschappelijk mag de overbekendheid van een middel mogelijk
nimmer een reden zijn het niet te gebruiken, in de praktijk verdient
het aanbeveling deze opvatting te laten varen en liever geen middelen
aan te wenden, die aan het publiek worden verkocht en daardoor
algemeene bekendheid genieten, tenminste als zij door even goede speci-
fiek-diergeneeskundige praeparaten te vervangen zijn. Zelfs een prijs-
verschil mag ons mijns inziens niet van dit standpunt afbrengen.

Ons vak is wettelijk te weinig beschermd en het is een zeer twijfel-
achtig en kostbaar genoegen om als dierenarts een geneesmiddel
populair te maken en het later in handen van leeken en kwakzalvers
te zien.

Bij naspoelingen in geïncideerde abscessen gebruik ik ook altijd
een slappe valvanoloplossing om de desodoriseerende eigenschappen
die het bezit, doch vooral om de goede granulatie, die bij het gebruik
van valvanol wordt waargenomen. Als men ziet hoe bij spoelingen met
valvanol bij vlakke wonden de granulatie snel en weelderig inzet,
moet men daaruit wel besluiten, dat het middel zeer zeker niet schade-
lijk is voor het weefsel, doch veeleer een gunstigen prikkel tot regeneratie
op de wond uitoefent.

In zalf wordt valvanol door mij toegepast bij kleine wonden bv.
aan tepel en uier en bij tepelontsteking als tepelzalf.

Ook bevalt deze 5—10 % valvanolzalf mij uitstekend bij de behande-
ling van phlegmoneuze ontstekingen om den klauwrand en bij enkele
vormen van tusschenklauwpanaritium, volgens de methode, zooals
die beschreven is door collega H. Hofstra te Sneek.

Het mag als bekend verondersteld worden, dat valvanol bij acuut
verloopende tympanieën bij het rund een succesvolle werking heeft.

Ook heb in den indruk, dat het een gunstigen invloed heeft bij sub-
chronische en chronische tympanieën, mits deze niet optreden tenge-
volge van tuberculose der l.g.1. mediastinales of i.d. Ik paste valvanol
in de chronische gevallen nog te weinig toe om een gefundeerd oordeel
uit te spreken.

Meerdere malen gebruikte ik valvanol als darmdesinfectans bij het
rund bij acuut optredende diarrheeën, waarbij de patiënten een
zieken indruk maakten en de temperatuur hoog was, in het algemeen
gesproken bij acute enteritiden, soms zelfs van haemorrhagischen aard
en dan vaak met succes. Hierbij werden 3 maal daags 2 eetlepels
valvanol met een flesch dun lijnzaad-afkooksel ingegeven.

Men ziet dan in het algemeen een vrij snelle daling der temperatuur
optreden en daarnaast een verbetering van de consistentie der mest.

Ik ben van meening dat deze methode te verkiezen is boven een
adstringeerende, stoppende therapie. Het is wel mogelijk, dat de ad-
stringeerende therapie de opname van toxische stoffen tegen zal gaan,
maar ik geloof, dat het beter is, dat zij zoo spoedig mogelijk uit het
lichaam worden verwijderd, zooals dit bij diarrhee reeds plaats heeft
en dat de dierenarts daarnaast door een darmdesinfectans (in casu
valvanol) toe te passen, probeert te bewerkstelligen dat de bacteriën,
die de funeste werking veroorzaken of dit nog van plan zijn te doen,
gedood worden.

Daarbij mogen wij veronderstellen, dat een middel als valvanol,
dat bewezen heeft in de wondtherapie niet te irriteeren of caustisch te
werken, ook op den gelaideerden darm geen schadelijke prikkeling
te weeg zal brengen. In de door mij behandelde gevallen is hiervan dan
ook niets gebleken.

Verder wordt valvanol door mij toegepast bij runderen, die een
heftig zieken indruk maken, totaal geen eetlust hebben, plotseling zoo
goed als geen melk geven en bij welke men bij onderzoek een hooge
temperatuur (41 gr. en hooger), een snelle pols en geen of enkele
zwakke pensbewegingen constateert, terwijl verder geen afwijkingen
aan de organen worden gevonden.

Vroeger gaf ik bij dergelijke patiënten creolinum puriss. en als de
faeces te vast van consistentie waren, combineerde ik dat met sulfas
natricus exsiccatus in groote dosis. Thans heb ik de creoline vervangen
door valvanol. Ik wil niet beweren, dat valvanol beter is in dergelijke
gevallen, slechtere resultaten heb ik er tot nu toe ook niet mee gehad.

Creoline is weer te bekend en geeft een afwijkenden reuk aan het
vleesch. Hoewel ik toegeef, dat dergelijke patiënten een minieme
slachtwaarde vertegenwoordigen, weet men nooit hoe zoo\'n proces
zich zal ontwikkelen en dan blijft bij het gebruik van valvanol de
slachtwaarde behouden.

In dergelijke gevallen laat ik om de 2—3 uur een paar eetlepels
valvanol ingeven. Meestal ziet men binnen de 24 uur een sterke daling
der temperatuur, waarop den volgenden dag om de 4—6 uur 2 eet-
lepels valvanol worden toegediend. Tegelijk met de daling der tempera-
tuur keert de eetlust terug en ziet men de patiënt binnen verloop van
enkele dagen herstellen.

Voorts heb ik bij de laatste mond- en klauwzeer epizoötie valvanol
inwendig toegepast, wanneer ik afwijkingen aan den digestietractus

constateerde en ik heb het, naar gelang van de consistentie der faeces,
al of niet gecombineerd met sulfas natricus exsiccatus. Omdat bij deze
epizoötie de complicaties zoo veelvuldig waren en valvanol bij de
secundaire klauw- en tepelinfecties vaak heilzaam werkte, heb ik naar
dit middel gegrepen. Hoewel het voor mij, die niet eerder een ernstige
mond- en klauwzeer epizoötie in de praktijk meemaakte, moeilijk is
om een oordeel over deze valvanoltherapie uit te spreken, heb ik toch
den indruk gekregen, dat dit middel (de ziekteverschijnselen in aan-
merking genomen) een goede werking had.

Vaginitiden, zooals die nogal eens voorkomen in aansluiting aan
een zware partus, waarbij laesies van de vagina zijn ontstaan en secun-
daire infecties zijn opgetreden, behandel ik met 1 % valvanolspoe-
lingen, nadat de doode en necrotizeerende deelen voorzichtig zijn
weggenomen. Na enkele dagen ziet men een hel rood granulatie-
weefsel op de gelaideerde plaatsen, waarna een geleidelijke verbete-
ring en genezing optreedt.

Na een embryotomie desinfecteer ik de vagina met pure valvanol,
door een weinig van de vloeistof in de hand te gieten en daarmee den
vaginaalwand in te smeren.

Men krijgt al gauw enkele kneuzingen of slijmvlieslaesies bij een
embryotomie en gezien het goede effect bij vaginitiden, geloof ik, dat
het gewenscht is een preventieve behandeling met valvanol in te stellen.

Uterusspoelingen pas ik weinig toe, daar ik van meening ben, dat
het verkeerd is, om de toch al vaak vergroote en slappe baarmoeder
nog meer te rekken en het lang niet altijd meevalt om de geïnfundeerde
vloeistof voldoende terug te hevelen. Ik breng dan liever enkele metra-
staven in.

Valvanol is een middel, dat vanwege zijn sterk kicmdoodend ver-
mogen, zijn indifferentie tegenover weefsels en zijn desodoriseerende
eigenschap, uitstekende diensten kan bewijzen bij de wondbehandeling,
als desinfectans in de chirurgie, de verloskunde en gynaecologie en als
intestinaalantisepticum.

Valvanol ist ein Heilmittel, das wegen seiner stark keimtötenden Wirkung, seiner
Indifferenz gegenüber Geweben und seiner desodorisierenden Eigenschaft aus-
gezeichnete Dienste leisten kann bei der YVundbehandlung, als Desinfektans in der
Chirurgie, der Geburtshilfe und als Darmantiseptikum.

Valvanol has a highly germ destroying power and desodorisating properties,
whilst it is indifferent against all sorts of tissues. It can therefore render perfect

De Veewet en de Pluimveewet bevatten bepalingen, welke beoogen
te voorkomen, dat dieren, die in ons land worden ingevoerd, den
Nederlandschen veestapel en eventueel ook menschen zullen besmetten.
De Veewet spreekt alleen over ,,vee", waarmee bedoeld worden een-
hoevige en herkauwende dieren en varkens. Ten opzichte van andere
dieren zijn geen bepalingen opgenomen en toch kunnen deze dieren
ziektekiemen overbrengen, welke ook voor den mensch gevaarlijk zijn,
b.v. hondsdolheid, echinococcose, tularaemia. Tengevolge van dezen
vrijen invoer is de kans, een dergelijke ziekte in ons land te introduceeren,
niet zoo klein. In verschillende landen mogen b.v. honden ingevoerd
worden op vertoon van een gezondheidsverklaring afgegeven door een
dierenarts uit het land van herkomst. In Engeland worden zulke uit-
gebreide quarantaine-maatregelen getroffen, dat de invoer van honden
in dat land practisch onmogelijk is. Voor den invoer in Nederland
is zelfs zoo\'n verklaring niet noodig, zij het, dat het veelal de gewoonte is,
om er een aan de grens te laten zien. Welke waarde men daaraan moet
hechten, is mij nog onlangs gebleken, toen mij ter behandeling werd
aangeboden een 4 maanden oude Duitsche Herder, die aan hevige
rachitis en hondenziekte bleek te lijden. Dit dier was daags tevoren
in een hondenwinkel in Parijs gekocht en per auto naar Nederland
vervoerd. Direct na den koop was de hond door een Franschen collega
onderzocht en hoewel bij dit onderzoek de temperatuur 39°.5 bedroeg,
werd vlot een verklaring gegeven, dat het dier gezond was. Intusschen
komt zoo\'n dier in Nederland en er is daar geen enkel deskundige, die
er naar behoeft om te kijken.

services in the treatment of wounds as desinfecting medicament in surgery, obstetrics
and gynaecology and also as intestinal antiseptic.

Le Valvanol est un produit qui de par son pouvoir bactéricide élevé, son indif-
férence vis à vis des tissus et ses propriétés désodorisantes peut rendre d\'excellents
services dans le traitement des plaies, comme désinfectant en chirurgie, en accouche-
ments et gynécologie ainsique comme antiseptique intestinal.

vacantie in het buitenland gaat doorbrengen; bij terugkeer staan de
grenzen weer open.

Nu betrof dit slechts een geval van hondenziekte, iets wat ongetwijfeld
wel meer zal voorkomen. Het is echter even goed mogelijk, dat op
deze manier andere infectieziekten in ons land komen en in dit verband
moet in de eerste plaats aan hondsdolheid gedacht worden, een ziekte,
welke afgezien van andere werelddeelen, in verschillende landen van
Europa voorkomt.

Eenigen tijd geleden bracht ik een bezoek aan een importeur van aller-
lei dieren. Onder eenige honderden pas geïmporteerde apen, heerschte
naar alle waarschijnlijkheid een infectieuze encephalitis, waaraan tien-
tallen dieren stierven. Het feit, dat verschillende infectieziekten zoowel
bij apen als bij menschen kunnen voorkomen (gele koorts, poliomyelitis),
maakt het niet onmogelijk, dat bij geïmporteerde apen eens zoo\'n ziekte
aanwezig is.

Ik hoop met deze voorbeelden duidelijk gemaakt te hebben, dat et
een leemte in de Veewet is. Niet alleen de eenhoevige en herkauwende
dieren en varkens kunnen gevaar opleveren, doch eveneens honden
en andere dieren. De bepalingen van de vroegere wet op de hondsdolheid
t.o.v. honden en katten, die nu in de Veewet zijn opgenomen, hebben
alleen betrekking op een reeds aanwezige hondsdolheid, niet op een
voorkómen ervan. Als gevolg van den vrijen invoer van honden ziet men
het merkwaardige feit, dat „vee", hetwelk besmet is met hondsdolheid,
niet ingevoerd kan worden, doch honden, de primaire dragers van het
lyssavirus, wel.

Ik zou het nemen van zulke strenge maatregelen, als in Engeland
t.o.v. hondsdolheid bestaan, niet gaarne willen aanbevelen, maar vraag
mij toch af, of een iets strenger toezicht in ons land niet wenschelijk
zou zijn. Het lijkt mij b.v. niet onmogelijk, dat bij den invoer van niet
in de Veewet genoemde dieren, de douane hiervan kennis geeft aan den
Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst in het district, waar de
dieren heengaan, terwijl aan den importeur de verplichting wordt
opgelegd de dieren binnen een bepaalden tijd door een dierenarts te
doen onderzoeken, waarna deze van zijn bevindingen verslag moet
uitbrengen aan den Inspecteur. Overweging verdient ook de mogelijk-
heid om den naam „Veewet" te veranderen in „Dierenwet" en daarin
eenige uitbreiding te geven aan de te noemen diersoorten.

Het lijkt mij toe, dat deze besmettelijke schapenziekte, die voor
ons land bv. toch niet zonder beteekenis is, door de wetenschap eenigs-
zins is verwaarloosd. Zoo is sedert 1923, toen Ubbels in ons Tijdschrift
(15 Juli en i Aug. 1923) er een artikel aan wijdde, behalve een kort
referaat van Baudet (T. v. D. 1935, blz. 500), deze ziekte in ons orgaan
niet meer genoemd. Daarom geef ik hieronder de resultaten van enkele
recente onderzoekingen, welke echter omtrent de eigenlijke oorzaak
ons ook nog niet voldoend wetenschappelijk gefundeerde inlichtingen
geven. Het is wel merkwaardig, dat de belangstelling voor het rot-
kreupel steeds meer van landbouwerszijde dan uit onze kringen is
gekomen; eigenaardig is bv. ook, dat de landbouworganisaties in Noord-
Holland in de tachtiger jaren aandrongen op wettelijke maatregelen,
nadat de ziekte sedert 1880 uit de lijst der besmettelijke ziekten was
geschrapt. Zulks op advies van deskundigen als Wirtz, Poels, Stempel
e.a. Maar Gedeputeerde Staten van Noord-Holland hebben toen in
1881 en 1884 verordeningen gemaakt ter beteugeling van het rotkreupel.
Waarschijnlijk toch wei op grond van de overtuiging bij de meest
belanghebbenden, de schapenhouders, dat de ziekte van voldoend
economische beteekenis was om overheidsmaatregelen er tegen te
motiveeren. Bovengenoemde deskundigen daarentegen meenden in
1887, dat de kennis van de aandoening als een zelfstandige ziekte hier
te lande hoogst onvolledig was, zoowel wat haar ontstaan, haar beeld,
hare geneeslijkheid, als hare economische beteekenis betreft. De er-
varing is opgedaan, dat een meer uitgebreid voorkomen der kwaal
samenging met het bestaan van vochtigheid van bodem en weer. De
economische beteekenis werd gering geacht. En zoo kwam de ziekte
ook in 1887, niettegenstaande den aandrang van landbouwzijde niet
in de wet. In 1889 echter veranderde plotseling het inzicht van de
deskundige heeren, tengevolge van een ervaring met schapen, die naar
Engeland zouden worden uitgevoerd en werd het rotkreupel, destijds
„kwaadaardig klauwzeer der schapen" genoemd, wèl weer in de lijst der
besmettelijke ziekten opgenomen. In 1896 veranderde de naam officieel
in rotkreupel, welke leelijke naam nu maar eens weer moest veranderen.
De oude naam geeft immers toch heel goed den aard van het lijden aan ?

Ik raad iedereen, die zich voor deze ziekte interesseert ten sterkste
aan het artikel van Ubbels, waarin naast vele historische gegevens,
de symptomatologie, de diagnostiek en behandeling uitvoerig zijn be-
schreven, eens door te lezen.

En thans de bewuste recente onderzoekingen, welke ik ontleen aan
The Veterinary Record, Vol. 50, 16 April 1938.

De opvatting, dat rotkreupel alleen reeds veroorzaakt kan worden
door voortdurend loopen op natten bodem, waardoor verweeking van
de klauwen ontstaat, is door de experimenten, sedert 1930 in de Ver-
eenigde Staten en Australië genomen, wel afdoende weerlegd. Murnane
heeft in 1935 gezonde schapen verscheidene weken lang telkens 8 uur
per dag in water laten staan. Zij kregen geen rotkreupel. Beveridge
(1935) heeft in Nieuw-Zuid-Wales tevergeefs getracht rotkreupel op te
wekken door de zachte hoorn tusschen de klauwen te scarificeeren en ze
daarna met cultures van pyogene bacillen in te wrijven. Wel gelukte
het, indien op zoodanig behandelde klauwen materiaal van rotkreupele
schapen werd gebracht; het zekerst echter als de klauwen verweekt
waren door vocht. Ook door besmetting met necrosebacillen, die wel
steeds bij rotkreupel worden gevonden en het eerst in 1904 door Mohler
en Washburn voor de oorzaak werden gehouden, gelukte het niet
rotkreupel op te wekken. Zelfs niet door injectie in de klauwen van
schapen, die een maand lang in een nat hok werden gehouden.

Poels heeft (omstreeks 1911) wèl experimenteel rotkreupel kunnen
opwekken door infectie met necrosebacillen. (Ref.). In 1936 meende
Beveridge aangetoond te hebben dat een spirochaet, door hem genoemd
„Spirochaeta penortha", de rol speelt bij het rotkreupel. Zijn waarnemingen
moeten nog bevestigd worden, evenals zijn allerlaatste onderzoekingen
(1938), waaruit zou blijken dat de Sp. penortha een praedisponeerende
oorzaak is en de eigenlijke verwekker een anaëroob Gram-negatief
micro-organisme is. Omtrent deze onderzoekingen ^T) nader het volgende:
Noch met de Fusiformis necrophorus, noch met fikraten van wondinateriaal
kon rotkreupel worden opgewekt. Het Gram-negatieve staafje, dat de
oorzaak zou zijn, is beweeglijk, anaëroob, niet-sporenvormend en groeit
als een dun laagje op bloed-agarplaten. Alléén geeft het experimenteel
een milden vorm van rotkreupel; dito in combinatie met den necrose-
bacil, terwijl het typische beeld van rotkreupel ontstaat door infectie
van het bewuste staafje met necrosebacillen en met de spirochaeta
penortha.

Marsh en Tunnicliff hebben de beteekenis van besmet weiland
nagegaan. Zij infecteerden een weide (van 0.4 ha) door deze geregeld
nat te houden door irrigatie en er van 31 Juli tot 13 October 20 schapen,
lijdende aan rotkreupel, in te laten grazen; 4 gezonde schapen werden
er op 2 Augustus bij gedaan, 4 op 1 October en tenslotte werden 20
gezonde dieren 24 October erin gebracht. Al deze 28 schapen kregen
rotkreupel. Ook door het brengen van schapen in natte hokken, waarin
zieke schapen waren geweest, gelukte het zonder uitzondering de proef-
dieren rotkreupel te maken.

Volwassen schapen werden aangetast binnen de 17 dagen, lammeren
eerst na 50 dagen, waaruit dus zou blijken, dat lammeren meer resistent

W. I. B. Beveridge : Foot-rot in sheep. Journal of the Council for Scientific and
Industrial Research. Febr. 1938.

zijn. Contróle-dieren in natte, maar niet geïnfecteerde hokken waren
na 63 dagen zelfs nog gezond. Hoe lang blijven hokken en weiden
besmet ? Nadat de zieke schapen uit een hok waren verwijderd bleef
dit 30 dagen leeg, de grond werd geregeld nat gehouden. Na deze
30 dagen werden 3 gezonde schapen gedurende 54 dagen in het hok
gedaan; zij bleven gezond. Een ander besmet hok werd na verwijdering
der zieke schapen droog gehouden gedurende 14 dagen, toen weer
nat gemaakt gedurende 2 weken en daarna met 3 gezonde schapen
bevolkt. Ook deze kregen geen rotkreupel. Bij drogen bodem is dus
na 2 weken het infectiegevaar geweken. De geïnfecteerde weide was
van November tot Maart met sneeuw bedekt. Nadien hebben er ge-
durende 6 weken schapen in geloopen, die geen rotkreupel kregen.

Bij laboratorium-experimenten bleek de smetstof eenige dagen levend
te blijven, mits in droog materiaal bewaard, terwijl ze in modder en
in schapenfaeces gedurende een week bij kamertemperatuur haar werk-
zaamheid behield, maar korter dan 2 weken. Uit deze experimenten
blijkt, dat de smetstof weinig resistent is. Maar hoe komt het dan,
dat men dikwijls de ziekte in den zomer ziet verdwijnen en in den herfst
of den winter terugkomen als de omstandigheden blijkbaar gunstiger
worden ? Beveridge heeft hiervan de verklaring gevonden in liet feit,
dat de smetstof in de aangetaste klauwen zeer lang levend kan blijven,
tot 3! jaar toe; in laesies van de huid van de tusschenklauwspleet tot
7 maanden !

Om rotkreupel te voorkomen, is een eerste eisch te zorgen voor droge
weiden en oppassen voor schapen met chronisch rotkreupel. Alle
overtollige hoorn moet worden weggenomen, de klauwen worden goed
besneden en de hoeven ontsmet in een bad, bestaande uit 5 a 10%
sulfas cupric.-oplossing of 2% formaline. De schapen moeten minstens
een uur in dit bad staan; formaline werkt beter dan kopersulfaat.
Deze baden zijn gemakkelijker dan verbanden met een of andere
zalf; een aanbevolen mengsel is bruine teer met kopersulfaat en lysol.

Mijn ervaring is ook, dat kopersulfaat alleen niet voldoende helpt.
Ubbels zag ook een veel betere werking als hij arsenicum bij het
kopersulfaat voegde. Maar welk middel men ook gebruikt, een voor-
afgaande besnijding der klauwen en reiniging is steeds noodzakelijk en
verder eischt de behandeling geduld.

Prof. Dr. W. Krüger \') geeft een uitvoerig overzicht van de bewegingen der
achterbeenen bij het paard. Dit artikel, waarin de tekst door verschillende afbeel-
dingen wordt verduidelijkt, leent zich slecht voor een referaat; ik volsta met een
overzicht, doch kan de lezing van het oorspronkelijke artikel aanbevelen.

De voortstuwende beweging, door de achterbeenen uitgevoerd, komt tot stand
door strekking der gewrichten.

a. Stap. In het laatste gedeelte der zweefperiode worden sprong- en kootgewricht
gestrekt, eveneens het kniegewricht, wat dan ongeveer eenzelfde hoekgrootte heeft
als bij het stilstaande paard (d.i. ongeveer 150°). De hoek in het heupgewricht
blijft in genoemde phase ongeveer constant (84°) doordat het dijbeen ook gelijk van
richting blijft. De schenkel komt steiler te liggen.

Aan het einde van deze periode wordt de voet op den bodem geplaatst, de steun-
periode treedt in. De hoek in het kniegewricht wordt kleiner 140°), evenals die
in het spronggewricht en in nog sterker mate de hoek in het kootgewricht. In de
steunperiode volgt dan later de strekking van het spronggewricht, vervolgens het
steiler worden van de koot, terwijl het kniegewricht op de helft van de steunperiode
ook weder uit zijn gebogen stand is teruggekeerd.

Het heupgewricht, dat bij het intreden der steunperiode een hoek van ongeveer
84° heeft (de kleinste hoek gedurende de geheele beweging), wordt gedurende deze
periode meer gestrekt (in tegenstelling met het kniegewricht). De maximale strekking
heeft plaats even voor het been begint te zweven. Op dit oogenblik is ook de strek-
king in alle gewrichten maximaal. Het kootgewricht heeft dan een hoek van bijna
180⁰, het spronggewricht van ± 170° (d.i. ongeveer 20° grooter dan bij het staande
paard). Het kniegewricht meet i 150° (±9° meer dan in rust), terwijl het heup-
gewricht 120°) ongeveer 5° grooter is.

In de opvolgende zweefperiode worden de gewrichten gebogen, waarbij de
buiging in het kootgewricht het snelst zijn maximale grootte bereikt, vervolgens
die in het kniegewricht (114 ) gelijktijdig met het heupgewricht (83°), terwijl de
buiging in het spronggewricht doorgaat bijna tot de voet op den bodem wordt
gezet. Inmiddels strekt zich het kniegewricht weer, terwijl de hoek in het heup-
gewricht even groot blijft om pas weer na het neerzetten van den voet grooter te
worden.

b. De schr. heeft ook de hoekgrootten in draf en galop bestudeerd en daardoor
in het genoemde artikel een waardevolle bijdrage geleverd tot de kennis van de
gangen van het paard.

Uit deze studie, welke verricht werd door middel van filmopnamen trekt schr.
de conclusie, dat het knie- en spronggewricht, welke gewrichten door pezen bij
buigen en strekken moeten samenwerken, een verschil vertoonen in de mate van
beweging. Bij een verschil van beweging in het kniegewricht van 6o° is het verschil
in het spronggewricht 8o°. v. d. P.

Dr. pieritz ¹) heeft luizen bestreden bij paarden door inwrijving met nicot.crud.
(96%) 3,— acid. acet. glac. (96%) 50, — aqua font. 1000. Dit middel is hem
uitstekend bevallen en nooit zag hij er onaangename gevolgen van, behoudens in

¹) Dr. Pieritz : Acute Nicotinevergiftigungen bei Menschen und Tieren. Zeitschrift für
Veterinarkunde, Sept. 1938.

één geval. Dat dier kreeg enkele uren na de behandeling vergiftigingsverschijnselen.
Het werd slap in de achterhand, liep rusteloos rond in zijn box, zweette, rilde erg
en maakte voortdurend een soort braakbeweging. Behandeling : 5 : 10 CofTein
intraveneus, 20 gr Colfin subcutaan. Na een paar uur knapte het dier op en was
den volgenden dag geheel hersteld. Enkele dagen later werd het paard bij vergissing
nogmaals ingewreven en vertoonde daarna weer dezelfde symptomen. Schrijver
meent, dat dit paard door zijn dunne huid meer nicotine opnam dan gewoonlijk
het geval is.

In streken, waar alfalfa als paardenvoer gebruikt wordt, of soortgelijke voedsels
als klaverhooi en erwtenstroo, hebben de dierenartsen, vooral bij oudere paarden
die moeilijk kunnen kauwen, verstoppingen van het vlottend kolon te bestrijden.
Dit voedsel hoopt zich daarin op, ter grootte en in den vorm van een cocosnoot en
is met den darmwand verbonden door een laag grijs, slijmachtig beslag, zoodat
alle doorgang is afgesloten. De darmwand voor en achter deze massa is verlamd.

De diagnose kan gesteld worden op grond van het voedsel, de recidiveerende
koliekaanvallen en door rectale exploratie.

Miller \') bestrijdt deze kolieken door het inbrengen van veel water in het
rectum en een daarop volgende massage van de faecesmassa. Al rustig masseerende
lukt het deze te verdeelen in stukken, die den darm kunnen passeeren en de peristal-
tiek niet meer tegengaan. Soms moet men eerst met de darmtrocar de opgehoopte
gassen verwijderen om ruimte voor massage te krijgen. Soms ook moet moeite
gedaan worden om de faecesmassa zoover naar achteren te halen, dat ze gekneed
kan worden. Veel helpt het hierbij het paard vóór hoog te zetten.

Natuurlijk zijn drastica gecontraïndiceerd. Middenzouten doen weinig nut.
Schr. meent, dat massage de eenige behandeling is, die met kans op succes is toe te
passen.

Berwyn ¹) meent, dat een plaatselijke beenaandoening veroorzaakt wordt door
een algemeene ziekte, natuurlijk als er geen trauma aan ten grondslag ligt. Hij denkt,
dat een foutieve interne secretie van de schildklieren in vele gevallen de aanleiding
is tot deze algemeene ziekte en later tot een plaatselijke osteo-porose, osteo-plasie
etc. Van deze gedachte uitgaand, heeft hij bij drie paarden, lijdende aan podo-
trochlitis, thyroidectomie gedaan. Bij alle drie paarden herstelde de kreupelheid.

Fraser ²) heeft in een stoeterij van 75 Shires een influenza-epidemie móeten
bestrijden. Vele der lijders kregen, aansluitend, een eenzijdige of beiderzijdsche
pneumonie, veroorzaakt door een haemolitische streptococcus. Hij maakte een
auto-vaccin, maar kon daarmede de ziekte niet bestrijden, echter wel het sterfte-
cijfer met 50% verminderen. Hij gaf 6 injecties met een tusschenpoos van 4 dagen.
De infectie was klaarblijkelijk opgedaan op een show. Zij breidde zich zeer langzaam
uit en geheel willekeurig over het terrein van de stoeterij. Eenige logische gang
in deze infectie-verspreiding was niet aan te toonen.

De ziekte begon met gebrek aan eetlust, gepaard met hooge temperaturen. De
dieren lieten een eigenaardige droge laryngeale hoest hooren en hadden slikbe-
zwaren. Daarna ontstond de pneumonie, die tot den dood voerde, of vrij spontaan
herstelde. De sectie leverde nooit andere afwijkingen op, dan die in de borstholte.
Hij had de dieren als laxans istizin met keukenzout toegediend in veel water en
verder een electuarium van formaline. Serum en prontosil hadden niets geholpen.

¹) V. Berwyn : Navicular Disease. The Vet. Journal, Aug.-Sept. 1938, Nos. 8—9,
P- 347-

²) A. C. Fraser : Remarks on an outbreak of Equine Influenza and Pneumonia. The
Vet. Journal, Aug.—Sept. 1938, nos. 8—9, p. 323.

Groenewald \') heeft een proef genomen met drie 2-jarige paarden, teneinde
kunstmatig osteofibrosis op te wekken. Hij gaf den dieren daartoe een voeding,
die 4,5 gram GaO en 54,2g P₂0₅ bevatte, dus waarvan de CaO : P.,0₅ verhouding
niet deugde. Deze moet zijn 1 op circa 2. De dieren gingen spoedig achteruit in
gewicht en leden na enkele maanden in optima forma aan osteofibrosis. Hij heeft
het bloed steeds op Ca onderzocht. De uitkomsten daarvan bleken van weinig
waarde te zijn voor diagnostische doeleinden. In den loop der ziekte nemen de
beenderen, speciaal de faciale, in omvang toe. Deze zwellingen gaan niet weer
weg, wanneer de dieren herstellen, door hun weer voedsel te geven van normale
samenstelling.

Ueberreiter ¹) heeft de annalen van de veterinaire chirurgische kliniek te
Weenen eens nageslagen over bovengenoemd lijden. Het blijkt, dat het niet veel
voorkomt. Op 2340 paarden werd het 11 maal geconstateerd. Meestal ziet men de
kreupelheid achter optreden, soms echter ook voor. De anamnese geeft natuurlijk
altijd aanleiding tot het vermoeden van thrombose. Het onderzoek heeft dan als
volgt plaats : Men gaat na of er spieratrophie is aan het zieke been. Verder of de
pols van de art. met-atars. dors. lat. en die van de art. metacarp. volares sup. med.
ook afwijkingen vertoont. Rectaal voelt men naar de aorta abdominalis en de
art. iliacae en hypogastricae. Men gaat na, of deze vaten verwijd of vernauwd zijn,
of de wanden verhard en verdikt zijn, of de pols er van normaal aanvoelt of ver-
zwakt. Daarna rijdt men het paard af onder den man of neemt het aan de longe.
Eerst loopt het dan goed, maar spoedig raakt het zieke been vermoeid. Het dier
begint kreupel te loopen, sterk overkoot, gaat zweeten, maakt groote neusgaten,
krijgt sterk opgezette aderen en valt ten slotte neer. Zou men de proef lang door-
zetten, dan zou het dier zelfs sterven door dyspnoe. Bekend is, dat het zieke
been niet zweet en koud is. H. Lubberts.

Patf.rson en Heati.ey ²) beschrijven een geval van natuurlijke infectie van een
paard met den vlekziektebacil. Een 3-jarige merrie was zeer kreupel in den linker
schouder op 13 Mei 1937, deze kreupelheid genas, maar op 18 Juni was de linker
hak gezwollen en pijnlijk, de temperatuur te hoog, evenals de polsfrequcntie, terwijl
de eetlust onvoldoende was. Langzamerhand werd het paard geheel stijf, kon
tenslotte met moeite opstaan en werd op 21 Augustus, nadat het dier zonder succes
locaal was behandeld, gedood. Meer clinische gegevens worden niet genoemd.

Bij sectie werd een uitgebreide endocarditis verrucosa gevonden van de mitralis.
Uit de woekering en ook uit een aangetast gewricht werd de typische vlekziektebacil
gekweekt. Op de boerderij waar dit paard stond, werden reeds ongeveer 45 jaar
varkens gehouden, maar nooit was vlekziekte onder de varkens geconstateerd en
kwam deze ziekte er nu ook niet voor. Beijers.

¹) O. Ueberreiter : Durch trombosierung der Extremitäten-arterien verursachte Lahm-
heiten, sog. intermittierendes Hinkens des Pferdes. Wien. Tierärtzl. Monatsschrift 1938,
no. 16, S. 48g.

In een voordracht heeft Mensjes ^x) eenige van de voornaamste schapenziekten
behandeld, met uitzondering van de parasitaire. Lastig is het, dat zoo weinig eenheid
in de nomenclatuur bestaat en dikwijls blijkbaar gewestelijke namen worden ge-
bruikt. Tegen de besmettelijke diarrhee der lammeren (lamb dysentery) schijnt het
serum goed te helpen, mits het de gewenschte specificiteit en het noodige antitoxine-
gehalte heeft. En dat laat blijkbaar nog al eens te wenschen over ; bij de discussie
werd dan ook de wensch geuit, dat er in Engeland staatscontrole op de serum-
bereiding moet komen en maatregelen worden genomen, opdat de sera niet in handen
van leeken komen. Geen onbekende klanken voor ons ! De ziekte wordt, zooals
bekend, veroorzaakt door bacteriën, behoorende tot de Cl. Welchii; de sectiebevin-
dingen zijn niet constant ; soms alleen wat hyperaemie van een gedeelte van de
darmen, waarin een bloedige inhoud ; een andere maal vindt men bij nauwkeurig
onderzoek kleine, bruingekleurde ulcera van speldeknop grootte ; ook grootere
zweren (met een diameter van ruim \\ cm) kunnen voorkomen.

,,Struck" of ,,pulpy kidney disease" is een enterotoxaemie waarschijnlijk ook te wijten
aan toxinen van een Cl. Welchii. Kan soms aanzienlijke verliezen geven, vooral onder
jonge zuiglammeren, maar ook wel bij oudere lammeren en volwassen schapen.
Hyperaemie van de darmen, soms bloedig vocht in de buikholte, petechiën op endo-
en epicard, hyperaemische en gevlekte nieren, maar vooral een uitgezet pericard
met veel geel of rood vocht erin, zijn de voornaamste sectiebevindingen. Dikwijls
houdt de sterfte even plotseling weer op als ze opgetreden is.

,,Swayhack" is volgens de beschrijving identisch met de ook in ons land verschil-
lende malen door ons waargenomen parese van jonge schapen, (swingback, louping-ill),
waarover meermalen in dit Tijdschrift is gerefereerd en Prof. de Blieck op een kli-
nischen avond heeft gesproken. Men meent dat ze wordt veroorzaakt door een
filtreerbaar virus, al of niet identisch met het Borna-virus. In dit artikel echter wordt
gewezen op de mogelijkheid van een koperdeficiëntie, gelijk Uennetts en Chapman
onlangs in West-Australië dit tekort aan koper als oorzaak hebben gevonden voor
een identische ziekte onder lammeren aldaar (enzotoïc ataxia). De swayback komt
in bepaalde districten in Engeland voor, hel eene jaar in veel uitgebreider mate
dan het andere. Een ooi, waarvan het eene jaar dc lammeren ziek worden, eventueel
sterven aan deze ziekte, kan een volgende maal een gezond kroost hebben. Het schijnt
echter, dat hoe langer de ooien in een besmette streek zijn, hoe grooter de kans is,
dat de lammeren ziek worden.

De navelinfecties worden onderscheiden in navel-Hl, joint-ill en spotted liver. Bij 19
lammeren, gestorven aan een navelontsteking, werd een reincultuur gekweekt van
een haemolytischc streptococcus. Met interesse vet meldt de spreker, dat onlangs
Hellesnes in Noorwegen een fiolyarthrilis bij schapen heeft geconstateerd ten gevolge
van een infectie met vlekziektebacillen. Ik breng in herinnering dat Prof. Poels in
zijn voordracht op de Maatschappij-vergadering van Sept. 1912 over de arthritis
onzer huisdieren, zijn onderzoekingen over deze gewricht-ontsteking bij schapen
door den vlekziektebacil reeds heeft medegedeeld.

Dc pregnancy toxaemia of „twin disease" is de ziekte, die ik in ons Tijdschrift van
1933 heb beschreven onder den naam van acelonurie.

,,OrJ" of „wildfire" kennen wij als de perislomatilis contagiosa, veroorzaakt door een
filtreerbaar virus met secundaire infectie van Bac. necrophorus. Vaccinatie geeft
een afdoende immuniteit; een bezwaar is, dat deze eerst ongeveer 3 weken na de
enting in voldoende mate aanwezig is. Beijers.

Op een schapenhouderij stierven in een kort tijdsverloop op een totaal van 68
lammeren 16 stuks aan een paratypliusinfectie, veroorzaakt door een tot de Gaert-
nergroep behoorend microörganisme. De lammeren waren gevoederd met gerst,
die in sterke mate was verontreinigd met ingedroogde rattenfaeces. Uit den darm-
inhoud van enkele gevangen ratten en uit de lever van één exemplaar kon het
zelfde microörganisme worden afgezonderd. Na vernietiging van het bedoelde
voedsel en serumbehandeling der overgebleven dieren bleven verdere ziektegevallen
uit. Het uitdrogen der faeces had blijkbaar op het besmettend vermogen geen noe-
menswaardigen invloed uitgeoefend.

In 2 andere gevallen, waarbij het betrof het voorkomen van para-colibacillose
bij kalveren, moesten, op grond van het bacteriologisch onderzoek van op de beide
boerderijen gevangen ratten, deze dieren eveneens als verspreiders der smetstof
worden beschouwd. van Nederveen.

Coles beschrijft aan de hand van micro-foto\'s een bloedparasiet van kippen,
die door hem eerst in New-York en Philadelphia en later ook in Zuid-Afrika ge-
vonden werd. De parasiet is niet zeer pathogeen.

Van een proefrantsoen werd voor een groep kippen maismeel vervangen door
gerstemeel en aangevuld met vit. A, het andere rantsoen werd aangevuld met
tarwekiemolie. Deze vitaminen hadden geen invloed op de algemeene sterfte, noch
op het aantal sterfgevallen aan leukose, lymphomatose en dergelijke ziekten.

Bij kippen, lijdende aan verlamming, werd aanmerkelijke verbetering verkregen
door injecties van tarwekiemolie. Voedering met tarwekiemolie bleek eveneens
goede resultaten op te leveren.

Lymphomatosis bij kalkoenen. Na injectie van een arsenicum-preparaat tegen black-
head bij kalkoenen ontstonden in de lever lymphomateuze gezwellen. Blount ³)
vraagt zich af of dergelijke injecties van organische arsenicum-preparaten een
prikkelende werking op de lymphoide cellen uitoefenen en of hier verband bestaat
met de pathogenese van verlamming.

Nicotine sulfaat vergiftiging. Na bestrijking der zitstokken met nicotine sulfaat
oplossing tegen de luizen, traden bij kippen dermatitis en ataxie op.

Behandeling van coecumwormen met zwavel. Colloidale zwavel bleek totaal geen werking
te hebben tegen heterakis bij kippen.

De kuikens ontvingen vanaf den leeftijd van 4 weken een dieet, waarin vitamine
A ontbrak. Als verschijnselen traden daarna op : verhoogde traanafscheiding,
ernstige beenzwakte en niet groeien. Tenslotte stierven de dieren. Bij sectie werden
opgemerkt : afzettingen van uraten in de nieren en ureters, vergrooting van de spier-

²) J. D. W. A. Coles : A new blood parasite of the fowl. Onderstepoort Journal of
Vet. Science and Animal Industry, Vol. 9, 1937, p. 301.

maag, kaasachtig exsudaat in de Bursa fabricii en ketarinisatie van het epithelium
van mond en slokdarm.

Door io deelen Se op i millioen deelen voer verminderden de broedresultaten
7 dagen na het begin der voedering. Na de 4e week werden de broedresultaten
o; 5 deelen per 1 millioen deden de broedresultaten weinig verminderen, 2j dln.
hadden geen effect. De sterfte onder kuikens, gevoed met Se graan was hoog. Het
Se was geconcentreerd in lever en nieren, ovarium, eileider en eieren. Reeds den
3den dag na de voedering kwam het in het eiwit voor en op den sden dag in den
dooier.

Bij proeven met hout-suiker werd het rantsoen aangevuld met zemelen, teneinde
het ruw-vezelgehalte gelijk te maken aan dat van het contröle-voer. De zemel-
suikergroep at meer voedsel en gaf een 10% hoogere productie dan de andere
groepen.

De proefkippen werden gevoerd met aardappelvlokken gedrenkt met ureum.
Controle-groepen kregen 25 en 12% vischmeel in het rantsoen. Ureum alleen
zonder vischmeel bleek niet mogelijk bij de kippen, de leg hield na 4 maanden op.
Onder de andere groepen waren geen verschillen wat betreft de leg en lichaams-
gewicht. Ureum bleek niet eiwitbesparend te werken. Het bleek echter dat I2j%
vischmeel even goede resultaten gaf als 25%. Daar bij koeien ureum wel eiwit-
besparend werkt, kan dus het eiwit voor vee-voeding verminderd worden en kan
bij pluimvee gebruikt worden. te Hennepe.

De duif is gevoelig voor Breslau-bacteriën, afkomstig van verschillende diersoorten.
Door infectie met Breslau-bacteriën worden vooral de jonge duiven ziek. Oudere
dieren zijn resistenter en worden zelden onder klinische verschijnselen ziek, blijven
echter langen tijd bacteriedragers.

Het aantoonen van een Breslau-infectie door bloedonderzoek volgens de methode
Gruber-Widal is niet afdoende, daar zelden agglutininen in het bloed aanwezig
zijn. Opgenomen Breslau-bacteriën scheidt de duif met de faeces uit; zoodoende
wordt zij een verspreidster van deze infectieziekte. Bij de sectie is niet altijd een
Breslau-infectie bij de duif te onderkennen. Door een histologisch onderzoek van
de lever is men in staat een besmetting met Breslau-bacteriën aan te toonen.

¹) Weinmiller en Mantel : Fütterungsversuche mit Verwendung von Futterzücker.
Archiv für Geflügelkunde, Vol. 12, 1938, p. 47.

²\') P. Castens en J. Prüfer : Futterungsversuche mit Amid-flocken an Legehennen.
Züchtungskunde, Vol. 13, 1938, p. 109.

³) Töpke : Übertragungsversuche von Breslau-bakterien verschiedener Herkunft auf Tauben.
Dissert. Berlin, 1937, Z. f. Fl. u. Milchhyg. Jg. 48, 1938, pg. 327.

Klinisch en pathologisch-anatomisch komen in Toulouse bij 4 % der honden,
1 % der katten en 1,6% der eenhoevige dieren tumoren voor. Voor kwaadaardige
tumoren bedragen deze cijfers respect. 3,2%, 0.8% en 0,4%, waaruit blijkt, dat
bij carnivoren kwaadaardige tumoren overheerschen en bij eenhoevige dieren
(paard, ezel) de goedaardige.

Vrouwelijke dieren hebben bij den hond 4 X zooveel en bij de kat 6 X zooveel
tumoren als mannelijke dieren.

Voor nadere details zij naar het uitsluitend statistisch origineel artikel verwezen.

Tumoren van de oorsmeerklieren zijn bij mensch en dier zeer zeldzaam. Door
Ball, Collet en Girard ¹) zijn nu 3 gevallen bij katten en één geval bij een hond
waargenomen. Ze stellen hiervoor den naam ceruminoom voor. In alle gevallen
betreft het een kleine in de uitwendige gehoorgang aanwezige maligne tumor.
Histologisch blijken zij opgebouwd uit talrijke kliervormige holten en buizen van
verschillenden vorm en grootte, bekleed met een eenlagig cylindrisch epitheel,
dat soms geplooid is of papillen vertoont. Myoepitheelcellen worden niet gevonden.

Onderzoekingen omtrent de betrouwbaarheid van verschillende tuber-
culinatiemethoden bij het rund.

Weisztai nf.r ²) heeft 352 runderen getuberculineerd en daarna geseceerd. De
gebruikte tuberculines waren afkomstig van het Instituut Graub te Bern, het Inst.
Pasteur te Parijs en van Prof. Finzi te Milaan.

145 runderen reageerden positief op de subcutane injectie (thermo-reactie).
Hiervan bleken 141 tuberculeus te zijn. Van 143 niet reageerende dieren bleken
toch 68 tuberculose te hebben. Dus 25 % miswijzing. 64 koeien werden intracutaan
ingespoten ; hiervan reageerden 43 positief. Bij sectie bleek één rund hiervan vrij te
zijn ; de niet reageerende hadden geen van alle tuberculose. Dus 1 £ % miswijzing.
Van 157 runderen reageerden er iog positief op de oogreactie ; 100 hiervan hadden
tuberculose ; van 48 niet reageerders waren er toch 7 tuberculeus. Voor de oog-
reactie dus een miswijzing van 10%. Uit de onderzoekingen van W. blijkt dus,
dat de intracutane reactie het betrouwbaarste is. Beijers.

Uitgaand van het vraagstuk van den primairen haard komt Nieberle ^j) op de
beteekenis van dezen primairen haard in de nabijheid van de lever en haar lymph-
klicren. Volgens de tot heden geldende opvattingen zouden de portale lymphklieren
bij het rund hun wortelgebied zoowel in de lever als in het duodenum hebben.
Nieberle komt tot de conclusie, dat het lymphvatensvsteem van het duodenum
niet in verband zou staan met dat van de portale lymphklieren. Door voedings-
infectie is z.i. geen primaire haard in de leverlymphklieren op te wekken. Deze
ontstaat of in de tonsillen of meestal multipel in de darmlymphklieren.

Bij inhalatie-infectie ontstaat de primaire haard in de longen. Bij een onderzoek
van 20.000 kalveren werd in 18 gevallen een geïsoleerde primaire longtuberculose
aangetroffen. Hierbij was het primair affect 14 maal enkelvoudig aanwezig, 3 maal

¹) V. Ball, P. Collet et H. Girard : Les céruminomes. Revue de Méd. Vét. Tome
XC, p. 390.

in tweevoud en 2 maal in veelvoud. Verkazing en verkalking in geringen graad
waren reeds bij 3 weken oude kalveren aan te toonen. Bij 4 weken oude dieren
namen deze verkalkingen toe. Reeds bij 5 weken oude dieren is de verkalking goed
macroscopisch waar te nemen en bij 6 weken oude dieren kan de geheele haard
reeds in toto verkalkt zijn. Een onvolledig primaire longhaard werd bij 28 dieren
waargenomen. Nieberle gaat niet mee met de opvatting, dat primaire longtuber-
culose van congenitalen oorsprong zou moeten zijn en niet door inhalatie zou kunnen
ontstaan.

Bij 56 kalveren werd congenitale tbc. waargenomen. Hierbij was de primaire
haard in de lever op te merken. De voedingstuberculose demonstreert zich dikwijls
door een bijzondere uitgebreidheid van de tbc. in één of meerdere lymphklieren.
Of de tuberkelbacil de darmmucosa zonder reactie kan passeeren, wordt niet nader
besproken. Macroscopisch waren in 15 gevallen geen veranderingen te zien.

Resumeerend werd vastgesteld, dat van 117 tuberculeuze kalveren 56 stuks of
48 %, of van het totale aantal van 20.670 kalveren slechts 0,27 % congenitale tuber-
culose hadden. Hiervan hadden 0,22 % een inhalatietuberculose en 0,07 % een
voedingstuberculose.

Bij kalveren tot aan den ouderdom van 6 weken staat dus de congenitale tuber-
culose bovenaan met 48 %, daarna volgt de aerogene tuberculose met 39 % en ver-
volgens de enterogene tuberculose met 13%. Het percentage tuberculose bij de
slachtkalveren was in totaal slechts 0,57%. de Graaf.

R. A. Morton *) gaf een overzicht van een lezing over vitaminen, in Mei 1938
gehouden. De vitaminen, voor zoover tot nu toe bekend, verband houdend met
verschillende ziekten der huisdieren worden in dit artikel betrekkelijk uitvoerig
besproken.

In hetzelfde tijdschrift wordt een overzicht gegeven van alle anorganische stoffen,
noodig voor het welzijn der huisdieren en worden ziekten besproken, veroorzaakt
door een tekort of een overmaat dezer stoffen.

Voor de studie der voeding van onze huisdieren is het genoemde nummer van
de Vet. Record dus wel van belang. v. d. P.

Uit een dradentrekkende cervelaat- en salamiworst werd door Schönberg ¹)
een Gram positieve bacil gekweekt. Het bleek een varieerend lang, recht staafje te
zijn, met afgeronde einden, van peritriche zweepdraden voorzien. De sporen waren
middenstandig. De kleurbaarhcid en de bewegelijkheid waren in versche culturen
zeer goed. In oudere culturen liet daarentegen de Grampositiviteit en de bewege-
lijkheid wel te wenschen over. Op agar was de groei snel en weelderig, met ronde
en onregelmatig gevormde kolonies. Gelatine werd vervloeid. Op aardappel een
slijmig, wit beslag, dat zich reeds vanaf den derden dag als een geplooid, grauwwit
oppervlak vertoont. Aëroob goede groei, anaëroob niet zoo best.

Daar deze bacil geheel overeenstemt met dien door Vogel beschreven als ver-
oorzaker van het dradentrekkend brood (Bac. panis viscosi), noemt Schönberg
deze bacillus mesentericus viscosus. Het gelukte hem experimenteel het draden
trekken van worst door het infecteeren met dezen bacil te veroorzaken.

¹) Schönberg : Der Bac. Mesentericus viscosus als Ursache fadenz.iehe.nder Wurst. B.
T. W., Jg. 1938, pg. 71.

De bij dieren voorkomende ziekten, veroorzaakt door bacteriën der
paratyphus-enteritisgroep en hun epidemiologie.

De bij dieren voorkomende bacteriën der paratyphus-enteritisgroep zijn voor-
namelijk veroorzakers van ziekten bij jonge dieien. Bij volwassen dieren veroor-
zaken zij, aldus Lerche ¹), in den regel latente infecties. Zij hebben zich aan ver-
schillende dieren aangepast en veroorzaken hierbij uitgesproken, karakteristieke ziek-
ten, komen echter ook af en toe bij andere diersoorten voor. Terwijl de verschillende
Gartnertypen duidelijk een dierspecificiteit vertoonen, is dit bij de Breslaubacteriën
veel minder eclatant.

Uit het verhouden van de Breslau-bacteriën tegenover ammoniumhoudende
voedingsbodems en rhamnose zijn slechts zeer geringe epidemiologische gevolg-
trekkingen te trekken. Slechts een ammoniumzwak type treedt door haar relatief
vaak voorkomen bij vogels, in het bijzonder bij duiven en fasanten, tegenover de
andere Breslau-bact. naar voren.

Onder de slachtdieren krijgt men bij het bacteriologisch vleeschonderzoek slechts
de Gartnertypen Kiel, Rostock en Jena, alsmede bact. entcritidis Breslau, bact.
suipestifer en morbificans bovis. Het Kieltype overweegt met 72,2 % ; Breslau
komt slechts in 16,7 % voor. De overige typen zijn zeldzamer.

Een bijzondere gevoeligheid vertoont het rund, waarbij 91,5% van alle enteritis-
stammen worden gevonden. Deze enteritis-Breslau-vondsten staan in tegenstelling
met de infecties bij den mensch, bij wien bij de levensmiddeleninfecties slechts
2,6% Kiel, 12,8% Jena en ongeveer 60% Breslau worden aangetroffen. Deze
vele Breslau-infecties bij den mensch kunnen daarom in de meeste gevallen niet
met vleesch van de grootere slachtdieren in verband worden gebracht. Wel echter
geven andere dieren, als watervogels, duiven, wildlevende vogels, muizen, enz.
hiertoe aanleiding. Ook directe besmetting van paard en kat wordt waargenomen.
Evenzoo kennen wij bacteriën-uitscheiders bij den mensch. Bovendien is de groote
resistentie van de Breslau-bacteriën, die met faeces en urine worden uitgescheiden,
van grooten invloed op de epidemiologie der levensmiddeleninfecties.

Pieracka ²) onderzocht een 100 ganzen, van de markt afkomstig, op het aanwezig
zijn van bacteriën uit de paratyphusgroep.

In 2 gevallen werd in het vleesch of in den darminhoud de paratyphus B Schott-
müller gevonden. In 2 andere gevallen vond men in het vleesch of in den darm-
inhoud paratyphusbacillen, type Gallinarum.

Uit een onderzoek over de geaardheid van het vleesch van marktganzen bleek,
dat bij gebruik van dergelijk vleesch in gcrooktcn of onvoldoend gekookten toestand
steeds het gevaar bestaat, dat de mensch een besmetting oploopt.

Het aanwezig zijn van bacteriën, type Gallinarum, in het vleesch, en wat van meer
belang is, in den darminhoud, wijst op de mogelijkheid van een verbreiding van de
paratyphus onder de dieren van een bepaald pluimveebedrijf. Pieracka acht het
daarom zeer gewenscht, dat er een bacteriologisch toezicht op pluimveebedrijven,
in het bijzonder van watervogels, plaats vindt.

Uit de onderzoekingen van Lerche en Dreher ³) bleek, dat het katadynwater
een sterke, bactericide werking bezit. Door bijvoeging van een keukenzoutoplossing
van meer dan 5% wordt echter het zilver onwerkzaam. Evenzoo worden de in het
water aanwezige, tegenover bacteriën werkzame, vrije zilverionen door het eiwit

²) Stanislawa Pieracka : Contribution à la question de l\'infection paratiphique des
oies. Higjena Produktow Zwierzcyck. 1938, pg. 21 — Résumé in het Fransch.

³) Lerche en Dreher : Eignet sich die Anwendung von Katadynwasser zur Herstellung
von Fleischwaren. Z. f. Fl. u. M. hyg. Jg. 48, 1938, pg. 343.

in vleeschwaren gebonden. Deze neiging van het lichaamseiwit, zilver op te nemen,
is zoo groot, dat de in het katadynwater aanwezige, geringe zilverhoeveelheid direct
geheel en al wordt opgenomen. Reeds zeer kleine eiwithoeveelheden zijn al vol-
doende voor het binden van het geïoniseerd zilver.

Ook bij gebruik van grootere hoeveelheden zilver en bij een voortdurend opnieuw
toevoegen van gekatadyniseerd water aan vleesch, wordt het zilver door de
lichaamscellen gretig vastgehouden. Op deze wijze blijft van werkzaam zilver,
waarmede zich de bacteriën zouden kunnen beladen, niet veel over en de in de
vleeschwaren aanwezige bacteriën worden in hun levensvatbaarheid op geen enkele
wijze beïnvloed. Deze waarneming kon bij alle levensmiddelen worden gemaakt.
Het gelukte niet het kiemgehalte van darmen door katadynwater te verminderen,
evenmin de in kookworst of in gebraden vleesch aanwezige kiemen te verzwakken.
Het gelukte ook niet door het gebruiken van katadynwater het bacteriegehalte van
pekel of het bombeeren van worstconserven te voorkomen. Ook zag men geen
bacterie-vermindering aan de oppervlakte van visschen door het katadynwater.

Bovenstaande resultaten zijn in overeenstemming met de vroegere waarnemingen
van Hock, die geen bactericide werking van het katadynzilver in melk kon waar-
nemen. Zij gaan echter niet mee met de vaststellingen van Frühwald en Steuber,
die een betere houdbaarheid van in katadynwater gedompelde leverworsten hebben
opgemerkt. Deze onderzoekers hebben echter geen bacteriëele controle verricht
bij hun proefworsten.

Conclusie : Op grond van de tot dusver verkregen resultaten is het katadynwater
voor het verkrijgen van bacterievrij water en van kiemvrij, geringprocentische
pekel voor vleeschwarenbedrijven zeer goed te gebruiken. In worst en vleesch is
het niet in staat het bacteriegehalte en de houdbaarheid te beïnvloeden. Ook is het
niet in staat het bombeeren van vleeschconserven of worst in blik te voorkomen.

Door Müller *) werd het verloop van de temperatuur in worst gedurende het
rooken en koken met thermo-elernenten opgenomen. Tevens ging hij den invloed
na, welke de bereidingswijze op experimenteel toegevoegde bacteriën uitoefent,
door een bacteriologisch-cultureel en een bacterioscopisch-histologisch onderzoek.
Onderzocht werden door hem zelf vervaardigde duurzame worstsoorten, metworst,
leverworst en hoofdkaas.

Het verloop van de temperatuur bij het z.g. koud rooken was zoo, dat de tem-
peratuur in het binnenste van de worst op den eersten dag onder de rookkasttem-
peratuur van 30—32° C. bleef. Van den tweeden tot den 22sten dag steeg de tem-
peratuur tot op de hoogte van de rookkasttemperatuur, echter niet bij alle worsten.
Verschillende bleven hier nog I—2° C. onder.

Bij het warm rooken werd de kast op 131⁰ C. gebracht en duurde het rooken
hierin slechts 8 uur. Na 40 minuten werd ioo° C. bereikt ; in het binnenste van de
worsten dezelfde temperatuur na ongeveer 2 uur.

Bij het koken van de worst in water van 85° C. werd in het algemeen eerst na
30 minuten ongeveer de temperatuur van het water bereikt. De temperatuur in
het binnenste van de worsten bleef ten opzichte van de watertemperatuur in het
algemeen steeds eenige graden lager.

Metingen in verschillende deelen van hoofdkaas brachten aan het licht, dat de
verwarming in het midden het slechtst is en deze naar het omhulsel toe sneller
plaats vindt.

De invloed van het rooken op worstbacteriën werd aldus nagegaan, dat cultureel
het bacteriegehalte vóór, tijdens en na het rooken werd onderzocht en verder nog
de soort van de experimenteel toegevoegde bacteriën (coli, typhus, paratyphus,
diphterie en streptococcen) werd bepaald. Het bleek, dat het bacteriegehalte bij
22 dagen rooken langzaam afnam van 1.380.000 tot 290.000 bacteriën per gram
worstmassa en dat de toegevoegde bacteriesoorten nog tot op den I3den dag van

het rooken waren aan te toonen. Een overeenkomstig resultaat werd verkregen bij
het tellen van de bacteriën in histologische praeparaten, welke met methyleenblauw
gekleurd waren. Door het koken van de worst werden de toegevoegde bacteriën
steeds gedood.

Uit deze onderzoekingen volgt, dat menschen, lijdende aan besmettelijke ziekten,
overeenkomstig de voorschriften, niet aan de bereiding van vleeschwaren mogen
meehelpen, daar door de bereidingswijze de pathogene bacteriën, zoo deze in de
worstmassa terecht komen, niet worden gedood.

De bij geslachte varkens over de geheele long verspreid voorkomende, miliaire
bloedpuntjes, die wel voor miliair tuberkels worden gehouden en met deze verwisseld
worden, hebben in het geheel niets met tuberculose te maken. Men ziet n.1. deze
bloedingen zoowel in tuberculosegevallen als in gevallen, waarbij volstrekt geen
tuberculose aanwezig is. In gevallen van tuberculose bleek uit de onderzoekingen
van Mehlhorn \'), dat in een zelfde long, naast tuberkels met een duidelijken
rooden hof er omheen, ook bloedingen voorkwamen in het tusschen deze tuber-
culeuze longhaardjes gelegen gedeelte. Het zijn, volgens hem, eensdeels fijne,
multipele bloedaspiraties, die op echte bloedingen gelijken, anderdeels echte diape-
desis-bloedingen (door een angiospastischen toestand van periphere vaatjes, door
circulatiestoornissen veroorzaakt, te weeg gebracht). Er is geen enkel verband met
septische infecties, zoodat in zulke gevallen geen bacteriologisch onderzoek behoeft
te worden verricht. de Graaf.

In Duitschland worden veel worstjes in blik verpakt om ze langer houdbaar te
maken en ten allen tijde ter beschikking van den consument te hebben. Sporen van
sporenvormende micro-organismen, die aan den darm, welke als worsthulsel ge-
bruikt wordt, gehecht zijn, overleven het sterilisatieproces en kunnen oorzaak zijn
van bederf. Schrijver heeft nu verschillende methoden beproefd om deze te ver-
wijderen. Voor de uitvoerige proeven moge naar het origineel verwezen worden.
De conclusie luidt, dat vermijding van deze ongewenschte infectie het best bereikt
wordt door :

a. gedurende 5 uur in herhaaldelijk te ververschen water op 30—40° C. Hier-
door ontkiemen de sporen tot vegatatieve vormen.

b. 24 uur in 5 % wijnsteenzuur. Flink doorspoelen met deze oplossing. (De
kiemen worden gedood).

¹) Dr. VV. Giszke : Keimfreimachung von Därmen (Saitlingen), insbesondere zum
Zwecke der Dosenwürstchenfabrikation. Deutsche Tierärztl. Wochenschr. 46.
No. 28, blz. 436.

In het instituut van Prof. Lerche te Berlijn zijn proeven genomen met een
nieuwe voor de reductase-proef aanbevolen kleurstof, genaamd Azurifin. Deze
proeven hadden ten deele tot doel het verband tusschen reductase-tijd en kiemgetal
nog eens na te gaan. Bij beide kleurstoffen bleek dat in klasse I melk met een kiem-
getal tot 300.000 (en een enkele maal hooger) werd ondergebracht. De onderschei-
ding in klasse II, III en IV betrof ook hier weer melkmonsters met enkele, tot eenige
tientallen millioenen kiemen.

Ik refereer hier aan mijn elders meermalen verdedigde meening, dat dergelijke
onderscheidingen geen ,,hygiënische" beteekenis hebben.

Een ander deel der proeven liep over de overeenstemming der resultaten met
methyleenblauw en met Azurufin. Bij gebruik van deze laatste kleurstof zou de
reductie binnen het uur tot stand komen. De kleurverandering is hier niet van
blauw in kleurloos, maar van blauw, over blauw-violet, roodviolet naar rose en ten
slotte ontkleuring.

Bovendien is het niet noodig een waterbad van 37-38° C. te gebruiken, maar men
werkt bij kamertemperatuur. Men zet de proeven op een donkere plaats en leest
elke 10 minuten af. Naar gelang van den ,,duur" van den reductase-tijd, volgt
dan ook een indeeling van de melk in klassen. Bij onderzoek van 200 monsters bleek
deze indeeling behoorlijk overeen te komen met de indeeling volgens Orla Jensen
van den methyleenblauw-reductase-tijd.

Met azurifin weet men dus de indeeling na één uur, met methyleenblauw moet
men 6 uur wachten. Ref. acht dit voor de practijk zulk een groot voordeel, dat
herhaling van deze proeven hier te lande op grooter schaal zeer zeker aanbeveling
zal verdienen.

M. M. Kramer ¹) van het „Kansas Agricultural Experiment Station" onderzocht
met eenige medewerkers door dierproef (op ratten) het gehalte aan Vitamine A
van colostrum en melk van de zelfde koeien. Het blijkt dat dit direct na het kalven
zeer hoog is, doch reeds binnen enkele dagen tot een constant niveau terug valt.
Dit laatste kan nog eenigermate door de voeding beïnvloed worden.

Ola Grini ²) geeft een overzicht over de maatregelen, die in Noorwegen zijn
genomen ter verbetering der hoedanigheid van eieren. O.a. is hiervoor in 1932 te
Oslo een zelfstandig instituut opgericht („Statens Eggundcrsükelser", onder leiding
van „Statskonsulent" I. Five) waar de eieren uit den handel worden gecontroleerd
en de invloed wordt nagegaan der verschillende factoren bij het behandelen, het
bewaren en het koelen. Verder worden de verschillende methoden voor het bepalen
der kwaliteit op hunne betrouwbaarheid onderzocht, waarover enkele mededee-
lingen worden gedaan. van Nederveen.

In aansluiting aan de mededeeling van collega,J. H. ten Thije in het Tijdschrift
van i October j.1. verzoekt ondergeteekende, om aanvragen of opgaven voor
bovengenoemd Bureau, te beginnen met 17 October a.s., tot hem te richten.

Zaterdag 30 Juli 1938 was collega df. Leur 50 jaar dierenarts en dit feit is luisterrijk
gevierd.

In den namiddag was er receptie ten huize van den heer en mevrouw de Leur.
Deze receptie was zeer druk bezocht.

Allereerst voerde collega Schuytemaker, als voorzitter van het huldigingscomité,
hel woord. In zijn toespraak bracht hij nadrukkelijk naar voren hoe collega de
Leur steeds een hooge opvatting heeft gehad van zijn vak. Hoe hij steeds heeft
gevochten en nog vecht voor onze standing. Hij bracht den jubilaris den grooten
dank over van de collegae. En deze dank werd gevolgd door de aanbieding van een
plaquette, waarop de markante kop van onzen nestor in brons was afgebeeld. In
overleg met het gemeentebestuur van Hoorn zal deze plaquette in het slachthuis
worden aangebracht.

Ook het gemeentebestuur was vertegenwoordigd en bij monde van den voor-
zitter, burgemeester Leemhorst, die voor dit feit zijn vacantie had onderbroken,
werd collega de Leur hartelijk dank gezegd voor zijn werkzaamheden als Vleesch-
keuringsambtenaar en later als Directeur van het Slachthuis te Hoorn. Maar ook
voor zijn verdienstelijke bemoeiingen op sociaal gebied bracht de burgemeester
hem den welgemeenden dank over van het gemeentebestuur. Hij noemde collega
de Leur een goed burger, wiens vaderlandsliefde hij buitengewoon prees.

Vervolgens aanvaardde de burgemeester, namens het gemeentebestuur van
Hoorn, onder dankzegging aan onzen voorzitter, de plaquette.

De voorzitter der Mij. voor Diergeneeskunde, Prof. Schornagel, voerde hierna
het woord. Prof. Schornagel achtte zich zeer gelukkig in zijn kwaliteit als voorzitter
der M. v. D. collega de Leur te kunnen toespreken. Hij prees onzen jubilaris als
een model-lid. Niet dat hij nooit in de oppositie was. Verre van dat. Maar als hij
opponeerde was dat steeds met de waarachtige bedoeling het algemeen belang van
onzen stand te dienen.

Inspecteur ODé feliciteerde den jubilaris eveneens met eenige welgekozen woorden.

Collega Voorthuyzen uit Alkmaar sprak als buurtcollega en in warme bewoor-
dingen dankte hij de Leur voor zijn collegialiteit en vriendschap.

Tenslotte sprak de penningmeester van het comité, collega P. M. Veenstra,
nog in zijn kwaliteit als bestuurslid van de Afd. Hoorn van de Holl. M v. Land-
bouw, waarbij hij de gelukwenschen der Afd. overbracht.

„Ja groote man, nu ben je klein," zei collega Voorthuyzen in zijn speech. En
inderdaad was onze groote man diep bewogen toen hij allen, mede namens mevrouw
en de kinderen, dank zei voor de hem toegezwaaide hulde.

Daarna hebben wij ons verzameld aan een borrelfuif in „de Doelen", gevolgd
door een buitengewoon gezellig diner. Menig zanger heeft ons in gedachten naar den
joligen studententijd teruggevoerd, \'t Was dan ook diep na middernacht, dat wij
naar onze respectievelijke haardsteden terugkeerden.

Een nieuw „vleesch- en vleeschwarenbesluit", dat op 3 October 1938
in werking is getreden.

Bij Koninklijk Besluit van 22 Augustus 1938, Stbl. 865, is een nieuw „vleesch- en
vleeschwarenbesluit" afgekondigd. Behalve de reeds bekende voorschriften uit het
oude „vleeschwarenbesluit" van 20 Juni 1924, Stbl. 315, zijn er ook eenige nieuwe
bepalingen in opgenomen, waarover in het kort hier het een en ander wordt mede-
gedeeld.

Bevatte art. 2 van het oude besluit een omschrijving, van wat men onder „worst,
toebereid rauw gehakt en bakleverworst" moet verstaan, in het nieuwe besluit
worden in art. 2 de eischen genoemd, waaraan vleesch moet voldoen. Deze eischen
luiden, dat primo andere kleurstoffen dan die eigen aan vleesch en aan de geoorloofde
toevoegingen, niet aanwezig mogen zijn. Evenzoo mogen geen conserveermiddelen
aanwezig zijn, met uitzondering van een geringe hoeveelheid keukenzout, alsmede
in rauw gehakt eenig natriumsulfiet, mits het gehalte aan zwaveligzuur — som van
vrij en gebonden zwaveligzuur, uitgedrukt in S0₂ — niet meer bedraagt dan 0,03 %.

Art. 3, eerste lid, geeft aan, wat men onder worst moet verstaan. Deze definitie
is iets veranderd in haar redactie. Ze luidt als volgt :

Aangeduid mag uitsluitend en moet worden met den naam „worst", al of niet voor-
afgegaan door een woord, dat de soort aanduidt, de vleeschwaar, bestaande uit een mengsel
van gesneden, gehakt en/of gemalen vleesch met een of meer der in art. 4 genoemde
waren, welk mengsel al of niet door een darm of ander omhulsel is omgeven.

Het tweede lid van art. 3 vermeldt welke vleeschwaren niet met den naam worst
behoeven te worden aangeduid. Dit zijn, behalve die vleeschwaren, die met azijn
zijn geconserveerd en balkenbrij, welke vleeschwaren ook in het oude artikel werden
genoemd, ook nog hoofdkaas, en toebereid gehakt, dat kennelijk gebraden is, dus gebraden
gehakt, en verder nog toebereid rauw gehakt, waarvan eveneens weer een definitie
wordt gegeven en leverworst, die niet door een darm of daarop gelijkend omhulsel
is omgeven en welke als leverpastei of leverkaas mag worden aangeduid en boterham-
worst, die als ,,zult" mag worden aangeduid.

Het nieuwe artikel 4 bevat de eischen, waaraan alle waren, bedoeld in het eerste
en tweede lid van art. 3, behalve toebereid rauw gehakt en gebraden gehakt (dus
worst, met azijn geconserveerde worst, hoofdkaas, balkenbrij, leverpastei, leverkaas
en zult) moeten voldoen. Het zijn dezelfde bepalingen, welke in het oude vleesch-
warenbesluit in artikel 3 voorkwamen en in art. 4 werden vermeld.

Artikel 5 geeft nieuwe voorschriften omtrent toebereid rauw gehakt. Het schrijft o.a.
voor, dat andere stoffen, dan die genoemd in art. 3, onder b, niet aanwezig mogen
zijn ; dat het gehalte aan zwaveligzuur niet meer mag bedragen dan 0,03 % en dat
aan de eischen, genoemd in art. 4, onder 5 en 6 (afwezigheid van kleurstof en ver-
houding watergehalte tot gehalte aan organisch niet-vet) moet zijn voldaan.

Een andere nieuwigheid in dit „vleesch- en vleeschwarenbesluit" zijn de eischen,
welke zijn aangegeven voor gebraden gehakt. Toebereid gehakt, dat kennelijk gebraden
is, moet, volgens artikel 6, voldoen aan de volgende eischen : het gehalte aan zetmeel,
in welken vorm ook toegevoegd, mag, uitgedrukt als watervrij zetmeel, niet grooter
zijn dan 6 % ; er mogen geen conserveermiddelen, met uitzondering van keuken-
zout, aanwezig zijn en verder moet voldaan zijn aan de eischen in art. 4, onder 5 en 6
genoemd, evenals dus bij het toebereid rauw gehakt.

Evenals in het oude besluit zijn weer bijzondere eischen voor bakleverworst
gegeven. Deze eischen zijn in artikel 7 vermeld. Zij komen geheel overeen met die,
welke tot op heden gegolden hebben.

De artikelen 8, 9, 10, 11 en 12 bevatten ook geen nieuwe voorschriften. Wel heeft
artikel 13 weer nieuwe bepalingen, n.1. de verplichting, om op de verpakte vleeschwaren
den inhoud in gewicht aan te geven.

1) De voorwerpen, waarin vleeschwaren zijn vervat — bij worst met uitzondering
van den darm of het ter vervanging van darmen gebruikte daarop gelijkende materiaal
— alsmede de omhulsels dier voorwerpen moeten, voorzoover zij bestemd of geschikt
zijn orn met den inhoud aan de verbruikers te worden afgeleverd, aan de buitenzijde
zijn voorzien van een aanduiding, aangevende de hoeveelheid der in het voorwerp
aanwezige waar.

2) De aanduiding rnoet voor den kooper duidelijk zichtbaar en gemakkelijk
leesbaar zijn aangebracht op hetzelfde vlak van het voorwerp, waarop de naam
der waar is vermeld en mag niet door vegen zijn uit te wisschen. Zij moet bestaan
uit het woord „Inhoud", gevolgd door de in kilogrammen en/of in grammen uit-
gedrukte hoeveelheid der waar en mag geen grootere hoeveelheid aangeven, dan
aan waar in het voorwerp aanwezig is. Voorbeeld : „Inhoud i kg". „Inhoud 500
gram". De letters en cijfers der aanduiding moeten een hoogte hebben van ten
minste 4 mm (0,004 ^m) bij een lijndikte van ten minste 0,5 mm (0,0005 m).

Ten slotte bepaalt art. 14, dat dit vleeschwarenbesluit op 3 Oct. 1938 in werking
treedt, uitgezonderd de voorschriften van art. 13 (het aangeven van den inhoud),
dat op 13 Maart 1939 in werking zal treden.

Dit nieuwe vleeschwarenbesluit kan, aldus art. 15, worden aangeduid met den
naam „Vleesch- en Vleeschwarenbesluit 1938, S. 685".

De vleeschkeuringsdienst van den Kring Schoonhoven heeft de beschikking gekregen
over een keurig ingericht laboratorium. Boven het kantoor van gemeentewerken
is daartoe een kamer ingericht, waar de verschillende instrumenten zijn geplaatst
en waar tevens het bureau van den directeur is ondergebracht. De in dienstneming
is met eenige plechtigheid geschied. Collega Slager heeft een aantal genoodigden
in dit nieuwe laboratorium ontvangen en voor hen de werking der verschillende
instrumenten en toestellen verklaard, terwijl de burgemeester op het stadhuis een
toespraak hield.

B. en W. van Vreeswijk hebben zich in een uitvoerig schrijven tot den Raad van
die gemeente gewend inzake de al of niet toetreding van de gemeente Vreeswijk
tot den te stichten vleeschkeuringskring Oudewater.

Na een verklaring te hebben gegeven hoe de bestaande vleeschkeuring in Vreeswijk
tot stand is gekomen in 1922, merken B. en W. op, dat deze dienst nimmer aanleiding
heeft gegeven tot klachten. Toetreding tot den Kring Oudewater beteekent voor
Vreeswijk een verhoogde uitgaaf van ƒ 1750.— wat verdubbeling der bestaande
tarieven tengevolge kan hebben. I.iever dan deze regeling te aanvaarden, wachten
B. en W. een beslissing der Regeering af, welke huns inziens niet slechter kan zijn
dan de voorgestelde regeling.

Volgens het Rotterd. Nieuwsblad kunnen de thans van kracht zijnde slachttarieven
aan het openbaar slachthuis te Monster, gezien de slechte uitkomsten, niet gehand-
haafd blijven. Naar deze tarieven berekend, ramen B. en W. een totale opbrengst
der slachtingen over 1939 groot ƒ6800.— ; waar het geraamd nadeelig saldo van
het bedrijf niet minder dan ƒ 22.898.50 bedraagt, zou een handhaving dezer tarieven
een nog grooter nadeelig saldo ten gevolge hebben, wat het bedrijf onmogelijk zal
kunnen dragen. B. en W. stellen daarom voor de vroeger geldende slachttarieven
te herstellen en weer te brengen op ƒ 4.— voor een rund, ƒ 2.75 voor een varken
en ƒ0.30 voor een graskalf, nuchter kalf, schaap of geit. De opbrengst zal hierdoor
stijgen tot circa ƒ 11.800.—.

In een vergadering van de commissie van toezicht op den gemeenschappelijken
vleeschkeuringsdienst voor den Kring Weesp, omvattende de gemeenten Weesp,
Weesperkarspel, Muiden, Nigtevecht en Nederhorst den Berg, is besloten tot den
bouw van een noodslachtplaats. Het gebouw wordt 10 m breed en 10 m diep, door
een betonnen dak gedekt. Onder de verschillende afdeelingen, welke in de inrichting
worden aangebracht, is er ook ééne, bestemd voor den verkoop van het voorwaar-

delijk goedgekeurd vleesch. Ten aanzien van den afvoer van het afvalwater waren
nog van de zijde der inspectie bezwaren gerezen. Indien deze kwestie echter geregeld
zal zijn en de vereischte vergunning van Gedep. Staten, wat de Hinderwet betreft,
zal zijn verleend, gaat men met den bouw beginnen. Men wil nog trachten met den
aanvang van het nieuwe jaar met den bouw gereed te komen, zoodat dan op 2 Januari
1939 het gebouw in gebruik zal kunnen worden genomen. de G.

Geslaagd voor het Candidaats-examen Veeartsenijkunde tweede gedeelte de
heeren : W. S. Marsman, H. Ouwerkerk, R. A. ter Schure en F. M. Vuguurs.

Voor het Veeartsenijkundig-exameri de heeren : C. H. Herwf.yer, W. Weening
en B. A. Wolbert.

Benoemd met ingang van 1 October j.1. tot wederopzegging tot plaatsvervanger
van den Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst in het district Noordelijk
Zuid-Holland—Westelijk Utrecht: Gerardus Willem Vaal, te Hoenkoop (U.).

Volgens mededeelingen in de dagbladen zal het Staatsveeartsenijkundig onder-
zoekingsinstituut, dat tot dusverre van zijn oprichting af tijdelijk was ondergebracht
in de gebouwen der Rijksseruminrichting te Rotterdam en waarvan Dr. H. S.
Frenkel directeur is, worden overgeplaatst naar Amsterdam.

Door verbouwing van een deel van het Marine établissement in de hoofdstad
krijgt het instituut daar een permanent eigen gebouw, waarin het, op bescheiden
voet ingericht, voldoende huisvesting vindt.

Voor deze verbouwing is door het Werkfonds een bedrag van ƒ 90.000 beschikbaar
gesteld.

Cursus in Pluimveeteelt georganiseerd door de Algemeene Neder-
landsche Pluimveeteelt Vereeniging (A.N.P.V.).

De Alg. Ncd. Pluimveeteelt Vereeniging organiseert dit jaar weer een cursus in
Pluimveeteelt, welke op zes achtereenvolgende Zaterdagen in November en Decem-
ber a.s. te Utrecht gehouden zal worden.

Zij was zoo gelukkig de volgende docenten bereid te vinden de verschillende
voor den bedrijfspluimveehouder zoozeer belangrijke vakken te onderwijzen :
Prof. Dr. D. L. Bakker, Wageningen, zal de erfelijkheidsleer en Prof. Dr. G. M. v.
d. Plank, Directeur van het Zoótechnisch Instituut te Utrecht, de speciale pluim-
vee-voedingsleer behandelen. De ass. Kijkspluimveeteeltconsulent, de heer P. J.
Wijk uit Apeldoorn, zal de bedrijfsleer speciaal voor fok-, vermcerderings- en
gewone eierbedrijven voor zijn rekening nemen, terwijl de dierenartsen Dr. Bacdet,
Dr. Jansen en de heer Bes, verbonden aan het Instituut voor Parasitaire en Infec-
tieziekten te Utrecht, de ziekteleer en de voornaamste pluimveeziekten zullen
bespreken.

Deze A.N.P.V. cursus, die voor het eerst sinds 1931 weer georganiseerd wordt,
trekt zeer de belangstelling van ieder, die zelf pluimvee houdt en zijn vak wil verstaan
of uit hoofde van zijn werkkring gewend is deskundige voorlichting aan pluimvee-
houders te geven, zooals hoofden van landbouwscholen, voederhandelaren e.d.

De lessen zullen gegeven worden in de collegezaal van Prof. v. d. Plank, Biltstraat
172 te Utrecht en zijn ook toegankelijk voor niet-leden der A.N.P.V.

De kosten bedragen voor niet-leden slechts ƒ 7.50 voor den geheelen cursus van
18 lesuren en voor leden slechts ƒ 5.—.

Meerdere kosten — behalve ieders reiskosten naar Utrecht en een kopje koffie,
wanneer met zijn eigen twaalfuurtje meeneemt — zijn aan den cursus niet verbonden.

Men wordt aangeraden potlood of vulpen en aanteekenpapier mede te brengen.
Een examen en een diploma zijn aan dezen cursus niet verbonden.

Voor deelname kan men zieh, onder storting van het verschuldigde cursusgeld
op postrekening 191208, aanmelden bij het Secretariaat der A.N.P.V. te Groenekan,
p.a. Mevr. Schilt. Tijdig vóór den aanvang van den cursus zullen de toegangs-
kaarten worden toegezonden.

Elze, Ergebnisse der Anatomie und Entwicklungsgeschichte. 32 Band. 1938.
Verlag : Julius Springer, Berlin. R.M. 56.—

Martin und Schauder, Lehrbuch der Anatomie der Haustiere. III Band, 3 Teil :
Harn- und Geschlechtsorgane, Blut- und Lymphgefaszsystem, Nervensystem, Haut
und Sinnesorgane der Hauswiederkäuer. 3 Aufl. Verlag Schickhardt u. Ebner
Stuttgart, 1938. R.M. 21.—

Bécué, Traitement de la piroplasmose du chien par le zothélone. Thèse de
Toulouse, 1938.

Lf. Digabel, Contribution à l\'étude de l\'utilisation thérapeutique de l\'huile de
foie de morue dans le traitement des plaies. Thèse de Toulouse, 1938.

Druillet, Les propriétés et les indications du citrate de soude en thérapeutique
vétérinaire. Thèse de Toulouse, 1938.

Dupuis, La poudre de charbon activé ; son utilisation en thérapeutique vétérinaire.
Thèse de Lyon, 1938.

Maury, La benzothérapie dans la broncho-pneumonie du chien. Thèse de
Toulouse, 1938.

Baderschneider, Jodoform in der Therapie der puerperalen Infektionen und
Intoxikationen. Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Heukmann, Therapeutische Versuche mit einem neuen Kolikmittel „Cholentyl".
Inaug.-Diss. Hannover, 1938.

Turek, Ueber die Verteilung des Blutzuckers auf Plasma und Blutkörperchen
bei Rind und Pferd. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Ottawa, Untersuchungen über Schmauchsche Körperchen bei verschiedenen
Tierarten. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Haller, Beitrag zur Aus- und Rückbildung des Corpus luteum und der Follikel
in den Ovarien gravider Stuten. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Kaiser, Vergleichende Untersuchungen über die Wirkung des Causyths und
omnizellulärer Reizkörper. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Schlaak, Beitrag zur Mechanik der Backzähne des Unterkiefers des Pferdes.
Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Needham and Green, Perspectives in biochemistry. Published by Cambridge
University Press. Sh. 15.—

Minor, Versuche zur Narkose beim Schwein mit „Rectidon". Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Niemand, Ist der Individualgeruch für den Hund richtunggebend zum Erkennen
seines Herrn? Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Catherine, L\'élevage dans l\'extrême sud de Madagascar. Thèse d\'Alfort, 1938.

Audibert, Le problème des épis dans le signalement hippique. Thèse de Tou-
louse, 1938.

Nadaud, L\'acide cyanhidrique dans les plantes fourragères. Etude chimique et
toxicologique. Thèse de Toulouse, 1938.

Erosion and soil conservation, Bulletin 25. Herbage publication sériés. Imperial
agricultural bureaux. Sh. 5.—

Olver, A brief survey ofsome of the important breeds of cattle of India. Miscel-
laneous Bulletin No. 17. •— Imperial council of agricultural research India, 1938.

Fontaine, Etude par les statistiques des conditions de fréquence du cancer spontané
chez les animaux domestiques. Thèse de Toulouse, 1938.

Gaufreteau, Sur les caractères anatomo-pathologiques des viandes asphyxiques.
Thèse de Toulouse, 1938.

Brandstetter, Pathologisch-anatomische und histologische Untersuchungen
über Tularämie und Pseudotuberkulose (Rodentiose) beim Meerschweinchen.
Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Heidemann, Pathologische Erscheinungen am Schweineuterus und ihre Bedeutung
für die Fleischbeschau. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Mensa, Patologia chirurgica vetrinaria. Union Tipografio Editrice Torinese,
Turino.

Liecois, Traite de pathologie médicale des animaux domestiques. Jules Duculot,
Gembloux, Belgique. fr. 100.—

Voegel, L\'acétonémie et l\'hémoglobinurie puerpérale chez la vache. Thèse
d\'Alfort, 1938.

Lafontaine, Les substances radio-opaques dans la pratique radioscopique des
petits animaux. Thèse d\'Alfort, 1938.

Guillou, Sur un état hémorragipare des jeunes Bovidés du département du
Finistère. Thèse d\'Alfort, 1938.

Wissocq, La recherche des images de Purkinje-Sanson, et le diagnostique de
quelques affections oculaires chez le cheval. Thèse de Lyon, 1938.

Labadie, Funiculites aiguës de castration et jurisprudence. Thèse de Toulouse,
\'938.

Spitzer, Zur Frage der Schnelldesinfektion von Messern. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Nagl, Beitrag zur Aetiologie und Therapie der Saugfohlenerkrankungen von
der Geburt bis zum Alter von drei Monaten. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Weisz, Ueber den Einflusz der Auszentemperatur auf die Körpertemperatur
und auf den Blutzuckerwert beim Rind. fnaug.-Diss. Wien, 1938.

Hutyra, Marek, Manninger, Spezielle Pathologie und Therapie der Haustiere.
Verlag G. Fischer, Jena. II Bd. Organkrankheiten. R.M. 45.—-

Röder, Haubners landwirtschaftliche Tierheilkunde. 21 Aufl. Verlag von Paul
Parey, Berlin. R.M. 15.80

Wachs, Die Einwirkung der Belastung auf die Formveränderungen des Huf-
beines kranker Hufe. Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Rostek, Farbmessungen am Blutserum mit dem Pulfrich-Photometer bei ver-
schiedenen Krankheiten des Pferdes. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Moritz, Ueber den Einflusz des Halbmondbeschlags auf den Trachtenzwanghuf.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Bergsdorf, Untersuchungen über die Haltbarkeit und Wirkung der Drahtsägen
4614& und 4613a im normierten Thygesen-Embrvotoom und einer Neukonstruktion.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Benesch, Veterinary Obstetrics (Equine and bovine). Eng. Fr. ed. bv J. G. Wright.
Bailliere. Sh. 12.6

Ross and Gordon, The internal parasites and parasitic diseases of sheep. Published
by Angerson Robertson, Sydney, Australia. Sh. 25.—■

Garceau, Diagnostic coprologique des helminthoses du mouton. Thèse d\'Alfort,
I938-

Mirbabaï, Le rôle de la peau dans l\'infection charbonneuse. Danger des peaux
d\'animaux charbonneux. Prévention. Thèse d\'Alfort, 1938.

Ataï, Contribution à l\'étude comparée des leishmanioses humaines et animales.
Leur répartition géographique. Thèse d\'Alfort, 1938.

Saint-Auber, Contribution à l\'étude de l\'autothémothérapie dans les maladies
infectieuses du cheval. Thèse de Toulouse, 1938.

Lambert, Contribution à l\'étude des entérites parasitaires. L\'entérite coccidienne
du chien. Thèse de Toulouse, 1938.

Clavieras, Contribution à l\'étude de l\'intradermotuberculination seconde.
Thèse de Toulouse, 1938.

Koch, Einige Vorversuche zur Vereinfachung der Diagnose der ansteckenden
Blutarmut des Pferdes mit Hilfe des Kaninchenimpfversuches. Inaug.-Diss. Han-
nover, 1938.

Schöllhammer, Beiträge zur Züchtung des Bact. Tularense. Inaug.-Diss. Wien,
I938-

Grünbart, Beiträge zur biochemischen Differenzierung der Paratyphusbakterien
von den paratyphusähnlichen Mikroorganismen. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Mkznik, Untersuchungen über die Agglutinationsmethode Stableforth-Willems
zur Diagnose der Banginfektion des Rindes. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Klecker, Beitrag zur elektiven Züchtung des Streptococcus agalactiae und der
Brucella Bang. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Schartner, Untersuchungen über den Keimgehalt vakzinaler Rohstoffe nach
langdauerndem Einflusz von Tiefkühltemperaturcn. Inaug.-Diss. Wien, 1938-

Gerschpacher, Beitrag zur elektiven Züchtung des Streptococcus agalactiae
und der Brucella Bang. Inaug.-Diss. Wien, 1938.

Pavinksnis, Vergleichende Untersuchungen der Methoden von Rideal-Walker
und K. L. Pesch zur Wertbestimmung von Desinfektionsmitteln. Inaug.-Diss.
Wien, 1938.

Siemens, Bijdrage tot de kennis der typen van het Corynebakterium diphtheriae.
Assen, Van Gorcum & Co. (Van Gorcum\'s Medische bibliotheek. Dl. 51). ƒ 2.90

Hutyra, Marek und Manninger, Spezielle Pathologie und Therapie der Haus-
tiere. Verlag G. Fischer, Jena, I Bd. Infektionskrankheiten. R.M. 32.—

Gaye, Recherches sur le mode d\'action des ferments anaphylactiques. Déviation
du complément. Thèse d\'Alfort, 1938.

Bourget, Des divers modes de contagion et d\'infektion en matière de tuberculose
bovine. Thèse d\'Alfort, 1938.

Chen Chaung Chen, Vermag Blutzusatz verschiedener Tierarten zu bestimmten
Kulturnährböden die Giftbildung des Bac. tetani zu steigern? Inaug.-Diss. Berlin,
\'938-

Dousson, Les transports frigorifiques des viandes et des poissons. Thèse de Lyon,
1938.

Winton and Winton, The structure and composition of foods. Vol. III. Published
by John Wiley and Sons, New York, (London, Chapman and Halk, Ltd.) Sh. 40.—

Schreiter, Das Blut bei der Schlachtung. Ueber die Auswirkungen des Natrium-
zitratzusatzes zum Blut der Schlachtrinder. Musz die Bestimmung des § 17,3 B B A.
in allen Fällen durchgeführt werden? Inaug.-Diss. Leipzig, 1938.

Heinen, Untersuchungen über das Vorkommen der Abortus-Infektion bei
Schlachtkälbern unter besonderer Berücksichtigung der sogenannten weiszen
Fleckniere. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Peterwitz, Aendert sich nach Verabreichung hoher Kraftfuttermengen die
Bakterienflora der Milch? Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Krähenberg, Kritische Betrachtungen von Ergebnissen der staatlichen Lebens-
mittelkontrolle am Fischereihafen Wesermünde unter besonderer Berücksichtigung
der „Nördlichen Fanggründe" (Ein Versuch ihrer praktischen Auswertung). Inaug.-
Diss. Berlin, 1938.

Watson, Fish pools and home aquariums. Published by W. H. and L. Collingridge,
Ltd., London. Sh. 2.6

Raw, The control of bovine tuberculosis in man. Ballière, Tindall and Cox,
London, W. C. 2, 1937. Sh. 6.—

Holman, Simplified statistics. Published by Sir Isaac Pitman and Sons, Ltd.,
London. Sh. 3.6

REDE VAN DEN VOORZITTER VAN DE MAATSCHAPPIJ
VOOR DIERGENEESKUNDE, UITGESPROKEN BIJ DE
OPENING VAN DE 87ste ALGEMENE VERGADERING
TE UTRECHT OP 15 OCTOBER 1938.

Bij de aanvang van het wetenschappelijke gedeelte van de 87ste
Algemene Vergadering heet ik U allen van harte welkom.

Het is mij een groot genoegen U, mijnheer den Directeur van de
Veeartsenijkundige Dienst hier te kunnen begroeten. Het verheugt
ons zeer, dat U van het U overkomen ernstige ongeval weder zoverre
hersteld zijt, dat U als onze gast hier aanwezig kunt zijn.

In het bijzonder heet ik ook welkom den Voorzitter en den Secretaris
van de Faculteit der Veeartsenijkunde, door wier aanwezigheid de
nauwe betrekkingen tussen onze Maatschappij en onze Faculteit
worden gesymboliseerd. Het is mij een groot genoegen hier te kunnen
mededelen, dat de Faculteit heeft aangeboden het volgende jaar
wederom een Veterinaire Week te houden en ik kan U, Prof. van der
Kaay en Prof. Klarenbeek verzekeren, dat dit aanbod door ons met
vreugde wordt aanvaard. De Veterinaire Week is van grote betekenis ;
de dierenartsen worden hierdoor in staat gesteld om op gemakkelijke
en aangename wijze kennis te nemen van de voor de praktijk belangrijke
wetenschappelijke vorderingen, terwijl tevens het saamhorigheidsgevoel
door dit instituut ten zeerste wordt bevorderd.

Flet spijt ons, dat de Burgemeester dezer Gemeente, die steeds zo
grote belangstelling toont in- ons werk, door andere verbintenissen
verhinderd is aanwezig te zijn.

Onze Ereleden begroet ik zeer in het bijzonder, de ondcrscheidings-
naam „Erelid" zegt voldoende, wat Gij voor ons zijt.

De belangstelling van onze Indische collega\'s, die met verlof in
Holland zijn en onze Vergadering bijwonen stellen wij op grote prijs.

Alvorens ik gebruik maak van mijn voorrecht om hier enkele aange-
legenheden te bespreken, welke ik belangrijk acht voor onze Maat-
schappij, wil ik eerst een aantal gebeurtenissen, welke sedert de laatste
Algemene Vergadering plaats vonden, memoreren.

Allereerst moet ik dan vermelden, dat in het afgelopen verenigings-
jaar ons door de dood ontvielen :

Ons Erelid Dr. H. J. Lovink te Scheveningen, onze leden G. J.
Hoogland te Utrecht, Dr. H. J. M. Hoogland te Utrecht, H. Wolters
te Groningen en J. Zweers te Utrecht ; verder onze collegae G. Daams
te Baarn, L. A. J. Deyer, arts te Hoek, Mr. J. L. van Eck te \'s-Graven-
LXV 63

hage, H. F. Eggink te Beetsterzwaag, C. S. Jeronimus te \'s-Graven-
hage, W. R. Knaap te Jogjakarta, G. C. Post te Heemstede, Dr. E. A.
L. Quadekker te Nijmegen, H. van Staa te Arnhem en D. G. de Vries
te Nieuw Namen.

Een lange lijst. Velen Uwer zullen bij het opsommen van deze
namen terugdenken aan een goeden vriend, aan een trouwen collega,
die voor altijd is heengegaan. Het is mij niet mogelijk om hier de ver-
diensten van deze collegae afzonderlijk te herdenken. Eén uitzondering
wil ik maken, en wel voor ons Erelid Dr. Lovink.

Wel nimmer heeft een bewindsman, die geheel buiten ons vak stond,
zóveel belangstelling getoond voor de Veeartsenijkunde en zich daad-
werkelijk zó verdienstelijk voor ons gemaakt als Dr. Lovink. De Vee-
artsenijkunde en in het bijzonder ook het Veeartsenijkundig onderwijs
heeft zeer veel aan zijn stuwende kracht te danken. De ouderen onder
ons zullen zich de grote belangstelling voor veterinaire aangelegenheden
van dezen Directeur-Generaal van de Landbouw herinneren. Ik
behoef hier slechts te noemen de Rijksseruminrichting, de reorganisatie
van het Veeartsenijkundig Staatstoezicht, de tuberculosebestrijding
onder Poels, de voorbereiding voor de verheffing van ons onderwijs.
De jongeren zullen de rijzige, stoere figuur nog voor ogen hebben bij
zijn laatste bezoeken aan de Algemene Vergaderingen in 1935 en 1937.
Steeds nog toonde hij grote belangstelling voor ons vak, hoewel hij al
sedert jaren zijn functies aan het Departement van Landbouw hier te
lande en in Indië had neergelegd.

Mag ik U verzoeken om enkele ogenblikken van aandachtige stilte,
oin de nagedachtenis van de velen, die ons in het afgelopen jaar ont-
vielen, te eren.

Een aantal onzer collegae mocht in het afgelopen jaar hun 40-,
50- en 60-jarig jubileum als dierenarts herdenken.

40 jaren geleden verwierven hun diploma de heren : J. P. L. Goe-
mans, Dr. H. J. van Nederveen, Dr. L. G. H. G. van der Pas, M. C.
van der Poel, Dr. C. J. Rab, A. Risseeuw, A. H. Steenbergen,
D. B. Wagenaar ; hun 50-jarig jubileum vierden de heren A. A. Bosch,
I. van Klaveren, J. M. Knipscheer, F. M. de Leur en H. Poot ;
terwijl de heer C. van Heelsbergen in het afgelopen jaar de dag
mocht herdenken, dat hij voor 60 jaar zijn diploma verwierf.

Gaarne wens ik vanaf deze plaats genoemde collegae hartelijk geluk
met hun jubileum.

Verschillende leden onzer Maatschappij mochten een Koninklijke
onderscheiding ontvangen. Prof. Dr. J. Wester werd benoemd tot
Ridder in de Orde van de Nederlandsche Leeuw, Dr. S. Douma tot
Officier in de Orde van Oranje Nassau, de heren L. A. Bom, F. M.
de Leur en A. H. Steenbergen tot Ridder in de Orde van Oranje
Nassau, Dr. L. Gazenbeek tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau
met de zwaarden, terwijl collega J. M. R. F. Beckers door de Franse

Regering werd benoemd tot Chevalier de Ia Croix de mérite agrieole
de la Franee. Onze Indische collega Prof. Dr. F. L. Huber werd onder-
scheiden met het Officierskruis van de Orde van Oranje Nassau.

Nogmaals bied ik dezen heren mijn gelukwensen aan met de hun te
beurt gevallen onderscheidingen.

Wat ons interne verenigingsleven betreft, is het van belang mede te
delen, dat sedert enkele maanden de administratie van ons Tijdschrift
is ondergebracht bij het algemene secretariaat. Hierdoor zijn wij weder-
om dichter geraakt tot het einddoel, concentrering van alle admini-
stratieve werkzaamheden. De algemene secretaris is nu belast met
secretariaat en penningmeesterschap van de Maatschappij, het secre-
tariaat, het penningmeesterschap en de administratie van het Tijdschrift.
Voorgesteld is om den secretaris tevens te belasten met het secretariaat
van de Centrale Raad ; wanneer dit voorstel wordt verwezenlijkt,
dan zijn inderdaad alle administratieve werkzaamheden in één hand
verenigd. Het is vanzelfsprekend, dat de secretaris al deze werkzaam-
heden niet alléén kan verrichten. Sedert Juli is aan het secretariaat een
administratieve hulp toegevoegd. Deze uitbreiding kon plaatsvinden
zonder kostenverhoging, omdat hiervoor door reorganisatie van de
redactie en administratie van het Tijdschrift gelden ter beschikking
kwamen.

Deze uitbreiding der werkzaamheden van den secretaris bleek voor
het ogenblik de meest practische en minst kostbare, al wil dit niet zeggen,
dat nu het secretariaat definitiefis geregeld. De eindoplossing moet zijn
een secretaris, die vol-ambtenaar is en die beschikt over voldoende
bureauruimte in een gebouw van de Maatschappij. Hiervoor is echter,
in verband met de financiële consequenties, de tijd nog niet aangebroken.
Ook doet zich hieraan de behoefte nog niet ernstig gevoelen, vooral
niet zolang onze ijverige secretaris bereid is onder de thans geldende
voorwaarden de vele en veelvuldige werkzaamheden te verrichten.

Ook het Bureau voor Plaatsvervanging en Inlichtingen is dezer dagen
bij het Algemene Secretariaat geïncorporeerd. Zeer tot ons leedwezen
heeft de Heer ten Thije, die zovele jaren dit bureau op zo uitnemende
wijze heeft geleid, medegedeeld, dat hij dit niet langer meer kan doen.
Inderdaad hebben zich de werkzaamheden aan dit Bureau verbonden
de laatste jaren zodanig uitgebreid, dat het praktisch onmogelijk wordt
om deze nog langer als nevenarbeid te blijven verrichten.

Vooreen goed functionneren van het instituut van plaatsvervanging
is het natuurlijk zeer gewenst, dat de leider van het Bureau zowel den
aanvrager als den vervanger persoonlijk kent, dit voorkomt desillusies
en conflicten, en ongetwijfeld wordt ten Thije hierin door niemand
onzer geëvenaard. Pogingen, om een anderen collega verbonden aan de
Faculteit bereid te vinden om het werk van ten Thije over te nemen,
hebben gefaald. Het Bureau zal nu worden ondergebracht bij het
Algemene Secretariaat, terwijl de Heer ten Thije zich bereid heeft

verklaard met zijn uitgebreide kennis omtrent de persoonlijkheid der
betrokkenen den secretaris bij te staan.

Het is hier zeker de plaats den Heer ten Thije hartelijk te bedanken
voor het zeer vele werk, dat hij in zijn vrije tijd geheel belangeloos
voor de Maatschappij heeft verricht. Alleen als men, zoals ik, van nabij
heeft kunnen gadeslaan hoe talrijk en hoe groot soms de moeilijkheden
zijn om aan alle wensen zoveel mogelijk te voldoen, alleen dan weet
men hoeveel ten Thije in dit opzicht voor de Maatschappij heeft gedaan.

Door het bedanken als Redacteur van ons Tijdschrift van de Heren
Prof. van Oijen en Dr. Vrijburg heeft de Redactie een grote wijziging
ondergaan. Sedert 1914 werd het Tijdschrift geredigeerd door het drie-
manschap Kroon, van Oijen en Vrijburg. Bijna 20 jaren, tot de
dood van Prof. Kroon in 1933, bleef de redactie ongewijzigd in samen-
stelling. Kroon werd opgevolgd door van Heusden, die het penning-
meesterschap overnam van van Oijen, van Oijen werd voorzitter.
Met ingang van 1 November 1937 trad van Oijen af, met ingang van
i Juli 1938 verloren wij Vrijburg als redactielid.

Dr. Vrijburg is redactielid geweest van 1911 tot 1938, Prof. van
Oijen van 1912 tot einde 1937. Maar niet alleen zijn beiden zeer lange
tijd redacteur geweest, zij waren het met hart en ziel, zij hebben niet
alleen verbazend veel werk verricht voor ons Tijdschrift, maar met
Kroon hebben zij het uitgebreid en opgebouwd tot hetgeen het thans
is, de trots van onze Maatschappij.

Verleden jaar bij de installatie der Ereleden en bij de opening van
de 86ste Algemene Vergadering had ik gelegenheid Prof. van Oijen
te bedanken voor het vele, dat hij gedaan heeft als redacteur. Ik moge
hier nog iets aan toevoegen. De laatste aflevering, welke onder de redac-
teuren de naam van Oijen nog vermeldt, het Herdenkingsnummer,
dat zo\'n duidelijk overzicht geeft van ons arbeidsveld en van de voor-
uitgang in de laatste 25 jaren, is bijna uitsluitend het werk van van
Oijen.

In de aflevering van ons Tijdschrift van 1 Juli 1938 neemt de Redactie
afscheid van Dr. Vrijburg. Herdacht wordt wat Vrijburg voor ons
Tijdschrift is geweest. Het Tijdschrift was zijn troetelkind en veel is er
veranderd ten goede, dank zij zijn liefde en enthousiasme voor ons
orgaan. Ik herinner mij nog hoe Vrijburg een kleine dertig jaar
geleden, toen hij nog maar pas in Holland was teruggekeerd, op een
Algemene Vergadering misschien wel de eerste, die hij weer bijwoonde,
een lange reeks van grieven tegen en tal van wensen voor het Tijdschrift
opsomde. Men was toen wel wat verbaasd, dat die man, die zo kersvers
uit de Tropen terugkwam, zoveel had aan te merken. En, zoals het vaak
gaat, die opposant werd een paar jaar later als lid der Redactie ge-
kozen, hij mocht dan eens laten zien, wat hij kon. En inderdaad, dat
heeft hij gedaan. Ik kan hier niet in details treden, ook al omdat ik
deze niet alle ken, maar wel weet ik, dat een aantal verbeteringen zijn

tot stand gekomen door de volhardendheid en de grote ijver van
Vrijburg. In het bijzonder is de rubriek referaten vooral door zijn
ijveren zo belangrijk geworden. Een ieder, die wel eens iets met het
Tijdschrift te maken heeft gehad in de laatste kwarteeuw, weet dat
Vrijburg zijn lidmaatschap der Redactie niet als een sinecure opvatte.
In velerlei opzicht heeft Vrijburg het Tijdschrift in moeilijke omstan-
digheden gesteund.

Nu zijn werk in andere handen is overgegaan, blijkt eerst hoe ver-
bazend veel werk Vrijburg voor het Tijdschrift, dus voor de Maat-
schappij, heeft verricht en daarvoor wil ik hem van deze plaats zeer
hartelijk bedanken.

Het vertrek van de beide Redacteuren van Oijen en Vrijburg is
aanleiding geweest om de Redactie op nieuwe leest te schoeien. Dit is
allerminst geschied, omdat de oude Redactie haar werk niet voldoende
heeft verricht, maar uitsluitend om de taak der nieuwe Redactie iets
te verlichten. In overleg met de oude Redactie is de nieuwe uitgebreid
tot 5 leden. Hierdoor is het onder meer mogelijk redactieleden te kiezen,
welke in verschillende richting zijn gespecialiseerd. Zoals ik reeds eerder
mededeelde heeft onze secretaris van Heusden reeds vroeger het pen-
ningmeesterschap op zich genomen. Het werk, dat Vrijburg verrichtte
is door den nieuwen voorzitter van de Redactie, Prof. Krediet, ver-
deeld tussen hem en den secretaris, het was te veel om door één
persoon te worden overgenomen.

Zo hebben wij dan weer een vijfhoofdige Redactie, met als voorzitter
en algemeen leider Prof. Krediet en als leden Dr. Beijers, Dr. Bub-
berman en Dr. van Santen en als lid-secretaris-penningmeester-admi-
nistrateur van Hf.usden. Moge het deze Redactie gegeven zijn om met
evenveel succes de belangen onzer vereniging te dienen als de vorige.

Ons Erelid, Prof. Dr. B. Sjollema, heeft aan het einde van de afge-
lopen cursus wegens het bereiken van de 70 jarige leeftijd, onze
Faculteit als docent verlaten. Het spreekt vanzelf, dat dit feit niet
ongemerkt voorbij kon gaan. Niet alleen heeft Prof. Sjollema sedert
1907 medegewerkt aan de opleiding der a.s. dierenartsen, maar tevens
heeft hij door zijn belangrijke onderzoekingen zeer veel gedaan voor de
diergeneeskunde. Zeer vele collegae hebben door deelname aan het
stoffelijk blijk van waardering en door het bijwonen van het afscheids-
college op 16 Juni 1938 getoond, hoezeer zij Sjoi.i.ema als leermeester
en onderzoeker waarderen. Hoewel Sjoi.lema geen dierenarts is, heeft
hij door zijn werk en door zijn grote belangstelling in onze samenleving
getoond, dat hij zich één met ons voelt en wij kunnen ons nauwelijks
voorstellen, dat hij inderdaad geen dierenarts is. Toen tijdens de hul-
diging Prof. Broekema mededeelde, dat de Senaat van de Landbouw-
hogeschool aan Prof. Sjollema het doctoraat honoris causa in de land-
bouwkunde had verleend, toen voelden wij allen, dat dit een onder-
scheiding was voor een der onzen.

Moge het ons Erelid, dat nog lang niet van plan is om op zijn lauweren
te gaan rusten, vergund zijn om nog vele jaren gelukkige en succesvolle
arbeid te verrichten op het gebied der rationele veevoeding.

In het Nederlandsch Congres voor Openbare Gezondheidsregeling
is onze Maatschappij vertegenwoordigd als medebesturende vereniging.
Als afgevaardigde van de Maatschappij was Prof. van Oijen als zodanig
lid van het bestuur, waarin hij spoedig tot secretaris werd verkozen.
Nu echter aan Prof. van Oijen de onderscheiding is te beurt gevallen
om door de Algemene Vergadering van het Congres te worden ver-
kozen tot bestuurslid-secretaris, kwam de plaats van vertegenwoordiger
onzer Maatschappij in het bestuur open te vallen. Ons hoofdbestuur
heeft den Heer J. P. van der Slooten bereid gevonden om deze plaats
in te nemen. Wij zijn overtuigd, dat onze nieuwe afgevaardigde zijn
taak op uitnemende wijze zal vervullen. Wij danken Prof. van Oijen
voor hetgeen hij als onze vertegenwoordiger in het Gezondheidscongres
heeft gedaan.

Het laatste Congres, dat in September van dit jaar te Maastricht
is gehouden, mocht zich in een grote belangstelling verheugen. Het
Gezondheidscongres heeft ongetwijfeld voor ons dierenartsen veel be-
tekenis, omdat allerlei aangelegenheden worden besproken, welke
betrekking hebben op de hygiëne van den mens, een terrein waarop
ook een aantal dierenartsen werkzaam zijn. In de medisch-hygiënische
sectie hield de Heer P. J. \'t Hooft, Veterinair Inspecteur bij het
Staatstoezicht op de Volksgezondheid, een voordracht over de „Be-
strijding der Tuberculose onder het rundvee, mede met het oog op de
belangen der Volksgezondheid", een onderwerp dat in het brandpunt
van veler belangstelling staat.

Gaarne wek ik de dierenartsen op tot bijwoning dezer belangrijke
Congressen, het verheugt mij te kunnen mededelen, dat het bezoek
van onze collega\'s op het laatste Congres tot tevredenheid stemde.

Uw voorzitter vertegenwoordigde de Maatschappij op het 13de
Internationale\' Veeartsenijkundige Congres te Zürich. Een verslag
daarvan verscheen reeds in ons Tijdschrift.

Met uw Voorzitter waren Dr. Kunst als Chef van de Burgerlijke
Veeartsenijkundige Dienst in Nederlandsch Indië en Dr. Merkens
als Voorzitter van de Nederlandsch-Indische Vereeniging voor Dier-
geneeskunde, uitgenodigd om zitting te nemen in het Erecomité van
het Vereenigd Internationaal Congres voor Tropengeneeskunde en
Malaria. Dit belangrijke Congres, waarvan Prof. de Blieck een der
vice-presidenten was, werd in September gehouden in Amsterdam.
Een aantal collega\'s : Prof. Sjollema, Prof. Klarenbeek, Prof. Huber
en Dr. Witjens namen als rapporteur of inleider actief aan het Congres
deel.

Bij de feestelijkheden, verleden jaar, heb ik onze gasten uit landbouw-
kringen toegesproken en gewezen op het voor ons beiden zo grote nut
van nader contact en van samenwerking op de verschillende gebieden,
waar wij dezelfde belangen nastreven. Het is toch vreemd, dat waar
de dierenarts zo vaak de raadsman en vertrouwensman is van den
veehouder, dat deze verhouding zelfs zodanig is dat beide partijen in
hoge mate van elkander afhankelijk zijn, dat toch de grote organisaties
als zodanig geen aanraking met elkander hebben. Ik heb bij die gele-
genheid de wens uitgesproken, dat er in ons beider belang contact
tussen ons zou ontstaan.

Dit contact bestaat nu. Na voorbereidende besprekingen heeft Uw
Dagelijks Bestuur enkele vergaderingen gehad met de besturen van
het Koninklijk Nederlandsch Landbouw-Comité, de Katholieke Neder-
landsche Boeren- en Tuindersbond, de Christelijke Boeren- en Tuin-
dersbond in Nederland en de Algemeene Nederlandsche Zuivelbond,
beter bekend als de F.N.Z. In de eerste gecombineerde vergadering
heeft Uw voorzitter uiting gegeven aan zijn voldoening, dat ook in de
kringen van de vertegenwoordigers van landbouw en veeteelt behoefte
wordt gevoeld aan samenwerking met ons. Tot nu toe werden verschil-
lende voor beide partijen belangrijke zaken onafhankelijk van elkaar
onder ogen gezien en zo mogelijk bevorderd. Doch het gevaar bestond
steeds, dat door onbekendheid met eikaars motieven en argumenten
wij elkaar meer tegenwerkten dan steunden. Thans kunnen door
onderlinge besprekingen schijnbare tegenstellingen worden opgeheven
cn uit de weg geruimd. Onderlinge onbekendheid bevordert in de
regel niet de onderlinge sympathie. Wij dierenartsen hebben een even
groot belang bij een welvarende boerenstand als de landbouwers zelve.
Daarnaast kunnen onze belangen bevorderd worden door samenwer-
king met de grote landbouworganisaties en door steun van dc land-
bouwpers.

Al dadelijk zijn enkele belangrijke punten in bespreking genomen,
waarbij de grote betekenis van deze gecombineerde vergaderingen
duidelijk bleek. Op een volgende vergadering werd besloten tot instel-
ling van een permanente commissie, waarin de vier genoemde landbouw-
organisaties, waarbij practisch gesproken alle landbouw- en zuivcl-
verenigingen zijn aangesloten, ieder één lid en onze Maatschappij
twee leden zouden aanwijzen. In deze Commissie, welke de naam
„Veterinaire Gezondheidscommissie" draagt, hebben drie vooraan-
staande vertegenwoordigers uit landbouwkringen en drie dierenartsen
zitting, de Heer van Heusden is lid-secretaris. In haar eerste vergadering
waarin reeds enkele belangrijke zaken werden besproken, werd o.m.
besloten, dat de Commissie regelmatig om de twee maanden zal ver-
gaderen.

Het is ons ernstig streven om, op de gebieden waar onze belangen
samenvallen met die van de landbouw in de ruimste zin, samen te
werken om bestaande misstanden uit de weg te ruimen. Het is ons

doel om waar het mogelijk is gerechtvaardigde wensen van de land-
bouw te steunen en omgekeerd zullen ook wij steun en medewerking
krijgen, waar het onze belangen betreft. Natuurlijk zullen er gevallen
voorkomen, waar onze inzichten niet overeenstemmen, doch dit zal
geen beletsel zijn voor goede samenwerking. Deze mogelijkheid is wel
degelijk onder de ogen gezien. Moge dit contact ons datgene brengen
wat wij ervan verwachten.

Ook in ander opzicht hebben wij dit jaar nauwere aanraking ge-
kregen met landbouwkringen. Tijdens de deze zomer gehouden
Negende Nederlandsche Landbouwweek, een Landbouwcongres dat
door samenwerking van verschillende verenigingen op het gebied van
landbouw en veeteelt elk jaar wordt gehouden, is onze Maatschappij
als zodanig dit jaar voor de eerste maal tot medewerking uitgenodigd.
De 8ste Juli heeft onze Maatschappij, dank zij de bereidwilligheid
van Prof. van der Plank en Dr. Frenkel, een ochtendvergadering
verzorgd. Onder leiding van Uw Dagelijks Bestuur is een goedbezochte
vergadering gehouden, waarbij Dr. Frenkel sprak over : „De tot nu
toe verrichte onderzoekingen in verband met Mond- en Klauwzeer en de daarbij
bereikte resultaten" en Prof. van der Plank over : ,,Erfelijkheid en ziekten".
Met genoegen zien wij terug op de grote belangstelling, welke bleek
uit het aandachtig gehoor en de levendige discussies. Dergelijke ver-
gaderingen zijn zonder twijfel van grote betekenis voor een betere
verhouding tussen onze organisatie en de landbouwverenigingen.

Het is mij aangenaam U te kunnen mededelen, dat de Code voor
Dierenartsen gereed is gekomen. De taak van de Commissie was zeer
moeilijk, er werd veel van haar gevergd. De meningen over de aan
de Code te stellen eisen waren uiteenlopend. De Code mocht niet te
uitvoerig, doch ook weer niet te beknopt zijn, zij moest vlot leesbaar
zijn, alles bevatten wat nuttig en nodig is om aan haar doel te be-
antwoorden, aantrekkelijk naar vorm en inhoud, opvoedend en terecht-
wijzend, maar weer niet afstotend. Ik heb wel eens getwijfeld of de aan
de Commissie gestelde eisen uitvoerbaar waren en, al heb ik zelve
ruimschoots mijn kritiek gegeven, toch zou ik de taak der Commissie
niet gaarne hebben overgenomen.

Alle moeilijkheden ten spijt, is het de Commissie gelukt een Code
te schrijven, welke voldoet aan de gestelde eisen. In de inleiding zegt
de Commissie dat zij heeft getracht „een handleiding samen te stellen_;vooral voor de jongere collegae, waarin deze kunnen lezen wat wel
en wat niet als geoorloofd moet worden beschouwd bij hun optreden
in het maatschappelijke leven ; een gids, waarnaar zij zich hebben
te gedragen in het algemeen belang, het belang van de stand en dat
van zichzelf."

Mijn persoonlijke mening is, dat de Commissie in deze poging zeer
gelukkig is geslaagd. Van ganser harte dank ik de heren Kroes, Picard

en Rutgkrs voor de vele moeite, die zij zich hebben getroost en ik wens
hen geluk met het door hen verkregen resultaat.

Ik hoop, dat de practische uitwerking van de Code zal zijn, dat de
lezers, mogen dit alle dierenartsen zijn, de door de samenstellers ge-
geven wenken ernstig zullen overwegen, ter harte zullen nemen en
zullen toepassen. Indien dit het resultaat is, dan zullen in de toekomst
vele moeilijkheden worden weggenomen en het leven van velen gemak-
kelijker en aangenamer worden.

Ook de leden van de Centrale Raad zullen reden tot dankbaarheid
hebben, omdat hun taak dan aanmerkelijk zal worden verlicht.

Het mond- en klauwzeervraagstuk en de tuberculosebestrijding
staan in het brandpunt van onze belangstelling. Het mond- en klauw-
zeer heerst in zijn twee laatste, aaneengeschakelde epizoötieën met een
boosaardigheid als zelden te voren. Gelukkig dat de resultaten van
het wetenschappelijk onderzoek van de laatste tijd steeds meer
hoop geven op een succesvolle bestrijding. De bestrijdingsmiddelen
van deze voor ons land zo ernstige ziekte zijn zeer zeker nog niet vol-
maakt, maar toch is er in de laatste tijd een merkbare vooruitgang
te constateren. De successen behaald door Prof. Waldmann geven ons
veel hoop, doch ook de gecombineerde behandeling : „kunstmatige
besmetting, toediening van reconvalescentcnserum en locale desinfec-
tie", opent gunstige perspectieven. Hopenlijk is de tijd niet verre, dat
wij hier te lande met goed resultaat deze ziekte kunnen beteugelen.

De tuberculosebestrijding berust op een gezonde, rationele basis.
De bestrijding gaat uit van de belanghebbenden, hierbij gesteund en
geleid door de overheid ; de uitvoering is in handen gelegd van de
dierenartsen. De bestrijding kan en moet een succes worden als alle
betrokkenen hun volle medewerking verlenen, de praktijk heeft dit
reeds voldoende bewezen.

Het spreekt vanzelf, dat waar hier een goede samenwerking nood-
zakelijk is, waar hier het succes afhangt van een deugdelijk werken
van de dierenartsen enerzijds en een nauwkeurig opvolgen van de
door hen gegeven voorschriften door de landbouwers anderzijds, ge-
steund door een deugdelijke administratieve organisatie, het in de
praktijk niet overal even goed vlot.

Geen wonder dat ons klachten bereiken, zowel van de dierenartsen
als van landbouwzijde. Deze kwestie is voor ons zeer belangrijk, zó
belangrijk, dat wij aan de afdelingen hebben verzocht om aan dit
onderwerp in de eerstvolgende vergaderingen speciale aandacht te
schenken, en ons in kennis te stellen met de gemaakte op- of aan-
merkingen. Zonder twijfel zullen deze door ons ernstig worden onder-
zocht en zal worden getracht om met behulp van de bevoegde instanties
gegronde bezwaren uit de weg te ruimen.

Een niet te onderschatten bezwaar is, dat vele landbouwers door
onwil of onkunde weinig geneigd zijn actief mede te werken. Velen

zijn niet voldoende overtuigd, dat aan de tuberculosebestrijding voor
hen grote materiële belangen zijn verbonden, zij zien slechts de directe
kleine voordelen, onkunde speelt hier een fatale rol, meerdere voor-
lichting is dringend nodig.

Een ander bezwaar is, dat de meest tijdrovende handelingen der
bestrijding moeten geschieden in een korte periode gedurende het winter-
halfjaar, een meer gelijkmatige verdeling over het jaar zou zeker ten
gunste der tuberculosebestrijding komen. In verband hiermede heb ik
de laatste tijd herhaaldelijk de mening horen verkondigen, dat er
te weinig dierenartsen zijn. Deze aangelegenheid is zeker een nadere
beschouwing waard.

De materiële omstandigheden waaronder de dierenartsen thans ver-
keren, kunnen in het algemeen bevredigend worden genoemd. De
praktijken, welke voor enkele jaren weinig baten opleverden zijn door
opleving van de landbouw weer beter geworden, al moet er voor
een behoorlijk bestaan hard worden gewerkt. Een opmerkelijk ver-
schijnsel is, dat er de laatste jaren een grote vraag is naar assistentie
en plaatsvervanging. Dit verschijnsel zou doen vermoeden, dat de
praktijken over het algemeen te groot zijn en dat het aantal werkzame
dierenartsen voor ons land te klein is. Dit is echter schijn.

Een ieder van ons weet, dat er gedurende enkele maanden van het
jaar door de tuberculosebestrijding veel extra werk is ; de vraag naar
assistentie is dan dikwijls groter dan het aanbod. Niettegenstaande er
gedurende de afgelopen winter geregeld ruim 20 plaatsvervangers
beschikbaar waren, kon dikwijls niet direct aan alle aanvragen worden
voldaan. Dit is slechts een periodiek verschijnsel dat zich, zij het ook
minder sterk, in de zomermaanden herhaalt, als collegae na de drukke
win tercampagne enige tijd willen uitrusten of hun militaire plichten
moeten vervullen. De grote vraag naar plaatsvervangers zou op een
hoogconjunctuur kunnen wijzen.

Toch is anderzijds het feit, dat er voortdurend een 20-tal plaats-
vervangers beschikbaar is, een ongunstig verschijnsel. Immers slechts
enkelen van de jonge dierenartsen laten zich inschrijven bij het Bureau
voor plaatsvervanging, omdat zij zo gaarne eerst een tijd als assistent
of plaatsvervanger werkzaam willen zijn ; de meesten doen het, omdat
zij geen kans zien zich ergens te vestigen met het vooruitzicht op een
in de toekomst behoorlijke praktijk. Ook komen er weinig ambtelijke
functies vrij.

Vele jonge dierenartsen trachten als assistent, plaatsvervanger en
als tijdelijke hulp aan een groot slachthuis voorlopig hun brood te
verdienen. Op zich zelf zeer nuttig voor hun verdere leven, maar de
oorzaak is, dat gebrek aan gelegenheid tot het verwerven van een
behoorlijke positie hen hiertoe dwingt. Men kan hieruit de gevolgtrek-
king maken dat er te veel dierenartsen zijn.

van slachthuizen, dat zij geen voldoende assistentie kunnen krijgen,
dat er dus een tekort aan dierenartsen is.

Op dit ogenblik is er volop gelegenheid voor jonge dierenartsen
om als tijdelijke of gedeeltelijke kracht werkzaam te zijn, zowel in
praktijken als aan slachthuizen. Maar het kan toch niet het ideaal
van een jong mens zijn om vele jaren achtereen als hulp werkzaam
te zijn, zij willen gaarne een volle, blijvende positie bekleden en de
ouderen, die nu wel eens geneigd zijn te klagen over de grote eisen
van de jongeren, moeten eens terugdenken aan hun eigen jonge jaren,
aan de wensen, die zij toen hadden. Gelegenheid om een nieuwe praktijk
op te bouwen is er niet veel, vele jonge dierenartsen bemerken dit na
enkele jaren. Gelegenheid om een praktijk over te nemen komt slechts
sporadisch voor.

Hoe komt dit ? De aangroei was de laatste 10 jaren gemiddeld slechts
22 dierenartsen per jaar. Dit is op een formatie van ongeveer 800 in
functie zijnde dierenartsen toch niet te veel. Er moet dus ergens een
fout zijn.

Evenals overal in de grote maatschappij bestaat ons corps uit ouderen
en jongeren, een voortdurende vernieuwing van de leden van ons
corps vindt plaats. De ouderen verdwijnen, de jongeren komen om
hun plaats in te nemen. Aan de ene zijde zien wij een afbrokkeling,
aan de andere kant een opbouw.

Wanneer zich geen bijzondere omstandigheden voordoen, dan zal
er een regelmatige opschuiving plaats vinden, indien een corps naar
leeftijd gerangschikt harmonisch is opgebouwd. En juist hier schuilt
bij ons de fout. Er is bij ons geen harmonische opbouw naar leeftijd,
ons corps heeft zich niet geleidelijk, maar met sprongen uitgebreid en
daarvan ondervinden wij nu de reactie. Daarvan zijn de jongeren
nu de dupe. Gelukkig echter kan men met zekerheid voorspellen, dat
de abnorme toestanden van dit ogenblik niet blijvend zijn, en dat zonder
twijfel juist voor de jongeren een gunstige constellatie zal komen.

Wanneer wij de periode van de laatste 60 jaar in twee tijdperken
splitsen, n.1. in de tijd van 1878—1907 en in die van 1908—1937
dan zien wij, dat het aantal dierenartsen, dat in het eerste tijd-
perk hun diploma verwierf geleidelijk stijgt ; het jaarlijkse gemid-
delde per decennium neemt toe van 10 tot ruim 13. Daarna
zien wij een grote sprong. Na 1908 verdubbeld\'- het jaarlijkse
gemiddelde tot 26. Ongeveer 20 jaar bleef dit hoge peil behouden,
om daarna weder te dalen tot gemiddeld 22 per jaar. Het hoge
gemiddelde in bedoelde periode is vooral ontstaan door de grote
toevloed van studenten in de jaren 1910 tot 1917. Verschillende
oorzaken voor de grote belangstelling in ons vak zijn aan te geven,
de voornaamste zijn zonder twijfel wel de in die jaren veel besproken
in voorbereiding zijnde wetten tot invoering van een algemene vlees-
keuring en tot verheffing van ons onderwijs. Vreesden wij aanvankelijk,
dat het grote aantal jonge dierenartsen, dat in die jaren ten tonele

verscheen, geen behoorlijk bestaan zou kunnen vinden, alras bleek die
vrees ongegrond. Door intensievere beoefening der praktijken mede
in verband met de steeds toenemende sero- en vaccinotherapie, werden
de praktijken minder extensief en kwam er volop gelegenheid tot
vestiging. Maar vooral de invoering van de Yleeskeuringswet vroeg
veel vétérinaire hulp. Talrijke vol-ambtelijke posities naast half-
ambtelijke functies waren te vervullen. De dierenartsen uit het tijdvak
1908 -1927 deden onder gunstige omstandigheden hun intrede in de
maatschappij. Het is deze groep, die thans in aantal overheerst. Ruim
60 % van alle in functie zijnde dierenartsen is gediplomeerd in de
jaren 1908—1927. Dit wil zeggen dat de leeftijd van ruim 60 % der
dierenartsen ligt tussen ongeveer 35 en 55 jaar; 15 % is ouder dan
55 jaar, 25 % is jonger dan ongeveer 35 jaar. De afbrokkeling van
ons corps is onevenredig veel kleiner dan de opbouw. Wij kunnen
dus tot de conclusie komen, dat er naar verhouding te weinig oude
en te veel jonge dierenartsen zijn en dat de middenklasse in aantal
veel te groot is om een geleidelijke vernieuwing van ons corps mogelijk
te maken. Door deze toestand zijn voor de jonge dierenartsen de moei-
lijkheden ontstaan.

Er is echter een lichtpunt voor de jonge dierenartsen. Ook de midden-
klasse, die over het algemeen de beste posities heeft, wordt ouder.
Over enige jaren zal deze middenklasse gaan behoren tot de klasse
der ouderen en dan zien wij een snelle afbrokkeling. Deze afbrokkeling
gaat snel door pensionnering, overgang in rustende stand en over-
lijden. Waar van de in aantal overheersende middenklasse nog ge-
middeld 92 % van de gediplomeerden in functie zijn, daalt dit per-
centage per decennium tot resp. 59 %, 18 % en 4 %.

Over enkele jaren zal de vraag naar dierenartsen toenemen en
wanneer de aanvoer van jonge krachten blijft op het tegenwoordige
peil, dan zal over een io-tal jaren ongetwijfeld een tekort aan dieren-
artsen ontstaan.

Op het ogenblik zijn er echter in het algemeen zeer zeker voldoende
dierenartsen. Er is alleen een tekort aan dierenartsen voor tijdelijke
en onvolledige functies.

De toekomst voor ons dierenartsen lijkt mij zeker niet ongunstig,
vooral ook niet als men rekening houdt met de steeds uitbreidende
bemoeiingen van de overheid op het gebied der hygiëne van voedings-
middelen van dierlijke oorsprong en de steeds intensievere georgani-
seerde bestrijding van verschillende besmettelijke dierziekten.

Het is een voldoening gevende gedachte, dat wij dierenartsen steeds
meer onze krachten kunnen geven aan de verbetering van de volks-
gezondheid en aan de vermeerdering van de welvaart van ons land.

Er heeft mij wel eens een klacht bereikt van een collega, keurings-
veearts-practicus, dat zijn voedingsbodems soms uitgedroogd waren,
wanneer hij ze wilde gebruiken voor bacteriologisch vleesonderzock.

Deze klacht zal wellicht meer geuit worden ; wanneer men niet veel
bacteriologisch vleesonderzoek behoeft te doen, is het gevaar niet
denkbeeldig, dat de in voorraad gehouden voedingsbodems uitgedroogd
zijn en daardoor ongeschikt zijn voor de cultuur.

De betreffende collega kon gerustgesteld worden : er werd hem een
middel aan de hand gedaan om dat uitdrogen tegen te gaan, wat hij
dadelijk in praktijk zou brengen.

Daar het niet onmogelijk is, dat verschillende collega\'s met datzelfde
euvel te kampen hebben, wil ik niet nalaten het middel daartegen ook
hier te bespreken ; het is echter zó eenvoudig en zó huiselijk, dat ik
geschroomd heb, het in dit wetenschappelijke tijdschrift openbaar te
maken. Het middel is n.1. „wecken".

Dit „wecken" van voedingsbodems passen wij hier al jaren toe,
speciaal voor voedingsbodems, die niet zo veel gebruikt worden b.v.
gelatine, bodems voor de bonte rei, enz.

Voor schuin gestolde agar en druivensuiker-bouillon is deze bewaring
hier niet nodig, omdat deze bodems geregeld worden gebruikt, maar
voor keuringsdiensten, waar weinig bacteriologisch vleesonderzoek
behoeft te worden verricht is, dit wecken ook voor die voedingsbodems
zeer zeker aangewezen.

Voor het wecken van bouillon of liever nog i % druivensuikerbouillon
—: een ideale voedingsbodem voor het bacteriologisch vleesonderzock,
omdat deze, met vlees geënt, tevens anaërobe verhoudingen geeft —
is de zaak eenvoudig ; de weckflessen worden gevuld met de bouillon-
buizen, op de bekende wijze gesloten en daarna gesteriliseerd in de
Koch- of in de Weckketel bij ioo° C.

Anders wordt het, wanneer men schuin gestolde agar wil bewaren,
want nu mag men niet steriliseren tot ioo° C, omdat de agar zou
smelten. Men sterilisere dan vooraf de weckflessen, waarna het vol-
doende is de gevulde flessen te pasteuriseren tot ± 70° C. ; de flessen
sluiten zich daarna even goed.

Ook bij het insluiten van druivensuikervoedingsbodems heeft het
zijn nut de flessen vooraf te steriliseren, aangezien deze bodems niet te
lang achtereen op ioo° C. verhit mogen worden, omdat de druiven-
suiker dan zou caramelliseren ; kort steriliseren is hier gewenst.

Opent men de weckfles, dan mag deze niet meer gesloten worden,
tenzij door sterilisatie ev. pasteurisatie : door het openen stroomt
verontreinigde lucht naar binnen, die in een weer gesloten fles, door
de vochtige atmosfeer de voedingsbodems kan doen bederven. Het
verdient daarom aanbeveling een betrekkelijk groot aantal flessen te
nemen, waarin dan weinig buizen gedaan worden, zodat deze, na
opening van de fles in vrij korte tijd verbruikt kunnen worden.

Op deze w^rijze is het mogelijk verschillende soorten voedingsbodems
jarenlang onbedorven in voorraad te houden.

Nu dit artikel tot doel heeft middelen te beramen om het uitdrogen
van voedingsbodems tegen te gaan, zij het mij vergund hier tevens te
wijzen op een nieuwe vinding op het gebied van afsluiting der cultuur-
buizen, een afsluiting niet door watteproppen, doch door middel van
aluminium kappen, waardoor het uitdrogen ongetwijfeld wordt tegen-
gegaan.

Deze kappen zijn een uitvinding van Prof. Kapsenberg te Groningen,
die na talrijke proefnemingen tot dit resultaat is gekomen.

Deze cylindrische, 3 cm lange aluminium kap, voorzien van een
ongeveer 2 cm lang aanvatstuk met knop, is inwendig voorzien van
4. veren, waardoor de kap op de buis geklemd wordt, terwijl deze veren,
op de plaats waar ze het glas raken, bekleed zijn met een stukje zacht
metaal ; dit verhindert het inkerven van het glas, waardoor het zou
springen, wanneer men de opening van de buis zou afbranden. Dit
afbranden is overigens bij gebruik van deze kappen niet meer nodig
en wordt door ons dan ook niet meer gedaan ; doordat de kap 3 cm
over de buis hecnvalt, wordt daardoor vanzelf een steriele uitmonding
verkregen.

Deze kappen hebben het voordeel, dat ze gemakkelijk zijn te hanteren,
dat men geen last heeft van wattevezeltjes en dat ze het uitdrogen van
de inhoud der buizen sterk tegengaan. Tuberculoseculturen b.v.
(Petragnani; Löwenstein) staan hier wel 2 maanden in de broedstoof
zonder dat ze hinderlijk uitgedroogd zijn ; probeer dat eens met een
watteprop .

Het bezwaar is, dat cle aanschaf vrij wat onkosten met zich mee-
brengt, ook al omdat er bijpassende cultuurbuizen bij gebruikt moeten
worden, want de kappen passen niet op elke reageerbuis. Heeft men
ze echter eenmaal aangeschaft, dan heeft men ze ook voor altijd.

In deze inrichting worden alle watteproppen geleidelijk vervangen
door kappen, ze voldoen ons uitstekend.

Schrijver geeft aan als middel om het uitdrogen van voedingsbodems
tegen te gaan, deze in te sluiten en te steriliseren in Weckflessen.

Uit de kliniek voor kleine huisdieren van de Veeartsenijkundige Faculteit
der Rijksuniversiteit te Utrecht.

Enkele jaren geleden werd een cocker-spaniel, reu, oud 1 \\ jaar, in
de kliniek ter onderzoek en eventueele behandeling aangeboden voor
een ooglijden, dat thuis tevergeefs reeds eenigen tijd was behandeld.
Den eigenaar was opgevallen dat de ooglidspleten van het dier reeds
van jongs af aan te groot waren, het bindvlies van de oogen rooder
was dan dat van andere honden en de haren aan de binnenzijde van de
ooghoeken steeds iets vochtig waren. Daar veel meer van het z.g. wil
van het oog te zien was dan normaal, werd aan een mogelijk bestaand
gering ectropium gedacht.

Bij het onderzoek werden, behalve aan de oogen, bij den hond
klinisch geen ziekelijke afwijkingen vastgesteld.

De ooglidspleten bleken inderdaad beiderzijds grooter te zijn dan
zulks normaal bij cocker-spaniels en ook bij andere hondenrassen het
geval is ; van de conjunctivae sclerae (het z.g. wit van het oog) was veel
meer te zien. De conjunctivae waren te rood en iets gezwollen (conjunc-
tivale vaatinjectie) ; er bestond geringe seromuceuze ooguitvloeiing

n.1. het afsluiten van cultuurbuizen door aluminium kappen inplaats
van door watteproppen.

Verfasser gibt eine Methode an, um das Austrocknen von Nährböden zu ver-
hinderen, diese einzuschliessen und in Weckflaschen zu sterilisieren.

Weiter wird auf eine Entdeckung von Prof. Kapsenberg in Groningen gewiesen,
und zwar auf den Abschluss von Kulturröhrchcn mit Aluminiumkappen anstelle
von Wattepropfen.

The author proposes to seal up and to sterilize culture media in Weckbotties, in
order to avoid their drying up.

He also points to the invention of Prof. Kapsenberg at Groningen, viz. the sealing
up of culture tubes by means of aluminium Caps instead of swabs.

Dans le but d\'empêcher la dessication des milieux de culture, 1\'auteur recommande
de les stériliser dans des bouteilles de Weck.

L\'auteur attire aussi 1\'attention sur la découverte du Prof. Kapsenberg de Gro-
ningue, qui consiste ä fermer les tubes de culture au moven de capuchons en alumi-
nium au lieu de tampons d\'ouate.

(conjunctivitis seromucosa). Niettegenstaande deze oogprikkelings-
verschijnselen was van blepharospasmus geen sprake. Integendeel, de
oogleden werden steeds te wijd opengehouden, hetgeen het dier een
eigenaardigen aanblik gaf. De onderoogleden zakten soms iets af, hoewel
een duidelijk ectropium niet aanwezig was. De nictitatie, welke niet
frequent was, deed echter duidelijk zien, dat de ooglidranden goed
tegen elkaar konden worden gebracht. Lagophthalmus als gevolg van
een mogelijk bestaande parese of paralyse van de musc. orbiculares
was alzoo uit te sluiten. Het verdere ophthalmologisch onderzoek leverde
geen bijzonderheden op.

De corneae waren glad en glanzend en zonder troebelheden ; de
pupillen hadden een normalen stand en reageerden normaal op licht ;
fundusafwijkingen waren ophthalmoscopisch niet vast te stellen ; er
bestond beiderzijds een goede doorgankelijkheid van de ductus nasola-
crimales.

De diagnose leverde moeilijkheden op. Aan een verhoogde tonus van
de gladde spieren van de oogleden kon worden gedacht ; de conjuncti-
vale veranderingen moesten dan als secundair worden beschouwd.

De ingestelde therapie (instillatie van een boorzuurzinksulfaatoplossing
met wat adrenaline) leverde niet het gewenschte resultaat op, waarom
tot verkleining van de ooglidspleten door middel van een operatic aan
de laterale ooghoeken (blepharorrhaphie) besloten werd.

Onder morphinenarcose en locale anaesthesie met novocaine werd
eerst het eene oog geopereerd. Mocht hiermede resultaat worden ver-
kregen dan kon ook het andere oog op dezcllde wijze worden behandeld.

De operatie bestond hierin dat aan den temporalen ooghoek zoowel
van boven- als onderooglid met mes en schaar een klein gedeelte
van de ooglidranden, met inbegrip van de haarfollikels, werd verwijderd
en daarna de wondvlakten met zeer dunne zijde (Vömel No. o) tegen
elkaar werden gebracht, een en ander met het doel, een kunstmatig
partieel ankyloblepharon aan de buitenooghoeken te bewerkstelligen
en daardoor de ooglidspleten wat kleiner te maken.

Na vijf dagen reeds konden de hechtingen worden verwijderd. De
stand van de oogleden was zeer bevredigend. Voorloopige indruppeling
met bovenvermeld collyrium bleek verder nog noodig.

Toen na ± 14 dagen bleek dat zeer goed resultaat was verkregen,
werd op dezelfde manier tot operatie van het andere oog overgegaan.
Hier verliep de genezing nog vlotter dan van het eerst behandelde oog.

Een maand nadat de patiënt was afgehaald, schreef de eigenaar dat
algeheele beterschap was verkregen en de vochtige strepen onder de
oogen, welke reeds i ¹ \\ j^aar bestonden, thans eveneens verdwenen
waren.

In de veterinaire literatuur heb ik omtrent deze oogafwijkingen
niets kunnen vinden en ook mij is tot op heden geen tweede geval
onder oogen gekomen.

zijn slechts enkele malen beschreven en wijken soms eenigszins af van
het door mij waargenomen geval bij den hond.

Wessely¹) deelt daaromtrent iets mede in 1910. Het betrof hier een
8 maanden oud overigens gezond kind met abnormale ooglidspletcn,
die zich tijdens den slaap niet volkomen sloten. Als oorzaak werd een
gebrekkige ontwikkeling van de tarsus aangegeven.

Reeds vroeger (1854) heeft onder den naam „euryblepharon ou
ampleur de 1\'ouverture des paupières" Desmarres een ooglidafwijking
beschreven, die hij slechts als aangeboren afwijking kende en nog
nergens vermeld vond. Hij noemt de afwijking leelijk, terwijl ze tot
prikkeling van de conjunctiva aanleiding geeft ; hinderlijk daarbij is
bovendien de tranenvloed.

Weve²) doet mededeeling van een geval door hem in 1936 waar-
genomen. Hij vermeldt dat Himly reeds in 1843 schreef dat ook het
tegenovergestelde van phimosis der oogleden voorkomt, namelijk een
te groote afmeting der ooglidspleet zooals uit een afbeelding van
Ammon zou blijken. Volgens de afbeelding is het volgens Weve evenwel
twijfelachtig of we hier wel met hetzelfde klinische beeld te maken
hebben dat door Desmarres is geschetst. Terwijl immers voor de typi-
sche gevallen van „eurvblepharon" de overigens normale anatomie
der te groote oogleden kenmerkend is, toonen die in het geval van
Ammon afwijkingen, welke worden beschreven als „unregelmassig
ausgeschweift". Bovendien bestaat licht ectropium en ziet men geen
typische zakvorming in den buitenooghoek. Laatstgenoemde afwijking
werd in mijn geval van den hond gemist.

Beschreven wordt een geval van euryblepharon bij een hond ; ver-
nauwing van de oogspleten werd verkregen door operatie (blepharrha-
phie).

Ein Fall von Euryblepharon bei einem Hunde wird beschrieben ; eine Verengung
der Augenspalten wurde durch Operation erhalten (Blepharrhaphie).

The author describes a case of euryblepharon in a dog : narrowing of the eye-
clefts was obtained by operation (blepharrhaphy).

Description d\'un cas d\'euryblépharon chez un chien ; le rétrécissement de la
fente palpébrale fut obtenu par une operation (blépharraphie).

¹*) Wessely. Eine noch nicht beschriebene Miszbildung der Augenlider. Deutsch. Med.
Woch. 1910, S. 2223.

²) Weve. Een geval van euryblepharon. Ned. Tijdschr. Geneesk. 1936, 21 Mrt.,
bl. 1213,

Het slachthuiswezen is een internationaal verschijnsel; immers men
eet vrijwel overal vleesch van slachtdieren en men wil een zoo groot
mogelijke hygiëne bij het slachten.

Kort geleden trof men in Italië bepaalde regelingen, in België is
men op dit gebied thans zeer actief. Indien we nu de berichten of de
publicaties, die hierover handelen goed begrijpen, dan gaat men daar
ook nog maar steeds door in één hoofdrichting, die wij o.a. in Neder-
land bewandelen.

De ontwikkeling van het slachthuiswezen in Nederland gedurende
de laatste reeks van jaren moge hen, die thans nog tot stichting van
nieuwe slachthuizen willen overgaan en voor den dierenarts uit andere
landen een waarschuwend voorbeeld vormen.

Nederland fokt te veel vee voor de eigen consumptie en dus exporteert
het zoowel levend als geslacht vee.

1. De binnenlandsche consumptie in versch vleesch werd hoofdzakelijk
verzorgd door den plaatselijken slager, die toen meestal in eigen slacht-
plaats slachtte. Toch waren er toentertijd reeds een kleine 20-tal ge-
meentelijke slachthuizen, met vrij hooge tarieven, doch door middel
van invoerkeurloonen zorgde men er voor, dat de plaatselijke slager
het slachthuis niet ontliep. Overigens was er toen in ons land nog geen
algemeen verplichte vleeschkeuring.

2. Voor den export slachtte men in min of meer groote exportslachterijen.
Via sommigen werd alleen versch vleesch geëxporteerd, anderen expor-
teerden de varkens in den vorm van „bacon".

Van de bacon-slachterijen bleven sommige afvalproducten binnens-
lands. Deze gingen hetzij versch naar den consument, hetzij in den vorm
van vleeschwaren (worstsoorten). Het exportkeurloon (een rijkskeurloon)
was toen zeer laag.

Sommige dezer exportslagerijen werden geëxploiteerd door particu-
lieren, andere door stoomvaartmaatschappijen en later weer andere
door coöperatieve landbouworganisaties.

3. Dan waren er nog eenige vleeschwarenfabrieken, die hoofdzakelijk
voor de binnenlandsche markt vleeschwaren en conserven bereidden.

In 1922 trad de Vleeschkeuringswet in werking. Deze maakte de
vleeschkeuring algemeen verplichtend. De gemeentebesturen werden
belast met de uitvoering. Dit had helaas ook het gevolg, dat de keuring
niet de hoofdzaak werd. Er werden andere belangen aan vastgekoppeld.
Een dezer was:

,,de gemeentebesturen maakten gaarne winst op de vleeschkeuring".
En dus stelde men vrij algemeen de keuringstarieven hooger dan strikt
noodzakelijk was. Inmiddels richtte een groot aantal gemeentebesturen
gemeentelijke (openbare) slachthuizen op.

Het zoogenaamde ideëele motief was: „men kan in dergelijke in-
richtingen de keuring beter uitvoeren". Doch hierachter camoufleerde
men het verzwegen-materieele motief: „de gemeente kan er een zoet
winstje maken".

Hierdoor werden evenwel de veterinaire vleeschkeuringswerkzaam-
heden onnoodig duurder.

Bovendien paste men in de nieuwe slachthuizen den tot toen meest
gebruikten exploitatievorm toe, nl. „de gemeente sticht het slachthuis,
maar verhuurt ruimten, waarin het gemeentepersoneel keurt". De
slagers werden gedwongen te komen slachten en tevens gedwongen
de hooge tarieven te betalen. Of het slachten al dan niet rationeel
werd uitgevoerd, daarvan bleef het gemeentebestuur afzijdig.

De grootte van het slachthuis moest worden bepaald naar enkele
spitsuren, met het gevolg, dat het slachthuis zeer ruim werd opgezet,
dat het oprichtingskapitaal zeer groot werd en dat er voor aflossing
en rente groote bedragen moeten worden opgebracht, terwijl de onder-
houdskosten zeer hoog zijn.

Hooge tarieven en dure slachtkosten werden de trouwe begeleiders
van de veterinaire werkzaamheden ten behoeve van de volksgezondheid.

Inmiddels deed de wereldcrisis vanaf omstreeks 1930 haar invloed
gelden: de wereldprijsmarkt voor vleesch daalde, de export van vleesch
was niet winstgevend meer.

Bijgevolg zochten de particuliere exportslagers naar andere wegen
om hun bedrijf rendabel te maken.

Zij slaagden daarin in tweeërlei opzicht:
I. zij wierpen zich op de binnenlandsche markt;
II. zij deden den verliesgevenden export van vleesch over aan de
Regeering. Wèl slachtten zij voor dezen regeeringsexport, maar
zij lieten zich hiervoor ruim betalen.

Men kan de binnenlandsche markt in ons land in groote trekken
in drie deelen splitsen:

Doordat het varken een vrij constant afslachtpercentage heeft, aan-
gezien het op vrij jongen leeftijd wordt geslacht, heeft de slager hierbij
betrekkelijk weinig risico.

Hierin ligt het grootste risico voor den slager. Dit is dus eigenlijk
het minst begeerenswaardige object voor een nieuweling.

Wat zal nu het exportbedrijf, dat zich noodgedwongen tot de binnen-
landsche markt wendt, logischer wijze moeten doen ?

a. Zich eerst op het vleeschwarendebiet werpen. Daarin zit het minste
risico en de meeste winst; bovendien wordt het niet gehinderd door de
gemeentelijke invoertarieven. Voeg hierbij de omstandigheid, dat de
Nederlandsche slager een matig vleeschwarenbereider is, verder, dat
de vleeschwaren ook door kruideniers mogen worden verkocht, dan is
de huidige gang van zaken volkomen verklaard.

De plaatselijke slager verliest meer en meer het vleeschwarenterrein . .
en achter dezen aan verliest ook het gemeentelijk slachthuis de daarvoor
noodzakelijke slachtingen.

b. Doch toen de ex-exportslager eenmaal vasten voet had op de
binnenlandsche vleeschwarenmarkt, steeg hij naar de volgende trede.
Hij volgde met het versche varkensvleesch. Hij ging grossieren in versch
uitgesneden varkensvleesch.

Men make zich een goede voorstelling van een ex-exportbedrijf.
Dit is op winst ingesteld. Doch men begrijpt daar heel goed, dat hygiëne
in het slachtbedrijf een winstgevende factor is, mits goed toegepast.

Aan het hoofd van een dergelijk bedrijf staat iemand, die „econo-
misch" is ingesteld, iemand die uitkijkt naar „voordeelen". Hij heeft
alle omstandigheden mee.

Hij koopt de varkens in het groot, hij verzekert zichzelve; hij slacht
een zeergroote hoeveelheid in een kleine ruimte in korten tijd met weinig
personeel . . . dus met minimale kosten. Hij maakt alle bijproducten,
zooals varkenshaar, geneeskrachtige organen, bloed, technisch vet, enz.
volkomen te gelde.

Een gemeente, waar een dergelijk bedrijf gevestigd is, stelt op deze
bedrijvigheid bijzonderen prijs en dus treft ze met den ex-exportslager
een bijzondere regeling voor een uiterst laag keurtarief. Bovendien
neemt de gemeente van hem geen „winst".

Stel nu daartegenover de slachtingen in een gemeentelijk slachthuis:
dure slachtkosten voor den slager met hooge tarieven.

Dit naast elkander leggende wordt het volkomen begrijpelijk, dat de
ex-exportslager op de binnenlandsche markt „vrij spel" heeft. Men
trachtte dit wel wat af te remmen door gemeentelijke invoerkeurloonen,
doch de practijk wijst uit, dat de plaatselijke slachtingen voor varkens
sterk afnemen, terwijl de vleeschinvoer langzaam maar zeker toeneemt.

Een der voornaamste is: de consumptie van varkensvleesch is sterk
afgenomen. De heerschende crisis deed het vleescheten sterk verminderen.
Er zijn in ons land een 300.000 a 400.000 officieele werkeloozen, daar-
neven zijn de inkomsten van de nog-werkenden sterk gedaald.

Bovendien zijn er crisismaatregelen ingesteld, waarvan er jaren
lang één bestond in een heffing op varkensvleesch van 6 tot 10 cent
per kg. Deze heffing maakte het vleesch duurder. Bij gevolg werd er
minder gekocht.

Het ongeluk was, dat deze vleeschbelasting, die n.b. een vermin-
dering van het gebruik der slachthuizen tot gevolg had, door de slacht-
huisdirecteuren moest worden geïnd.

En het merkwaardige was, dat met dit geld de verliesgevende export
werd gaande gehouden, zoodat daardoor de in nood verkeerende
exportslageri jen niet alleen staande bleven, maar zelfs in de mogelijkheid
werden gesteld . . . om de plaatselijke slachthuizen te gaan beconcur-
reeren.

Een andere factor is: door de verminderde afname van het varkens-
vleesch kan de plaatselijke slager in één weekperiode geen aantal geheele
varkens meer kwijt. Nu komt de cx-exportslager hem te hulp. Die levert
nl. over het geheele land zgn. „uitgesneden vleesch" in afgepaste hoe-
veelheden tegen een prijs, waarvoor de slager het nauwelijks zelve
slachten kan. Deze invoer wordt weliswaar belast met het invoerkeurloon,
doch dit gaat per kg. Dat heeft voor het gemeentelijk slachthuis deze
beteekènis: indien de slager een varken slacht, ontvangt het slachthuis
ƒ 5.— (gemiddeld), indien de slager daarvoor in de plaats koopt het voor
hem bcnoodigde fijne vleesch b.v. 60 kg vleesch, dan ontvangt het slacht-
huis slechts 60 X 4 cent is ƒ 2.40. De ex-exportslager is in het voordeel,
het openbaar slachthuis ontvangt minder.

Zelfs de tarieven van het slachthuis zijn in zijn eigen nadeel. Over
het algemeen is het tarief der slachthuizen een stuks-tarief. Dit is voor
varkens vrij hoog. Naar verhouding van die van het rund te hoog.
Toen het aantal varkensslachtingen afnam, verminderden de voor
het slachthuis meest voordeelige inkomsten.

De slachthuizen blijven zitten met de meer kostende en minder
gelei opbrengende runderen.

Inmiddels is ook het aantal runderslachtingen teruggeloopen, eens-
deels door de verminderde koopkracht, andersdeels door een runder-
crisisheffing, evenzoo in het nadeel van het slachthuis en in het voordcel
van het ex-exportbedrijf.

Hier tusschen door zij opgemerkt, dat de vleeschomzet in het algemeen
ook nog iets nadeelig is beïnvloed door vetcrisisheffing en omzetbelasting.

Men hoort wel eens de hoop en de verwachting uitspreken, dat de
ex-exportslager toch zeker wel van het rundvleesch-grossieren zal
afblijven vanwege de daaraan verbonden risico\'s. Deze hoop kan men
gerust laten varen; er zijn reeds groot-bed rij ven hiermede begonnen.
Dat ze succes zullen hebben, daarvan kan men zeker zijn.

Wederom een andere factor is: in den loop van 1934—1936 zijn
er ongeveer 200.000 runderen - waarvan een groot deel hoog-drachtig
was — met spoed afgeslacht en ingeblikt.

De rundveestapel is met dit getal verminderd, daarenboven is er nog
een teeltbeperking en dus kan er ook minder vleesch door den boer
in consumptie worden gebracht. Deze groote massa runderen is slechts
voor een zeer klein deel geslacht in de gemeentelijke slachthuizen. De
ex-exportslachterijen zijn hier wel bij gevaren.

Er is herhaaldelijk betoogd: ,,de Regeering komt de gemeentelijke
slachthuizen wel te hulp". Doch tot op heden is nog steeds het tegendeel
geschied. Zelfs blijft de herziening der Vleeschkeuringswet, waarvoor
gelijkheid van de keurloonen is toegezegd, achterwege.

Even zij aangestipt wie de ex-exportslachterijen thans exploiteeren.
Dat zijn eenerzijds zeer machtige kapitalistische groote concerns, ander-
zijds groote landbouworganisaties. Hoewel beiden elkanders antipoden
zijn, werken ze thans eendrachtig in dezelfde richting voort, nl. aan het
weg-concurreercn van de gemeentelijke slachthuizen.

Vandaar dan ook, dat de landbouworganisaties — die een vrij grooten
invloed hebben op de Landsregeering — aankondigden, dat zij bij de
volgende herziening der Vleeschkeuringswet zullen aandringen op het
laten wegvallen van de gemeentelijke invoerkeurloonen, hetgeen de
genadestoot zou zijn voor de gemeentelijke slachthuizen.

Daarna kunnen de concerns rustig den strijd aanbinden tegen de
ex-exportslagerijen van de Landbouworganisaties. De rekening hiervan
wordt natuurlijk later wel gepresenteerd; aan den boer in den vorm
van lage veeprijzen, aan den consument in den vorm van hooge prijzen
voor vleesch en vleesch waren.

Wat de rol van dc Rijksoverheid betreft moeten wij ons eens los
kunnen maken van ons oude denkleven, nl. dat de gemeente-slacht-
huizen alleen-gezond-makend zijn.

Vragen wij ons eens af, of het uit een hygiënisch oogpunt toch niet
inderdaad het beste is, dat in de slagerswinkels het vleesch in afgepaste stukken
in cellophaan verpakt, in gekoelde vitrines koopklaar ligt, zoodat er na het moment
van het uitsnijden in een goed hygiënisch ingericht en geleid groot bedrijf niemand
meer met de handen aankomt.

Ieder onbevooroordeelde zal moeten toegeven, dat dit hygiënisch
het beste is, vermoedelijk zal het ook het goedkoopste zijn.

Welke gevoelsargumenten de slachthuisdirecteur en dc huidige slager
hiertegen ook zal inbrengen, toch zal de drang van den consument
hiernaar uitgaan. Kan dan een Rijksregeering, die het kapitaalverlies
der gemeente niet voelt, wel iets anders doen dan dit aanmoedigen ?

Doch dit wil zeggen, dat het streven van de Rijksregeering logischer-
wijs zal gericht zijn vóór de ex-exportslachthuizen en tegen de gemeen-
telijke slachthuizen. Dat is dan ook de nuchtere praktijk in Nederland
gedurende de laatste reeks jaren.

Heeft de veterinaire slachthuisdirecteur zijn beroep zóó lief, dat hij
bereid is alles te doen, alle conservatisme te laten varen ter handhaving
van het gemeentelijk slachthuis of meer in het algemeen van de plaat-
selijke slachtingen ?

Wat zóu de slachthuisdirecteur tegenover den beschreven gang van
zaken kunnen stellen ?

Slechts één redmiddel: de vleeschvoorziening via het gemeentelijk
plaatselijk slachthuis zal minstens even hygiënisch en tegen dezelfde
kosten moeten geschieden als via het ex-exportslachthuis.

Wij zullen ons in andere richting moeten oriënteeren, naast hygiënist
zullen wij ook econoom moeten worden. Er is een nieuwe tijd gekomen
die verlangt, dat de (veterinaire) wetenschap en de hygiëne er zijn ten
behoeve van het algemeen welzijn. Wij zullen alles moeten doen om
deze zorg voor de volksgezondheid populair te maken. Een der — mis-
schien — vele middelen daartoe is: een zoo laag mogelijke kostprijs.

Zoodra de dierenarts economisch gaat denken, zal hij vanzelf zien,
dat, — hoewel de dure opzet van de gemeentelijke slachthuizen een
handicap is voor herovering van het verloren terrein — er nog wel
lichtpunten zijn.

Indien slachthuisdirecteur, slager en grossier gaan samenwerken
en het slachten en vleeschvervoeren door de slachthuisdirectie wordt
verzorgd, kan onmiddellijk goedkooper worden gewerkt.

De voor elk bedrijf zeer nadeelige topuren worden afgevlakt tot top-
dagen; er is minder slachtpersoneel. Er kan meer hygiënisch geslacht
worden, omdat het vanwege den slachthuisdirecteur geïnstrueerd
wordt aan minder wisselend personeel. Een direct gevolg is tevens
dat de keuring goedkooper, maar ook beter kan geschieden. Alle bij-
producten worden georganiseerd verzameld, eventueel gezamenlijk
verhandeld of bewerkt.

De hygiëne van de bewerking der buikingewanden wordt onmiddellijk
op een veel hoogeren trap gebracht, terwijl de bewerking dusdanig
geschiedt, dat er minder waarden verloren gaan. Er kan worden nage-
gaan om de bewerking van alle afval tot halfproducten (b.v. vethoudend
vleeschmeel, bloedmeel) ter hand te nemen. De geneeskrachtige organen
worden tot volle waarde gebracht.

De veterinaire keurgegevens (over t.b.c., vinnen, de schade van var-
kenspest, van mond- en klauwzeer) worden behoorlijk bewerkt en benut
voor de landbouwers.

Door goede organisatie van het vleeschvervoer kunnen andere — min-
der zware eischen gesteld worden aan de koelinrichtingen.

Verder worde een intensieve samenwerking tot stand gebracht tus-
schen alle slachthuizen, grondige bespreking dergezamenlijkebelangen,
uitwisseling der ervaringen, een en ander via een centraal bureau voor
leiding en adviseering. Voor zoover de hulpmiddelen niet behooren
tot het eigenlijke vakterrein van den dierenarts, make men gebruik
van de bekwaamste krachten op het gebied van warmte-, koude-,

bouw- en slachthuistechniek, voor de watervoorziening, waterloozing,
verlichting, enz., enz.

De slachthuisdirecteur late varen het idee: „baas zijn in eigen huis".
Hij is het nu immers toch ook niet, want hij is ondergeschikt aan het
gemeentebestuur. (Vandaar trouwens het tragische compromis: veteri-
naire hygiëne tegen hoogen kostprijs).

Over de slagers is in dit artikel weinig gesproken. Toch zal het
iedereen duidelijk zijn, dat het lot van den plaatselijken slager parallel
loopt met dat van den slachthuisdirecteur. De toestand in het slagersvak
is in ons land allesbehalve rooskleurig. Een, straks meer economisch en
organisatorisch georiënteerd slachthuis kan oneindig veel doen om het
plaatselijk slachten te doen behouden en den vleeschomzet van den slager
te stimuleeren.

Natuurlijk kunnen we verwachten, dat te eeniger tijd ook in Neder-
land een economisch herstel zal intreden. Dan hopen we, dat ook
de gemeentelijke slachthuizen daaraan zullen deelhebben. Toch zij
men niet te optimistisch. De laatste jaren doen een afname van het
gebruik der slachthuizen zien. Wij maken ons van de opsporing der
oorzaak af door te zeggen, dat dit komt „vanwege de crisis". Doch in
die zelfde crisis zien we een toename van het debiet der ex-export-
slachterijen! Het eventueele herstel — als \'t komt — zal voetje voor
voetje gaan. Dat is weer gunstig voor het ex-exportbedrijf. Want de
slager zal niet in den loop van zeer korten tijd wederom geen heele
varkens per week noodig hebben, die hij zelf zou kunnen slachten.
Neen, hij koopt elke volgende week telkens wat meer uitgesneden
varkensvleesch.

Tegen den tijd, dat hij inderdaad een heel varken zou noodig hebben,
heeft hij zich zoo aangepast, dat hij niet meer denkt aan zelf slachten.

Dan kan hem het gemeentelijk slachthuis met zijn dure tarieven
niet meer aanlokken. Zelfs mist de ambtenaar-directeur de kaufmänni-
sche reclame-mogelijkheid om den slager naar zich toe te lokken.

De stand van zaken is wel zorgwekkend voor den dierenarts, doch
allerminst hopeloos.

Op 18-7-1938 komtG.C. te Kollum bij mij met de mededeeling, dat
i 5 weken geleden één zijner koeien wat te vroeg heeft gekalfd (38 we-
ken) en sindsdien nog witte, etterachtige uitvloeiing heeft. We spreken
af, dat ik het dier begin Augustus volgens Albrechtsen zal behandelen ;
stilzwijgend neem ik daarbij aan, dat de grootste etterproductie tegen
dien tijd wel afgeloopen zal zijn.

Zondags daarop (24 Juli) komt de boer \'s morgens vroeg met het
allesbehalve gunstige bericht, dat de koe nog een kalf wil brengen. Bij
mijn komst aan de boerderij staat de koe buiten aan een boom gebonden.
Het dier staat met den staart eenigszins gelicht, perst af en toe iets.
Daarbij loopt een nu bruin gekleurd secreet af, dat ruikt als bij een
emphysemateuze vrucht, alhoewel de stank niet zoo sterk en door-
dringend is als wij dat bij dergelijke vruchten gewend zijn. Juist buiten
de vulva zijn 2 klauwtjes zichtbaar. Zij liggen met de volaire vlakte
naar boven. De hoornschoentjes laten reeds los.

De koe maakt oogenschijnlijk een gezonden indruk en heeft volgens
den eigenaar den vorigen dag nog ^ 20 Liter melk gegeven.

De eigenaar heeft, toen hij \'s morgens bemerkte dat de koe perste,
geëxploreerd en daarbij 2 beentjes, naar zijne meening ach terbeentjes,
gereponeerd. De trekkracht die hij daarna aanwendde heeft niet het
verwachte gevolg gehad, zoodat hij besloot deskundige hulp in te roepen.

Aangezien m. i. de boomgaard niet de gewenschte plaats is om een
verlossing te verrichten, ook al zijn de weersomstandigheden uitermate
gunstig, bestaat de eerste voorbereiding in het in orde brengen van een
standplaats in den leegen koestal. De standplaats wordt voorzien van
los, frisch stroo, de groep wordt overbrugd en brug en stalvloer verder
bedekt met een laag stroo.

Voor den operateur is dit van veel belang, in de allereerste plaats
voor zijn eigen gezondheid. Men heeft nu een frissche en tochtvrije
opcraticplaats, terwijl men in de buitenlucht, wanneer de verlossing
zwaar is en dus aanleiding geeft tot transpiratie, bij een schamele
bedekking van het bovenlichaam, een behoorlijke kans heeft op slechte
gevolgen.

De dierenarts behoort zich tot stelregel te kiezen geen begin te maken
met een verlossing in de buitenlucht. Ook al lijkt in het begin de ver-
lossing gemakkelijk te zullen verloopen, dan blijken later soms moeilijk-
heden op te treden en dan gaat men er niet meer zoo gemakkelijk toe
over het rund binnen te laten brengen. Een tweede voordeel van het

opstallen vind ik persoonlijk het feit, dat het te verlossen rund een
iets hoogere stand- resp. ligplaats heeft dan de operateur.

De verdere toebereidselen bestaan in het klaarmaken van een pap
van lijnmeel met een desinfectans. Bij het verrichten van een embryoto-
mie gebruik ik bij voorkeur een vrij dikke pap van lijnmeel. Het spreekt
vanzelf, dat ik die voorkeur niet uitstrek tot het lijnmeel van den boer
zelf, omdat de bewaarplaats daarvan meestal juist niet tot de zuidelijk-
ste gerekend kan worden. Bovendien hebben vele veehouders geen
onvermengd lijnmeel aan de boerderij, wat \'s nachts op een afgelegen
hoeve tot moeilijkheden zou kunnen leiden. Dus zelf lijnmeel mee-
nemen.

Dc voordeelen van lijnmcelpap, die in hoofdzaak daarin bestaan, dat
zij zich moeilijker van de armen van den operateur aflaat strijken dan
b.v. ung. boricum, worden tot een nadeel wanneer men zich zelf na de
operatie zal reinigen.

Bij de verlossing van een doode vrucht valt een vergelijking van
lijnmeelpap en ung. boricum m. i. nog eens extra in het voordeel van
de eerste uit. De geheele oppervlakte van de vrucht kan men er mee
bewerken zonder de kans te hebben het er telkens weer af te strijken
bij een volgende exploratie. Men dient er in een dergelijk geval niet
karig mee te zijn.

Nadat verder nog een emmer met warm water, waarin houtjes en
touwtjes en een paar handdoeken binnen het bereik van den operateur
geplaatst zijn en de boerin instructie heeft gekregen om te zorgen, dat
er na eenigen tijd weer warm water disponibel moet zijn, kan de operatie
beginnen.

Bij exploratie blijkt, dat wij niet te doen hebben met een stuitligging.
Wanneer wij-vanaf de loslatende klauwtjes het been met de hand volgen,
dan voelen wij spoedig een carpaalgewricht en verder gaande het
ellebooggewricht. In de buurt van het laatste gewricht is dc huid van
liet bovenliggende been niet meer intact. Er zit een gat in waar gemak-
kelijk 2 vingers door gaan. Bij het andere voorbeen is het evenzoo,
waarschijnlijk tengevolge van de trekkracht van den boer. Opmerkelijk
is het nagenoeg ontbreken van subcutaan emphyseem.

De beide ellebooggewrichten vullen de geheele opening van de
cervix, die als een rigide band strak de beide voorbeentjes omgeeft.
De wand van de cervix voelt glad aan en is voldoende vochtig.

Bij het terugtrekken van de hand valt het op, hoe radicaal het haar
van de huid loslaat. Overal waar wij met de hand langs gaan, houden
wij een gladde, naakte huidoppervlakte over.

Na deze vluchtige, betrekkelijk oppervlakkige exploratie is het oogen-
blik gekomen ons te bezinnen, hoe we verder zullen handelen.

In het algemeen gesproken is de verlossing van een emphysemateuze
vrucht, afgezien van de nasale geneugten, geen prettige bezigheid.

De mortaliteit bij deze operatie is hoog en de kans op infectie voor den
operateur niet gering. Hebben wij dus eenige aanwijzing op een letalen

afloop voor de koe, dan beginnen wij niet aan dezen krachttoer, of beter
gezegd, wij beginnen er alleen dan aan, wanneer er een behoorlijke
kans is, dat de koe in leven blijft. Onze eerste inspectie geldt dus nu den
gezondheidstoestand van de koe.

Volgens den boer heeft de koe den vorigen dag nog een behoorlijke
melkgift gehad. Het dier ziet er ook gezond uit ; pols, temperatuur en
ademhaling zijn normaal, zoodat wij besluiten een poging te wagen het
dier te redden.

Het spreekt vanzelf, dat wij van te voren den eigenaar inlichten over
het gevaar van het optreden van een cervix-scheur en de gevolgen,
die daaruit voort zullen vloeien.

Onze handen en armen, die natuurlijk inmiddels weer gereinigd zijn,
worden dan ingewreven met citopogeen pur, valvanol of alcohol, ten-
einde ons zooveel mogelijk te wapenen tegen een eventuecle infectie.

Dan brengen wij enkele handen vol lijnmeelpap in de vagina, ten-
einde ons werk te vergemakkelijken. De geringe ontsluiting van de cervix
laat niet toe onze exploratie uit te strekken tot de baarmoeder zelf.
Hoe de verdere ligging ook zal zijn, de operateur zal steeds moeten be-
ginnen met het wegnemen van de beide voorbeentjes.

Daarbij is het gebruik van lange instrumenten door den slechten
toestand van de huid zeer gevaarlijk. Onze handelwijze is nu als volgt.
De gaten, die bij het elleboogsgewricht in de huid zitten, worden ver-
groot. Dit gaat n.1. wel digitaal. Met dezelfde instrumenten wordt nu
de huid rondom de humerus losgemaakt. Door de onvoldoende ontslui-
ting van de cervix lukt het niet verder te komen dan het boeggewricht.
Opvallend is de taaiheid van liet spierweefsel in verhouding tot de half
vergane huid.

Een striktouwtje wordt nu om de humerus gelegd en dan probeeren
wij door de trekkracht van één persoon het voorbeentje weg te nemen.
Doordat het schouderblad onvoldoende losgemaakt is, scheurt het af
in het boeggewricht.

Op dezelfde wijze handelen wij met het andere voorbeentje. Doordat
wij nu iets meer ruimte hebben, kunnen wij het schouderblad hier beter
losmaken en levert de extractie geen moeilijkheden meer op. Direct
nemen wij nu ook het eerste schouderblad weg, hetgeen met de hand
gemakkelijk gaat.

Thans is het oogenblik gekomen ons op de hoogte te stellen van den
toestand in de baarmoeder. Wanneer wij de rigide cervix gepasseerd
zijn, voelen wij een baarmoederwand van een bijzondere hoedanigheid.
De eerste indruk is, alsof wij met de vingers over een betonwerk strijken.
Het slijmvlies is stroef, min of meer hard, in dikke rimpels liggend. Van
karunkels is geen spoor te vinden. De wand omsluit eng het kalf, dat
met teruggeslagen hoofd in rugligging ligt. Groote hoeveelheden haar
laten zich gemakkelijk van de huid wegstrijken. Subcutaan emphyseem
is niet waarneembaar.

bij handenvol naar binnen en voorzoover bereikbaar bewerken wij
de oppervlakte van het kalf er mee.

Na eenige moeite gelukt het het hoofd te reponeeren, doch nu komen
wij voor het onaangename feit te staan, dat de schedel de cervix niet
kan passeeren. Een striktouwtje wordt achter de ooren gelegd en terwijl
een hulp dit touwtje strak houdt, probeeren wij al masseerende met
lijnmeelpap de cervix te verwijden en over den schedel te schuiven.
Na een kwartier moeizaam werken gelukt dat, zonder dat er sprake is
van inscheuren van de cervix.

Geleidelijk laten wij nu verder trekken, onderwijl steeds de opper-
vlakte van het kalf en de cervix bewerkend met lijnmeelpap. Het strik-
touwtje snoert nauw om den hals en heeft de wrakke huid reeds door-
gesneden. Wanneer wij door het weinig vorderen bij deze werkwijze
peinzen over een andere methode, meldt deze zich a.h.w. vanzelf aan.
Er komt op een zeer bijzondere manier schot in het geval, doordat het
kalf intra-uterin onthuid wordt. De halswervelkolom en het voorste
gedeelte van den borstwand passeeren de cervix, maar de huid blijft
intra-uterin kleven, zouden wij kunnen zeggen. Onwillekeurig moeten
wij hierbij denken aan een afbeelding uit het beroemde boek van onze
kinderjaren „Baron von Miinchhausen", waarbij deze een vos, waarvan
de staart aan een boom gespijkerd was, dusdanig met de rijzweep
bewerkte, dat het dier uit zijn vel sprong. Terwijl wij al in de hoop
leven een herhaling van dat wonderlijke geval te zullen aanschouwen,
moeten wij tot onze spijt constateeren, dat de kruisbreedte van het kalf
te groot is om de cervix te passeeren.

De voorste helft van het reeds onthuide kalfje wordt dan weggenomen.
Onder strak houden van het touwtje worden de lendenen n.1. met de
hand gebroken en dan is de extractie van het voorste gedeelte mogelijk.

De overgebleven ingewanden worden nu verwijderd en door het
vastzetten van den stompen haak in het bekken wordt de rest gefixeerd.
Door de geringe ontsluiting van de cervix gaat het aanbrengen van een
touwtje tusschen de achtcrbeenen door nog heelemaal niet gemakkelijk.
Tenslotte, dank zij lijnmeelpap en volharding gelukt het. Het aanbrengen
van de kettingzaag gaat gemakkelijk. Het halveeren van het bekken-
gedeelte is het werk van enkele minuten en spoedig is de verlossing
afgcloopen.

Een nadere inspectie van de cervix toont aan, dat er geen letsel waar-
neembaar is. De binnenwand van de uterus voelt zeer rigide aan en is
over het geheel sterk gerimpeld. Van secundinae is niets meer waar te
nemen.

Na afloop van de operatie is de koe suf; ze heeft geen eetlust. De
labiae van de vulva zijn iets gezwollen. Wanneer de koe overeind is
gejaagd gaat zij spoedig weer liggen, \'s Avonds is zij minder suf, drinkt
wel, doch heeft nog geen eetlust. Zij houdt voortdurend den staart iets
af. De melkgift is natuurlijk gering.

Twee dagen later, 26 Juli, loopt de koe buiten wanneer wij aan de
boerderij komen. Zij is veel minder suf; de eetlust is matig ; temperatuur
normaal. De houding van den staart is nog niet veranderd. Volgens den
eigenaar wordt de melkgift alle keeren beter. Hij schat die op ^ y
Liter daags.

Volgens nadere inlichtingen heeft bovengenoemde koe (stamboek
No. F. 71849 H) I2juni 1938 gekalfd na een drachtvan 38 weken. De
eigenaar schatte het kalf op ^ 30 kg. Aanvankelijk heeft hij nog een
tweede kalf verwacht. De koe heeft echter niet meer geperst en
toen de nageboorte afgegaan is, heeft de boer daaraan niet meer
gedacht. De nageboorte was door een knecht uit het land verwijderd
en toen het dier naderhand uitvloeiing overhield, verkeerde de boer in
de meening, dat er een stukje nageboorte bijgebleven was, zonder
daarvoor echter nadere aanwijzingen te hebben.

De koe is slechts éénmaal gestierd. Eigenaar is daaromtrent zeer
pertinent. In de naaste omgeving liep geen stier, zoodat hij zijn tochtige
koeien geleidde naar den stier van een buurman.

Opmerkelijk is nog de melkgift na de verlossing van het eerste kalf.
De volgende gegevens zijn door mij overgenomen uit het boekje van de
contróle-vereeniging.

Schrijver deelt een geval van tweelingdrachtigheid bij het rund mee,
waarbij het tweede kalf zes weken na het eerste werd geboren.

Het tweede kalf is een voldragen vrucht, waarvan vooral de huid
in ontbinding is overgegaan.

In de tusschenperiode is de koe goed gezond geweest. Een week na
de moeilijke partus, waarvan de auteur een beschrijving geeft, loopt
de koe in den koppel en heeft weer een behoorlijke melkgift.

Verfasser berichtet über einen Fall von Zwillingsträchtigkeit bei einem Rind,
bei dem das zweite Kalb 6 Wochen nach dem ersten geboren wurde.

Das zweite Kalb war eine ausgetragene Frucht, von der hauptsächlich die Haut
in Verwesung übergegangen war.

Wij beleven thans, dat koeien, die reeds de eerste aanval van mond-
en klauwzeer (M. en K.) hebben doorstaan tijdens de epidemie, welke
in 1937 in ons land begonnen is, voor de tweede maal door M. en K.
worden aangetast.

In verband met hetgeen tot heden reeds van deze ziekte bekend is,
vragen wij ons af, of dit niet voorkomen had kunnen worden. Wij
begeven ons hierbij op een terrein, waarop wij slechts dierenarts-
toeschouwer zijn, waarmee we bedoelen, dat we dit gespecialiseerde
deel van het uitgebreide diergeneeskundig gebied niet voldoende ken-
nen. De zaak is evenwel te belangwekkend en te interessant om deze
niet eens in discussie te brengen.

Bij de gedachte aan de mogelijkheid van hoog-immunisatie van onze
veestapel gaan wij uit van twee vaststaande feiten :

Ten eerste beschikken wij over een groot aantal dieren, die sinds
kort een natuurlijke aanval van M. en K. hebben doorstaan.

Ten tweede is het mogelijk een onbeperkte hoeveelheid kunstmatig
mond- en klauwzeervirus te bereiden, dat in virulentie niet voor het
natuurlijke virus onderdoet. Het kunstmatige virus is bovendien in
staat om een belangrijke immuniteit te verwekken, zoals blijkt uit de
mededelingen van Frenkel en van Waveren (T. v. D. 1938, No. 6),

rigcn Partus, den der Verfasser näher beschreibt, lauft die Kuh wieder in der Herde
und gibt eine gute Milchmenge.

The author mentions a case of twin gestation in a cow in which the second calf
was born six weeks after the first one.

The second calf was a mature fetus of which especially the skin was in décompo-
sition.

In the six weeks between, the cow had been healthy. Only one week after the
difficult delivery (described in the article) the cow walked again in the herd and
had a decent milkflow.

L\'auteur relate un cas de gestation gémellaire chez une vache ; le second veau
fut accouché six semaines après le premier.

Le second veau était un produit à terme, dont surtout la peau était entrée en
décomposition.

Dans l\'intervalle des deux accouchements, la vache présenta tous les signes exté-
rieurs de la santé. Une semaine après le part laborieux, décrit par l\'auteur, la vache
avait rejoint le troupeau et avait une lactation satisfaisante.

Kort gezegd, is nu ons voorstel: breng in de praktijk alle pas doorgeziekte
runderen met behulp van kunstmatig M. en K.-virus een hoge immuniteit bij,
indien dat mogelijk blijkt. Met andere woorden, de pas doorgeziekte run-
deren worden met het kunstmatige virus, door den behandelenden
dierenarts, een of meermalen met een bepaalde dosis kunstmatig virus
intracutaan in het tongslijmvlies geënt.

Het gunstigste tijdstip der enting, de doelmatigste dosis virus, even-
tueel het aantal keren, dat geënt zal moeten worden, laten wij gaarne
over ter beoordeling aan meer deskundigen, in ons land ongetwijfeld
Dr. Frenkel en zijn medewerkers.

In geval de te nemen proeven zouden slagen is er nuttig werk te
doen. Zoals Dr. Frenkel bij zijn lezing te Utrecht verklaarde, is de
bereiding van kunstmatig virus in onbeperkte hoeveelheid mogelijk.
Vergissen wij ons niet, dan is dit bovendien een weinig kostbaar werk.
De entstof zou dus weinig kosten met zich behoeven te brengen. Het
werk der practici zou, na enige routine en met de juiste injectiespuit,
niet tijdrovend behoeven te zijn.

De perspectieven zijn vele. De veehouder behoeft, na hoog-immuni-
satie van zijn vee, geen angst meer te hebben voor een spoedige her-
haling van de ramp der ziekte.

De practicus zou in eigen kring beschikken over voldoende dieren,
die een werkzaam bloed leveren. Hiermee konden nieuwe gevallen
direct behandeld worden, als ook het jongvee, de varkens, enz.

Het is bewezen, dat een voldoende hoeveelheid reconvalescenten-
bloed, op het juiste moment en van de juiste dieren genomen, gezonde
runderen volkomen kan beschutten tegen M. en K.-infectie. Op stallen,
waar één of enkele dieren ziek waren, hebben wij de gezonde koeien
met grote hoeveelheden reconvalescenten-bloed ingespoten, ze direct
daarna besmet met mondslijm der zieke dieren. Zij bleven geheel vrij
van M. en K., terwijl te midden van hen de reeds aangetaste dieren
stonden. Dit geschiedde in de tijd, dat de epidemie nog in volle hevig-
heid woedde, dus niet tijdens de afname der virulentie van de smetstof.

Deze dieren verkregen dus een passieve immunisatie, die sterk genoeg
was om hen te beschutten tegen een intensieve besmetting. Ook deze
dieren zouden dan verder hoog-geïmmuniseerd kunnen worden door
enting in het tongslijmvlies met kunstmatig virus.

Blijkens het aangehaalde artikel van Frenkel en van Waveren
was de actieve immunisatie met kunstmatig virus en M. en K.-immun-
serum geen succes. Dit verwondert ons niet, omdat wij het hoog-
immunserum Riems en Rotterdam veel minder werkzaam vonden dan
het door ons gebruikte reconvalescenten-bloed. Ons inziens zit echter
het verschil in werkzaamheid in de aangewende hoeveelheden (voor
zoover we stamverschil kunnen uitsluiten). Wij spoten 600 tot 800 c.c.
bloed tegenover 200—300 c.c. hoog-irnmunserum. Dit geschiedde in

verband met de hoge prijs van het serum (Riemserserum ƒ 50.—
per liter.) Zelfs met het exhorbitant dure Riemserserum gelukte het
ons niet ook maar één koe geheel vrij van de ziekte te houden.

Wij stellen ons de gang van zaken aldus voor : De pas doorgeziekte
runderen worden met kunstmatig virus hoog-geïmmuniseerd. Zij zijn
dan afdoende beschermd tegen nieuwe infecties. De beschutting is
blijvend, als het bijv. mogelijk is deze dieren ieder halfjaar of ieder
jaar te herenten met virus.

Deze dieren vormen de bloedleveranciers (donors) voor gezonde of
pas aangetaste bedrijven. Hierbij kan men wachten tot op een bedrijf
het eerste dier ziek wordt, (men zal dan vaak te laat komen, vooral op
kleine stallen) of wel men behandelt de gezonde stallen rondom de
haard preventief (waarvoor toestemming nodig zal zijn van den wet-
gever). Deze, nog gezonde, dieren worden behandeld met reconvales-
centen-bloed der hoog-geïmmuniseerde koeien en gelijktijdig besmet
met mondslijm der zieken of door intracutane enting in het tongslijm-
vlies met kunstmatig virus. Daarna worden zij verder hoog-geïmmuni-
seerd door virus alleen.

Wij zijn ons bewust, dat er nog enkele haken en ogen blijven. Zo is
de kwestie van het stamverschil van gewicht. Wanneer hoog-geïmmuni-
seerde dieren door een nieuwe stam aangetast zouden worden, zou de
procedure zich moeten herhalen, dus weer de doorgeziekte dieren
hoog-immuun maken tegen de nieuwe stam en ze aldus vormen tot
goede donors, wier bloed gebruikt kan worden om andere dieren preven-
tief of curatief te behandelen.

Hoe omslachtig deze procedure ook moge zijn, zij lijkt ons juister en
economischer, dan werkeloos toe te zien hoe het ene bedrijf na het
andere door mond- en klauwzeer wordt aangetast.

Ook het probleem van de export is van gewicht. Frenkel wijst
daarbij op het gevaar van smetstofuitscheiding bij ogenschijnlijk ge-
zonde dieren, welke kwestie op heden nog niet is opgelost. Dit bezwaar
geldt voor de door ons gesuggereerde hoog-immunisatie niet in meerdere
mate dan voor natuurlijk doorgeziekte dieren.

Hoe belangrijk de export ook moge zijn, van zeer grote betekenis
blijft toch zeker het primaire belang van de Nederlandse veehouders
zelf. Bij een tegen M. en K. weerstandskrachtige veestapel heeft het
land groot belang.

Het bestuur van bovengenoemden Kring heeft de eer haar buitengewone leden
uit te noodigen op de buitengewone vergadering op Donderdag 10 Nov. 193^1
des namiddags 8 uur, in Hotel des Pays Bas, waar Prof. Dr. B. Sjollema een
voordracht zal houden over het onderwerp ,,Hct kunstmatig drogen van gras".

Jahn \') is paardenarts bij een reg. infanterie, waarbij in vredestijd toch blijkbaar
^nog ± 4⁰⁰ paarden zijn ingedeeld.

Hij kreeg hier een herpes-infectie te bestrijden, die zich tot 63 dieren uitbreidde.
Hij beschrijft in het kort het bekende klinische beeld. Hij liet de zieke dieren afzon-
deren en niet poetsen. Al het poetsgereedschap voor de gezonde paarden werd
geregeld ontsmet in een permangaan-oplossing, waarin ook de manschappen hun
handen ontsmetten. Niettegenstaande dat waren er 2, die herpes kregen. De rust-
bedden werden verwijderd en de standen ontsmet.

Hij behandelde de patiënten met allerlei zalven en oplossingen, om eens te
beproeven welke middelen het beste waren. Hem beviel salpeterzuurzalf uitstekend.
Deze bestond uit 1 deel ruw salpeterzuur en 5 deelen adeps. Na 6 dagen waren de
paarden hersteld, zegt schrijver. Verder jodoformzalf, die onaangenaam ruikt, maar
even snel geneest. Joodtinctuur werkt ook goed, maar te sterk uitdrogend. Sulfoli-
quid-zalf, spiritueuze salicylzuuroplossing en blauwe zalf werkten niet krachtig
genoeg, roode kwikzalf daarentegen te sterk. De geheele epizoötie was in 4 weken
bestreden.

Wittmann ¹) behandelt de aandoeningen en de daaruit voortvloeiende kreupel-
heden, die aan de beenderen en de gewrichten der voorbeenen kunnen voorkomen
tot en met het carpaalgewricht. Meest gaan deze uit van de insertieplaatsen van
banden en pezen, door druk, tractie of kneuzing van het periost. Daar ontstaat dan
veel een chronische, locale, aseplische ontsteking, die voert tot periostitis ossificans,
ostitis rarefaciens, periarlhritis of arthritis.

Nu zijn er punten aan de voorbeenen, waar deze processen bij voorkeur ontstaan.
Schr. behandelt al deze punten afzonderlijk, benevens de verschijnselen, die men daar
ziet.

Hoef been : Hier ziet men meest een ossificeerende periostitis, uitgaande van de
periostale laag van de hoefleerhuid. Ze kan diffuus voorkomen of circumscript zijn.
Diffuus meestal na een algemeen hoefiijden, circumscript bij het proc. entensorius,
daar waar de gewrichtskapsel zich aan het been vasthecht en bij de insertieplaatsen
van de zijbanden van hel hoefgewricht.

De processen bij het proc. entensorius zijn zeer pijnlijk. Ze ontstaan door insulten
en abnormale trekkracht van de ent. dig. comm. Sterke belastingskreupelheid.
De diagnose is moeilijk te stellen : alleen te stellen bij nauwkeurig palpceren en ver-
gelijken met het andere been. Vaak 11.1. erger pijn bij druk ter plaatse.

Klinisch hieraan gelijk is een periostitis van de aanhechtingsplaats van den
beursband aan de beenderen. Hierbij ontstaan vaak bloedingen in de plaatjeslaag,
die later bij het bewerken van de hoeven zichtbaar worden. Zoo is het ook bij de
periostitis van de collaterale banden van het hoefgewricht. Hierbij ziet men pijn
bij druk op de zijwanden van den hoef.

Straalbeen : Podotrochlitis wordt in het algemeen door exostosen veroorzaakt,
ontstaan door inscheuringen in de banden van het straalbeen, waardoor zich een
periostitis ontwikkelt. Andere aandoeningen dan van het gewricht en de bursa
komen haast niet voor. De exostosen zijn klinisch niet en röntgenologisch zeer
moeilijk te constateeren. Ze vormen een mechanische bewegingsstoornis. Differen-
tiaal-diagnostisch moet men letten op periostale aandoeningen van koot- en kroon-
been (overhoeven zoowel hooge als lage) en van aandoeningen van de achterste

¹) Prof. Wittmann : Die wichtigsten Lahmheitspunkte an der Vordergliedmasze des
Pferdes infolge Knochen- und Gelenk-Erkrankungen. Zeitschr. f. Veterinärk., Juni 1938.

banden van het kroonbeen en van een verzenklemhoef, die vaak tezamen met
podotrochlitis voorkomt.

Kroonbeen : Vooral op de achtervlakte en op de leuning van het kroonbeen hechten
zich vele banden en pezen vast (kroonbeenbuiger, ramus rectus van de inter. med.,
de kootbeen- kroonbeen-banden enz.). Vooral bij rijpaarden wordt hieraan bij het
afzetten en neerkomen van het been veel tractie uitgeoefend, die zich manifesteert
in het voorkomen van vele beenaandoeningen daar ter plaatse. Deze exostosen,
benevens die op de voorvlakte van het been, door insulten ontstaan (kroonbetrap-
pingen, aanstooten tegen hindernissen enz.) geven vaak ernstige kreupelheden,
daar zij de bewegingen in het gewricht hinderen, in tegenstelling met de laterale,
die dit niet doen en slechts geringe of geen kreupelheden tengevolge hebben.

Koolbeen : Vooral op het bovenste en middelste dorsale deel komen acute periosti-
tiden voor, die zelfs moeilijk van fissuren zijn te onderscheiden. Ook op de aanhech-
tingsplaats van de musc. extens. dig. lat. in het bovenste laterale deel van het koot-
been ziet men veel acute periostitis, vooral bij jonge paarden. Dat komt door
abnormale tractie van genoemde pees en van de extensor dig. comm. Slechte
kootstand, snelle gang, heftig temperament werken predisponeerend. De dieren
zijn erg kreupel, wat later afneemt en alleen dan nog te zien is op een slecht wegdek
of bij aanstooten. De diagnose is moeilijk. Men kan alleen door krachtig palpeeren
pijn opwekken. Anaesthesie van de nervi volares neemt de pijn slechts gedeeltelijk
weg, daar de nervus medianus dit gebied verzorgt. Men stelt daarom gemakkelijk
de diagnose „schouderkreupelheid".

Op het onderste derde deel van het kootbeen ontwikkelt zich vaak de overhoef.
Deze is meest peri-articulair. Hij ontstaat op den ondersten gewrichtsrand van het
kootbeen en den bovensten van het kroonbeen. Alleen bij sterken groei van deze beide
wordt de beweging in het gewricht beperkt. Hij kan van traumatischen aard zijn
(kroonbetrappingen) en van rachitischen. Deze laatste komt bij jonge dieren voor
en dan meest aan meer dan één been.

Kootgewricht : Hier heeft men vooral exostosen aan de sesambeenderen, door
overmatige tractie aan de interossius en de banden, die de sesambeenderen met
elkaar en met hunne omgeving verbinden. Deze exotosen zijn slechts röntgenologisch
te zien. Door het verschil in waarneming bij anaesthesie eerst boven den kogel en
later onder den kogel, kan de diagnose gesteld worden.

Metacarpus : Ook hier ziet men exostosen, naar Duitsche opvatting, primair ont-
staan uit periostitis. Bij voorkeur ontstaan ze weer daar, waar banden en pezen
tractie op het periost uitoefenen. De schiefel is een voorbeeld hiervan. Deze komen
veel voor, bij oudere paarden zelfs algemeen. Aan de achterbeenen hebben ze geen
practische beteekenis. Vóór geven ze wel aanleiding lot kreupelheid, vooral bij jonge
remonten. Deze krijgen ze veel gedurende de africhting. Men denkt, dat dit komt
door de trekkracht, die op het periost wordt uitgeoefend in het bovenste derde deel
van de pijp, als de paarden den ruiter moeten gaan dragen. De anatomische ver-
houdingen zijn zoo, dat aan het mediale griffelbecn meer tractie wordt uitgeoefend
dan aan het laterale.

Schiefels aan den buitenkant der griffelbeenderen, ontstaan door verbeening van
het lig. interossium, de post-metacarpale door een periostitis, die zijn begin vindt
bij de aanhechtingsplaats van de carpaal fascie. Heel vaak wordt de interossius
medius hierbij betrokken en ontstaan zoo moeilijk te herstellen kreupelheden. Ook
op de voorvlakte van de pijp ziet men wel exotosen ontstaan, vooral bij jonge
renpaarden, die eerst kort in training zijn, maar ook wel bij springpaarden, steeds
weer door tractie van fascies en pezen.

Natuurlijk kunnen exostosen aan de pijp ook door beenziekten ontstaan. Schr.
heeft dit eens gezien bij een geval van t.b.c. Ook kunnen ze rachitisch zijn.

Carpaalgewricht : De ontstekingen hiervan zijn van chronischen, deformeerenden
aard. Meestal ontstaan ze in het onderste deel van de carpus uit dergelijke processen,
die overgrijpen vanaf de pijp en in l et bovenste vanaf de radius. Men ziet ze optreden
bij paarden met geforceerde actie in de voorbeenen (dressuur) en verder door

traumata. Klinisch ziet men langzaam toenemende, recidiveerendc kreupelheid. De
buigproef geeft vaak goed resultaat, zoolang er geen exostosen te zien zijn. Verder
wordt het been langzamer naar voren gebracht en minder in de carpus gebogen.
Later ontstaan hooge verzenen.

Een 5-jarig legerpaard „Libertin" had van tijd tot tijd neusbloedingen. Deze
bloedingen werden steeds talrijker en erger en op een gegeven morgen werd hel
paard verbloed in zijn vak aangetroffen. Bij de sectie bleek, dat het bloed uit de
linker luchtzak afkomstig was. Het slijmvlies van de luchtzak draagt plooien. In
een van de bovenste van die plooien, loopt de carotis interna. Deze bleek gescheurd
te zijn, waarna het bloed in den luchtzak was gestroomd.

Pellesier \') meldt nog een in de literatuur meegedeeld geval van een muildier,
dat eveneens door een verbloeding in den luchtzak was gesuccombeerd. Bij dit dier
was de carotis interna op den duur gelaideerd geraakt door een ulcus van het slijm-
vlies. Bij „Libertin" was van zoo iets niets te vinden. Het dier was gedurende zijn
geheelcn diensttijd nooit aangetast geweest door droes, zelfs niet licht.

Derzelle ¹) werd bij een Belgisch trekpaard, dat aan paraplegia haemorrhagica
zou lijden, geroepen, met verzoek, dit paard bloed af te nemen. Het bleek, dat men
dit dier met groene voederwikke gevoerd had, soms tot 75 kg per dag. Daarna was
het ziek geworden. Men had het toen gevoerd met hooi en gedroogde wikke. Hierop
was het wel verbeterd, maar slap en lusteloos gebleven en na 11 maand was het zelfs
weer ziek geworden, nu met voornamelijk bovenvermelde verschijnselen. Verder
had het een temperatuur van 38.7°, 39.5⁰, 39.7° enz., een bonzenden hartslag van
60 en icterisehe slijmvliezen.

In de urine werden roode en witte bloedlichaampjes gevonden en cellen,
afkomstig uit de nieren. Het was dus duidelijk, dat de nieren en de lever aangetast
waren, hetgeen wees op een vergiftiging. Bovendien werd differentiaal-diagnostisch
uitgemaakt, dat het paard niet leed aan piroplasmose, nierinfarct of aan een worm-
infectie van blaas of darmen.

Schr. meent dan ook, dat de groene en zelfs ook de gedroogde voederwikke als
oorzaak voor de vergiftiging moet worden aangezien en omdat ze de renommé
hebben niet steeds geheel onschadelijk te zijn en omdat de patiënt zeer spoedig
verbeterde en herstelde toen hooi en haver gegeven werd.
Anaesthesie der nerv. volares.

Bolz ²) anaestheseert al naar behoefte de volaire zenuwen, ten ie op het midden
van den metacarpus, ten 2e ter hoogte van de scsambcenderen, ten 3e onder het
kogelgewricht en ten slotte, 11a de splitsing, den achtersten tak, vlak boven het hoef-
kraakbeen.

Schr. raadt aan om, waar zulks kan, de naald van beneden naar boven in te steken.
Dat geeft minder kans op aansteken van gewrichten en peesschcden en bij breken
van de canule meer kans het afgebroken stuk uit de wond te kunnen krijgen.

De ie methode past hij toe, als hij zekerheid wil hebben, dat de sesambeendcren
en de peesschede der buigers gevoelloos zijn.

De 2e methode, die algemeen toegepast wordt, geschiedt, om den gehcclen
ondervoet te anaestheseeren. Dat gebeurt hiermede ook, behoudens de dorsale
vlakte van den kogel. Schr. spuit hierbij in in de groeve tusschen buiger en interos-
sius. Hij laat het been opbeuren.

¹) E. Derzelle : Intoxication alimentaire du cheval pat les vesces. Annale de Méd.
Vét., Juli 1938.

²) Prof. W. Bolz : Volamerven-anaesthesie. Wiener Tierärtzliche Monatsschrift
1938 no. 17, S. 521.

den rand van de buigpees voelt men een streng, waarvan het volare deel de achterste
tak is van de reeds gesplitste zenuw. De voorste heeft zich hier al afgescheiden en
zich in verschillende niet steeds constante takjes verdeeld. Men krijgt nu een onge-
voeligheid van den hoef alleen (bij de 2e methode van hoef en kogel), zoodat men
deze injectie kan gebruiken om te differentieeren tusschen kogel en hoef.

Bij de 4e methode steekt schr. in tusschen den rand van het hoefkraakbeen en
den rand van de buigpees achter de vena. Hierdoor wordt de hoef slechts gedeeltelijk
gevoelloos en vooral in zijn achterste deel (straalbeen, hoefbeen, buigpees, straal,
zoolleerhuid en het onderste deel der wandleerhuid). Men kan dus door eerst op
de derde en later op de vierde manier in te spuiten uitmaken, of een kreupelheid
zetelt in de voorste, dan wel in de achterste hoefhelft. H. Lubbf.rts.

Een geval van paralytische haemoglobinurie bij het paard genezen door
inspuiting van runderbloed.

Deleclos ^l) beschrijft een wondergenezing van een paard, dat blijkens de
beschreven symptomen aan typische haemoglobinurie leed door één subcutane
injectie van 400 cc runder citraatbloed. Vijf minuten na de inspuiting sprong het
paard overeind ! Wie volgt? Beijers.

Onder dezen naam wordt een aandoening van huid en slijmvliezen beschreven,
welke bestaat uit een ontsteking van de huid en enkele slijmvliezen met vochtop-
hoopingen. Deze ontsteking, die later overgaat in elephantiasis, doet de temperatuur
stijgen tot minstens 40° C. De neus is droog, de ademhaling iets versneld en de
eetlust iets minder goed. Het loopen is door de huidontsteking bemoeilijkt. Een lichte
ptyalismus en verhoogde neussecretie treden op. De tepels zijn blauw-violet en zeer
gevoelig. De dieren kunnen spontaan genezen ; veelal ontstaat een infiltratieve
ontsteking in de huid en wel vooral op den neus en de ledematen, gelijkend op
urticaria. Na één week neemt de ontsteking af en na ongeveer een maand ontstaat
er elephantiasis. Door bloedinspuiting is de ziekte eenmaal overgebracht.

Berthelon et Labeyrie ²) vermoeden een infectieus agens. Het agens is niet
aangetoond. In een besmetten stal werden verscheidene dieren aangetast. Vooral
de nieuw aangekochte dieren loopen groot gevaar. De stal kan door aankoop
worden besmet. Enkele voorbeelden worden gegeven.

Als therapie wordt aanbevolen een intraveneuze injectie van 30 cc. 10% formol-
oplossing gedurende de koortsperiode. Deze wordt nog twee maal herhaald met
tusschenperioden van telkens 3 dagen. De behandeling moet specifiek worden
geacht. Zij faalde slechts in één geval ; 150 runderen zijn behandeld.

De ziekte is al eerder beschreven in het zuiden van Frankrijk en de Pyreneeën ;
bovengenoemde waarneming geschiedde in de ,,Basses-Pyrénées". Joling.

Actinomycose van oesophagus, magen of ingewanden komt bij het rund uiterst
zelden voor. Noesen ³) beschrijft een geval van actinomycose der netmaag bij
een vaars, die 5 maanden drachtig was en welk dier de laatste 3 maanden leed aan
chronische tympanie en daarbij sterk vermagerd was. Het klinisch onderzoek deed
tuberculose uitsluiten ; weerstand met de slokdarmsonde was niet te constateeren.

\') Deleclos : Un cas de myopathie myoglobinurique guéri par Vhétérohemothérapie. Annales
de méd. vét, Juillet 1938.

²) Berthelon et Labeyrie : Observations sur V anasarque des Bcvidés. Ree. de méd.
vét., Juni 1938.

Mede 0111 de pijn, die veroorzaakt werd door druk in de netmaagstreek en het
kreunen, dat werd opgemerkt tijdens het opkomen van de herkauwbrok, werd de
diagnose op traumatische netmaag-middenrifontsteking gesteld. Nadat gastro\'omie
was gedaan, bleek, dat de heele netmaagwand zoo hard als een plank was ; aan alle
kanten scheen bovendien de netmaag met de omgeving vergroeid. Een \\reemd
voorwerp kon niet worden gevonden. Er werd geadviseerd tot slachting en bij sectie
bleek, dat de netmaag heelemaal niet vergroeid was met de omliggende weefsels,
maar de dikte en de rigiditeit van den maagwand waren de oorzaak van deze zeker
vergeeflijke fout. De serosa van de netmaag was doorzaaid met ulcereuse haarden
ter grootte van een rijksdaalder, in deze haarden zat een oranje-gele pus, die ontel-
bare actinomycose-kolonies bevatte. De mucosa en submucosa waren sterk verdikt
en verhard. Schrijver vermoedt, dat trauma door een vreemd voorwerp aanleiding
heeft gegeven tot deze actinomycotische ontsteking. Beijers.

Montgomerie, Bosworth, Glover \') geven een beschrijving van een enzoö-
tische longontsteking, welke onder de schapen in Noord-Wales uitbrak. Uit de
longen van geïnfecteerde schapen kon een pasteurella gekweekt worden.
Deze geleek cultureel zeer veel op de pasteurella van groep I (Jones and Little).
Serologisch echter was ze met geen enkele pasteurella identisch. De gevonden
stammen waren in twee soorten te verdeelen, welke elkander niet agglutineerden.
Enkele stammen, geïsoleerd uit pneumonieën bij het rund, bleken alleen te
agglutineeren met soort I. Met de in cultuur gebrachte bacterie kon op geen
enkele manier een infectie tot stand worden gebracht; de pathogeniteit ontbrak.
Indien suspensies van geïnfecteerd longwecfsel intraveneus of intrapulmonaal
werden ingespoten, zag men zeer sterke longverandcringcn. Deze longveranderingen
waren niet zoo typisch als die bij het natuurlijk geïnfecteerde dier. De uitwendige
omstandigheden zouden een grooten invloed hebben op het al of niet aanslaan
van een infectie in een koppel. Joling.

Door bepaling van de alcalireserve is het mogelijk, inzicht te verkrijgen eenerzijds
in de transporlinogelijkhcid van het koolzuur van het bloed en anderzijds in het
beschikbare alcali.

Barke ¹) heeft dagelijks bij honden de alcalireserve bepaald. Gevonden werd,
dat bij gedecompenseerd hartlijden de alcalireserve afneemt. In het verloop van
dergelijke decompensaties kunnen evenwel hooge waarden worden vastgesteld en
treden sterke schommelingen op.

De sterkste schommelingen doen zich voor wanneer de klinische bevindingen
zeer ongunstig zijn. Bij gezonde honden verloopt de alcalireserve parallel met den
bloeddruk. De lage bloeddrukwaarde gevonden bij dieren met hartaandoeningen
doet vermoeden, dat voor de vermindering van de alcaliwaarde bij gedecompenseerd
hartlijden een afname van den bloeddruk in aanmerking komt.

Verwijdering van vreemde lichamen uit den slokdarm bij den hond
door laparogastrotomie.

Verwijdering van corpora aliena in het thoracale deel van den slokdarm wordt
meestal in de diergeneeskunde verricht na oesophagotomie.

¹) Barke : Die Alkalireserve bei Herzkranken Hunden. Deutsch. Tierärztl. Woch.
1938, no. 15, S. 225.

In den laatsten tijd heeft men ook wel met behulp van een oesophagoscoop en
een daarbij behoorende tang vreemde voorwerpen uit den slokdarm bij den hond
verwijderd. Het instrumentarium is evenwel te duur om in de diergeneeskundige
praktijk toepassing te kunnen vinden. Het doorstooten naar de maag levert te veel
gevaren op. Een enkele maal is de laparogastrotomie toegepast. Ook deze methode
stuit op groote bezwaren.

Een stuk been was vlak voor de doorboring van het diaphragma in den slokdarm
blijven steken. Vooraf werd de cardia manueel gerekt en eerst daarna het stuk been
met een tang verwijderd.

Darraspen, Florio en Meymandi ¹) wijzen op het voorkomen van lever- en
nierlaesies bij de z.g. hondenziekte. Levernieraandoeningen komen ook voor bij
Weilinfcctie, vergiftigingen en bij andere infectieziekten.

Als diureticum werd met voordeel gebruikt „Orthosiphon Stamineus". De acute
ontsteking van lever en nieren wordt als een ernstige complicatie bij de ziekte van
Carré aangegeven.

De eerste mededeeling daaromtrent bij den mensch is van Simmonds (1914).
Dc aandoening is vrij zeldzaam bij den mensch en wat het dier betreft nog weinig
of niet beschreven.

Verstraete en Thoonen ²) doen mededeeling van een geval dat zij bij een ouden
hond (13^ jaar) hebben waargenomen.

Met hypophysenvoorkwabpraeparaten, per os en percutaan toegediend, werd
geen verbetering verkregen, evenmin met prolaninjecties. Het dier werd gedood.
Bij de sectie werd gevonden : atrophische spieren ; vergroote, donkergekleurde
hypophyse ; kleine schildklieren.

Vroeger waren hexamethyleentetramine en zijn derivaten de gebruikelijkste
urine-antiseptica. Een genezing in bacteriologischen zin was hiermede echter wel
niet te verkrijgen. Prontosil werd later o.a. tegen coliïnfecties van de urinewegen
aanbevolen. Volgens Fourneai zou het ongekleurde afsplitsingsproduct daarvan
de werking uitoefenen. Para-aminobcnsolsulfonamide is het belangrijkste. Het
komt ais werkzame substantie in een rij van ongekleurde handelsprcparaten onder
verschillende namen in den handel (prontosil album, septazine, gombardal e.a.).

Ook Uliron behoort er toe. Rosenheim (Londen) heeft het natriumzout van aman-
delzuur tegen coliïnfecties aanbevolen. Amandelzuur wordt grootendcels onver-
anderd door de nieren uitgescheiden. In plaats van het natrium werd later het
ammonium- en calciumzout gebruikt ; deze laatste verbindingen zijn werkzamer,
daar zij in tegenstelling met het natriumzout, de urine gelijktijdig zuur maken,
terwijl het natriumzout om een lage pH te verkrijgen met ammoniumchloride moet
worden gegeven.

De zuurmakende werking van het ammoniumzout van amandelzuur in het
organisme komt op dezelfde wijze tot stand als van het ammoniumchloride. Het
zout wordt als zoodanig geresorbeerd ; het NH₄ ion in dc lever ten deele voor de
vorming van ureum gebruikt en de zuurrest met de urine uitgescheiden.

¹) Darraspen, Florio et Meymandi : Des hèpatonephrilis aiguës dans la maladie
de Carré. Rev. de Méd. Vét. 1938, T. XC, p. 241.

²) Verstraete en Thoonen : Hypophysaire cachexie by den hond. Vlaamsch Dier-
geneesk. Tijdschr. 1938, no. 6, bl. 186.

³) Kunstmann : Erfahrungen über die Behandlung von Koliinfektionen der Harnwege
mit Mandelsaüre. Münch. Med. Woch. 1938, No. 21, S. 790.

Amandelzuur ontplooit zijn optimale (specifieke) kiemdoodende werking, wanneer
de urine voldoende zuur is (pH 5.4—5).

Amandelzuur is contrageïndiceerd bij alle nieraandoeningen, die met een primaire
benadeeling van het nierparenchym gepaard gaan en daardoor tot een beperking
van de nierfunctie voeren. Ifet ammoniumzout van amandelzuur wordt beter ver-
dragen dan het calciumzout. Voor intraveneuze injectie komt enkel het natrium-
zout in aanmerking.

Noma, een fucospirillair gangraen van de lipwangstreek, is in de veterinaire
literatuur niet vaak beschreven. Meestal wordt door een primair lijden (niet zelden
hondenziekte) een dispositie voor de ontwikkeling van de noma geschapen.

Gratzl \') behandelde de aandoening locaal met een 1 % waterig alcoholische
trypaflavine-oplossing (trypaflavine 10 •— aq. dest. 49 — spir. vin. ad 100) en zag
in drie daarmede behandelde gevallen verbetering of genezing.

Gregoire ¹) heeft bij honden omtrent het ascorbinezuurgehalte in de urine
bepalingen gedaan (methode Tillman). In de urine van normale honden werd
25 ä 30 mgr. per liter gevonden.

De ziekte van Barlow van den hond schijnt op een gebrek aan vitamine C te
berusten. Toediening van groote hoeveelheden vitamine C leiJde niet steeds tot
verhooging van het ascorbinezuurgehalte in de urine, zooals bij normale dieren het
geval is. Hierbij wordt aan afbraak ervan in de ingewanden gedacht.

De aetiologie en symptomatologie van bovengenoemde aandoeningen worden
behandeld. Het is niet steeds gemakkelijk een meningitis van een encephalitis te
onderscheiden; 10 gevallen bij den hond worden door Schlotthauer²) nader
beschreven.

Thiel en Boswell ³) doen klinische mededeeling van gevallen van vreesziekte
in Zuid-Afrika voornml. in de omgeving van Johannesburg waargenomen. Bac-
teriologisch en pathologisch-anatomisch onderzoek was niet mogelijk. Het lijden
kwam voornamelijk bij jonge rashonden voor. Volgens hen zou de oorzaak er van
niet in een infectie moeten worden gezocht. In hondencake kan een aetiologische
factor voorkomen. Wanneer n.1. hondencake werd weggelaten, trad herstel op ; bij
het opnieuw toedienen van de cake traden de aanvallen opnieuw op. Evenwel
werden ook gevallen gezien bij dieren, die nimmer hondencake hadden gehad. Als
geneesmiddel werd morphine en luminal verstrekt ; het geven van hondencake
werd verboden. Zij schrijven : „as a routine mcasure we always advocate the elimi-
nation of the biscuit diet".

Hernaman-Johnson ⁴) meent met magncsium-lactaat bij dit lijden goed resultaat
te hebben verkregen.

Cholesterol gedurende längeren tijd aan konijnen per os verstrekt, zou bij deze
dieren intimaveranderingen van de aorta geven, welke met de arteriosclerotische

¹) Gregoire : La vitamine C et la maladie de Barlow chez le chien. Annal, de Méd.
Vét. 1938, no. 8—9, p. 366.

²) Schlotthauer : Aleningitis, encephalitis and myelitis in dogs. Journ. Am. Vet.
Med. Ass. 1938, no. 5 p. 619.

³) Thiel and Boswell : Canine hysteria. The Jour, of the South African Vet.
Med. Ass. 1938, no. 2.

vaatveranderingen van den mensch overeenkomen. Bij hond, kat, vos en aap zou
dit resultaat na cholesteroltoediening niet worden verkregen.

Duff wijst er op dat hypereholesterinaemie van bepaalden graad een essentieele
factor in de ontwikkeling van de experimenteele artireosclerose bij het konijn is.
Bij den hond nu zou door het geven van cholesterol moeilijk zulks constant te bereiken
zijn. De hypereholesterinaemie zou verband houden met een voldoende vermeer-
dering van neutraal vet en andere lipoiden in het bloed.

Corwin \') heeft daarom aan honden verstrekt vetrijk voedsel zonder toevoeging
van cholesterol, galzouten en lecithine en ook vetrijk voedsel met verschillende
hoeveelheden cholesterol, galzuren en lecitine.

Vastgesteld werd dat voedsel met veel vet een middelmatig verhoogde hypereho-
lesterinaemie verwekte ; lecithine met vet toegevoegd aan het voedsel gaf een sterke
hypereholesterinaemie. Zoowel cholesterine-ester als vrij cholesterol zou in het bloed
verhoogd zijn.

Schindelka beschrijft deze huidaandoening het eerst in zijn leerboek „Haut-
krankheiten bei Haustieren". Volgens Rotter \'-) duidt de naam distrophia papillaris
et pigmentosa niet aan het wezen van het lijden. Volgens Schindelka kon men de
aandoening wel verbeteren, echter niet genezen. Jakob schrijft dat het lijden het
meest bij oudere honden wordt gezien ; Hutyra-Marek vonden de aandoening
vooral bij jonge honden.

Rotter beschrijft een geval, dat met „Dimasalbe Scabex" zou zijn genezen.
Ook bij twee andere gevallen zou goed resultaat zijn verkregen. Rccidivcn zouden
in de behandelde gevallen zijn uitgebleven.

Plaatselijke behandeling van niet parasitaire dermatosen van den hond
met linimentum colloidalis compositum.

Blind ^s) heeft met goed succes bovenstaand liniment (Chemische fabr. Chariën-
felde) toegepast bij chronische eczemen met huidverdikkingen gepaard gaande.
Hierin komt colloidaal zwavel, salicylzuur, perubalsem cri eucerine voor.

Colloidaal zwavel is onschadelijk, wordt goed geresorbeerd en heeft een anti-
parasitaire werking ; salicylzuur werkt keratolytisch, perubalsem werkt antipara-
sitair, haargroei bevorderend ; eucerine dringt gemakkelijk in de huid (eucerine is
later door olie en zachte zeep vervangen).

Blind⁴) heeft het liniment gebruikt bij : chronische squamo-crusteusc eczemen,
pachydermie, seborrhoische eczemen, hyperkeratosis, acanthosis nigricans en para-
sitaire huidaandoeningen.

Behandeling van staphylococceninfecties van de huid met specifieke
anatoxine al of niet tezamen met sulfanomideverbindingen.

Met specifieke anatoxine alleen konden Holstein en Richon ⁵) bij staphylococ-
ceninfecties van de huid bij den hond geen voldoende resultaat bereiken ; betere
werden verkregen wanneer tevens sulfanomideverbindingen werden toegediend.

De beschouwingen omtrent bovengenoemde dermatosen bij den hond door
Haigler \') in zijn artikel neergelegd, zijn niet goed in een referaat weer te geven en
dienen in het origineel te worden gelezen.

Kostner heeft in bepaalde gevallen van eczemateuze huidveranderingen bij teven
met vrouwelijke geslachtshormoonpraeparaten goed resultaat verkregen; bij reuen
waren de resultaten daarmede minder goed.

Witzigmann ¹) kon in het algemeen de mcdedeelingen van Kostner bevestigen.
Bij reuen met pruritus senilis oefende toediening van het testikelhormoonpraeparaat
..Erugon" een goede werking uit.

Bij lactatio abnormalis werd door Witzigmann ²) met follikelhormoonpraeparaten
eveneens succes gezien. Hij gebruikte het olieachtige praeparaal ..Proveton". Een
nadeel daarvan was dat soms loopschheid optrad.

Lesboyries en Royer hebben speciaal bij groenendalers een huidlijden beschreven,
dat op een gestoord sympathicus-parasympathisch evenwicht zou berusten.

Henry en Guillon ³) kregen met het zoutzure zout van diacthylamino-methyl-
benzodioxane (883 F of prosymphol) hierbij resultaat. Zij gingen uit van de meening
bier met een hypersympathicotonie te doen te hebben en een middel antagonistisch
aan de werking van de sympathicus te moeten toepassen. H. Veenendaal.

Behandeling van de infectieuze gastro-enteritis van de kat met sulfona-
midepraeparaten.

Monnet kreeg bij dit lijden met ,,rubiazol" goede resultaten (4 54% der dieren
genazen).

Robin en Charton ⁴) zagen goede werking van septazine en soluseptazine. De
werking van septazine (per os) scheen iets beter te zijn dan van solu-septazine
(oplosbaar en alzoo in te spuiten). Intusschen zijn lastige dieren het beste met injecties
te behandelen.

Zij achten de mogelijkheid niet uitgesloten dat deze praeparaten vooral ook tegen
de secundaire bacteriën werken.

ZIEKTEN VAN PLUIMVEE.
Onderzoekingen omtrent de bestrijding van lintwormen. •)

De volgende middelen werden onderzocht : karnala, areca, oleoresin aspidii,
areca en kamala, terpentijn, tetrachloorkoolstof, tetrachloorethyleen, arecoline

¹) Witzigmann: Die Behandlung sexualbedingten Ekzems bei der Hündin. Münch. Tier-
ärztl. Woch. 1938, no. 23, S. 267.

²) Witzigmann : Die Beseitigung unerwünschter Laktation des Hundes durch Follikelhormon.
Tierärztl. Rundsch. 1938, S. 7.

³) Henry et Guillon: Déséquilibre sympathique et dermatose chez le chien. Essais sur
le sens du déséquilibre et la thérapeutique de l\'affection. Bull, de l\'acad. vétér. de France.
\'938» no. 5, p. 340.

⁴⁸) P. P. Levine : Studies on the control of the poultry cestode Davainea Proglottina (Dav.).
The Cornell Veter., Vol. 28, 1938, p. 220.

hydrobromide, thvmol, chenopodium olie, betanaphthol en eenige handelsmiddelen.
In geen der gevallen werd met een dezer wormmiddelen succes bereikt.

2 % tabaksstof in het voer had evenmin succes, een zwakke kopersullaatoplossing
als drinkwater voorkwam besmetting niet.

Slakken welke cysticercoiden bevatten bleven in den strengen winter van 1935 36
in leven. Zij doorstonden temperaturen van 3-5⁰ gedurende 8 dagen.

1. Bij kippen werden door benzol-teeroplossingen myelotische toestanden ver-
oorzaakt, die niet op andere kippen overgebracht konden worden.

2. Met benzpvren ontstond erythroleucose, die echter ook niet overgebracht
kon worden.

3. Door maretine werd een myelotisch-leucaemisch bloedbeeld opgewekt, dat
ook niet overgebracht kon worden.

4. Er bestaan dus blijkbaar erythroleucosen, die niet over te brengen zijn omdat
zij geen agens bevatten.

L\'it den ett<*r van een voetgezwel werden tuberkelbacillen van het aviaire type
gekweekt. Schrijver noemt verder verschillende oorzaken van voetgezwellen (niet
vermeld worden pullorumbacillen, die bij onderzoek aan dc Rijkssei uminrichting
niet zelden uit dergelijke voetgezwellen gekweekt worden).

Meelkevers van de soorten Trilobium castaneum en Tr. confusum werden gevoerd
met rijpe segmenten van verschillende soorten lintwormen. De kevers aten zoowel
van de segmenten als van meel, dal met segmenten besmet was. Kuikens met de
kevers gevoerd bleken vooral gevoelig te zijn voor Raillictina cesticillus en de jongste
kuikens werden het sterkst besmet. Het blijkt dus dat de kevers dierlijke producten
eten ook al zijn er graanproducten beschikbaar.

De normale histologie der endokrine klieren van vogels wordt beschreven aan
de hand van illustraties. Vergelijkingen worden gemaakt met de overeenkomstige
klieren bij zoogdieren.

Behandeling van infectieuze Sinusitis van kalkoenen met argyrol en
zilvernitraat. ⁵)

Gevallen van infectieuze sinusitis werden met succes behandeld door inspuiting
met 4% zilvernitraat of 15% argyrol oplossing in de sinus, nadat het exudaat er
uit gezogen was. Zilvernitraat bleek nog beter werkzaam te zijn dan argyrol.

Schrijver kweekte uit de zenuwen van zieke kippen streptococcen en staphylo-
coccen o.a. streptococcus viridans. Daar deze streptococcus ook verdacht wordt de
oorzaak van acute rheumatiek bij den mensch te zijn, wordt het verband tusschen
deze twee ziekten besproken. Bij acute rheumatiek van den mcnsch treedt ook
oedeem der zenuwen op en infdtratie met kleine, ronde cellen. te Hennepe.

Ook in Duitschland komt de besmettelijke laryngotraeheitis voor. Vooral met
veranderingen van larynx en trachea als gevolg van A-avitaminose is verwisseling
mogelijk. Waarnemingen en experimenteel onderzoek hebben n.1. geleerd dat de
A-avitaminose van de kip, klinisch en pathologisch-anatomisch uitsluitend met
veranderingen van larynx en trachea kan optreden. Onderscheid met infectieuze
laryngotraeheitis en diphtherie is op grond van de grof anatomische bevinding in
veel gevallen niet mogelijk.

Een opvallend witte kleur van de membranen is kenteekenend voor A-avitaminose.
Histologisch onderzoek maakt meestal het vroegtijdig onderkennen van A-avita-
minose en alzoo onderscheid met diphtherie en infectieuze laryngo-tracheitis
mogelijk.

Soms was de dierproef noodig om onderscheid mogelijk te maken, daar het
histologisch onderzoek niet in alle gevallen opheldering kon brengen.

Methode om snel door middel van de cavia de diagnose tuberculose
te kunnen stellen.¹\')

Volgens Herrold en Woolsey stelt men bij de proefcavia, welke met verdacht
materiaal, van den mensch afkemstig, ingespoten wordt, de diagnose tuberculose
het snelst, als intracutaan ingespoten wordt.

Zoodra zich ter plaatse een knobbeltje vormt, is het mogelijk, na een insnijding
gemaakt te hebben, een positief uitstrijkpreparaat te verkrijgen. Het is van belang
zoo geconcentreerd mogelijk het te onderzoeken materiaal in te spuiten, hetgeen
blijkt uit de volgende waarnemingen:

Bij 3 caviae ingespoten met urine-sediment was de diagnose na 5, 7 en 10 dagen
te stellen. Met 50 X verdunde urine was na 17 dagen de tuberkelbacil bij de ca\\ia
aantoonbaar, met 500 X verdunde urine na 21 dagen en met 5000 X verdunde
urine na 26 dagen. De intracutane methode zou sneller tot een diagnose leiden dan
de subcutane.

In Engeland wordt gewerkt met de dubbele intradermale tuberculinatie. Men
heeft hierbij opgemerkt dat dieren, die op den gewonen tijd van beoordeeling der
reactie, nl. 72 uur na het begin van de proef, geheel negatief waren, op den 4en of
5en dag een positieve reactie gaven. Dit zou zich vooral voordoen bij vee dat voor
de eerste maal getuberculineerd wordt. Deze vertraagde positieve reacties werden
zoowel in Schotland als in Engeland cn Wales opgemerkt. Een onderzoek werd
ingesteld door de veterinairen van het „Ministery of Agriculture and Fisheries"
met synthetisch bereide tuberculine, verstrekt door ,,The Royal Veterinary College,
Camden Town". Voor de eerste maal getuberculineerd werden 318 veebeslagen.
Hiervan bleken 33 (655 runderen) t.b.c. vrij te zijn. De overige 285 beslagen omvatten
16719 dieren. Na 72 uur was de uitslag: 11563 negatief, 4856 positief, 300 dubieus.
Na 120 uur echter waren 804 der eerst negatieven nu positief geworden, van de eerst
dubieuzen eveneens 131 positief. Na 120 uur was dus het aantal positieven met
935 toegenomen; bovendien was het aantal dubieuze reacties grooler geworden.
Deze vertraagde reacties kwamen verdeeld over vele bedrijven voor, zoodat hier
geen sprake is van een plaatselijk verschijnsel. Verscheidene van deze dieren zijn
door het Ministerie aangekocht; ze zullen verder onderzocht worden.

Hierna werd hetzelfde onderzoek ingesteld bij vee dat reeds eerder getuberculineerd

¹) D. A. E. Cabot: The Double Intra-dermal Tuberculin Test. Delayed positive reactions.
The Veterinary Record, 50, 1233 (1938).

geworden was. In 41 veebeslagen werd slechts 1 vertraagde reactie gevonden Het is
dus noodzakelijk gebleken bij vee, dat voor de eerste maal onderzocht wordt, de reactie
ook na 120 uur te beoordeelen. Volgens vele waarnemingen zouden de dieren, die
na 72 uur nog negatief reageeren en na 120 uur positief, reeds na 96 uur positief zijn,
zoodat de laatste observatie in plaats van na 120 uur evengoed na 96 uur zou kunnen
geschieden.

De redactie van de Y\'eterinary Record \') waarin deze mededeeling werd gedaan,
wijst op de belangrijkheid van deze tuberculinatieonderzoekingen en prijst de
activiteit en de leiding van den veterinairen dienst. Jac. Jansen.

Tegen bacterieele infecties van dieren zijn twee groepen van stoffen van beteekenis:
ie. de acridinederivaten en 2e. para-amidobenzol-sulfonamide (prontosilgroep).

De acridinederivaten (trvpoflavine, rivanol, entozon, überasan) vormen met eiwit
moeilijk oplosbare verbindingen, waardoor ze in hun werking bij aanwezigheid
van o.a. bloed, serum, etter, melk zeer worden geremd.

Voorts oefenen concentraties, die vernietiging van de vegetatieve kiemen bewerken,
op weefsels tevens een schadelijke werking uit; (daarom rivanol b.v. in niet te sterke
concentraties gebruiken).

De acridinederivaten kunnen bij bestrijding van bepaalde streptococcen-infecties
gunstig werken daar, waar een bepaalde graad van weefselbeschadiging mede in
koop genomen wordt.

Domagk berichtte in 1935 \'t eerst over gunstigen invloed van prontosil op het
verloop van haemolytische streptococceninfecties bij de muis. Later werden ook bij
streptococcen-infecties van den mensch (crysipclas) gunstige resultaten gezien.
Slechts een deel van het prontosil-molecuul n.1. para-amidobenzolsulfonamide
zou volgens Fransche mededeelingen vooral de werking uitoefenen. De sulfanil-
grocp zou uit de verbindingen worden vrijgemaakt en alzoo het therapeutisch effect
uitoefenen.

Domagk zelf is het hiermede niet eens. Hij schrijft n.1. in een artikel: — weitere
Untersuchungen über die Chemotherapeutische Wirkung sulfonamidhaltiger Ver-
bindungen bei bakteriellen Infektionen, Klin. Woch. 1937, no. 41 het volgende:

„Die von französischen und englischen Autoren geäusserte Vermutung, dass die
l\'rontosil-Vcrbindungen und ähnliche Sulfonamidverbindungen nur wirksam sind,
wenn sie durch reduktive Vorgänge zu Prontosil album abgebaut werden, dürfte
jedoch nicht zutreffend sein, denn Uliron kann durch reduktive Vorgänge nicht
zu Prontosil album abgebaut werden und ist doch wirksam, ja gegenüber Staphylo-
kokken und Gonokokken dem Prontosil album nicht nur im lebenden Organismus
sondern sogar in vitro überlegen".

Vastgesteld is de gunstige werking van prontosil bij streptococcen-infectie. Pron-
tosil album dal hoofdzakelijk bij pcrorale toediening werkzaam is, is een basische
azokleurstof; het voor injectie geschikte, goed oplosbare prontosil solubcle een zure.

Werkzaam zijn alzoo basische- en zure Sulfonamide bevattende azokleurstoffcn,
verder aminosulfonamide bevattende verbindingen uit de benzol, naphthaline,
\'acridine en azomethine-rij. In al deze gevallen bleek de sulfanomidegroep het karakte-
ristiek chemisch werkzame deel; verder bleek dat voor het chemotherapeutisch
effect de sulfonamidegroepen typisch zijn en wel indien deze zich bevinden op be-
paalde plaatsen als in prontosil rubrum en in prontosil solubele en ook in de eenvou-

¹) Steck: Z^um Problem der Chemotherapie bakteriellen Tierkrankheiten. Schweiz. Arch.
f. Tierh. 1938, H 7/8, S. 329.

digste chemisch nog werkzame verbinding, die als uitgangspunt voor de werkzame
zoverbinclingcn gediend heeft n.1. prontosil album.

Reeds een verschuiving van de NH, groep alsmede tal van andere chemische
veranderingen in het molecuul hebben een sterke vermindering of zelfs hel verdwijnen
der werking tengevolge.

Tourneau maakte opmerkzaam op de goede pneumococcenwerking van een
sulfonamideverbinding, die volgens onderzoek van Domagk \') bij subcutane toe-
diening het beste werkt, hoewel het middel bijna onoplosbaar is.

Niet alleen tegen bacterieele infecties, maar ook tegen virusinfecties zouden
sulfonamideverbindingen gunstig werken. H. Veenendaal.

Hoewel bloedtransfusie bij dieren wat o.a. iso-agglutinatie betreft, minder gevaren
oplevert dan bij den mensch, wordt het toch ook bij de dieren wenschelijk geacht
vooraf naar bloedgroep en bloedstructuur een onderzoek te doen. Transfusie van
groote hoeveelheden versch bloed wordt bij groote huisdieren zelden gedaan. De
transfusie kan direct of indirect zijn.

In de diergeneeskunde wordt meestal de indirecte transfusie verricht. Om stolling
van htt bloed te verhinderen wordt van een natriumcitraatoplossing gebruik gemaakt.

Von Guoth ¹) heeft directe bloedtransfusie bij paard, hond en kat gedaan. De
hoeveelheid bloed die overgebracht moet worden hangt van het doel van de trans-
fusie af. De technische uitvoering van de transfusie is bij den hond en de kat moei-
lijker dan bij het paard. Bij kleine dieren kan ook de intraperitoneale bloedtransfusie
worden toegepast.

Contrageïp.diceerd is de bloedtransfusie o.a. bij alle organische hartaandoeningen,
bij acute hartdilatatie. bij myocarditis, bij longontsteking, bij heftige bronchitis,
bij acuut- en chronisch nierlijden, bij thrombose en thrombophlebitis en bij
cachexiën.

Von Guotii geeft een methode (Oehleckersche biologische proef) aan voor dieren,
die bij de transfusie de gebruikelijke bloedgroepenbepalingen kan vervangen of
tenminste vollediger maakt.

Herhaalde transfusies van dezelfde gever in dezelfde ontvanger bewerkt anaphy-
lactische symptomen ; herhaalde injecties van niet overeenstemmend bloed verwekt
bij de dieren anaemie.

Bij de huisdieren ligt de toepassing van de transfusie binnen veel engere grenzen
dan bij den mensch. De transfusie kan worden gedaan na bloedverlies en kan verder
als prikkel therapie en immunisatietherapie toepassing vinden.

Een aantal ziekten bij het paard worden genoemd, waarbij bloedtransfusie goed
resultaat heeft opgeleverd. H. Veenendaal.

Mogen wij deze bespreking openen met een woord van hartelijken gelukwensch
tot bestuur en directie van dezen „Gezondheidsdienst" bij het verwerven van het
prachtige nieuwe laboratorium. Inderdaad, de indeeling van dit aan alle eischen
voor een laboratorium voldoende gebouw is van dien aard, dat men zou kunnen
denken dat Dr. Guypers, de geniale bouwmeester, reeds in 1881 met deze nieuwe
bestemming van zijn prachtige schepping rekening heeft gehouden.

¹) Von Guoth : Bluttransfusion bei Pferden und Hunden. Wien. Tierärtzl. Monatsh.
1938 H. 12, S. 261.

Wij stellen er prijs op daaraan een woord van meer algemeene strekking toe te
voegen. Wij betreuren het, dat nog niet alle diergeneeskundige colleges en instanties
er met klem op aandringen, dat de overal in de andere provinciën opgerichte ge-
zondheidsdiensten voor vee, zij het eerst op meer bescheiden voet, de stichting van
zulke centrale laboratoria voor hun gebied met kracht ter hand nemen. Hier is geen
verzwakkende staatssteun (gratis onderzoek in de door de gemeenschap bekostigde
laboratoria) op zijn plaats. In het bijzonder de veehouderij zal overal elders net als
in Friesland op eigen beenen moeten leeren staan, op eigen kracht moeten vertrouwen.
Dan zal men ook inzien, dat de directie van zulk een dienst alleen in handen van
een daartoe bekwaam dierenarts gelegd kan worden. Dan zal een synthese der
bestrijding van besmettelijke ziekten en toezicht op de kwaliteit der afgeleverde melk,
zooals zij in Friesland en elders reeds plaats grijpt, tot voortreflijke resultaten leiden.
De onbetwistbare taak van den veterinairen dienst is het, de stichting van zulke locale
centra van toegepaste veterinaire wetenschap te bevorderen en hunne werkzaamheid
te coördineeren.

Een woord van hulde voor de takt, het doorzettingsvermogen en de bekwaamheid
waarmede Dr. Veenbaas dit prachtige geheel heeft geconstrueerd blijve hier niet
achterwege. Hij heeft daarmede den geheelen diergeneeskundigen stand aan zich
verplicht.

Overeenkomstig de gewoonte zullen wij enkele punten uit dit verslag hier rele-
veeren, hetgeen niet wil zeggen, dat wij andere onderdeden minder belangrijk
achten.

Tuberculose bestrijding. Het aantal bedrijven, dat hieraan deel nam steeg boven de
io.ooo, het aantal daarin aanwezige stuks vee boven de 200.000.

De daling van het percentage reageerende dieren zette zich voort (1935—\'3%>
1936—11.6%, 1937—9-6%). Ieder verder commentaar is hier overbodig, of het
zou moeten zijn dat het niet fair is, de cijfers van streken waar de tuberculose van
oudsher weinig voorkwam te vergelijken met die van Friesland, waar deze ziekte
vóór de Dienst zijn werkzaamheden begon, tot een calamiteit dreigde uit te groeien.

Bij een aantal fabrieken is het reactie percentage tot beneden 5% gedaald. De
fabriek te Marrum (reactie-percentage 1%) steunt nu geldelijk het opruimen van
deze dieren en zal na 1 Jan. 1940 uitsluitend melk verwerken van t.b.c. vrij vee.

Inmiddels wordt het zwaartepunt verlegd naar het opsporen van „open lijders".
Daartoe worden microscopisch negatieve sputa van verdachte dieren bij caviae
ingespoten. Bezwaren zijn intercurrent sterven der dieren en hooge kosten. Zou
hier niet de toepassing van cultiveeringsmethoden (al zijn die niet onfeilbaar) kunnen
helpen. Welk eeri prachtig onderwerp voor een door een jong collega te verrichten
bijzonder onderzoek!

Wij onderschrijven de zienswijze van Dr. Veenbaas, dat het gewenscht is gelden
vrij te maken voor snellere opruiming der openlijders, zelfs wanneer daarvoor het
subsidie voor tuberculinaties in „vrije" bedrijven zou moeten worden ingekort.

Brucellose-bestrijding. De verdere ontplooiing van het bestrijden der Abortus-Bang-
infectie langs den weg van hygiënische maatregelen werd ernstig belemmerd door
het mond- en klauwzeer, dat zoo zeer de aandacht der veehouders in beslag nam.
Voor de bestrijding dezer ziekte in bedrijven, waar zij in hevige mate voorkomt
en de noodzakelijkheid 0111 daarbij de hulp van een of meer entstoffen niet te ont-
beren, verwijzen wij naar de betreffende paragraaf.

Bestrijding der streptococcen-mastitis. Wij citeeren hier met instemming de samen-
vattende mededeeling over de resultaten, die met „Prontosil" onder verschillende
benamingen als geneesmiddel werden geboekt.

„Zij hier volstaan met de mededeeling, dat na de behandeling met deze prepa-
raten, mits in groote doses toegepast, de streptococcen niet meer kunnen worden
„aangetoond, doch dat ze later nog al eens terugkomen. Een bezwaar is wel dat

„men om die reden langer moet behandelen, dan wij ons oorspronkelijk hadden
„voorgesteld, hetgeen de behandeling niet alleen duur maakt, doch tevens als nadeel
„heeft, dat de dieren vaak suf zijn, diarrhoe vertoonen en weinig eetlust hebben.
„Zeer spoedig zijn de dieren echter weer normaal, zelfs schijnen zij aan het genees-
,,middel te wennen".

Het toezicht op de afgeleverde melk bepaalt zich niet tot het onderzoek op strepto-
coccen. Ter stimuleering van de betaling der melk naar kwaliteit heeft men een bij -
zonderen dienst in het leven geroepen. Ik begroet het met vreugde, dat men daarbij
afgeweken is van de sleur om bij deze kwalitcitsbepaling de „reductase proef" als
richtsnoer te nemen. Scheen het dat met het omvangrijke werk van Wilson, deze
methode voor goed ten troon was verheven, het practisch inzicht der Friesche (en
andere) deskundigen voert hen tot het reeds jaren door mij verdedigde standpunt,
dat deze methode daartoe niet geschikt is.

Men heeft hier de directe telmethode volgens Breed ingevoerd. Wij verwijzen
voor de techniek naar blz. 46 en 47 van het verslag (zie ook Ref. de Kadt c.s. De
microscopische Bacterietelling in melk).

Het is de bedoeling een ferm opgezette proef een paar jaar vol te houden. Met
groote belangstelling mag men de resultaten daarvan tegemoet zien. Verheugen
wij er ons over, dat hier onder diergeneeskundige leiding op zuiver melkhygiënisch
gebied baanbrekend werk wordt verricht.

Zooals gezegd, moge voor de verdere belangrijke onderwerpen als onderzoek op
para-tuberculose en onvruchtbaarheid bij stieren naar dit verslag worden verwezen.

Het werk in de Nederlandsche melkcontróle-bureaux wordt gestadig voortgezet
en strekt zich over steeds grooter aantallen veehouders uit. Hiervan levert ook dit
verslag wederom het bewijs. De methodiek wordt steeds verbeterd. Zoo treffen ons
hier een versterking van den samenhang tusschen het laboratoriumonderzoek en
den buitendienst (inspecties) waarvoor wij steeds hebben gepleit. In meer dan 1000
gevallen werd op grond van hel melkonderzoek een beambte opdracht gegeven,
ter plaatse na te gaan waarom de melk onvoldoende van kwaliteit was (blz. 28).
Zeer leerzaam is de schildering van hetgeen dan ter boerderij verricht wordt om
den veehouders den juisten weg te wijzen (blz. 27). Wij kunnen daarnevens niet na-
laten de directie geluk te wenschen met de verbetering in dc toestanden op de bedrij-
ven, die uit de bij de regelmatige inspecties geboekte cijfers blijken.

Waren in de ie zomerinspectie 1936 slechts c.a. 50% der bedrijven goed te noemen,
in 1937 was dit getal ruim 72% Het schijnt echter groote moeite te kosten de verdere
20% tot dit peil op te werken. Daartoe dragen de instituten „Erkend consumptie-
melker" en „uitsluiting van de consumptielevering" bij, het eerste door prikkeling
van het eergevoel, het laatste door opruiming van de slechtste bedrijven.

Ieder, die de strekking van zulke bepalingen verstaat, begrijpt, dat men langs
dezen weg door in verband met plaatselijke en economische toestanden geleidelijk
den standaard aan te halen, tot verbetering der melkwinning zal geraken.

Onder de melkveehouders hadden c.a. 25% (601 in aantal) daadwerkelijk de bestrij-
ding der tuberculose ter hand genomen. 134 bedrijven stonden te boek als „reactie-
vrij". Hier is in een der moeilijkste gebieden van ons land het begin gemaakt.

Met belangstelling zal men er van kennis nemen, dat de zorg van dit melkcontróle-
bureau (evenals zulks bij eenige andere het geval is) ook de bedrijfscontróle der
melkverkoopers heeft opgenomen. Een cursus in vakkennis werd voor deze lieden
gegeven omvattende naast andere onderwerpen niet alleen kennis en kwaliteits-
beoordeeling van melk, boter en kaas, maar ook van eieren.

uitvoerig bespreken. Moge dit bureau de gelegenheid hebben zijn gunstigen arbeid
onder leiding van Dr. van Gelder voort te zetten. C. F. v. O.

Deze aflevering bevat behalve discussie over de in 1937 gehouden voordracht
van Prof. Dr. J. Smit over: ,,De coliproef als middel ter beoordeeling van melk", den tekst
van de voordracht van ondergeteekende over ,,Betrouwbaarheid der ,,kleine plaat-
methode" voor de qualiteitsbcpaling van melk" (zie Tijdschr. voor Diergeneeskunde,
1 Sept. 1938, blz. 865) en vervolgens de lezing van de heeren P. van der Burg,
G. S. de Kadt en A. van Kreveld over ,,De microscopische bacterie-telling in Melk".

1. het maken van hel preparaat; 2. de reproduceerbaarheid van de resultaten;
3. de telling ; 4. het vraagstuk of elke bacterie afzonderlijk, dan wel groepjes als een-
heid geleld moeten worden.

Wij vermelden de opmerking onder 2, dat het de voorkeur verdient de benoodigde
10 mm³ melk met een pipet af te meten, een „platina oogje" geeft veel te uiteenloo-
pende resultaten. Onder 3 vinden wij, dat het gezichtsveld bij de gebruikte vergrooting
1/30 mm² (iets minder) bedroeg. Tien mm³ melk worden op 100 mm² uitgestreken.
Een mm² bevat dus één tiende mm³ melk, per gezichtsveld is er dus 1/300 mm³melk. Vindt men daarin gemiddeld één bacterie, dan zijn er dus 300 per mm³ en
300.000 per cm³. Bij kiemarme melk (tot 30.000 per cm³) zal men dus per 10 gezichts-
velden slechts één bacterie aantreffen. Men ziet daaruit dat de methode niet direct
geschikt lijkt om onderscheid te maken tusschcn mclkmonsters met méér of minder
dan 30.000 kiemen per c.c. zooals in mijn voordracht verlangd werd.

Maar zij is zeker bruikbaar om onderscheid te maken tusschen melkmonsters
met minder dan c.a. 200.000 kiemen en die welke er meer bevatten. In dit opzicht
acht ik haar om verschillende redenen superieur boven de reductase proef.

Het is de groote verdienste van deze schrijvers echter, dat zij de aandacht gevestigd
hebben op een verschijnsel, waarvan zij zich terecht voorloopig onthouden een ver-
klaring op te stellen.

Zij merken op dat in het bijzonder bij melkmonsters, die blijkens de Koch\'sche
plaatmcthode een laag bacteriegetal bezitten, bij bacterietelling volgens Breed
zeer veel hoogere getallen worden gevonden. En men kan zeker niet zeggen dat er
een vaste verhouding tusschen deze twee bepalingen bestaat. Bij lage kiemcijfers
(beneden 100.000 in de plaatmethode) vindt men van 2 tot 10 maal hoogere getallen
bij telling volgens Breed.

Wij kunnen hier niet uitvoerig op dit punt ingaan. Vermelden wij slechts dat bij
toepassing van beide methoden op bacterieculturen, die in steriele melk gemengd
werden, er een zeer bevredigende overeenstemming der resultaten werd geboekt.

Het is niet te verwachten, dat de Koch\'sche plaatmethode ingang zal vinden
als werkwijze in het groot voor de kwaliteitsbeoordeeling der melk. De keuze staat
hier tusschen „kleine plaatmcthode" en „Breed". De grens door mij voor ie kwaliteit
melk gesteld op 30.000 kiemen, geteld met de kleine plaatmethode zou dan voor
„Breed-methode" moeten luiden 150.000 of zelfs 300.000 kiemen. Wij zagen dat dit
overeenkomt met 1 kiem per gezichtsveld. Men telt gewoonlijk twintig gezichtsvelden
en noemt het aantal dan getelde kiemen het „Breed-cijfer". Zoo kan men voor de
bepaling met de kleine plaatmethode ook van een „Frost-cijfer" spreken, zijnde het
totaal der kiemen gevonden in 20 cm² van het preparaat. Voor melk met 30.000
kiemen is dit 60. Het zou dus kunnen zijn dat melk met een „Breed-cijfer" van 20
(d.i. één kiem per gezichtsveld) in wezen hetzelfde aantal tot kolonievorming in
staat zijnde kiemen bevat, als melk met een „Frost-cijfer" van 60. Het zal dringend
noodig zijn, alvorens men de resultaten van onderzoekingen, die met één der beide
methoden zijn verricht wil vergelijken, een veel omvattend onderzoek naar deze
verhouding in te stellen. C. F. van Oijf.n.

In deze goed bezochte vergadering werd medegedeeld, dat ons bindend besluit
inzake abonnementen door het Hoofdbestuur is goedgekeurd. Een nieuw lid l)r.
B. H. Kessens te Emmen werd bij stemming als zoodanig aangenomen.

Als afgevaardigde ter algemeene vergadering werd gekozen J. Anema (als plaats-
ven. C. Eenhoorn). Bij de behandeling van het programma van de algemeene
vergadering bleek, dat in het algemeen met de voorstellen van het Hoofdbestuur
kon worden meegegaan.

De Voorzitter deelde mede, dat een van de oudste leden der afdeeling, collega
Wolters te Groningen, is overleden; hij bracht hulde aan zijn nagedachtenis.

Naar aanleiding van het bekende schrijven van het H.B. kwam in behandeling
de Tuberculose-bestrijding. Voorzitter Venema leidde dit onderwerp uitvoerig in
en hoewel geheel meegaande met de opmerkingen van het H.B. en de handleiding
van Dr. Bevers, meende hij, dat wij er met de tegenwoordige methode niet zullen
komen. In de eerste plaats omdat de bestrijding vrijwillig is, waardoor vele veehouders
met een hoog reactie-percentage er mee ophouden of anders hun besmette dieren
over andere, eventueel niet besmette stallen verspreiden door verkoop. Met het oog
op dien verkoop zijn de veehouders erg bang voor het merken der reageerders, wat
vaak een reden voor bedanken is. Na betoogd te hebben, dat de bestrijding nood-
zakelijk is om redenen van volkshygiëne en economie (aangerichte schade), meende
hij dat voor volledige uitroeiing der tuberculose gewenscht is, de bestrijding algemeen
te maken (eventueel met dwang) en tevens gelegenheid te verschaffen tot afzet
van reactie-dieren door slachting (b.v. op centrale boerderijen deze dieren vetmesten).
Verder dacht hij aan uitgebreidere toepassing van de B.C.G.-enting. Naar aanleiding
hiervan volgde een geanimeerde discussie, waaruit bleek, dat de meeste leden even-
eens van meening waren, dat we met de bestrijding spoedig op het doode punt
zullen zijn aangeland en dat van uitroeiing van de tuberculose op deze manier geen
sprake kan zijn, terwijl gevreesd moet worden, dat de zaak zal doodbloeden.

Dr. Thijn kreeg nog gelegenheid te wijzen op de goede resultaten, verkregen
met bloedonderzoek ter opsporing van dieren met actieve t.b.c.

Na de sluiting volgde een feestelijk samenzijn met onze dames, waarbij collega
Steenbergen als gast aanzat, ter gelegenheid van zijn 40-jarig jubileum als dieren-
arts. De secretaris,

Den 24en September 1938 vergaderde de afdeeling Overijssel in hotel Hofstee te
Nijverdal. Nadat de voorzitter de vergadering had geopend, daarbij speciaal welkom
heetend Prof. Sc.hornagel als vertegenwoordiger van het H.B., werden de notulen
der vorige vergadering voorgelezen en de ingekomen stukken behandeld.

Hierbij bevond zich een schrijven van het H.B. betreffende de uitvoering der
t.b.c.-bestrijding hetwelk nogal eenigen tijd in beslag nam en waarbij de eindcon-
clusie was, dat de huidige subsidieering van t.b.c. vrije bedrijven niet de meest juiste
was. In plaats hiervan werd door de vergadering een andere subsidieering voorgesteld,
die haars inziens de bestrijding der tuberculose zeer ten goede zou komen. Het H.B.
zal met een en ander in kennis worden gesteld.

Hierna had de benoeming plaats van een afgevaardigde en plv. afgevaardigde
naar de Alg. Vergadering te Utrecht. Respectievelijk werden hiervoor benoemd
de heeren Scholten en Brinkman. Doordat collega Buitenhuis door zijn vertrek
naar elders had bedankt voor zijn functie van afgevaardigde der afdeeling in het H.B.,
moest in zijn plaats een nieuwe afgevaardigde worden gekozen. Na gehouden stem-
ming werd hiervoor aangewezen de heer Vegter.

Vervolgens werd de beschrijvingsbrief der Mij. behandeld, waarna door de voor-
zitter een korte uiteenzetting werd gegeven van een door hem in te stellen onderzoek

betreflende het t.b.c. vraagstuk, waarvoor hij behalve de medewerking van v erschil-
lende medici ook die der collegae inriep. Waar allen de groote waarde van een der-
gelijk onderzoek volkomen inzagen werd volledige medewerking gaarne toeg zegd.
\\a enkele casuïstische mededeelingen en gehouden rondvraag sloot de voorzitter

De eerstvolgende vergadering zal worden gehouden op Zaterdag 19 November
a.s. in het Landbouwhuis te Arnhem, op welke vergadering door Dr. J. A. Beijers
zal worden gesproken in verband met de tuberculose-bestrijding.

Militaire Veterinaire Vereeniging. Afdeeling Militaire Paardenartsen.
Jaarverslag 1937.

Bij het opmaken van dit jaarverslag moet ik tot mijn spijt mededeelen, dat de
afdeeling in haar ledental is teruggegaan. Door het bedanken van een onzer als lid
van de Maatschappij voor Diergeneeskunde werd dit aantal van 15 tot 14 terug-
gebracht.

Dr. C. Brands werd bij acclamatie als voorzitter herkozen. In het bestuur kwam
dus geen wijziging en bleef het als volgt samengesteld: Dr. C. Brands, voorzitter,
J. M. Hoogland, vice-voorzitter en Dr. J. G. C. van Vloten, secretaris-penning-
meester.

Onze voorzitter werd door de Algcmeene Vergadering tot ondervoorzitter der
Maatschappij voor Diergeneeskunde benoemd. Als gevolg daarvan werd als afge-
vaardigde in het Hoofdbestuur gekozen Dr. J. G. C. van Vloten.

Gedurende het afgeloopen jaar werd slechts één algemeene vergadering gehouden
en wel te \'s-Gravenhage op 9 October. De jaarlijks terugkeerende tactisch veterinaire
oefening in het terrein was mede één der oorzaken, waarom het bestuur meende
geen voorjaarsvergadering te moeten uitschrijven. Een groot aantal ingekomen
stukken en de behandeling van den beschrijvingsbrief der Maatschappij voor Dier-
geneeskunde vormden de hoofdschotel der besprekingen. De voorstellen tot wijziging
en aanvulling der Vleeschkeuringswet 1919 werden niet in behandeling genomen.
Aan het Hoofdbestuur werd in December 1936 bericht gezonden, dat onze Afdeeling
op het gebied van vleeschkeuring te weinig deskundig is om een oordeel te vellen.
Het zou daarom onjuist geweest zijn hierover een vergadering te houden. Ook werd
in verband hiermede geen afgevaardigde gezonden naar de Buitengewone Algemeene
Vergadering der M. v. D. van 9 Januari 1937.

De financieele toestand der Afdeeling is goed te noemen. Het kassaldo bedroeg
ƒ302,47.

Op de Algemeene Vergadering der Maatschappij voor Diergeneeskunde werd
onze Afdeeling vertegenwoordigd door Dr. L. Gazenbeek, als plaatsvervangend
afgevaardigde werd gekozen Dr. J. C. Stefels.

Er werd in het afgeloopen jaar slechts één wetenschappelijke voordracht gehouden
n.1. door Dr. J. G. C. van Vloten over: „Enkele mededeelingen omtrent den hui-
digen stand van het paardengasmasker". Het nieuwe ontwerp-masker werd hierbij
gedemonstreerd.

Aan majoor J. van Zijverden te \'s-Gravenhage, die op 23 Juli zijn veertig-jarig
jubileum als dierenarts herdacht, werden de gelukwenschen der Afdeeling aange-
boden.

Op 9 October werd op uitnoodiging van den luit.-kolonel Dr. Gallandat Huet
het nieuwe Veterinaire Hospitaal te \'s-Gravenhage bezichtigd. Verschillende nieuwe
toestellen werden hierbij gedemonstreerd. De instemming van de aanwezigen met
het dankwoord van den voorzitter was dan ook het beste bewijs, dat deze bezichtiging
met buitengewone belangstelling had plaats gehad en ten zeerste werd gewaardeerd.

Verschillende leden hebben in October deelgenomen aan de feesten ter gelegenheid
van het 75-jarig bestaan van de Maatschappij voor Diergeneeskunde.

F. Lamf.ris. Op de gehouden vergadering werd door den voorzitter aan zijn nage-
dachtenis weemoedige hulde gebracht. Hij bracht in herinnering, dat majoor Lamkris
vele jaren lid van onze vereeniging is geweest en van zijn hand verschillende publi-
caties op het gebied van hoefbeslag zijn verschenen. Na zijn ontslag uit den militairen
dienst trok hij zich uit het actieve leven terug en hebben wij het contact met hem
verloren. In het corps militaire paardenartsen zal de naam Lameris een bekenden
klank blijven houden.

Dit jaarverslag zij ten slotte besloten met het uitspreken van de verwachting,
dat de Militaire Veterinaire Vereeniging — Afd. Militaire Paardenartsen, zich in
1938 in een stijgende belangstelling der leden zal mogen verheugen. Moge het
aantal leden in de naaste toekomst grooter worden. De secretaris,

Op 12 Mei 1938 werden onderstaande voorschriften, voorkomende in de Deutsche
Landwirtschaftliche Geflügelzeitung, Jg. 1938, pg. 449, door de Hoofdvereeniging
van de Duitsche Eierenhandel vastgesteld. Zij geven verschillende voorwaarden,
waaraan de kwaliteit van het ter markt aangevoerde slachtpluimvee moet voldoen,
alsmede algemcene regelen betreffende het merken van dit slachtpluimvee.

Volgens de definitie wordt onder „slachtgevogelte" geslacht huispluimvee ver-
staan, onder „Duitsch slachtgevogelte" pluimvee, dat in Duitschland geslacht is
en onder „Duitsch Marktslachtpluimvee" Duitsch slachtpluimvee, dat volgens
deze voorschriften gewaarmerkt is.

Voor dit Duitsche marktslachtpluimvee worden als soortklassen hoenders (H),
kalkoenen (P Puten), eenden (E) en ganzen (G) onderscheiden, welke weer in de
volgende soorten worden onderverdeeld : H in braadkippen (BH), jonge kippen (JH)
en soepkippen (SH) ; ganzen in mestganzen (MGs) en vroeg gemeste ganzen (FGs).

In de verdere bepalingen wordt voorgeschreven, dat noch zieke dieren, noch die
met een gevulde krop of kropsnede, mogen worden gebruikt en dat zij minstens 24 uren
voor de slachting (BH 12 uren) geen voeder meer mogen hebben gehad ; dat zij
door de zg. snavelsnede moeten zijn gedood en verder droog geplukt. De darmen mogen
niet worden verwijderd, met uitzondering bij de braadkippen ; eveneens mogen
de voetringen niet worden verwijderd.

Op zijn minst moet een gelijkmatige, goede ontwikkeling van vleesch en vet
aan alle deelen aanwezig zijn ; verder een fijne huid, met een natuurlijken glans
zonder bloeduitstortingen of blauwachtige of groene plekken en vrij van eiken
geur. De beenderen mogen niet al te sterk naar buiten steken en het borstbeen
moet recht of slechts zwak gebogen zijn. Dieren met voetmisvormingen mogen
niet worden gebruikt. Gs, E en P mogen hoogstens één jaar oud zijn.

Als BH mogen slechts dieren van beiderlei geslacht, tot een gewicht van 900 gram,
als JH slechts dieren, welke nog niet geheel geslachtsrijp zijn geworden, gebruikt
worden. FGs mogen slechts 20 weken oud zijn en slechts in den tijd van 1 Februari
tot 30 Juni als zoodanig gemerkt worden.

Het merken geschiedt door plomben, met het opschrift „Duitsch marktpluimvee",
een herkenningsnummer en opgave van de soort BH, JH, SH, MGs en FGs. Deze
plombe wordt tusschen borstbeen en vleugel zoo aangebracht, dat het opschrift
duidelijk te zien is.

De verpakking heeft het opschrift „Duitsch Marktpluimvee", met opgave van
soortklasse, kwaliteit, herkenningsnummer, onderzoekingsplaats, slachtdag, aantal,
gewicht en nummer of ander kenteeken van den verpakker. Een firma-aanduiding,
zonder eenige verdere bijvoeging, is toegestaan. Andere kenteekenen zijn verboden.

het slachtpluimvee voor het verpakken minstens 12 uur koel en afzonderlijk gelegen moet
hebben ; dat de pooten zorgvuldig gewassehen moeten zijn en dat het gevogelte
tijdens het opstijven en koel worden in den voorgeschreven vorm moet worden
gebracht (watergevogelte de vleugels gestrekt en de beenen gestrekt — H en P
de vleugels samengevouwen en de beenen in zithouding tegen het lichaam). De
dieren moeten naar gewicht en vorm worden gesorteerd en in vlakke kisten van niet
meer dan 2 lagen, elk dier afzonderlijk in papier gewikkeld, en met den rug naar
boven, verpakt.

Ingeval het Duitsche Marktpluimvee na de keuring en merking niet meer aan
de minimumeischen beantwoordt, moet het merkteeken worden verwijderd Door
daartoe aangewezen keurmeesters kunnen voor nader onderzoek monsters worden
genomen. Overtredingen van deze bepalingen worden met straffen tot 10.000 R.M.
gestraft. de Gr.

Aanvulling der reeds in het Tijdschrift van 1 October 1938, blz■ 1006, gepubliceerde
sprekerslijst.

Op Zaterdag 12 November 1938, \'s middags 2 uur zal in de collegezaal van
het Pathologisch Instituut Biltstraat 166 te Utrecht voor de vergadering der Groep
de heer J. P. van der Slooten spreken over ,,De voorbereiding van strafvervol-
gingen ter zake van overtredingen der Vleeschkeuringswet".

De heer van df.r Slooten houdt deze voordracht bij voorkeur aan de hand
van bij hem vóór j November a.s. schriftelijk ingezonden vragen.

Bevorderd lot Doctor in de Veeartsenijkunde op 13 October j.1. de heer W. B.
v. d. Burg, dierenarts te Varsseveld, op een proefschrift, getiteld „Trichomonas
foetus Riedmüller in Nederland".

9. Salzburger Tagung der Fachtierärzte für die Bekämpfung der Auf-
zuchtkrankheiten .

In der Schluszsitzung am 3. September 1938 wurden u.m. folgende Resolutionen
einstimmig angenommen :

a) Unter den diagnostischen Verfahren zur Feststellung der Rinderbruzellose
steht das Langsamagglutinationsverfahren an erster Stelle. Nach international anerkannter
Auffassung ermöglicht dieses Verfahren die Feststellung der Rinderbruzellose mit
der für ihre wirksame Bekämpfung erforderlichen Sicherheit.

Das Frischblul-Schnel/agglutinationsverfahren vermag in der Hand eines geübten
Untersuchers für die Anordnung und Durchführung der ersten Bekämpfungs-
masznahmen in einem neu verseuchten Bestände gute Dienste zu leisten. Es bildet
somit eine wertvolle Ergänzung des Langsamagglutinationsverfahrens, vermag
dieses aber bei der Tilgung der Seuche in einem mit Rinderbruzellose verseuchten
Bestände oder bei der amtlich vorgeschriebenen vorbeugenden Untersuchung
der Weidetiere oder Zuchtticre nicht zu ersetzen.

b) Für die Erreichung einwandfreier Ergebnisse des Agglitunationsverfahrens
ist die sorgfältige Herstellung und richtige Einstellung des Antigens unbedingte Vorausset-
zung. Nach Auffassung der Versammlung ist deshalb für den Umfang des gesammten
Reichsgebietes seine Herstellung und Abgabe an einer Stelle anzustreben (Antrag Müsse-
meier, Berlin).

Opmerkingen: In de destructor werden verwerkt 310.000 kg ruw materiaal, waaruit werd gepro-
duceerd 73.000 kg diermeel (opbrengst ƒ 7246.88) en 24.990 kg technisch vet (opbrengst
ƒ 5070.27). — Aan de inbrengers der afgekeurde dieren werd ƒ 3086.50 uitgekeerd.
De destructor gaf een verlies van ƒ 5855.78.

Eine groszzügige systemmäszige Bekämpfung der Gegenauslese ist wegen der
Vielgestalt des Problems noch nicht zeitgemäsz. Es ist aber anzustreben, dasz die
Tierärzte sich mit dieser Frage eingehend befassen und Erfahrungen sammlen,
die ihre Lösung fördern. Es soll jetzt schon eine gewisse Kleinarbeit in der Praxis
in Angriff genommen werden. Sie besteht darin, dasz der Tierarzt im Einzelfalle
dem Zuchter seine Meinung über eine etwa anzunehmende erbliche Belastung
mitteilt. Namentlich bei der Zucht und Aufzucht von Zuchttieren soll der Tierarzt
im ,,eugenischen Sinne" Einflusz nehmen (Antrag Keller, Wien).

Bei der Bekämpfung der Aufzuchtkrankheiten sollte der Einllusz der Fütterung
und Haltung mehr beachtet und an Hand umfangreicher Versuche erforscht werden.
Eine planlose Verabreichung von Mineralstoffen ohne vorherige genaure Diagnose
ist als zwecklos und gegebenenfalls als schädlich abzulehnen (Antrag Stockklausner,
München).

Van instellingen en instituten, die op het 13e Internationale Veeartsenijkundig
Congres te Zürich niet waren vertegenwoordigd, zijn bij het generaal-secretariaat
in den laatsten tijd nog bestellingen voor het verslag van het congres binnengekomen.
Het verslag met gezamenlijke voordrachten en discussies wordt slechts gedrukt in
het aantal van de opgegeven leden en is later in den boekhandel niet verkrijgbaar.
Zij, die nog in het bezit van genoemd verslag wenschen te komen, worden verzocht
hun bestellingen te richten aan het adres :

(De cijfers tusschen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i Augustus niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer\', bij 6094 (bij 1682) eig., waarvan in Groningen bij 146 (80)
eig.; Friesland bij 755 (477) eig.; Drenthe bij 1240 (71) eig.; Overijssel bij 872 (259)
eig.; Gelderland bij 956 (462) eig.; Utrecht bij 61 (1) eig.; Noord-Holland bij 23 (1)
eig.; Zuid-Holland bij 1059 eig.; Zeeland bij 8 (13) eig.; Noord-Brabant bij 308
(112) eig.; Limburg bij 666 (206) eig.

Scabies (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 106 gevallen bij 8 eig. (548 bij
32 eig.), waarvan in Groningen 13 bij 2 eig. (22 bij i eig.); Friesland 12 bij 1 eig.
(332 bij 16 eig.); Overijsel (17 bij 3 eig.); Gelderland (53 bij 2 eig.); Utrecht 80 bij
4 eig. (21 bij 2 eig.); Noord-Holland 1 paard; Zuid-Holland (103 bij 8 eig., waarvan
3 paarden bij 3 eig.).

Rotkreupel bij schapen: 416 gevallen bij 36 eig. (2438 bij 107 eig.), waarvan in Gro-
ningen 17 bij 2 eig. (11 bij 1 eig.); Friesland 56 bij 4 eig. (220 bij 19 eig.); Overijsel
18 bij 2 eig. (17 bij 5 eig.); Gelderland 25 bij 1 eig. (113 bij 16 eig.); Utrecht 22 bij
i eig. (163 bij 6 eig.); Noord-Holland 254 bij 24 eig. (1075 bij 52 eig.); Zuid-Holland
24 bij 2 eig. (135 bij 6 eig.).

Anthrax: 34 gevallen bij 22 eig., waarvan in Groningen 1; Drenthe 2 bij 1 eig.;
Gelderland 2 bij 2 eig.; Noord-Holland 12 bij 9 eig.; Zuid-Holland 10 bij 4 eig.;
Noord-Brabant 4 bij 3 eig.; Limburg 3 bij 2 eig.

Varkenspest: 952 gevallen bij 93 eig. (853 bij 58 eig.), waarvan in Groningen 15
bij 3 eig.; Friesland 48 bij 7 eig. (88 bij 5 eig.); Overijsel 85 bij 5 eig. (3 bij 1 eig.);
Gelderland 240 bij 40 eig. (94 bij 16 eig.); Utrecht 150 bij 12 eig. (168 bij 7 eig.);
Noord-Holland 46 bij 5 eig. (26 bij 1 eig.); Zuid-Holland 360 bij 14 eig. (434 bij
11 eig.); Noord-Brabant 8 bij 7 eig. (40 bij 17 eig.). A. v. H.

Verhuisd: Dr. S. Simons, Haarlem, naar Zaanenlaan 79.
Overleden (April 1938) : J. Crans, arts te Den Haag.

Uit het Pathologisch Instituut der Faculteit der Veeartsenijkunde.
Directeur Prof. Dr. H. SCHORNAGEL.

M. H. ! Voor ons ligt een stel runderlongen, waaraan nog verbonden
het hart. Deze organen zijn ons toegezonden door een practiserend
collega en uit een begeleidend schrijven kan ik U mededelen, dat deze
organen afkomstig zijn van een koe, waarover een koopkwestie lopende
is. Het dier is in hoogdrachtige toestand verkocht 5 weken geleden. De
koper was een veehandelaar, die het dier twee weken in zijn bezit heeft
gehad. Nadat het dier bij hem had gekalfd, heeft hij de koe aan een
veehouder verkocht. Deze zag aanvankelijk niets aan die koe, maar na
14 dagen, toen ze het minder goed „deed", liet hij haar toch eens
onderzoeken door zijn dierenarts. Hoewel een diagnose niet met zeker-
heid was te stellen, verdacht deze het dier van een hartlijden, mogelijk
een endocarditis en na overleg met den verkoper en diens dierenarts
is de koe geslacht. Beide collega\'s hebben na de slachting de koe bezien
en over de diagnose bestond geen meningsverschil. Het dier was lijdende
aan een thrombo-endocarditis met metastatische longhaarden en verder
met septische veranderingen. De reden waarom ons deze organen
werden opgezonden, is om ons oordeel te vernemen over de antidatering
der gevonden endocarditis. Tussen de slachting en de laatste verkoop
ligt een tijdvak van drie weken ; de eerste verkoop was nog twee weken
eerder, dus vijf weken voor de slachting.

Dc organen zijn ons toegezonden in een verzegelde kist. Ik heb er
me van vergewist dat het zegel, van de vleeskeuringsdienst te X,
ongeschonden was en dat het touw uit één stuk bestond. Die verzegeling
kan misschien ter sprake komen als uit deze kwestie onverhoopt een
rechtszaak mocht ontstaan, waarbij een advocaat ons zou kunnen vragen
hoe of wij dc zekerheid hebben inderdaad de organen te hebben ont-
vangen van de koe, waarover de procedure loopt. Als de verzegeling
dan maar onder getuigen is geschied, zal de beantwoording van die
vraag wel geen moeilijkheden opleveren.

Laten wij nu hart en longen eens wat nader bekijken. Ik zal beginnen
met ze van elkaar los te snijden. Daar is geen bezwaar tegen, want aan
het pericard en aan de hartebasis zie ik niets bijzonders. Terwijl ik
hiermee bezig ben, zie ik door de pleura van de beide longhelften al
verschillende doffe, grauwgele haarden promineren. Dat zijn de meta-
stasen en die wijzen mij er op dat de endocarditis waarschijnlijk wel in
het rechter hart zal zijn gezeteld. Straks zullen wij die longhaarden eens
wat nauwkeuriger onderzoeken ; een mogelijk aanwezige afkapseling
LXV 67

zou er op kunnen wijzen, dat die metastasen al geruime tijd geleden
zijn ontstaan.

Nu kijken wij in het hart. Juist zoals wij al vermoedden, de endocar-
ditis zit rechts. Dat is bij het rund meestal het geval in tegenstelling met
de andere dieren. En wij zien ook meteen, dat het hier een endocarditis
verrucosa van de tricuspidalis betreft. Wat een geweldige verdikkingen
hebben die kleppen ! Het is haast onbegrijpelijk dat er nog bloed van
de boezem naar de kamer kon passeren ! Zulke omvangrijke fibrine -
afzettingen ziet men alleen maar bij een endocarditis van het rund en
van het varken. Juist bij de dieren, die zich nooit zo overmatig hoeven
in te spannen en daardoor hoge eisen aan hun hart zouden moeten
stellen. U moet niet denken dat U ooit bij een endocarditis van een paard
of van een hond zulke uitgebreide woekeringen en fibrineafzettingen te
zien krijgt. De ontsteking heeft zich ook een eindweegs op de chordae
tendineae der kleppen uitgebreid. Er is dus ook een endocarditis chor-
dalis aanwezig.

De semilunaire kleppen van de art. pulmonalis zijn ook niet geheel
glad ; op alle drie vind ik geringe fibrineafzettingen aan de kamerzijde.
De gehele verdikking bedraagt echter niet meer dan een paar millimeters.
Even kijken of er in het linker hart ook endocarditis is. Dat komt nog
wel eens voor bij het rund, een hevige endocarditis rechts en een veel
geringere links. Inderdaad, de mitralis vertoont ook ruwe fibrineafzet-
tingen, zij het ook onbetekenend vergeleken bij de aandoening rechts.
Jammer dat de nieren niet meegezonden zijn ; door embolieën zouden
er misschien nog infarctachtige processen in gevonden kunnen worden.
We zullen nu de hartspier zelf nog eens extra nauwkeurig nazien op
metastatische processen, die daarin door embolieën via de coronair-
arteriën kunnen zijn ontstaan. Daarbij zullen wij niet vergeten ook nog
een paar sneden te maken in de papillairspieren van de linker kamer.
Ik heb wel eens opgemerkt, dat men daarin sequesters vindt, terwijl zij
elders in het myocard niet gevonden worden. Meestal ziet men die
haarden pas bij insnijden. Zulke ernstige processen in dc papillairspieren
kunnen oorzaak zijn van een onvoldoende aanspanning der chordae
tendineae en dus van een onvoldoende sluiting der mitraliskleppen.
Men heeft dan clinisch wel eens mitralisgeruisen waargenomen, terwijl
de patholoog-anatoom geen afwijkingen vond, zomin aan de kleppen
als aan het ostium atrio-ventriculare. Maar als hij de paipllairspicren
ingesneden had, dan had hij misschien wel een proces gevonden, dat een
verklaring geven kon voor de clinisch gevonden afwijkingen.

En nu de beantwoording van de vraag hoe oud deze endocarditis is.
Of juister gepreciseerd : kan deze endocarditis zich naar onze mening
al dan niet binnen vijf weken hebben ontwikkeld ? Zo ja, is een ontwik-
keling binnen drie weken dan ook nog mogelijk te achten ? We moeten
daartoe de verdikte kleppen insnijden, wat blijkbaar nog niet is geschied.
En wij moeten daarbij zorg dragen loodrecht op de klep in te snijden,
zodat wij een zo klein mogelijke doorsnede krijgen. Wanneer wij in

schuine richting insnijden krijgen wij een eventuele verdikking door
bindweefselnieuwvorming geflatteerd dik te zien en daar moeten wij
voor oppassen. Nu wij de sneevlakte bekijken kunnen, blijkt er reeds
een aanmerkelijke bindweefselverdikking van de klep aanwezig te
zijn. Deze is wel een centimeter dik geworden en bestaat uit een glazig,
vrij vochtig bindweefsel. U weet dat wij voor dat „glazig doorschijnende"
meestal het woord „hyalien" gebruiken, net als voor een „hyaliene"
tuberkel, die op een klein glaspareltje lijkt. De verdikte klep is hier zowel
aan de boezem als aan de kamerzijde nog met een centimetersdikke laag
fibrine bedekt. Zulk bindweefsel als wij hier zien is als regel nog vrij
jong. Wij vinden er veel jonge bindweefselcellen in en nog maar weinig,
reeds rustend nieuwgevormd bindweefsel met zware collagene vezels.
Daarbij moeten wij er voor oppassen dat wij de zware bindweefsel-
vezels, die in de oorspronkelijke klep aanwezig waren, niet voor nieuw-
gevormd bindweefsel aanzien, anders zouden wij de ontsteking ouder
verklaren dan zij in werkelijkheid is. In gevallen met een ietwat uitge-
breidere en oudere bindweefselnieuwvorming is het vaak moeilijk het
oorspronkelijke klepweefsel te onderkennen. Als wij de oppervlakte
bekijken, waar de diepste fibrinelagen op zitten, dan zien wij daar
nog een floride ontstekingsproces, dat rijk is aan ontstekingscellen en
waar wij vele jonge vaatspruiten zien, die naar de fibrine, dus naar de
oppervlakte gericht zijn. Wanneer het microscopisch onderzoek mijn
vermoeden bevestigt en een beeld te zien geeft, zoals ik het U zo juist
verteld heb, dan moeten wij aannemen, dat deze ontsteking zich wel
binnen vijf weken heeft kunnen ontwikkelen. Of een ontwikkeling bin-
nen drie weken dan ook nog mogelijk moet worden geacht, wordt dan
juist zo\'n beetje dubieus. Maar wij volstaan niet met het insnijden van
een klep, wij slaan geen klep over en maken in iedere klep minstens één
snede. Wanneer U dat geregeld doet, dan zult U merken, dat de ont-
steking van een klep soms veel jonger of ouder is dan van de onmiddellijk
er naast gelegen klep en wij zijn immers op zoek naar de oudste ver-
anderingen. En in het bijzonder in het rechter hart van het rund zult
U de ervaring kunnen opdoen, dat de ontsteking van de tricuspidalis-
klep, die aan de scheiwand van het hart vastzit, vaak ouder is dan van
de beide andere kleppen. Inderdaad is dat hier ook weer eens het geval.
Nu ik deze klep insnijd blijkt mij niet alleen, dat de bindweefselverdik-
king van deze klep veel uitgebreider is dan van de beide andere kleppen,
maar bovendien blijkt mij nog wat anders. Ik heb bij het insnijden van
deze klep extra diep doorgesneden, zodat ik ook een eindweegs in de
scheiwand van het hart ben terecht gekomen. En nu zie ik dat niet
alleen de klep is aangedaan, maar dat ik ook een chronische endocarditis
vind op de scheiwand van het hart vlak onder de klep. Dat is hier in dit
geval geen uitzondering, men vindt dat vrij vaak. Ik zie hier dus een
endocarditis parietalis en wel een, waarbij ook reeds een aanmerkelijke
hoeveelheid bindweefsel is gevormd, dat hier in een meer dan centimeter
dikke laag aanwezig is en dat in de diepste lagen geleidelijk overgaat

in het spierweefsel van het hart. Op dit bindweefsel zit oppervlakkig
een vrij dunne laag fibrine, die één geheel vormt met de fibrinelaag
aan de onderzijde van de tricuspidalisklep. Deze is dus als het ware
één geheel gaan vormen met het proces in de scheiwand. Nu ik het
bindweefsel van deze klep eens wat nauwkeuriger bekijk, blijkt dit een
heel ander aspect te vertonen, dan dat van de beide parietale kleppen.
Daar vond ik hyalien, glazig, min of meer doorschijnend bindweefsel,
maar hier heb ik te doen met hard, in-wit uitziend bindweefsel, dat een
wat streperige bouw vertoont. Als ik hiervan een coupe maak, heb ik
een goede kans om veel zwaar fibrillair bindweefsel te vinden, dat haast
niets dan dikke vezels vertoont met betrekkelijk weinig cellen, die er dan
nog uitzien als rustende bindweefselcellen. Dat bindweefsel is vaak
vaatarm en in de oppervlakkige lagen, vlak tegen de fibrine aan, vindt
men dan pas het eerder beschreven fioride ontstekingsproces met cellig
infiltraat en de jonge vaatspruiten. En wat de antidatering betreft, op
grond van het macroscopische beeld heeft de termijn van drie weken
nu al geen kans meer en wanneer het microscopische beeld zo zal blij-
ken te zijn als ik het vermoed, dan kan deze endocarditis ook niet binnen
vijf weken ontstaan zijn en kunnen wij ook voor die termijn nog een
verklaring afgeven.

En nu volledigheidshalve nog het onderzoek van de meegezonden
longen. Wij zullen nu die metastatische haarden eens wat nauwkeuriger
bekijken. De longen zijn volumineus en heel slecht samengevallen,
vooral de hoofdkwabben, die anders juist het beste samengevallen zijn.
Waarom zou dat hier niet het geval wezen ? In de opengesneden trachea
zie ik geen coagulum van bloed, dat er bij de slachting in gevloeid is
en door een afsluiting bij de bifurcatie vaak oorzaak van een agonaal
ontstane luchtrijkdom der longen kan zijn.

De grauwe haarden hebben alle een wat doffe, grauwgele pleura
met een minimaal dun laagje fibrine; er is dus een locale pleuritis. De
haarden zijn tot ruim nootgroot en onregelmatig van vorm. Bij insnijden
ziet men een prop grauw necrotisch weefsel, als het ware een sequester,
in een wat taai-purulente, gelijk gekleurde massa. Het geheel is in
sommige haarden omgeven met een dunne bindweefselkapsel van i a
2 mm dikte. Deze haarden zijn dus ook al wat ouder. Zij liggen zoge-
naamd ,,koud" in het longweefsel d. w. z. dat er geen pneumonische
zoom longweefsel omheen ligt. Direct naast de necrosehaard ligt gezond,
luchthoudend longweefsel. Dat pleit ook al voor een slepend verloop
van deze metastatische haarden ; het zijn zeker geen snel zich uitbrei-
dende metastatisch-pneumonische haarden. Nu maak ik ten slotte nog
een paar grote sneden door de hoofdkwabben en daarbij heb ik geluk.
U ziet hier op deze sneevlakte naast de openstaande bronchus een
vingerdikke grijze thrombus in dit grote bloedvat zitten, ongetwijfeld
de hoofdstam van de art. pulmonalis voor deze kwab. De thrombus
is grijs en vrij vast van consistentie ; een heel verschil met de rode,

elastische postmortale bloedstolsels, die ik in andere doorgesneden vaten
vind zitten en die niets te betekenen hebben. Met pincet en schaar
vervolg ik de thrombus en zij blijkt wel anderhalve decimeter lang te
zijn. Even plotseling als zij begonnen is, houdt zij ook weer op. In enkele
zijvaten geeft zij vertakkingen af. Niet zelden is zo\'n thrombose bilate-
raal ; inderdaad vind ik ze ook in de andere hoofdkwab. Bij insnijden
zie ik in de topkwabben en de cardiale kwabben slechts normale vaat-
doorsneden. Deze thrombose is ongetwijfeld de oorzaak van het slecht
samengevallen zijn der longen. De bloedcirculatie is in een groot deel
der longen onvoldoende; om toch aan de eisen van de gaswisseling te vol-
doen zal het dier wel een geforceerde ademhaling hebben gehad en
daardoor het elastieke weefsel in de alveolairwanden overrekt hebben
met als gevolg, dat bij opening der borstholte de longen onvoldoende
samenvielen.

Over die parietale endocarditis onder de aan de scheiwand vastzit-
tende tricuspidalisklep is nog wel het een en ander te zeggen. Hoe is zij
ontstaan ? Was de ontsteking op de klep er het eerst en is deze ontsteking
door contact overgegaan op de scheiwand ? Of is het omgekeerde het
geval ? Bij deze oude endocarditis is dat niet makkelijk meer uit te maken,
want op beide plaatsen is reeds een uitgebreide nieuwvorming van reeds
rustend bindweefsel. Om die vraag op te lossen moeten wij dus jongere
gevallen onderzoeken. Meermalen zag ik gevallen, waarbij de parietale
endocarditis op de scheiwand ouder was en de klepontsteking veel
jonger. En daarbij was nog wel rekening gehouden met het feit dat een
ontstekingsproces aan het parietale endocard zich afspeelt in een veel
beter gevasculariseerde omgeving dan een klepontsteking. De klep is
immers niet of althans weinig vaatrijk. Voor zover het bij een chronische
ontsteking tot proliferatie van bindweefsel en vaatspruiten komt zullen
deze dus sneller ontstaan bij een endocarditis van het parietale endocard
dan bij een endocarditis van een klep. Men moet daar bij de antidatering
ter dege rekening mee houden. Eenzelfde mate van bindweefselnieuw-
vorming is aan een klep ouder te beoordelen dan aan het parietale
endocard.

Men moet uit het voorafgaande niet menen, dat een endocarditis van
de kleppen niet op het parietale endocard zou kunnen overgaan. Men
ziet dit bij uitgebreide gevallen van endocarditis valvularis zelfs vrij vaak.
Maar dan betreft het steeds haast een geringe en vrij jonge uitbreiding
aan de basis van de klep op het parietale endocard, hetzij naar de
kamerzijde dan wel naar de boezemzijde, soms naar beide zijden. Maar
nooit ziet men daarbij beelden als ik U in dit geval kon laten zien onder
die scheiwandklep van de tricuspidalis. Nu is het een feit dat deze klep er
normaliter al wat anders uitziet dan de beide parietale kleppen. De
chordae tendineae hechten zich bij deze beide kleppen alleen aan de
vrije rand vast en bij de scheiwandklep vindt men de aanhechtingen
verspreid over de gehele kamerzijde. Dit mag misschien al een verklaring

vormen voor het makkelijker overgaan van een scheiwandontsteking
op de klep, eventueel ook voor het omgekeerde, maar het verklaart niet
waarom wij een endocarditis van de tricuspidalis bij het rund nog al
vaak samen vinden met een oudere wandstandige endocarditis onder
de scheiwandklep.

Nu men meer en meer gaat denken dat een endocarditis in haar
jongste stadiën niet rechtstreeks van het hartelumen uit ontstaat maar
metastatisch langs de coronaire arteriën, gaan wij ons meer interesseren
voor de vascularisatie van het hart. Dat het rund hierin een aparte
positie inneemt ten opzichte van de andere dieren weten wij al. Mogelijk
ook dat verdere onderzoekingen omtrent het vaatverloop in de hartspier
ons gegevens zullen verschaffen, die ons een verklaring kunnen geven
voor de aparte localisatie van ontstekingsprocessen en ook voor seque-
stratie, zoals ik U die al noemde in de papillairspieren.

Naast het geval van endocarditis, dat ik U zoeven demonstreerde,
laat ik U nog een ander hart zien, dat ons voor enkele dagen werd
opgezonden. Ook dit betreft weer een endocarditis valvularis in het
rechterhart van een rund, maar thans zijn niet de atrioventriculaire
kleppen, maar de semilunaire klepvliezen van de arteria pulmonalis
aangedaan. Ons is gevraagd of deze endocarditis tot voor twee en een
halve week mag worden geantidateerd. U ziet dat de inzender zuinig
is geweest met het nemen van materiaal. Alleen een stuk van de harte-
basis is ons bezorgd, waaraan wij slechts delen van de boezemwand
zien. Van de kamers en van de atrioventriculaire kleppen is niets meer
aanwezig. Toen ik hem er naar vroeg zei de betrokken collega mij, dat
ook de tricuspidaliskleppen waren aangedaan, maar lang niet zo erg.
Dat wil dus zeggen met veel minder uitgebreide verdikkingen. Het is
jammer, dat wij niet het gehele hart ter onderzoek gekregen hebben,
vooral nu wij weten dat ook de tricuspidalis aangedaan was. Want de
uitgebreidste aandoeningen hoeven allerminst de oudste te zijn. Helaas
was de rest van het hart al niet meer te achterhalen. Wij zullen zien in
hoeverre deze endocarditis van de pulmonaalklcppen tot voor 2 \\ week
te antidateren is. U ziet dat de arteria pulmonalis reeds opengesneden
is en meteen ziet U, hoe of welhaast het hele arterielumen afgesloten
moet zijn geweest door de bijzonder uitgebreide verdikking van de
halvemaanvormige kleppen. Wij zien aan de kamerzijde niets meer van
normaal klepweefsel over ; het zijn louter onregelmatige grauwe fibrine-
massa\'s, waar wij tegenaan zien. Met de vingers laat deze fibrine zich
makkelijk afpellen. Het ene brok na het andere kunnen wij verwijderen
en eindelijk houden wij een klep over, die ruw en korrelig is en er wat
grauwbont uitziet, maar die bij insnijden vrijwel niet verdikt is. Met
de beide andere kleppen is het al net zo. Wij hebben hier dus te doen
met een acuut geval. In een uitstrijkje van de thrombus vond ik Gram
positieve streptococcen ; die worden nog wel eens bij het rund gevonden,
hoewel wij bij een endocarditis toch veel vaker pyogenesbacillen aan-

treffen. Zeer waarschijnlijk zal het microscopisch onderzoek van de
kleppen ons geen andere dan acute ontstekingsveranderingen doen zien
en dan is er geen denken aan dat wij deze endocarditis tot voor 2^ week
kunnen antidateren. Dubbel jammer is het nu voor den inzender, dat
hij ons niet het hele hart heeft bezorgd. Zijn cliënt zou bij een antidate-
ring tot voor 2\\ week ten zeerste gebaat zijn geweest. En 2i week is voor
een endocarditis heus niet lang ! Wellicht waren er aan de tricuspidalis-
kleppen, die volgens de inlichtingen weliswaar veel kleinere thrombi
vertoonden, toch nog bij insnijden bindweefselverdikkingen te zien ge-
weest en dan was er slechts een geringe bindweefselverdikking voor nodig
om een antidatering tot voor 2^ week te kunnen motiveren.

Volgens den betrokken collega zijn er ook in dit geval metastatische
longhaarden geweest en is het dier slechts enkele dagen ziek geweest.
Dat klopt met onze bevindingen aan de art. pulmonalis, die met een
acuut, snel verergerend lijden in overeenstemming zijn.

Als andere uiterste laat ik U naast deze beide endocarditiden nog een
geval van een rund zien, dat wel als een bijzonder chronisch geval kan
worden beschouwd. Hier is nu eens niet het rechter hart aangedaan,
wat gewoonlijk het geval is, maar het linker hart. En het betreft ditmaal
niet de atrioventriculaire kleppen, maar de semilunaire kleppen van de
aorta. U ziet dat de verdikkingen niet zó omvangrijk zijn als van het
vorige geval, waarbij het vaatlumen vrijwel geheel verstopt leek. Thans
hebben wij op twee van de drie kleppen woekeringen ter grootte van een
knikker. Op de derde klep zijn de woekeringen veel geringer van om-
vang. Er blijft dus nog behoorlijk wat ruimte over in het aortalumen voor
bloedpassage. Dit is dan ook stellig wel één van de redenen, waarom deze
endocarditis zo oud kon worden. De verdikkingen zijn hard op aanvoelen
en aan de vrij gladde oppervlakte van de woekeringen vindt men slechts
een dun laagje fibrine. In deze fibrine is vaak kalk afgezet. Bij insnijden
van de verdikkingen ziet men hoe deze wel voor ⁹/₁₀ uit bindweefsel
bestaan en wel uit het harde, witte, ondoorschijnende, vezelige bind-
weefsel. Slechts een smalle, periphere fibrinelaag is niet georganiseerd.
Toen wij dit geval microscopisch onderzochten, bleek het bindweefsel
vrijwel overal uit louter zware, collagene fibrillen te bestaan, waartussen
weinig bloedvaten en betrekkelijk weinig cellen. Deze cellen waren als
van rustend bindweefsel. Dit microscopische beeld bleef gelijk tot aan
de oppervlakte van de klep, waar de oude fibrinelagen, soms met kalk-
afzettingen, zo maar op dit bindweefsel zaten. Van een floride ont-
steking met een vaatspruitontwikkeling, kortom van een nog op gang
zijnde, voortschrijdende organisatie van fibrine was niets te zien. Slechts
hier en daar vond men nog een groepje ontstekingscellen. In de op
bacteriën gekleurde coupe zag men nergens micro-organismen. Dat is
vaker zo bij die zeer oude gevallen. Er was hier tussen het bindweefsel
en de fibrine, zo men wil tussen de hele endocarditis en het lichaam een
soort evenwichtstoestand. De kansen op een bacteriaemie en dodelijke

complicaties in andere organen langs metastatische weg zijn in dit
stadium van de aandoening uitermate gering geworden. En als het
rund nu maar rustig op stal staat, dan kan zo\'n endocarditis vrijwel
onopgemerkt maanden lang aanwezig zijn. U kunt er dan ook zeker
van zijn dat een dergelijke vorm van endocarditis minstens een paar
maanden lang aanwezig geweest is.

In dit geval zaten in de nieren een aantal infarctlittekens, die micro-
scopisch ook alle reeds een zeer chronisch beeld vertoonden. Jongere
sequesters zijn niet gevonden. Ook in de wand van de linker hartekamer
zat subepicardiaal een ietwat ingetrokken onregelmatige bindweefsel-
plek. Zonder twijfel zijn er dus in een jonger stadium van deze endocar-
ditis wel eens partikels fibrine losgelaten, die aanleiding hebben gegeven
tot metastatische processen in de nieren en de hartspier.

Uit de drie gedemonstreerde gevallen ziet U dus, dat de zeer jonge
en de zeer oude gevallen van endocarditis ook wel onderkend kunnen
worden zonder een microscopisch onderzoek. Slechts voor de enkele
weken oude endocarditiden zijn de resultaten van het microscopisch
onderzoek vaak beslissend voor een antidatering. En helaas liggen
in dat tijdvak van enige weken juist de grote massa der gevallen, waar-
over een koopkwestie is ontstaan.

Het is reeds lang bekend dat de trek van de groote trekvogels (roofvogels en
ooievaars), van Europa naar Klein Azië en Afrika en omgekeerd, voornamelijk gaat
over de Bosporus en de Dardanellen. Men meende dat het trekken steeds over
dezelfde streken en plaatsen ongeveer en ook het vliegen daarbij op zeer afwisselende
hoogte (van 50 m tot op 1500 m) berustte op optische oriënteering.

Mauve \') die aan de Bosporus studie maakte van de vogeltrek, is van oordeel
dat deze meening onjuist is (ofschoon het natuurlijk mogelijk is dat oudere vogels
het landschap herkennen), maar dat de vogels bij het trekken gebruik maken van
de bestaande luchtstroomingen en deze zoeken. Vooral van de opgaande stroomingen
(Aufwinde) maken zij gebruik om met weinig krachtverbruik de groote afstand af
te leggen. De trekkende roofvogels en ooievaars vinden met groote zekerheid die
luchtstroomingen en nemen ze reeds op een afstand waar. Bij regenweer vindt geen
trek van deze vogels plaats ; bij gebrek aan opwaartsche luchtstroomingen zou het
vliegen de natte vogels te snel vermoeien.

*) Dr. Lutz Mauve. Die Ursache des Grcssvogelzuges am Bosporus und seiner örtlichen
Verteilung. Forschungen und Fortschritte 1938, No. 31, S. 360.

In een streek van varkensfokkers wordt meermalen onze hulp inge-
roepen bij de partus van een varken. Dikwijls is met veel geduld de
partus tot een goed einde te brengen, vooral bij oudere zeugen, maar
toch komt het zoo nu en dan voor, dat het onmogelijk blijkt, alle biggen
langs den normalen weg naar buiten te brengen.

Wanneer dit laatste het geval is, heeft het betreffende dier slechts
een zeer geringe slachtwaarde. Als laatste redmiddel kunnen wij dan
nog sectio-caesaria toepassen.

Het spreekt vanzelf, dat de uitvoering van deze operatie in de praktijk
grootere moeilijkheden oplevert dan wanneer wij de beschikking hebben
over een volledige kliniek en voldoende geschoold personeel. Van zeer
veel belang is het, de zeug afdoende in narcose te kunnen brengen.
Daarbij komt, dat de operatie vaak moet gebeuren in een nauw stalletje,
zoodat alle aandacht moet worden besteed aan het steriel houden van
instrumenten en andere benoodigdheden.

De eerste maal, dat de operatie door mij werd uitgevoerd, trachtte
ik door een injectie van 250 mgr morphine, gecombineerd met locale
anaesthesie, voldoende gevoelloosheid te verkrijgen, maar hoewel het
hier een ernstig ziek dier betrof (geval 1) was het verzet van de patiënte
zeer hinderlijk.

Waar intraperitoneale injectie van chloralhydraatoplossing bij varkens
zulke uitstekende resultaten geeft, werd door mij besloten, bij een vol-
gende gelegenheid deze methode ook bij sectio-caesaria te probeeren.

Voor het eerst werd deze narcose door mij toegepast bij een jonge zeug
van ^ 125 kg. Door enkele personen werd de patiënte goed vastgehou-
den, terwijl een andere helper het bovenliggende achterbeen zoo hoog
mogelijk optilde. Enkele centimeters onder de liesplooi werd een i 8 cm
lange canule ingestoken en met behulp van slang en infusiekolf werd
300 cc 10 % chloralhydraatoplossing ingebracht. (Door mij wordt bij
varkens steeds een 10 % chloralhydraatoplossing gebruikt, zonder dat
ooit schadelijke gevolgen daarvan werden waargenomen).

Enkele minuten na de injectie trad een volledige narcose in, welke
± 3 uur aanhield. Tijdens de geheele operatie heeft het varken geen
enkele beweging gemaakt. Tot nu toe is deze methode door mij vier
keer toegepast, steeds met hetzelfde prachtige resultaat.

In het kort deel ik de door mij gevolgde operatietechniek mede. Het
operatieveld (linkerflank) wordt flink met zeep gewasschen, met een oud
scheermes geschoren en daarna afgewreven met gewone brandspiritus.

In de flank wordt een 15—20 cm lange snede gemaakt, vrijwel lood-
recht naar beneden, door huid en spierlagen heen.

Het peritoneum wordt doorboord door een krachtigen stoot met de
vingers. Nadat een laken met een gat er in over de patiënte is gelegd,
wordt een uterushoorn naar buiten gebracht. Een snede van i 10 cm
lengte wordt gemaakt in de uterus op de grens van het corpus uteri
en de naar buiten gebrachte hoorn.

De biggen worden zoo vlug mogelijk verwijderd, waarbij vooral de
onderste hoorn nauwkeurig moet worden afgetast, opdat geen big wordt
vergeten.

De wond in de uterus wordt gehecht met een doorloopenae hechting
met sterke hechtzijde (No. 6).

Met een of twee knoophechtingen wordt het peritoneum diepe
spierlagen gehecht en tenslotte de huid oppervlakkige spierlagen
met knoophechtingen op i 1 cm afstand van elkaar. Daarna wordt
de wond gepenseeld met jodiumtinctuur en krijgt patiënte nog een
subcutane injectie van 2 cc. piton.

In een afzonderlijke bespreking van de door mij behandelde gevallen
geef ik een overzicht van de door mij bereikte resultaten.

Geval I, 30-8-1936. Door J. H. M. te O. V. wordt hulp ingeroepen
bij de partus van een zeug, welke voor den tweeden keer biggen krijgt.

De partus is al ruim 24 uur aan den gang. In dien tijd zijn er 3 biggen
geboren, waarbij door den eigenaar herhaaldelijk hulp werd verleend.
Het dier maakt een zeer zieken indruk. T. 40.5.

De vulva is sterk gezwollen, terwijl bij exploratie blijkt, dat de vagina
erg beschadigd is. Het is niet mogelijk, nog een big te pakken te krijgen.
Daarbij is er een erg stinkende uitvloeiing aanwezig, zoodat de prognose
heel ongunstig moet worden gesteld.

Hoofdzakelijk bij wijze van proefneming werd overgegaan tot sectio-
caesaria. Narcose met morphine -f- locaal anaesthesie.

Hoewel ernstig ziek, verzette de patiënte zich tijdens de operatie
heftig. Een zestal emphysemateuze vruchten werden verwijderd. Twee
dagen na de operatie is de zeug gestorven.

Geval II, 10-6-1937. Door A. B. te K. wordt hulp ingeroepen bij een
primipara. De partus is i 12 uur aan den gang. Twee biggen zijn
normaal geboren. Bij de derde big heeft de eigenaar zoo hard aan de
achterbeenen getrokken, dat de vrucht middendoor gescheurd is en het
voorste deel in de uterus is achtergebleven. Het is niet mogelijk dit
gedeelte naar buiten te brengen, zoodat tot sectio-caesaria wordt over-
gegaan.

Het gewicht van de zeug is i \'25 kg. Narcose door intraperitoneale
injectie van 300 cc. 10 % chloralhydraatoplossing. Tijdens de operatie
heeft de zeug zich geen enkele maal bewogen. Vier en een halve doode
en drie levende vruchten worden verwijderd. Drie uur later begint
het varken bij te komen.

Een dag later kwam de eigenaar berichten, dat er nog een bigje in den
geboorteweg zat. Dit bleek een kleine gemummificeerde vrucht te zijn,
welke door mij tijdens de operatie niet was opgemerkt en nu gemakkelijk
kon worden verwijderd.

Na een week was het varken vrijwel genezen, vertoonde goeden
eetlust en had geen koorts. Wel was er een slijmig-etterige uitvloeiing
aanwezig.

Bijna drie weken na de operatie kwam de eigenaar berichten, dat het
varken in enkele dagen tijd erg stijf was geworden en bijna niets meer
wilde eten. Bij onderzoek bleek de temperatuur normaal. Bij aanraken
was het dier over het geheele lichaam erg pijnlijk ; er waren geen ge-
zwollen gewrichten aanwezig. Enkele dagen later kon het dier niet meer
opstaan, schreeuwde bij de geringste aanraking, terwijl sterke vermage-
ring optrad. Door mij werd geadviseerd het dier op te ruimen. Helaas
heb ik geen gelegenheid gekregen sectie te doen, zoodat niet kon worden
vastgesteld of deze verschijnselen moesten worden toegeschreven aan
de operatie of wel op zich zelf stonden. Het geheele beeld wees op ern-
stige osteomalacie.

Geval III, 10-4-1938. Door J. B. te B. wordt hulp ingeroepen bij een
primipara. De partus is al 4: 8 uur aan den gang, terwijl nog slechts
één bigje geboren is. De eigenaar heeft flink aan de achterbeenen moeten
trekken om deze big naar buiten te krijgen. Ondanks vele pogingen
blijkt het niet mogelijk de volgende big te pakken te krijgen. Het varken
is nog goed gezond, zoodat sectio-caesaria wordt toegepast.

Gewicht van de zeug is ^ 150 kg. Narcose door intraperitoneale
injectie van 35 gr chloralhydraat opgelost in 400 cc. water. De narcose
is volledig. De patiënte heeft zich tijdens de operatie niet bewogen. In
de uterus blijkt slechts één zeer groote levende big aanwezig te zijn.
Ongeveer 4 uur na de operatie begint het varken weer bij te komen.

Den volgenden dag liep het varken rond in het hok en wilde graag
iets drinken. Gedurende 10 dagen had het dier een etterige uitvloeiing,
maar was overigens volkomen normaal. Geen enkele maal werd tempe-
ratuursverhooging waargenomen. Vijf weken na de operatie werd het
varken aan een slager verkocht. Bij de slachting bleek de uterus vol-
komen normaal behoudens een klein litteeken.

Geval IV, 20-5-1938. Door G. B. te K. wordt hulp ingeroepen bij
een primipara, waarbij de partus 6 uur aan den gang is. Eén big
is zonder bijzondere hulp geboren. Aan de vulva is een groot haematoom
aanwezig. Bij exploratie blijkt ook in de vagina een groot haematoom
aanwezig te zijn, waardoor de geboorteweg vrijwel volkomen is afge-
sloten.

Besloten wordt tot sectio-caesaria. Gewicht van de zeug is 1 75 kg.
Narcose door intraperitoneale injectie van 35 gr chloralhydraat opge-
lost in 400 cc. water. Ook nu is de narcose afdoende.

bloederig vocht uit de wond, zoodat ook in de buikholte een ernstige
bloeding aanwezig moet zijn. Er worden 9 levende biggen naar buiten
gebracht.

Ongeveer 3 uur na de operatie kwam de patiënte weer bij, maar nog
een uur later is het varken gestorven aan verbloeding. De biggen, welke
aanvankelijk ook in narcose waren, werden ondergebracht bij een andere
zeug en groeiden normaal op.

Geval V, 13-9-1938. G. H. K. te H. roept hulp in bij een primipara,
waarbij de partus al ± 12 uur aan den gang is. Drie biggen zijn geboren,
waarbij de eigenaar voortdurend hulp heeft verleend. De vulva is sterk
gezwollen. Bij exploratie blijkt de vagina nogal beschadigd te zijn.

Door zwelling is de geboorteweg erg nauw geworden, zoodat het niet
mogelijk is nog een big naar buiten te brengen. Overigens maakt het
varken een gezonden indruk. T. 39.1.

Besloten wordt tot sectio-caesaria. Gewicht van de zeug i 125 kg.
Narcose door intraperitoneale injectie van 30 gr. chloralhydraat opgelost
in 300 cc. water ; ook nu is de narcose afdoende.

In de uterus blijkt nog slechts één groote big aanwezig te zijn.Ongeveer
3 uur na de operatie komt het varken weer bij. Een dag na de operatie
wilde de patiënte graag melk drinken, maar kon nog niet goed opstaan.
Na drie dagen liep het varken normaal door het hok en vertoonde
goeden eetlust. T. 39.2. Er trad weer een etterige uitvloeiing op. Na tien
dagen was het varken vrijwel geheel genezen.

Beschrijving van de uitvoering in de gewone praktijk eener sectio-
caesaria bij 5 varkens. Mede door het feit, dat in de meeste gevallen te
laat deskundige hulp werd ingeroepen herstelden slechts 2 dieren geheel,
terwijl bij één varken het niet zeker is of dit stierf tengevolge van de
partus en operatie.

Schrijver acht ook in de plattelandspraktijk de sectio-caesaria goed
uitvoerbaar ; afdoende narcose zonder nadeelige gevolgen wordt ver-
kregen door intraperitoneale injectie van ± 300 cc. 10 % chloral-
hydraatoplossing.

Beschreibung der Ausführung einer Sectio-caesaria bei 5 Schweinen in der
gewöhnlichen Praxis. Teilweise als Folge des Umstandes, dass in den meisten Fällen
tierärztliche Hilfe zu spät eingeholt wurde, genasen nur 2 Tiere völlig, während
es bei einem der Schweine nicht sicher war, ob es infolge des Partus oder der Opera-
tion starb.

Verf. hält die Sectio-caesaria auch in der Praxis auf dem Lande für gut aus-
führbar ; eine genügende Narkose ohne nachteilige Folgen wurde mit intraperito-
nealer Injektion von etwa 300 ccm 10% Chloralhydratlösung erhalten.

The author gives a description of caeserean section in normal practice in 5 swine.

Also by the fact, that in most cases veterinarian aid was called in to late, only
2 animals recovered totally, whilst in one swine the cause of death was not clear.

Met belangstelling nam ik kennis van het artikel van collega Thijn
in de 16e aflevering van dit tijdschrift, (15 Aug. 1938).

In de eerste plaats, dat ik niet heb bewezen, dat mijn geval beschreven
in aflevering 11, een geval van agranulocytosis ,,sui generis" zou zijn
geweest ;

in de tweede plaats, dat ik mijn geval had moeten aanduiden met den
naam: leucopenie en ten slotte

in de derde plaats is Thijn van meening, dat ik bij mijne patiënte te doen
heb gehad met een gewone infectie (eventueel intoxicatie) met een nor-
maal verloop in het morphologische bloedbeeld.

Wat het eerste betreft kan ik kort zijn en Thijn gerust stellen door
hem mede te deelen, dat dit allerminst mijn bedoeling is geweest, al
geef ik gaarne toe, dat bij oppervlakkig lezen, die indruk mogelijk gewekt
kan worden.

Ik heb echter slechts een vergelijking gemaakt tusschen de verschijn-
selen van de bekende aandoening bij den mensch en de bij mijne patiënte
waargenomen bloedafwijkingen en daarbij gewezen op de groote
overeenkomst van beide bloedbeelden.

Mijn artikel draagt dan ook niet de titel : een geval van agranulocytosis
,,sui generis" bij het paard, doch een geval van icterus met agranulocytair
bloedbeeld.

De redactie van dit tijdschrift, die, naar ik meen, zelfde samenvatting
van mijn artikel heeft gemaakt, heeft de strekking daarvan dan ook

The author considers the caeserean section in the country practice to be good
pracicable ; effective narcosis without unfavourable aftereffects was obtained by
intraperitoneal injections of about 300 cc of a 10% solution of chloral.

L\'auteur décrit la manière dont il a exécuté dans la pratique courante l\'opération
césarienne chez 5 truies. Par le fait que, dans la plupart des cas, l\'intervention
vétérinaire ne fut requise que tardivement, 2 truies seulement se rétablirent com-
plètement, alors que pour une truie, il n\'est pas certain que l\'issue fatale doive être
mise sur le compte du part et de l\'opération.

L\'auteur est d\'avis que l\'opération césarienne est parfaitement pratiquable dans
la clientèle rurale. Une narcose efficace, sans suites nuisibles, peut être obtenue au
moyen d\'une injection intrapéritonéale de ± 300 cc d\'une solution d\'hydrate de
chloral à 10 %.

beter begrepen. Deze samenvatting luidt : „Schrijver beschrijft een
ziektegeval bij een paard ; de verschijnselen : hooge koorts, icterus
en agranulocytair bloedbeeld wezen op een septische infectie. De
oorzaak kon niet worden vastgesteld. Infectieproeven op paard en
cavia hadden geen gevolg. Het paard herstelde.

De mededeeling van Thijn, dat ik uit het feit, dat mijne infectieproe-
ven negatief bleven, de conclusie heb getrokken, dat ik daarom met een
geval van agranulocytosis „sui generis" te maken zou hebben gehad,
moet dus op een vergissing berusten.

Het stond bij mij vast, dat in mijn geval een ernstige infectie in het
spel moest zijn en ik heb slechts gepoogd door overspuiting van bloed,
het agens op te sporen.

Ik meen, dat ik er duidelijk op heb gewezen, dat men het over de
vrasg of de agranulocytosis bij den mensch is te beschouwen als een
morbus „sui generis" of als een symptoom van een ernstige infectie
(eventueel intoxicatie) van onbekenden oorsprong, niet eens is. Het zou
daarom wel zeer voorbarig zijn geweest, uitsluitend op grond van één
waarneming, mijn ziektegeval als een nieuw, afzonderlijk en duidelijk
omschreven ziektebeeld aan te kondigen.

Verschil van opvatting bestaat er dus, wat dit betreft, tusschen Thijn
en mij niet.

Niet eens ben ik het met Thijn over den naam, welke aan de door mij
beschreven bloedafwijking gegeven dient te worden.

Het lijkt mij van belang hierop wat verder in te gaan, omdat ik van
meening ben, dat de opvattingen van Thijn tot verwarring aanleiding
kunnen geven.

Nu is het mij bekend, dat men in de haematologie wel spreekt van
(hyper) leucocytosis, wanneer voornamelijk de neutrophiele leucocyten
zijn vermeerderd en van leucopenie, wanneer het omgekeerde het
geval is.

In het medisch spraakgebruik verstaat men echter onder (hyper)
leucocytosis een vermeerdering van het totaal aantal witte bloedcellen
en onder leucopenie een vermindering van dit aantal.

Ook Schilling spreekt bij den mensch van leucopenie, wanneer het
totaal aantal witte bloedcellen minder dan 5000 bedraagt.

Nu was bij mijn patiënte het totaal aantal leucocyten wel zeer bijzon-
der laag. Zou men dus alleen met een telling hebben volstaan en iedere
verdere differentiatie achterwege hebben gelaten, dan zou de naam
leucopenie ongetwijfeld op zijn plaats zijn geweest. Het bleek echter,
dat deze leucopenie veroorzaakt werd door een bijna geheel verdwijnen
van de neutrophiele leucocyten uit het perifere bloed. De naam neu-
tropenie zou het verschijnsel dus reeds beter hebben aangegeven, doch
aangezien alle granulocyten (dus ook de basophiele en eosinophiele
leucocyten) waren verdwenen, was de kwalificatie agranulocytair bloed-

beeld, niet alleen volkomen gemotiveerd, doch gaf het precies aan welke
bloedafwijking werd bedoeld.

VVirth noemt het bloedbeeld, dat veelvuldig wordt waargenomen bij
de zoogen. Dürener Krankheit van het rund (vermindering van het
totaal aantal tot 2000 en minder, verdwijnen van de neutrophiele leu-
cocyten tot 2 %, totale eosinopenie en relatieve lymphocytose) en dat
dus volkomen gelijkt op het gevonden bloedbeeld bij mijn paard, dan ook niet
leuccpenie, doch agranulocytosis.

Thijn haalt in zijn artikel enkele voorbeelden aan van leucopenie.
Onder meer verwijst hij naar een geval van colimastitis met sepsis en
doodelijken afloop (pag. 100 van zijn proefschrift), waarbij het aantal
witte bloedcellen was gedaald tot 2920 met slechts 10 % neutrophielen,
aneosinopenie en relatieve lymphocytose en noemt dit geval in een
adem met 2 andere gevallen, in zijn artikel vermeld, waarbij eveneens
een neutropenische leücopenie bestond, doch met normaal en zelfs
sterk verhoogd aantal eosinophiele leucocyten.

Thijn zal het toch met mij eens moeten zijn, dat dit allerminst gerecht-
vaardigd is en dat er toch een groot verschil bestaat tusschen het bloed-
beeld van zijn koe met colimastitis en de beide andere bloedbeelden.

Thijn had daarom beter gedaan bij de colimastitis niet te spreken van
leucopenie, doch in navolging van Wirth van agranulocytosis of
agranulocytair bloedbeeld en de beide anderen aan te duiden ook niet
als leucopenie, doch als neutropenische leucopenie of zoo men wil als
neutropenische initiaalphasen.

Voor de beoordeeling van een ziektegeval is dit onderscheid van
groote beteekenis. Immers is een agranulocytair bloedbeeld in het
algemeen prognostisch zeer ongunstig te beoordeelen, terwijl een
(neutropenische) leucopenie, met behoud of vermeerdering van het
aantal eosinophiele leucocyten, een veel gunstiger prognose ten deel
moet vallen.

Ik had daarom van Thijn wel eens gaarne willen vernemen hoe hij
prognostisch het ziektegeval van mijn patiënte aan de hand van het
bloedbeeld zou hebben beoordeeld. Ik twijfel er niet aan of Thijn had
de prognose, in verband met de alarmeerende afwijkingen, ook zeer
ongunstig gesteld.

In geval i van zijn dissertatie (pag. 77) beschrijft hij een geval van
een zeer acute, doodelijk verloopende pleuritis. Hij kenmerkt het bloed-
beeld daarbij gevonden als een duidelijke leucopenie, waarbij, zooals
hij aangeeft, het haemogram een neutrophyl bloedbeeld en een uitge-
sproken lymphopenie vertoont.

Hier koppelt Thijn dus het begrip leucopenie aan dat van lympho-
penie. In de beide andere, in zijn artikel, aangegeven gevallen vereen-
zelvigt hij het begrip leucopenie met dat van neutropenie.

Thijn zal het toch met mij eens moeten zijn, dat dit tot verwarring
aanleiding moet geven en dat het — en dan wel voornamelijk met het
oog op de prognose -— aanbeveling verdient de gevonden bloedafwij-
kingen nauwkeuriger te preciseeren.

In de derde plaats dan is Thijn van meening, dat ik bij mijn patiënte
te doen heb gehad met een gewone infectie met een normaal verloop
in het morphologische bloedbeeld of zooals hij het anders uitdrukt :
dat mijn agranulocytair bloedbeeld moet opgevat worden als een
gewone symptomatische leucopenie.

Ook met deze opvatting van Thijn kan ik het niet eens zijn. Dat er
bij verschillende infectieziekten bij mensch en dier een leucopenische
(neutropenische) phase is waar te nemen, is ook mij bekend. Bij den
mensch is dit verschijnsel van diagnostische beteekenis, vooral in het
beginstadium van typhus. De internisten in de \'tropen maken daarvan
veelvuldig gebruik.

Doch ook Van Hooydonk kent dit verschijnsel bij het paard in het
beginstadium van Borstziekte en hecht daaraan dan ook zeer terecht
weinig prognostische beteekenis. Thijn brengt dus, wat dat betreft
weinig nieuws. Dat Thijn dit verschijnsel ook bij het rund heeft kunnen
waarnemen, verwondert mij dus niet, al moet ik daarbij direct vermel-
den, dat ik het nimmer in zoo\'n duidelijken vorm zag als hij.

Maar Thijn gaat m. i. te ver, wanneer hij de sterke verandering van
het bloedbeeld van mijne patiënte als een normaal verloop beschouwt
en komt dan in tegenspraak met zijn bewering op bladz. 817, dat de
agranulocytosis ontstaat tengevolge van een abnormale reactie, welke
op grond van zeer verschillende oorzaken wordt te weeg gebracht.

Dergelijke veranderingen kunnen alleen ontstaan in verband of in
het verloop van een zeer ernstige infectie of intoxicatie, waarbij men
in het algemeen een letalen afloop mag verwachten.

Van Hooydonk, die toch uit de patiëntenboeken van de Interne
Kliniek een groot aantal bloedonderzoekingen heeft nagegaan, vermeldt
dergelijke ernstige afwijkingen niet en ook Wirth beschrijft in zijn boek
(behalve dan bij de Dürener Krankheit) evenmin een agranulocytair
bloedbeeld bij het paard.

Daarom leek het mij van belang dit ziektegeval in wat uitgebreiden
vorm te vermelden, niet alleen in verband met de gevonden bloed-
afwijking, doch tevens om den gunstigen afloop, welke door mij zeker
niet werd verwacht.

De chemische definieering van de verschillende stoffen, welke de
werkingen van het vitamine-B-complex uitoefenen, gaat gedurende
de laatste jaren met rassche schreden voorwaarts. Zooals bekend is be-
schouwde men oorspronkelijk het vitamine-B als een enkelvoudig
product, werkzaam tegen beri-beri, de ziekte waaruit de geheele vita-
mineleer haar oorsprong heeft gevonden. De verschillende vitamine-B-
rijke producten hadden echter bovendien een typisch groeibevorderende
werking en al spoedig bleek, dat het vitamine-B als een complex van
meerdere stoffen moest worden opgevat, waarvan één de antineuritis-
werking en andere de groeibevorderende functies uitoefenden. Het
antineuritis-vitamine in engeren zin, ook vitamine-B, genoemd, kan
thans geheel bekend geacht worden. Het is de chemische verbinding
aneurine ¹), waarvan de structuurformule vaststaat en die synthetisch
kan worden bereid.

Het geheel der overige werkzame B-stoffen, oorspronkelijk vitamine-B.,
genoemd, werd ook al spoedig in een aantal chemisch en biologisch
verschillende bestanddeelen gesplitst. Eén hiervan is als de eigenlijke
groeifactor onderkend en chemisch gedefinieerd als lactoflavine of
riboflavine. Deze stoffen zijn werkzaam in den vorm van phosphorzuur-
esters, zoodat de flavinen strikt genomen pro-vitaminen zijn, waaruit
het eigenlijke groeivitamine-B₂ (hier als enkelvoudige stof bedoeld)
gemakkelijk kan ontstaan.

Omtrent de overige stoffen van het vitamine-B₂-complex komen in
de literatuur nog tal van tegenstrijdigheden voor. Deze zijn vooral in
het leven geroepen, doordat het niet steeds met zekerheid vaststond, of
op het eerste gezicht analoge deficientieverschijnselen, welke bij ver-
schillende proefdieren en bij den mensch door gebrek aan één of meer-
dere dezer stoffen ontstaan, ook inderdaad op gebrek aan dezelfde stoffen
berusten.

Zoo onderscheidt men tegenwoordig het antipellagravitamine van
den mensch (door Amerikaansche onderzoekers vitamine-PP genoemd)

¹) Deze naam is afkomstig van Prof. Jansen te Amsterdam. In Amerika wordt
de stof ook thiamine genoemd.

van het vitamine-B₆, dat dermatitisverschijnselen bij ratten kan genezen,
welke vroeger wel als „rattenpellagra" beschouwd werden. Later is
echter gebleken, dat de identiteit van „rattenpellagra" met menschen-
pellagra geenszins vaststond. Het vitamine-B₆ komt n.1. in voldoende
mate in mais voor, terwijl deze graansoort toch het hoofdbestanddeel
van pellagra veroorzakende rantsoenen vormt en dus zeer weinig
vitamine-PP bevat. Dermatitis bij ratten kan bovendien ook nog door
andere oorzaken dan vitamine-B₆-gebrek optreden, b.v. door gebrek
aan bepaalde aminozuren ¹).

Het staat dus vrijwel vast, dat het vitamine-PP en het vitamine-B,_;verschillende stoffen zijn en door onderzoekingen van den laatsten tijd
is dit verschil nog eens op een andere wijzè onderstreept.

De chemische structuur van het vitamine-PP is n.1. gevonden. In
September 1937 publiceerden Elvehjem c.s. ²) namelijk, dat het hun
gelukt was „blacktongue" bij honden te genezen door de zieke dieren
nicotinezuur toe te dienen en dat zij in een leverconcentraat, dat tegen
deze ziekte zeer werkzaam was, nicotine-zuur-amide hadden kunnen aan-
toonen. Bovengenoemde hondenziekte, welke door een speciaal dieet
kan worden opgewekt en die als „Stuttgarter Hundekrankheit" ook
spontaan optreedt, wordt algemeen als zeer nauw met menschenpellagra
verwant beschouwd. Spoedig verschenen dan ook tal van publicaties,
welke niet alleen de ontdekking van Elvehjem c.s. volkomen bevestigden,
maar ook frappante genezingen van pellagragevallen bij menschen
mededeelden, verkregen door nicotinezuurinjecties. Het staat hierdoor
vrijwel vast, dat de PP-factor gevonden is en dat nicotinezuur, nicotine-
zuur-amide of een nauw verwant pyridinederivaat als het antipella-
gravitamine van den mensch moet worden beschouwd ³).

Het verschil tusschen de vitaminen-PP en -B„ bleek nu ook uit het feit,
dat bij proeven van Macrae en Edgar ⁴) vrijwel geen gunstigen invloed
van nicotinezuur op ratten werd waargenomen, wanneer men deze
stof in plaats van werkzame gistpreparaten toediende naast vitamine-Bj

*) Zie hierover : Sjollema, Acta brevia Neerl., 7, 102, 1937 en T. v. Diergenees-
kunde, 64. 986, 1937.

²) Elvehjem, Madden, Strong, Wooley, Voorloopige mededeeling in J. Am.
Chem. Soc., 59, 1767, 1937 ; Definitieve publicatie in J. Biol. Chem., 123, 137,
\'938-

^s) In tegenstelling met de meeste andere chemisch bekende vitaminen is de
structuur dus zeer eenvoudig. De structuurformules luiden :

en -B₂. Tot deze proeven vonden bovengenoemde onderzoekers aan-
leiding door een publicatie van Knight die had aangetoond, dat
staphylococcus-aureus culturen voor hun groei naast vitamine-B,
(aneurine) en -B₂ (lactoflavine) ook nicotinezuur noodig hebben.

Ratten zijn dus geen geschikte proefdieren om menschenpellagra te
bestudeeren. En ook „blacktongue" bij honden heeft verschijnselen,
die bij pellagra minder op den voorgrond treden. Waarschijnlijk spelen
andere factoren van het vitamine-B₂-complex er mede een rol bij, die
ietwat van die bij pellagra afwijkt. Zoo zou de z.g. anaemiefactor de
hyperchrome anaemie tegengaan, welke bij „blacktongue" een hoofd-
symptoom is, maar bij menschenpellagra slechts af en toe voorkomt.

Het is dus begrijpelijk, dat men bij het pellagra-onderzoek naar
andere proefdieren omzag. Hiervoor kozen Birch, Chick en Martin ¹)
het varken, als een gemakkelijk te voederen, allesetend dier, met een
digestieapparaat, dat veel op dat van den mensch gelijkt. Inderdaad
bleek het mogelijk te zijn bij gespeende biggen ziekteverschijnselen op
te wekken met rantsoenen, welke veel geleken op die, waarmede Gold-
berger c.s. er in geslaagd waren „blacktongue" bij honden te veroor-
zaken.

Hiermede komen de onderzoekingen omtrent het vitamine-B₂-com-
plex op een terrein, waar zij van directe beteekenis voor de varkens-
houderij en voor de practische diergeneeskunde zouden kunnen worden.
Immers wanneer pellagra bij varkens kan worden opgewekt is het denk-
baar, dat ook spontaan pellagra-achtige ziekteverschijnselen kunnen
voorkomen.

Het ziekmakende rantsoen had bij alle proefgroepen niet steeds
dezelfde procentische samenstelling, maar bestond altijd uit de volgende
bestanddeelen : gemalen witte mais 76 a 83 dl., erwtenmeel 10 a 11 dl.,
caseïne 4,4 a. 7 dl., levertraan 3 dl., zoutmengsel 2,5 dl.

Het zoutmengsel bestond uit CaC0₃ 2 dl., beenderenmeel 2 dl.,
NaCl i dl. en Fe₂0₃ 0,08 dl. De gebruikte caseïne was door extractie
met verdund azijnzuur en vervolgens met warme alcohol gezuiverd.
Wanneer minder zuivere caseïne werd gebruikt duurde het langer eer
de biggen ziek werden.

Op de bovenbeschreven proefrantsoenen met gezuiverde caseïne ver-
loren de biggen na 5 a 6 weken hun eetlust, de groei vertraagde en de
mest der meeste dieren werd dun. Dit verschijnsel verergerde in enkele
dagen tot ernstige diarrhoe met snelle gewichtsvermindering. Wanneer
het rantsoen niet veranderd werd, stierven de dieren 1 a 4 weken na
het begin van de diarrhoe. Er ontstond verder een toenemende anaemie
en de dieren vertoonden huidafwijkingen met korstvorming. Bij de
sectie op de gestorven of afgemaakte dieren werd een diffuse slijmvlies-
ontsteking in coecum en colon gevonden, bedekt met een ± 2 mm dikke

kaasachtige necrotische laag. De ernstige pathologische veranderingen
waren tot den dikken darm beperkt en begonnen bij de ileocoecale klep.
De lymphklieren, die met de aangetaste darmgedeelten in verband
stonden, waren gezwollen en soms haemorrhagisch.

Al deze bevindingen deden denken aan de veranderingen welke aan
infectie met B. suipestifer worden toegeschreven en de onderzoekers
achtten het dan ook zeer waarschijnlijk, dat deze bacillen er inderdaad
bij betrokken waren, hoewel zij bij het bacteriologische onderzoek niet
werden gevonden. Birch c.s. meenen uit hun proeven echter aanwijzin-
gen te vinden voor de onderstelling, dat het deficiente rantsoen de prae-
disponeerende factor voor de ziekte was, omdat de dieren, welke hetzelfde
voeder ontvingen, maar bovendien gedroogde gist, geen darmontsteking
kregen. En ook de zieke dieren konden door het toevoegen van gedroogde
gist of gistextract aan hun voedsel genezen worden, zoolang zij tenminste
nog voedsel wilden opnemen. Door toediening van gedroogde kaaswei
konden de ziekteverschijnselen eveneens bestreden worden.

Dat varkens inderdaad bij bovenomschreven aandoening een gunsti-
gen invloed kunnen ondervinden van het inmiddels met nicotinezuur
geïdentificeerde vitamine-PP, komt op een frappante wijze naar voren
uit een latere publicatie van Chick, Macrae, Martin en Martin
die als een vervolg op de zoojuist besprokene moet worden beschouwd.
Bij twee door het proefrantsoen ziekgemaakte varkens, die zóó ver heen
waren, dat zij niet meer wilden eten, beproefden zij het effect van nico-
tinezuurinjecties. In verband met de ondervinding bij vroegere proeven
opgedaan mocht worden verwacht, dat deze dieren zonder behandeling
binnen 2 a 3 dagen zouden sterven.

Een nicotinezuuroplossing, welke met NaOH op pH =7,4 was gebracht,
werd intramusculair ingespoten. Het eene dier kreeg twee, het andere
dier drie injecties van 100 mg nicotinezuur met tusschenruimten van
drie dagen.

Het gevolg was treffend ; 24 uur na de eerste injectie keerde de eetlust
terug, de diarrhoe verminderde en de dieren gingen weer groeien. Het
nicotinezuur kon na de injecties in doses van 60 mg per dag door het
voeder gegeven worden. Na een weck begonnen de huidkorsten los te
laten, de kleur verbeterde geleidelijk en na zes weken behandeling
zagen de dieren er als gezonde varkens uit.

Vooral de treffende genezingen na nicotinezuurinjecties zijn voor de
practische diergeneeskunde van belang, meer nog dan de vraag of men
bij de hier beschreven gevallen nu inderdaad met zuivere pellagra te
doen had, tengevolge van vitamine-PP-armoede in het dieet. Dit laatste
lijkt ons niet geheel aangetoond, want het gebruikte proefdieet wijkt
ook in andere opzichten wel zooveel van een practisch varkensrantsoen
af, dat er ziekteverschijnselen door zouden kunnen ontstaan. Zoo bevat

het b.v. ongeveer 3 % levertraan, terwijl volgens Grashuis ¹) reeds bij
i % kans op een toxische werking bestaat. Verder is het de vraag of de
biologische waarde van caseïne hoog genoeg is om met deze stof als
eenig dierlijk eiwit de plantaardige eiwitten van de rest van het rantsoen
voldoende aan te vullen. Ten slotte lijkt ons het hooge percentage witte
mais bedenkelijk voor de vitamine-A-voorziening, die verder geheel
door het erwtenmeel en de levertraan moet geschieden. Er zijn dus,
afgezien van de vitamine-PP-armoede, in dit rantsoen voldoende
andere fouten aanwezig, waarop de jonge biggen met diarrhoe kunnen
reageeren.

Nu is uit de pathologie van de menschelijke pellagra bekend, dat
diarrhoe-verschijnselen niet alleen gevolg, maar ook oorzaak van vita-
mine-PP-gebrek kunnen zijn, doordat ook bij voldoende vitamine-
toevoer de resorptie van het vitamine door diarrhoe gestoord wordt.
Daar het vitamine-gebrek zelfvervolgens ook weer diarrhoe veroorzaakt,
kan op deze wijze een circulus vitiosus ontstaan, waaruit slechts door
massale vitaminegiften per os of door parenterale toediening van het
vitamine redding gebracht kan worden.

Wanneer wij ons nu afvragen of ook bij spontaan optredende ziekte-
verschijnselen bij biggen gebrek aan vitarnine-PP een rol zou kunnen
spelen, denken wij meer aan secundaire verschijnselen, die bij eenigszins
langerdurende diarrhoe de ziekte zouden kunnen compliceeren, dan
aan primaire pellagra ten gevolge van vitamine-PP-arme rantsoenen.
Want het is niet waarschijnlijk, dat de gewone biggenrantsoenen zóó
arm aan dit vitamine zijn, dat ze zonder meer pellagraverschijnselen
zouden veroorzaken. Wel lijkt het ons denkbaar, dat tal van gebruike-
lijke voedermengsels niet zóó rijk aan het vitamine zijn, dat er bij ietwat
gestoorde resorptie nog voldoende van in het organisme beschikbaar
komt.

In dit verband vestigen wij de aandacht op het feit, dat bij biggen
diarrhoe vaak met huidveranderingen gepaard gaat en dat tegen dit
„zwart" worden nog geen afdoende therapie is gevonden, ofschoon men
er vooral in grootere mesterijen vaak veel last van heeft. Hoewel wij
Fiieromtrent geen verdere klinische of experimenteele gegevens hebben,
is het verleidelijk den bovenbeschreven gedachtengang op deze „zwart"
wordende biggen toe te passen en de veronderstelling te uiten, dat door
allerlei andere oorzaken optredende diarrhoe-verschijnselen bij deze
dieren wel eens door gebrek aan nicotinezuur gecompliceerd zouden
kunnen worden.

Nu de parenterale toediening van het vitamine-PP tengevolge van de
chemische definieering er van eenvoudiger geworden is, lijkt ons de
mogelijkheid geopend de eventueele juistheid van bovenstaande ver-
onderstelling experimenteel te toetsen. Men zou daartoe kunnen be-
proeven het „zwart" worden te bestrijden door middel van nicotine-

zuur-injecties. Wanneer zou blijken, dat dit inderdaad mogelijk is,
zouden hiermede de gevolgen van de primair opgetreden diarrhoe
onschadelijker gemaakt worden, hetgeen ongetwijfeld het algemeen
weerstandsvermogen van het dier ten goede zou komen en dus ook de
genezing der primaire ziekte.

Alvorens echter met eenige zekerheid gesproken zou mogen worden
van een gunstige werking van nicotinezuurinjecties op het „zwart"
worden van biggen, zouden proefnemingen als bovenbedoeld een groot
aantal gevallen moeten omvatten, terwijl onbehandelde gelijkwaardige
contrólcdieren daarbij niet gemist kunnen worden. Onze veronderstel-
ling, dat het bedoelde ziektebeeld wel eens met een PP-avitaminose
verband zou kunnen houden, moet dus uitsluitend als een werkhypothese
beschouwd worden. De medegedeelde literatuur leek ons echter belang-
rijk genoeg om deze te rechtvaardigen.

Recente onderzoekingen brachten aan het licht, dat het varken
gevoelig is voor gebrek aan vitamine-PP en dat de ziekteverschijnselen,
welke op vitamine-PP-arme rantsoenen ontstonden, gunstig reageerden
op parenterale toediening van dit inmiddels met nicotinezuur geïden-
tificeerde vitamine. De veronderstelling wordt geuit, dat ook onder
practische omstandigheden ziekteverschijnselen bij varkens door vita-
mine-PP-gebrek gecompliceerd zouden kunnen worden, wanneer het
rantsoen niet zeer rijk aan deze stof is en bovendien de resorptie er van
door diarrhoe-verschijnselen verstoord wordt. Wellicht zou deze ver-
onderstelling experimenteel getoetst kunnen worden, door biggen, die
tengevolge van diarrhoe huidafwijkingen vertoonden, nicotinezuur-
injecties te geven. Natuurlijk zou het eventueele resultaat biervan door
onbehandelde contróledieren uit dezelfde koppels geverifieerd moeten
worden.

Neuere Untersuchungen haben gezeigt, dass das Schwein für Mangel an Vita-
min-PP empfindlich ist und dass die Krankheitserscheinungen, die durch Vitamin-:
PP-arme Diät entstehen, auf parenterale Einverleibung dieses inzwischen mit der
Nikotinsäurc identifizierten Vitamins günstig reagieren. Es wird die Vermutung
geäussert, dass auch unter praktischen Umständen Krankheitserscheinungen bei
Schweinen durch Vitamin-PP-Mangel kompliziert werden können, wenn das Futter
nicht reich an diesem Stoff ist und seine Resorption durch Diarrhöeerscheinungen
gestört wird. Vielleicht ist es möglich, diese Annahme experimentell zu prüfen und
Ferkel, die als Folge von Diarrhöe Hautcrscheinungen zeigen, Nikotinsäureinjekti-
onen zu geben. Natürlich muss das eventuelle Ergebnis durch Vergleichs-tiere
derselben Herde bestätigt werden.

Recent researches gave evidence that swine are susceptible to lack of vitamine-PP
and that thesymptoms caused by vitamine-PP-poor rations, react favourably on paren-
teral administration of this vitamine, that has been identified with nicotinic-acid.

Ofschoon het mij bekend is, dat er in ons land veel mond- en klauw-
zeer-reconvalescentenbloed als curativum, doch vooral als preventivum
tegen deze ziekte gebruikt wordt, zijn de publicaties daarover weinig,
vooral wat betreft de techniek der bloedafname, de in te spuiten hoe-
veelheid en de resultaten. Ik ben er mij van bewust, dat er practici zijn,
meer bevoegd dit onderwerp te behandelen, daar zij over een veel
grotere ervaring beschikken. Daar deze het evenwel niet doen, zij het
mij vergund mijn ervaringen op dit gebied, tijdens de heersende epidemie
opgedaan, bekend te maken.

Dat ik er eerst voor korte tijd toe ben overgegaan om reconvales-
centenbloed te gebruiken heeft verschillende oorzaken. In 1921, toen
ik mij te Eindhoven vestigde, was een mond- en klauwzeerepidemie
aan het afnemen.

De kwestie van het reconvalescentenbloed (rec.bl.) was toen vrij
actueel, doch speciaal voor kalveren, waarbij het levensreddend bleek
te werken. Voor runderen stond deze therapie nog in discussie en daar
de epidemie afnemende, dus goedaardiger was, kwam zij voor een
beginnend practicus niet in aanmerking. Bij de later volgende niet al
te hevige epidemieën werd, voor zover behandeling gevraagd werd, met
serum goed resultaat bereikt.

diseases in swine may become complicated by lack of vitamine-PP, when the
rations are not very rich in this vitamine and when moreover the resorption of it
is disturbed by diarrhoea.

Perhaps this supposition could be tested experimentally by giving injections of
nicotinic acid to pigs with skin affections caused by diarrhoea.

Of course eventual results shall have to be verificated by comparison with untreated
control animals from the same litters.

Des découvertes récentes ont démontré que le porc est sensible au manque de
vitamine PP et que les symptômes morbides, qui apparaissent lors d\'une alimen-
tation pauvre en vitamine PP, sont influencés favorablement par l\'administration
parentérale de cette vitamine, qui a été indentifiée comme étant de l\'acide nicotini-
que. L\'auteur suppose que même dans la pratique courante certaines cas de
maladie peuvent chez le porc être compliqués de carence en vitamine PP, lorsque
l\'alimentation est pauvre en cette vitamine et lorsque sa resorption est contrariée
par de la diarrhée. Cette supposition pourrait être vérifiée expérimentalement en
injectant de l\'acide nicotinique à des porcelets, qui à la suite de diarrhée présentent
des altérations cutanées. Evidemment, le résultat éventuel devrait être vérifié par
des animaux-témoins des mêmes lots.

en er was een panische schrik, die een zekere berusting met zich
bracht, voor nodig, om de veehouders te doen toestemmen in het
afnemen van een betrekkelijk grote hoeveelheid bloed van herstellende,
dus volgens hun mening, verzwakte dieren. Deze schrik en berusting,
die een stemming van „doe-in-\'s hemels-naam-wat-mogelijk-is" te
weeg bracht, werd bereikt tijdens de hevige mond- en klauwzeer-
epidemie, die in 1937 onze veestapel begon te teisteren. Tot mijn ver-
wondering verzette zich geen enkele veehouder tegen het aftappen
van bloed, ofschoon de gezichten wel eens wat angstig stonden. In som-
mige gevallen was wat extra overredingskracht nodig, moest zelfs
geschermd worden met „de Friese dierenartsen, die dat al jarenlang
doen" doch het eindigde steeds met toestemming „als Mijnheer er voor
instond, dat het geen kwaad kon".

Een der bezwaren van mijzelf, om tot het spuiten van rec.bl. over te
gaan was, dat deze behandeling zeer tijdrovend was. De stallen in deze
streek zijn klein, van 6 tot 12 koeien. Voor zo\'n kleine stal is het werk
weinig minder, dan voor een stal van 20 tot 30 stuks vee.

De doorslag voor mij gaf het feit, dat ik kennis maakte met de injectie-
pomp „Dortmund" van de Fa. Hauptner (Nr. 1665^), waarmee het
inspuiten van grote hoeveelheden bloed tot een weinig betekenend
werkje gemaakt wordt. Bleef dus als tijdrovend werk het aftappen van
bloed, dat ten slotte weer opwoog tegen het fïnanciele voordeel, dat
verkregen werd. Bloed kost alleen werk, serum kost veel geld. Bij de
behandeling met rec.bl. wordt het werk van den dierenarts voor 100 %
beloond, terwijl het voor den veehouder nog een belangrijk voordeel
betekent.

In de eerste plaats moesten de verschillende benodigdheden thuis
worden klaargemaakt. Daar practisch steriel werken een gebiedende
eis is, moet de dierenarts dit zelf doen, kan hierbij hoogstens hulp krijgen
van huisgenoten, die zich eventueel er voor interesseren.

Om zo veel mogelijk een „bloedbad" te vermijden, uit pieteit tegen-
over de angst van de veehouders, nam ik bloed af met de aderlaatcanule
en wel vanuit de meikader.

Twee canules, waarvan de punten vóór ieder gebruik even op een
slijpsteentje worden scherp gemaakt, moeten daarvoor steriel ter be-
schikking zijn. Ik houd er n.1. van steeds reserve te hebben.

De insteekplaats in de linker meikader (voor rechtse personen han-
teert dit het beste) wreef ik ter desinfectie over een groot oppervlak met
pure valvanol grondig in. Hierdoor voorkomt men o.a. dat later haren
in het bloed vallen.

De handen worden afgedroogd met een schone handdoek, waarvan ik er
enkele zelf meenam om de „gevende" boer geen extra last te bezorgen.
Vervolgens wordt de koe zacht in de neus genomen en een touw om
het linker achterbeen, boven de tarsus, gebonden. Dit touw wordt zó

vastgehouden door een helper, dat de koe het nauwlijks voelt (anders
wordt ze onrustig), doch dat bij eventueel trappen, de slag gebroken
is. Op het moment, dat de naald ingestoken wordt, schudt de eerste
helper wat met de neus van de koe om haar af te leiden en houdt de
tweede het touw even goed vast. Met een scherpe naald is de prik
weinig pijnlijk, slaan wordt zo goed als nooit waargenomen, hoogstens
krimpt de koe iets ineen. De naald wordt diep in de ader geschoven en
dan komt er een flinke bloedstraal met kracht uit.

In circa minuut loopt één liter bloed af. Wij tapten per koe nooit
meer dan 3 liter af.

Het voordeel van de meikader is, dat deze niet gecomprimeerd
behoeft te worden en dat er zeer weinig gevaar bestaat, dat de naald
uit de ader schiet bij bewegen van het dier, mits zij diep genoeg is
ingestoken. Omdat de huid daar dun is, behoeft geen huidsnede ge-
maakt te worden. Aan de hals moet men comprimeren, huidsnede
maken of veel moeilijker doorsteken en bestaat meer kans, dat bij be-
wegen van de hals de naald uit de ader schiet. Volgens mijn ervaring
is het werken aan de meikader veel rustiger.

Het afgetapte bloed wordt opgevangen in litermaten. Van deze ge-
emailleerde maten namen wij er 3 mee. Deze zijn tevoren uitgekookt,
alsmede 2 gewone eetlepels.

Alle 3 de litermaten worden (liefst op een tafeltje achter de koe) klaar-
gezet en in ieder wordt 35 cc. steriele 10 % waterige citras natricus-oplossing
gedaan.

In twee maten staat een lepel om zacht te roeren, opdat het bloed
direct grondig met de citras oplossing gemengd wordt.

Zodra het bloed uit de naald spuit wordt een litermaat met citras
en lepel onder de straal gehouden en het mengsel zacht geroerd. Is de
maat vol, dan wordt de tweede aangegeven en gevuld.

Intussen staat het injectie apparaat, dat 6 liter inhoud heeft, grondig gerei-
nigd, klaar. Eventueel staat verder gereed een grote fles om zo nodig
meer dan 6 liter bloed te kunnen opvangen.

Op de vulopening van het injectietoestel (en op de reserve fles) staat
een trechter, waaroverheen een doekje, alles grondig uitgekookt. Hierdoor
wordt het bloed in het toestel of in de fles gegoten.

De filtratie heeft ten doel eventueel toch nog bij het bloed gekomen
haren of stof tegen te houden.

Er wordt zorg voor gedragen, dat het bloed van verschillende koeien
zo veel mogelijk gemengd wordt. Zo wordt om beurten een liter bloed
in het injectietoestel en een liter in de reservefles gedaan, wanneer meer
dan 6 liter opgevangen moest worden.

Nadat van een koe drie liter bloed is afgenomen, wordt de aderlaat-
canule uit de vene getrokken. Het is niet nodig om op het wondje agrafes
te zetten (zoals wij in het begin wel deden) of op andere wijze te hechten.
Als men even laat uitdruppelen en dan met de vlakke hand de insteek-

plaats tegen de buik dichtgedrukt houdt, is de bloeding gestelpt. Een
klein haematoom ter plaatse treedt meestal op, doch is onschuldig.

Het aldus gewonnen bloed werd direct, nog warm meestal, ingespo-
ten, zonder dat er een desinfectiemiddel bij gedaan was. Abscessen
hebben wij nooit zien optreden, een heel enkele keer kwam er een vrij
harde verdikking op een der injectieplaatsen, die na i tot 2 weken weer
verdween, zonder abscedering. Dit was nog het geval, toen in het begin
als conserveringsmiddel phenolum liquefactum gebruikt was.

Dit werd dan geconserveerd, door toevoeging van \\ % phenol. liq.
en in de kelder bewaard in 10 liter flessen. Het succes was niet groot.

In het bloed trad stolling op, het liep niet meer door neteldoek, doch
kon er wel grotendeels doorheen gewrongen worden (coleren).

Bovendien waren er dikke, harde bruine klonters in, die helemaal niet
fijn te krijgen waren. Met het roeren van bloed hebben wij geen proef
genomen (defibrineren), omdat wij er ten slotte de voorkeur aan gaven
om vers getapt, nog warm bloed te spuiten.

Met de hoeveelheid bloed, die wij inspoten, zijn we boven het gebruike-
lijke kwantum gegaan. In het algemeen wordt aangegeven voor vol-
wassen runderen 500 cc. Wij gaven volwassen dieren 600 tot 800 cc.

Hierbij werd gelet op de toestand der koeien, op het lichaamsgewicht,
op de hoeveelheid melk, die het dier gaf en op de drachtigheidsduur.
Vooral koeien, die pas gekalfd hadden en veel melk gaven en hoog-
drachtige dieren, voor wie de ziekte dus bijzonder gevaarlijk zou zijn,
als zij uitbrak op het tijdstip van de partus, kregen een grote dosis
ree.bloed.

Onze bedoeling daarbij was om de dieren zoveel mogelijk geheel
vrij te houden van de ziekte. E11 dit mag in het algemeen als geslaagd
beschouwd worden. Het inspuiten van deze grote hoeveelheden was
met de injectiepomp geen bezwaar, slechts als wij wat krap zaten met
bloed werd zuinigheid betracht.

De injectie geschiedde als volgt : het injectietoestel werd op een stoel
voor de koe gezet en een helper (meestal de boerenvrouw of dochter)
bediende de pomp. De boer of zijn knecht nam de koe in de neus en de
dierenarts stak de injectienaald in.

Voor iedere boeg werden (op één plaats) 225 cc. bloed ingespoten
(3 slagen van 75 cc. met de pomp). Voor de boeg is subcutaan het
meeste plaats en de injectie is daar ook het minst pijnlijk.

Dan werd aan de zijvlakte van de hals nog 150 cc. gespoten (2 slagen
met de pomp). Dit is dus in totaal over 3 plaatsen verdeeld 600 cc. De
hoogdrachtige of pasgekalfde koeien kregen aan de andere halsvlakte
nog 1, 2 of 3 slagen, dus 75, 150 of 225 cc. bij.

stierde dieren gaven wij 300—400 cc., als ze hoogdrachtig waren al
gauw 500 cc.

Pas geboren Kalveren van nuchter tot 1 week oud kregen 100 tot 150
cc. (voor iedere boeg 50 tot 75 cc.). Kalveren van 1 tot 2 maanden
200 en zo verder. Ook deze zeer jonge dieren ondervonden geen nadeel
van de inspuiting. Alle ingespoten kalveren zijn in leven gebleven.

De injectie is wel pijnlijk, hetgeen vooral het jongvee duidelijk toont.
Direct na de inspuiting gaan ze soms op de knieën liggen, springen
weer op, gaan weer neer, tekenen, die op pijn duiden.

Na enkele minuten zijn ze het vergeten en snuffelen ze weer nieuws-
gierig aan alles. Oude koeien houden na de injectie op met eten en
staan stil te kijken. Ook dat gaat vrij gauw over en na 5 tot 10 minuten
eten ze weer verder.

Welke dieren moeten worden ingespoten, m. a. w. bij welke is succes
te verwachten ?

Wij stelden ons in de aanvang op het standpunt, dat geen succes te
verwachten was bij dieren, die reeds doorgebroken blaren hadden.

Wij hebben echter verschillende van zulke patiënten toch nog met
de grootste hoeveelheid ree.bloed ingespoten, omdat wij het bloed tot
onze beschikking hadden en de injectie geen moeite was.

Het succes was echter zeer minimaal, d. w. z. de wonden in de mond
eisten een normale tijd om te genezen, evenals de wondjes op de spenen.
Deze werden dan ook direct in behandeling genomen. Het loslaten van
de zolen werd door de bloedinjectie niet tegengegaan, zodat ook de
klauwen vaak extra behandeld moesten worden. Dit alles was niet
anders te verwachten.

Soms waren deze dieren na 1 of 2 dagen weer geheel hersteld, dus
zonder noemenswaardige blaarvorming, soms traden blaren op in de
mond, op de spenen en op de klauwen. Deze dieren werden door ons
steeds ingespoten.

Mooier was het succes bij gezonde dieren. Vrijwel alle, gezond, ingespoten
koeien bleven vrij van mond- en klauwzeer.

Een enkele, schijnbaar gezonde, koe werd nog ziek. Deze kan echter
reeds in het koortsstadium verkeerd hebben, want wij namen toen al
geen temperatuur meer op. Dieren in het koortsstadium en zelfs die,
welke reeds blaren hebben, kunnen zich gedurende de eerste dagen
nog volkomen gezond gedragen : ongestoorde eetlust en onverminderde
hoeveelheid melk.

Van alle ingespoten kalveren is er niet een gestorven, zelfs van de nuchtere niet.
Oudere kalveren, van enkele maanden, werden wel eens ziek (enkele
dagen), doch genazen snel en zonder nadelige gevolgen.

Alle ingespoten dieren, ook de nuchtere kalveren, werden daags na
de injectie ter dege aan besmetting bloot gesteld. Dit geschiedde door
een doek in de mond van de zieke dieren te houden en hem goed te
laten besabbelen, waarna dezelfde doek in de mond der gezonde dieren

gegeven werd. Op deze wijze meenden wij met practische zekerheid een
actieve immunisatie te mogen verwachten. Op geen der stallen is dan
ook recidieve opgetreden.

Wij hebben zoveel mogelijk getracht bloed te krijgen van dieren, die in de eerste
plaats flink ziek geweest waren en die vervolgens niet langer dan i tot 2 weken
ziek waren. Door omstandigheden moesten wij wel eens genoegen nemen
met bloed van dieren, die reeds 3 tot 4 weken geleden ziek geworden
waren. Ook hiermee werd uitstekend resultaat verkregen als de bloed-
leverende dieren erg ziek geweest waren. Later dan circa 4 weken na
het begin der ziekte hebben wij geen bloed gebruikt.

In de literatuur wordt aangegeven, dat tot 6 weken na het begin der
ziekte nog bloed genomen kan worden en zelfs, dat het beter is nog
ouder bloed te spuiten, dan helemaal geen.

Wij menen wel verschil gezien te hebben in werking. Op een stal,
waar wij bloed gespoten hadden van dieren, die zelf reeds waren inge-
spoten en maar weinig ziek geweest waren, werden alle dieren ziek,
zij het dan 3 in zeer geringe mate. Deze stal bestond uit 8 koeien en
2 kalveren. Twee koeien waren ziek met open blaren en zo is het dus
mogelijk, dat de gehele stal reeds te zeer besmet was. Zelfs de beide
kalveren (6 weken en 2 maanden) werden gedurende enkele dagen ziek.

Bij de beoordeling der werking van het ree.bloed dient men evenwel
rekening te houden met de sterke wisseling in virulentie van het virus.
Er zijn stallen, waar de ziekte, zonder behandeling, reeds licht verloopt.
Bij de beoordeling der resultaten moet men daarom een groot aantal
behandelde en niet behandelde stallen vergelijken. Daarbij bleek ons
zonder enige twijfel het veel gunstiger verloop op de ingespoten stallen.
Daar kon practisch alleen bij dieren die reeds bij de inspuiting ziek
waren van mond- en klauwzeer gesproken worden. De gezond ingespo-
ten koeien waren hoogstens een dag wat lusteloos, gaven dan minder
melk, lagen meer, doch herstelden zich daarop volkomen, zonder
verdere lasten. Hier en daar kon men bij zulke dieren een enkel blaartje
aantonen.

Op de grotere stallen was vanzelfsprekend het succes frappanter dan
op de kleine. Op kleine stallen met 5—6 koeien is het percentage
„zieken" direct veel groter, dan op stallen met 12—15 stuks.

Op een stal met 16 melkkoeien, 7 stuks jong vee, ten dele drachtig
en 8 kalveren, brak mond- en klauwzeer uit bij een half-drachtige
primipara. Op het oog leek verder de hele stal gezond en werden alle
dieren ingespoten. Direct daarna waren er enkele gedurende een of
twee dagen lusteloos. Dat was alles. Omdat de zieke dieren direct in
behandeling konden worden genomen, (men is er in het beginstadium
bij en behoeft niet te wachten tot de boer komt voor „ernstige" zieken)
verliep op deze stal het mond- en klauwzeer, zonder verlies. De boer
had geen 50 liter minder gemolken.

Op een stal met 16 stuks vee, waarvan 8 melkkoeien, i dragende en
2 lege vaarzen en een nuchter kalf, brak de ziekte uit bij een lege vaars.
Een melkkoe was in het koortsstadium, toen wij alle dieren inspoten met
ree.bloed. In een stal apart stonden 4 jonge stieren van driekwart jaar,
nog gezond, die eveneens werden ingespoten. Alles werd grondig be-
smet. In 10 dagen was er op de stal van ziekte niets meer te bespeuren.
De boer verklaarde slechts enkele liters melk minder gemolken te heb-
ben. Van de gezond ingespoten dieren vertoonden slechts 2 gedurende
een dag minder eetlust.

Op een stal, met 13 melkkoeien en 3 stuks jongvee, werden wij ge-
roepen voor een koe met kopziekte. Dit dier had reeds 2 jaar achter
elkaar kopziekte gehad en toonde nu weer een zekere stijfheid in de
benen, zodat de boer dacht, dat weer kopziekte op komst was. Zij had
nu 3 weken gekalfd en gaf ruim 30 L melk.

Bij het onderzoek stond de koe rustig te herkauwen en had een
temperatuur van 38,6 gr C. Van kopziekte was niets te bespeuren, met
name geen schrikachtigheid, geen jagende hartslag, het dier was nooit
eens in de groep gevallen, de melk was nooit plotseling minder geweest,
de temperatuur was niet subnormaal. Bij nadere beschouwing bleken
de spenen vol blaasjes te zitten, waarvan er enkele reeds stuk gemolken
waren. Mijn uitdrukkelijke vraag of de koe minder melk gegeven had
en slechter gegeten had, werd pertinent ontkennend beantwoord. Ook
werd mij verzekerd, dat op de hele stal geen enkel dier ook maar enige
afwijking in eetlust of melkgift vertoonde. Ik keek de mond van de koe
na en vond een blaarwond aan de tandloze rand. Het dier was wat stijf
in de benen, doch er waren op de klauwen geen blaren te zien. In de
omgeving was geen mond- en klauwzeer en er was niemand vreemds
op de stal geweest. Voor alle zekerheid nam ik 4 naaststaande koeien
temperatuur op. Alles volkomen normaal. Toch moest ik wel de diag-
nose mond- en klauwzeer maken.

Wij instrueerden de mond- en klauwzeer voorzorgsmaatregelen
(melkers handen spoelen met | % natronloog voor en na iedere koe,
alle klauwen grondig reinigen 2 X daags met 10 % valvanolspiritus
methylatus, alle spenen eenmaal grondig desinfecteren met 10 %
valvanol-spiritus en daarna 3 X daags dik in de valvanolzalf houden)
en beloofden \'s avonds met bloed te zullen inspuiten. Toen wij \'s avonds
terug kwamen, stond schuin tegenover onze patiënt een melkkoe te
bruisen en was alle twijfel aan de diagnose opgeheven. Alle dieren wer-
den met bloed ingespoten, op de twee zieken na, omdat wij wat weinig
bloed hadden en liever de hoogdrachtige en veel-gevende dieren een
flinke dosis gaven.

De twee zieke koeien hebben een zware aanval moeten doorstaan, die
evenwel goed afliep (de eerste moest een week met klauwzakjes staan
wegens sterke loslating der zolen, gepaard gaande met grote pijnlijk-
heid). Van de overige dieren zijn er enkele wat lusteloos geweest ; één

kreeg nog blaren op de spenen en was een paar dagen ziek. De andere
dieren bleven volmaakt gezond. Het gehele verloop was prachtig.

Op sommige kleine stallen was het verloop minder mooi, omdat er
relatief nog te veel dieren ziek werden. Wanneer de klauwen worden
aangetast kan tussenklauwpanaritium optreden of kunnen de zolen erg
loslaten. Dit is dan niet meer te vermijden en men riskeert, dat zulke
dieren toch nog veel van de ziekte te lijden zullen krijgen. Zo ook met
blaren op de spenen ; zijn deze er eenmaal, dan dreigt steeds het gevaar
voor mastitis. Het grote effect van de inspuiting is dan weg ,want zelfs
een mastitis aan één kwartier of een erge kreupelheid aan één been is
al zeer schadelijk voor melkkoeien. Gelukkig zijn deze beide zwakke
plekken (klauw en speen) bij tijdige behandeling krachtdadig te ver-
dedigen, als men niet, uit vrees voor de kosten, het gunstige moment van
behandeling laat voorbijgaan. Dit is overigens een der grote voordelen
van de preventieve bloed- of serumbehandeling, dat men in het begin
der ziekte op de stal is en daarom niet alleen ogenblikkelijk allerlei
voorzorgsmaatregelen kan voorschrijven (preventie voor decubitus, ont-
smetting der handen van den melker, voorbehandeling van spenen en
klauwen), doch bovendien, dat men eventuele kwalen in het begin-
stadium onder handen kan nemen.

Om terug te keren tot de rec.bloedinspuiting moet als het grootste
practische bezwaar genoemd worden, het niet steeds kunnen verkrijgen
van goed bloed, d. w. z. ree.bloed van dieren, die pas sedert kort een hevige aanval
der ziekte hebben doorstaan of nog ondergaan.

Vooral als men meer en meer krijgt in te spuiten wordt het moeilijk,
omdat op de behandelde stallen steeds maar zeer weinig dieren te vinden
zijn, waarvan men bloed kan afnemen. Dit getal beperkt zich volgens onze
ervaring tot 2 of 3. Van de koeien, die niet ziek zijn geweest of slechts
een dag wat lusteloos, is geen bloed met voldoende werking te verwach-
ten. Misschien is hier uitkomst te verkrijgen door het bewaren van
gedefibrineerd bloed, waarover ik gaarne anderen, met ervaring, aan
het woord wil laten.

Bij de preventieve behandeling met bloed of serum moet als doel gesteld worden,
dat door de behandeling het dier volkomen vrij blijft van de ziekte. Het veroor-
zaken van een z.g. lichte aanval is, wat het resultaat betreft, niet vol-
doende. Immers bij zelfs zeer licht verloop kunnen ernstige complicaties
optreden, waardoor het eigenlijk succes der behandeling toch practisch
geheel wegvalt (mastitis, panaritium). De ervaring heeft ons geleerd,
dat bij de zeer ernstige epizoötie, die wij tijdens de periode 1937—1938
hebben meegemaakt, met een grote hoeveelheid (600 tot 800 cc) doel-
matig reconvalescentenbloed, gezonde dieren geheel vrij van mond-
en klauwzeer konden worden gehouden, trots intensieve besmetting.

Hieruit zouden wij de conclusie willen trekken dat de wetgever den practicus
vrij moest laten, om op deze wijze gezonde stallen preventief te mogen behandelen.

Dit zou in streken, waar de boerderijen dicht bijeen staan veel onheil
kunnen voorkomen.

Omtrent de immuniteit van aldus behandelde dieren, kunnen wij
uiteraard niet veel zeggen. Het is in de practijk zeer moeilijk na te gaan
of deze dieren een geringere immuniteit verkregen hebben, dan de op
natuurlijke wijze doorgeziekte koeien. Hiervoor zijn de herbesmettings-
kansen in de praktijk te gering en te grillig.

Teneinde dit artikel vollediger en dus voor de practijk bruikbaarder
te maken, heb ik over dit onderwerp de mening gevraagd van collega
H. Hofstra te Sneek, die naar ik wist, veel reconvalescentenbloed ge-
spoten heeft.

Hofstra deelde mede, dat hij bloed nam van dieren, die hoogstens
6 tot 14 dagen ziek zijn (dus niet, nadat zij 6 tot 14 dagen genezen zijn).
Dit klopt met onze bevindingen, daar wij het beste resultaat zagen met
bloed van koeien, die 8 dagen goed ziek waren. Wij tapten bij voorkeur
direct de 8e dag.

Verder tapt hij van pinken en lichte koeien 3! L bloed af, van gewone
koeien 4^ L, van zware koeien en oudere stieren 5IL. Hij defibrineert
niet, doch geeft ook 35 cc van een 10 % citras natricus oplossing per L
bloed. Hij gebruikt het gewonnen bloed nog dezelfde dag.

Hofstra spuit in op één plaats : pinken 500 cc, hetzelfde bij lichte
koeien. Gewone koeien krijgen 700 cc. Zware koeien en zware, oude
stieren krijgen 1 tot 1J L op twee plaatsen verdeeld.

Bloed van dieren, die reeds langer dan 14 dagen ziek waren vond H.
dikwijls waardeloos.

Hofstra had buitengewoon goede resultaten, mits aan de volgende
voorwaarden werd voldaan : de nog niet besmette, althans nog niet
in het incubatie-stadium verkerende dieren werden met de aangegeven
hoeveelheid bloed ingespoten en onmiddellijk besmet door het voeren
van besmet (bespeekseld) gras, hooi, stukjes lijnkoek enz. Om zeker
te zijn van dezelfde stam moet die smetstof van dezelfde dieren, althans
groep van dieren, afkomstig zijn, als waarvan het bloed afkomstig was.

Dit bereikte hij b.v. door de dieren, die het eerst ziek werden zo veel
mogelijk te isoleren tot er bloed van genomen kon worden, waarmee
dan de andere dieren van den zelfden eigenaar werden ingespoten. Dit
kan te gemakkelijker als de koeien en jongvee niet in dezelfde weide
lopen. Na de bloedinjectie worden de zieke en gezonde bij elkaar ge-
bracht om de besmetting te veroorzaken. Bij opgestalde dieren is dit
moeilijker, omdat dan een snellere verspreiding der ziekte in de gehele
koppel plaats heeft. Zo kunnen ook de dieren van een naasten buurman
tijdig behandeld worden. Hoe verder weg het bloed gehaald moet
worden, dus hoe „vreemder" het bloed is, des te meer kans op mislukking
door stamverschil, meent Hofstra.

Als een veehouder mond- en klauwzeer onder zijn vee heeft, dan acht
H. het de meest ideale wijze van behandeling, als de koeien van de
buurlui, die nog volkomen gezond zijn, met ree.bloed van de aangetaste
dieren worden behandeld en met smetstof van de zelfde dieren worden
besmet. Dit kan ik geheel met hem eens zijn.

Hofstra komt tot de volgende conclusie : als gespoten wordt met
goede kwaliteit bloed (niet ouder dan 14 dagen na het uitbreken der
ziekte) en in voldoende hoeveelheid (die dikwijls te klein is genomen)
en er volgt direct besmetting met verwante smetstof bij dieren, die voor
de behandeling gezond waren, verkrijgt men uitstekende resultaten.

De aldus behandelde dieren krijgen de ziekte in zeer lichte mate,
zonder nevenverschijnselen en andere helemaal niet, althans niet
merkbaar.

Ook is de aldus verkregen immuniteit niet van korte duur, tenminste
is van opnieuw uitbreken der ziekte bij aldus behandelde dieren in de
nazomer van 1937 tot heden (Juli 1938) niets bekend.

Deze conclusie kan ik, op grond van mijn ervaringen met ree.bloed
geheel onderschrijven, waarbij ik nog eens de nadruk wil leggen op het
feit, dat de te behandelen dieren, wil men volledig resultaat bereiken
(geheel vrij houden van de ziekte) volkomen gezond moeten zijn, zelfs
niet in het incubatie-stadium moeten verkeren. Hieruit volgt, dat de
behandeling in een besmette koppel bij enkele dieren minder succes
zal geven en dat preventieve behandeling in naaste omgeving van de
besmette stal het succesvolst moet zijn.

De wettelijke bepalingen, die behandeling met opvolgende besmetting op gezonde
stallen verbieden, dienen daarom gewijzigd te worden. De bescherming dezer
stallen door de bestaande wettelijke bepalingen en door de practische
uitvoering daarvan, is in de practijk gebleken toch zeer gebrekkig te zijn.
Daarom ruime men deze hinderpalen op en late de behandeling met
reconvalescentenbloed met directe besmetting toe op nog niet aangetaste
bedrijven zo nodig onder toezicht van de inspectie V.A.K.D. De uit-
breiding van het mond- en klauwzeer zal daardoor eerder afnemen
dan toenemen, terwijl veel schade voor de veehouders voorkomen
wordt.

Bij een 12 jaar oude Jersey koe, die aan de telling was, schoot de partus niet op,
doordat zich een groot haematoom links in het corpus uteri bevond. Na het verwij-
deren van het kalf, dat in stuitligging lag, bleef de koe dik, zoo zelfs, dat aan een tweede
kalf gedacht werd. Na 5 dagen kwam zeer veel bloed (oude stolsels en versch bloed)
af, waarna de algemeene toestand snel verbeterde.

Jungo ²) vermeldt een geval dat zich voordeed bij een 8-jarige koe. Onder de
mucosa van de niet ontsloten cervix bevond zich een 8 a 9 mm dikke massa. In den
dorsalen en lateralen wand werden insnijdingen gemaakt, waarna het kalf langzaam
geëxtraheerd werd; 7 maanden later is de koe voor de slachtbank verkocht.

Humer ^s) prefereert te werken met de linkerhand. Wanneer men de cervix gepas-
seerd is, voelt men in de uterus van links boven naar rechts voor-beneden met de
richting van de wijzers van de klok een strakke plooi. Hiervoor ligt de kop van het
kalf rechts beneden. Men pakt den kop dan aan den kant, die gericht is naar den
rechterbuikwand van het moederdier en beweegt deze met een ruk naar beneden
en links boven. Is de kop bijna links van en boven de mediaanlijn, dan voelt men het
kalf draaien. Bij de nu volgende weeën komt meestal direct de waterblaas in de vulva
en breekt dan. Kan men het kalf niet in beweging brengen, dan is het aan te bevelen
de koe voor laag te zetten en desnoods zelf op een verhooging te gaan staan. Een
stuitligging wordt op dezelfde manier behandeld, indien de pooten de cervix nog niet
gepasseerd zijn ; zijn ze dit wel, dan moet men de pooten naar buiten trekken en
samen binden. Terwijl een helper het kalf in de richting van de wijzers van de klok
draait, pakt men zelf het kalf bij de heupen om het dezelfde beweging als boven
te doen beschrijven. Is de cervix na het opheffen van de torsio nog niet verstreken
en perst het dier niet meer, dan moet men kunstmatig weeën opwekken door explo-
reeren en trekken aan de vrucht. Bij emphysemateuze vruchten heft schrijver de
torsio op door wentelen. Hij heeft nooit een torsio van rechts naar links waargenomen.
Hoewel schrijver volgens het verloop van plooien in de uterus wel te doen heeft
met een torsio naar rechts, krijgt men uit het beschreven draaien van de vrucht den
indruk, dat hij te doen heeft met een torsio naar links.

Volgens ^wicker ¹) treedt na manueele verwijdering van de placenta bij het
paard door het veroorzaken van wondjes en het inbrengen van bacteriën zelden
genezing op. Daarom prefereert hij zoo spoedig mogelijk te beginnen met irrigeeren
cm de 3 uur en inwendig een zwak uterustonicum toe te dienen. Soms komt de
r.ageboorte pas na 3—4 dagen af, zonder dat invloed op den algemeenen toestand
ii waar te nemen ; zeer dikwijls doet lichte tractie ze op den tweeden dag afkomen.
De „Geburtsrehe" beschouwt schrijver een gevolg van retentio secundinarum, ook
al heeft deze slechts 2 uur geduurd ; een aderlating werkt preventief gunstig. Retentio
secundinarum na abnormale partus, waarbij bloedingen zijn opgetreden, verloopt
coodelijk als men de secundinae manueel verwijdert ; bij de medicamenteuze
therapie is het resultaat gunstig. (De resultaten na manueele verwijdering zijn hier
to lande nogal wat gunstiger, ref.).

¹\') E. G. Conisbee. Haematoma in the Pregnant Womb of a Cow, Causing Dystokia.
The Vet. Record No. 19, Mei 7, 1938 Vol. 50, pag. 535.

Aan de linkeraehterhoofdstreek van een kalf zat een breede vergroeiing met het
amnion. In de omgeving bevond zich een groot huiddefect, waaronder een hydro-
cephalocéle te palpeeren was. Een groote huidplooi ging van deze plaats tot dwars
over den keelgang tot aan het rechteroor en stond aan dezen kant ook weer met de
vergroeiing met het amnion in verbinding.

Bij een kattefoetus ontbrak het linkeroog, terwijl deze helft van het aangezicht
klein was in tegenstelling met de rechter helft, het rechteroog was vergroot. Het aan-
gezicht was gespleten, bij de oogen was dit overdekt door een vliesje, waarop zich
een kleine tumor bevond, op het voorhoofd was een huiddefect aanwezig, waaraan
zich een vaathoudende strook amnion vasthechtte. De vaten communiceerden met
die in de navelstreng. Voor het ontstaan van deze amnionvergroeiingen met de
vrucht is het niet sluiten van de foetale spleten van belang, de weefsels hebben hier n.1.
de potentie tot sterke proliferatie (tumor, fibrine-afzettingen, verklevingen en ver-
groeiingen eventueel met het amnion).

De onderzoekingen zijn uitgevoerd door de contracties van strookjes uterus-
musculatuur in lichaamswarme Ringeroplossing, waardoor 0₂ stroomde, te regi-
streeren. Remmende invloed op de contracties van de niet drachtige uterus door sap
afkomstig van een drachtige uterus is niet gezien.

Door toevoeging van kleine doseeringen ergotamin werd soms een voorbijgaande
versterking van de bewegingen gezien, echter veel minder dan door hypophyse-
praeparaten of door lentin. Ook het resultaat door toevoeging van hydrochlor. chinin.
was zeer bevredigend.

In plaats van groote toestellen o.a. Thygesen gebruikt Pomayer ²), om beide
einden van de draadzaag naar elkaar te doen loopen, slechts een ring, die dus evenals
de knoppen van de andere toestellen uit hard staal vervaardigd moet zijn. Aan den
• ring bevindt zich een pen, die centraal gericht is en dient om in het kalf vastgehaakt
te worden en een oog, waardoor een touw kan om den ring te fixeeren. Om de pen
vast te zetten wordt een gat in de huid gemaakt met een mes. Volgens schrijver
is deze ring zeer geschikt bij het wegnemen van kop en achterbeen.

Christnach onderzocht de urine van 31 niet-drachtige en 10 dragende merries
volgens de methode v. Cuboni en volgens de gewijzigde methode v. Karmann op
verschillende tijdstippen vanaf 200 dagen dracht met zeer goed resultaat. Na het
veulenen bleek soms na 24, soms na 48 uur nog follikelhormoon aanwezig te zijn.

Prof. Diernhofer ⁴) verstaat onder specifieke dekinfectie een door de coïtus
overgebrachte ziekte van het genitaalapparaat, waarbij het slijmvlies exantheem-
achtige en catarrhale veranderingen vertoont en die bij een groot deel van de vrou-

welijke dieren de conceptie verhindert of tot afsterven van de vrucht in de eerste
helft van de dracht leidt en niet veroorzaakt wordt door Brucella Bang.

Het belangrijkste en meest karakteristieke symptoom is het opbreken, hetzij
op 3 weken, hetzij na 6—8 weken of nog wat later ; in het laatste geval kan men
spreken van „Friihabort". Dit kan aanleiding geven tot pyometravorming. Een aantal
geïnfecteerde koeien draagt ook normaal uit.

Zeer kort na het dekken (6—12 uur) kan men aan de vulva een etterige massa
vinden, in het vestibulum treedt roodheid op gevolgd door vulvazwelling. Op het
gezwollen slijmvlies van de vagina kan zich een etterig-croupeuze laag vormen,
later wordt het exsudaat mucopurulent, het zamelt zich op bij de urethraopening,
bij de clitoris en aan de onderste vulva-commissuur. Dit is 1—2 weken na de infectie
duidelijk. Naderhand wordt de mucosa weer bleek van kleur en zonder vrij exsudaat
of er treedt zwelling van de follikels op (colpitis granulosa). De cervixplooien kunnen
meer of minder gezwollen en met mucopurulent secretum bedekt zijn. Dikwijls
bestaat een chronische endometritis, waarbij de cervix onvolledig gesloten is. De
cervix kan vooral bij pyometra volkomen normaal schijnen.

Het typische beeld ontwikkelt zich na de te infectie door voldoende virulente
smetstof, i—2 dagen na het dekken ontwikkelen zich op het roode vestibulum-
slijmvlies geelachtige, vlakke knobbeltjes (1—2 mm groot). Deze knobbeltjes gaan
in het midden vervallen, er ontstaan zweren, die gaan conflueeren en met een etterig-
croupeuze laag bedekt zijn. Hieronder regenereert het epitheel. Na 8—14 dagen
zijn hoogstens gezwollen follikels aanwezig (colpitis granulosa).

Een enkele maal heeft schrijver bij experimenteel opgewekte gevallen zakken
van de banden waargenomen (ovariumcysten?).

Bij den stier kan men in het begin muco-purulente uitvloeiing uit het pracputium,
ontstekingsroodheid, zwelling en blaasjes of zweertjes zien. Later verdwijnen de symp-
tomen geheel, terwijl de stieren de koeien toch infecteeren.

In het vraagstuk van de aetiologie is nog geen voldoende klaarheid gebracht ;
de onderzoekingen laten zoowel de meening toe, dat de colpitis vesiculosa en de
trichomonaden-abortus twee naast elkander voorkomende zelfstandige ziekten zijn,
of dat van de vaginitis een virus de eigenlijke verwekker is en de trichomonaden
secundair optreden, of dat de trichomonaden-infectie primair is en het blaasjesuitslag
secundair optreedt, of dat beide smetstoffen samen moeten optreden, of dat ze
identiek zijn. Het komt voor, dat sedert lang trichomonaden in het genilaalapparaat
gevonden worden, terwijl pas veel later een catarrh optreedt en omgekeerd, dat
acuut heftige ontstekingsverschijnselen optreden en pas veel later trichomonaden
gevonden worden.

Differentieel-diagnostisch is het noodzakelijk, ook al komt geen abortccren op
den stal voor om bloed te onderzoeken op agglutininen tegenover abortus Bang.
Ook is het noodig te denken aan de mogelijkheid van een vaginitis als gevolg van
nootjes inbrengen en spoelingen door den boer zelf.

Om verspreiding te voorkomen is het aan te raden een stier, die één keer dieren
besmet heeft, voortdurend als blijvend gevaarlijk te beschouwen. Alle vrouwelijke
dieren, die door een besmetten stier gedekt zijn, zijn verdacht en een gevaar, evenals
die, welke opbreken of aborteeren of verschijnselen vertoonen. Jonge dieren in be-
smette koppels kunnen geïnfecteerd worden, zonder dat ze gedekt zijn.

De bestrijding bestaat uit merken van de besmette dieren. De behandeling van
geïnfecteerde dieren bestaat uit spoelingen van vagina, portio, cervix en ten deele
van de uterus. Het slijm moet uit de vagina en cervix volledig verwijderd worden.
Bij een uitgesproken endometritis wordt het corpus luteum uitgeknepen en in de
uterus een 2 % oplossing van chloramin van 45—48° C. gebracht. Schrijver heeft
van inbrengen van Iugol (1% Jd.) etterige catarrh zien optreden, behalve nog het
persen na de behandeling.

Van groot belang is ook minstens 2 bronstperiodes over te slaan vóór de dieren
te laten dekken ; door enkel een i jaar te wachten genezen een groot percentage
van de dieren.

Men moet er zeker van zijn, dat de stier onbesmet is, daarom kan kunstmatige
bevruchting van belang zijn. In het eene einde van de kunstmatige vagina vult
schrijver het lumen tusschen de binnenste en buitenste buis op met wat gummispons,
teneinde de vulva beter na te bootsen. Van het sperma spuit hij i c.c. in de cervix
en de rest ertegen aan en niet in de uterus, daar het daar als vreemd lichaam werkt
en irriteert.

Op grond van het onderzoek van vele duizende dieren komt Blaschke ¹) tot de
conclusie, dat de steriliteitsoorzaken meestal in de uterus en Ovarien zetelen en niet
in de vagina. Wel zijn van belang vaginitiden met een rood slijmvlies, met een
etterbeslag, met etterblaasjes of met een diphterisch beslag, urovagina, pneumo-
vagina, slecht sluiten van de vulva, prolapsus, cysten enz.

De methode van Albrechtsen, die 60—70% resultaat geeft is te tijdroovend
als men groote stallen moet behandelen. Daarom fixeert schrijver vanuit het rectum,
als hij de uterus, tuba en ovaria onderzoekt en zoo noodig corpora lutea heeft uit-
gedrukt, de cervix, duwt deze naar voren en brengt de andere hand in de vagina
en de canule in de uterus. Door de cervix craniaal-waarts te duwen worden de dwars-
plooien gestrekt. Maakt de cervix een bocht, dan houdt men deze van het rectum uit
recht. Perforatie van de uterus en verbloeden na uitdrukken van corpora lutea heeft
Blaschke nooit gezien. De wijnroode lugoloplossing, die nog steeds de voorkeur
verdient, wordt met een slang en trechter ingebracht. Door vlak voor het gebruik
een paar druppels 30% perhydrol aan de lugol toe te voegen krijgt men in etter
een sterke zuurstof ontwikkeling. De aangegeven fixatie van de vagina kan men
ook toepassen bij eivliessteek om abortus op te wekken.

De resultaten worden vermeld van vaccinatie met formolvaccin. Voor de bereiding
worden de voedingsbodems met 10 verschillende stammen geënt en bebroed. Bij het
overenten wordt deze mengcultuur weer opnieuw geënt met de 10 reine stammen.
De cultures worden 2—4 weken bij 37⁰ C. bebroed. Daarna wordt een formaldehyd-
oplossing (40%) in de verhoudingen van 2 c.c. per 1000 c.c. levende cultuur toege-
voegd en wordt het mengsel 24 uur bij 37⁰ C. gehouden, waarna op afwezigheid
van levende bacteriën onderzocht wordt.

Het vaccin wordt aan de halsvlakte ingespoten en wel den ien keer 10 c.c., den 2cn
keer na 4 weken 20 c.c. en den 3en keer, 12 weken na den 2en, 20 c.c.; de tus-
schenpoozen kunnen tot 8 dagen en 2—3 weken verkort worden. Alle vrouwelijke
dieren worden geënt, indien mogelijk niet vlak voor of vlak na de partus.

De locale reactie is gering, serologisch negatieve dieren reageeren met temp.-
stijging tot 40,8° C., serologisch positieve dieren reageeren met temp.stijging tot
41,3° C., soms met wat minder eten ; de melkproductie is zelden verminderd; 6—8
weken na de laatste enting is de agglutinatietiter weer negatief. In serologisch
negatieve melk treedt geen positieve reactie op.

In pas geinfecteerde bedrijven (samen 1633 dieren) reageerde 29,8% en verwierp
19,3%, na de enting verwierp slechts 0,9%.

Onder 762 reeds langer geïnfecteerde dieren daalde het percentage van 15,9%
tot 0,6%. Teunissen.

Leuthold ³) deelt o.a. mede dat morphine ook intraveneus bij den hond is toe
te passen. Voor katten wordt aethernarcose aangeraden.

Het daarbij optredende speekselen is te verhinderen door te voren 2 mg atropine
in te spuiten. Een goede narcose is volgens hem bij de kat ook te verkrijgen door 12 uur
vóór de operatie £—1 cc „comnifen" in te geven en de verdere narcose met aether
te voleindigen.

¹) Dr. Fr. Blaschke. Vereinfachte und erweiterte Technik der Sterilitätsbehandlung von
Kühen und Kalbinnen. Prager T. Archiv, Heft 11, Jrg. 1937, pag. 237.

²) Dr. Fritz Kress. Zur Bekämpfung des seuchenartigen Verwerfens der Rinder mit einer
Formolvakzine. Wiener T. Monatsch. 25e Jrg. Heft. 11, 1938, pag. 338.

Eunarcon is een 10% gesteriliseerde, waterige oplossing van het natriumzout
van isopropyl-bromallyl. methylmalonylureide van de firma Riedel de Haen.
Het middel wordt intraveneus aangewend. De nareosebreedte ervan zou grooter
zijn dan van pernocton.

Eunarcon wordt als narcoticum van korten duur gebruikt; het wordt snel afge-
broken en moet langzaam worden ingespoten. Soms trreedt postnarcotische onrust
op. Door tachyphylactische vooranaesthesie, d.i. door toediening van een kleine
dosis vooraf, wordt het lichaam tijd en gelegenheid gegeven zich zelf en zijne organen
op het onschadelijk maken van de daarop volgende hoofddoses in te stellen.

Eunarcon wordt in Duitschland den laatsten tijd nog al eens bij kleine huisdieren
gebruikt. De doses bedraagt volgens Berge voor den hond 0.3—0.35 cc. per kg
lichaamsgewicht; per minuut wordt 1 cc intraveneus ingespoten; de narcoseduur
bedraagt 15—30 minuten.

Völker en Barge ²) hebben 200 honden volgens voorschrift ingespoten en niet
steeds daarbij een bevredigend resultaat bereikt.

Bij groote honden was de narcose soms onvoldoende; bij kleine rassen trad soms
de dood op.

Bij constante doseering (d.w.z. wanneer een bepaalde hoeveelheid in een bepaalden
tijd wordt toegediend) namelijk worden verschillend zware dieren in de tijdseenheid
verschillend groote hoeveelheden van het narcoticum per kg. lichaamsgewicht toe-
gediend. Kleine, lichte honden krijgen relatief te veel; groote, zware dieren te weinig.

Hoe sneller geïnjiceerd wordt, des te meer substantie komt per tijdseenheid in
werking en daarom zal hierbij eerder letaal verloop optreden.

Bij 39 honden werden door Burgarcié ⁸) de intraveneuze werking van strychnine
als analepticum bij de intraveneuze chloralhydraatnarcose bestudeerd. Strychnine
werkt bij den normalen hond vooral op de ademhaling; deze wordt dieper en regel-
matiger. De pols is aanvankelijk sneller en wordt later langzamer, terwijl de bloed-
druk stijgt. De lichaamstemperatuur is eerst hooger en daalt daarna langzaam.

Hij vond voorts dat strychnine een gunstig effect had, namelijk het weerstands-
vermogen van het lichaam t.o.v. de schadelijke organotrope chloralhydraatwerking
verhoogt, waardoor de mortaliteit geringer was. Vooral de ademhaling werd beter.

Beide bovengenoemde narcotica zijn barbituurzuurpraeparaten, die vooral den her-
senstam beïnvloeden en blokkade er van bewerken. „Eunarcon" wordt in het lichaam
sneller afgebroken dan „Evipan". De narcose is bij beide middelen vrijwel dezelfde;
verhoogde reflex-prikkelbaarheid was bij „Evipan" veelvuldiger dan bij „Eunarcon".

De doses loopcn uiteen; voor jonge, krachtige menschen is een hoogere dosis
noodig dan voor oude, zwakke.

Gezegd wordt: ,,Es ist nicht möglich, nach Alter und Kilogramm-körpergewicht
die in Anwendung zu bringende Menge des Narkotikums im voraus zu errechnen.
Nur eine streng individuelle Dosierung, die nur durch eine langsame Injektion
erreicht werden kann, schützt vor ernsten Zwischenfällen. (Hetzelfde geldt ook
voor de toepassing bij dieren).

Coramine en cardiazol verkorten den slaapduur (wekmiddelen).
--------H. Veenendaal.

*) Weidenmüller: Eunarcon und Tachyphylaxie beim Hund. Berl. Tierärztl. Woch.
1938, no. 21, S. 305.

²) Völker und Barge: Die Dosierung des Eunarcons bei Hund und Schwein. Deutsch.
Tierärztl. Rundsch. 1938, no. 18, S. 274.

^s) Burgarcié: Über die Wirkung von Strychninum nitricum auf die Chloralhydratnarkose
beim Hund. Veterinarski Archiv. 1938, Juni S. 294.

⁴) Hallenbach: Die intraveneuse Narkose mit Eunarcon und Evipan. Klin. Woch. 1938,
no. 35, S. 1230.

Van het Departement van Economische Zaken, Directie van den Landbouw,
zijn ontvangen de volgende verslagen van Landbouwkundige onderzoekingen,
uitgaande van het Rijkslandbouwproefstation te Hoorn :

No. 44 (9) C. Bewaring van melk en room onder zuurstofdruk, door J. van
Beynum en J. W. Pette ;

No. 44 (10) C. Proefnemingen omtrent inkuiling met en zonder toevoeging
van gezuurde wei of mineraal zuur plus suiker IV, door J. G. de Ruyter de Wildt,
E. Brouwer en N. D. Dijkstra ;

No. 44 (11) C. Over den invloed van de temperatuur op de hardheid van boter,
door H. Mulder.

Deze verslagen zijn verkrijgbaar aan de Algemeene Landsdrukkerij te den Haag,
de beide eerste tegen den prijs van ƒ 0.50, de laatste tegen dien van ƒ 0.25.

„Spezielle Pathologie und Therapie der Haustiere", herausgegeben von
Dr. Franz von Hutyra, Dr. Joseph Marek und Dr. Rudolf Manninger, 7. Auflage.
Verlag von Gustav F\'ischer, Jena, 1938. Erster Band : Infektionskrankheiten.
Preis R.M. 34.50.

De laatste oplage van dit van ouds bekende voortreffelijke werk dateert van 1922.
De Engelsche vertaling van 1926.

Reeds geruimen tijd hebben velen verlangend uitgezien naar een nieuwe druk.
In het bijzonder het gebied der infectieziekten heeft zich de laatste 10 jaren zoodanig
uitgebreid, dat een werk dat 16 jaar oud is, niet meer te gebruiken is. Door bijzondere
omstandigheden, die in het voorwoord van de 7e druk worden vermeld, is het
verschijnen van deze druk vertraagd. Prof. Manninger, sedert 10 jaren de opvolger
van Prof. v. Hutyra voor de leerstoel in infectieziekten aan de Budapester
Hoogeschool, heeft het werk van Prof. v. Hutyra overgenomen en heeft met Prof.
Marek een volledige revisie van het handboek bewerkt. De namen van Marek
en Manninger staan er borg voor, dat dit werk tot in finesses goed verzorgd is.
Zij hebben zich echter moeten beperken, daar anders de omvang van het werk te
groot zou zijn geworden. Toch is het aantal afbeeldingen van 618 op 709 gekomen.

De groote verdienste van dit handboek ligt hierin, dat de auteurs zeer volledig
en toch ook zoo beknopt mogelijk zijn geweest.

Zoo hebben zij het onderwerp „Pasteurellosis" van 80 tot 40 bladzijden weten
te reduceeren, terwijl de stof vollediger is.

In alle hoofdstukken blijkt, dat men met de nieuwste literatuur heeft rekening
gehouden. De bekorting hebben de auteurs verkregen door geschiedkundige en
statistische gegevens zooveel mogelijk weg te laten. Ook zijn de literatuuropgaven
aan het einde van elk hoofdstuk niet vermeld, zooals vroeger wel het geval was.
Dit laatste zou men als een nadeel kunnen beschouwen. Ik ben het echter met de
auteurs geheel eens, dat er zulke uitstekende literatuurtijdschriften bestaan, dat het
onnoodig is, dit handboek ermede te bezwaren. Het eenige wat ik zou hebben ge-
wenscht is een enkele opgave van literatuur van de laatste tijd, waarin men dan
weder andere uitvoeriger literatuurvermeldingen zou kunnen vinden ; dit alleen
ter oriënteering. De auteurs verwijzen o.a. naar het „Jahresbericht über die
Veterinär Medizin" van Prof. Dr. K. Neumann-Kleinpaul en Prof. Dr. O.
Zietzschmann ; ongetwijfeld een tijdschrift dat uitstekend geredigeerd wordt en
maandelijks verschijnt. Ik verwijs ook nog naar The Veterinay Bulletin, maande-
lijksche uitgave van het Imperial Bureau of Animal Health, Weybrigde-England.

Het meest aanbevelenswaardige zou zijn, dat iedere collega één van deze tijd-
schriften in zijn bezit had ; mocht dit echter te veel geëischt zijn, dan zou men door
circulatie van deze tijdschriften op de hoogte kunnen blijven van de nieuwere
gegevens op veeartsenijkundig gebied.

De auteurs van het genoemde handboek zou ik in overweging willen geven,
gezien de groote behoefte bij alle dierenartsen aan een werk als het hunne, dat zij
elke 2 jaar een supplement in druk doen verschijnen, daar anders na 4 & 5 jaren
ook hun handboek wederom zal verouderd zijn en herdrukken van zulk een
omvangrijk werk oeconomische bezwaren met zich medebrengt.

Het geheele werk is met een derde verkort maar desniettegenstaande voldoet
het aan de eischen, die wij eraan mogen stellen. Ook is het een vooruitgang dat
de auteurs aan het Vergelijkend Pathologisch gedeelte meer aandacht hebben
geschonken. In het deel infectieziekten zijn verschillende geheel nieuwe hoofd-
stukken ingelascht, o.a. morbus Pullorum, Bacterium Pyosepticum infectie bij
volwassen paarden, Infectieuse Enteritis van katten, Psittacosis, Trichomonas
Abortus, Theileriosis dispar, Vogelmalaria en nog enkele andere.

Alle onderwerpen zijn grondig omgewerkt. Ook de hoofdstukken over Proto-
zoënziekten zijn aanmerkelijk verbeterd.

Aan de nomenclatuur der ziekten en in het bijzonder van de ziekteoorzaken is
volledige aandacht geschonken. De moeilijkheid blijft bestaan voor de bacterieele
oorzaken, aangezien hieromtrent nog geen goede internationale nomenclatuur
bestaat. Toch ziet men dat de auteurs ook op dit gebied ernaar gestreefd hebben
het nieuwste te brengen.

De indeeling van het werk is vrijwel onveranderd gelaten. Hiertegen heb ik een
enkel bezwaar, nl. dat een gedeelte der infectieziekten is ondergebracht in de
tweede band, de z.g.n. „Orgaanziekten".

Het is mij niet duidelijk, waarom o.a. Coryza der kippen, Infectieus hoesten van
paarden, Varkensinfluenza, Infectieuse Anaemie der paarden, Borna\'sche ziekte,
Coccidiosis, niet bij de Infectieziekten in Band i zijn behandeld.

Overigens kan ik voor dit werk niets dan lof hebben en ben van meening, dat de
7de druk in de bibliotheek van eiken dierenarts aanwezig behoort te zijn.

Zweiter Band : Organkrankheiten. bearbeitet von Marek. Prijs : R.M. 47.50
(— 25% voor Holland).

Toen mijn mederedacteuren mij vroegen dit boek te bespreken, heb ik mij
afgevraagd, of zulks noodig is. Dit standaardwerk toch heeft al wel zoo\'n wereld-
reputatie sedert zijn eerste verschijnen in 1905 verkregen, dat volstaan zou kunnen
worden met de summiere mededecling, dat thans de 7e druk is verschenen, dat deze
door Marek zelf geheel is bijgewerkt, sommige nieuwe hoofdstukken zijn toege-
voegd (inf. bronchopneumonie, enzoötische myoglobinurie, angstpsychose bij
honden, etc.) en dat getracht is door weglating van verschillende historische en
statistische gegevens en van de literatuuropgave aan het eind van ieder hoofdstuk,
de omvang zooveel mogelijk te beperken Zoodoende kon het heele werk van v.Hutyra
en Marek thans weer in 2 deelen verschijnen. Het weglaten der literatuur is jammer,
hoewel begrijpelijk met het oog op plaatsruimtebesparing.

Enkele opmerkingen, die ik bij het doorlezen van het boek maakte, wil ik hier
wel vermelden.

Het is natuurlijk onmogelijk te eischen van één man, dat hij eigen ervaring heeft
alles uit het geweldig uitgebreide gebied, waarover dit boek handelt. Waar eigen
ondervinding ontbreekt, moet een literatuuroverzicht dit vervangen en zoo bevat
het boek wel heel wat bladzijden, waar de student geen weg mee zal weten, omdat
hij nog niet voldoende kaf van koren kan onderscheiden. De ter zake kundige zal
het interessant vinden bij de therapie b.v. verschillende middelen en behandelings-
methoden te zien aangegeven, waarvan voor en na iemand heil heeft gezien en
kan veler fantasie dan bewonderen, dikwijls bij lezing ervan zijn schouders ophalen,
maar het goede er uit weten te halen. Dit kan de student of nog onervaren pas
afgestudeerde niet en als Marek dan niet zijn eigen meening er over geeft, zal
gene door schade en schande ervaren, dat toch lang niet alles juist en betrouwbaar

is, wat gedrukt staat. Dit is een onvermijdelijk gevolg van de groote volledigheid
van het werk, dat zooveel mogelijk rekening heeft gehouden met de literatuur.

Bij het doorwerken van het boek stoot men ook overigens wel op dingen van
kleiner of grooter beteekenis, waarmede men zich niet kan vereenigen. Zoo bv. heb
ik nooit kunnen waarnemen, dat bij een rund met een slokdarmdivertikel chro-
nische tympanie voorkomt of dat door druk van een divertikel op trachea, de
hoofdbronchiën of den n. recurrens veranderingen in werkzaamheid van hart en
longen optreden. Het hoofdsymptoom braken wordt daarentegen niet genoemd !
Bij vreemde voorwerpen in het bovenste gedeelte van de slokdarm bij het rund, zullen
wij trachten deze met de hand te verwijderen, maar hiertoe niet de koe in zijligging
brengen. Wij zullen geen atropine probeeren, we! veratrine. Dat braken bij het
het rund zou veroorzaakt worden door druk, die tuberculeuze en vergroote mediasti-
naalklieren op de n. vagus uitoefenen, heb ik nimmer waargenomen, hoe vele
koeien met dergelijke klieren ik ook heb gezien. De onderzoekingen van Wester
over het braken bij herkauwers worden niet vermeld. Wel zijn Wester\'s onderzoe-
kingen over de motorische functie der voormagen, alsmede die van Czepa en
Stigler, Mangold en Klein, Trautmann en Schmidt, Mönnig en Quin, goed
verwerkt, zoodat men een behoorlijk overzicht krijgt van onze betere kennis op dit
gebied der laatste 15 jaren. Dat Mönnig de man zou zijn van de slokdarmreflex
bij de herkauwers, is niet juist, dit is Prof. Wester. Ni diens onderzoekingen hier-
over is Mönnig aan onze kliniek geweest om na te gaan of ze waarde zouden hebben
voor zijn behandeling van maagdarmstrongylose o.a. bij schapen.

De therapie van indigestie door overvoedering bij het rund lijkt mij onjuist. Het
laten vasten daarbij zullen ook wij in de eerste plaats voorschrijven, maar om dan
verder naast pensmassage als therapeutica uitsluitend heroïca (eserine, arecoline,
lentine, veratrine, enfin bijna een halve pagina vol) aan te geven, vind ik niet
alleen verkeerd, maar in vele gevallen zeer gevaarlijk. De hier juist zoo op hun
plaats zijnde middenzouten worden in het geheel niet genoemd. Gelukkig wordt
ook het advies van Mikkelsen genoemd, om groote hoeveelheden water in de maag
te brengen. Maar dit eerst als laatste therapie ! Dat bij acute tympanie van rund
en geit de sonde meestal geen succes geeft, kan ik ook niet met M. eens zijn, evenmin
dat, als men ,,im Gedarfsfalle" penssteek gedaan heeft met een gewoon mes, de
wond moet hechten. Bij chronische tympanie wordt het aanleggen van een pens-
fistel niet genoemd. Dat deze aandoening o.a. het gevolg zou zijn van voormagen-
atonie en bestreden kan worden met peristaltiek aanzettende middelen, is er ook
geheel naast, waar juist de pens zich abnormaal sterk beweegt. Ik kan ook niet
meegaan met het advies om bij diarrhee door chronische dyspepsie adstringentia
te geven, maar zal juist een laxans verstrekken. Om bij maagatonie van jonge kal-
veren de pens uit te spoelen door middel van een trocart is Spielerei. De prognose
bij chronische diarrhee van paarden is niet ongunstig gesteld ; ik zag nog nooit een
paard er van genezen.

Meermalen doet zich het bezwaar voor, dat de verschillende dieren te veel over
één kam worden geschoren. In het bijzonder treft dat bij het hoofdstuk over peri-
tonitis bv., waar toch deze ziekte bij de verschillende huisdieren zoo sterk vari-
eerende symptomen, etc. geeft, het verloop, de prognose, enz. geheel verschilt naar
gelang van de diersoort. Ik vermoed niet, dat de student zich na lezing ervan een
goed idee kan vormen over de buikvkiesontsteking van paard, rund en hond.

Buitengewoon te waardeeren is de behandeling van de verschillende koliek-
vormen bij het paard.

Bij de behandeling van chronische laryngitis bij het paard, zou ik de intralaryn-
geale injectie van nitr. argenticus zeker hebben aanbevolen. Omtrent asthma
bronchiale bij dieren staat nog net evenveel als in de eerste druk, nl. dat het voor-
komen bij dieren niet bewezen is en méér niet. Dat ze zoowel bij paarden als koeien
bij ons voorkomt, weten wij echter allen. Wel wordt een asthma postaphthosum
beschreven, een toch volkomen verkeerde naam voor de ziekte, die wij kennen als
dampigheid na mond- en klauwzeer. Het hoofdstuk over endocarditis lijdt weer aan

het bezwaar, dat de verschillende diersoorten niet voldoende apart worden gehouden.
Over boezemfibrillatie wordt men onvoldoende geïnformeerd.

De klinische verschijnselen bij uraemie zijn uit de humane geneeskunde overge-
nomen ; ik zag ze nooit bij onze groote huisdieren. Wederom zijn de diersoorten
niet voldoende gescheiden, wat nog meer bezwaren heeft bij het volgende hoofd-
stuk : bloedziekten.

Wij vinden de paralytische haemoglobinurie bij paarden thans onder den naam
van Myoglobinauflösungskrankheit. Marek heeft de theorie van Carlström over-
genomen. De beschrijving der ziekte van het zenuwstelsel is wederom zeer uitvoerig.
Wij missen erin jammer genoeg de diagnostiek, zooals Wester die in zijn boek op
grond van de Stellreflexen heeft ontwikkeld.

Besloegen de avitaminosen in de 5e druk nog slechts 3 bladzijden, thans is dit
hoofdstuk uitgebreid tot 12 pagina\'s. Bij stofwisselingsziekten wordt uitvoerig stil
gestaan bij de onderzoekingen van Sjollema c.s. over melkziekte en grastetanie.

Dient de Hollandsche collega deze nieuwe druk van Hutyra en Marek aan te
schaffen ? m.i. wel ! Want nooit zal men tevergeefs dit prachtige boek, dat de geheele
leer der orgaanziekten bevat van al onze huisdieren, waarin ziekten uit alle deelen
der wereld worden beschreven, raadplegen.

Steeds meer wordt men met ontzag vervuld voor de geweldige arbeid, die Marek
aan dit boek heeft moeten besteden, ook nu weer om het op velerlei gebied op de
hoogte te brengen van de tegenwoordige stand der wetenschap. De Hollandsche
dierenarts heeft voor de groote huisdieren dikwijls er echter niet genoeg aan ; daar-
voor is echter thans Wester\'s boek. Heeft men deze beide boeken, dan kan men
zich zeker voldoende oriënteeren op het gebied der orgaanziekten.

Gegeven onze steeds voortschrijdende kennis en onze niet te vermijden speciali-
satie lijkt het mij toe, dat Marek wel de laatste zal zijn geweest, die alléén de ziekten
van al onze huisdieren heeft beschreven.

Een scheiding der ziekten van de groote huisdieren en de kleine is op zijn minst
noodig.

Het uitgeven van een nieuwe editie van een boek eischt veel werk, maar vooral
wanneer de voorafgaande editie 16 jaar geleden verschenen is, spreekt het vanzelf
dat de auteurs voor een geweldige taak zijn komen te staan en nu dit werk volbracht
is kunnen wij de schrijvers gelukwenschen met het bereikte succes.

Wij zullen ons slechts beperken tot de parasitaire ziekten. Juist in dit onderdeel
is in de laatste jaren zooveel nieuws verschenen, zoodat hieraan zeer zeker bijzondere
aandacht besteed moest worden. De auteur heeft dit dan ook gedaan en is er in
geslaagd een overzicht van de parasitaire ziekten te geven dat in alle opzichten
aan de eischen van een handboek voldoet. De namen van de parasieten zijn volgens
de moderne nomenclatuur gewijzigd ; nieuwe vondsten op het gebied van de biologie
zijn vermeld, terwijl tevens aan de nieuwe behandelings- en bestrijdingsmethoden
de volle aandacht besteed is.

Het is niet denkbaar dat de schrijver het geheele gebied van de parasitaire ziekten
beheerscht; dit is voor een specialist in dit onderdeel zelfs niet mogelijk. Hij is dus
in vele gevallen aangewezen op de gegevens van anderen.

Wanneer wij hier slechts enkele opmerkingen plaatsen, geschiedt dit in de aller-
eerste plaats om aan te toonen dat wij het werk met belangstelling gelezen hebben.
Het lijkt ons gewaagd bij de diagnostiek van de maagwormziekte bij herkauwers
de grootte der eieren en op het aantal klievingscellen, als diagnostisch kenmerk
te gebruiken. Deze verschillen zijn niet altijd duidelijk genoeg om hierop met zeker-
heid tot de aanwezigheid van bepaalde trichostrongyliden te kunnen besluiten en wij
zouden hier afgaan op de verschillen der larven, die uit deze eieren gekweekt zijn.
Het aantal specialité\'s dat genoemd wordt ter bestrijding van de darmparasieten
bij onze dieren is dikwijls zoo groot dat de lezer niet weet welke keus hij doen moet.

Gelukkig wordt in bijna alle gevallen het werkzame bestanddeel bv. tetrachloor-
koolstof, arsenicum of Ol. chenopodii daarbij vermeld, zoodat men in vele gevallen
zijn toevlucht kan nemen tot deze eenvoudige middelen of tot de werkzame bestand-
deelen hieruit.

De spoelworm van het varken wordt nog aangeduid met den naam van Ascaris suis ;
wij verkiezen den thans algemeen gebruikelijken naam van Ascaris lumbricoides. Als
de spoelworm van de kip wordt Ascaridia ga/li (A. lineata, A. perspicillum) genoemd.
Dit kan niet juist zijn omdat Ascaridia galli (Schrank 1788) synoniem is met A.
perspicillum (Rudolphi 1803), terwijl A. lineata (Schneider 1866) een afzonderlijke
soort is. Bij de bespreking van de behandeling van spoelwormen van de vogels,
worden alleen middelen voor kippen aangegeven. Duiven worden hierbij buiten
beschouwing gelaten ; het noemen van Ol. chenopodii als zeer bruikbaar middel
tegen spoelwormen van duiven was hier op zijn plaats geweest.

Wat betreft het gebruik van CC1₄ bij distomatosis van het schaap is de schrijver
zeer voorzichtig, volgens hem kan zelfs de chemisch zuivere tetrachloorkoolstof
zeer giftig en onberekenbaar in zijn werking zijn. Wij zijn niet zoo pessimistisch
omtrent dit middel. Mogelijk is dat de veronderstelling van Marek juist is dat be-
paalde schapenrassen zeer gevoelig zijn. Hij beveelt dan ook aan in ieder geval
enkele schapen van de koppel vooraf te behandelen, om zekerheid te hebben of deze
gevoeligheid ten opzichte van CC1₄ al of niet bestaat.

Wat betreft het kweeken van dermatophyten vermeldt de schrijver dat door mij
daarvoor een voedingsbodem van gerstkorrels is aanbevolen. Dit is niet heelemaal
juist. De primaire culturen worden door mij nog steeds op 4% glucoseagar aangelegd.
Deze gerstvoedingsbodem is alleen gebruikt om aan te toonen dat de naam van
faviforme culturen van Trichophyton eigenlijk geen recht van bestaan meer heeft,
omdat het juist op dezen natuurlijken voedingsbodem gelukt de faviforme culturen,
tot fructificatie te brengen, waardoor het faviforme karakter dus verdwenen is.

Marek verstaat onder pleomorphismus „die Fähigkeit zur Bildung von mehreren
der angeführten Vermehrungsarten", waarmede dan bedoeld wordt verschillende
wijzen van sporenvorming. Dit is niet in overeenstemming met de bedoeling van
Sabouraud. die hieronder verstaat dat de oorspronkelijke eigenschappen van de
culturen langzamerhand verloren gaan en tenslotte een ontaarding ontstaat waarbij
zich slechts onvruchtbare myceliën ontwikkelen.

Cascado, een in Ned. fndië bij runderen voorkomende huidziekte, wordt niet
veroorzaakt door een Penicilliumsoort, zooals Dceve dit oorspronkelijk heeft aan-
gegeven, maar door Stephanofilaria dedoesi, een nematode waarop door Bubberman
en Kraneveld in 1933 het eerst de aandacht is gevestigd en welke parasiet door
Ihle en Ihle-Landenberc gedetermineerd is.

Achürion oospora canina zal wel een drukfout zijn, bedoeld wordt waarschijnlijk
Oospora canina.

De naam Sarcoptes bovis kan niet meer gebruikt worden, omdat deze naam reeds
in 1847 door van Leeuwen gegeven was aan een schurftmijt bij het rund, die achteraf
een Chorioptes bleek te zijn, vandaar dat men thans van Acarus bubulus spreekt. Sommige
auteurs (Vitzthum o.a.) hebben de geslachtsnaam Sarcoptes overal door die van
Acarus vervangen en zij spreken dus van Acarus canis, A. equi, A. suis, A. caprae enz.

De bijna zonder uitzondering duidelijke afbeeldingen zijn niet onbelangrijk in
aantal vermeerderd. De literatuurbronnen, die in de vorige editie achter elk hoofd-
stuk vermeld waren, zijn nu achterwege gelaten, hetgeen te betreuren is. Het was
immers zoo gemakkelijk om voor meer nauwkeurige bestudeering van een of ander
onderwerp reeds onmiddellijk literatuur bij de hand te hebben.

Wij zijn verheugd dit boek, waarvan de vorige uitgave al zeer verouderd was,
thans weer vooraan te kunnen plaatsen bij de boeken, die wij geregeld moeten
raadplegen. Baudet.

Bij de promotie aan de Landbouwhoogeschool te Wageningen van
Prof. Dr. E. Sjollema tot Doctor honoris causa in de Landbouw-
kunde werd zeer veel belangstelling getoond. Hierbij waren o.m.
aanwezig Ir. A. Roebroek, Directeur-Generaal van den Landbouw,
D. S. Huizinga, Inspecteur van den Landbouw en van het Land-
bouwonderwijs, Curatoren en Secretaris van de Landbouwhoogeschool
te Wageningen en van de Universiteit te Utrecht, vele hoogleeraren
en enkele conservatoren van de Faculteit der Veeartsenijkunde, Mr.
A. G. A. Ridder van Rappard als afgevaardigde van landbouw-
organisaties, de heer J. L. Nijsingh, voorzitter van het Koninklijk
Nederlandsch Landbouw-Comité, het Dagelijksch Bestuur van de
Mij. voor Diergeneeskunde, enkele afgevaardigden van de a^fdeelingen
der Mij., benevens de afgevaardigden van een drietal Wageningsche
studentenvereenigingen en van den Diergeneeskundigen Studenten Kring
te Utrecht.

De bijeenkomst werd geleid door den Rector Magnificus, Prof.
Dr. J. Jeswiet, terwijl de promotie geschiedde door Prof. Ir. J. Hudig.
Deze begon zijn rede met er op te wijzen, dat deze promotie wel een
zeer zeldzame was, omdat hier niet zooals in gewone omstandigheden
de leermeester spreekt tot den leerling, maar omdat nu de leerling
spreekt tot den leermeester.

Uitvoerig wees Prof. Hudig op de groote verdiensten van Prof.
Sjollema ten opzichte van de landbouw-wetenschap en op het veel-
zijdige van zijn werkzaamheden. Aan het slot wenschte hij Prof.
Sjollema, nu deze een derde belangrijke periode in zijn leven intrad
en stichter werd van een laboratorium, hem door den landbouw aan-
geboden, dat hij met evenveel voldoening en met even goede resultaten
als voorheen voor den landbouw werkzaam zou zijn.

Na het overhandigen van den doctorsbul door den Secretaris van
den Senaat der Landbouwhoogeschool, Prof. Dr. J. E. van der Stok,
voerde Prof. Sjollema het woord. Nadat hij de leden van den Senaat
en den promotor dank had gebracht herinnerde hij aan het zeer
bescheiden begin van zijn loopbaan aan het Groningsche Proefstation.
Na eenigen tijd stil gestaan te hebben bij de groote ommekeer, die
in den laatsten tijd is ingetreden, doordat de mensch thans een veel
grootere macht en heerschappij over de stoffen en de natuurkrachten

heeft dan in alle vroegere tijden, wees hij er op, dat er nog veel te
onderzoeken viel voordat alle factoren, die den landbouw beheerschen,
bekend waren.

Naast het vele, dat de Landbouwhoogeschool in deze reeds gepresteerd
had, was voor haar nog een hoogst belangrijke taak weggelegd door
aan deze vraagstukken mede te werken.

Hiermede was deze plechtigheid afgeloopen. Zij werd gevolgd door
een druk bezochte receptie, waarbij tevens bleek hoeveel dames bij
deze promotie ook aanwezig geweest waren. A. v. H.

Na de laatste opgave in het Tijdschrift van 15 Augustus j.1. is de volgende vrij-
willige bijdrage in dank ontvangen : Dr. H. J. v. N. d. H. ƒ60.—.

Zending van een bijdrage kan geschieden door storting op giro no. 173327 van
ondergeteekende of door zenden van een postwissel.

Bij de behandeling op de Algemeene Vergadering van het voorstel tot instellen
van een commissie inzake herziening van Statuten en Huishoudelijk Reglement
werd de wenschelijkheid te kennen gegeven om aan de afdeelingen te vragen of
zij ook aanwijzingen of wenschen hebben t.o.v. eventueele veranderingen in de
werkwijze of in de bevoegdheden van den Centralen Raad. Na aanneming van het
voorstel werd aan de commissie machtiging gegeven om, zoo noodig, ook andere
onderdeelen van Statuten en Reglement in behandeling te nemen, zoodat de naar
voren te brengen wenschen het geheele reglement kunnen betreffen.

Namens den voorzitter van de commissie, Prof. Dr. H. Schornagf.i., wordt nu
aan de afdeelingen gevraagd, deze aangelegenheid wel in bespreking te willen
brengen op de eerstvolgende vergadering der afdeelingen en van de daarbij naar
voren gebrachte wenschen mededeeling te doen aan den secretaris vóór 15 December
a.s.

Leden van de algemeene afdeeling worden verzocht, zich hiervoor vóór dien
termijn rechtstreeks te richten tot den secretaris.

Door het bestuur van de Faculteit van de Veeartsenijkunde is aan den voorzitter
van de Maatschappij de mededeeling gedaan, dat vermoedelijk in 1939 door de
Faculteit weder een z.g. Veterinaire Week zal worden georganiseerd. De Faculteit
wilde echter hiervoor niet zelf de onderwerpen vaststellen, maar van de dieren-
artsen opgave ontvangen van de onderwerpen,die zij gaarne op die week behandeld
zagen. In verband daarmede is besloten aan de afdeelingen een schrijven te richten,
waarin dat verzoek wordt overgebracht en waarbij aan de afdeelingen verzocht
wordt vóór 15 December a.s. hiervan opgave te willen doen aan den secretaris
van de Maatschappij.

Leden van een afdeeling kunnen dus hun opgave doen bij den secretaris van de
afdeeling, liefst op de eerstvolgende te houden vergadering, zoo de afdeeling ten-
minste nog vergadert.

Leden van de algemeene afdeeling worden verzocht, dit vóór den gestelden ter-
mijn te doen aan den algemeenen secretaris van de Maatschappij.

Van den heer H. R. Wigersma, St. Annaparochie, is bericht ingekomen dat hij
zijn herbenoeming tot lid van den Centralen Raad gaarne zal aanvaarden.

NOTULEN van de 87ste Algemeene Vergadering van de Maatschappij
voor Diergeneeskunde, gehouden op Vrijdag 14 en Zaterdag 15 October
1938 in het Jaarbeursgebouw te Utrecht.

Het huishoudelijk gedeelte van deze vergadering, dat gehouden werd op Vrijdag
14 October, des namiddags om 2 uur, werd door den voorzitter, Prof. Dr. H. Schor-
nagel, geopend met een woord van welkom aan de afgevaardigden van de afdee-
lingen en aan de overige aanwezige leden, in het bijzonder aan den heer Kroes,
het oudste en op dat oogenblik eenige aanwezige eerelid der Maatschappij.

De voorzitter wees er op, dat de agenda dit jaar niet bijzonder uitgebreid was ;
er kwamen echter toch een tweetal zeer belangrijke punten op voor, namelijk het
vaststellen van een bindend besluit en het al of niet overgaan tot het benoemen
van een commissie, aan welke commissie zou worden verzocht te onderzoeken
of de artikelen van Statuten en Huishoudelijk Reglement, regelende de werkwijze
en de bevoegdheden van den Centralen Raad nog onveranderd gehandhaafd konden
blijven. Vooral het ontwerpen van het bindend besluit heeft heel wat moeilijkheden
gegeven. De voorzitter hoopte echter, dat de vergadering tot een beslissing zou kunnen
komen.

Vervolgens deelde de voorzitter mede, dat van de Diergeneeskundige Studenten
Kring een uitnoodiging ingekomen was voor de leden van de Maatschappij met
hunne dames tot bijwoning van een soirée dansante, die dezen avond door D.S.K.
zou gegeven worden in Hotel „Noord-Brabant". Deze uitnoodiging kwam eerst
laat in en kon nog juist geplaatst worden in het Tijdschrift van 1 October. Naar
aanleiding van die uitnoodiging is door enkele leden gevraagd om ook met hunne
dames deel te kunnen nemen aan den gemeenschappelijken maaltijd van heden.
Het Dagelijksch Bestuur meende echter daaraan niet te kunnen voldoen. Onder
gewone omstandigheden was tot nu toe de gemeenschappelijke maaltijd zonder
dames ; alleen bij feestelijke gelegenheden werd daarvan afgeweken. Was nu de
uitnoodiging van D.S.K. vroeger ingekomen, dan had het D.B. niet het minste
bezwaar gehad voor dezen maaltijd ook de dames in de gelegenheid te stellen daaraan
deel te nemen. Nu het D.B. dit echter niet meer aan alle leden bekend kon maken,
meende het daartoe niet te kunnen overgaan. Voor volgende jaren kan echter tijdig
worden nagegaan of men daartoe het besluit zou kunnen nemen.

Bij punt 2 deelde de secretaris mede, dat de afdeelingen op de volgende wijze
vertegenwoordigd waren :

Van den Heer Burgemeester der gemeente Utrecht, die door het H.B. was uit-
genoodigd tot bijwoning van het wetenschappelijk gedeelte der vergadering, was
bericht ingekomen, dat hij tot zijn leedwezen geen gevolg aan die uitnoodiging
kon geven, omdat hij zijn tegenwoordigheid reeds toegezegd had bij de onthulling
van een gedenkteeken in de Kromhout-kazerne.

Raad op deze vergadering vertegenwoordigd werd door zijn voorzitter, den heer
C. Tenhaeff.

Bij punt 3, mededeeling van het H.B., deelde de secretaris mede, dat in plaats
van de aftredende en niet herkiesbare hoofdbestuursleden voor de afdeelingen
Utrecht en Limburg, de heeren J. H. ten Thije en H. J. Sala, waren gekozen de
heeren Prof. Dr. G. M. van der Plank en L. Flamand, terwijl het voor de afdeeling
Friesland aftredende lid, de heer S. Kingma, herkozen was.

Van de afdeeling Overijssel was bericht ingekomen, dat de afgevaardigde, Dr. J.
Buitenhuis, wegens vertrek uit de afdeeling, als lid bedankt had. In zijn plaats
was door de afdeeling aangewezen als afgevaardigde in het H.B. de heer G. S. E.
Vegter, te Holten.

De voorzitter deelde mede, dat hij dezen morgen op de vergadering van het
Hoofdbestuur reeds afscheid genomen had van de aftredende leden en hen bedankt
had voor hetgeen zij in een kortere of langere periode in het belang van de Maat-
schappij gedaan hadden ; aan de nieuwe leden riep hij op deze vergadering een wel-
kom toe en dankte hen voor hun bereidwilligheid zich voor het behartigen van de
belangen van de Maatschappij beschikbaar te hebben gesteld.

Daarop volgde de mededeeling, dat op de hedenmorgen gehouden vergadering
van het H.B. het aftredende lid van de Redactie van het Tijdschrift, de heer A. van
Heusden, als zoodanig herkozen was.

Bij punt 4, verkiezing van een lid van de notulen-commissie, stelde de voorzitter
voor, hiervoor te benoemen den heer J. H. ten Thije, welk voorstel door de vergade-
ring bij acclamatie aangenomen werd ; de heer ten Thije verklaarde zich bereid
deze benoeming te aanvaarden.

Bij punt 5, verkiezing van een onder-voorzitter der Maatschappij, wegens periodiek
aftreden van den tegenwoordigen, den heer Dr. C. Brands, werd deze op voorstel
uit de vergadering bij acclamatie herkozen. Dr. Brands verklaarde zich bereid
deze benoeming te aanvaarden.

Bij punt 6, verkiezing van een lid van den Gentralen Raad wegens periodiek
aftreden van den heer H. R. Wigersma, werd deze met algemeene stemmen (210)
herkozen.

Bij punt 7, het voorstel tot het nemen van een bindend besluit, werd door den voor-
zitter een nadere toelichting gegeven. Nadat door de commissie voor onderzoek en
bestrijding der kwakzalverij aan het H.B. verzocht was een bindend besluit te willen
voorstellen, regelende het betrekken van geneesmiddelen, sera en entstoffen van
personen of zaken, die sera of entstoffen leveren aan niet-dierenartsen, werd door
het H.B. daarvoor een bindend besluit ontworpen, waarin echter tevens aan de leden
verboden werd, medewerking in welken vorm ook aan dergelijke personen of zaken
te verlecnen ; na overleg met den rechtskundigen adviseur van de Mij. werd toen
het besluit ontworpen, dat opgenomen is in het programma van deze vergadering.

Bij de behandeling van dit programma op de vergadering van de afdeeling Zuid-
Holland werden door een lid (Mr. J. Slager) bezwaren tegen dit ontwerp ingebracht,
welke bezwaren door hem daarna schriftelijk werden kenbaar gemaakt. Uit dat
schrijven bleek, dat er in het oorspronkelijke ontwerp principieele fouten voorkwamen.
Aangezien het niet meer mogelijk was direct een nieuw ontwerp vast te stellen,
werd aan de afdeelingen, die nog niet vergaderd hadden, verzocht aan hun afge-
vaardigden ter Algemeene Vergadering, zoo de afdeeling tenminste met het principe
van het ontwerp van het H.B. accoord ging, blanco mandaat te willen geven voor
het door het H.B. nieuw voor te stellen ontwerp. Na overleg met den rechtskundigen
adviseur, met den voorzitter van den C.R. en met Mr. Slager, is nu een nieuw
ontwerp samengesteld. Dit ontwerp luidt als volgt :

1. geneesmiddelen, sera of entstoffen te betrekken in eenigerlei vorm of op eenigerlei
wijze, direct of indirect, v&n, en

2. medewerking te verleenen bij de fabricage, de controle en de aflevering van
geneesmiddelen, sera of entstoffen, direct of indirect, in den meest ruimen zin, aan :

personen of zaken, gedreven door een natuurlijk persoon, een vennootschap, een
vereeniging of stichting, die in Nederland sera of entstoffen, bestemd voor gebruik
en aanwending bij dieren, verkoopen, ten verkoop aanbieden, afleveren, ten geschenke
geven, ten gebruike geven of in bruikleen geven aan anderen dan :

b. dierenartsen, niet-leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, apothekers,
apotheek-houdende artsen en erkende handelaren in sera, entstoffen en genees-
middelen, die de schriftelijke garantie geven, dat deze sera en entstoffen uitsluitend
door dierenartsen worden aangewend.

Voor wat onder „dieren", „serum" en „entstof" verstaan wordt, wordt verwezen
naar het reeds van kracht zijnde bindend besluit betreffende de levering van sera
en entstoffen door dierenartsen.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in art. 64 van het
Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1943."

In het ontwerp, samengesteld door Mr. Slager, kwam de volgende van dit ont-
werp afwijkende zinsnede voor :

„b. dierenartsen, niet-leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, apo-
thekers, apotheek-houdende artsen en erkende handelaren in sera, entstoffen en ge-
neesmiddelen, die zich schriftelijk verbonden hebben deze sera en entstoffen alleen
te verkoopen, ten verkoop aan te bieden, af te leveren, ten geschenke te geven,
ten gebruike te geven of in bruikleen te geven aan dierenartsen, leden van de Maat-
schappij voor Diergeneeskunde."

Het H.B. was echter van meening, dat het door hem (H.B.) samengestelde ontwerp
de voorkeur verdiende boven dat van Mr. Slager, omdat met dat laatste nog niet
vastgelegd was de uitsluiting van dierenartsen, niet-leden van de Maatschappij,
die die sera of entstoffen niet zelf zouden aanwenden.

Bij de rondvraag langs de afgevaardigden der afdeelingen bleek, dat deze in het
algemeen geen op- of aanmerkingen hadden en opdracht hadden af te wachten,
wal door het H.B. ter tafel zou worden gebracht.

Mr. Slager kon zich in het algemeen met wat in dit bindend besluit wordt voor-
gesteld vereenigen. Hij moest echter tot zijn spijt constateeren, dat er hiermede
geen maatregelen genomen worden tegen het in den handel brengen van sera en
entstoffen via een buitenlandschen tusschenhandelaar. Hij wilde hier echter voor
het oogenblik niet verder op in gaan, maar er straks na aanneming van dit bindend
besluit op terug komen.

Hetgeen door hem voorgesteld werd was een betrekkelijk kleine afwijkende
redactie van hetgeen nu door het H.B. voorgesteld werd. Zijn redactie was gemaakt
in aansluiting aan het feit, dat de dierenartsen, leden der Mij., ten opzichte van de
levering van sera en entstoffen vallen onder het reeds bestaande bindend besluit ;
hij zou evenwel nog willen voorstellen, om het laatste gedeelte van sub b. te lezen :
„dat deze sera en entstoffen uitsluitend door dierenartsen zullen worden aangewend."
Deze aanvulling werd door den voorzitter overgenomen.

Dr. H. S. Frenkel deed de vraag of het laatste gedeelte niet beter te vervangen
zou zijn door : „dat deze sera en entstoffen uitsluitend bestemd zijn om door dieren-
artsen te worden aangewend."

Mr. Slager wees er nog op, dat wij met dit bindend besluit den handelaren de
verplichting opleggen, willen zij aan dierenartsen, leden der Mij. blijven leveren,
om van dierenartsen, niet-leden, een verklaring te krijgen, dat zij die sera en ent-
stoffen zelf zullen aanwenden. Houden deze zich daar niet aan, dan kan altijd met
toepassing van art. 1401 van het B.W. tegen hen worden opgetreden. Zouden wij
daarentegen in het besluit opnemen, dat die sera en entstoffen zouden bestemd
zijn om te worden aangewend, dan leggen wij daarbij geen verplichting op ten op-
zichte van de aanwending ; alleen in het eerste geval zijn overtredingen ervan te
achterhalen.

Mr. Slager vond dat niet noodig ; in den handel kan men te doen krijgen met
goedwillende en met kwaadwillende fabrikanten. De eersten leveren alleen aan
erkende handelaren, die door de organisatie van die handelaren erkend zijn, niet
aan z.g. wilde handelaren ; zouden zij dat wel doen, dan zou vanzelf hun organisatie
daartegen opkomen. Dat erkend zijn slaat dus alleen op groothandelaren, die door
hun eigen organisatie als zoodanig erkend zijn.

De Heer Tenhaeff was oorspronkelijk van meening, dat dat „erkend zijn" sloeg
op erkend zijn door de Mij. ; hij hoorde nu echter dat de Mij. daar niets mede te
maken had.

Dr. van Santen vroeg waarom dan niet het woord „erkend" uit het voorgestelde
besluit te laten, nu wij er toch geen belang bij hebben en er ook niet over oordeelen
kunnen.

Mr. Slager vond geen aanleiding daartoe over te gaan ; al zou het alleen zijn ter
wille van de uniformiteit met het reeds bestaande besluit in zake sera en entstoffen,
waarin ook gesproken wordt van erkende groothandelaren, zou hij het woord willen
behouden.

Door den voorzitter werd nog gewezen op de wenschelijkheid het woord „erkend"
in het ontwerp te laten staan.

De Heer Leopold vroeg of het niet aangewezen zou zijn het woord dierenartsen
te vervangen door veeartsen, omdat het woord dierenartsen niet officieel bestaat.

Dr. R. H. van Gelder zou het ontwerp nog willen aanvullen met de omschrijving
wat onder dierenartsen en wat onder erkende groothandelaren verstaan wordt.

De Heer van de Werf zou het zeer inconsequent vinden, wanneer wij daartoe
zouden overgaan. Wij zijn er indertijd toe overgegaan ons dierenartsen te noemen
en deze naam te gebruiken voor alles wat met ons en onze vereeniging in verband
staat. Wij zullen nu toch niet meer hier op terug moeten komen ; mocht er eens
een uitspraak komen, waardoor men door het gebruik van het woord dierenarts
in plaats van veearts moeilijkheden zou krijgen, dan zal het nog tijdig genoeg zijn
te bepalen wat door ons in deze moet worden gedaan.

Volgens Mr. Slager zal men zich daar nooit op kunnen beroepen, hij was het dan
ook geheel eens met hetgeen hier door den Heer van de Werf in het midden ge-
bracht was.

Bij de daarop gehouden stemming werden vóór het ontwerp bindend besluit,
zooals dit door den voorzitter was medegedeeld, echter met bijvoeging van het
woordje „zullen" uitgebracht 218 stemmen, terwijl 1 stem blanco was, zoodat dit
was aangenomen. Het zal nu nog aan een referendum moeten worden onderworpen.

Als punt 8 kwamen in behandeling de beide ingezonden voorstellen van de afd.
Z.-Holland. In het eerste voorstel werd aan de algemeene vergadering gevraagd
te besluiten om aan het H.B. te verzoeken vóór de eerstvolgende algemeene vergade-
ring te komen met voorstellen tot wijziging van Statuten en Huish. Reglement,
zoodanig, dat beslechting van geschillen, zooals dit thans geschiedt door den Cen-
tralen Raad, in het vervolg tevens, althans in eerste instantie, zal geschieden door
gewestelijke of afdeelingsraden. Het tweede voorstel beoogde een wijziging van art. 36
van het Huish. Reglement, waardoor het mogelijk zou worden het secretariaat
van den Centralen Raad op te dragen aan den algemeenen secretaris. Beide voor-
stellen gingen vergezeld van een toelichting.

In het prae-advies van het H.B. op het eerste voorstel vroeg het H.B. aan de
algemeene vergadering machtiging om een commissie te benoemen, aan welke
commissie zal worden opgedragen een onderzoek in te stellen over de vraag of de
artikelen van Statuten en Huish. Reglement, regelende de werkwijze en de bevoegd-
heden van den Centralen Raad, nog onveranderd gehandhaafd kunnen blijven ;
tevens zal aan die commissie verzocht worden daarover een rapport uit te brengen,
waarin eventueele voorstellen tot wijziging en verbetering zijn vervat.

In het prae-advies op het 2de voorstel stelde het H.B. voor het jaar 1939 voor dit,
hangende het door de commissie in te stellen onderzoek, nu niet in behandeling te

nemen, maar voor dat jaar de toelage van den secretaris van den Centralen Raad
onveranderd te handhaven.

Bij de rondvraag langs de afgevaardigden der afdcelingen, deelde de afgevaardigde
van de afd. Groningen-Drenthe mede, dat zijn afdeeling tegen het voorstel van de
afd. Z.-Holland was. Omdat ook nu al verschillende kleine geschillen in een afdeeling
afgedaan werden door die afdeeling, gevoelde de afdeeling geen behoefte aan het
instellen van afdeelingsraden ; bovendien verwachtte de afdeeling daar geen besparing
van kosten van, was zelfs van meening, dat door die afdeelingsraden de kosten
zouden vermeerderen.

Wat het 2de voorstel betrof zag de afdeeling in het aanwijzen van den algemeenen
secretaris als secretaris bij den C.R. eveneens een vermeerdering van kosten, terwijl
het door de uitgebreidheid van de functies van den algemeenen secretaris steeds
moeilijker zou worden vergaderingen van H.B. en van den C.R. vastgesteld te krijgen.

Ten slotte was in de afdeeling de wensch opgekomen de eventueele commissie
niet overwegend uit leden van de afd. Z.-Holland te doen bestaan, welke wensch
door een misverstand aanvankelijk onjuist werd overgebracht. Door den voorzitter
der afdeeling, den heer Venema, werd dit misverstand spoedig gecorrigeerd.

De afgevaardigde van de afd. Friesland deelde mede, dat zijn afdeeling medeging
met het prae-advies van het H.B.

Ook de afgevaardigde van de afd. Overijssel kon namens zijn afdeeling mede-
deelen, dat zij medeging met het prae-advies van het H.B.; alleen verzocht de
afdeeling dat door de in te stellen commissie de afdeelingen zouden worden gehoord
over eventueele bezwaren tegen de nu bestaande regeling. Werd tot instellen van
afdeelingsraden overgegaan, dan meende de afdeeling dat daarvoor de afd.besturen
het meest in aanmerking zouden komen.

De afgevaardigde van de afd. Utrecht kon zich namens zijn afdeeling ook ver-
eenigen met het prae-advies van het H.B.; hij verzocht echter aan de commissie
om zooveel mogelijk spoed te betrachten met het uitwerken van het rapport.

De afgevaardigde van de afd. Z.-Holland dankte het H.B. voor het uitgebracht
prae-advies, waarmede de afdeeling zich volkomen vereenigen kon. In de afdeeling
was de wenschelijkheid naar voren gebracht, dat de voorzitter van de Mij. zou
optreden als voorzitter der commissie. Ook was de afdeeling van meening dat bij
eventueel aannemen van haar eerste voorstel het niet beslist noodig was, dat daar-
voor in de afdeeling een commissie zou worden aangewezen ; het bestuur van de
afdeeling zou ook kunnen optreden als afdeelingsraad.

De afgevaardigden van de overige afdeelingen n.m. van Gelderland-Overijssel,
N.-Holland, Zeeland, N.-Brabant, Limburg en Mil. Paardenartsen verklaarden
allen namens hun afdeeling mede te kunnen gaan met het prae-advies van het H.B.

Op een vraag van den voorzitter of de voorzitter van den C.R. over deze voor-
stellen iets in het midden wenschte te brengen, deelde de Heer Tenhaeff mede,
dat hij zich geheel buiten de besprekingen wenschte te houden.

Daar geen der aanwezigen meer het woord verlangde over deze voorstellen en het
daarop door het H.B. uitgebracht prae-advies, werd tot stemming overgegaan,
waarbij het prae-advies van het H.B. aangenomen werd met algemeene (226)
stemmen.

De voorzitter deelde daarop mede, dat het H.B. zich de volgende commissie
hiervoor gedacht had :

De voorzitter der Mij, als voorzitter der commissie en als leden : de voorzitter
van den Centralen Raad, de Heer C. Tenhaeff, de voorzitter van de commissie,
die het nu bestaande reglement mede ontworpen heeft, Dr. A. A. Overbeek, de
secretaris van die commissie, de heer J. A. J. M. Kirch, de oud-secretaris van de Mij.,
de Heer J. H. ten Thije, het lid van de Mij., Mr. J. Slager als jurist en de algemeene
secretaris van de Mij.

Staande de vergadering namen de Heeren Tenhaeff, Dr. Overbeek en ten Thije
deze benoeming aan ; Mr. Slager wilde de benoeming nog in beraad houden tot
den volgenden dag.

(De Heer Kirch deelde den volgenden dag mede zijn benoeming te willen aan-
vaarden, terwijl Mr. Slager mededeelde dat hij door drukke werkzaamheden die
benoeming niet kon aanvaarden).

Vervolgens vroeg de voorzitter aan de algemeene vergadering machtiging voor
de commissie om, zoo noodig, het in te stellen onderzoek te kunnen uitbreiden.
Er zouden zich bij de besprekingen andere zaken kunnen voordoen, die ook door de
commissie nader onder de oogen gezien kunnen worden. De voorzitter wilde dus
de commissie machtigen zoo noodig Statuten en Huish. Reglement in hun geheel
onder handen te kunnen nemen.

De afgevaardigde van de afd. Overijssel vroeg aan de commissie of deze ook onder
oogen zou willen zien de vorming van kleinere groepen van leden in plaats van de
nu bestaande provinciale afdeelingen ; juist in verband met het vakvereeniging zijn
van onze Mij., leek het de afdeeling aangewezen dat de leden zich in kleinere groepen,
die dezelfde belangen hebben, zouden kunnen vereenigen.

Gebruik makend van art. 51 van het Huish. Reglement was door de afd. N.-Hol-
land bij den voorzitter het voorstel ingediend : artikel 27, 4e alinea van het Huis-
houdelijk Reglement van de M. v. D. zóó te wijzigen : ,,en is daarna tweemaal
herkiesbaar".

Toelichting : „Terecht is in het reglement de niet herkiesbaarheid van de hoofd-
bestuursleden na eenmalige herkiezing opgenomen. Van tusschentijdsche vacatures
kan echter zoo een dergelijke korte zittingsperiode ontstaan, die niet in het belang
van de Maatschappij is te achten".

De secretaris deelde daarop mede, dat de door de afdeeling bedoelde 4de alinea
van art. 27, die alleen op de leden van het Dagelijksch Bestuur slaat, nu luidt :
„een lid, gekozen voor een tusschentijdsche vacature, treedt af op het tijdstip waarop
zijn voorganger zou zijn afgetreden doch is eenmaal dadelijk herkiesbaar." Bij
aanneming van het voorstel N.-Holland zal deze alinea komen te luiden : „een lid,
gekozen voor een tusschentijdsche vacature, treedt af op het tijdstip waarop zijn
voorganger zou zijn afgetreden en is daarna tweemaal herkiesbaar."

De secretaris deelde vervolgens mede, dat, toen hem dat voorstel van de afd.
N.-Holland bekend werd, hij op de vergaderingen van de afdeelingen, die nog niet
vergaderd hadden en die door hem bezocht werden, dit voorstel reeds in bespreking
had gebracht. Daarbij bleek, dat alle afdeelingen, waarop het behandeld was, met
dit voorstel medegingen, zoodat aan de eisch van art. 51, dat drie afdeelingen dat
voorstel moeten steunen om in behandeling genomen te kunnen worden, ruimschoots
voldaan wordt.

Bij rondvraag langs de afgevaardigden der afdeelingen bleek dat alle afdeelingen
zich met dat voorstel konden vereenigen.

De voorzitter deelde daarop mede, dat het inkomen van dat voorstel hem reeds
bekend was ; het toeval wil dat hij het eerste slachtoffer ervan kan zijn. Hij heeft
daar twee verschillende gedachten over. Als particulier zou hij er tegen zijn ; hij
had zich al verheugd over het feit, dat hij over afzienbaren tijd geen voorzitter meer
zou zijn en dan ontheven zou zijn van de drukke werkzaamheden aan het voorzitter-
schap verbonden. Als voorzitter dacht hij er echter anders over. Het duurt nogal
eenigen tijd, voor men zich in alle zaken van de Mij., behoorlijk ingewerkt heeft.
Is de voorzitter, die tusschentijds verkozen is, niet langer dan vier jaar te handhaven,
dan is die periode wel wat kort te achten. In het belang van de Mij. is het dan
ook aangewezen, dat bij een tusschentijdsche verkiezing die periode met nog een
3-jarige periode wordt verlengd. Als voorzitter kan hij zich dan ook met het voorstel
N.-Holland vereenigen.

Namens het H.B. kon de voorzitter mededeelen, dat ook dit zich geheel met dat
voorstel kon vereenigen.

Bij stemming bleken alle uitgebrachte stemmen (228) voor het voorstel N.-Holland
te zijn, zoodat de door die afdeeling voorgestelde wijziging van al. 4 van art. 27 van
het Huish. Reglement, aangenomen was.

Vervolgens kwamen bij punt 9 in behandeling de verschillende uitgebrachte
verslagen. Met het verslag van den toestand van de Mij. over 1937, welk verslag reeds
opgenomen was in het Tijdschrift van 1 Augustus j.1., werd accoord gegaan.

Bij de behandeling van de rekening en verantwoording van de Mij. over 1937
deelde de voorzitter mede, dat bij hem van de afd. N.-Holland het volgende voorstel
was ingekomen: „De algemeene vergadering van de Maatschappij voor Dierge-
neeskunde besluit het kapitaal van de Maatschappij onaantastbaar te laten."

Toelichting : De algemeene vergadering (der afdeeling) ging met algemeene
stemmen (23) accoord met het Afd. bestuursvoorstel om het nadeelig saldo, ontstaan
door de feesten, weg te werken door een hoofdelijken omslag en het kapitaal onaan-
getast te laten ; algemeen is men overtuigd dat onze Maatschappij dringend be-
hoefte heeft aan kapitaalvorming.

Ten slotte werd besloten het principiëele voorstel „of men er in het algemeen
vóór is dat het kapitaal van de Maatschappij niet wordt aangetast" aan de algemeene
vergadering van de Maatschappij voor Diergeneeskunde voor te leggen. Dan kunnen
volgend jaar alle afdeelingen het behandelen."

De afgevaardigde van de afd. N.-Holland deelde mede dat de bedoeling van het
voorstel is, om, waar door de gehouden feesten bij het 75-jarig bestaan van de Mij.
ons kapitaal is aangetast, die aantasting door een hoofdelijken omslag op te heffen.
De afdeeling was van meening, dat ons kapitaal te klein was, om een dergelijke
vermindering te kunnen dragen, ons streven moet toch zijn ons kapitaal zooveel
mogelijk te vergrooten, omdat daarmede het verkrijgen van een volledig secretariaat
eerder te bereiken is. De afdeeling zou nu alleen een principieele uitspraak willen
hebben, om dan het volgend jaar met een afgerond voorstel te komen wat betreft
de grootte en de wijze van inning van dien omslag.

De voorzitter zou het voorstel van de afd. N.-Holland, zoo het in behandeling
genomen wordt, willen splitsen in twee gedeelten, n.m. :

1. zullen de uitgaven, gedaan in verband met de feesten bij het 75-jarig bestaan,
teruggestort worden in de kas van de Mij. door het heffen van een hoofdelijken omslag ;

2. de principieele uitspraak dat het stamkapitaal van de Mij. onaangetast moet
blijven.

Bij de behandeling van dit voorstel in de vergadering van het H.B. was gebleken,
dat dit van meening is, dat niet moet worden terug gekomen op hetgeen reeds eerder
geschied is; bij den opzet van de feesten zijn alle afdeelingen gevraagd om hun toe-
stemming tot het doen van die meerdere uitgaven ; alle afdeelingen waren daar
voor, alleen de afd. N.-Holland verbond daaraan de voorwaarde om daardoor niet
het kapitaal aan te tasten.

Ook het H.B. is van meening, dat het ongewenscht is om uit het kapitaal te putten ;
dit is ook steeds volgehouden. Er kunnen zich echter omstandigheden voordoen,
waardoor het noodig kan zijn ; zoo\'n gebeurtenis als een herdenking van het 75-jarig
bestaan, een jubileum zooals eens in de 25 jaren voorvalt, kan daarvoor een uit-
zondering maken. Bij een volgend maal kan te voren besloten worden hoe de finan-
cieele regeling geschieden kan. Het H.B. heeft geen bezwaar om als principe vast
te leggen dat het kapitaal van de Mij. niet of zoo min mogelijk moet worden aan-
getast.

Bij de rondvraag bleek dat alleen de afgevaardigde van de afd. Friesland het
voorstel steunde ; aangezien nu krachtens art. 51 van het Huish. Reglement dit
voorstel niet in behandeling zou kunnen genomen worden, verklaarden zich een
tweetal afgevaardigden, hoewel tegen het voorstel, bereid om het te steunen, waar-
door behandeling mogelijk werd.

De afgevaardigde van de afd. Overijssel was tegen het voorstel ; hij voorzag bij
aanneming moeilijkheden met het innen van dien omslag.

De afgevaardigde van de afd. N.-Holland ging er mede accoord dat het voorstel
gesplitst werd zooals door den voorzitter was aangegeven.

De afgevaardigde van de afd. Z.-Holland was tegen het heffen van een hoofdelijken
omslag en kon zich ook niet vereenigen met het tweede gedeelte van het voorstel.

Hij was van meening dat de algemeene vergadering zooveel vertrouwen moet hebben
in het H.B., dat zij wist dat het H.B. niet tot aantasten van het kapitaal zou overgaan,
indien dit niet absoluut noodzakelijk was.

De afgevaardigde van de afd. Utrecht was het met het H.B. eens, dat het niet
aangaat op een eens genomen besluit terug te komen.

Bij de daarop gehouden stemming over het voorstel tot heffing van een hoofdelijken
omslag werden uitgebracht 233 stemmen, waarvan 182 stemmen tegen en 51 voor,
zoodat dit gedeelte van het voorstel N.-Holland verworpen was.

Bij behandeling van het 2de gedeelte van het voorstel N.-Holland, deelde Mr.
Slager mede, dat dit gedeelte van het voorstel feitelijk een motie van afkeuring
was tegen het beleid van het H.B. ; het lag toch van zelf voor de hand dat het H.B.
zonder besliste noodzakelijkheid het stamkapitaal niet zal aantasten. Hij stelde
dan ook voor in plaats van het voorstel N.-Holland, dat de algemeene vergadering
aan het H.B. zal verzoeken alle pogingen in het werk te stellen om het stamkapitaal
zooveel mogelijk te vergrooten.

Aangezien ook de afgevaardigde van de afd. N.-Holland hiermede accoord ging,
en bovendien bleek dat de algemeene vergadering zich hiermede vereenigde, was
ook dit gedeelte van het voorstel N.-Holland afgehandeld.

Bij de rekening en verantwoording van het Tijdschrift vroeg de afgevaardigde
van de afd. Overijssel nadere inlichtingen over het verwerken van het tekort van het
Tijdschrift over het jaar 1937, groot ƒ 727.18.

De penningmeester verwees daarvoor naar het financieel verslag van het Tijd-
schrift opgenomen in het nummer van 1 Aug. j.1. blz. 788. Uit het verslag is te lezen,
dat de redactie besloten had het tekort over te brengen naar de rekening 1938. Door
de veranderde administratie van het Tijdschrift komt er over 1938 al ƒ 300.— vrij,
wat tot dekking van dat tekort kan worden aangewend. Verder wilde de redactie
trachten de uitgaven voor het Tijdschrift iets te verminderen, waardoor ook gedeel-
telijk in dat tekort kan worden voorzien. Mocht een en ander blijken niet mogelijk
te zijn, dan zal de redactie een beroep doen op het H.B. ook al, omdat het tekort
in hoofdzaak is ontstaan door de grootere uitgave van het Tijdschrift 1937 in verband
met de herdenking van het 75-jarig bestaan, (herdenkingsnummer, verslagen feeste-
lijkheden enz.).

Bij de rekening en verantwoording van het D. F. van EsvELDfonds en het Onder-
steuningsfonds vestigde de penningmeester de aandacht op het Ondersteuningsfonds.
Door het terugloopen van de rente van het van EsvELnfonds, welke rente nu onder
de ƒ 700.— blijft, zal, overeenkomstig art. 4 en 5 van het reglement van dat fonds,
hetgeen van de rente na aftrek van de kosten overblijft, niet meer overgeschreven
kunnen worden op het Ondersteuningsfonds. Deze toestand zal blijven tot 1 Januari
1944, omdat krachtens het reglement van het van EsvELDfonds, dit reglement eerst
in 1943 kan worden herzien.

Het zal dus alle aanbeveling verdienen dat in hetgeen het Ondersteuningsfonds
in deze jaren zal moeten missen, op andere wijze zal worden voorzien. De penning-
meester bracht dit daarom ter kennis van de afdeelingen en van de leden, opdat
deze bij het vaststellen van hun bijdrage daarmede rekening zouden kunnen houden.

Aangezien geen verdere inlichtingen over de rekening en verantwoording van de
Mij. en haar fondsen gevraagd werden, mocht aangenomen worden dat daarmede
accoord gegaan werd.

Punt 10, de begrooting van de Mij. voor 1939 gaf geen aanleiding tot vragen van
nadere inlichtingen ; zij werd goedgekeurd.

Alvorens met de rondvraag te beginnen, deelde de voorzitter mede dat den vol-
genden dag op de wetenschappelijke vergadering behalve de in het programma
vermelde lezingen door Prof. Dr. L. de Blieck nog een voordracht zal worden gehou-
den met als onderwerp : „welke methode van tuberculinatie moet in Nederland
worden toegepast". Deze voordracht zal worden gehouden na de voordracht van
Prof. Klarenbeek om ongeveer 12 uur. Het was niet mogelijk de leden van het

houden van die voordracht in kennis te stellen, omdat eerst enkele dagen geleden
Prof. df. Blieck zich daarover met het H.B. in verbinding gesteld had. Omdat het
onderwerp van Prof. df. Bi.ieck in het brandpunt van belangstelling staat en omdat
er voor den morgen nog wel tijd beschikbaar was, had het D.B. besloten aan het
verzoek te voldoen.

Verder heeft de voorzitter van de Faculteit der Veeartsenijkunde de mededeeling
ontvangen, dat de Faculteit bereid is het volgend jaar wederom een veterinaire
week te organiseeren ; zij roept daarbij ook weer de medewerking van de Mij. in.
Het H.B. heeft deze medewerking volledig toegezegd : een moeilijkheid voor die
week was de vraag welke onderwerpen daarvoor het meest in aanmerking komen.
Het H.B. heeft daarom besloten de afdeelingen hierover aan te schrijven met het
verzoek opgave van de gewenschte onderwerpen te willen doen.

Bij de rondvraag wilde Dr. Beijers een klein verslag geven van de laatste verga-
dering van de afd. Utrecht, waarop besproken was het tarief voor de tuberculose-
bestrijding. Er was een vergadering geweest met de besturen van de Consumptie
Melkcentrale (C.M.C.) in de provincies N.-Holland, Z.-Holland en Utrecht met
de voorzitters en secretarissen van de afdeelingen van onze Mij. in die provincies
o.m. met het doel om te komen tot een uniform tarief bij die bestrijding. De C.M.C.
wilde als uniform tarief nemen dat van de afd. Z.-Holland, zijnde 60 ct. bij 0%,
70 ct. tot 10 % reactie-dieren en voor een hooger reactie-percentage 80 ct. per dier.
Z.-Holland ging vanzelf hiermede accoord ; N.-Holland heeft zich, zij het slechts
voor één jaar, met tegenzin daarmede vereenigd. Utrecht had het tarief van 70 ct.
bij vrije stallen anders 80 ct. Bij bespreking hiervan in de afdeeling ontstond er een
groote oppositie tegen, alle practici waren er sterk op tegen. Zij wilden liever het
werk er bij neerleggen, dan voor het tarief van de C.M.C. te werken. Ten slotte is
onder protest voor het jaar 1938—1939 dat tarief aanvaard.

De leden van de afd. Utrecht willen echter het tarief hooger hebben dan 80 ct.
en vragen nu aan het H.B. daarvoor een landelijke actie te willen gaan instellen.
Zou er geen verbetering in dat tarief komen, dan voelen vele leden er voor volgend
jaar aan die bestrijding niet meer mede te werken.

Dr. Beijers voelde veel voor het instellen van die actie ; gaat men daar echter
toe over, dan zal daarbij door de leden van de Mij. een groot samenhoorigheidsge-
voel getoond moeten worden. Onbillijk is het echter niet. Verricht men de bestrijding
goed, dan is de betaling ook werkelijk beneden peil ; een eerste vereischte voor het
instellen van die actie blijft echter dat de bestrijding door de dierenartsen zoo goed
mogelijk wordt uitgevoerd ; ze hebben dan alle recht van spreken.

Dr. van Gei-der deelde mede, dat ook in de afd. N.-Holland deze aangelegenheid
langdurig besproken is ; slechts met een kleine meerderheid van stemmen is besloten
zich voor deze campagne met dat tarief te vereenigen. Ook daar werd gevraagd
dienaangaande een grondig onderzoek te gaan instellen, opdat kon worden overge-
gaan tot aangeven van een basis, waarop de vaststelling van de tarieven zou kunnen
berusten.

De voorzitter zal gaarne, als het noodig is, te bevoegdcr plaatse deze aangelegen-
heid in bespreking brengen. Hij wilde echter de leden op het hart binden om, zoo-
lang deze aangelegenheid niet geregeld is, het onderzoek zoo goed mogelijk te doen ;
van staken mag natuurlijk geen sprake zijn. Voordat de voorzitter echter die aange-
legenheid in bespreking kan brengen moet hij zoo goed mogelijk op de hoogte zijn
van de werkzaamheden, die bij het onderzoek verricht moeten worden, terwijl de
gegevens, die hij verkrijgt, op een deugdelijke basis moeten berusten. Alleen dan
hebben wij recht daarop te wijzen om een eventueele verbetering te verkrijgen.

Mr. Slager kwam terug op zijn mededeeling in verband met het aangenomen
bindend besluit. Met dit besluit wordt niet ondervangen, dat een fabrikant in Neder-
land b.v. levert aan iemand in Baerle-Nassau en deze het dan weder in Nederland
aan leeken zou verkoopen. Het nu aangenomen bindend besluit voorziet daarin
niet. Hadden wij alleen te doen met bonafide fabrikanten dan zou dat wel geen
bezwaar opleveren. Men kan echter ook met niet 1 onafide te doen krijgen. Met

gebruikmaking van de redactie sub b van ons bindend besluit zal door middel van
een z.g. kettingbeding en met medewerking van de fabrikanten ook aan den toestand
van het leveren door een tusschenpersoon uit het buitenland grootendeels een einde
gemaakt kunnen worden. Daarvoor hebben wij echter beslist noodig de mede-
werking van de fabrikanten. Het zal dus noodig zijn, dat de Maatschappij zich in
verbinding stelt met de door hun organisatie erkende groothandelaren, aan welke
gevraagd zal moeten worden of zij zich willen verbinden aan de door de Maat-
schappij gestelde voorwaarden.

De secretaris deelde mede, dat hij deze aangelegenheid uitvoerig besproken had
met den rechtskundigen adviseur van de Mij. Deze was van meening, dat daartegen
geen besliste maatregel kan genomen worden. Het gevaar van het op die manier
overtreden van ons bindend besluit leek hem ook niet groot. Levert die buitenlander
weder aan handelaren in Nederland dan vallen deze vanzelf onder ons nu aange-
nomen besluit. Alleen het leveren door dien buitenlander aan leeken wordt nu niet
ondervangen. Men meende echter, dat dit niet van eenige beteekenis zou zijn.

De heer H. T. v. d. Veen meende, dat wanneer geconstateerd mocht worden
dat het nu aangenomen besluit in de praktijk niet uitvoerbaar was, het aangewezen
zou zijn de leden van de Mij. daarmede in kennis te stellen. De leden kunnen dan
de consequenties daaruit trekken.

Dr. H. H. Scholten wees er op, dat wij dus eerst zullen moeten onderzoeken of
de erkende groothandelaren met ons genomen besluit accoord gaan.

Mr. Slager vermoedde wel, dat de handelaren in het algemeen zich zullen houden
aan het door ons genomen bindend besluit. Zouden zij dat niet doen, dan zullen
wij nog altijd sanctie-maatregelen kunnen nemen.

Prof. Wester had van den voorzitter vernomen, dat Prof. de Blieck morgen
zou spreken over de toepassing van de intracutane tuberculinatie bij het tuberculose-
onderzoek. Hij vond het jammer, dat daartoe zoo laat besloten was, zoodat dit niet
meer algemeen bekend is kunnen worden aan de leden.

Over de toepassing van die methode is door de algemeene vergadering geen
beslissing te nemen ; de beslissing hierover berust alleen bij den Directeur van den
Veeartsenijkundigen Dienst.

De voorzitter deelde daarop mede, dat Prof. Berger bericht heeft dat hij morgen
de wetenschappelijke vergadering zal bijwonen ; hij zal dus ook bij de voordracht
van Prof. de Blieck, die in den morgen gehouden wordt, aanwezig zijn. Bovendien
is door het D.B. van het houden van die voordracht mededeeling gedaan aan de
Heeren \'t Hooft en Dr. Veenbaas, zoodat de voorzitter hoopte, dat deze beide
heeren ook aanwezig zullen zijn. De voorzitter had bovendien eenige dagen geleden
nog een bespreking o.a. over de toepassing van de intracutane-methode gehad met
den Heer \'t Hooft ; bij deze bespreking was hem gebleken, dat al meerdere malen,
na aanvrage, is toegestaan deze methode in de praktijk te kunnen toepassen ; dit
geschiedt echter dan alleen, wanneer het Veeartsenijkundig Staatstoezicht er van
overtuigd is, dat de methode goed zal worden uitgevoerd.

Dr. Lourens deelde mede, dat hem, door de aflevering van de voor de intracutane
methode vereischte tuberculine, bekend was, dat al door verschillende dierenartsen
deze methode wordt toegepast.

Dr. Overbeek wees er ook op, dat deze methode niet mag worden toegepast
zonder dat daarvoor eerst toestemming gegeven is. Daar nu door de toepassing
ervan de bij het onderzoek te verrichten werkzaamheden veel zullen verminderen,
zal dit de bestrijding en het verdere onderzoek ten goede komen. Dr. Overbeek
leek het echter niet goed, dat voor de al of niet toepassing van deze methode eerst
door den Inspecteur toestemming moest worden gegeven.

De Heer E. J. A. A. Quaedvlieg deelde daarop mede, dat het bij Prof. Berger
een ernstig punt van overweging uitmaakt om de dierenartsen vrij te laten in de al
of niet toepassing van de intracutane methode.

Hierop werd door den voorzitter het huishoudelijk gedeelte van deze vergadering
gesloten.

Des avonds om half zeven vereenigden zich ruim veertig collega\'s aan een gemeen-
schappelijken maaltijd in het Jaarbeursrestaurant. De eere-leden Dr. Vrijburg,
Kroes, Prof. Sjollema, Prof. Wester en Prof. van Oijen, alsmede de sprekers voor
de wetenschappelijke vergadering waren als gasten van het Hoofdbestuur aanwezig ;
voorzitter en secretaris der Faculteit waren ook tegenwoordig. Verschillende har-
telijke toespraken werden gehouden. Opgemerkt moet worden, dat het aantal
jongeren, dat aan onzen jaarlijkschen maaltijd deelneemt, zoo gering is. Dit is te betreu-
ren, want aan de jeugd is de toekomst en als zij niet medewerkt om deze goede ge-
woonte van den gemeenschappelijken maaltijd ter gelegenheid van de algemeene
vergadering in eere te houden, dan zal deze maaltijd op den duur moeten verdwijnen.
Hopelijk zullen we het volgende jaar verschillende jongere en jongste leden aan onzen
disch zien. Het is te begrijpen, dat ze zich niet als enkeling voor deelname opgeven,
maar in kleine groepjes kunnen zij toch op gezellige wijze aan den disch mee aan-
zitten.

Jongeren, toont het volgend jaar, dat we niet vergeefs op U behoeven te wachten !

Na afloop van den maaltijd staken we het Vreeburg over om naar de reünie te
gaan, die D.S.K. aan de dierenartsen en hunne dames aanbood in de nieuwe zaal
van Hotel Noord-Brabant. Hier werden we welkom geheeten door den voorzitter
van D.S.K., den heer Grootenhuis, die ons een gezelligen avond toewenschte en
al spoedig het woord gaf aan den tandarts-cabaretier Chiel de Boer uit Amsterdam,
die met zijn beide medewerkers ons eenige uren vermaakt heeft. De optredenden
gaven blijk zich voor dezen avond goed in het veterinaire milieu te hebben inge-
werkt.

Na afloop van de cabaretvoorstelling konden de aanwezigen zich aan den dans
wijden. De voorzitter onzer Maatschappij, Prof. Schornagel, sprak een woord van
dank tot het bestuur van D.S.K. voor de ontvangen uitnoodiging en wenschte D.S.K.
geluk met het welslagen van deze reünie, die zich niet alleen in de belangstelling
van de studenten, maar ook van vele dierenartsen met hunne dames heeft kunnen
verheugen.

Het wetenschappelijk gedeelte van deze vergadering werd gehouden op Zaterdag
15 October des morgens om half elf in de groote dinerzaal van het Jaarbeursrestau-
rant. Aan de bestuurstafel had als gast plaats genomen de Heer Directeur van den
Veeartsenijkundigen Dienst, Prof. Dr. H. C. L. E. Berger. Verder waren aanwezig
voorzitter en secretaris van de Faculteit der Veeartsenijkunde, de professoren van
der Kaay en Klarenbeek, meerdere eereleden en ruim 200 leden, zoodat de zaal
geheel bezet was.

De vergadering werd geopend door den voorzitter, Prof. Dr. H. Schornagel,
met het houden van de gebruikelijke openingsrede, welke rede reeds opgenomen
is in het Tijdschrift van 1 November, blz. 1069.

Na afloop van deze rede vroeg Prof. Berger het woord. Hij deelde mede, dat
hij met groote belangstelling de goed doorwrochte rede van den voorzitter had aan-
gehoord en hij zich verplicht gevoelde daarop in te gaan, omdat de voorzitter een
voor hem persoonlijk feit had gememoreerd. De voorzitter had namelijk vermeld
het hem overkomen auto-ongeval en daarbij zijn vreugde uitgesproken over den
goeden afloop en het daarop volgend volledig herstel. Voor de ondervonden blijken
van belangstelling wilde hij den voorzitter hartelijk dankzeggen ; deze dankzegging
betreft echter ook het geheele H.B., waarvan hij zooveel deelneming bij zijn ziekte
en bij zijn thuiskomst ontvangen heeft. De voorzitter had hem meerdere malen in
het ziekenhuis bezocht en bij die bezoeken zijn door hen toen vele zaken, de veteri-
naire sociologie betreffende, openlijk en in een rustige omgeving besproken kunnen
worden ; dit was tenminste een voordeel, dat aan het hem overkomen ongeval te
danken was.

Prof. Berger bracht daarna dank aan de vele collega\'s, waarvan hij zooveel be-
wijzen van sympathie heeft mogen ondervinden.

De voorzitter deelde daarop mede, dat in aanvulling van het programma van
dezen morgen door het D.B. aan Prof. df. Blieck is toegestaan het houden van een
korte voordracht over : „Welke methode van tuberculinatie moet in Nederland
worden toegepast". Deze voordracht zal gehouden worden na de voordracht van
Prof. Klarenbeek om ongeveer 12 uur. Doordat het verzoek tot het houden van die
voordracht eerst enkele dagen geleden bij het D.B. inkwam, kon daarvan geen mede-
deeling meer in het Tijdschrift gedaan worden.

Daarna verleende de voorzitter het woord aan Prof. Dr. A. Klarenbeek tot het
houden van zijn voordracht over : „De hedendaagsche geneesmiddelenvoorziening".

Na afloop van deze voordracht, waarop geen discussie volgde, dankte de voor-
zitter Prof. Klarenbeek voor zijne bereidwilligheid om het onderwerp van de
hedendaagsche geneesmiddelenvoorziening op deze vergadering te willen bespreken ;
voor zoover de voorzitter zich herinnerde, was dit onderwerp nog nimmer op onze
vergaderingen besproken. Door Prof. Klarenbeek waren verschillende punten
aangesneden, die van groot belang waren voor de apotheekhoudende practici.
Namens de vergadering bracht de voorzitter dan ook aan Prof. Klarenbeek dank
voor zijne gehouden voordracht ; deze voordracht zal opgenomen worden in een
der eerstvolgende nummers van het Tijdschrift.

Vervolgens werd het woord gegeven aan Prof. Dr. L. de Blieck voor het houden
van zijn voordracht over: „Welke methode van tuberculinatie moet in Nederland
worden toegepast", welke voordracht gevolgd werd door het vertoonen van enkele
lantaarnplaatjes. Deze voordracht zal met de daarop gevolgde discussie ook opge-
nomen worden in het Tijdschrift.

Na afloop van de discussies wees de voorzitter op de belangrijkheid van de door
Prof. de Blieck gedane mededeelingen over de toepassing van de intracutane methode
van tuberculinatie. Uit de discussies was ook gebleken hoe nuttig het geweest is,
dat dit onderwerp behandeld was ; daaruit heeft men kunnen hooren dat de Vee-
artsenijkundige Dienst niet afwijzend staat tegenover het toepassen van deze methode,
maar ook overtuigd is van het belang van die methode voor de bestrijding der
tuberculose. Door het houden van deze besprekingen zal het ten slotte mogelijk
worden te komen tot een uiteindelijke uitspraak over deze aangelegenheid.

In verband met de zich voordoende moeilijkheden voor een goede uitvoering
van de bestrijding was door het H.B. reeds aan de afdeelingen verzocht hierover
een bespreking in de afdeeling te willen houden en daarover aan het H.B. rapport
uit te brengen. Na het binnenkomen van die rapporten zal het H.B. zich hebben
te beraden wat in deze verder gedaan kan worden. Gehoord hetgeen hier besproken
is, leek het den voorzitter misschien wel gewenscht daarvoor een bepaalden tuber-
culosedag te houden, in elk geval zal hij dit in het H.B. aan een ernstige bespreking
onderwerpen. De voorzitter dankte daarop Prof. de Blieck voor zijn gehouden
voordracht.

Na de pauze werd het woord gegeven aan Prof. Dr. J. Roos voor het houden van
zijn voordracht over : „Nieuwe vondsten betreffende het leven van den foetus".
Ook deze voordracht ging gepaard met het vertoonen van lichtbeelden ; zij zal ook
met de daarbij gehouden discussies opgenomen worden in het Tijdschrift.

Na afloop dankte de voorzitter Prof. Roos voor de buitengewone heldere wijze,
waarop hij getracht heeft onze kennis over het leven van den foetus te vergrooten.
Uit de gespannen aandacht, waarmede de voordracht gevolgd werd, heeft Prof.
Roos kunnen bemerken welke groote belangstelling voor zijn mededeelingen werd
getoond ; uit naam van de vergadering bracht hij dan ook Prof. Roos zijn bijzonderen
dank.

Ten slotte werd het woord gegeven aan Dr. W. B. van df.r Burg te Varsseveld
voor het houden van zijn voordracht over : „Trichomonas foetus". Deze voordracht
zal met de daarna gevolgde discussies eveneens opgenomen worden in het Tijd-
schrift.

met het door hem gehouden wetenschappelijk onderzoek een dubbel succes behaald
heeft. Het eerste succes is geweest, dat hij daarmede, nu twee dagen geleden, zijn
doctoraat gehaald heeft, waarmede hij hem namens de vergadering gelukwenschte.
Daarnaast heeft hij de wetenschap verrijkt met een belangrijke bijdrage tot oplossing
van het steriliteitsvraagstuk : zoowel uit de gehouden voordracht als uit het proef-
schrift blijkt voldoende, welk uitgebreid en uitvoerig onderzoek door hem over dat
onderwerp is verricht. Voor de heden middag gehouden voordracht zegde de
voorzitter hem namens de vergadering hartelijk dank.

Nadat Dr. van Santen namens alle aanwezige leden den voorzitter dank gebracht
had voor zijne uitstekende leiding van de gisteren en vandaag gehouden vergaderin-
gen, werd door den voorzitter, onder dankzegging aan de aanwezige leden voor de
door hen betoonde belangstelling, de 87ste algemeene vergadering der Maatschappij
gesloten.

In de op i October 1938 gehouden vergadering werden allereerst een tweetal
candidaat-leden, de collegae Koomen en Reitsma, als lid aangenomen.

Tot afgevaardigde en plv. afgevaardigde voor de Algemeene Vergadering werden
verkozen Dr. R. H. van Gelder en J. H. Geerlinos.

Het agendapunt tuberculose-bestrijding nam heel wat tijd in beslag. De circu-
laires van het H.B. en van Dr. Bevers werden besproken. Met de opmerking van
onzen voorzitter, dat de t.b.c.-bestrijding ook dikwijls minder goed gelukt, doordat
de veehouders de desbetreffende adviezen der dierenartsen slecht opvolgen, kon
men zich algemeen vereenigen.

De intra-cutane methode, de methode met de minste miswijzingen, zou, indien
aanvaard, tevens de druppelaars overbodig maken.

Volgens Dr. van Gelder had men in Groningen minder goede resultaten met de
v. L. oormerken. Eikelenboom evenwel prefereerde de v. L. oormerken boven de
oude.

De voorzitter deed vervolgens verslag van een bijgewoonde vergadering te
\'s-Gravenhage met voorzitter en secretaris van de Prov. Ver. voor t.b.c.-bestrijding
in Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht. Daar werd als uniform tarief voor-
gelegd het laagste, zijnde dat van Zuid-Holland, nl. bij o % reactie ƒ 0.60 per rund,
bij i—10% reactie ƒ0.70 per rund, boven 10% reactie ƒ 0.80 per rund. Dit tarief
werd na uitvoerige discussies met meerderheid van stemmen aanvaard.

Tenslotte werden er nog enkele interne kwesties, de t.b.c.-bestrijding betreffende,
behandeld.

Bij de rondvraag vestigde de Alg. Secretaris er nog even de aandacht op, dat in
het seizoen het pullorumonderzoek niet alleen op de fokkerijbedrijven, maar ook
op de vermeerderingsbedrijven verplichtend wordt, zoodat er een groote uitbreiding
in het aantal te onderzoeken dieren plaats zal hebben.

Het was reeds 5.30 n.m. toen de voorzitter deze goed bezochte vergadering sloot.

Kort verslag van de vergadering, gehouden te Breda op 2 October 1938,
in het Oranje-Hotel.

Aanwezig zijn 20 leden en als gasten de collega\'s A. van Heusden en Dr. Beyers.

Aangezien de voorzitter wegens ambtsbezigheden niet tijdig aanwezig kon zijn
werd de vergadering met een hartelijk woord van welkom geopend door den vice-
voorzitter P. Stehouwer.

Collega Rud. Corbeij werd met algemeene stemmen als lid van de Afdeeling
aangenomen.

Tot afgevaardigde naar de 87e Alg. Vergadering werd aangewezen collega
J. Koning, terwijl Dr. Bos als plv. afgevaardigde zal fungeeren.

Het Bindend Besluit „Abonnementen" werd aangenomen met 12 stemmen voor
en 2 blanco. Dit besluit zal aan een referendum worden onderworpen.

Een door het afdeelingsbestuur samengesteld Concept-Reglement voor dier-
geneeskundige ziekenfondsen werd hierna in bespreking genomen en na eenige
discussie aangenomen met 8 stemmen voor, 2 stemmen tegen en 5 stemmen blanco
(bovenaangehaalde stemmenuitslagen komen overeen met het op dat oogenblik
aanwezige aantal leden).

Betreffende de behandeling van de beschrijvingsbrief voor de 87e alg. vergadering
kon o.m. worden medegedeeld, dat de Afd. Noord-Brabant het voorstel van de
Afd. Noord-Holland steunt om Art. 27 van het Huishoudelijk Reglement van de
Mij. te wijzigen, waardoor de mogelijkheid wordt geschapen om de Voorzitter van
de Mij. 2 maal herkiesbaar te stellen. Voor het Bindend-Besluit betreffende ver-
koop van geneesmiddelen enz. werd een blanco mandaat verstrekt.

De Afd. Noord-Brabant besloot na eenige gedachtenwisseling om het voorstel van
de Afd. Noord-Holland, betreffende aanvulling van het tekort, dat ontstaan is door
de jubileumfeesten, niet te steunen met 14 stemmen tegen 1 stem voor en q blanco.

Na de lunch werd door Dr. Beyers een uiteenzetting gegeven betreffende een
rationeele tuberculose-bestrijding. Hierbij werd aan de leden gelegenheid gegeven
om hun zienswijze kenbaar te maken ; de verhandeling zal in een rapport aan het
Hoofdbestuur kenbaar worden gemaakt.

De Inspecteur van den Veeartsenijkundigen Dienst Joan Kirch deed mede-
deeling van een reorganisatie van de tub.-bestrijding voor de Vereeniging Zuid-
Nederland, waardoor een meer effectieve controle mogelijk zal blijken en wees
erop dat de werkzaamheden voor een doelmatige bestrijding met de meeste nauw-
gezetheid moeten worden verricht.

Na eenige practische mededeelingen van Dr. Beyers sloot de Voorzitter met een
passend woord van dank, speciaal gericht tot Dr. Beyers, deze bijeenkomst.

Als om half acht de voorzitter de vergadering opent, zijn aanwezig 16 leden,
welk aantal later aangroeit tot 21.

Tot afgevaardigde van het Hoofdbestuur werd benoemd Prof. Dr. G. M. van
der Plank, ter vervanging van collega ten Thije, die niet meer herkiesbaar was.

Hierna hadden verschillende benoemingen plaats, betrekking hebbende op het
programma van de a.s. Algemeene Vergadering en werd dit programma zonder
veel discussies afgewerkt.

De mededeelingen van den voorzitter over zijn bezoek aan de vergadering van
de vereenigingen tot bestrijding van tuberculose onder het rundvee in de provincies
Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht, gehouden in Den Haag, brachten vele
tongen in beweging. Men was met het honorarium in het geheel niet tevreden en op
het gevaar af, dat de vereenigingen zelf gesubsidieerde dierenartsen zouden aan-
stellen, kwam men tot de volgende conclusie : De vergadering gaat onder protest
accoord met het vastgestelde bedrag voor het onderzoek per dier voor het tuber-
culose-jaar 1938—1939, vindt echter deze belooning in verre niet evenredig aan
het gepresteerde werk en zal zich tot het Hoofdbestuur der Mij. wenden, om mid-
delen te beramen in het belang van den Nederlandschen dierenarts in het algemeen,
ter verkrijging van betere voorwaarden.

Nadat de voorzitter en Prof. de Blieck de methode van tuberculose-bestrijding,
getoetst aan de werkwijze in andere landen, hadden besproken, kwamen beiden tot

de conclusie, dat de intracutane reactie de voorkeur verdient, primo om toepassing
ervan en secundo vanwege het lage percentage miswijzingen.

Bij de opening herinnerde de voorzitter aan de jubilea van de collegae Dr. C. J.
Rab en j. C. M. Gurck in den afgeloopen zomer en aan de Koninklijke onder-
scheiding van onzen permanent introducé Dr. S. Douma.

Na lezing der notulen werden de ingekomen stukken behandeld. Na kennisname
der betreffende correspondentie werd de kwestie der kwakzalvers-advertentiën in
het Geldersch Landbouwblad definitief als afgedaan beschouwd.

Tot afgevaardigde en plvv. afgevaardigde naar de a.s. Algemeene Vergadering der
Maatschappij werden respectievelijk benoemd de heeren Dr. A. A. J. Ooms en S. T.
Hofstra.

Aan het Ondersteuningsfonds werd voor het jaar 1938 wederom een subsidie
verleend, groot één gulden per lid ; aan den D.S.K. werd een subsidie gegeven van

Tot voorzitter der afdeeling werd met bijna algemeene stemmen gekozen de
heer Dr. R. van Santen, thans onder-voorzitter. In de hierdoor ontstane vacature
zal in de volgende vergadering worden voorzien.

Hierna hield Prof. Dr. G. Krediet een voordracht over „Bestrijding der kwak-
zalverij in eigen boezem", welke met groote aandacht werd gevolgd.

Bespreking tuberculose-bestrijding naar aanleiding van het ingekomen schrijven
van het H.B. werd aangehouden tot de volgende vergadering; besloten werd
Dr. Beyers te vragen dit punt in te leiden.

Nadat de voorzitter collega Frickers een goede reis naar Paramaribo had toe-
gewenscht, werd de vergadering gesloten en vereenigden vele leden zich aan een
gemeenschappelijken maaltijd, waarbij herdacht werd dat het 40 jaar geleden was
dat Dr. C. J. Rab zijn diploma van dierenarts behaalde.

Aanwezig 9 leden ; het Hoofdbestuur werd vertegenwoordigd door Dr. C. Brands.
De voorzitter opende de vergadering en sprak zijn leedwezen uit over de buiten-
gewoon geringe opkomst. Vervolgens richtte hij zich tot den nieuw-benoemden
paardenarts E. Bakema. Als jongste aanwinst van ons corps en als jongste lid van
onze afdeeling werd hij van harte welkom geheeten.

De notulen van de vorige vergadering werden door den secretaris voorgelezen
en zonder bemerking onder dankzegging gearresteerd.

1. Een schrijven van het H.B. inzake de uitvoering van de tuberculose-bestrijding.
Daar de leden van onze afdeeling met de tuberculose-bestrijding van het rundvee
geen bemoeienis hebben, werd besloten aan het H.B. bericht te zenden, dat het
schrijven niet in behandeling is genomen.

2. Een schrijven van het H.B. van de Nederlandsche Maatschappij ter Bevor-
dering der Pharmacie, waarin contact gezocht wordt met de Mil. Vet. Ver., ten-
einde te komen tot een verbetering van de salarissen van de militaire apothekers
en paardenartsen. Zij wijzen daarbij tevens op het feit, dat de salarissen van de
militaire paardenartsen en apothekers niet alleen in absoluten doch ook in rela-
tieven zin lager zijn dan die van de officieren van gezondheid, omdat bij de eersten

niet als diensttijd in aanmerking komt de tijd, gelegen tusschen den datum van het
verkrijgen van het diploma en dien van de benoeming. Ook is de verhouding van het
aantal hoofdofficieren ten opzichte van het aantal subalterne officieren veel on-
gunstiger.

Door de Mil. Vet. Ver. werd bericht gezonden, dat zij de actie inzake de ver-
betering van de positie der militaire apothekers gaarne zal steunen en een mondeling
onderhoud nuttig en gewenscht acht. Aangezien deze briefwisseling kort voor de
zomervacantie plaats had, werd op voorstel van genoemde Mij. besloten, de
bespreking na die vacantie te houden, flet onderhoud heeft tot op heden nog niet
plaats gehad.

3. Een dankbetuiging van kolonel J. M. Knipscheer te \'s-Gravenhage voor de
ontvangen gelukwenschen en bloemen bij zijn vijftigjarig jubileum als dierenarts.

4. Een dankbetuiging van kolonel Dr. R. H. J. Gallandat Huet te \'s-Graven-
hage voor de ontvangen gelukwenschen bij zijn bevordering tot kolonel-titulair.

5. Een dankbetuiging van Dr. L. Gazenbeek te \'s-Gravenhage voor de ont-
vangen gelukwenschen bij zijn benoeming tot Ridder in de Orde van Oranje-
Nassau met de Zwaarden.

Het jaarverslag van den secretaris en de rekening en verantwoording van den
penningmeester over 1937 werden zonder opmerking goedgekeurd.

Wegens tusschentijds bedanken van den voorzitter werd Dr. H. van Vuuren
met algemeene stemmen als zoodanig gekozen. Als secretaris-penningmeester werd
bij acclamatie herkozen Dr. J. G. C. van Vloten. In de plaats van den heer J. M.
Hoogland, die sedert 1 Juli 1938 niet meer in actieven dienst is (thans reserve-
paardenarts der te klasse), werd met algemeene stemmen de heer H. A. Haytink
als vice-voorzitter benoemd.

Als oudste der aanwezige leden bracht collega Sioling namens de vergadering
dank aan Dr. Brands voor het vele wat deze tijdens zijn achtjarig voorzitterschap
in het belang van de vereeniging heeft gedaan. Onder Uw beproefde leiding, aldus
coll. Sigling, is onze vereeniging afdeeling geworden van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde. Voor een groot deel is dat Uw werk. Wij zeggen U daarvoor
dank. Als voorzitter zullen wij U noode missen.

Als afgevaardigde naar de Algemeene Vergadering der M. v. D. te Utrecht werd
benoemd de heer N. G. W. Hesse ; als plaatsvervangend afgevaardigde werd
gekozen de heer T. D. Sigling.

Bij de behandeling van den beschrijvingsbrief der Mij. werd de heer J. H. ten
Thije candidaat gesteld als lid van de Notulcncommissie. Als onder-voorzitter der
Mij. werd weer candidaat gesteld Dr. C. Brands en als lid van den Centralen
Raad de heer H. R. Wigersma. Door de vergadering werd aanbevolen de heer
A. van IIeusden weer als redactie-lid van het Tijdschrift voor Diergeneeskunde te
herkiezen.

De overige punten van de agenda van de Algemeene Vergadering werden met
algemeene stemmen aangenomen.

Bij de rondvraag bracht reserve-majoor v. d. Bosch een oude kwestie naar voren.
De Chef van den Militairen Veterinairen Dienst behoorde zijns inziens den rang
van kolonel te bckleeden. Uitvoerig lichtte hij zulks toe. De voorzitter onderschreef
deze woorden volkomen en deelde mede, dat deze aangelegenheid reeds lang onder
de aandacht van het bestuur was. Om tot rangsverhooging te komen was echter
wetswijziging noodig, hetgeen vele moeilijkheden met zich bracht.

Na het huishoudelijke gedeelte van de vergadering verkreeg Dr. A. Winter te
Amersfoort het woord voor het houden van zijn voordracht over : „Inleidende
beschouwingen over de voeding van ons legerpaard". Hierna sloot de voorzitter
deze vergadering na Dr. Winter hartelijk dank gezegd te hebben voor zijn interes-
sante voordracht.

Alle instituten, klinieken en eerste laboratoria van bovengenoemde
Faculteit zijn aangesloten op één telefoonnummer: 11994 (5 lijnen).
De portier brengt de verbinding met de opgeroepen persoon tot stand.

Benoemd tot reserve-paardenarts 2e klasse de dierenartsen B. A. Wolbert en
W. Weening.

Benoemd tot keuringsveearts, Hoofd van dienst in den keuringskring Eist (O.-B.),
de heer J. H. J. van Gils, dierenarts te Blarieum.

Naar aanleiding van een vraag in de „Vee- en Vleeschhandel" of een bij een
destructor aangesloten keuringsdienst verplicht is afgekeurd rauw vet bij dien destruc-
tor in te leveren of wel dat dit vet als „technisch" door den eigenaar mag worden
verhandeld, geeft een deskundig lezer van dat blad in het nummer van 18 October
een beschouwing over dit vraagstuk, waaraan het volgende is ontleend.

In het K.B. van 24 Mei 1922, Stbl. 379, tot uitvoering van art. 2, lid 1, onder a,
2de alinea der Vleeschkeuringswet, zijn voor technische doeleinden bestemde deelen
aangegeven, welke niet als vleesch in den zin der wet worden beschouwd. In dit
K.B. wordt dan genoemd : ongesmolten vet, dat krachtens het bepaalde bij het 2de lid
van art. 61 van het K.B. van 5 Juni 1920, Stbl. 285, onbruikbaar gemaakt is voor
voedsel voor mensch en dier. Met deze onbruikbaarmaking wordt bedoeld het
verkleinen en begieten met creoline (of een andere soortgelijke stof).

Het bovenaangehaalde K.B. van 24 Mei 1922, is evenwel gewijzigd en wel bij
dat van 11 December 1937, Stbl. 379. Dientengevolge wordt niet als „vleesch"
beschouwd : ongesmolten vet, indien dit onder toezicht en volgens aanwijzing van
den keuringsveearts of van den door dezen aan te wijzen ambtenaar vermengd is,
b.v. met creoline.

Door die wijziging is de bij een destructor aangesloten keuringsdienst niet meer
verplicht om afgekeurd vet ter beschikking van den destructor te stellen. Immers
gooit men er creoline over, dan is het geen afgekeurd „vleesch" meer en valt dit dus
buiten de verplichte destructie. Vermoedelijk is de reden van de wijziging van dit
K.B. de volgende :

In het oorspronkelijke K.B. van 24 Mei 1922, was, zooals hierboven gezegd,
bepaald, dat het begrip „vleesch" niet gold voor vet, dat, overeenkomstig het be
paalde in art. 61, 2de lid van het K.B. van 5 Juni 1920 met creoline was bewerkt,
zijnde dit „een wijze van onbruikbaarmaking". Hieruit vloeide voort, dat indien
de gemeente ten opzichte van de onbruikbaarmaking de methode, bedoeld in het
ie lid van art. 61 (dat is de destructie) toepaste, in die gemeente nimmer afgekeurd
vet door creoline onbruikbaar gemaakt kan worden (met de hieronder nader te
behandelen uitzondering). Dientengevolge was een ongelijkheid ontstaan, daar
gemeenten met destructor geen afgekeurd vet behoefden of mochten teruggeven
en gemeenten zonder destructor wel (met creoline).

Dit was dus een ongelijkheid ten gevolge van de redactie van het K.B. van 24 Mei
1922, welke wel niet bedoeld zal zijn geweest. Hierbij komt nog, dat in verhouding
tot andere afgekeurde deelen vet wel de hoogste waarde heeft en het uit een billijk-
hcidsoogpunt vreemd aandoet, dat de destructor zich van een waardevol handels-
artikel meester maakt.

*) Noot van de Redactie.\' Wij zijn het met deze conclusie niet eens en komen hierop
nader terug.\'

Als steeds ook dit jaarverslag met enkele graphieken. Zeer uitvoerig is die betreffende de winkelinspecties.
Verder wordt nog de opmerking gemaakt, dat in de dorpsslachterijen steeds minder vinnen worden
gevonden dan in het openbaar slachthuis.

Voor dit jaar waren de cijfers b.v. slachthuis 45 runderen en 7 graskalveren,
in de dorpsslachterijen . . 4 runderen.

Opgemerkt kan nog worden, dat ten aanzien van ingevoerd buitenlandsch vet
in het K.B. van 24 Mei 1922, No. 79, Stbl. 103, houdende voorschriften voor het
onbruikbaar maken voor voedsel voor mensch en dier van bij invoer afgekeurd
vleesch, bedoeld in art. 29, 2e lid der Vleeschkeuringswet, is bepaald, dat het óf
gcdestrueerd of met creoline overgoten moet worden. Hier is dus keuze, hetgeen
vóór de totstandkoming van de wijziging van het K.B. van 24 Mei 1922, Stbl. 379,
ter uitvoering van art. 2 der wet met betrekking tot binnenlandsch afgekeurd rauw
vet niet het geval was.

Conclusie : een keuringsdienst is alleszins wettelijk verantwoord indien deze
afgekeurd vet na verkleinen en begieten met creoline ter beschikking van den eigenaar
stelt. de G.

Het bestuur van de D.S.K. verzoekt zijn buitengewone leden, die hun contributie
over het jaar 1937—1938 nog niet betaald hebben, dit alsnog te doen. Adres van den
penningmeester is : den heer W. Hiddema, Oorsprongpark 7, Utrecht, giro no.271994.

Het bestuur van de D.S.K. wekt alle dierenartsen op, voor zoover zij het nog niet
zijn buitengewoon lid te worden van de D.S.K. om zoodoende het werk van de
vereeniging te steunen. De contributie bedraagt minimaal ƒ 2.50.

Het bestuur van bovengenoemde vereeniging heeft zich voor het jaar 1938- -1939
als volgt samengesteld : H. Ouwerkerk, voorzitter, H. Barrau, secretaris, W. v. d.
Ven, penningmeester en Mej. C. W. A. N. Peperkamp, commissaresse.

De Commissie beschikt over een aantal gecyclostileerde exemplaren (55 blz.)
van de voordrachten van verschillende sprekers op de in 1936 en 1937 gehouden
cursussen Practische Vleeschkeuring. Zij zendt ze toe tegen storting van ƒ 0.30 op
giro no. 20662 van Prof. Dr. A. Klarenbeek te Utrecht.

Dierenartsen, reserve-officieren van de Infanterie of van de Militaire Administratie
of wel dienstplichtigen van de lichtingen 1929—1 938, die tot 2e luitenant bij de
genoemde dienstvakken zijn aangesteld en die willen overgaan bij de intendance
(étappeslachterij) worden verzocht zich op te geven bij Dr. R. van Santen, Directeur
Openbaar Slachthuis Nijmegen.

Dit bureau is verplaatst naar Vondelstraat 50—52, Amsterdam (W.), tel. 86006
en 81477.

Het bestuur van bovengenoemde vereeniging heeft zich als volgt geconstitueerd :
S. W. J. van Dieten, praeses, D. M. Zuydam, ab-actis, F. M. Viguurs, fiscus,
S. E. Offeringa, vicardus.

Verhuisd : H. Hoiting, Hoogeveen, naar Hoofdstraat 24, tel. 86.
Werkzaam bij het Melkcontröle-bureau: Th. Stegenga; adres: Stadhouderskade 9,
Amsterdam (C.), tel. 82345.

Dr. Hoedemaker maakte mij op het voorkomen dezer ziekte bij
rundvee waarvan de hoofdsymptomen zijn diarrhee en grijs of vaal
worden van de\' zwarte haren, dit laatste vooral rondom de oogen ²),
opmerkzaam en verschafte mij onderzoekingsmateriaal. Aangezien
er geen reden bestond om aan een intoxicatie te denken o.a. omdat
geen vergiftige planten op deze weiden gevonden waren, werd in de
eerste plaats door mij onderzocht of de één of andere deficientie de
oorzaak dezer ziekte zou kunnen zijn. Dat te veel keukenzout of andere,
in zeewater aanwezige, zouten oorzaak der ziekte zouden zijn, kon
worden uitgesloten.

In September 1936 werd begonnen met het onderzoek van de lever
van een aan diarrhee gestorven rund en van gras, dat in dien tijd op
de betreffende boerderijen in den Wieringermeerpolder was gegroeid.
De lever bevatte slechts 11,3 mg koper per kg gedroogde lever ; een
gehalte dat op circa ¹/₉ van het normale geschat mag worden. Dit
resultaat was de directie aanleiding verder vooral in de richting van
koperdeficientie te zoeken. Verder werden in dat jaar nog enkele hooi-
monsters onderzocht, zoomede lever, bloed en urine van in ernstige
mate aan deze ziekte lijdende geiten.

Deze onderzoekingen bevestigden o.a. de bijzondere uitkomst, nl.
dat de levers der dieren, die aan deze ziekte geleden hadden, abnor-
male en wel lage kopergehalten bezaten. Ook het bloed was koperarm.
Van koe A bevatte het bloed 57 ¹), van koe B 21,8, terwijl normaal
circa 100 y per 100 cc aanwezig is.

Van de tot nu toe bekende vormen van diarrhee bij rundvee, o.a.
„scout ing", die op bepaalde gronden in sommige streken van Enge-
land voorkomt, is reeds lang naar de oorzaak gezocht, echter steeds
tevergeefs. In Engeland komt „scouring" voor op anderen grond dan
in den Wieringermeerpolder nl. op zwaren grond, terwijl in den Wie-
ringermeerpolder het juist op fijnkorrelig zand is, dat de diarrhee
optreedt.

De bovenstaande uitkomsten leverden dus voor het eerst een basis
voor een onderzoek naar de aetiologie van runderdiarrhee, die niet

op een bekende oorzaak is terug te brengen en met de voeding in
de weide event. met den aard van den bodem samenhangt.

Het gras bezat normale gehalten, behalve aan koper; nl. op de droge
stof berekend : Ca : 0,86, P : 0,4, K : 3,55, Na : 0,17, Cl : 1,37, ruw
eiwit : 25,6 %. Het kopergehalte bedroeg 7,3 mg per kg gedroogd
gras, hetgeen voor gras een laag gehalte is, aangezien gras gewoonlijk
meer dan 10 mg Cu per kg bevat. In plaats van 6—12 mg Cu werd
in de vier hooimonsters 4,8 ; 3,9 ; 3,6 en 4,65 mg Cu per kg gevonden.

Het bloed bevatte normale Ca en Mg gehalten, daarentegen was het
gehalte aan anorganisch phosphorzuur verhoogd en bij één der twee
ook het ureumgehalte, het bedroeg daar 70 mg %. Acetonlichamen
waren in normale hoeveelheden aanwezig, er was geen bilirubinaemie.

De in het najaar 1936 onderzochte levers — van twee geiten —- toon-
den gehalten aan, waaruit bleek, dat de normaliter in lever aanwezige
depóts van koper ook hier niet aanwezig waren. Later werd nogmaals een
runderlever onderzocht met een analoog resultaat. De kopergehalten,
berekend per kg gedroogde lever, bedroegen : koe B : 5,2 ; koe H :
13,9 ; geit B : 6 en geit C : 9,5 mg. Wij vonden vroeger gewoonlijk
meer dan 100 mg; enkele malen in levers van slachthuiskoeien 10—
20 mgr. In levers van slachthuisgeiten vonden wij : 99,1 ; 42,2 ; 90,6
en 108,7 ^mg- Cu.

De hier in levers van diarrheepatiënten gevonden kopergehalten
kwamen overeen met die welke in, geen koperdepöt bezittende, organen
worden aangetroffen.

Behalve de lever werd ook de milt van diarrheepatiënten enkele
malen op kopergehalte onderzocht. Terwijl wij in de milt van normale
runderen 34 en 44 mg vonden (wij analyseerden slechts tweemaal
normale rundermilten), bevatte de milt van koe B slechts 3,15 mg Cu
per kg gedroogde milt. Later vonden wij bij koe K en L resp. 2,5 en 2,7
mg Cu per kg droge milt.

Ook de haren der zieke koeien waren arm aan Cu. Bij normale
dieren vonden wij in witte en zwarte haren circa 7—10 mg, bij de
diarrheelijder A slechts 3,4 en in die van B (zwarte) 1,8, (witte) 2.

In den herfst 1936 werd, met hulp van Dr. Hoedemaker, reeds
begonnen met het toedienen van kopersulfaat in de weide, echter
moesten de dieren te spoedig worden opgestald, zoodat geen definitieve
conclusie gemaakt kon worden. Voortzetting der proeven was toen
niet aangewezen omdat opstallen een middel tegen diarrhee was
gebleken te zijn. Het verder door mij onderzochte materiaal, zoomede
twee der bovenbedoelde hooimonsters, dank ik aan de medewerking
van twee leden der Melkcommissie in den Wieringermeerpolder nl.
aan de Heeren C. Kalisvaart en P. Reitsma. *)

Het onderzoek, wat het kopergehalte betreft, heeft zich verder hoofd-
zakelijk bepaald tot de Cu-bepaling in bloed, zoowel gedurende den
staltijd als gedurende den weidegang ; daarbij werd van enkele koeien
het bloedkopergehalte op verschillende tijdstippen bepaald. In het
bijzonder geschiedde dit met de koeien C, I) en E en wel einde Juni
en einde September 1937, daarna bij D en E nog midden Januari 1938
en ten slotte bij C, D en E nogmaals op 11 Maart 1938.

Rund C kreeg de eerste maanden op stal kopersulfaat, doch later
alleen het bekende mengsel van Dr. Grashuis (dat voor genezing van
diarrhee te weinig Cu bevat). Van ü en E is mij slechts bekend dat zij
in het najaar 1937 geen koper hadden gehad.

Opmerkelijk is dat, terwijl ongeveer 100 y normaal is, deze dieren op
stal geen diarrhee meer vertoonden. De gehalten zijn weliswaar minder
laag dan bij duidelijke diarrhee, maar er worden toch soms o.a. in
Januari lage koperwaarden gevonden. Wellicht zou in de weide bij
deze gehalten wel diarrhee voorkomen. Uit de opmerkingen van den
veehouder mag worden afgeleid, dat zulke, oogenschijnlijk gezonde,
dieren toch niet geheel normaal zijn.

De cijfers doen zien, dat op stal het Cu-gehalte zelfs in enkele maan-
den niet veel stijgt en veelal geen normale waarden aanneemt, terwijl
toch de dieren zoogenaamd genezen zijn. Deze toestand levert onge-
twijfeld het gevaar op, dat daarna in de weide bij deze dieren spoedig
diarrhee optreedt, wanneer zich ongunstige omstandigheden voordoen.
Men mag zich waarschijnlijk voorstellen dat in het algemeen door
deficienties een groote kans op bepaalde afwijkingen, d.w.z. een ver-
hoogde gevoeligheid ontstaat, welke voor elke diersoort anders kan
zijn. Wanneer bij opstallen, zooals vrij algemeen het geval is, de diarrhee
der dieren herstelt, behoeft dat, naar het schijnt geen gevolg te zijn
van het normaal worden der koperstofwisseling, doch moet men waar-

schijnlijk de verbetering toeschrijven aan het minder blootgesteld zijn
aan omstandigheden, bijv. temperatuurschommelingen, winderig,
regenachtig of te warm weer, die bij dieren, welke door kopergebrek
in een gevoeligen toestand (vooral wat het maagdarmkanaal betreft)
verkeeren, het uitbreken van de diarrhee tengevolge hebben. Een natte
weersgesteldheid zou het optreden der ziekte in de hand werken. In
den zomer van 1936 kwam zij dan ook veelvuldiger voor dan in den
drogeren zomer van 1935. ^x) Men moet dan ook voorzichtig zijn met
uit de gunstige werking van het opstallen bij gelijkblijvende koper-
opname af te leiden, dat er naast kopergebrek nog een andere defi-
cientie van weidediarrhee moet zijn.

Dat op stal de dieren bij lage bloedkopergehalten schijnbaar nor-
maal zijn, zou misschien ook zoo uitgelegd kunnen worden, dat eerst
bij een daling tot circa 30 y diarrhee en grijs worden der zwarte haren
optreedt. Om dit uit te maken zal een grooter aantal bepalingen
noodig zijn.

Men zal wegens den aan te nemen invloed van ongunstige omstan-
digheden ook voorzichtig moeten zijn met het maken van gevolgtrek-
kingen uit de resultaten van toediening van mineralen bij diarrhee,
daar immers het al of niet voorkomen van voor deze gevoelige
dieren ongunstige omstandigheden mede het resultaat zal bepalen.

In April 1938 bleek het kopergehalte van het bloed der koeien I en
K, die in de weide aan diarrhee geleden hadden, nagenoeg normaal
te zijn. Het was resp. 80,5 en 79 y per 100 cc. Aan deze dieren was een
deel van den staltijd 0,5 kopersulfaat per dag toegediend.

Lage Cu-gehalten werden nog bij koeien gevonden nl. bij F en H,
resp. in Juni 1937 en in April 1938, de gehalten waren 26 en 27 y per
100 cc.

Het verder onderzoek heeft derhalve bevestigd hetgeen reeds in
den herfst 1936 was gevonden, nl. dat kopergebrek in de aetiologie een
groote rol speelt. Of zij de eenige aetiologische factor is, kan uit deze
onderzoekingen natuurlijk niet worden afgeleid.

De in 1937 door de Melkcommissie genomen proeven, waarbij ver-
schillende mengsels van metaalzcuten aan de patiënten werden toe-
gediend, toonden de gunstige werking van koper aan.

Van andere elementen kon geen werking worden aangetoond. Van
kobalt wordt dit laatste niet als zeker aangenomen.

Ofschoon een bewijs, dat er naast kopcrdeficientie nog gebrek aan
een ander element bestaat tot nu toe niet is gevonden, zou het, gezien
de uitermate kleine hoeveelheden, die van sommige elementen noodig
zijn, niet voorzichtig zijn deze mogelijkheid te verwerpen.

Het zal van belang zijn na te gaan of op de boerderijen, waarop deze
ziekte voorkomt, op den duur zwakke en kleine kalveren geboren

worden en of in de volgende generaties bijzonder groote gevoeligheid
voor dit lijden bestaat zoomede of zij veel minderwaardige exemplaren
opleveren.

In verband met het verschil der symptomen bij likzucht en diarrhee,
hoewel bij beide ziekten gebrek aan hetzelfde element, nl. koper voor-
komt, moge worden opgemerkt, dat likzucht vooral optreedt bij kal-
veren en pinken van moeders, die op likzuchtbedrijven gehouden wor-
den en waarvan velen meer of min aan likzucht lijden. Bij de geboorte
zijn de kalveren dezer dieren reeds niet geheel normaal. Denkbaar is,
dat op den duur hetzelfde zich op diarrheebedrijven in den Wieringer-
meerpolder zal voordoen.

Overigens is het bekend, dat een zelfde gebrekziekte tot uiteenloopende
symptomen kan leiden. Dit is o.a. het geval met phosphorgebrek, waar-
van in Noord-Amerika de symptomen anders zijn dan in Zuid-Afrika.
Vermoedelijk hangt dit samen met de mate waarin het gebrek voor-
komt. Misschien verklaart dit ook de verschillen tusschen de Wieringer-
meerpolderdiarrhee en de likzucht in ons land. Het kopergehalte van het
bloed is bij de eerste ziekte toch aanmerkelijk lager dan bij likzucht, waar-
bij het inden regel hoogerisdan 50 y per 100 cc (slechts eenmaal werd
minder dan 30 y Cu per 100 cc gevonden). Hoe dit gehalte bij likzucht
is, wanneer hier diarrhee bij optreedt, wat voor een laat stadium der
ziekte karakteristiek is, is niet bekend.

Een enkele opmerking van meer algemeenen aard moge hier over
deficientieziekten worden gemaakt.

Naar den tegenwoordigen stand van ons weten mogen wij ons voor-
stellen dat deze ziekten, hetzij zij ontstaan door gebrek aan vitaminen
of door dat aan mineralen, te wijten zijn aan veranderingen van toestand
en samenstelling der weefsels en lichaamsvloeistoffen, waardoor niet
meer alle organen op normale wijze functionnecren. Daarvan zijn ver-
anderingen der reguleeringen en der stofwisselingsprocessen, waarbij
hormonen, vitaminen en mineralen, zooals bekend is, zulk een belang-
rijke rol spelen — zoomede van den weerstand tegen ongunstige levens-
omstandigheden — infecties, intoxicaties en ongunstige weersom-
standigheden — het gevolg. In tijden, dat hooge eischen aan het
organisme worden gesteld, is dit het bedcnkelijkst. De afwijkingen,
welke bij zoodanigen toestand kunnen optreden, zullen o.a. afhangen
van de overige factoren van het reguleeringsmechanisme, omdat deze
faktoren met elkaar samenwerken. Als voorbeeld zij op het volgende
gewezen. Men neemt tegenwoordig veelal aan, dat tusschen het vita-
mine C en het element koper in het organisme een wisselwerking
bestaat, dat dus voor de werking van het eene het andere aanwezig
moet zijn. Men mag nu veronderstellen dat de processen, waarvoor
Cu en vitamine C beide noodig zijn, in erger mate worden beinvloed,
wanneer er behalve een Cu-gebrek ook een vitamine C-tekort bestaat,
dan wanneer van dit laatste veel beschikbaar is. Kopergebrek zal dan
mede aanleiding zijn van het optreden van één of meer der afwijkingen,

die voor vitamine C-gebrek karakteristiek zijn, zooals wel voor het
veelvuldig optreden van infecties van het maagdarmkanaal wordt
aangenomen. ^x)

Behalve op kopergebrek werd ook onderzocht of mangaangebrek een
beteekenis bij het ontstaan dezer ziekte heeft, waartoe reden bestond
omdat in de streken van den Wieringermeerpolder, waar diarrhee voor-
komt, ook de veenkoloniale haverziekte, welke ziekte door mangaangebrek
ontstaat, wordt aangetroffen. De drie op mangaan onderzochte hooimon-
sters bleken hieraan zeer arm te zijn. Zij bevatten 43, 30-en 28 mg Mn
per kg. Vroeger werd door ons als gemiddelde van 14 monsters 170 mg
gevonden. De laagste waarden waren toen 45 en 67. Sommige van deze
vroegere monsters stamden uit streken met veenkoloniale haverziekte.
Uit het onderzoek van lever en haren der patiënten kon niet worden
afgeleid, dat de lage mangaangehalten van het hooi (gras) van invloed
waren op de gezondheid der dieren. Er werden n.1. even hooge Mn-
gehalten gevonden in lever en haren bij zieke als bij gezonde dieren ²).
In zwarte haren van de zieke koeien A, K en L werd resp. 0,76, 0,27
en 0,4 mg Mn per 100 g gevonden, bij een normaal rund 0,2 mg. De
lever van twee zieke geiten bevatte resp. 1,15 en 0,75 mg Mn ; van
twee normale geiten 0,65 en 0,93 mg in 100 g droge stof.

De zink- en loodgehalten van verschillende materialen wierpen geen
licht op het vraagstuk.

In hooi en gras der diarrheebedrijven vonden wij hoeveelheden ijzer,
waardoor de dieren zeker heel wat meer ijzer opnemen dan noodig is,
n.1. in hooi 121 en 131 en in de droge stof van gras 393 mg Fe per kg.

De hacmoglobinegehalten (berekend uit het ijzergehalte) van het
bloed der diarrheelijders waren niet laag, soms hoog.

Terwijl wij in bloed van normale runderen 31 a 37 mg Fe per 100 cc
vonden, wat met circa 9,3 a 10,2 % haemoglobine overeenkomt, bevatte
het bloed der diarrheepatiënten tusschen 37 en 45,9 mg Fe of 11,1 a
13,8 % Hb.

In gevallen, waarin bij dezelfde dieren het Fe- en Cu-gehalte meer-
malen bepaald werd, gingen de veranderingen niet in dezelfde richting,
zooals uit de volgende cijfers blijkt.

Men zou kunnen veronderstellen, dat in de weide de Cu-resorptie soms
ongunstig is en slechter wordt zoodra er diarrhee is.

²) Gezien de uitkomsten der proeven van Miss Ric.hards met varkens, Bioch.
J. 24. 1572 (1930), behoeft dit niet te verwonderen.

Bij deze drie koeien viel dus het hoogste ijzergehalte met het laagste
kopergehalte van het bloed samen.

De levers van diarrhee-zieke dieren hadden hooge ijzergehalten.
Bij rund B : 2300, bij de geiten B en C resp. 770 en 740 mg Fe per kg
droge lever.

Bij gezonde koeien werden gevonden: 2gg, 380 en 445, dus hoogstens
¹/₅ deel van het gehalte bij het zieke dier. Bij normale geiten 505 en 540
mg, dus ook lager dan bij zieke geiten, al was het verschil veel kleiner
dan bij de koeien.

Een zeer hoog ijzergehalte bezat de milt van koe B, n.1. 5880 mg per
kg droge milt, terwijl normaal hiervoor ongeveer 500 mg wordt opge-
geven.

De hooge ijzergehalten van lever en milt wijzen op een abnormale
ijzerstofwisseling. Het is mogelijk, dat het kopergebrek hierbij een rol
speelt ; immers men neemt algemeen aan, dat het koper bij de haemo-
globinevorming van belang is. Voor een nader onderzoek van dit punt
zouden meer bepalingen en bovendien een nauwkeurig microscopisch
(morphologisch) onderzoek naar het morphologisch bloedbeeld noodig
zijn.

Twee aan diarrhee lijdende koeien werden voor onderzoek naar
Utrecht gezonden. De eerste in November 1936. Met dit dier werd
aanvankelijk door toediening van een zoutmengsel, waarin zich
kopersulfaat bevond, snel een duidelijke verbetering verkregen. In
14 dagen nam het dier 74 kg in gewicht toe. Later ging de patiënt zeer
achteruit. Sterk vermagerd werd het dier afgemaakt. Een uitvoerig
morphologisch onderzoek werd daarop door Dr. H. J. M. Hoogland
verricht. Hierbij bleek het dier aan paratuberculeuze enteritis en aan
chronische adhaesive pleuritis te hebben geleden. Dr. Thijn had een
steeds ongunstiger wordend bloedbeeld geconstateerd.

Gelukkiger waren wij met het tweede dier. Hiermede werd niet
eerst de werking van koperzouten — resp. van koperzouten en andere
zouten beproefd — doch direct door den Heer ten Thije sectie ver-
richt. Ook thans werd een uitvoerig macroscopisch en microscopisch
onderzoek verricht. De heer ten Thije stelde een uitvoerig en een ver-
kort verslag op. Het laatste luidt als volgt :

„Bij de sectie bleek, dat wij met een zeer vermagerd dier te doen hadden, waarbij
het vet grootendeels verdwenen was uit de vetdepóts.

Als de voornaamste afwijkingen werden gevonden een wat ontstoken darm met
een ietwat te dikke mucosa, waarbij in den dunnen darm overal een laagje muco-
purulent exsudaat afgescheiden was. De dikke darm was met weinig faeces gevuld,
die echter te dun van consistentie waren. Bij microscopisch onderzoek van ver-
scheidene gedeelten van het darmkanaal werd een niet onaanzienlijke toename
van het zenuwweefsel van de Auerbachsche plexus, tusschen de beide lagen van de
muscularis, gevonden, die wij sedert enkele jaren kennen als begeleid verschijnsel
van langdurig bestaan hebbende peristaltiekversnellingen. Men vindt deze ver-
anderingen vrijwel bij alle dieren, die gedurende langeren tijd het klinische

symptoom „diarrhee" hebben vertoond. Ook op enkele plaatsen in de mucosa
werden beelden van een chronische enteritis gevonden, waarbij de onregelmatige
structuur van de mucosa met toegenomen en sterk geinfiltreerd interglandulair
bindweefsel opvielen. De mesenteriale lymphklicren waren gering gezwollen. Bij
microscopisch onderzoek werd er een geringe reactie van het reticulo-endotheel
geconstateerd.

Bij microscopisch onderzoek werd in lever en nieren een geringe parenchyma-
teuze degeneratie gevonden, die zeer wel te verklaren is in aansluiting aan de
darmontsteking.

In de milt werden na microscopisch onderzoek in de pulpa vrij veel cellen ge-
vonden, die met pigment beladen waren, waarschijnlijk galpigment.

Opmerkelijk waren ook de veranderingen aan het pancreas; macroscopisch
werden hieraan weinig veranderingen waargenomen, maar microscopisch kreeg
men door de geheele klier heen den indruk van een sterk gedegeneerd pancreas,
dat nadien op gebrekkige wijze was geregenereerd. Aanwezig waren min of meer
afgeronde complexen van pancreas-acini, met wat gehypertrophieerde buisjes.
Tusschen deze complexen lag een netvormig samenhangend bindweefsel, waarin
men zeer veel „Schaltstücke" zag, in den trant van gewoekerde galgangen, even-
tueel pseudo-galgangen, bij een levercirrhose. Misschien ook wel moet het geheele
proces in het pancreas opgevat worden als een slepende cirrhose, zooals wij die zien
in de lever. De eilandjes van Langerhans zijn duidelijk.

Verder macroscopisch en microscopisch onderzoek van de verschillende organen
en weefsels, ook van de klieren met interne secretie, heeft geen bijzonderheden
opgeleverd."

Bij de ziekte van runderen in den Wieringermeerpolder voorkomende
op de bedrijven, waarvan de bodem uit fijn zand bestaat, welke ziekte
door een langdurige en ernstige diarrhee, gepaard gaande met ver-
magering en in den regel met grijs of vaalkleuring der zwarte haren
gekenmerkt is, vertoonen lever, milt en bloed een zeer geprononceerde
verarming aan koper. De ziekte is door toediening van kopersulfaat
te genezen. Ijzergebrek schijnt geen rol te spelen. Wel is de ijzerstof-
wisseling abnormaal. Bloed, lever en milt der patiënten bevatten ver-
hoogde ijzergehalten.

Mangaangebrek, waaraan planten op deze bedrijven lijden, oefent,
naar uit de analysen is af te leiden, bij de dieren geen invloed op de
gezondheid uit.

Men mag m.i. aannemen dat andere faktoren dan kopergebrek aan
het uitbreken der ziekte medewerken n.1. omstandigheden, die wel
in de weide, maar niet op stal aanwezig zijn. Opstallen oefent een
gunstigen invloed uit. Echter blijkt het dat dieren, die in de weide aan
diarrhee geleden hebben, op stal schijnbaar gezond kunnen zijn en
toch lage bloedkopergehalten bezitten. De gunstige invloed der over-
brenging naar volkomen normale weiden wijst op de beteekenis van
het voedsel, dat de dieren gedurende den weidegang opnemen.

Of dit resultaat alleen aan een verhoogde koperresorptie is toe te
schrijven, dan wel dat andere — organische of anorganische — tekort-
komingen van de diarrheeweideplanten hierbij een rol spelen, is thans

nog niet definitief uitgemaakt. Dat een andere deficientie een rol zou
spelen, is nog niet aangetoond.

Voor de in sommige streken van andere landen bij weidegang van
koeien dikwijls voorkomende diarrhee was nog geen oorzaak gevonden.

Morphologische afwijkingen die het ontstaan der ziekte zouden
kunnen verklaren werden bij sectie niet gevonden.

Schapen en geiten lijden ook op deze bedrijven. Bij geiten kon
dezelfde koperarmoede worden aangetoond als bij runderen.

Het is m.i. te vreezen, dat de runderen op deze bedrijven— tenzij
zoowel op stal als in de weide voor volkomen normale koperopname
wordt gezorgd — in de volgende generaties gevoeliger voor deze ziekte
zullen zijn en veel minderwaardige nakomelingen zullen voortbrengen.

Im Wieringermeerpolder kommt auf Höfen, deren Boden aus feinem Sand be-
steht, eine Rinderkrankheit vor, die sich kennzeichnet durch eine langdauernde
schwere Diarrhöe, gleichzeitige Abmagerung und in der Regel graue oder fahle
Verfärbung der schwarzen Haare. Leber, Milz und Blut zeigen eine ausgesprochene
Kupferarmut. Die Krankheit ist durch Eingeben von Kupfersulfat zu heilen.
Eisenmaugel scheint keine Rolle zu spielen. Der Eisenstoffwechsel ist allerdings
anormal. Blut, Leber und Milz der Patienten enthalten erhöhte Mengen.

Manganmangel, der bei den Pflanzen dieser Betriebe vorkommt, übt auf Grund
der gemachten Analysen keinen Einfluss auf die Gesundheit aus.

Man darf m. E. annehmen, dass andere Faktoren als nur der Kupfermangcl
an dem Auftreten der Krankheit mitwirken, nämlich Faktoren, die wohl auf der
Weide, aber nicht im Stall vorhanden sind.

Stallhaltung übt einen günstigen Einlluss aus. Es zeigt sich aber, dass Tiere, die
in der Weide an Diarrhöe gelitten haben, im Stall scheinbar gesund sind und
doch einen zu niedrigen Blutkupfergehalt besitzen. Der günstige Einfluss der
Übersiedlung der Tiere auf völlig normale Weiden weist auf die grosse Bedeutung
des Futters, während des Weideganges. Ob dieses Ergebnis allein einer erhöhten
Kupferaufnahme zuzuschreiben ist, oder ob andere — organische oder anorga-
nische — Mängel der Pflanzen von Diarrhöeweiden hierbei einen Einfluss
ausüben, ist noch nicht endgültig entschieden. Dass eine andere Mangelkrank-
heit eine Rolle spielt, ist noch nicht nachgewiesen.

Für die in bestimmten Gegenden anderer Länder bei Kühen beim Weidegang
häufig auftretende Diarrhöe ist bisjetzt noch keine Ursache gefunden worden.
Morphologische Veränderungen, die eine Erklärung für das Entstehen der
Krankheit abgeben könnten, wurden bei der Sektion nicht beobachtet.

Schafe und Ziegen erkranken auch auf diesen Betrieben. Bei Ziegen konnte
dieselbe Kupferarmut nachgewiesen werden wie bei Rindern. Es ist m. E. zu
befürchten, dass die Rinder auf diesen Beirieben, wenn nichl sowohl im Stall wie
auf der Weide für eine vollkommen normale Kupferaufnahme gesorgt wird, in den
folgenden Generationen für diese Krankheit empfänglicher sein und viele minder-
wertige Nachkommen erzeugen werden.

In the Wieringermeerpolder on farms with a soil of fine sand a disease occurs
characterized by a protracted and serious diarrhoea, emaciation and as a rule by
a greyish or sallow discoloration of the black hair.

Liver, spleen and blood show a very pronounced impoverishment in copper.
The disease is to be cured by administration of coppersulphate. Lack of iron seems
to play no part, but the iron-metabolism is abnormal. Liver, spieen and blood of
the patients contain increased percentages of it.

According to the analyses lack of manganese, from wich plants on those farms
suffer, does not affect the health of the animals.

One may accept that other facts, than lack of copper cooperate to the outbreak
of the disease, viz. circumstances, that are present in the pastures but not in the
stables. Bringing into the stables exerts a favourable influence, but it appears that
animals, that have suffered from diarrhoea in the pasture, are seemingly healthy in
the stables but still have a low copper percentage of their blood. The favourable
effect of their removal to totally normal pastures points to the importance of the
food, which the animals ingest during their stay in the pasture.

Whether this result may be ascribed to an decreased absorption of copper or that
other (organic or anorganic) deficiencies of the plants in the „diarrhoea-pastures"
play a roll, still remains in suspense. That an other deficiency should play a part is
not yet proved.

The cause of diarrhoea occurring in cows during their stay in the pasture, often
seen in certain districts of other countries, (i.e. England) is not yet found.

Morphological disturbances, that would make clear the cause of the disease
were not found after dissection.

Sheep and goats on these farm suffer too. In goats the same impoverishment in
copper could be proved as in cows. It is to be feared that the cattle on these farms
will be still more sensitive in the following generations and that the offspring will
count many inferior specimen, unless on the stable as well as in the pasture a totally
normal absorption of copper is provided for.

Dans le polder du Wieringermeer, il règne une maladie parmi les bovidés se
trouvant dans les exploitations situées dans les régions dont le sol est constitué par
du sable fin. Cette maladie se caractérise par une diarrhée sévère et de longue
durée, accompagnée d\'amaigrissement et d\'ordinaire d\'une coloration grise ou
jaunâtre des poils noirs ; le foie, la rate et le sang présentent un appauvrissement
notable en cuivre. Une laxence en fer ne semble guère jouer de rôle, quoique le
métabolisme du fer soit anormal ; en effet le sang, le foie et la rate contiennent
une quantité trop élevée de fer.

Le manque de manganèse, dont souffrent les plantes de ces exploitations, n\'exerce,
ainsi que le prouvent les analyses, aucune influence sur la santé des animaux.

Probablement d\'autres facteurs, en dehors du manque de cuivre, concourrent
à l\'éclosion de la maladie, particulièrement des circonstances existant en prairie
et non à l\'étable. La mise à l\'étable exerce une influence favorable. Il est cependant
prouvé que des animaux ayant souffert de la diarrhée en pâture, peuvent apparem-
ment se remettre à l\'étable et cependant ne présenter qu\'un faible taux de cuivre dan»,
le sang. L\'influence favorable exercée par le transport sur des paturages normaux,
démontre l\'importance de la nourriture que les animaux prennent en pâture.

On n\'a pas encore pu déterminer de manière définitive, si ce résultat doit être
attribué à l\'incorporation d\'une plus grande quantité de cuivre, ou bien à une
carence-organique ou inorganique- due aux plantes se trouvant dans les prairies
ou sévit la diarrhée. Il n\'est pas encore prouvé qu\'une autre déficience doive aussi
être incriminée.

On n\'a pas encore élucidé la cause de la diarrhée sévissant souvent dans d\'autres
contrées chez des vaches en pâture. Lors des autopsies on ne trouva pas d\'altérations
morphologiques pouvant expliquer la cause de la maladie.

Dans ces fermes du polder, les chèvres et les moutons sont également atteints. Chez
les chèvres, on peut, comme chez les bovins, démontrer la déficience en cuivre.
L\'auteur craint que les générations suivantes des bovidés de ces exploitations ne
soient encore plus sensibles à la maladie et ne donnent une progéniture inférieure
— à moins que l\'on ne procure, aussi bien en pâture qu\'a l\'étable une quantité
suffisant de cuivre.

HET VRAAGSTUK DER ONBRUIKBAARM AKING VAN
ONDEUGDELIJKE WAARDEVOLLE DEELEN VAN SLACHT-
DIEREN

Dit onderwerp, dat steeds de belangstelling heeft van alle betrokkenen
en weer actueel is geworden door het in de vorige aflevering van ons
Tijdschrift gerefereerde artikel uit ,,De vee- en vleeschhandel" (zie
Tijdschrift van 15 Nov. blz. 1185), kan het best worden behandeld door
het in twee gedeelten te splitsen, n.1.

2. De veranderingen die in dezen toestand moeten worden aangebracht
en de wijziging der wettelijke voorschriften die deze veranderingen
moeten bewerkstelligen.

De onbruikbaarmaking voor voedsel voor mensch en dier van vleesch
en vleeschwaren is geregeld in artikel 61 van het K.B. van 5 Juni 1920,
S. 285 en in het K.B. van 24 Mei 1922, S. 79, terwijl bij de beoordeeling
van het vraagstuk het K.B. van 24 Mei 1922, S. 379, gewijzigd bij Be-
sluit van 11 December 1937, S. 865 ook een belangrijke rol speelt.
Volgens art. 61 van het K.B. van 5 Juni 1920, S. 285 geschiedt de
onbruikbaarmaking van vleesch en vleeschwaren door behandeling in
een destructor, tenzij de Minister aan een Gemeente hiervan ontheffing
heeft verleend. In dat geval geschiedt de onbruikbaarmaking door, na
verkleining, het vleesch of de vleeschwaren te vermengen met dierlijke
olie, kalk, carbol, creoline, saprol of andere, met goedkeuring van den
Inspecteur aan te wenden stoffen. Deze onbruikbaarmaking geschiedt
onder toezicht van den keuringsveearts of van den door dezen aan te
wijzen ambtenaar. Wat er daarna mee gebeurt zegt het K.B. van 5 Juni
1920 niet. Slechts verbiedt artikel 40 der Wet het vervoer enz. van
onbruikbaar gemaakt vleesch ; als dus geen vervoer plaats vindt, wordt
geen strafbaar feit gepleegd, zoodat, zuiver juridisch bekeken, de eige-
naar op zijn erf over het onbruikbaar gemaakte vleesch heer en meester
is (omsmelten van afgekeurd vet tot technisch vet?). Teruggave aan
den eigenaar zal echter in 1920 niet zijn bedoeld, omdat er dan een
onbillijkheid door zou ontstaan t.o.v. Gemeenten, aangesloten bij een
destructor.

Artikel 18, letter i van de Wet zegt, dat de Algemeene Maatregel van
Bestuur zal bepalen op welke wijze vleesch en vleeschwaren onbruikbaar
worden gemaakt voor voedsel voor mensch en dier, doch art. 15, lid 1
der Wet bepaalt slechts, dat, indien bij de keuring het vleesch is afgekeurd,
het onbruikbaar wordt gemaakt voor voedsel voor mensch en dier.

waren wordt gesproken. Bedorven vleeschwaren worden volgens de Wet
in beslag genomen en onbruikbaar gemaakt voor voedsel voor mensch
en dier. Bij vleesch gaat dus in elk geval de afkeuring vooraf aan de
onbruikbaarmaking. In Gemeenten, aangesloten bij een destructor,
geschiedt deze onbruikbaarmaking, ook van vleeschwaren, door den
destructor. In Gemeenten, niet aangesloten bij een destructor, geschiedt
de onbruikbaarmaking zooals art. 61 2e alinea van het K.B. van 15 Juni
1920 aangeeft.

In verband met economische omstandigheden heeft de Minister het
noodig geoordeeld, bepaalde deelen van slachtdieren niet als vleesch
te beschouwen, indien zij aan zekere voorwaarden voldoen of zich in
een zekeren toestand bevinden. Deze kwestie is geregeld bij het K.B.
van 24 Mei 1922, S. 379, later vervangen door het K.B. van 11 Decem-
ber 1937, No. 865. Voor de goede orde houden wij nog even het K.B.
van 24 Mei 1922 vast en doen alsof het nieuwe K.B. niet bestaat, om
straks de werkelijke veranderingen te bespreken die door het nieuwe
K.B. zijn ontstaan.

Volgens het oude K.B. waren beenderen geen vleesch, mits zij zich
niet bevonden in inrichtingen waar vleesch of vleeschwaren worden
verkocht of voorradig zijn, terwijl beenderen, ongesmolten vet en
varkenshuiden geen vleesch waren, indien deze deelen krachtens het
bepaalde bij het 2e lid van art. 61 van het K.B. van 5 Juni 1920, S. 285
onbruikbaar waren gemaakt voor voedsel voor mensch en dier.

Onmiddellijk rijst de vraag, wat de bedoeling van dit K.B. van 24 Mei
1922 geweest kon zijn. De eerste mogelijkheid, die men zich had kunnen
denken, was, dat men inderdaad beenderen, ongesmolten vet en varkens-
huiden in bepaalde omstandigheden niet als vleesch wilde zien be-
schouwd. Zoo is er een vrij uitgebreide handel in beenderen en in
mindere mate ook in ongesmolten vet, uitsluitend bestemd voor tech-
nische doeleinden. Doch deze deelen zijn oorspronkelijk vleesch geweest
en later, toen zij niet meer in consumptie konden worden gebracht,
werden zij door den eigenaar voor technische doeleinden bestemd, be-
houdens dan het afvalvet der darmwasscherijen en slachterijen, dat a
priori reeds voor technische doeleinden was bestemd. Hier gaat dus
geen afkeuring aan de onbruikbaarmaking vooraf. De bewerking
volgens het tweede lid van art. 61 wordt echter t.o.v. deze deelen nooit
toegepast. Immers verkleind worden deze beenderen, die zich in afwach-
ting van het afhalen in de slagerijen bevinden, nooit, noch worden zij
vermengd met de bedoelde stoffen.

Ook moet in dit verband worden gezegd, dat, indien de Wetgever
er naar gestreefd heeft om kostbare deelen terwille van de economische
verhoudingen in bepaalde omstandigheden niet als vleesch te beschou-
wen, hij in dit streven ten zeerste is tekort geschoten, want gesmolten
vet en toebereid spek dat ondeugdelijk is geworden, zijn zeker zoo
belangrijke objecten als beenderen en ongesmolten vet en ook in deze
artikelen wordt handel gedreven. Zij vielen echter niet onder de bepa-

Iingcn van het K.B. van 24 Mei 1922 en vallen ook niet onder het
nieuwe K.B. van 1937.

Nog zij vermeld, dat niet staat aangegeven, hoe sterk de verkleining
moet zijn, terwijl de keuringsveearts mocht en mag beslissen welke stof
hij voor de vermenging wilde gebruiken, alsmede de hoeveelheid van
die stof. Eenerzijds is er dus de te waardeeren erkenning van het prin-
cipe der teruggave van onbruikbaar gemaakte deelen, anderzijds was
en zooals wij zullen zien ook is de Wetgever in die taak te kort geschoten,
terwijl de mogelijkheid van de toepassing van dit principe op losse
schroeven was gezet, omdat de keuringsveearts ongesmolten vet zoo-
danig kon verkleinen en mengen met creoline, dat het vet ook voor
technische doeleinden volkomen waardeloos werd.

Een tweede mogelijkheid die men zich van het K.B. van 24 Mei 1922 had
kunnen indenken, was, dat eenvoudig dcor een behandeling volgens het
tweede lid van artikel 61 van het K.B. van 5 Juni 1920, beenderen,
varkenshuiden en ongesmolten vet geen vleesch meer was in den zin der
Wet, ook in Gemeenten die bij een destructor waren aangesloten. De
redactie van de voorwaarden waaronder in dit K.B. deze deelen geen
vleesch meer zijn, laat deze gedachte zeker toe. Immers, indien onge-
smolten vet ,,onbruikbaar is gemaakt voor voedsel voor mensch en dier" op de
in art. 61 tweede alinea van het K.B. van 1920 genoemde wijze, is het
geen vleesch meer. Deze mogelijkheid mocht dus niet geheel uitgescha-
keld worden, hoewel de Wetgever wegens de vérstrekkende gevolgen
ervan, deze mogelijkheid zeker niet zal hebben bedoeld.

Want dan hadden deze deelen, ook al waren zij afgekeurd, b.v.
ongesmolten vet en beenderen wegens tuberculose, door een behandeling
volgens het tweede lid van art. 61 van het K.B. van 5 Juni 1920 opge-
houden vleesch te zijn en hadden dus weer aan den eigenaar kunnen
worden teruggegegeven.

Dan had men echter ook uit een afgekeurd slachtdier de beenderen
en het vet mogen verwijderen of de huiden van de cadavers van varkens.
Dat deze gedachten niet geheel hersenschimmen waren, wordt bewezen
door het feit, dat enkele destructoren meenden de cadavers van varkens
te mogen onthuiden en dit inderdaad ook deden. Toch was dit in strijd
met de Wet.

Zijn ongesmolten vet of beenderen of een cadaver dcor den Vleesch-
keuringsdienst afgekeurd, dan moet dit vleesch n.1. volgens art. 15 lid 1
der Wet, onbruikbaar worden gemaakt voor voedsel voor mensch en
dier en wel op de bij Algemeenen Maatregel van Bestuur aangegeven
wijze. Dus in Gemeenten, aangesloten bij een destructor, door deze
inrichting en anders volgens de methode van het tweede lid van art. 61
van het K.B. van 5 Juni 1920. Als de destructor van een cadaver van
een varken de huid verwijderde en deze destrueerde, zooals zij het
andere materiaal destrueerde, zou hierop geen aanmerking te maken
zijn geweest, doch deze handelwijze zou voor den destructor geen zin
hebben gehad.

Indien echter de destructor de varkenshuiden verwijdert met de
bedoeling deze tot leer te verwerken, dan onttrekt zij afgekeurd vleesch
aan de bij artikel 18 der Wet voorgeschreven onbruikbaarmaking,
want deze bestaat voor de betrokken Gemeente uit destrueeren. De
destructor was dus strafbaar volgens artikel 39 der Wet, zelfs al zou zij
de varkenshuid geheel hebben behandeld volgens het bepaalde bij het
tweede lid van artikel 61 van het K.B. van 5 Juni 1920.

Deze tweede mogelijkheidsgedachte van het K.B. van 24 Mei 1922
stuitte dus af op artikel 39 der Wet, hoewel zich hier toch een eigen-
aardige kwestie voordeed. Het was n.1. kennelijk de bedoeling van den
Wetgever om het door middel van dit K.B. mogelijk te maken, dat ruw
technisch vet, b.v. ook het afvalvet der darmwasschcrijen-en slachterijen
tot technisch vet kon worden verwerkt, zooals tegenwoordig door veel
Coöperaties reeds geschiedt. Al dit versche materiaal was echter ondeug-
delijk door bezoedeling, zoodat het voor de consumptie moest worden
afgekeurd. In Gemeenten, aangesloten bij een destructor, moest dit vet
naar den destructor, anders handelde men in strijd met art. 39 der
Wet (onttrekken van afgekeurd vleesch aan de bij artikel 18 voorgeschre-
ven onbruikbaarmaking). Dit vet mocht dus in die Gemeenten eigenlijk
niet op de in artikel 61 tweede lid van het K.B. van 5 Juni 1920 voor-
geschreven wijze worden behandeld, hetgeen echter onbillijk zou ge-
weest zijn t.o.v. Gemeenten, niet aangesloten bij een destructor, die dit
wel mochten doen en het vet daarna mochten behouden.

En hiermede staan wij meteen midden in de derde mogelijkheidsgedachte
van het K.B. van 24 Mei 1922, S. 379, n.1. dat in Gemeenten, niet aan-
gesloten bij een destructor, na behandeling van beenderen en ongesmol-
ten vet op de in artikel 61 van het K.B. van 5 Juni 1920 genoemde wijze,
deze deelen geen vleesch meer waren en dus de wegens tuberculose
afgekeurde heenderen en ongesmolten vet na deze behandeling vrij ter
beschikking van den eigenaar konden worden gesteld en misschien
ook nog de eigenaar uit een voor voedsel voor mensch en dier onbruik-
baar gemaakt cadaver nog de beenderen en het vet mocht halen of van
een cadaver van een varken de huid mocht verwijderen. Het niet ver-
melden in artikel 61, lid 2 van het K.B. van 5 Juni 1920 wat er met het
verkleinde en overgoten afgekeurde materiaal moest geschieden na deze
behandeling, versterkte deze mogelijkheidsgedachte.

Bij aanvaarding van deze gedachte zouden de eigenaars van afge-
keurde beenderen en ongesmolten vet, die woonden in een keurings-
gebied, aangesloten bij een destructor, zeer onbillijk behandeld zijn
geworden t.o.v. hun collega\'s, die wonen in een niet bij een destructor
aangesloten gebied. Nog scherper zou die tegenstelling geworden zijn,
indien deze laatst genoemde eigenaren zulk vet ter omsmelting zouden
hebben verzonden naar een technische vetsmelterij, gelegen in een gebied,
waar de eigenaren van afgekeurd vet dit vet niet in die smelterij hadden
mogen smelten, doch dit vet zonder eenige vergoeding naar den destruc-
tor hadden moeten doen sturen.

Hoe men echter ook over deze drie mogelijkheidsgedachten denkt,
opgelost wordt het vraagstuk daarmede niet, daar toch nog de kwestie
van het ondeugdelijk geworden gesmolten vet en toebereid spek om een
oplossing vraagt, indien de Wetgever, hetgeen echter uit het K.B. van
24 Mei 1922, S. 379 bleek, het principe van de teruggave van waarde-
volle deelen aan den eigenaar aanvaardt.

Welke verandering is er nu door de wijziging van het K.B. van 24 Mei
1922, S. 379 in dat van 11 December 1937, No. 865 ontstaan?

De voorwaarde waaronder beenderen, varkenshuiden en ongesmolten
vet thans geen vleesch meer zijn, is precies dezelfde als eerst, n.1. wanneer
deze deelen onder toezicht en volgens aanwijzing van den Keurings-
veearts of van den door dezen aan te wijzen ambtenaar vermengd zijn
met dierlijke olie, kalk, carbol, saprol en andere met goedkeuring van
den desbetreffenden Inspecteur van de Volksgezondheid aan te wenden
stoffen. Verkleinen is thans niet meer noodig. Het verschil tusschen beide
K.B.\'s is slechts, dat genoemde voorwaarde is los gemaakt van art. 61
van het K.B. van 5 Juni 1920, waarin dezelfde behandeling na verkleinen
stond voorgeschreven voor de onbruikbaarmaking van afgekeurd vleesch
in Gemeenten, niet aangesloten bij een destructor.

Het was de redactie van het K.B. van 24 Mei 1922, S. 379, die, ge-
bruikt in verband met de onbruikbaarmaking, aanleiding gaf tot de onmoge-
lijkheid, om door deze handeling in Gemeenten, aangesloten bij een
destructor, het afgekeurde ongesmolten vet van darmwasscherijen en
slachterijen weer ter beschikking te stellen van den eigenaar.

Thans is dit naar mijn meening wel mogelijk geworden en dit is dan
ook het eenige practische nut van de wijziging van het K.B. van 24 Mei
1922, S. 379 geweest. T.a.v. de genoemde derde mogelijkheidsgedachte
is de toestand onveranderd gebleven.

Ook nu nog is in Gemeenten, niet aangesloten bij een destructor, de ver-
kleining van afgekeurd vleesch, gevolgd door vermenging met de bekende
stoffen, de voorgeschreven wijze van onbruikbaarmaking. En ook nu
zijn dan afgekeurde beenderen en ongesmolten vet, b.v. wegens tuber-
culose, geen vleesch meer en kunnen aan den eigenaar worden terug-
gegeven .

Bovendien is de gedachte niet onmogelijk, dat misschien theoretisch
in die Gemeenten de eigenaar van een afgekeurd slachtdier het vet en
de beenderen daaruit kan verwijderen, want het slachtdier is op dezelfde
wijze behandeld als in het K.B. van 11 December 1937, No. 865 t.o.v.
beenderen en vet staat voorgeschreven, willen deze deelen geen vleesch
meer zijn.

De conclusie van den deskundigen medewerker van ,,De Vee- en
VleeschhandeP\', n.1. dat thans volgens het nieuwe K.B. afgekeurd vet
ter beschikking van den eigenaar kan worden gesteld na de bekende
behandeling, is in zijn algemeenheid onjuist en kan moeilijkheden op-
leveren.

tor. In alle andere Gemeenten is deze teruggave volgens de Wel verboden,
omdat aldaar destructie is voorgeschreven.

Verder dient nog te worden gezegd, dat het bepaalde in het oude,
zoowel als in het nieuwe K.B. practisch onmogelijk is toe te passen. De
keuringsveearts of zijn vervanger moet naar iederen slager toe om op
diens verzoek een partijtje ongesmolten vet te brengen in een toestand
dat het geen vleesch meer is, want de slager mag zelf zonder die bewer-
king met dat bedorven vet niet over de straat, want dan is hij strafbaar.
De keuringsveearts moet hem dus thuis bezoeken en dit gebeurt practisch
niet, dus er moet een mogelijkheid worden geschapen dat de eigenaar
zelf zijn ondeugdelijk geworden ongesmolten vet in den toestand brengt
dat het geen vleesch meer is, want dan kan hij het vervoeren. Het oude,
zoowel als het nieuwe K.B. hadden toch de bedoeling om in dergelijke
gevallen te voorzien ?

Waarom het dan door practisch onuitvoerbare maatregelen weer
op losse schroeven gezet ?

Alles bijeengenomen, kan de huidige regeling niet bevredigen. Doch
er zijn nog meer eigenaardigheden.

De onbruikbaarmaking van vleesch, dat in ons land is ingevoerd en
daarna is afgekeurd, is geregeld bij het K.B. van 24 Mei 1922, No. 79.

Dit schrijft voor, dat het onbruikbaar maken geschiedt door behande-
ling in een destructor, of door, na verkleining, het vleesch te vermengen
me) dierlijke olie, kalk, carbol, creoline, saprol of andere met goedkeuring
van den Hoofdinspecteur belast met het toezicht op de naleving van de
vlceschkeuringswet aan te wenden stoffen.

Er zijn dus voor de onbruikbaarmaking van dit afgekeurde vleesch
twee methoden aangegeven. Wordt destructie gekozen, dan moet de
eigenaar het afgekeurde vleesch, dus b.v. ook het afgekeurde ongesmolten
vet gratis afstaan aan den destructor. Wordt de andere methode van
onbruikbaarmaking gekozen, dan is het ongesmolten vet na de voorge-
schreven behandeling geen vleesch meer volgens het oude K.B. van
24 Mei 1922, S. 379 en ook niet volgens het nieuwe K.B. van 11 Decem-
ber 1937, No. 865 en kan dus dit vet aan den eigenaar worden terug-
gegeven, nadat de genoemde behandeling heeft plaats gehad. De vraag
is echter wie moet beslissen welke van de twee methoden moet worden
toegepast en deze vraag is van belang in verband met de groote hoeveel-
heden afgekeurd ongesmolten vet uit andere landen. De eigenaar van
het vet zal op destructie geen prijs stellen, doch erop aandringen dat de
tweede methode wordt gekozen, terwijl misschien de keuringsveearts
van het eerste kantoor van invoer destructie zal prefereeren in verband
met bepaalde omstandigheden. De beslissing hangt in elk geval niet
af van het feit of het eerste kantoor voor invoer van vleesch is aangesloten
bij een destructor, want dan zou de redactie omtrent de onbruikbaar-
making geheel anders hebben moeten luiden. Maar zelfs indien het de
bedoeling is, dat de wijze van onbruikbaarmaking afhangt van het feit

of het eerste kantoor al of niet is aangesloten bij een destructor, dan is
dit op zichzelf weder een onbillijkheid.

Ook hier dus geen vast omlijnde wettelijke bepalingen waarop men
zich kan verlaten. Doch er is nog meer.

Artikel 18 van het K.B. van 6 Juni 1922 tot uitvoering van artikel 30
der Vleeschkeuringswet schrijft voor, dat in ons land ingevoerde vleesch-
waren die zijn afgekeurd, niet worden toegelaten, tenzij zij binnen 24 uur
op kosten van belanghebbenden door behandeling met dierlijke olie,
kalk, carbol, creoline, saprol of andere met goedkeuring van den Inspec-
teur aan te wenden stoffen ten genoegen van den Rijkskeuringsveearts
onbruikbaar zijn gemaakt voor voedsel voor mensch en dier. Na deze
behandeling mogen de afgekeurde vleeschwaren, ook al is het eerste kantoor
voor invoer van vleeschwaren aangesloten bij een destructor, worden ingevoerd
en mag dus op deze wijze behandeld afgekeurd toebereid spek worden
vervoerd naar een technische vetsmelterij ter omsmelting tot technisch
vet. Hier is dus voor de volle 100 % het principe van teruggave van
waardevolle deelen aan den eigenaar toegepast, want alle ingevoerde
afgekeurde vleeschwaren kunnen op deze wijze worden teruggegeven.
Stel hier tegenover het feit dat alle in ons land in beslag genomen on-
deugdelijke vleeschwaren onvoorwaardelijk naar den destructor moeten,
indien de betrokken Gemeente daarbij is aangesloten, dan geeft dit wel
een scherp beeld van de verschillende wijze van behandeling.

Met het bovenstaande is de huidige toestand op dit gebied voldoende
uiteengezet en valt te concludeeren dat er veel ongelijkheid en onzeker-
heid bestaat.

Thans iets over het tweede punt, n.1. de verbeteringen die in den
bestaanden toestand kunnen worden aangebracht en de wijziging der
wettelijke voorschriften die deze veranderingen moeten bewerkstelligen.

Teneinde iederen twijfel weg te nemen wat er moet gebeuren met
vleesch en vleeschwaren die in Gemeenten, niet aangesloten bij een
destructor volgens artikel 61 van het K.B. van 5 Juni 1920 onbruikbaar
zijn gemaakt voor voedsel voor mensch en dier, moet aan het tweede
lid van dit artikel worden toegevoegd, dat na deze behandeling het vleesch
en de vleeschwaren moeten worden begraven onder toezicht en ten genoegen van den
keuringsveearts of een door dezen aan te wijzen ambtenaar, terwijl het op-
graven strafbaar moet worden gesteld.

Het is verder noodig, dat het K.B. van 24 Mei 1922, S. 379, gewijzigd
11 December 1937, No. 865, bepaalt, dat de deelen die onder bepaalde
omstandigheden geen vleesch meer zijn, niet afkomstig mogen zijn van
afgekeurde dieren en dat slechts bedorven, bezoedeld of hydraemisch
vet of vet met een abnormale reuk of smaak of kleur daarvoor in aan-
merking komt. Doch dan wil ik dit niet beperken tot Gemeenten niet
aangesloten bij een destructor, doch ik zou dit willen uitbreiden tot
alle Gemeenten. Tevens dient voor gesmolten vet en toebereid spek een
LXV 72

mogelijkheid te worden geschapen dat dit materiaal onder bepaalde
omstandigheden geen vleeschwaar meer is.

Ook lijkt mij een bewerking met creoline, carbol enz. ongeschikt voor
vet en spek, daar deze stoffen, in behoorlijke hoeveelheid toegepast, vet
en spek ongeschikt maken voor technisch gebruik. Voor vet en spek
lijkt het mij beter soda te gebruiken en voor beenderen scherp wit zand,
welke beide stoffen iedere slager in huis kan hebben. Daarom meen ik,
dat het oude K.B. van 24 Mei 1922, S. 379 vanaf artikel 2 als volgt moet
worden gelezen :

2e. Van de bepaling onder letter a, ie lid van art. 2 der Wet zijn
uitgezonderd de volgende voor technische doeleinden bestemde deelen :
ie. beenderen, mits geheel van spieren ontdaan, voor zoover zij
niet zijn afgekeurd wegens een ziekte der beenderen,
niet afkomstig zijn van afgekeurde dieren of afgekeurde deelen van
dieren,

zich niet bevinden in vleeschwinkels, werkplaatsen ter bereiding
van vleeschwaren, pekelkelders of slachtplaatsen en
bestrooid zijn met wit zand.
2e. varkenshuiden, voor zoover zij
niet zijn afgekeurd wegens een ziekte der huid en
niet afkomstig zijn van afgekeurde dieren.
3e. ongesmolten vet, voor zoover het

a. is afgekeurd wegens bezoedeling, tenzij met smetstof, wegens
hydraemie, abnornormale kleur, reuk, smaak of wegens bederf,

na verkleining tot stukken van ten hoogste 4X4X4 cm goed is
gemengd met soda tot een hoeveelheid van 1 kg soda op 25 kg vet.

b. zich niet bevindt in vleeschwinkels, werkplaatsen tot bereiding van
vleeschwaren, pekelkelders of slachtplaatsen en verkleind is tot stukken
van 4X4X4 cm en goed is gemengd met soda tot een hoeveelheid
van i kg soda op 25 kg vet.

3e. Van dc bepaling onder letter b derde alinea van het ie lid van
artikel 2 der Wet, zijn uitgezonderd de volgende voor technische doel-
einden bestemde vleeschwaren :
ie. gesmolten vet, voor zoover het :

a. afkomstig is van ongesmolten vet en beenderen die volgens art. 2
van dit K.B. geen vleesch meer waren.

b. zich niet bevindt in vleeschwinkels, werkplaatsen ter bereiding van
vleeschwaren, pekelkelders of slachtplaatsen en het varkensvet goed
is vermengd met soda tot een hoeveelheid van 1 kg soda op 25 kg vet
en het vet, afkomstig van andere dieren na verkleining tot stukken van
ten hoogste 4X4X4 cm goed is vermengd met soda tot een hoeveel-
heid soda van 1 kg op 25 kg vet.

zich niet bevindt in vleeschwinkels, werkplaatsen ter bereiding van
vleeschwaren, pekelkelders of slachtplaatsen en na verkleining tot
stukken van ten hoogste 10 X 10 X 10 cm goed is vermengd met
soda tot een hoeveelheid van i kg soda op 25 kg spek.

Andere vleeschwaren zou ik hier niet bij willen betrekken. De na
bovenstaande behandeling van de Wet uitgeschakelde deelen kunnen
door den eigenaar worden opgezonden naar een technische vetsmelt-
inrichting of in een zich ter plaatse bevindende installatie worden ge-
smolten. De keuringsveearts behoeft dus geen bezoeken meer bij de
slagers af te leggen teneinde vleesch of vleeschwaren buiten de Wet
te stellen.

Het Besluit van 24 Mei 1922, S. 79, houdende voorschriften voor het
onbruikbaar maken voor voedsel voor mensch en dier van bij invoer
afgekeurd vleesch, bedoeld in art. 29, 2e lid der Wet, dient als volgt te
worden gelezen :

1. Het onbruikbaarmaken van vleesch geschiedt door behandeling
in een destructor, of, indien het eerste kantoor voor invoer van vleesch
niet is aangesloten bij een destructor, geschiedt, ten genoegen van den
Rijkskeuringsveearts de onbruikbaarmaking door, na verkleinen, het
vleesch te vermengen met dierlijke olie, kalk, carbol, creoline, saprol of
andere, met goedkeuring van den Hoofdinspecteur belast met het toe-
zicht op de naleving der Vleeschkeuringswet (St.b!. 1919, No. 524) aan
te wenden stoffen en het vleesch daarna te begraven.

2. Beenderen, ongesmolten vet en varkenshuiden mogen, indien zij
voldoen aan de omtrent deze deelen in het (gewijzigde) K.B. van 24 Mei
1922, S. 379 gestelde eischen, aan den eigenaar worden teruggegeven.

Onze Minister van Arbeid is belast met cle uitvoering van dit Besluit,
dat in de Nederlandsche Staatscourant zal worden geplaatst.

Artikel 18 van het K.B. van 6 Juni 1922, S. 395, dient zoodanig te
worden gewijzigd, dat, evenals bij afgekeurd ingevoerd vleesch, afge-
keurde ingevoerde vleeschwaren (bij invoer van vleeschwaren in ons
land kent men n.1. wel een afkeuren van vleeschwaren), onbruikbaar
gemaakt worden door een destructor als het eerste kantoor voor inge-
voerde vleeschwaren daarbij is aangesloten en anders door vermenging
met cle bekende stoffen.

Verder moet het mogelijk gemaakt worden om ingevoerd spek en
gesmolten vet dat afgekeurd is, na bewerking volgens de voor dit ma-
teriaal in de nieuwe redactie van het K.B. van 24 Mei 1922, S. 379
gestelde eischen, aan den eigenaar terug te geven. Dan begint men de
uniformiteit te naderen.

Artikel 18. Onverminderd het bepaalde in artikel 37 van de Wet,
worden vleeschwaren welke worden afgekeurd of welke worden aange-
voerd in strijd met de bepalingen bij of krachtens dit besluit gegeven
en waarvan de daarbij behoorende geleidebrief niet voldoet aan de
voorschriften van artikel g van dit besluit, niet toegelaten, tenzij zij,
indien het eerste kantoor voor invoer van vleeschwaren is aangesloten
bij een destructor, door deze inrichting onbruikbaar worden gemaakt
voor voedsel voor mensch en dier en indien het genoemde eerste kantoor
niet is aangesloten bij een destructor, binnen 24 uur op kosten van
belanghebbende, door behandeling met dierlijke olie, kalk, carbol,
creoline, saprol of andere met goedkeuring van den Inspecteur aan te
wenden stoffen, gevolgd door begraven, ten genoegen van den Rijks-
keuringsveearts onbruikbaar zijn gemaakt voor voedsel voor mensch
en dier.

Gesmolten vet en toebereid spek mogen, indien zij voldoen aan de
hieromtrent in het K.B. van 24 Mei 1922, S. 379 (nieuwe redactie)
gestelde eischen, aan den eigenaar worden teruggegeven.

Ten slotte moet in art. 61 van het K.B. van 5 Juni 1920 bij de voor-
geschreven onbruikbaarmaking een restrictie worden gemaakt t.a.v. de
terug te geven waardevolle deelen aan den eigenaar. Daarom moeten
in artikel 61 eerste al. derde regel van dit K.B. achter het eerste woord
„destructor" worden geplaatst de woorden : „behoudens in gevallen,
door ons in een Algemeenen Maatregel van Bestuur te bepalen."

In de tweede alinea, vierde regel van dit artikel worden eveneens achter
het woord „dat" geplaatst de woorden : „behoudens in gevallen, door
ons in een Algemeenen Maatregel van Bestuur te bepalen."

Nog meen ik te moeten vermelden, dat de besproken kwestie zeer
moeilijk is en ik er niet aan twijfel, bij het propageeren van veranderin-
gen, gezondigd te hebben tegen jurisprudentie. Doch daar gaat het
niet om.

Indien het bovenstaande mocht meewerken tot het zuiver stellen van
de besproken aangelegenheid, dan is er alreeds winst geboekt.

1. Naar aanleiding van klachten omtrent de uitvoering der tubercu-
lose-bestrijding kwam het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor
Diergeneeskunde na ampele bespreking tot de conclusie, dat het wen-
schelijk zou zijn, het geheele onderwerp der bestrijding een punt van
bespreking te doen zijn op de Afdeelingsvergaderingen. Van al deze be-
sprekingen zou een verslag gevraagd worden oin op deze wijze te kunnen
constateeren, wat er omtrent deze belangrijke materie in den lande leeft.

Dr. Beijers zou in de Afd. Utrecht een inleiding houden en om de
besprekingen in goede banen te leiden zou hem gevraagd worden, een
leidraad te ontwerpen, die als basis in de andere Afdeelingen zou
kunnen gelden.

Toen ik als voorzitter van de Afd. Groningen-Drenthe inzage kreeg
van deze inleiding, moest ik echter constateeren, dat hierin alleen het
klinisch onderzoek was behandeld, zonder dat ook maar eenigszins
van het voornaamste van de kwestie, i.c. het systeem in de organisatie
der bestrijding, was gerept. Verwacht mag toch worden, dat iedere
practicus zoo langzamerhand voldoende routine in het klinisch onder-
zoek heeft, na jarenlang aan de bestrijding te hebben meegeholpen,
zoodat een dergelijke klinische les overbodig mag worden geacht.

Eén punt in de les van Dr. Beijers deed me buitengewoon veel
genoegen, n.1. dat de nadruk wordt gelegd op het belang van sputum-
onderzoek van alle reageerders als belangrijk hulpmiddel ter opsporing
van open lijders, een feit dat ik in de provincie Groningen van het
begin af aan ook sterk heb gepropageerd.

Zonder verder aan de goede bedoelingen van Dr. Beijers te kort te
willen doen, meen ik de zaak uit een breeder oogpunt te moeten be-
kijken. Ik mis dus in de bedoelde inleiding elke kritiek op de bestaande
methode van bestrijding en op de tot heden bereikte resultaten, terwijl
evenmin een blik in de toekomst wordt geworpen. Volgens mij is het
noodzakelijk, nu eenmaal het H.B. deze kwestie in bespreking doet
nemen, ons omtrent alle zaken, zoojuist door mij genoemd, te beraden.
Tenminste zoo is door mij deze zaak aangevoeld en volgens die opvatting-
heb ik mijn gedachten in de, in September gehouden vergadering van
de Afd. Groningen-Drenthe, naar voren gebracht.

Ik meen goed te doen, deze opvattingen in ons Tijdschrift te publi-
ceeren, in de verwachting anderen op te wekken eveneens hun meening
te uiten om op die wijze te komen tot betere bestrijdingsmethoden en
uiteindelijk betere resultaten.

2. Dat de bestrijding der runder-t.b.c. noodzakelijk is, daarover
zullen wij het allen wel eens zijn, niet alleen uit een oogpunt van sociaal-

^J) De cijfers zijn geplaatst op verzoek van Dr. Beijers in verband met zijn artikel
over hetzelfde onderwerp.

economie, doch zeker ook uit hygiënisch belang, waarbij wij alleen
maar behoeven te denken aan de recente onderzoekingen in ons land
van Dr. Ruys en Dr. van der Hoeden.

Volgens mijn bescheiden meening kan in het raam van de t.b.c. -
bestrijding onder de menschen, een bestrijding van de runder-t.b.c.
niet gemist worden, welke laatste bestrijding geheel aan dierenartsen
behoort te worden opgedragen. Om tot resultaten te komen moet er
dientengevolge meer samenwerking worden gezocht tusschen arts en
dierenarts.

3. In het tiental jaren dat wij dierenartsen ons gewijd hebben aan
de massale t.b.c.-bestrijding hebben wij ons een goed beeld kunnen
vormen van de fouten, die aan het huidige systeem kleven en wij hebben
ons ook een oordeel kunnen vormen over de bereikte resultaten. Wat dit
laatste betreft kunnen wij matig tevreden zijn ; het is ons gelukt, een
groot aantal stallen, in het algemeen die waarin weinig reageerders
waren, geheel vrij te krijgen van t.b.c., doch aan den anderen kant
zijn er een groot aantal bedrijven, n.1. die met veel reageerders, waarin
wij geen succes gehad hebben. En volgens mij zitten wij nu op het
doode punt.

Met het huidige systeem en de huidige maatregelen komen wij niet
verder ; een volledige uitroeiing van de runder-t.b.c. moet ons toch
als doel voor oogen staan. Indien wij op het punt, waarop wij nu
aangeland zijn, blijven hangen, is alle moeite en zijn alle kosten ver-
geefs geweest, vooral ten opzichte van het hygiënisch belang, want
immers de reageerders bevinden zich juist in de consumptie-melkbe-
drijven. Wij moeten dus beslist verder, in de eerste plaats de oorzaken
van het vastloopen opsporen en wegen ter verbetering aangeven.

De oorzaak, dat wij in bedrijven met veel reageerders geen succes
hebben, ligt in het feit, dat niet voldoende de hand gehouden wordt aan
het voorschrift, de gezonde dieren van de reageerders te scheiden en aan
de omstandigheid, dat deze reageerders onvoldoende gespuid kunnen
worden. Door het negatieve resultaat van de bestrijding in deze bedrijven
gaan een aantal hiervan van den Dienst af; immers de eigenaren hebben
alleen maar onkosten en door het merken, in waarde verminderde
dieren. Dit terugloopen van het aantal deelnemers berust op het vrijwil-
lige van het systeem. Gaan wij dus zonder meer in hetzelfde spoor
verder, dan houden wij tenslotte alleen de vrije bedrijven bij den Dienst
en dan kunnen wij niet meer spreken van t.b.c.-bestrijding, doch dan
is ons werk niet meer dan een jaarlijksche controle en hiermee bloedt het
systeem dood evenals de vorige systemen, die wij al hebben gehad. Dit
zou jammer zijn en wij zouden ons moeten schamen, lichtvaardig zoo\'n
zware taak op ons te hebben genomen, waaraan veel moeite en veel geld
is besteed en nu te moeten erkennen, dat het doel niet te benaderen is.

4. I)e handen moeten dus uit de mouwen en wij moeten er niet voor
terugdeinzen, vérstrekkende maatregelen voor te stellen, zonder welke
wij nooit zullen slagen. De vrijwillige deelname moet dus plaats maken

voor de verplichte deelname en maatregelen moeten getroffen worden
dat de voorschriften, zooals afzondering, t.b.c.-vrije opfok en onderzoek
van aangekochte dieren, ook werkelijk worden nageleefd. Dit zijn zeer
ingrijpende wijzigingen, die zonder twijfel in den aanvang tot verzet
aanleiding zullen geven, voornamelijk ten opzichte van de afzondering.

Het uiteindelijk doel, dat wij voor oogen hebben, nl. de uitroeiing
der runder-t.b.c. eischt absoluut een controle over alle runderen, want
wat geeft het of de helft van den veestapel onder controle staat en de
andere helft niet, welke laatste dan steeds een bedreiging voor de eerste
groep blijft vormen.

5. Komt het uiteindelijk tot de verplichte deelname voor alle vee-
houders, dan moet er door de dierenartsen een ontzaglijk stuk werk
worden verzet en zal het voor velen uitgesloten zijn, dit volgens de
tegenwoordige voorschriften uit te voeren. Het onderzoek moet dan dus
vereenvoudigd worden en moeten wij onmiddellijk de voor een massale
bestrijding veel te tijdroovende oculo-tuberculinatie afdanken en de
intracutane methode invoeren. Hierdoor zijn wij dan meteen van het
vraagstuk der druppelaars af. Het bijkomende werk, zooals aanbrengen
van oormerken, invullen van lijsten enz. kan door helpers geschieden.

Bij het verplicht onderzoek van alle runderen zullen natuurlijk een
groot aantal reageerders gevonden en gemerkt worden en ongetwijfeld
zal dit merken een waardevermindering dezer dieren tengevolge hebben,
immers zij zijn practisch eigenlijk onverkoopbaar geworden (tenzij voor
de slacht), daar géén veehouder reageerders mag koopen. Op deze
wijze wordt de handel in reageerders meteen den kop ingedrukt.

6. Om bij de bestrijding nu niet de deelnemers met veel reageerders te
dupeeren, moeten maatregelen getroffen worden om aan dit bezwaar tege-
moet te komen. Er moet dus gelegenheid gegeven worden, de reageerders
tegen volle of bijna volle waarde af te zetten naar een aantal centrale
bedrijven, waar zij zoo mogelijk ten spoedigste gemest dienen te worden.

Om opruiming van reageerders nog te bevorderen, kan onder de hui-
dige omstandigheden per geleverd dier één kalverschets verstrekt worden.

7. Ten behoeve van betere saneering van sterk besmette bedrijven
moet de entstof van Cai.mette-Guérin vrij gegeven worden en aange-
zien dit soort bedrijven ook geheel door aanfok vernieuwd dient te wor-
den, moeten ook hier zoo veel mogelijk extra kalverschetsen gegeven
worden. De tegenwoordige toestand, dat aan t.b.c.-vrije bedrijven
ter belooning extra kalverschetsen gegeven worden, is volkomen onlo-
gisch ; voor vernieuwing in stallen met meerdere reageerders zijn
kalverschetsen noodig en om deze bedrijven te helpen moet dus de
koers gewijzigd worden. Wat de voorschriften van het onderzoek betreft,
kunnen wij ons houden aan de bestaande, met dien verstande, dat dus
de oculo-tuberculinatie plaats maakt voor de intracutane. Ook de ver-
plichtingen van de veehouders blijven dezelfde, doch tegen overtredingen
dienen strafbepalingen te worden vastgesteld, die meer doel moeten
treffen dan de bestaande.

8. De organisatie moet worden gewijzigd ; er zijn nu te veel diensten
en te veel vereenigingen en bovendien nog afdeelingen A en B, waardoor
de administratie ingewikkeld en onoverzichtelijk wordt. Bij een ver-
plichte deelname vervalt natuurlijk onmiddellijk de Afd. B (het z.g.
Friesche systeem) en zijn wij op een fatsoenlijke wijze van dit halfslach-
tige systeem af. Het eenvoudigste lijkt mij, zooals nu, de bestrijding te
brengen onder één hoofd, den tegenwoordigen inspecteur in Algemeenen
Dienst, belast met de t.b.c.-bestrijding en verder het land te verdeelen
in provinciale afdeelingen. Aan het hoofd van elke provinciale afdeeling
behoort een dierenarts te staan, die moet kunnen beschikken over een
eenvoudig laboratorium, waarin de noodige onderzoekingen plaats-
vinden en waarin de centrale administratie wordt gevoerd. Deze
dierenarts is tevens belast met de controle op de werkzaamheden der
practici en op de naleving der voorschriften.

In groote lijnen heb ik betoogd hoe mijns inziens de bestrijding dient
te worden aangepakt, willen wij uiteindelijk succes boeken. Vele details
zullen nog geregeld moeten worden alvorens op deze wijze kan worden
begonnen, waarbij ik in eerste instantie denk aan die streken, waar tot
op heden nog niet aan t.b.c.-bestrijding wordt gedaan.

Op één belangrijke factor wensch ik nog den nadruk te leggen, nl.
dat wij niet langer de strenge scheiding moeten maken tusschen open-
en gesloten lijders, immers wij weten dat wij met ons klinisch onderzoek
niet alle open lijders vinden en een gesloten lijder van heden kan morgen
een operi lijder zijn. Er is dus maar een vage grens tusschen beide soorten
en beide zijn ze haast even gevaarlijk voor smetstofverspreiding.

In het kort samengevat acht ik het voor een goed opgezette t.b.c.-
bestrijding dus noodzakelijk, dat wij streven naar :

7. toekenning van extra kalverschetsen aan sterk besmette bedrijven
en voor opgeruimde reageerders (eventueel vrije opfok) ;

9. centrale organisatie onder leiding van een dierenarts ;
10. strafmaatregelen tegen overtredingen.

Ik ben er van overtuigd, dat er nog heel wat water door de zee zal
loopen alvorens wij hebben bereikt wat ik in bovenstaande regelen heb
neergelegd, doch de zaak is waard, dat er voor gestreden wordt en de
sociaal-economische en hygiënische belangen, die er aan ten grondslag
liggen, wettigen volkomen het nemen van de meest ingrijpende maat-
regelen.

Gaarne zou ik naar aanleiding van vorenstaand artikel van collega
Venema enkele opmerkingen plaatsen. Gemakshalve heb ik cijfers bij
de verschillende onderdeelen van zijn betoog geplaatst.

Ad. i. Het is bekend, dat in Mei j.1. door het Hoofdbestuur een cir-
culaire gericht werd aan de afdeelingen in verband met klachten, die
op een vergadering van de Dagelijksche Besturen van de drie Centrale
Landbouworganisaties, den Algem. Ned. Zuivelbond en onze Maat-
schappij waren vernomen over de wijze, waarop sommige dierenartsen
de tuberculose-bestrijding opvatten, speciaal wat betreft het clinisch
onderzoek. In die circulaire staat : „Daar toch het tuberculose-onderzoek
staat of valt met een nauwkeurig uitgevoerd klinisch onderzoek, waar-
door de open lijders kunnen worden achterhaald en het ook voor de
positie van den dierenarts zoo noodig is, dat dit onderzoek op de meest
nauwkeurige wijze geschiedt, verzoekt het H.B. aan het Bestuur Uwer
afdeeling deze aangelegenheid wel in bespreking te willen brengen op
de eerstvolgende vergadering en daarbij vooral de leden te verzoeken
het tuberculose-onderzoek in zijn geheel met de meeste nauwkeurigheid
te verrichten."

Op onze afdeelingsvergadering in Juni werd toen, vooral op aandrin-
gen van Prof. de Blieck, besloten een bespreking van het tuberculose-
onderzoek het onderwerp te doen zijn van de a.s. September-vergadcring
en werd mij gevraagd, dit in te leiden, waarop ik wederom een beroep
deed op de practici om hun wijze van werken mede te deelen. Op de
H.B. vergadering was men blijkbaar van meening, dat ik de tuberculose -
bestrijding op die vergadering zou inleiden. Dit is echter nooit de be-
doeling geweest ; op onze afdeelingsvergadering is slechts gesproken
over het onderzoek overeenkomstig het verzoek van het H.B. vervat in
bovengenoemde circulaire. Eerst nu vernam ik, dat inderdaad op de
H.B. vergadering over het hcele bestrijdingssysteem is gediscussieerd,
doch dit was mij toen niet bekend ; ik heb mij gehouden aan de circulaire
van het H.B.

Ik heb dus gemeend volkomen aan het mij gedane verzoek te hebben
voldaan, door nogmaals zoo kort mogelijk het allervoornaamste van het
clinisch onderzoek, zooals dit naar mijn meening in de praktijk kan en
moét gedaan worden, samen te vatten. Het pleit voor de goede meening,
die Venema heeft over de serieuze wijze waarmede alle collegae dat
onderzoek verrichten, om een dergelijke opfrissching overbodig te
noemen. Laten wij daar niet over discussieeren en maar schrijven : het
kan in ieder geval geen kwaad. Ik heb er geen oogenblik ook maar

aan gedacht het bestrijdingssysteem als zoodanig te bespreken en wan-
neer mij zulks gevraagd was, zou ik dit ook beslist hebben geweigerd.
Om de eenvoudige reden, dat ik mij wel competent acht de diagnostiek
der tuberculose te bespreken, maar niet om een oordeel te vellen over
hetgeen Venema bedoelt : critiek op de bestaande methode van bestrij-
ding en op de tot heden bereikte resultaten, met als slotapothéose een
blik in de toekomst.

Om een gefundeerde meening over een en ander naar voren te brengen
dient men de toestanden te kennen in de verschillende deelen van ons
land en te kunnen beschikken over allerlei gegevens, die alleen bij de
centrale leiding bekend zijn.

Er zijn meer bevoegden dan ik met jarenlange practische ervaring
van de tuberculose-bestrijding, hetzij over het geheele land, hetzij over
een heele provincie, die deze kwesties moeten behandelen. Venema
en ik lijden beide aan het euvel, dat onze gezichtskring en onze ervaring
op dit gebied te beperkt is. Uit zijn artikel blijkt toch rn. i. overduidelijk,
dat hij alleen rekening houdt met Groninger toestanden en zeker niet
met die, welke wij in de provinciën Utrecht en Zuid-Holland kennen
„het broeinest der tuberculose".

En toch laat hij, die in zoo\'n gezegende streek ten opzichte van de
tuberculose werkt, weinig opwekkende klanken hooien. Foei pessimist !

Laat het geluid uit mijn zooveel minder gezegend hoekje blijk geven
van meer optimisme, mede in de hoop, dat in ons volgend nummer
dan wel anderen ook hun visie over de zaak zullen geven.

Volg ik het artikel van Venema op den voet, dan ben ik het natuurlijk
geheel eens met punt 2, behalve dat mij niet geheel duidelijk is het
verband tusschen „meer samenwerking van arts en dierenarts" en „de
resultaten van de bestrijding van de rundertuberculose". Tenzij schrijver
bedoelt, dat de artsen meer dan tot nu toe worden doordrongen van het
gevaar der bovine tuberculose voor den mensch en zij dan geheel achter
ons staan als wij de noodzakelijkheid bepleiten der runder-t.b.c.-
bestrijding uit een oogpunt van volksgezondheid en daarvoor geld noodig
is. Voorloopig zal dit nog wel van de Regeering moeten komen ; mijn
hoop van vroeger, dat mede door medische voorlichting het publick
ertoe gebracht wordt om voor melk van tuberculose-vrije stallen den vee-
houders een billijk verhoogde prijs te betalen, is nog steeds niet vervuld.

Ik heb den indruk, dat de doorsnee-medicus in het algemeen weinig
op de hoogte is van, in ieder geval weinig rekening houdt met dier-
ziekten, die voor den mensch gevaarlijk zijn kunnen. Voornamelijk door
persoonlijke gedachtenwisseling, maar ook door voordrachten enz.
onzerzijds kunnen wij er toe medewerken, dat van medische zijde meer
belangstelling komt voor die ziekten. Verschillende malen hoorde ik
van collega\'s frappante voorbeelden hoe op het platteland deze samen-
spreking van arts en dierenarts vruchtbare gevolgen had gehad. Een
onderzoek als thans aangevangen door Dr. Vos, oud-directeur van
het sanatorium te Hellendoorn en collega R. Post is dan ook zeer toe

le juichen. Ook voor de beoordeeling eener mogelijkheid van infectie
met humane bacillen op een stal is contact tusschen medicus en dieren-
arts noodzakelijk.

Ad. 3. Dat wij nu reeds op het doode punt zouden zijn gekomen
met onze bestrijding, wil er nog niet dadelijk bij mij in. Zeker, ik ken
ook stallen in mijn omgeving waar het na lange jaren met den besten
wil niet gelukt is, het aantal reageerders in voldoende mate te drukken,
laat staan tot nul te reduceeren.

Maar bezien wij de bereikte resultaten over de heele lijn, dan mogen
wij toch zeker (en niet „matig") tevreden zijn. Eerst in 1934 begonnen
wij hier in Utrecht met de georganiseerde bestrijding. Het gemiddelde
percentage reactiedieren bedroeg toen in het geheele werkgebied der
provinciale vereeniging bij de oudere dieren 42.9 %, bij het jongvee
10.9 %, van alle vee 32.6 %. In mijn eigen gemeente waren deze cijfers
zelfs resp. 56.5 %, 11.2 % en 44.4 %. Ik volsta nu verder met de ge-
middelde percentages van alle vee in de volgende jaren even le noemen :
1935: 30-9 %; \'93^6: 28.7%; 1937: 23.7%; 1938: 20.9%. Zijn
deze cijfers nu zoo ontmoedigend ? Ik meen van niet. En ik ben nog
tevredener als ik van verschillende veehouders hoor, dat, sedert zij
aangesloten zijn, hun stal veel productiever is en de gezondheidstoestand
in het algemeen beter is geworden. Zeker, van een uitroeiing van de
tuberculose is nog geen sprake, maar kunnen we dat ook eischen in zoo\'n
korte spanne tijds ? Ik heb steeds ook de veehouders voorgehouden, dat
zij, wat dat betreft, hun verwachtingen niet te hoog moesten stellen en
geduld oefenen. Volkomen eens ben ik het met Venema, dat wij tenslotte
alleen succes kunnen hebben als wij eerstens een strenge scheiding tus-
schen niet- en wel-reageerend vee kunnen doorvoeren en ten tweede
de tuberculose-vrije opfok. Wat dit laatste betreft, kunnen wij in
Utree! it ook reeds op succes bogen ; daalde toch het reactie-percentage
van het jongvee in 5 jaren niet van 10.g % tot 2.2 %? De strenge
scheiding bovenbedoeld, laat bij ons nog veel te wenschen over. Daar
zal langzamerhand verbetering in moeten komen, maar dikwijls is de
stalling ook zoo, dat het voor de veehouders haast onmogelijk is, aan
onze verlangens te voldoen. De slechte bedrijfsresultaten der melkvee-
houderij der laatste jaren spelen ook een groote rol. Dan maar nieuwe
Stallen bouwen, zegt de theoreticus ! Op den duur zal mogelijk dwang
moeten komen. Maar laten wij zoo lang mogelijk door goede voorlich-
ting en overreding trachten verbetering te krijgen. En zoo kom ik van-
zelf op punt 4, de verplichte deelname. In dit opzicht sta ik lijnrecht
tegenover Venema. Als er één factor is, die ons helpen moet in den strijd
tegen de tuberculose, dan is het de volkomen medewerking van den
veehouder zelf. ponder die medewerking en met verplichte deelname ko-
men wij er nooit.

De eenige verplichting, waarvan wij succes kunnen verwachten, is
die, welke uitgaat van des veehouders portemonnaie, m. a. w. het moet
hem financieel zoo aantrekkelijk mogelijk worden gemaakt mede te

doen. En daarom verheugt het mij zeer, dat in het komende seizoen de
premie voor het opruimen der open lijders, mede dank zij de consumptie-
melk Centrale, van ƒ 20.— wordt verhoogd tot minstens ƒ 50.—Hier-
door wordt eenigermate verzacht de vrees die ik heb voor de verplichting
tot deelname, die thans aan de consumptiemelkers is opgelegd.

Meer wil ik hier thans niet van zeggen. Slechts op een ding wil ik nog
wijzen. Wie zou het onderzoek moeten uitvoeren, als alle veehouders
tegelijk aan de bestrijding moesten deelnemen ? Weet collega Venema,
dat op dit oogenblik slechts 15 % van de 163.544 runderen, die blijkens
de jongste telling van het vorige jaar in Utrecht zijn, worden onder-
zocht? In Zuid- en Noord-Holland zal het niet veel anders zijn, ge-
zwegen nog van de overige provinciën. Zou men den dierenartsen een
onmatig groot aantal dieren ter onderzoek geven, dan kan men op
zijn vingers uittellen, wat daarvan terecht komen moet. Nu reeds hebben
verschillende collegae m. i. te veel hooi op hun vork genomen ; dat moge
hun zaak zijn, maar aan de zaak zelve komt dit niet ten goede. Laten
wij dus blij zijn, dat de bestrijding niet als een lawine over ons komt !

Ad. 5. Venema stelt zich blijkbaar gouden bergen voor van de
intracutane reactie, wat betreft de tijdsbesparing. Mogelijk is dat het
geval in zijn gezegende streek, waar ik vermoed, dat op zijn stallen
minder dubieuze reacties zullen voorkomen dan op de zooveel sterker
geïnfecteerde hier. Houden wij ons aan het Engclschc voorschrift, de
niet zuiver-negatieve en dubieuze reageerders bij de controle na 48 uur
nogmaals in te spuiten en deze 24 uur later weer te controleeren, dan is
de tijdsbesparing, wat de tuberculinatie betreft, fictief. Vooral als men
zich herinnert hetgeen Prof. de Blieck op de laatste Algemeene Ver-
gadering mededeelde, nl. dat blijkens de literatuur jongvee, dat nog
nooit getuberculineerd is, soms nog na 5 X 24 uur kan gaan reageeren.

Stelt men zijn geheele vertrouwen in de Amerikaansche methode, waar-
over ik niet voldoende ervaring heb, dan wint men inderdaad veel tijd.

In ieder geval zal de Vceartsenijkundige Dienst goed doen, precies
aan te geven, op welke wijze en waar men de tuberculine-reactie moet
toepassen en hoe de controle zal zijn. Zooals ik reeds op de Veterinaire
Week heb gezegd, zal men voor nieuw aangekochte dieren de intracu-
tane reactie de voorkeur moeten geven boven de oogreactie om bekende
redenen. Een zeer serieus collega, die de intracutane reactie aan de
staartplooi toepaste, ook al in verband met de groote drukte der t.b.c.-
bestrijding, schrijft mij vandaag : ,,Bij deze methode stuit ik, wat be-
treft de beoordeeling der reactie op moeilijkheden. Duidelijke zwelling
en pijnlijkheid van de staartplooi is positief, geen reactie is negatief. Doch
tusschen deze twee liggen legio overgangen. Ik weet dus niet wat ik
positief of negatief moet noemen. Ik ben zoo vrij U te verzoeken mij
hieromtrent nader te willen inlichten en zoo mogelijk mij eens enkele
reacties te demonstreeren, enz."

Ik ben zeer benieuwd naar het resultaat van anderen, vooral ook
van de inspecteurs, die zich met de intracutane reactie hebben bemoeid

en dan vooral op stallen met veel reageerders of waar ingekuild gras
wordt gevoerd of waar paratuberculose heerscht.

Mijn eigen ervaring is, dat ik de laatste jaren minder dubieuze reacties
zie dan vroeger (alles met tuberculine uit Rotterdam), maar moeilijk-
heden zullen zich ook met de intracutane reactie, dunkt mij, even goed als
met de oogreactie, blijven voordoen. Ik begrijp dus wel de aarzeling van
den Veeartsenijkundigen Dienst. De voordeelen als: grootere betrouw-
baarheid, niet zoo aan een bepaald uur gebonden zijn bij de controle,
onafhankelijkheid van het seizoen, niet er mee kunnen fraudeeren, het
afschaffen der druppelaars, blijven en zijn zeker niet gering te achten.

Ad. 6. Van de hand doen der reageerders op de wijze, zooals Venema
zich dat voorstelt, is uiteraard uitstekend, maar zal te veel geld kosten.
Alleen in onze provincie kan hij dezen winter naar schatting al 12.000
reactie-dieren naar de concentratiekampen brengen.

Ongetwijfeld zou een ruime toewijzing van kalverschetsen in den
zin van Venema, een uitstekende prikkel zijn voor het opruimen van
reactie-dieren ; de Veehouderij-Centrale schijnt echter niet gemakkelijk
te vermurwen.

Ad. 7. Vindt Venema, afgescheiden van de nog niet alleszins gunstige
resultaten met het B.C.G.-vaccin, hetgeen bezwaar voor het onderzoek,
dat de ingespoten dieren reageeren ?

Ad. 8. Met het voorstel, de organisatie zoo te veranderen, dat overal
provinciale vereenigingen komen, kan ik accoord gaan. Trouwens het
gaat gelukkig al aardig deze richting uit. Kunnen in plaats van de
gewone inspecteurs, eventueel naast deze inspecteurs, dierenartsen aan-
gesteld worden, die de controle krijgen : prachtig. Doch ik zou deze dan
ook gaarne zeer ambulant zien en daadwerkelijke controle op tubercu-
linatie en clinisch onderzoek laten uitoefenen. Dus geen laboratorium-
menscheri. Ook kan men gezondheidsdiensten voor vee gaan instellen.
Zulks zou zeer zijn toe te juichen.

Hoewel dit niet op veterinair terrein ligt, moeten wij toch ook onze
gedachten eens laten gaan over maatregelen, die er toe kunnen leiden,
dat de open lijders of de verdachte open lijders voor de veehouders het
geld opbrengen dat zij waard zijn. Hierover bestaan in sommige streken
ernstige klachten. Mogelijk kunnen de landbouworganisaties een min
of meer gecentraliseerde afslachting bereiken, zooals dat ook onder het
bestrijdingssysteem Lovink-Poels geschiedde.

Ik heb in bovenstaande regelen mijn meening weergegeven, gebaseerd
op ervaringen uit een streek met zeer veel tuberculose. Mogen uit ver-
schillende deelen van ons land de collega\'s het voorbeeld van Venema
en mij volgen, opdat wij een zoo goed mogelijk beeld krijgen van wat er
gedaan en gewenscht wordt op het gebied der tuberculose-bestrijding.

Gewapend met een dergelijke alzijdige voorlichting zal m. i. het
Hoofdbestuur ook beter en met meer succes stappen kunnen doen bij
de bevoegde instanties om verbetering op eenigerlei gebied te krijgen.

Uit de Afdeeling Infectieziekten van het Instituut voor Parasitaire- en
Infectieziekten der Rijks-Universiteit te Utrecht.

OVER DE VIRULENTIE VAN DEN TUBERKELBACIL DER
PRIMAIRE INFECTIE BIJ HET PHENOMEEN VAN KOCH

Een der belangrijke ontdekkingen van Robert Koch over tuber-
culose is geweest het z.g.n. „phenomeen van Koch" (1891). Dit pheno-
meen is in het kort aldus : infecteert men een gezonde cavia subcutaan
met tuberkelbacillen, dan ontstaat eerst een locaal ziekteproces; hierop
volgt een Ivmphatische verspreiding der infectie, waardoor de regionaire
lymphklier en daarna de andere organen en weefsels aangetast worden ;
infecteert men op dezelfde wijze een tuberculeuze cavia, dan ontstaat
een ontstekingsproces, dat locaal blijft, waarna het in genezing overgaat;
de regionaire lymphklier wordt niet beinvloed, de primaire infectie
schrijdt evenwel ondertusschen voort en kan tenslotte den dood ver-
oorzaken.

In deze laatste cavia zien we dus dat de reeds in het dier aanwezige
bacillen blijven leven en gegeneraliseerde tuberculose veroorzaken,
terwijl de nieuw ingebrachte bacillen, behalve tijdelijk locaal, geen
pathogene werking hebben.

Uit de enorme literatuur, dit probleem betreffende, krijgt men den
indruk, dat dit phenomeen berust op den allergischen toestand, ten
opzichte van tuberkelbacillen, waarin de weefsels van een reeds tuber-
culeus individu verkeeren, dat dus de allergische, gesensibiliseerde
weefsels van de tuberculeuze cavia geheel anders op een subcutane
inspuiting met tuberkelbacillen reageeren, dan de niet allergische, niet
gesensibiliseerde weefsels van een gezonde cavia. Soms wordt het ver-
moeden vernomen, dat het niet aanslaan der 2e infectie en het toch
doorgaan der ie infectie zou kunnen berusten op bizondere verkregen
eigenschappen der bacillen der primaire infectie. Het is namelijk in
te denken dat na een ie besmetting het lichaam hierop geleidelijk
reageert, zoodat de bacillen zich eveneens geleidelijk kunnen gewennen
aan den afweer van het lichaam ; hiertegenover staat dan de 2e infectie,
waarbij als het ware geheel onvoorbereide bacillen in een milieu komen
dat tengevolge van de ie infectie paraat is, gericht is, tegen deze infectie.
Vermoedelijk moet de oorzaak van het phenomeen toch gezocht worden
in den bizonderen toestand van de reeds tuberculeuze cavia, in het
algemeen dus van het reeds tuberculeuze individu en is de zooeven
genoemde gedachtengang onjuist. Dit laatste wordt althans onwaar-
schijnlijk op grond van een hier te bespreken proef, waarbij de 2e
infectie verricht werd met de tuberkelbacillen genomen uit de

Uitgegaan werd van een reeds jaren in cultuur zijnde stam van
bovine tuberkelbacillen. De virulentie hiervan werd nagegaan op een
serie caviae, die vrijwel allen chronisch ziek werden, zoodat besloten
werd dezen stam te gebruiken. Drie proefcaviae werden chronisch ziek
gemaakt. Dit werd als volgt verricht :

Cavia 717, die 22-g-\'32 subcutaan geinfecteerd was met de cultuur
(aardappel glycerine), werd 20-i0-\'32 gedood. Met suspensie van lever
en milt werden 2i-io-\'32 ingespoten subcutaan aan het rechterach-
terbeen : cavia 779 en 800. Cavia 801 kreeg r.a. subcutaan 0,4 cc cul-
tuursuspensie. Deze drie geinfecteerde caviae : 799, 800 en 801 waren
bijna 1 jaar later nog in behoorlijken voedingstoestand. Bij alle
drie werd 22 Sept. 1933 (dus ongeveer 11 maanden na de infectie) de
lgl. inguinalis dexter geëxtirpeerd. De klieren werden gehalveerd,
de eene helft diende voor histologisch onderzoek, de andere helften
werden verder in het experiment benut. Wijlen Dr. H. J. M. Hoog-
land, die het histologisch onderzoek verrichtte, stelde vast :

Cavia 799 (lymphklier) : „Genezende tuberculose met uitgebreide
fibrose. Enkele korrelige zuurvaste staafjes gevonden."

Cavia 800 (lympklier) : „Genezende tuberculose met sterke fibrose
van de lymphklier en verdwijnen van specifieke cellen. Eén korrelige
zuurvaste bacil gevonden."

Cavia 801 (lymphklier) : „Genezende tuberculose, als cavia 800,
echter fibrose minder diffuus ; sterke periglandulaire infiltratie met
lymphocyten van het vetweefsel. Eén zuurvaste bacil gevonden, enkele
specifieke cellen. (Langhans\'sche reuzencel)."

Hieruit bleek dus ie dat de drie caviae tuberculeus geworden waren
en 2e dat de geëxtirpeerde lymphklicren tuberkelbacillen bevatten.
Met suspensie van deze lymphklieren werden dezelfde caviae 799, 800
en 801 nu subcutaan aan de linker dij ingespoten en tegelijkertijd op
volkomen dezelfde wijze 3 gezonde controle caviae : 312, 313 en 314.

Ruim i maand later (31 October en 1 Nov. 1933) werden de drie
proefcaviae 799, 800 en 801 en de drie controles 312, 313 en 314 gedood.

Bij de caviae 799, 800 en 801, die allen gegeneraliseerde lymphklier-
tuberculose hadden, konden macroscopisch geen veranderingen met
zekerheid worden waargenomen in de parenchymateuze organen ;
die organen, waarbij getwijfeld werd of inderdaad afwijkingen aan-
wezig konden zijn, werden histologisch onderzocht.

In longen, lever en milt van cavia 801 werd geen tuberculose ge-
vonden ; in long en lever van cavia 800 enkele tuberkelachtige haardjes
met verval (geen zuurvaste staafjes gevonden). De organen van cavia
799 werden niet onderzocht.

„Cavia 799 : Oude, genezende, grootendeels fibreuze tuberculose;
slechts weinig zuurvaste bacillen.

Cavia 800 : Oudere tuberculose van de lymphklier met weinig verval,
afkapseling en weinig zuurvaste staafjes.

Bij alle drie caviae dus uitsluitend veranderingen niet afkomstig van de
infectie van 22 September 1933 doch van de ie infectie (20 October 1932).

Hieruit blijkt, dat de tweede infectie bij deze reeds tuberculeuze
caviae de regionaire lymphklier niet heeft beinvloed.

Cavia 312 (controle behoorende bij cavia 799), gezwollen lgl. inguina-
les sinister, milt met vele haardjes, enkele haardjes in de lever.

Cavia 313 (controle behoorende bij cavia 800), lgl. inguinales sinister
iets gezwollen, organen als bij 312.

Van deze controles werden de lgl. inguinales sinister en de milt
histologisch onderzocht, met als resultaat dat deze organen tuber-
culeus veranderd bleken te zijn. Uit het bovenstaande blijkt dus dat
de bacil der primaire infectie, nl. de bacillen aanwezig in de lymph-
klieren der tuberculeuze caviae 79g, 800 en 801, ingespoten bij normale
caviae via de regionaire lymphklier een gegeneraliseerde tuberculose
hebben veroorzaakt ; doch deze bacil van de primaire infectie, voor de
2e maal ingespoten bij dezelfde caviae, heeft, geheel overeenkomstig
het phenomeen van Koch, de regionaire lymphklier niet beinvloed.

Op grond van het bovenstaande is het dus waarschijnlijk te achten,
dat de bacillen der primaire infectie geen ,,gewendheid" aan het
tuberculeuze milieu bezitten, waardoor ze in den primairen haard der
iste infectie niet geëlimineerd zouden worden. Dat de secundaire
infectie niet aanslaat zal vermoedelijk berusten op een allergischen
toestand welke aanwezig is bij een reeds tuberculeus individu.

„As to whether an alteration in virulence of infecting bacilli, as a result of live
within the animal body, may occur, or may have a relation to immunity there is
little definite information. There are not many results which indicate a definite
attenuation of tubercle bacilli in hosts of susceptible species, and there are, on the
other hand, many results showing retention of virulence even in high immune hosts."

„the persistence of the primary infection, despite resistance to a new inoculation,
has suggested the selective development of resistant types of bacilli, during the
course of disease".

Tegen dit laatste pleit dus het resultaat van het zoojuist beschreven
experiment.

Een hiermede overeenkomende proef werd in igio door Römer
en Joseph (2) verricht.

„ob eine Differenz in der Widerstandsfähigkeit tuberkulöser Meerschweine besteht
gegen eine Reinfektion mit Reinkulturtuberkelbazillen einerseits und mit „tierischen"
d.h. schon an den tierischen Organismus und speziell an den Meerschweinorganis-
mus gewöhnten Bazillen anderseits".

Zij werkten met humane t.b.bacillen ; een cavia werd subcutaan
met cultuur geinfecteerd, een half jaar later werd een lymphklier
geëxthpeerd, met suspensie hiervan werd dezelfde cavia en een controle
ingespoten (deze proef werd in drie-voud verricht). Op grond van hunne
macroscopische waarnemingen komen deze onderzoekers tot de
gevolgtrekking, dat de tuberculeuze cavia immuniteit bezit ten opzichte
van hun eigen bacillen. Histologisch onderzoek werd echter niet ver-
richt.

Mijn proef bevestigt de hunne geheel, teiwijl het histologisch onder-
zoek de waarde der conclusie belangrijk verhoogt. Merkwaardig is, dat
men in de literatuur weinige hiermede overeenkomende experimenten
vindt. Auteurs, die de resultaten van Römer en Joseph bevestigen, heb
ik tot heden niet gevonden, daarentegen wel enkele die hun opvatting
bestrijden ; de argumenten die aangevoerd worden, zijn echter m.i.
niet steekhoudend.

„Die bisherigen Tuberkuloseforscher dachten nur an die Immunität der mit
Tuberkulose infizierten Menschen oder Tiere, nicht aber an das Bakterizidiefest-
werden des in den Körper eingedrungenen Tuberkelbazillus".

Uit het voorgaande blijkt dat dit niet juist is, immers Römer en
Joseph hadden 13 jaar te voren reeds aan deze laatste mogelijkheid
gedacht. Erger is dat hun eigen proef door hen m.i. foutief beoordeeld
is ; zij spuiten tuberculeuze caviae in met tuberculeus cavia-lymph-
klicrmateriaal en andere tuberculeuze caviae met cultuur.

De eerste caviae krijgen op de plaats van inspuiting tuberculose, de
anderen niet. De conclusie luidt nu :

,,Daraus lässt sich der Schluss ziehen, dass die Tubcrkclbazillen in den Drüsen
sicher eine gewisse Bakterizidiefestigkeit besitzen. Dadurch können wir leicht das
Ergebnis des Kochsen Experiments erklären".

Mijns inziens inoct hier opgemerkt worden, dat de auteurs hier on-
voldoende aandacht geschonken hebben aan de omstandigheid dat de
infectie met tuberculeus materiaal van geheel andere virulentie kan
zijn dan die met cultuur. Dat dit inderdaad het geval is geweest, blijkt
uit de beschrijving der proef zelf, want de controles, die met tuber-
culeus materiaal geinfecteerd waren, hadden reeds na 1 week een vinger-
top groote knobbel op de entplaats, de controles ingespoten met cultuur
hadden pas na 2 weken een klein knobbeltje. Inderdaad is dus met
materiaal van verschillende virulentie gewerkt.

De door de auteurs opgestelde conclusie is m.i. daarom van onwaarde.
(Dat de infectie met tuberculeus materiaal bij de reeds tuberculeuze
caviae in dit geval sterk aansloeg bewijst niets ; iedere immuniteit en
dus ook het phenomeen van Koch, is door te sterke doseering te breken).

Paraf (4) werkte eveneens met caviae en met tuberkelbacillen
rechtstreeks uit de cavia, zijn beschrijving is echter eenigszins vaag,
zoo wordt bijv. niet vermeld hoe geinfecteerd wordt en bij hoeveel

dieren. Volgens Paraf zou een infectie bij een reeds tuberculeuze
cavia met haar eigen bacil steeds een grooter proces veroorzaken dan de
infectie met bacillen afkomstig van een andere tuberculeuze cavia.
Hij deelt mede dat zijn proeven nog niet geheel beëindigd zijn ; een
latere mededeeling van hem is echter naar ik meen niet verschenen.
Mijn inziens bieden de eenigszins vage mededeelingen van Paraf
over zijn nog niet beëindigde proeven weinig houvast. Uit de be-
schrijving van zijn techniek blijkt, dat hij soms 4 cc suspensie inspuit,
eene hoeveelheid die wel zeer groot te noemen is ; men heeft door een
dergelijke inspuiting steeds ook te maken met locale reacties veroor-
zaakt door een belangrijke mechanische factor nl. het trauma ontstaan
door inbrenging van 4 cc suspensie. Vandaar wellicht ook dat men in de
beschrijving leest van het ontstaan van knobbels met pus.

Paraf vermeldt niet, evenmin als de zoojuist genoemde Japanners,
de secties van de caviae ; ook histologisch onderzoek (b.v. van de
regionaire lymphklier) is blijkbaar niet verricht. De waarnemingen
schijnen alleen macroscopisch bij het levende dier verricht te zijn.

Samenvattend blijkt m.i. dat voor een soort van „gewendheid" van den
tuberkelbacil in het tuberculeuze individu geen deugdelijke gronden
zijn aangetoond, dat daarentegen de proeven van Römer en Joseph
en de mijne, pleiten voor het niet aanwezig zijn van een dergelijke
gewendheid.

Waarschijnlijk moet de verklaring van het phenomeen van Koch
dus niet gezocht worden in een bizondere verkregen eigenschap van
den bacil, maar in een verkregen eigenschap van het tuberculeuze
individu. Hoe men zich dit moet voorstellen is wel zeer moeilijk en
hier geldt nog steeds wat Tytler (i) in 1930 schreef:

„The mechanism of immunity is, as vet, a matter rather for speculation than
for argument."

Reeds de vraag, wat er met de bacillen gebeurt die bij een tuber-
culeus individu ingebracht worden, is niet alleen niet met zekerheid
te beantwoorden, doch men vindt hierover de uiteenloopendste mee-
ningen. Volgens Guérin, die mij zijn meening per brief mededeelde
zou een tuberkelbacil, het doet er niet toe hoe de porte d\'entrée ge-
weest is, nooit in het lichaam vernietigd worden. Het eenigste wat hel
lichaam kan doen is zich ontlasten van de bacillen door ze door middel
van se- en excretie in de natuur uit te scheiden.

Tytler (i) (bladz. 261) zegt echter, zulks naar aanleiding van
proeven van door hem genoemde auteurs :

„These results strongly suggest a destruction of bacilli during the allergie reaction,
provided the latter is of sufficiënt intensity"

„The lytic process has been studied chiefly in the case of tubercle bacilli injected
into the peritoneum of the tuberculous guinea-pig. Kraus and Hofer (1912),
Manuaring and Bronfenbrenner (,1933), Rist, Leon-Kindberg and Rolland

(1914)1 and others, have described a rapid disappearance of bacilli from the exudate
which follows such an injection and it has been claimed that bacilli can be observed
in various stages of disintegration."

,,I am convinced that in the purulent processes connected with gland or bone
lesions, there is an extensive killing of tubercle bacilli without their complete
destruction.

In our routine work on specimens submitted both to microscopic examination,
and to culture, we find that with sputum, urine and cerebrospinal fluid, where
bacilli are found by the microscope, positive cultures are obtained in practically
100% of such specimens, allowing for occasional specimens in which all tubes are
contaminated. With pus from bone, and gland lesions, however, only about 50 %
of the specimens having bacilli microscopically give positive cultures over a large
series of specimens.

My conclusion of this is, that the large proportion of the bacilli seen in suchs
specimens are no longer viable, and I think also, that in such specimens the
appearance of the bacilli, and of acid-fast fragments, suggests that they may undergo
final, if slow disintegration."

Calmette (5) noemt in zijn werk (bladz. 248—249) een uitspraak
van Metchnikoff :

,,Lc bacille se défend par la sécrétion des membranes cuticulaires. et probablement
aussi par la production de toxines, tandis que la cellule géante sécrète un dépôt calcaire
à l\'aide duquel elle emmuraille le bacille et finit par le tuer dans un très grand
nombre de cas." Op blad 751 wordt gezegd : „Lorsque le foyer devenu „latent"
ne renferme plus de bacilles, — ceux-ci ayant été éliminés comme des corps étrangers
par les voies naturelles d\'excrétion, ou détruits sur place par dégénérescence au sein
des dépôts calcaires son action protectrice vis-à-vis des réinfections s\'évanouit".

Volgens deze uitspraak zou dus wel vernietiging van bacillen in het
lichaam plaats vinden. Hoe men evenwel ook de vraag wil beant-
woorden, of een tuberkelbacil al dan niet in het lichaam vernietigd
kan worden, hiermede blijft de eigenlijke moeilijkheid voor het be-
grijpen van het phenomeen van Koch bestaan : waarom slaat de
secundaire infectie niet aan en blijven de bacillen der primaire infectie
virulent in het lichaam aanwezig zoodat nog steeds uitbreiding der
tuberculose kan plaats vinden. Het volgende is mogelijk te achten :
de bacillen der primaire infectie zitten genesteld in een tuberculeus
weefselgebied dat vaatarm en soms necrotisch is, hierdoor liggen de
bacillen beschermd ten opzichte van de werking der immuniteits-
factoren ; daar waarschijnlijk dit weefselgebied voortdurend den
invloed ondervindt der van de bacillen afkomstige producten, is het
vermoedelijk juist daardoor, dat ter plaatse geen allergische actie
bestaat. (Men denke in dit verband aan de mogelijkheid een positieve
tuberculinatiereactie weg te werken door vooraf veel tuberculine bij
een tuberculeus dier in te spuiten ; een kort daarop verrichte tuber-
culinatie kan dan negatief uitvallen.) Op de plek van inspuiting der
secundaire infectie is de situatie geheel anders; daar is ter plaatse een
actieve allergische toestand (dat de allergie in een individu locaal
inderdaad verschilt staat vast, wat waarschijnlijk verband houdt met

het feit dat de allergie niet gebonden is aan het bloed doch aan de
vaste weefsels), bovendien zijn de ingebrachte bacillen veel beter
toegankelijk voor den algemeenen afweer om door het lichaam onscha-
delijk gemaakt te worden.

Wat in het hier beschreven experiment, herinfectie met de bacillen
van het zieke individu zelf, kunstmatig werd verricht, komt spontaan
in zieke individuen zeer veel voor ; het phenomeen van Koch, m.a.w.
de immuniteit bij tuberculose, voorkomt in zekeren zin een herinfectie
met den eigen bacil.

Men bedenke echter dat de immuniteit van een tuberculeus individu,
zijn algemeene en zijn locale weerstand, aan sterke schommelingen
onderhevig, dus gering kan zijn, terwijl gelijktijdig een zware secun-
daire infectie plaats kan vinden, zoodat voortschrijding der tuberculose
toch altijd mogelijk is. Steeds zal echter de immuniteit hierbij zijn
invloed laten gelden, dit blijkt ook uit de patholoog-anatomische
bevindingen, waarop Schornagel (6) in dit tijdschrift reeds de aan-
dacht vestigde (leer van Ranke bij den mensch, onderzoekingen van
Nif.berle bij dieren).

Het verloop der tuberculeuze infectie, met andere woorden, het
ontstaan van nieuwe processen veroorzaakt door bacillen afkomstig
van het primair affect, is dan ook m.i. te beschouwen als het gevolg
van de ontwikkeling van den strijd tusschen tuberkelbacillen wier aard
in wezen gedurende dezen strijd gelijk blijft en een individu hetwelk
van niet allergisch tot allergisch is geworden en waarvan de allergie
en de algemeene immuniteit schommelt, m.a.w. de strijd tusschen een
constanten bacil en een inconstant individu.

Bij drie chronisch tuberculeuze caviae werden de lgl. inguinales
dexter geëxtirpeerd.

Histologisch onderzoek toonde daarin tuberculeuze veranderingen
aan. Met suspensie van deze klieren werden dezelfde drie caviae sub-
cutaan aan het linker achterbeen ingespoten ; tevens drie gezonde
controle caviae. De drie controle caviae kregen tuberculose (histolo-
gisch onderzoek lgl. inguinales sin. positief). Bij de drie proefcaviae
bleven de lgl. inguinales sin. onbeinvloed door de secundaire infectie.
Deze negatieve reactie komt overeen met het phenomeen van Koch.
Het optreden van dit phenomeen is dus niet afhankelijk van het al
dan niet aangepast zijn van den tuberkelbacil aan het lichaam.

Bei drei chronisch tuberkulösen Meerschweinchen wurden die Lgl. inguinales
dexter extirpiert. Eine histologische Untersuchung zeigte tuberkulöse Veränderungen.
Mit Suspensionen dieser Drüsen wurden dieselben Meerschweinchen subkutan
in das linke Hinterbein eingespritzt und ausserdem drei gesunde Meerschweinchen
als Kontrolle. Die Kontrollmeerschweinchen wurden tuberkulös (die Lgl. inguinales
sin. histologisch positiv), während bei die drei Versuchsmeerschweinchen die Lgl.
inguinales sin. von der sekundären Infektion unbeeinfluszt blieben. Diese negative

Reaktion stimmt mit dem Phänomen von Koch überein. Das Auftreten dieses
Phänomens hängt also nicht davon ab, ob der Tuberkelbazillus an den Körper
angepasst ist oder nicht.

From three chronically tuberculous guinea pigs the Lgl. inguinales dexter were
excised. Histological research showed tuberculous alterations.

With a suspension of these glands the same three guinea pigs were injected sub-
cutaneously in the left hind leg and in the same way three healthy control animals
were injected.

These control guinea pigs got tuberculosis (histological research of the Lgl. ingui-
nales sin. was positive).

In the three test guinea pigs the Lgl. inguinalis sin. remained unaffected by the
second infection.

These negative reactions chime with Koch\'s phenomenon.
The appearence of this phenomenon is therefore not dependant on the fact
whether the tubercle bacillus is adapted to the body or not.

Chez trois cobayes atteints de tuberculose chronique, on extirpa les Lgl. ingui-
nales dexter. L\'examen histologique démontra dans ces ganglions l\'existence d\'alté-
rations tuberculeuses. Chez ces trois mêmes cobayes, on injecta sous la peau de la
cuisse gauche une suspension des trois ganglions extirpés, il en fut de même chez
trois cobayes-témoins. Les trois derniers contractèrent la tuberculose (l\'examen
histologique des Lgl. inguinales sin. se révéla positif). Chez les trois autres les Lgl.
inguinales sin. ne furent pas influencés par l\'infection secondaire. Cette réaction
négative correspond au phénomène de Koch. L\'apparition de ce phénomène ne
dépend donc nullement de l\'adaptation ou de la non-adaptation des bacilles tuber-
culeux à l\'organisme.

(i.) Tytler, W. H. : Allergy and Immunity in Tuberculosis. A system of bacteriology

(Medical research council. 1930). Vol. V. Chapter IV, bladz. 228.
(2.) Römer, P. H. en K. Joseph : Die tuberkulöse Reinfektion. Beiträge zur Klinik der

Tuberkulose 17, 287. (1910).
(3.) Hioezo Toyoda en Yung-nen Yang : Die Beziehung des bacterizidiefesten Tuber-
kelbazillus zur Tuberkuloseimmunität. Centralbl. f. Bakt. etc. I Abt. Orig. 89,

(4.) Paraf, J. : Auto-reinfection du Cobaye tuberculeux. Comptes rendus hebdomadaires

de la Société de biologie. 92, 6g4, (1925).
(5.) Calmette, A. : L\'infection bacillaire et la tuberculose. 4e Ed. 1936.
(6.) Schornagel, H. : De onderzoekingen van Njeberi.e over tuberculose. Tijdschr. v.
Dierg. 58, (1931).

Voor een Spanieltje van i 9 weken oud werd mijn hulp ingeroepen.
Het patiëntje was zeer mager, iets rachitisch en had een geringe con-
junctivitis, welke ik liet behandelen met boorwater. Na een week was
de conjunctivitis nog niet genezen. In de ooghoeken zaten geregeld
etterpropjes en de conjunctivae waren sterker geïnjicieerd dan tijdens
het eerste bezoek. Aangezien de corneae van beide oogen een lichtblauw
waas begonnen te vertoonen, liet ik de oogen indruppelen met een 2 %
dionine-oplossing (hydrochloras aethylmorphini). Na een uur kwam
de eigenares met den hond terug. Bijna onmiddellijk na het indruppelen
waren de oogleden gaan zwellen, zoodat het hondje na 10 minuten
de oogen niet meer kon openen. Het was, vooral voor een leek, een
griezelig gezicht.

De oogleden waren bijna gesloten en lagen als bij een kikker omhoog
geduwd. De conjunctivae waren beiderzijds sterk gezwollen en hadden
een spekachtig aanzien. Ook de membrana nictitans was sterk gezwollen.
Het was onmogelijk de oogleden zoo ver te openen, dat de oogen zelf
zichtbaar werden. Vandaar dat de eigenares dacht, dat de oogen
„weggebrand" waren. De patiënt gedroeg zich normaal, had blijkbaar
geen pijn en voelde zich niet ziek.

De hond bleef ter observatie bij mij thuis en werd ieder uur met
boorwater ingedruppeld. Na ^ 7 uren was alles weer tot de normale
proporties teruggekeerd. De oogleden lagen weer vlak, de oogen en
conjunctivae vertoonden niets bijzonders meer, de conjunctivitis was
onveranderd blijven bestaan. De behandeling werd voortgezet met
boorwater.

Teneinde de dionine-oplossing te contróleeren, werd het bij een konijn
ingedruppeld. Dit dier reageerde hierop niet. Een paar dagen later werd
een anderen hond met dezelfde oplossing behandeld, waarbij ook geen
bijzondere reactie optrad.

Hoewel ik nog nooit een geval van idiosyncrasie voor dionine had
gezien of er van had gehoord, lijkt me dit toch de eenige verklaring voor
de beschreven reactie.

Van een plaatselijke konijnenfokvereeniging krijg ik vrij veel dieren
ter behandeling. Het heeft me getroffen, dat bij deze dieren vrij dikwijls
abscessen voorkomen op allerlei plaatsen. Een specifieke oorzaak heb
ik niet kunnen vinden en bij twee secties, verricht aan het Pathologisch
Instituut, zijn éénmaal coccen in de etter gevonden, in het andere geval

niets. Meestal schijnen het „koude" abscessen te zijn, zooals uit een paar
bijzondere gevallen blijkt.

Een konijn dat geslacht werd, bleek vele knikkervormige abscessen
in de lever te hebben. De wanden van deze abscessen waren dik, zeer
goed begrensd, zoodat het leverweefsel in de directe omgeving geen
ontstekingsverschijnselen vertoonde. De inhoud der abscessen leek op
dikken room, waarin geen bacteriën werden gevonden. Het dier was
steeds gezond geweest.

Een zeer magere Vlaamsche Reus werd ter behandeling aangeboden.
Het dier was nooit ziek geweest, maar was langzamerhand kortademig
geworden. Dit was tenslotte zoo erg geworden, dat het dier naar lucht
zat te happen, ook als er niets gebeurde en het rustig in het hok zat.
De eetlust was nog goed, het dier was ook nu nog niet ziek ; long-
geruischen waren niet te hooren, helaas werd het dier niet gepercuteerd.

Aangezien het konijn geen slacht- of fokwaarde meer had, werd het
gedood. Bij de sectie bleek het volgende. In de buikholte niets bijzonders.
Het diaphragma staat echter iets bol naar achteren, zoodat van een
terugvallen na doorsteken natuurlijk geen sprake is. Voorzichtig wordt
de borstholte opengelegd. De linker ribwand is over nagenoeg de heele
oppervlakte vergroeid met een groot absces, dat i ³/₄ van de borst-
holte vult en een zeer dikken wand heeft, dat verder met diaphragma
en een groot deel van den linkerribwand is vergroeid. In dit absces
zit, omgeven door een bindweefsel kapsel, het hart. Van de longen is
slechts een klein kwabje over, de rest is op enkele plaatsen in den absces-
wand nog te herkennen. De etter is roomkleurig, dik vloeibaar. Er zijn
geen bacteriën in te vinden.

Een Lotharinger ram moet wegens een „slecpzak" geopereerd wor-
den. Het blijkt, dat één testikel volkomen normaal is, terwijl de andere
zoo groot is als een duivenei. Langs de zaadstreng zitten nog een paar
knobbeltjes. Het dier wordt éénzijdig gecastreerd, waarbij ook de
knobbeltjes worden verwijderd. De testikel zit geheel vergroeid in de
vliezen en blijkt te bestaan uit een dikken wand, waarin weer dikke
geelachtige etter. Bij microscopisch onderzoek, verricht aan het Patho-
logisch Instituut, waren in den wand van het absces slechts woekerende
bindweefselcellen en exsudaatcellen te onderkennen. Van testikel-
weefsel was niets meer over. Een specifieke oorzaak is niet gevonden.
Ook dit dier was niet ziek geweest en werd vrij spoedig na de operatie
weer als fokram gebruikt.

Nadat Ruthardt een literatuuroverzicht gegeven heeft van theorieën omtrent
het ontstaan van gewrichtsmuizen en verschillende gepubliceerde gevallen in het
kort weergegeven heeft, komt hij tot zijn „Eigene Beobachtung".

Deze betreft een vierjarig paard, dat door schrikken met het rechterachterbeen
tegen een paal was gevallen. Het dier bleek een traumatische gonitis te hebben.
Het was zeer pijnlijk, zweette en had een verhoogde pols en temperatuur. Na een
paar dagen verbeterden deze verschijnselen, om dan weer plotseling terug te komen.
Dit herhaalde zich verschillende keeren. Steeds waren er algemeene verschijnselen bij.

Ook durfde het dier niet urineeren, terwijl het opvallend bang was voor slaan.
Tenslotte werd een Röntgen-foto genomen en nu bleek er een gewrichtsmuis
aanwezig te zijn. Besloten werd tot operatie. Het kniegewricht werd mediaal geopend
maar het was niet mogelijk een corpus alienum te vinden, laat staan te verwijderen.

Daar het dier onbruikbaar was en in voedingstoestand achteruitging, werd het
gedood. Het bleek, dat een splinter van het tuberculum medialis van de eminentia
intercondyloïdea was afgesprongen en nu vrij in het gewricht lag, terwijl het gewricht
ook verder ontstoken was.

Het betreft hier een 9-jarig paard, in goeden voedingstoestand. Het dier heeft
een enkelen keer lichte verschijnselen van koliek gehad, maar dan opeens krijgt het
een aanval, die vrij heftig inzet, steeds erger wordt en met den dood eindigt.

Berenz ¹) exploreerde verschillende malen en vond, dat het linker bovenste
colon zeer pijnlijk was, terwijl de art. colica dorsalis, die dit darmgedeelte van bloed
voorziet, als een vingerdikke, harde streng was te palpeeren. Hij dacht aan throm-
bose van dezen slagader en richtte zijn behandeling daarnaar in, zonder succes
echter.

Bij de sectie bleek, dat zijn diagnose juist was geweest. De voorste darmscheils-
wortel was sterk vergroot door een wormaneurysma, met zwart-rooden brokkeligen
inhoud. Van deze massa hadden zich stukjes los gemaakt en aanleiding gegeven
tot thrombus-vorming in de art. colica dorsalis, met als gevolg ernstige circulatie-
stoornissen en klinische verschijnselen van koliek. H. Lubberts.

Kaltenïjgoer ²) deelt zijn zeer gunstige resultaten mede vai) de behandeling
van paarden lijdende aan catarrhale influenza met een intraveneuze injectie van
100 cc 3 % yatreenoplossing.

De meeste paarden waren, na eenmaal ingespoten te zijn, binnen 24 uur koortsvrij.
Enkele dieren, die nog voor het werk waren gebruikt, terwijl ze reeds febriciteerden,
kregen een 2e injectie 24 uur later en herstelden eveneens. Beijers.

Bernhard ³) kon na intraveneuze toediening van arsinosolvin geen afdrijvende
werking waarnemen tegen strongyliden en spoelwormen van het paard. Een uit-

¹) Dr. Berenz : Ein Fall von intravital durch Rektaluntersuchung feststellbarer Darm-
embolie. Zeitschr. für Veterinärk., Aug. 1938, no. 8, S. 378.

scheiding van arsenicum in den darm, zooals dit na gebruik van Neosalvarsan het
geval is, schijnt niet plaats te vinden.

Het verminderen van het aantal Strongyluseieren bij een gecombineerde behan-
deling met tartarus stibiatus zal men dus uitsluitend aan de werking van dit laatste
midd.1 moeten toeschrijven. Het blijft een vraag of arsinosolvin doodend werkt op
de larven, die in de voorste darmscheilsarterie leven. Oedemen, die men meestal
als een gevolg beschouwt van de aanwezigheid van deze larven in den grooten
bloedsomloop, verdwenen na 3 a 4 injecties met arsinosolvin. In enkele gevallen
gelukte het echter niet om met gelijktijdige toediening van tartarus stibiatus per os
een voldoende vermindering van het aantal Strongylus-eieren in de faeces te bereiken.
Bij de meeste behandelde paarden werd wel een verbetering van den algemeenen
toestand waargenomen. Bernhard is van meening en referent is het hiermede eens,
dat arsinosolvin waarschijnlijk een stimuleerende werking op het organisme uit-
oefent, zooals men deze ook waarneemt na toediening van andere arsenicumpre-
paraten. Intraveneuze injecties van arsinosolvin kan men dus aanbevelen bij ver-
magerde paarden, welke in niet al te hevige mate aan strongylosis of ascariasis lijdende
zijn, indien tenminste niet reeds andere arsenicumpreparaten aan deze dieren
verstrekt worden. De intraveneuze injectie is gemakkelijk toe te passen en heeft
volgens schrijver het voordeel dat de behandeling door den dierenarts geschieden
moet en leeken dus geen vergiftige arsenicumpreparaten in handen krijgen.

Shaw \') vermeldt het woeden van een kort doch hevig onweder, gepaard gaande
met hevige windvlagen en regenbuien in den namiddag van zekeren dag. De bui
trok over een streek waar op een weide een koppel schapen met lammeren graasde,
welke dieren des morgens bij inspectie volkomen gezond bevonden werden. Waar-
genomen werd dat de bliksem op bedoelde weide was ingeslagen.

Den volgenden morgen constateerde men dat een boom door den bliksem was
getroffen en in de nabijheid van dezen boom vond men een schaap en twee lam-
meren dood in de weide liggen. Het zou hierbij opgevallen zijn dat de dieren in een
abnormale houding lagen en dat zij in verschillende richtingen verspreid gevonden
werden.

Bij de sectie der cadavers werd bij het schaap en één lam geen rigor mortis der
voorste ledematen geconstateerd. Overigens leverde de sectie weinig bijzonderheden
op. Het tweede lam echter vertoonde over het linker voorbeen van de kroon tot het
olecranon en vervolgens tot aan de laatste rib verloopend, een brandstrcep ter
breedte van ongeveer 2—5 cm ; de wol was totaal verteerd en de huid was geschroeid.
Ook aan het linker achterbeen was iets dergelijks waar te nemen, evenals aan de
binnenzijde der beide achterbeencn cn het rechter voorbeen. De subcutus was
hyperaemisch op de plaatsen welke correspondeerden met de brandstrepen in de
huid.

De schrijver meent andere ziekten als anthrax en parasitaire aandoeningen te
mogen uitsluiten en neemt aan dat de dieren door bliksemslag zijn gedood.

(Meermalen nam ik schapen waar, waarvan men met zekerheid kon aannemen
dat zij door den bliksem waren gedood ; steeds viel het mij op dat men vrijwel
zelden aan de huid „brandstrepen" waarnam). N.

In een voordracht, die Baumgartner *) te Bern gehouden heeft, doet hij mede-
deelingen van zijn ervaringen op het gebied van bovengenoemde ziekte bij rund,
schaap, geit, steenbok en gems.

Zijn conclusie is dat in Zwitserland maag- en darmstrongyliden veel meer voor-
komen dan men vermoedt. Elke darmcatarrh, die zonder koorts verloopt en waarbij
de dieren vermageren, is verdacht van parasitairen aard te zijn. Een voorname
factor bij de bestrijding is allereerst te trachten de ontwikkeling van het wormbroed
buiten den gastheer zooveel mogelijk te beletten (strenge hygiënische maatregelen,
zuiver drinkwater, in den stal en in de weide, droogleggen van poelen en moerassen).

De individueele behandeling is moeilijk. De meeste anthelmintica zouden volgens
schrijver onwerkzaam zijn. Het meeste succes had hij met drastische middelen,
die maag en darmcontracties verwekken zooals arecoline, Lentin, subcutaan of
per os. Hij beveelt het nog beter werkend Contortin van Kerschagl aan. Hiermede
zou men de maagwormen zeer goed kunnen afdrijven.

Van belang is verder de zieke dieren uit de besmette omgeving te verwijderen,
daar de behandeling dan alleen kans op succes heeft.

Een parasiet die bij watervogels en speciaal bij eenden in de kliermaag wordt
aangetroffen is Tetrameres fissipina. Lange gebruikt in deze publicatie voor dezen
parasiet den naam Tropisurus fissipina. Deze moet echter niet meer gebruikt worden,
omdat de naam Trcpisurus een schrijffout geweest is en eigenlijk bedoeld was Tropi-
durus, vandaar dat men thans verplicht is de later aan dezen parasiet gegeven geslachts-
naam van Tetrameres te gebruiken (ref.). Van deze wormen die tot de Spirurcidea
behooren, is het mannetje 3—6 mm lang en draadvormig, terwijl het wijfje zeer
plomp van vorm is. Het wijfje is ovovivipaar en de eieren worden in den wand van
de kliermaag gelegd. De daar vrijkomende larven kruipen weer via het slijmvlies
in het lumen van de kliermaag en verlaten het dier met de ontlasting. Als tusschen-
gastheer doen dienst waterkreeftjes : Gammares pulex en watervlooien: Daphniapulex.
Lange ¹) geeft een beschrijving van sterfgevallen onder jonge eenden, veroorzaakt
door dezen parasiet. De bestrijding moet in hoofdzaak gericht zijn tegen den tusschen-
gastheer. Van deze watervlooien en waterkreeftjes leeft slechts één generatie gedu-
rende 3—4 maanden, vooral in het voorjaar ; gedurende dezen tijd moet men dus
ook met besmette tusschengastheeren rekening houden. Wil men dus kans op succes
bij de bestrijding hebben, dan moet men gedurende dien tijd de eenden van het
besmette water verwijderd houden.

Daar oudere dieren parasietendragers kunnen zijn, zonder ziekteverschijnselen
te vertoonen, is het aan te bevelen de jonge eenden in het geheel niet in stilstaand
water toe te laten. Van het afdrijven van de parasieten met geneesmiddelen, zal
men, gezien de zitplaats, niet veel kunnen verwachten.

Daar parasieteneieren in het algemeen weinig gevoelig zijn voor desinfectie-
middelen vooral o.a. de spoelwormeieren, nam Lührs ²) experimenten met spoel-
worm- en met leverboteieren en bestraalde deze gedurende verschillenden tijd met
een kunstmatige hoogtezon, model Jesionek (kwartslamp Hanau).

Eieren van Ascaris lumbricoides van het varken werden in kleine schaaltjes ge-
bracht, onder een laag van 3—4 mm water. De bestralingstijd bedroeg 5, 10, 30 en

¹) H. Lange : Ueber eine durch Tropisurus fissipinus Diesing hervorgerufene Magen-
wurmseuche bei Enten, mit besandere Berücksichtigung des Parasiten auf Grund der patholo-
gisch-anatomisch Befunden. Z. f. Infektkrkh. der Haustiere. 53, 1938, p. 1.....8.

²) E. Lührs : Ueber die Einw\'.rkung ultraviolet!er Stiahlen auf Parasiteneier■ D.T.W.
Jhg. 46, 25, 1938, p. 385—386.

6o minuten ; daarnaast een eontróleschaaltje met onbestraalde eieren. Tien dagen
later bevatten de controle-eieren levende larven ; in de gedurende 5 min. bestraalde
eieren ontwikkelden de larven zich eerst na 21 dagen ; in de eieren die 10, 30 en
60 minuten bestraald waren, werd na 4 weken nog geen ontwikkeling waargenomen.

Met leverboteieren waren de resultaten dat de miracidien bij de contröle-eieren
na 20 dagen vrij kwamen, bij die, welke 5 min. bestraald waren na 26 dagen, terwijl
in de eieren die 10, 30 en 60 min. bestraald waren zich geen miracidien ontwik-
kelden.

Wanneer de waterlaag boven de leverboteieren resp. 1, 5 en 10 mm hoog was
en de bestraling gedurende 10 min. plaats vond, zag men uit de niet-bestraalde
eieren de miracidien na 18 dagen vrijkomen, terwijl zij in het schaaltje met 1 mm
waterstand twee dagen later uitkwamen. In de schaaltjes met een waterstand van
5 en 10 mm kwamen geen miracidien vrij. De waterlaag van 10 mm heeft dus een
beschuttende werking tegen ultraviolette stralen. Om de spoelworminfecties van
biggen in den stal te voorkomen, beveelt Lührs een dagelijksche bestraling aan van
de zeug met een kwartslamp op een afstand van 60 cm gedurende 20—30 min.
Hierdoor zouden spoelwormeieren op de zeug en ook op den stalbodem gedood
worden. Baudet.

In een overzicht der moderne rabiësliteratuur wordt het volgende vermeld :
Het hondsdolheidvirus is te kweeken in weefselcultures ; de virulentie is, bij bebroe-
ding tusschen 30° en 37⁰ C. toenemende tot den 6den of 7den dag, daarna daalt
deze en verdwijnt op den 20Sten dag. Formaline (1 : 1000) inactiveert de cultuur in
i uur bij 37° C., in 48 uur in de ijskast. Olah toonde aan dat phenolglycerine het
virus beter bewaart dan glycerine alleen ; van de 209 besmette muizen met virus-
phenolglycerine ingespoten, kregen 145 rabiës ; van de 207 muizen besmet met
glycerine virus slechts 74. Nog beter wordt het virus bewaard in physiologische
keukenzoutoplossing, waaraan 0,5 % phenol is toegevoegd.

Er is onderling verschil in de virusstammen wat betreft de antigene werking.
Vooral de oorspronkelijke stam is zeer goed ; deze stam, van Pasteur afkomstig,
was in Juli 1936 in de 1558ste dierpassage.

Tevens wordt het Aujeszkyvirus besproken ; ook dit is kunstmatig te kweeken.
Tun^man vermeldt twee gevallen van de ziekte van Aujeszky bij den mensch. Het
eerste geval betrof een laboratoriumbcdicnde, die zich in den duim infecteerde door
zich te bezeeren aan een beenpunt. Twee a drie uur later werd jeuk gevoeld op de
infectieplaats en dit gevoel verspreidde zich over het geheele lichaam. De jeuk
duurde 6 uren. Het 2de geval was eveneens een laboratoriuminfectie. De incubatie
was hier 18 uur, de jeuk verdween na 48 uur ; tijdens de ergste jeuk werd bloed
genomen van den patiënt, hetwelk ingespoten werd bij 2 konijnen ; één ervan werd
subduraal, het andere subcutaan ingespoten. Na 18 uren hadden beide dieren de
typische symptomen.

Een belangrijk verschil tusschen het rabiësvirus en het Aujeszkyvirus is, dat het
dolheidsvirus wel, het Aujeszkyvirus niet in de digestietractus gedood wordt.

Een snelle fraaie methode om Negrische lichaampjes bij rabiës aan te toonen
zou zijn de methode, beschreven door Schleifstein. De techniek van deze methode
wordt vermeld.

Op honden werden reeds proeven genomen met kunstmatig gekweekt virus.
Deze proeven verliepen gunstig ; alle 45 met cultuurvirus ingespoten honden ver-
droegen dit goed en waren immuun ten opzichte van een zeer virulent virus.

¹) A. G. Mc. Kendrick: Rabies. A review oj recent articles. Tropical Diseases Bulletin,
35. 641 (1938).

bij konijnen bereid. Hoe sneller na de besmetting de serumtherapie ingesteld wordt
des te grooter is de kans op succes.

Uit vergelijkende onderzoekingen is gebleken, dat de kans op slechte entresul-
taten bij den mensch door levende vaccines 3 a 4 maal zoo groot is als door doode.
In Palestina werkt men met door carbol gedood virus. Van 1350 gebeten behandelde
personen stierf slechts 1.

In Amerika worden honden prophylactisch geënt ; van 28.000 geënte honden
werden er 10 ziek; van 98.239 ongeënte 441. Hieruit is te berekenen dat de kans
om dol te worden voor een ongeënten hond 12,5 maal zoo groot is als voor een
geënten. Jac. Jansen.

Schermer en Deppe \') hebben proeven genomen met een droog vitamine
D-preparaat van de I.G. Farben (gemaakt uit een mengsel van tarwekiemen en
tarwezemelen).

Als kriteria voor de werkzaamheid hebben zij nagegaan : i°. de CO_a-capaciteit
van het bloed ; 2°. urine-pH en NH₃-gehalte ; 3°. serum-Ca en -P., bij runderen,
die normaal gevoederd werden en het preparaat kregen, benevens bij een aantal
dieren, die gevoederd werden met groote hoeveelheden ingekuild bietenblad. De
laatstbedoelde dieren behoorden aan enkele bedrijven, waar ieder jaar Osteomalacie-
gevallen optreden, welke door intraveneuze Vigantoltoediening genezen kunnen
worden. In deze bedrijven werden eenige koeien met het droge vitamine D-preparaat
gevoederd, terwijl de andere dieren als controles dienden.

Ook een reeds ziek geworden koe uit een controlegroep kreeg dagelijks 22.5 gram
van het bedoelde preparaat en herstelde binnen 3 weken.

Op grond van de verhoogde C0₂-capaciteit, de verhooging van de pH der urine,
gepaard gaande met een lager NH₃-gehalte en de verbetering van de Ca-P-ver-
houding na toediening van het preparaat trekken de schrijvers de conclusie, dat de
vitamine D-werking gunstig is. Wanneer het niet te hoog in prijs is kan het regel-
matig bij het voeder gemengd worden om D-hypovitaminozen of avitaminozen te
voorkomen.

Een samenvattend artikel, hetwelk niet is te rcfereeren. Hel bestudeeren van dit
artikel kan ik warm aanbevelen, daar recente publicaties er in zijn verwerkt en de
lezer in kort bestek een goed overzicht krijgt.

Het zelfde kan gezegd worden over een artikel in genoemd tijdschrift, getiteld :
,,The importance of Tracé Elements in Veterinary Science", door H. H. Gref.n
(biz. 1185). v. d. Plank.

De kennis der verschijnselen, welke door zuivere enkelvoudige avitaminosen
veroorzaakt worden, berust in hoofdzaak op de waarnemingen hieromtrent bij
proeven met kleine laboratoriumdieren. Meermalen is er dan ook aan getwijfeld of het
juist is, al deze verschijnselen zonder meer bij de huisdieren en bij den mensch te
verwachten. Onderzoekingen van Mollgaard ³), die bij varkens verricht werden,
ondersteunen dezen twijfel voor zoover het de symptomen van vitamine-A-gebrek
bij deze diersoort betreft.

Schrijver meent, dat door verschillende langdurige proevenreeksen van het
proeflaboratorium te Kopenhagen de kwantitatieve en kwalitatieve voederbehoeften

van het jonge groeiende varken zoo goed bekend geworden zijn, dat het mogelijk
is een zeer vitamine-arm grondrantsoen geheel volwaardig te maken door er de
noodige vitaminen elk afzonderlijk aan toe te voegen. Dit grondrantsoen bestond
uit tarwemeel, rijstmeel, bloedmeel, een mineralenmengsel en ondermelk.

Bij 5 biggen werd nu het vitamine-A-praeparaat uit het voedsel weggelaten om
de klinische en pathologisch-anatomische afwijkingen na te gaan, welke hierdoor
ontstonden. De proefdieren waren afkomstig van zeugen, die in de laatste twee
maanden der drachtigheid en gedurende den geheelen zoogtijd zeer A-arm ge-
voederd waren, zoodat de depóts der biggen niet groot konden zijn. Zoodoende
traden de eerste ziekteverschijnselen gewoonlijk reeds na twee maanden op.

Het bleek nu, dat A-gebrek geen aantoonbaren invloed had op den groei, het
voederverbiuik en de stofwisseling, zoolang de andere symptomen de dieren niet
verhinderden hun voeder te verorberen.

In tegenstelling met de gangbare meening kan men dus voor varkens het vitamine-
A niet als een groeivitamine beschouwen. Xerophtalmie, een der typische verschijn-
selen bij ratten, kwam in het geheel niet voor, terwijl hyperkeratosen slechts van
geringe beteekenis waren.

De symptomen van vitamine-A-gebrek bij varkens bleken in hoofdzaak op
neurologische afwijkingen te berusten en waren klinisch in drie groepen te verdeelen :
ie. Spastisch-atactische verschijnselen met medullaire afwijkingen ; 2e. Atactisch-
paraplegische verschijnselen met bulbaire en mesencephale afwijkingen ; 3e. Para-
lytische verschijnselen met ernstige afwijkingen der primaire motorische neuronen
en der extrapyramidale banen van het mesencephalon. Er kwamen allerlei krampen,
ataxie en verlammingen voor, ook de pupillen en het vertibulairorgaan function-
neerden veelal niet goed.

De microscopisch in het centrale zenuwstelsel waargenomen afwijkingen waren
van ernstigen aard en gingen steeds met sterke degeneratie der mergschecden
gepaard en vaak met algeheele vernietiging van de ascylinders met de bijbehoorende
ganglionccllen. Dan zijn de afwijkingen natuurlijk onherstelbaar. De zenuwbe-
schadigingcn door vitamine-A-gebrek hebben vaak een plaatselijk karakter. Het
is vreemd, dat eenzijdige facialisparalyse of paralyse der achterbeenen door een
algemeene ziekte als A-avitaminose ontstaan kan. Verder schijnen de primaire
motorische en sensible banen te worden aangedaan, terwijl secundaire banen vrij
blijven, met uitzondering van de spinocerebellaire en de tectospinale verbindingen.

Dat hij blijvende veranderingen door vitamine-A-gebrek zag ontstaan, geeft den
schrijver aanleiding tot de veronderstelling, dat dit ook bij andere gevolgen dezer
avitaminose wel het geval zou kunnen zijn, met name bij de achylie, welke er bij
den mensch wel bij voorkomt. Zoo zou het doorstaan van een A-avitaminose een
blijvende constitutieverandering kunnen beteekenen en zou dit vitaminegebrek
uit een oogpunt van volksgezondheid veel ernstiger zijn dan uit de directe ver-
schijnselen volgt. Frens.

De invloed van het zuur-base evenwicht der gevoederde dieren op de
voederwaarde van mineraal-zuur-silage.

Bij het conserveeren van groenvoeder wordt in de laatste jaren een steeds toe-
nemend gebruik gemaakt van toevoeging van minerale zuren, teneinde de verliezen
aan voederwaarde bij de ensileering zoo klein mogelijk te houden. Wanneer echter
de rest van het voederrantsoen geen voldoende basische werking heeft, kan deze
toevoeging aanleiding geven tot voedingsacidose bij de koeien, die met de silage
gevoederd worden. Om dit te voorkomen dient veelal krijt, soda of natriumbicar-
bonaat aan de rantsoenen toegevoegd te worden.

*) Mollgaard, Thorbek : Tierernährung (Abteilung B von Biedermanns Zen-
tralblatt für Agrikulturchemie und rationellen Landwirtschaftsbetrieb). 10, 105,

volledige kwantitatieve verteerbaarheids- en stofwisselingsproeven genomen met
volgens de A.l.V.-methode geënsileerde lucerne, die als zoodanig en met CaC0₃of met NaHC0₃ geneutraliseerd gevoederd werd aan droogstaande koeien. Boven-
dien werd ook de natuurlijke neutralisatie beproefd, welke te verkrijgen is door het
bijvoederen van voederbieten, die, zooals bekend is, een aanzienlijk base-overschot
hebben.

De resultaten van deze proeven blijken uit de volgende tabel, waarin is aange-
geven, hoeveel calorieën per kg droge stof voor de stofwisseling beschikbaar kwamen
en hoe deze verdeeld werden over warmteproductie en nettocalorieën voor vetaanzet
van volwassen runderen (NKf genoemd, 2365 NKf = 1 kg zetmeelwaarde).

Door de acidose tengevolge van het minerale zuur wordt dus de warmteproductie
aanzienlijk verhoogd ten koste van de eigenlijke voederwaarde (NKf). Deze laatste
is dus sterk van het slagen van de neutralisatie afhankelijk. Behalve voor de gezond-
heid der dieren lijkt een zoo volledig mogelijke neutralisatie van het mineraal-zure
voeder dus ook uit voeder-economische overwegingen dringend geboden, daar
anders de voordeelen der betere conservecring door de minder gunstige verdeeling
der beschikbare calorieën goeddeels weer verloren dreigen te gaan.

Het schijnt echter, dat de neutralisatie met NaHC0₃ weer aanleiding geeft tot
een mindere verteerbaarheid van het voeder, zoodat minder calorieën voor de
stofwisseling beschikbaar komen. Deze mindere verteerbaarheid trad blijkbaar
niet op bij de natuurlijke neutralisatie door voederbieten (12 kg bieten bij 6 kg
ensilage), zoodat bij deze wijze van voederen de ensilage verreweg de hoogste
voederwaarde had. (In de praktijk, waar het neutraliseercn van A.I.V.-silage nog
vaak te wenschcn over laat, hoort men wel eens, dat de krachtvoederbesparing,
welke door de verbeterde groenvoederconserveering wordt verkregen, niet meevalt.
De resultaten van dit onderzoek geven hiervoor wellicht een verklaring. Ref.).

Tijdens het heerschen van roodvonk in Helsingfors in de jaren 1933—\'37 werd
de vraag gesteld, of ook de consumptiemelk bij de verspreiding der besmetting een
rol kon spelen. In verband hiermede werd het aantal gevallen dezer ziekte vergeleken
met het aantal stallen, waar, volgens de gegevens van den dienst der melkcontröle,
streptococcenmastitis onder het melkvee voorkwam ; er bleek, dat er tusschen deze
beide een parallel bestond.

De meeste gevallen van uierstreptococcose schijnen voor te komen in het voorjaar
en in den herfst, in den tijd voor het kalven. Bij het zoeken naar cene verklaring
van deze periodiciteit der uierontstekingen werd nagegaan, of het gehalte aan
vitamine-C in de melk daarbij ook schommelingen vertoont. Gevonden werd,
dat het geen verschil maakt of men voor het bepalen van het gehalte aan vitamine-C
monsters neemt uit de eerst- of de later of laatst gemolken melkstralen : bij alle drie
werden overeenkomstige uitslagen verkregen.

Bij stalvoedering in den winter en in het voorjaar bedroeg het gemiddelde gehalte
aan vitamine-C onder normale omstandigheden 21.8 mg/lit. In het colostrum
werd gemiddeld 29.1 mglit. ascorbinezuur gevonden. 3—4 dagen na het kalven
bleek het gehalte aan vitamine-C in de melk terug te loopen, bij enkele koeien tot

\') W. Ehrström : Finsk Vet. Tidskr., Juli en Aug. 1938. (Met uitvoerig literatuur-
overzicht).

6o % van de normale hoeveelheid. Langzamerhand werd dit verlies weer ingehaald
tot de normale verhouding in 4—6 weken na het kalven intrad.

Bij koeien met uieraandoening bevatten de zieke kwartieren geringere hoeveel-
heden vitamine-C dan de niet aangetaste ; in deze laatste bleef de verhouding
normaal. Of door het lager gehalte aan vitamine-C in de melk de overgang van
een latente uierinfectie in een acute wordt bevorderd zal nader worden onderzocht.
Hiervoor is het van belang, dat bij het vaststellen van uierontstekingen ook aandacht
wordt geschonken aan het gehalte aan vitamine-C in de melk.

Door Schönberg \') wordt de pH bepaling van vleesch met gebruik van nitra-
zingeel als indicator (hetzij in waterige oplossing of als droog strooipoeder) aanbe-
volen. Deze methode wordt het beste, volgens hem, als volgt uitgevoerd :

Men brengt ongeveer 2 gram vleesch (dat zooveel mogelijk vrij is van bindweefsel^
vet en bloed) in een reageerbuisje en voegt nu zooveel nitrazingeeloplossing toe
(1 : 10.000) tot het vleeschstukje geheel en al door de vloeistof bedekt is. Heeft het
vleesch een pH van 6 of 5,8, dan blijft de oplossing geel en helder. Bedraagt de pH
6,5, dan treedt, vooral als men het vleeschstukje in de vloeistof beweegt of draait,
in korten tijd een olijfgroene kleur op, met een zwakke troebeling. Nadert de pH
het neutrale punt 7, dan krijgt de nitrazingeeloplossing een blauw-violette kleur.
Na eenige oefening kan men met deze methode reeds zeer snel en duidelijk de pH
waarde van het vleesch vaststellen.

Ook kan men de indicator droog als strooipoeder gebruiken. Daartoe vermengt men
het fijn verdeelde nitrazingeelpoeder met absoluut droog, zuiver zeezand in een
verhouding van 1 : 100. Op een droog, zindelijk stukje vleesch, dat met schoone
instrumenten is uitgesneden, wordt dan een dun laagje strooipoeder uitgestrooid.
In korten tijd verkleurt de indicator na vermenging met het vleeschsap, alnaar de
pH van het vleesch. Het opgestrooide poeder blijft geelbruin bij pH van 6—6,2,
wordt olijfgroen van kleur bij pH van 6,5 en donkerviolet bij pH van 6,8—7. Voigens
Schönberg is het gebruik van een waterige oplossing meer aan te bevelen en geeft
het nog beter waar te nemen resultaten.

Het voordeel van deze nitrazingeclmelhode is, dat het goedkoop is en geen
bijzondere apparatuur vereischt, terwijl men door de scherpe omslagen duidelijk
de pH waarde kan vaststellen.

Over een nieuwe methode voor het verwerken van slachtclierbloed voor
de volksvoeding.¹)

Zooals uit verschillende artikelen herhaaldelijk is gebleken, tracht men in Duitsch-
land het bloed van de slachtdieren te benutten voor de fabricatie van bloedworst,
teneinde het zoodoende dienstbaar te maken voor de voeding van het volk. Door
onderzoekingen van o.a. Lerche is o.m. gebleken, dat phosphorzure zouten in staat
zijn, het bloed van runderen en varkens vloeibaar te houden. De toe te voegen
hoeveelheid mag niet te klein worden genomen. Als voldoend kan worden beschouwd
10 gram phosphaat per liter bloed.

Door het wegvallen van het kloppen van het bloed en het opvangen in goed
gereinigde vaten kan men bloed verkrijgen, dat bacterie-armer is en beter houdbaar
dan bloed, dat op de tot dusver algemeen gevolgde wijze is opgevangen. Een verschil
in de geaardheid van worsten (uiterlijk, consistentie, reuk, smaak, houdbaarheid

¹) Schwerdt : Neue und erfolgreiche Wege zur Verwertung ion Schlachltierblut für die
Volksernahrung. Z. f. Fl. u. M. 1938, Jg. 48, pg. 421.

en kiemgehalte), gemaakt van geslagen bloed en van bloed, waaraan citraten of
phosphaten waren toegevoegd, kon niet worden waargenomen. Het phosphaatbloed
is derhalve volkomen geschikt voor verwerking in vleeschwaren (bloedworst).

Bij centrifugeeren van phosphaatbloed scheidt zich een geelrood plasma af,
waarmede een goede kookworst kan worden gefabriceerd.

In geen geval mag phosphaatbloed met geklopt bloed of met het serum van
geklopt bloed worden vermengd, daar dan stolling onvermijdelijk is. Op grond
van deze resultaten is bij Besluit van 6 Juli, 1938 bepaald, dat bloedworsten, die uit
slachtdierbloed zijn gefabriceerd, waaraan phosphaatftbrisol is toegevoegd (be-
staande uit 60 % natriumphosphaat en 40 % keukenzout) tot een hoeveelheid van
10 gram op 1 liter bloed, zonder verdere aanduiding in het verkeer mogen worden
gebracht. de Graaf.

• Prof. Seeleman *) houdt in dit artikel andermaal een warm pleidooi voor de
medewerking van den dierenarts bij het toezicht op melk. In hoofdzaak wordt de
frequentie besproken, waarin Streptococcen en of agglutininen ten opzichte van
Bruc. abortus Bang gevonden werden bij het onderzoek van aan \'s schrijvers instituut
ingezonden monsters melk. Bepleit wordt het verstrekken van premies voor die
boeren, die melk — vrij van Streptococcen — leveren.

Nieuwe denkbeelden over hetgeen tegen de bovengenoemde euvels gedaan moet
worden geeft de schrijver niet.

Ten slotte wordt nog even gesproken over hetgeen wij hier te lande onder toezicht
op de „kwaliteit" der melk verstaan t.Y/. melk van behoorlijke samenstelling en
behoorlijke bacteriologische reinheid. De schrijver verwijst naar Finland, waar dit
toezicht buitengewoon goed zou zijn. „Bei uns sind wir in dieser Beziehung noch
sehr rückständig" (blz. 523) typeert den toestand in Duitschland volkomen.

Dat de schrijver ook eens de voortreffelijke resultaten op dit gebied der Neder-
landsche — onder diergeneeskundige leiding werkende — melkcontröle-stations
in het oog vatte. C. F. v. O.

Kauffmann heeft een Salmonella vermeld (Bac. anatum) die lactose zou vergisten.
Krüger beschreef een „Gärtner Rostock" die zoowel lactose als saccharose vergistte.

Hohn ¹) onderzocht 958 Salmonella\'s, doch vond hierbij nimmer vergisting van
lactose en saccharose. Vijf maal ontving hij een Salmonella cultuur die deze suikers
vergistte, zij bleken evenwel verontreinigd te zijn. Veelal zijn het coccen die de
storing in de vergisting veroorzaken. Het maken van Gram preparaten, waardoor
men de verontreiniging door coccen op het spoor kan komen, wordt daarom door
Hohn met klem aangeraden. Volgens Hohn (en dit is ook de meening van Boecker)
moet dus het niet vergist worden van lactose en saccharose nog steeds als een der
constantste kenmerken van Salmonella beschouwd worden. Jac. Jansen.

¹) J. Hohn. Zur Frage des Angreifens von Laktose und Saccharose durch Erreger der Typhus —
Paratyphus — Enteritis — Gruppe. Zentralblatt f. Bakt. Originale, 141, 398 (1938).

Oppermann heeft een 50 pagina\'s groot boekje geschreven over de ziekten van
het enkele dagen tot enkele weken oude veulen, bekend onder den verzamelnaam
Fohlenlähme. Als oorzaak dezer ziekten kennen we verschillende bacteriën (diplo-
streptococcen, Bac. pyosepticum, paratvphus, coli- en aërogenes bac.). In ongeveer
70% der gevallen vindt men een dezer bacteriën ; de rest moet als niet door bac-
teriën veroorzaakt worden beschouwd. Achtereenvolgens behandelt O. de klinische
verschijnselen en de sectiebevindingen dezer verschillende infecties. Het virus van
de infectieuse anaemie is den laatsten tijd ook als verwekker gevonden. Coli en aëro-
genes zullen meestal per os worden opgenomen, Streptococcen door den navel,
evenals de B. pyosepticum. In Hongarije heeft men bij 75 % der onderzochte gezonde
merries deze laatste bacterie in de tonsillen gevonden ; anderen vonden ze in het
mondslijm, tusschen de kiezen, etc. Infectie van het veulen is dus al heel gemakkelijk.
Aangezien alle navelvaten bij het veulen in den navelring zijn vastgegroeid, kunnen
deze gemakkelijker geïnfecteerd worden dan bij kalf en lam, waar de vaten in los
weefsel liggen en bij het afscheuren van den navel zich een flink eind in de buikholte
terugtrekken. Voor de sluiting van de navelvaten bij het veulen dient een soort
spierlus, die door samentrekking dezelfde functie als een ligatuur vervullen kan.
Bij het kalf is het vooral de navelvenc, bij het veulen de navelarterie, die geïnfecteerd
wordt. Afbinden van den niet afgescheurden navel bij het veulen is uit den booze.

Oppermann meent dat aan de entcrogcne infectie tol nu toe niet voldoende
aandacht is geschonken en geeft verschillende prophylactische maatregelen aan ter
voorkoming hiervan.

De weerstand van de gezond geboren veulens kan verhoogd worden door inspuiten
van bloed of serum der moeder. Het zwaartepunt moet liggen meer bij de prophy-
laxis dan bij de behandeling, ofschoon hij de toepassing van een onspecifieke prikkel-
therapie wel aanbevelenswaardig vindt. Hygiënische maatregelen worden uitvoerig
besproken.

Gaarne beveel ik deze kleine monographie over een ook voor ons land zoo belang-
rijke ziekte bij de lezers van ons Tijdschrift ten zeerste aan. Zij vinden er in een
uitstekend en beknopt overzicht van alles wat op heden van de Fohlenlähme bekend is.

Ook de aanwijzingen omtrent de voeding der merrie, gedurende de eerste dagen
na de geboorte, de literatuuropgaven omtrent dc hoeveelheid melk, die een merrie
geeft, dc samenstelling ervan, etc. zullen velen welkom zijn. Beijers.

Im Auftrage der Reichstierärztekammer ; herausgegeben von Reinhard Froeh-
ner, Veterinärrath ; Wilhelm Rieck, Prof. an der Universität Berlin (geschiedenis
der Veeartsenijkunde) und Ewald Weber, Prof. an der Universität Leipzig. Onder
redactie van R. Froehner. ie Jahrgang 1938, ie Heft. (18e Jahrgang der Veteri-
närhistorischen Mitteilungen). Prijs per jaargang R.M. 18. Uitgegeven bij R.
Schoetz, Berlijn.

De Redactie van het Tijdschrift zond mij het hierboven vermelde boekje ter
beoordeeling.

Ik wil beginnen met mijn bewondering uit te spreken voor den uitgebreiden arbeid,
welke de uitgevers Froehner, Rieck en Weber, alle drie veeartsen, op dit gebied
niet alleen hier, maar reeds gedurende jaren op veterinair-historisch gebied hebben
verricht.

Hierbij blijkt dat de gymnasiale opleiding, die alle Duitsche veeartsen moeten
hebben doorloopen, een groote beteekenis heeft ook voor de Veeartsenijkunde.
Zonder Latijn en Grieksch, welke talen deze heeren blijkbaar zeer goed onder de

knie hebben, blijft de oorspronkelijke studie der oudere literatuur in details voor den
onderzoeker een gesloten boek.

In dit opzicht vertoont de vooropleiding onzer studenten via de Hoogere Burger-
school, een gevoelig tekort.

Een andere opmerking van algemeenen aard wil ik ook nog hier lanceeren en die
is, dat in vele landen de studie van de geschiedenis der veeartsenijkunde, welke
jarenlang heeft gesluimerd, herleeft. In Duitschland heeft men sedert jaren een
periodiek — Veterinär-historische Mitteilungen — uitgegeven en werden vooral
in de laatste jaren veel dissertaties hierover, vooral te Berlijn, geschreven. In 1937
vier. In 1938 vóór 1 Juni twee, deels onderwerpen behandelend uit de Middel-
eeuwen, deels uit lateren lijd. In Denemarken is een vijftal jaren geleden reeds een
Veterinair-historische Vereeniging opgericht, welke een tijdschrift uitgeeft, waarvan
in 1937 de 4e jaargang verscheen. De Franschman Leclainche gaf een zeer uit-
voerig boek uit : L\'histoire de la médecine vétérinaire, waarin hij voor het eerst een
kort historisch overzicht der veeartsenijkunde uit vele landen geeft. De gegevens
werden hem geleverd door speciaal door hem aangezochte correspondenten. Ik zelf
geef nu sedert een paar jaar voordrachten over de geschiedenis der veeartsenijkunde
en hoop met steun van de veeartsen en de studenten een boek uit te geven, waarin
speciaal aandacht wordt gewijd aan de geschiedenis der Nederlandsche veeartsenij-
kunde in al haar vertakkingen en branches sedert 1800.

Wat nu betreft het boekje, dat ik aan het hoofd van dit artikeltje aankondigde :
het bevat oorspronkelijke artikelen van Reinhard Froehner ; Lucrez über Men-
schen- und Tierseuchen ; Zur praktischen Tierheilkunst in Italien vor 100 und vor
300 Jahren ; Das Ritterpferd in gesunden und kranken Tagen in der alten fran-
zösischen Literatur ; Das Tierbuch des al-Damiri ; Ein alter Züricher Fferdezauber ;
en een artikel van Wilhelm Rieck : Beiträge zur Geschichte der Veterinärmedizi-
nische Fakultät zu Berlin.

Daarop volgen 14 referaten over veterinair-historische onderwerpen uit buiten-
landsche (niet veterinaire) tijdschriften. Wel een bewijs dat men zich ook buiten de
veterinaire wereld voor deze dingen interesseert.

En tenslotte boekbesprekingen, die in hoofdzaak Duitsche veterinair-historische
dissertaties betreffen.

Ik besprak dit kleine werkje eenigszins uitvoerig, omdat ik ook de aandacht der
Nederlandsche veeartsen op de studie der geschiedenis van hun vak wilde vestigen,
waarin de Duitsche veeartsen reeds gedurende een twintigtal jaren ons zijn voor-
gegaan, terwijl toch, voor zoover ik weet, aan onze onderwijsinrichting het eerst
(sedert 1853) de geschiedenis der Veeartsenijkunde op het leerprogramma prijkte,
zij het dan met een korte onderbreking.

Uitslag van het gehouden referendum over het door de algemeene
huishoudelijke vergadering van 14 Octoher 1938 aangenomen bindend
besluit betreffende het betrekken van geneesmiddelen, sera of entstoffen
van, en het verleenen van medewerking aan personen of zaken, die sera
of entstoffen aan leeken leveren.

Voor het houden van bovengenoemd referendum zijn door den secretaris aan
de in Nederland verblijvende leden der Maatschappij verzonden 719 geteekende
stembiljetten, waarvan er raasr 287 zijn terug ontvangen. Hierbij waren 15 stemmen
blanco, zoodat er in het geheel 272 geldige stemmen zijn uitgebracht.

Van deze geldige stemmen hebben er zich 270 vóór en 2 tegen het goedkeuren
van het bindend besluit verklaard. Daar volgens art. 23 der Statuten voor aanneming
³/i deel der uitgebrachte geldige stemmen noodig is, is het bindend besluit aange-
nomen.

Het Hoofdbestuur van de Maatschappij voor Diergeneeskunde brengt ter kennis
van de leden het hieronder geplaatste bindend besluit, dat van kracht zal zijn vanaf
i December 1938 t/m 31 December 1942.

1. geneesmiddelen, sera of entstoffen te betrekken in eenigerlei vorm of op eeni-
gerlei wijze, direct of indirect, van, en

2. medewerking te verleenen bij de fabricage, de controle en de aflevering van
geneesmiddelen, sera of entstoffen, direct of indirect, in den meest ruimen zin, aan :
personen of zaken, gedreven door een natuurlijk persoon, een vennootschap, een
vereeniging of stichting, die in Nederland sera of entstoffen, bestemd voor gebruik
en aanwending bij dieren, verkoopen, ten verkoop aanbieden, afleveren, ten ge-
schenke geven, ten gebruike geven of in bruikleen geven aan anderen dan :

b. dierenartsen, niet-leden van de Maatschappij voor Diergeneeskunde, apo-
thekers, apotheek-houdende artsen en erkende handelaren in sera, entstoffen en
geneesmiddelen, die de schriftelijke garantie geven, dat deze sera en entstoffen
uitsluitend door dierenartsen zullen worden aangewend.

Voor wat onder „dieren", „serum" en „entstof" verstaan wordt, wordt verwezen
naar het reeds van kracht zijnde bindend besluit, betreffende de levering van sera
en entstoffen door dierenartsen.

Dit bindend besluit is, met inachtneming van het bepaalde in art. 64 van het
Huishoudelijk Reglement, geldig tot 1 Januari 1943."

De penningmeester der Maatschappij verzoekt den leden van het Hoofdbestuur,
den leden en plv. leden van den Centralen Raad en den leden van commissies,
ingesteld door het Hoofdbestuur, hun declaraties over 1938 te willen inzenden vóór
20 December a.s., opdat deze nog dit jaar kunnen worden voldaan.

De leden en plv. leden van den Centralen Raad worden verzocht hun declaraties
in te dienen bij den secretaris van dien Raad, de overige leden worden verzocht,
dit rechtstreeks bij mij te doen.

Kort verslag van de vergadering van het Hoofdbestuur, gehouden op
Vrijdag 14 October 1938. des morgens om 10 uur in het Jaarbeursgebouw
te Utrecht.

Bij de behandeling van de notulen van de vergadering van 16 Juli 1938 werden
over reeds in vorige vergaderingen behandelde onderwerpen de volgende mede-
deelingen gedaan.

1. In aansluiting aan de op 27 April j.I. gehouden gecombineerde vergadering
van de Dagelijksche Besturen van de drie Centrale Landbouw Organisaties (3
C.L.O.), de Algemeene Nederlandsche Zuivelbond (F.N.Z.) en de Maatschappij,
over welke vergadering reeds mededeelirig gedaan werd in het Tijdschrift van 1 Juni
1938, blz. 577, werd op 27 Juli j.1. een tweede vergadering gehouden. Op deze
vergadering werd besloten tot het instellen van een niet-officieele commissie van
advies, bestaande uit 6 leden, waarvan door elk der landbouwvereenigingen en
door de F.N.Z. éën lid, door onze Mij. twee leden zouden worden aangewezen.
Deze commissie, die zich later genoemd heeft „Veterinaire Gezondheids-commissie"
zal zich in het bijzonder bezighouden met het bespreken van aangelegenheden,
welke zoowel de belangen van den landbouw als van de veeartsenijkunde betreffen.

Zij zal zoo noodig voorstellen doen aan het bestuur der samenwerkende organi-
saties, welk bestuur zich dan eventueel zal wenden tot de bevoegde autoriteiten.
Deze commissie is reeds geinstalleerd en heeft reeds twee maal vergaderd, voor
het eerst op 4 October j.1. Als voorzitter van de commissie is toen aangewezen de
heer J. L. Nijsingh, te De Wijk, als secretaris de heer A. van Heusden.

De Maatschappij is in de commissie vertegenwoordigd door voorzitter en secre-
taris.

De F.n.Z. heeft als vertegenwoordiger aangewezen Dr. A. H. Veenbaas te
Leeuwarden, terwijl de 3 C.L.O. een afgevaardigde uit landbouwkringen aange-
wezen hebben.

Bij de installatie is besloten dat de commissie, afgezien van noodzakelijke zaken,
om de twee maanden bijeen zal komen.

2. Medegedeeld werd, dat nog niet van alle afdeelingen het rapport over de in
de afdeelingen gehouden besprekingen inzake de tuberculose-bestrijding was inge-
komen. Een enkele afdeeling zou daarover nog een aparte vergadering beleggen.

Besloten werd na het inkomen der rapporten deze voor de leden van het Hoofd-
bestuur te multipliceeren, waarna een verdere beslissing genomen zal worden.

3. Van de commissie tot samenstelling van de code was een nieuw ontwerp
ingekomen, welk ontwerp veel beknopter was dan het eerst ingediende. De com-
missie bleek van meening, dat er thans weinig meer aan het ontwerp te veranderen
zou vallen. Zij zal er zich echter niet tegen verzetten, indien door het D.B. nog
enkele nict-ingrijpende veranderingen zouden worden wenschelijk geacht. In aan-
sluiting daarmede werd het D.B. gemachtigd, dit ontwerp verder met de commissie
af te werken.

4. Van den fnspecteur voor de bescherming van de bevolking tegen luchtaan-
vallen was bericht gekomen, dat inzake de vergoeding van reis- en verblijfkosten
aan enkele leden der commissie voor veterinaire luchtbescherming een regeling
getroffen was, zoodat de vergaderingen der commissie konden worden voortgezet.

Dit bericht werd ontvangen als antwoord op het over die aangelegenheid aan
den Minister van Binnenlandsche Zaken namens het H.B. gezonden schrijven.

1. Een dankbetuiging van de heeren F. M. de Leur, J. M. Knipscheer en H.
Poot voor de door de Mij. betoonde belangstelling bij hun 50-jarig jubileum als
dierenarts.

2. Een dankbetuiging van de heeren Dr. S. Douma en Mr. H. van Haastert
voor de door de Mij. betoonde belangstelling bij hun benoeming tot Officier in de
Orde van Oranje-Nassau.

3. Een dankbetuiging van de heeren L. A. Bom, F\'. M. de Leur en Dr. L. Gazen-
beek voor de betoonde belangstelling bij hun benoeming tot Ridder in de Orde
van Oranje-Nassau (de laatste ,,met de zwaarden").

4. Een schrijven van den secretaris van de afdeeling Limburg, waarin hij mede-
deelt, dat de heer L. Flamand te Maastricht, door de afd. benoemd is als afgevaar-
digde in het H.B.

5. Een schrijven van den secretaris der afd. Overijssel, waarin deze mededeelt,
dat hun afgevaardigde in het H.B., Dr. J. Buitenhuis wegens vertrek uit de afdeeling
bedankt heeft als lid van de afd. en dus aftreedt als hun afgevaardigde. In zijn
plaats is benoemd de heer G. S. E. Vegter, te Holten.

6. Van de N.V. Handelmij. „Nedigepha" te Amsterdam was een schrijven
ingekomen, waarin verzocht werd, het wond-strooipocder „Tolid" voor den alge-
meenen verkoop beschikbaar te mogen stellen, evenals dit geschiedt voor enkele
andere hunner producten, b.v. „Caporit". Ter oriënteering was daarbij gevoegd
een gebruiksaanwijzing alsmede een origineele verpakking. Aangezien dit poeder
aangegeven werd voor algemeene wondbehandeling, terwijl het toch niet geschikt
kan zijn voor behandeling van alle wonden, werd besloten aan het verzoek van de
N.V. „Nedigepha" niet te voldoen.

komen, waarbij zij wezen op het rapport van de door de afdeeling Friesland be-
noemde commissie inzake een regeling voor zoo goed mogelijke bescherming van
vee bij luchtaanvallen. Bij het door die commissie uitgewerkte plan wordt ook
genoemd het voorlichten der districts-leiders door daartoe in het leven te roepen
cursussen, die volgens haar meening door de commissie voor P.U.O. aan te wijzen
bevoegde docenten waren te geven.

De commissie voor P.U.O. was van meening, dat het aanbeveling zou verdienen
een commissie van deskundigen te benoemen, die op practisch wetenschappelijke
wijze de noodzakelijkheid, de mogelijkheid en den eventueelen aard eener prophy-
lactische, resp. therapeutische veebescherming tegen luchtaanvallen met de tot
heden bestaande ten dienste staande middelen vaststelt.

Al achtte de commissie de aangelegenheid van de veterinaire luchtbescherming
van urgent belang, toch meende zij niet tot het instellen van een dusdanige organi-
satie als door de afd. Friesland werd voorgesteld, te moeten overgaan alvorens meer
omlijnd en wetenschappelijk toegelicht de omvang van het gevaar van den veestapel
en het nut van eventueele afweermaatregelen worden vastgesteld.

In verband met de reeds vroeger ingestelde commissie voor veterinaire lucht-
bescherming, in welke commissie naast veterinairen door den Inspecteur ook gas-
deskundigen zijn aangewezen, leek het het H.B. voor het oogenblik niet aangewezen,
aan het verzoek der Commissie voor P.U.O. te voldoen.

Het H.B. wilde eerst de resultaten van de reeds ingestelde commissie afwachten.
Een nu instellen van een tweede commissie zou tot verwarring aanleiding geven.

8. Van den C.R. was een schrijven ingekomen tot nadere regeling van de ver-
houding van partijen bij waarnemingen, door middel van de Mij. tot stand gebracht,
waarover reeds mededeeling is gedaan in het Tijdschrift van 1 September j.1., blz.
908. Ook nu nog bleek de groote moeilijkheid voor het vaststellen van algemeene
regels te bestaan over de omschrijving wat verstaan moet worden onder „praktijk-
gebied". Het H.B. verzocht aan het D.B., zich hierover nog nader met den C.R.
in verbinding te stellen.

Door de afd. Limburg was aan het H.B. verzocht goedkeuring van de door haar
opnieuw vastgestelde bindende besluiten inzake de tuberculose-bestrijding met
bijbehoorend werkgebied. De goedkeuring werd gevraagd voor den tijd van 4 jaar,
omdat zij dan gelijk komen met de door bijna alle afdeelingen reeds het vorig jaar
gevraagde goedkeuring voor den tijd van 5 jaar. Deze goedkeuring werd verleend.

C. W. Herweijer, Strijensas ; W. H. van Hulzen, Gouda ; Dr. J. A. Kaligis,
Soestdijk ; W. Weening, Drachtster-Cornpagnie en B. A. Wolbert, Lenselo.

Het aftredende lid van de Redactie van het Tijdschrift de heer A. van Heusden,
werd herkozen.

Het programma voor de a.s. Algemeene Vergadering werd daarop in behandeling
genomen, waarbij vooral het nieuwe ontwerp bindend besluit inzake sera en ent-
stoffen en de door de afdeeling Noord-Holland ingediende nieuwe voorstellen be-
sproken werden. Aangezien echter de notulen van de Alg. Vergadering, waar om-
trent deze punten reeds een beslissing genomen is, opgenomen zijn in het Tijdschrift
van 15 November j.1., blz. ii6g, heeft het geen zin, hier verder mededeeling over
te doen.

Als opvolger van collega ten Thije, die op 1 Januari a.s. het H.B. gaat verlaten,
zal Prof. Dr. G. M. van der Plank verzocht worden voor het H.B. zitting te willen
nemen in de commissie van advies van den Diergeneeskundigen Studenten Kring.

Den voorzitter was mededeeling gedaan, dat door de Faculteit der Veeartsenij-
kunde besloten was, vermoedelijk in 1939 weder een veterinaire week te organi-
seeren. Medewerking aan deze week was door den voorzitter van de Mij. toegezegd.
De Faculteit wilde echter niet direct zelf de onderwerpen vaststellen, welke op die

week behandeld zullen worden. Zij zag liever dat deze eerst van buiten af opgegeven
werden, waarna zij beslissen zou. Het H.B. besloot zich daarover met de afdeelingen
in verbinding te stellen.

Nadat de voorzitter aan de heeren Sala, ten Thije en Dr. Buitenhuis, die na
i Januari geen lid meer zullen zijn van het H.B., den dank van de Mij. gebracht
had voor hetgeen door hen in hun langere of kortere periode voor de Mij. gedaan
was, werd de vergadering gesloten.

Afdeeling Friesland. Verslag van de vergadering gehouden op 30 Sep-
tember 1938.

Aanwezig waren 23 leden en de algemeene secretaris, terwijl Prof. Wester als
spreker genoodigd was. Met den heer de Boer (Bergum) werd overeengekomen
secties aan de destructor te verrichten tegen een honorarium van ƒ 2.— per sectie,
zoo deze gevraagd worden als controle op eigen diagnose.

Als afgevaardigde en plv. afgevaardigde naar de algemeene vergadering werden
resp. gekozen de heeren Hibma, Wommels en Feddema, Ferwerd.

De heer Wicersma werd voor een herkiezing als lid van den Centralen Raad
aanbevolen, hetwelk door den candidaat, nadat deze een verklaring had afgelegd,
werd geaccepteerd.

Prof. Wf.ster hield hierna een lezing over : ,,De psychologie der dieren en hare
beteekenis voor de veeartsen", een en ander verduidelijkt met lichtbeelden. De
voordracht viel bijzonder in den smaak en een geanimeerde discussie over dit actueele
onderwerp volgde.

Bij de rondvraag kwam nog even de narcose bij het rund ter sprake, zoodat t.g.t.
een spreker gevraagd zal worden dit onderwerp voor ons te behandelen.

De voorzitter deelde nog mede, dat het met de luchtbescherming voor vee cres-
cendo gaat.

Dc redactie van het Jaarboekje 1939 verzoekt hare medewerkers beleefd, zoo
spoedig mogelijke toezending van hunne bijdragen. Er ontbreken nog ruim 100
antwoordkaarten welke nog met verlangen worden tegcmoetgezicn.

Dc secretaris-generaal van den Volkenbond heeft Prof. Dr. H. C. L. E. Berger,
hoofdinspecteur van de volksgezondheid tevens directeur van het veeartsenijkundig
staatstoezicht uitgenoodigd als deskundige deel te nemen aan een bespreking, die
kan leiden tot internationale uniformiteit van keuring van vleesch en toebereid
vleesch en wat daarmede samenhangt.

Prof. Berger heeft in overleg met den Volkenbond een schema van werkzaam-
heden ontworpen, hetgeen aanvaard is en als leidraad zal dienen bij de bespre-
kingen.

Geslaagd voor het doctoraal examen Veeartsenijkunde tweede gedeelte de heer
D. Fr:eling.

Prof. Dr. L. de Blieck maakt bekend, dat hij voor het jaar 1939 een bedrag van
ƒ 300.— ter beschikking heeft voor een dierenarts of een veterinair student, die onder
zijn leiding een onderzoek zou willen instellen naar het voorkomen van influenza-
virus, eventueel van het z.g. „Ferkelgrippevirus" van het varken.

Zij die hiervoor in aanmerking wenschen te komen, gelieven zich tot hem te wenden.

De 61ste Kringavond werd gehouden 27 October j.1. in Hotel Parkzicht te Am-
sterdam. Aanwezig waren 8 leden.

Na opening door den voorzitter werd eerst een enkel ingekomen stuk behandeld.
Daarna volgde het jaar- en financieele verslag. De contributie werd voor het vol-
gende jaar vastgesteld op ƒ2.50.

Vervolgens hield collega J. G. Ojemann een voordracht over de „Sulfanijla-
miden", een rij van geneesmiddelen, die betrekkelijk kort hun intrede hebben
gedaan, maar waarvan gezegd kan worden, dat ze voor de praktijk van veel belang
kunnen zijn. Dat de afwezigen dezen avond iets gemist hebben, bewijst wel het feit,
dat twee collegae zich gedrongen gevoelden, den spreker te complimenteeren met
zijn uitstekend gedocumenteerde voordracht.

Het deed één der collegae veel genoegen te hooren, dat ook collega Ojemann
had ingezien, dat bloedonderzoek niet alleen nuttig, maar ook noodig is, om tot een
goede diagnose te komen. Nadat nog enkele vragen naar aanleiding van het gespro-
kene werden beantwoord, volgde de rondvraag. Eenige interne kwesties werden
naar voren gebracht.

Tenslotte bedankte de voorzitter den spreker voor zijn leerzame voordracht en
sloot de vergadering.

(De cijfers tusschen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan,
die i September niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 34.905 (bij 9467) eig., waarvan in Groningen bij 306
(124) eig. ; Friesland bij 2549 (752) eig. ; Drenthe bij 1706 (1020) eig. ; Overijssel
^b\'j >914 (35\') ^eiS-; Gelderland bij 3244 (932) eig.; Utrecht bij 5285 (57) eig.;
Noord-Holland bij 4626 (20) eig. ; Zuid-Holland bij 10.394 (5355) ! Zeeland
bij 262 (8) eig. ; Noord-Brabant bij 3322 (250) eig. ; Limburg bij 1297 (598) eig.

Scabiës (sarcoptes en dermalocoptes) bij paard en schaap : 933 gevallen bij g eig. (501 bij
30 eig.), waarvan in Groningen 275 bij 1 eig. (35 bij 3 eig.) ; Friesland 106 bij 4
eig. (272 bij 12 eig.) ; Drenthe 539 bij 3 eig. ; Overijssel (17 bij 3 eig.) ; Gelderland
(13 bij 2 eig.) ; Utrecht (87 bij 6 eig.) ; Noord-Holland (1 paard) ; Zuid-Holland
13 bij i eig. (76 bij 3 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 490 gevallen bij 23 eig. (2672 bij 129 eig.), waarvan in
Groningen (16 bij 1 erg.) ; Friesland 140 bij 3 eig. (245 bij 19 eig.) ; Drenthe (704
bij 2 eig.) ; Overijssel 11 bij 2 eig. (33 bij 6 eig.) ; Gelderland 54 bij 5 eig. (136 bij
\'7 ^e\'g-) ; Utrecht 22 bij 2 eig. (185 bij 7 eig.) ; Noord-Holland 127 bij 9 eig. (1206
bij 71 eig.) ; Zuid-Holland 136 bij 2 eig. (147 bij 6 eig.).

Anthrax : 23 gevallen bij 20 eig., waarvan in Gelderland 6 bij 6 eig., waarvan 1
bij paard ; Noord-Holland 14 bij 11 eig. ; Noord-Brabant 3 bij 3 eig.

Varkenspest : 1187 gevallen bij 139 eig. (969 bij 69 eig.), waarvan in Groningen
(15 bij 3 eig.) ; Friesland 107 bij 13 eig. (82 bij 9 eig.) ; Overijssel 16 bij 3 eig. (70
bij 4 eig.) ; Gelderland 518 bij 93 eig. (174 bij 21 eig.) ; Utrecht 53 bij 2 eig. (87 bij
5 eig.) ; Noord-Holland 43 bij 3 eig. (38 bij 4 eig.) ; Zuid-Holland 353 bij 11 eig.
(496 bij 17 eig.) ; Noord-Brabant 96 bij 13 eig. (7 bij 6 eig.) ; Limburg t geval.

De aansluiting van de verschillende Zaangemeenten bij het slachthuis
te Zaandam.

De Raad van Wormer heeft met 6 tegen 5 stemmen besloten tot aansluiting van
de gemeente bij het slachthuis te Zaandam. Er zijn nu nog 4 gemeenten, die weiger-
achtig blijven, ook na de conferentie met Gedep. Staten te Haarlem, n.1. Jisp, West-
zaan, Assendelft en Krommenie. Jisp zal eerlang worden samengevoegd met Wormer
en van de drie resteerende gemeenten is Assendelft onder bepaalde voorwaarden
van medezeggenschap wel tot aansluiting bereid, terwijl ook Westzaan niet veel
ernstige bezwaren meer heeft, doch alleen vreest voor nadeelige financieele gevolgen.

Wat Krommenie betreft, deze gemeente besloot zich zoo lang mogelijk tegen de
aansluiting te blijven verzetten, zoodat men daar slechts voor een opgelegd gebod
van hooger hand zal moeten wijken.

Door de Kroon is nu aan de gemeenteraden van Krommenie, Jisp en Assendelft
de verplichting opgelegd mede te werken tot vaststelling van de keurloonen over-
eenkomstig het door de commissie van advies voor den gemeenschappelijken keu-
ringsdienst van vee en vleesch voor de gemeenten Zaandam, Koog aan de Zaan,
Zaandijk, Wormerveer, Krommenie, Assendelft, Westzaan, Oostzaan, Wormer
en Jisp in haar vergadering van 28 Januari 1938 aangegeven tarief.

Naar de opvatting van de Kroon hebben n.1. de raden der gemeenten Krommenie,
Jisp en Assendelft ten onrechte geweigerd, tot de door de commissie aangegeven
verhooging van de keurloonen over te gaan.

Sinds 1931 is onder directie van den Heer Molendijk te Dordrecht een destructie-
bedrijf in exploitatie genomen. Daartoe waren aan hem eenige bijgebouwen en
terrein van de gemeente-slachtplaats aldaar verhuurd. Daar door het steeds toe-
nemen van het aantal aangesloten gemeenten en het meerder te verwerken materiaal
de behoefte aan uitbreiding zich steeds sterker deed gevoelen en hiervoor op het
terrein van de gemeente-slachtplaats geen ruimte is, moest overplaatsing worden
overwogen. Thans heeft deze zaak, aldus een bericht in de ,,V. en V.handel", van
i Nov. j.1., haar beslag gekregen en zal op een terrein aan de Maasstraat te Dordrecht
een nieuwe, moderne inrichting worden gebouwd.

Ter vervanging van het vrijbanklokaal aan de Nieuwmarkt te Amsterdam is 4
November j.1. een nieuw vrijbanklokaal aan het slachthuis aldaar in gebruik ge-
nomen, een inrichting, geheel volgens de eischen van den tijd ingericht. De verkoop
van het vleesch ging uitstekend.

De gemeenteraad van Ouddorp heeft besloten tot het aangaan van een overeen-
komst met de N.V. Gekro te Overschie voor de destructie van afgekeurd vee en
vleesch.

De Raad van Amerongen heeft besloten, bij gemeenschappelijke regeling met de
gemeenten Kesteren, Leersum, Lienden en Rhenen, een keuringskring Rhenen
op te richten.

B. en W. van Voorburg stellen den Raad voor met de N.V. Gekro voor den tijd
van drie jaren (ingaande 1 Januari a.s.) een overeenkomst aan te gaan betreffende
de destructie van vee en vleesch. de G.

Benoemd tot Militair Paardenarts 2de klasse N.O.I. met standplaats Tjimahi
(Java), G. J. Hoeflake, den Haag.

Rehmet, Ueber den Mangangehalt im Kot und Harn gesunder Haustiere und
einiger lecksuchtkranker Ochsen. Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Schroeder, Ueber die Behandlung des Ekzems mit Murnil. Inaug.-Diss. Berlin,
I938-

Ellenberger, Versuche über die hypnotische Wirkung von Scdormid bei Hunden.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Runge, Die Beziehungen zwischen spezifischem Gewicht, Oberflächenspannung
und Viskosität im Harn kranker und gesunder Hunde. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Bruns, Eine vergleichende Betrachtung der Weckwirkung von Sympatol-Azoman
und Cardiazol Veritol gegenüber verschiedenen Narcoticis. Inaug.-Diss. Gieszen,
I938-

Schöne, Untersuchungen verschiedener synthetischer galletreibender Mittel.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Bozenhardt, Untersuchungen über das Ccrpräparat „Peremesin" als Mittel
gegen Erbrechen bei Hund und Katze. Inaug.-Diss. München, 1938.

Eufinger, Hormonale Beeinflussung der Legetätigkeit beim Huhn. Inaug.-Diss.
München, 1938.

Hagenbuch, Das Sprunggelenk des Rindes. Bau und Bewegungsart. Inaug.-Diss.
München, 1938.

Klotz, Narkoseversuchc an der Katze. Inaug.-Diss. München, 1938.
Mosandl, Untersuchungen über die Wirksamkeit von Testikelhormon an künst-
lich geschädigten Keimdrüsen von Hähnen. Inaug.-Diss. München, 1938.

Dupuis, La poudre de charbon activé; son utilisation en thérapeutique vétérinaire.
Thèse de Lyon, 1938.

Meymandi-Nejad, L\'orthosiphon stamineus. Diurétique hépato-rénal chez le
chien. Thèse de Toulouse, 1938.

Maury, La benzothérapie dans la broncho-pneumonie du chien. Thèse de
Toulouse, 1938.

Sarrier, Revue générale des ferrures contre les glissardes. Vigot Frères, Paris.

Freitag, Die Hengstlinien des württembergischen Warmbluts. Inaug.-Diss.
München, 1938.

Wenz, Die männlichen Blutlinien des Glan-Donnersberger Rindes im Gau
Saarpfalz. Inaug.-Diss. München, 1938.

Wöiirle, Die Eberlinien in der bayerischen Schweinezucht. Inaug.-Diss. München,
I938-

Hahn, Grundzüge der Lehre von Stoffwechsel und der Ernährung. Verlag Ferd.
Enke, Stuttgart, 1938. R.M. 4,—•

Bühler, Untersuchungen über mögliche Zusammenhänge zwischen Präputial-
katarrh und Nephritis beim Hunde. Inaug.-Diss. München, 1938.

Bonnet, Considération sur quelques lésions glandulaires. Thèse de Lyon, 1938.

Gaufreteau, Les caractères anatomo-pathologiques des viandes asphyxiques.
Thèse de Toulouse, 1938.

Labadie, Funiculites aiguës de castration et jurisprudence. Thèse de Toulouse,
1938-

Wirth u. Zwick, Kompendium der speziellen Pathologie und Therapie. Verlag
Ferd. Enke, Stuttgart, 1938. R.M. 25,—

Buhse, Erfahrungen über Trächtigkcitsfeststcllung bei Stuten mit der Cuboni-
Reaktion sowie Versuche zur Bestimmung des Reaktionskörpers. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Rönnefahrt, Beitrag zur Kenntnis des klinischen Euterbefundes bei trocken-
stehenden und frischmelkenden Kühen mit gesunden und keimhaltigen Eutern.
Inaug.-Diss. Berlin, 1938.

Löber, Untersuchungen über die Wasserstoffionenkonzentration im Vaginalsekret
gesunder und geschlechtskranker Kühe. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Lutz, Beitrag zur Behandlung der Retentio secundinarum des Rindes unter
besonderer Berücksichtigung der Verwendung von Fissan-Uterus-Kapseln.

Wissocq, La recherche des images de Purkinje-Sanson et le diagnostic de quel-
ques affections oculaires chez le cheval. Thèse de Lyon, 1938.

Masch, Beitrag zur intrakutanen Tuberkulinisierung beim Schwein. Inaug.-Diss.
Berlin, 1938.

Scherle, Untersuchungen über die Trichomonaden des Hausgeflügels, insbe-
sondere des Haushuhnes. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Endresz, Verwertbarkeit der Komplementbindungreaktion, der Agglomeration
und der Trichomolyse für die Erkennung der Trichomonadeninfektion des Rindes.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Heidrich, Prüfung mehrerer Tuberculine beim Rind im Vergleich mit der
serologischen und bakteriologischen Untersuchung. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Southwell and Kirshner, A guide to veterinary parasitology for veterinary
students and practitioners. H. K. Lewis and Company, London, W.C. 1, 1937

Bryan and Bryan, Principles and practice of bacteriology. Barnds and Noble,
Inc., New York, 1938.

Sälzer, Infektionsversuche mit Geschlechtstrichomonaden des Rindes. Inaug.-
Diss. Gieszen, 1938.

Masszen, Der mikroskopische Nachweis der Rinder-Genital-Trichomonaden
(Trichomonas genitalis bovis) unter Berücksichtigung der gebräuchlichen Färbe-
methoden. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Wernet, Ueber die Eignung der Hottinger-Stierhodenbrühe nach Hohn und
Herrmann zum Indolnachweis und über die Hemmung des Indolnachweises durch
Kohlehydrate. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Fröhle, Die Brauchbarkeit der Sachweh-Reaktion zum Nachweis der Bang-
infektion. Inaug.-Diss. München, 1938.

Gelz, Eignet sich die Färbung nach Koester und Hansen zum Nachweis der
Bruzella Abortus Bang. Gibt es grampositive Bangbakterien? Inaug.-Diss. München,
1938-

Grözinger, Die keimtötende Wirkung des karbolisierten Serums aphtenseuche-
rekonvaleszenter Kinder für Bruzella Abortus Bang. Inaug.-Diss. München, 1938.

Knödler, Ueber die Brauchbarkeit verschiedener Lichtseren als Ersatz des
Labserums zur Agglutination auf Abortus Bang. Inaug.-Diss. München, 1938.

Konrich, Die bakterielle Keimtötung durch Wärme. Verlag : Ferd. Enke.
Stuttgart, 1938. R.M. 8,—

Clavieras, Contribution à l\'étude de l\'intradermotuberculination seconde.
Thèse de Toulouse, 1938.

Hauck, Zur Feststellung der Ueberfütterung bei Schlachttieren Inaug.-Diss.
Gieszen, 1938.

Noll, Untersuchungen über das Soda-Formalin-Ammoniak-Verfahren zur
Sterilisation von Därmen. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Schäfer, Untersuchungen über die Wasserstoffionenkonzentration verschiedener
Organe und Gewebe des Rindes. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Treffenstäut, Ueber den färberischen Nachweis der Brucellen in der Milch.
Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Haumann, Ueber die Verwendung der Saccharose und des Adonits im Platten-
nährböden zur Erkennung und Unterscheidung von Bakterien aus der Intermedius-
und Paratyphus-Enteritis-Gruppe bei der bakteriologischen Fleischbeschau. Inaug.-
Diss. Gieszen, 1938.

Terhorst, Untersuchungen über die Invasionstüchtigkeit der Rinderfinne nach
Aufbewahren finnigen Fleisches in Kühlräumen. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Freericks, Untersuchungen über die Wasserstoffionenkonzentration des Fisch-
fleisches mittels des elektrometrischen Verfahrens und die Brauchbarkeit dieses
Wertes für die Feststellung der Genusstauglichkeit von Fischen. Inaug.-Diss. Gieszen,
1938.

Körner, Untersuchungen über die Durchlässigkeit des Naturindarmes für Bak-
terien aus der Paratyphus-Enteritisgruppe. Inaug.-Diss. Gieszen, 1938.

Dousson, Les transports frigorifiques des viandes et des poissons. Thèse de Lyon,

Marienhagen und Kirche, Fleischer, erfasse die Nebenwerte. Verlag Hans
Holzmann, Berlin. R.M. 1,85

Gaiser, Zur Geschichte der ehemaligen Tierarzneischule in Karlsruhe (1784
bis 1860) Inaug.-Diss. München, 1938.

Hackl, Das Vorschriftenbuch des Salzburger Roszarztes Christof Gstetter (Mitte
des 16. Jahrhunderts). Nach einer Handschrift aus der Bibliothek der tierärztlichen
Fakultät der Universität München. Inaug.-Diss. München, 1938.

Beck, The microscope : Theory and practice. London : R. and J. Beck, Ltd.,
69 Mortimer Street; w. 1. Sh. 7.6

Laboratorium van den Gezondheidsdienst voor Vee in Friesland
Directeur: Dr. A. H. VEENBAAS.

Inleiding. Bij de bespreking van dit onderwerp bepaal ik mij voor
dezen keer tot den invloed van den stier op de onvruchtbaarheid. Een
onderwerp dat op zich zelf nog veel te omvangrijk is voor een eenigszins
volledige behandeling.

Terwille van de overzichtelijkheid komt het mij gewenscht voor
eerst een schema te geven van de lijnen, waarlangs zich het onderzoek
moet bewegen, om daarna de belangrijkste onderdeelen iets uitvoeriger
te behandelen. Tenslotte zal worden nagegaan in hoeverre waardevolle
adviezen kunnen worden gegeven.

Anamnese. Geldt in het algemeen, dat voor het zoeken naar de richting
van onderzoek, een behoorlijke anamnese van groot belang is, hier is
dat zeer zeker het geval.

Dekregister. Zoodra onze hulp wordt ingeroepen voor storingen in
het drachtig worden van het vee beginnen wij met het raadplegen van
het dekregister. Men kan dan nagaan in welke mate het euvel voorkomt,
of alleen de koeien van een bepaalden veehouder niet worden bevrucht,
of dat dit bij alle toegelaten koeien voorkomt of althans in dezelfde
mate optreedt.

terug komen. Eveneens kan worden nagegaan wanneer het euvel is
opgetreden of dit plotseling het geval is geweest of meer geleidelijk is
gekomen. Tenslotte krijgt men een indruk over de mate van belasting
van den stier.

Dieet en verpleging. Vooral in fokbedrijven is de voeding veelal gericht
op vetaanzetting met het doel het uiterlijk der dieren te verfraaien.
Zooals destijds door collega de Jong werd aangetoond heeft deze vet-
aanzetting dikwijls een ongunstigen invloed op het productievermogen
van den stier. Zware vette stieren worden in ieder geval loom met
weinig geneigdheid tot dekken soms, terwijl hierbij blijkbaar ook her-
haaldelijk degeneratie van het specifieke klierepitheel voorkomt.

Bij jonge vette stieren constateert men nogal eens verscheuring van
de lendenspieren, waardoor het oprichten sterk bemoeilijkt wordt. Wij
nemen n.1. aan, dat vetheid het spierstelsel verzwakt door vetinfiltratie,
terwijl aan dat zelfde spierstelsel zwaardere eischen worden gesteld
door het meerdere gewicht van het dier.

In dit verband past het ook na te gaan of vitamine-gebrek in het spel
kan zijn, hetgeen bij stieren, die niet aan de lijn staan, misschien wel
eens kan voorkomen, hoewel ik daarvan nog geen duidelijke voorbeelden
zag. In het Noorden is het trouwens een goede gewoonte de stieren in
den zomer aan de lijn te zetten. Vooral ook voor de klauwverpleging
is dit van belang.

Belangrijk is ook de verblijfplaats van den stier in den winter. Geregeld
verblijf in een box stelt n.1. hooge eischen aan de klauwverpleging. Het
behoeft geen betoog, dat de geheele situatie van deze verblijfplaats,
vooral met betrekking tot licht en lucht aandacht vraagt.

Bereidheid tot dekken. Te groote deklust kan een aanwijzing zijn voor
degeneratie of onvoldoende ontwikkeling van het testikelepitheel,
waarbij menden stier zoo vaak kan laten dekken als men wil. Dit euvel
wordt niet alleen bij jonge, doch ook wel bij oudere stieren waarge-
nomen. Daar afwezigheid van deklust, soms zelfs epitheeldegeneratie,
verband kan houden met het doorstaan van ziekten, kan het zijn nut
hebben in deze richting te informeeren (mond- en klauwzeer).

Verwijzende naar het ten aanzien van te groote vetheid medege-
deelde, ligt het voor de hand, dat bij de inspectie wordt nagegaan of
men met een behoorlijk bevleeschden dan wel met een te vetten stier
te doen heeft.

Verder heeft onze aandacht te trekken de droogheid van beenen en
gewrichten, alsmede de stand in de hielgewrichten. Steile stand komt
hierbij nog al eens voor en kan op den duur leiden tot ondergang van
den stier, wanneer deze zwaar wordt. Dat gewrichts-aandoeningen een
rol kunnen spelen spreekt vanzelf. De veel voorkomende fout is echter
de verwaarloozing van de klauwen met als gevolg pijnlijken gang en
tenslotte onvoldoende bereidheid tot het zich oprichten.

Vooral bij jonge vette stieren zal inspectie van de lendenstreek nooit
nagelaten worden om te contröleeren op spierverscheuringen. Een
enkele maal zal een aandoening van het ruggemerg het oprichten
kunnen verhinderen.

Tenslotte zal men zich op de hoogte stellen of verschijnselen van
algemeen ziek zijn voorkomen ; in de eerste plaats door temperatuur-
opname en verder door algemeen onderzoek van het dier, wanneer
daarvoor aanwijzingen bestaan. Indien men niet met een tuberculose -
vrijen stier te doen heeft, is het gewenscht eventueele infectie met
tuberculose niet uit het oog te verliezen, bovendien denke men vooral
aan het voorkomen van abortus-infectie, hetgeen door serologisch
onderzoek vastgesteld kan worden.

Onderzoek van de geslachtsorganen. Bij dit onderzoek zij men vooral voor-
zichtig met te snelle conclusies. Het is niet zoo eenvoudig te geringe
elasticiteit van het testikelweefsel of te groote rigiditeit van het bijbal-
weefsel vast te stellen. Ondanks den grooten invloed van het sperma-
onderzoek meenen wij toch hier ook aan dit onderzoek aandacht te
moeten schenken, daar dit toch wel belangrijke aanwijzingen kan geven.

Wat het inwendig onderzoek betreft, hebben wij ons altijd bepaald
tot palpatie van de zaadblaasjes. Dit mag men ook niet nalaten, omdat
ons gebleken is, dat hier belangrijke afwijkingen voor kunnen komen.
Zoo vonden wij b.v. bij een stier, waarvan het zaad veel etter bevatte,
een belangrijke zwelling en vergroeiingen met de omgeving van een der
vesiculaire klieren.

Ook bij stieren, waarvan het bloedserum Br. abortus agglutineert kan
men meermalen een zwelling der zaadblaasjes constateeren.

Williams die in Amerika veel ontstekingen der zaadblaasjes consta-
teerde, schrijft deze vooral ook toe aan streptococceninfecties.

Het uitwendige onderzoek zal in de eerste plaats de testikels gelden,
waaromtrent ons de mate van mogelijke beweging sterk interesseert met
het oog op de aanwezigheid van ontstekingsverschijnselen der vliezen of
resten hiervan, waardoor vergroeiingen kunnen ontstaan. Vocht-
ophoopingen in de vliezen komen voor punctie in aanmerking, om vooral
een onderzoek naar Abortus Bang infectie in te stellen.

Waren wij vroeger bij sterke zwelling van de testikel en omgeving
geneigd aan trauma te denken, meer en meer blijkt dat hierbij veelal
een infectie met Abortus-Bang in het spel is. Wanneer de acute ontste-
kingsverschijnselen hierbij verdwijnen, houdt men meestal op den
duur een zeer harde testikel over, die geen vergroeiingen meer met de

omgeving heeft. Overigens komen kleine, te harde ballen nog al eens
voor ; ook wel bij stieren, die nog nooit dienst hebben gedaan (te veel
bindweefsel, atrophie van het epitheel). Van een degeneratie van het
klierepitheel zonder meer zal klinisch niet veel waar te nemen zijn.

Aan den bijbal zijn bij palpatie heel weinig afwijkingen te consta-
teeren of het moeten abscessen of sterke vergroeiingen zijn, welke trou-
wens zeer zelden worden waargenomen.

Herhaaldelijk komt het voor, dat slechts één der ballen door het lies-
kanaal is gezakt. Ik. heb meerdere voorbeelden gezien, dat de vrucht-
baarheid ondanks dit gebrek volkomen in orde was. Dat deze dieren
worden afgekeurd voor opname in het Friesch Rundvee Stamboek
vindt dus niet daarin zijn reden. Eens vond ik bij het sporen naar de
plaats van den tweeden bal, dezen tot mijn verwondering onder den
rudimentairen uier.

Bij de penis kan men behalve een infectie van de voorhuid gepaard
met sterke zwelling en aanwezigheid van kleine etterblaasjes, als gevolg
van de infectieuze blaasjes-uitslag of veroorzaakt door trichomonas
foetus (zie proefschrift W. v. d. Burg) daar herhaaldelijk condylomen
waarnemen, die soms voor het dekken een beletsel zijn.

Bij jonge stieren ziet men wel onvoldoende uitschachten, dat in den
regel door weidegang bij de pinken verbetert. Er zijn echter stieren,
waarvan blijkbaar de musc. retractor penis onvoldoende functionneert,
waardoor de S-vormige bocht niet verstrijkt bij de erectie van de penis.
(Hartog, Tijdschr. v. Diergeneeskunde i October 1937).

Tot voor enkele jaren is het spermaonderzoek bemoeilijkt, omdat het
zaad werd opgevangen in de scheede van een tochtige koe. Deze werd
dan wel vooraf uitwendig gereinigd en schoongespoeld met phys. NaCl-
oplossing, in ieder geval van aanwezig slijm ontdaan, maar de moeilijk-
heid bleef, dat men nooit zeker was geen voor het sperma schadelijke
bijmengse\'en op te vangen.

Het is dan ook een verheugend feit dat wij in Nederland, sedert de
voordracht van Prof. Hammond van de Cambridge University de door-
hem gedemonstreerde rubberbuis met dubbelen wand, waartusschen
plaats is voor vulling met warm water en waarbij het einde kan worden
afgesloten met een glazen reservoir, waarin het geëjaculeerde sperma
kan worden verzameld, ook dit apparaat gebruiken, dank zij ook het
initiatief van collega Siebenga.

Hoe minder onbekenden in de vergelijking, hoe gemakkelijker deze
voor ons te interpreteeren valt. Het is dan ook een groot voordeel, dat
wij het sperma op kunnen vangen zonder bijgemengd vaginaal secretum.
Een moeilijkheid is echter, dat niet elke stier vlot in de kunstvagina
dekt ; wij hebben daarmede althans moeilijkheden ondervonden.

Wanneer laten dekken in de kunstvagina niet lukt en men geen sperma
wil onderzoeken, dat in de scheede gedeponeerd is, kan men probeeren
of de stier door massage van de zaadblaasjes bereid is te ejaculeeren.

Het is ons gebleken, dat sommige stieren wel eens tijdelijk fouten
vertoonen. Vooral de eerste dekking als deze snel gebeurt, moet men
wantrouwen ; de tweede is dan vaak wel goed. Wie het zaad uit de
scheede wil opvangen houde rekening met de mogelijkheid van dekken
naast de scheede.

1. Het zaad moet roomkleurig en van vrij groote dichtheid zijn
waarbij ons de hoeveelheid minder interesseert.

2. Bij laten staan moet een gelijkmatige uitzakking plaats vinden
(etterbijmenging geeft veelal onregelmatige uitvlokking), een klein
sediment wijst op te weinig zaadcellen.

3 .Microscopisch moet met kleine vergrooting een levendige massale
beweging op den voorgrond treden.

4. Bij grootere vergrooting moeten bijna zonder uitzondering gave
zaadcellen worden waargenomen (als afwijkingen neemt men vaak
waar, onregelmatigen vorm van den kop, opgevouwen en opgerolde
staarten met protoplasmakorrels. Deze afwijkingen kan men heel goed
bestudeeren met donkerveldbelichting).

5. De vitaliteit moet minstens een etmaal blijven bestaan bij bewaring
op ^ 4⁰ C. onder luchtafsluiting.

Bij het opvangen en bewaren van het sperma zal men zooveel mogelijk
toetreding van lucht beletten, terwijl lage temperatuur de houdbaar-
heid sterk vergroot. Wanneer aan deze voorwaarden wordt voldaan
kan het een dag of 3 4 goed blijven.

Bij geconstateerde afwijkingen in het zaad zij men voorzichtig met
een uitspraak ; pas herhaald onderzoek kan meerdere zekerheid geven.

Tenslotte hebben wij belang bij de oplossing van dc vraag of de stier
inderdaad een rol speelt in de verspreiding van een geconstateerde
infectie onder dc koeien en zoo niet of hij dan toch in ieder geval tenge-
volge van een infectie minderwaardig zaad levert.

Wij zijn van meening dat een typisch besmettelijke vorm van heer-
schend opbreken onder de koeien voorkomt, waarvan wij de smetstof
niet hebben kunnen aantoonen, doch welke ook door den stier verspreid
schijnt te worden. Bij de behandeling van het vraagstuk van de onvrucht-
baarheid der koeien hopen wij hier nader op terug te komen.

de mededeeling, dat bij rein opgevangen materiaal, zoowel inspuiting
van de cavia als het aanleggen van culturen goede diensten kan doen.
Wat de door dezen bacil veroorzaakte afwijkingen bij den stier betreft,
moge ik hier verwijzen naar het door Sjollema in ons tijdschrift gepu-
bliceerde artikel. Het daar uitgesproken vermoeden dat de stier geen
belangrijke rol in de verspreiding van de ziekte speelt, hebben wij
bevestigd gevonden. Wij hebben bij gebruik van geïnfecteerde stieren,
waaronder één met een door Bangsche infectie gedegenereerde testikel,
geen infectieverspreiding onder de koeien waargenomen.

Het proefschrift van W. B. v. d. Burg geeft zeer uitvoerig wat omtrent
de infectie met trichomonas bekend is. Wij hebben deze infectie tot
dusverre in het Noorden niet kunnen constateeren.

Ten aanzien van geconstateerde streptococcen-infecties van het
sperma zijn wij nog niet zeker of deze betrekking hebben op patholo-
gische afwijkingen dan wel op toevallige bijmengselen.

Spirilleninfecties constateerden wij tot dusverre wel bij koeien als
oorzaak van abortus, doch bij stieren hebben wij hiermee geen infecties
gezien.

Advies. Hoewel het niet mogelijk is in elk onderdeel de gewenschte
adviezen aan te geven, meen ik toch goed te doen enkele algemeene
raadgevingen te moeten vermelden.

Met betrekking tot het dieet en de verpleging zij hier opgemerkt dat
verplichting tot het verstrekken van behoorlijk eiwitrijk dieet, dat niet
vetaanzettend werkt, voldoende mineralen en vitaminen bevat, vele
stieren belangrijk zou stimuleeren in hun prestatievermogen. Een vol-
doende verpleging, die insluit het geven van beweging in dc buitenlucht
en goede klauwverzorging, is van niet minder belang. Deze klauw-
verpleging stuit bij oudere stieren nog al eens op moeilijkheden, een
goede methode voor het neerleggen van deze zware en soms ook niet
altijd even goedaardige stieren is een behoefte. Zooals reeds bij de
anamnese kon worden vermeld, zou onder bovengenoemde omstandig-
heden de levensduur onzer stieren belangrijk vergroot kunnen worden
en Zouden minder tijdelijke degeneratieve toestanden voorkomen. Wij
zijn er van overtuigd, dat zaadafwijkingen op deze wijze sterk ingeperkt
kunnen worden. Om deze reden is dit dan ook van belang bij geconsta-
teerd minderwaardig zaad niet te spoedig een ongunstige prognose te
stellen, doch in bovengenoemde zin te trachten verbetering te krijgen.

Het is tevens van belang voor de toekomst van jonge stieren, dan men
in den beginne voorzichtig is bij het laten dekken; het lager plaatsen
van koeien in een dekstalletje verdient dan zeker aanbeveling.

Met betrekking tot het voorkomen van laatrijpheid bij jonge stieren
moge hierbij worden opgemerkt, dat wij stieren hebben gekend, die
door hun afstamming beroemd zijn geworden, doch reeds bijna ander-
halfjaar oud waren, voordat zij voor het eerst bevruchtten. Hier kunnen

Gaarne zou ik even terug willen komen op het schrijven van collega
Fooy in de 22ste-aflevering van dit Tijdschrift, bedoeld als antwoord
op mijn artikel van 15 Aug. 1938.

Op blz. 548 schrijft Fooy : ,,Het spreekt van zelf, dat men zich
afvraagt hoe die ernstige verandering van het bloedbecld is ontstaan
en aan welk agens de agranulocytose moet worden toegeschreven".

Op blz. 1139 schrijft Fooy: „Thijn had daarom beter gedaan bij
de colimastitis niet te spreken van leucopenie, doch in navolging van
Wirth van agranulocytosis of agranulocytair bloedbeeld, enz."

Dit zijn nu twee voorbeelden van uitlatingen, waarmee ik mij absoluut
niet kan vereenigen en waarom het mij in het vorige artikel (afl. 16)
ging. Of de agranulocytose beschouwd moet worden als een ziekte
„sui generis" of als een biologische variant van een gewone granu-
locytopenic, durf ik absoluut niet te beoordeelen. Maar het gaat om
den naam „agranulocytosis" en hiermee dient men aan te duiden een
klinisch, zoowel als morphologisch en pathologisch-anatomisch scherp
omschreven vorm van beenmerginsufficiëntie, welke zich uit in het
periphere bloed door een verminderde aflevering van granulocytes
Dus spreekt men van agranulocytose, dan geeft men daarmee meteen
aan, dat de vormingsplaats der granulocyten is gelaedeerd of althans

niet alleen dieetfactoren, doch ook erfelijkheidsfactoren blijkbaar een
rol spelen.

Het komt mij voor dat ons inzicht in de onderkenning van hormonale
stoornissen nog te klein is om met eenige kans op succes een hormonale
therapie toe te passen.

Wat infectieziekten betreft zou vooral abortusinfectie voorkomen
kunnen worden door de stieren van het vee te isoleeren, geen geïnfec-
teerde voedermiddelen te geven en geïnfecteerde koeien niet toe te laten
binnen een termijn van 3 maanden na de partus. Men mag onder geen
beding stieren enten met levende abortuscultuur met het oog op het
gevaar van het creëeren van orchitis of ontsteking der zaadblaasjes.

Voor de fokkersgebieden in Nederland waar blijkbaar nog geen tricho-
monas-infectie voorkomt, zullen pogingen moeten worden aangewend,
deze infectie te weren. De onvruchtbaarheid tengevolge van verschil-
lende oorzaken heeft voldoende offers gevraagd, daaraan behoeven
geen nieuwe te worden toegevoegd.

onvoldoende functioneert. En dat nu heeft Fooy niet bewezen en daar
ging het om.

Nu zegt Fooy met grooten nadruk, dat W\'irth bij de zoogen. Dürener
Krankheit van het rund ook van agranulocytose spreekt. Maar Wirth
zegt hierbij ook :

3) „Bis zu 200 Tage nach den Aufhören der Sojafütterung können
diese Blutveranderungen bestehen bleiben".

Onder dergelijke omstandigheden mag Wirth aannemen, dat de
vorming van de granulocyten te wenschen overlaat en dan is de naam
„agranulocytose" ook gerechtvaardigd.

Maar dat zag Fooy niet. Fooy zag een plotseling verdwijnen der
granulocyten uit de circulatie en een bijna even vlug terugkomen dezer
cellen. Dat is heel iets anders en daarom heeft Fooy in het geheel geen
gelijk, wanneer hij er uitdrukkelijk op wijst, dat het bloedbeeld bij
de Dürener Krankheit „volkomen gelijkt op het gevonden bloedbeeld
bij zijn paard". Groote verschillen zou hij ook zien, indien hij de cellen
in beide gevallen morphologisch met elkaar vergeleek.

Zooals ik in mijn vorig artikel aantoonde, mogen we niet aannemen
en is het ook in het geheel niet waarschijnlijk, dat bij den patiënt van
Fooy de vormingsplaats der granulocyten geleden heeft en daarom
mag Fooy niet spreken van agranulocytose. Beter is het ook den naam
„agranulocytair blocdbeejd" niet te gebruiken, omdat dat maar aan-
leiding geeft tot verwarring. Men dient te spreken van „leucopenie"
of indien men nader wil aanduiden van „initiale leucopenie t.g.v.
gran ulocy topcn ie".

En tot slot dit : een initiale leucopenie is een gewoon verschijnsel,
is alleen een symptoom dat ons zegt, dat het lichaam een ernstige
stoot heeft ontvangen en in dat opzicht is het dus steeds een ernstige
waarschuwing, maar meer kan men er dan ook niet van zeggen.

Direct infaust behoeft men zooiets zeker niet op te vatten, vooral
niet wanneer ten tijde van de „Schüttelfrost" wordt onderzocht.

Blijft zoo\'n initiale leucopenie langeren tijd bestaan of ontstaat een
leucopenie in het verloop van een infectie na een aanvankelijke lcuco-
cytose, dan is de toestand veel ernstiger op te vatten.

Een probleem, dat bij voortduring de belangstelling heeft, althans
dient te hebben van den therapeut, is het vraagstuk der rationele
toediening van preparaten, waaraan geneeskracht wordt toegeschreven.
Ondanks de nieuwere inzichten in het wezen der ziekten en de steeds
verfijnde toepassing der technische hulpmiddelen ten dienste der diag-
nostiek en der therapie, heeft de geneesmiddeltherapie zich naast de
operatieve, de physische en de sero- en vaccino-therapie, niet alleen
ten volle kunnen handhaven, doch is, door de merkwaardige ontwikke-
ling van haar onderdelen zoals de chemo-therapie, gedurende de laatste
jaren in het brandpunt der belangstelling gekomen.

Van fundamentele betekenis voor de groei der pharmacologische
wetenschap is daarbij geweest de gelijktijdige ontwikkeling van andere
wetenschappen als chemie, biologie en physiologie, waarop de experi-
mentele pharmacologie kon worden opgebouwd. Aldus ontstonden
pharmacologische universiteits- en research-laboratoria ; doch tevens
pharmaceutische fabriekscentra, beschikkende over aanzienlijk ruimere
geldmiddelen, waar de experimentele pharmacologie, als voorloper
van de humane en veterinaire pharmaco-therapie, al of niet in nauwe
samenwerking met universiteits-laboratoria, tot ontwikkeling kon
komen.

Het werd aldus mogelijk van vele reeds bestaande en empirisch
toegepaste middelen zoals opium, digitalisbladen, cocabladen en
arecanoot, de werkzame bestanddelen : opium-alcaloiden, digitalis-
glycosiden, cocaine en arecoline, te isoleren en op hun afzonderlijke
werking op de verschillende delen van het dierlijk organisme te onder-
zoeken ; het werd mogelijk, vele stoffen uit natuurlijke producten
synthetisch te bereiden, zoals b.v. adrenaline en kamfer.

Hierdoor werd het onschatbare voordeel verkregen, dat men ten
aanzien van kwaliteit en kwantiteit niet meer afhankelijk was van
vindplaats, oogst en jaargetijde, doch het zuivere preparaat vaak in
ongelimiteerde hoeveelheid ten allen tijde in staat was te leveren ; het
werd ten slotte mogelijk door systematisch onderzoek, eventueel door
het aanbrengen van kleine veranderingen in de moleculaire structuur
van een therapeutisch werkzaam preparaat, schadelijke werkingen te
verminderen of te doen verdwijnen, de therapeutische werking te
verbeteren, soms ook een nieuwe therapeutische werking aan de reeds
bekende toe te voegen.

Een niet te onderschatten voordeel ontstond, doordat het mogelijk
werd, in vele gevallen het geneesmiddel toe te dienen langs andere

weg dan door de mond en wel door inspuiting, waarmede doorgaans
èn de nauwkeurige dosering èn de snelheid der werking van het na
resorptie in de bloedstroom geraakte middel, gebaat werd.

Deze merkwaardige ontwikkeling der z.g. pharmaceutiscbe chemie,
samenwerkende met, en bouwende op, de ervaringen van de reeds
genoemde wetenschappen, heeft in de loop der laatste 50 jaren zeer
veel heil gebracht en niemand zou de vele belangrijke producten, die
zich ook na klinische toetsing konden handhaven, willen of kunnen missen.
Een machtig voorbeeld van de succesvolle samenwerking is de chemo-
therapie van Ehrlich, berustend op het principe, dat het mogelijk
moest zijn, infecties te bestrijden door het kiezen van middelen met
grote toxiciteit voor het ziekte verwekkende agens en geringe vergiftig-
heid voor de celprotoplasma-structuur van den gastheer. Als lichtend
voorbeeld diene, dat de chemotherapie met arsenicum preparaten, de
syphilis in ons land zodanig heeft doen verminderen, dat menig medisch
student gedurende zijn klinische colleges geen enkel geval van primair
affect meer heeft aanschouwd ; dat in ons Indië een gesel der bevolking,
de eveneens door een treponema veroorzaakte framboesia met zijn
afzichtelijke huidziekte, met één inspuiting met neosalvarsan kan worden
bedwongen, evenals dit het geval is bij de konijnengeslachtsspirochaetose
en bij de vogelspirochaetose. Dit voorbeeld van rusteloze arbeid en
samenwerking tussen vertegenwoordigers van verschillende wetenschap-
pen zal op velerlei terrein der pharmacologie kunnen worden aangevuld.

Men behoeft zich slechts in te denken in de chirurgie en de para-
sietenbestrijding om slechts een enkel voorbeeld te noemen, zonder
de middelen, die voor den therapeut gemeengoed zijn geworden, om
te beseffen, dat grote en tastbare resultaten zijn bereikt. Men wijde
voorts een ogenblik aandacht aan de ontzagwekkende studie betreffende
vitaminen en hormonen en van minerale stofwisselingsstoornissen,
waarvan vooral de laatste onschatbare diensten bij de bestrijding van
veeziekten, mede dank zij Sjollema, heeft bewezen ; het zijn alle
gebieden, die ten nauwste aan de pharmacologie gebonden zijn en die
deels geheel ontgonnen schijnen, doch grotendeels nog slechts in het
begin der exploratie zijn te beschouwen. Voorts denke men aan de
ontdekking van de laatste tijd, betreffende de werking der sulfanilamiden
op coccen, welke in 1935 door Domagk werd gepubliceerd en waarvan,
ondanks de talloze publicaties, de juiste practische waarde bij de be-
strijding dezer ziektekiemen bij mens en dier nog niet vast staat, doch
welke ontdekking van verstrekkende betekenis zal kunnen zijn.

Terwijl ik U in het voorgaande heb mogen wijzen op belangrijke
resultaten van het hedendaagse geneesmiddelonderzoek resp. der
pharmaceutische industrie, meen ik U ook enkele ernstige bedenkingen
tegen de noodzakelijke gevolgen van de op commerciele basis gefun-
deerde centra niet te moeten onthouden. In de eerste plaats moet
worden gewezen op de chaotische toestand, die er ten aanzien van de
benamingen der preparaten in velerlei opzicht bestaat.

Ingevolge de wettelijke bepalingen betreffende patenten en merken is
het mogelijk, dat een fabrikant een chemisch product, ook zelfs een
eenvoudig mengsel van chemische producten, onder een bepaalde naam
in de handel brengt, ook al wordt hetzelfde product of dezelfde combi-
natie reeds door andere pharmaceutische lichamen, zij het onder
andere naam, gelanceerd. Het gevolg daarvan is, dat vele preparaten
onder talloze verschillende namen in de handel zijn. Een sprekend
voorbeeld zijn de reeds genoemde sulfanilamide-verbindingen, waarvan
één der drie gepatenteerde prontosilverbindingen nml. het para-amino-
phenyl-sulfonzure amide of sulfanilamide (prontosil album) reeds in
Jan. 1938 onder minstens 12 merkennamen, o.a. ook streptozon, bekend
was.

Niet minder bedenkelijk is ook de overvloedige reclame, die de clinicus
in de vorm van brochure, advertentie, lichtreclame, gratis monster of
bezoek van vertegenwoordigers over zich heen moet laten gaan. Ik meen
de mening te moeten vertolken, dat de onmogelijkheid, zelfs voor den
beroepspharmacoloog, dus zeker voor den practicus, een juist overzicht
te houden of te verkrijgen over de nieuw gelanceerde preparaten, een
deskundig oordeel en dus ook een verantwoorde toepassing op den
patiënt, in hoge mate in de weg staat en wantrouwen tegenover de
producten, al of niet gegrond, in de hand werkt. Het moge uit commer-
cieel oogpunt voor den fabrikant misschien noodzakelijk zijn, de genees-
middelmarkt geregeld van nieuwe preparaten te voorzien, uit een thera-
peutisch oogpunt wordt de bestaande toestand echter bedenkelijk, te
meer wanneer de nieuwe aanwinsten lang niet altijd essentiele verbete-
ringen zijn te achten, zoals b.v. voor vele der talloze barbituurzure
derivaten, al of niet gecombineerd met broom, ureum of anderszins
voor slaapopwekking, resp. pijn- of zenuwstilling aanbevolen, veelal
ten duidelijkste is gebleken.

Een bedenking van geheel andere aard meen ik nog te moeten opperen
tegen de voortdurende productie van uit natuurlijke producten geïso-
leerde zuivere substanties, resp. tegen chemisch zuivere, synthetisch bereide
vervangproducten. Mede door de eenvoudige behandeling en toe-
diening dezer stoffen werden de oorspronkelijke producten, die zich
in de veeartsenijkunde nog grotendeels, vooral bij de grote huisdieren-
medicatie, konden handhaven, er grotendeels in de humane receptuur
door verdrongen.

Evenals echter het cellulose- en vitamine-arme wittebrood aan
voedingswaarde inboet, de van het zilvervlies ontdane rijstkorrel een
noodzakelijke asseccoire voedingsstof, het vitamine B,, verliest, de
verschillende gezuiverde z.g. kleur- en reukeloze preparaten uit het
belangrijke huidgeneesmiddel, de teer, in werking bij de heterogene
teermassa achterstaat en men met het afkookwater van groenten
waardevolle substanties verloren doet gaan, bestaat er gegronde aan-
leiding tot de veronderstelling, dat ook vele voedings- of geneesmiddelen
betere werking zullen vertonen dan de daaruit gesepareerde producten

alleen. Zo hecht men thans meer waarde dan voorheen aan de aan-
wezigheid van saponinen in de digitalisbladen, waardoor het thera-
peutisch effect der glycosiden, die de dragers zijn der cardiotonische
werking, beïnvloed wordt.

Eveneens moet men voorzichtig zijn, de gedurende de laatste jaren
bij rachitisbestrijding in zwang gekomen gestandaardiseerde vitaminen-
preparaten A en D, gelijkwaardig te beschouwen met het natuurlijke
orgaanpreparaat, de levertraan, dat naast deze beide vitaminen nog
zo vele andere bestanddelen o.a. het jodium, bevat. Als laatste voorbeeld
diene de vergelijking van tannine of tannine-afsplitsende preparaten
ter bestrijding van gastro-intestinale stoornissen, met looizuur bevattende
plantendelen. Men is ook in dit opzicht meer waarde gaan hechten aan
de overige, in planten aanwezige zogenaamde ballaststoffen, die echter
wel degelijk, b.v. door beïnvloeding der resorptie van het werkzame
bestanddeel, de werking kunnen verbeteren. Zo bleken de hemicellulosen
der planten-celwand, waartoe de pectines behoren, onder bepaalde
omstandigheden een krachtige bloedstolling-verhogende werking te
hebben, zoals de experimenten en ervaringen met sangostop bewezen,
terwijl ze verder door hun colloidale structuur tevens ontstekingvermin-
derend, b.v. op het maag en darmoppervlak, werkten. Voor styptische
werking bij diarrhee kan daarom op deze gronden het gebruik van het
plantenproduct mogelijk voorkeur verdienen boven de eerstgenoemde
preparaten.

De klacht der fabriekschemici, die de nieuwe preparaten in reeksen
lanceren, dat het experimenteel-pharmacologisch onderzoek naar de
therapeutische en andere eigenschappen meestal zo lang duurt, is juist.
Er wordt echter min of meer door bewezen, dat men in het algemeen
steeds trachten wil op zorgvuldige wijze een op grondig onderzoek
gebaseerd oordeel over de nieuwe stof te verkrijgen. Helaas zijn er ook
pharmaceutischc fabriekscentra, ook op het gebied der veterinaire
geneesmiddelvoorziening werkzaam, waar men met minder plichtsbesef,
op voorbarige wijze, producten in de handel brengt, waarvan de eigen-
schappen, ook de toxische, op zijn zachtst genoemd onvoldoende bekend
zijn. Bij de beoordeling der laboratorium-gegevens dient men overigens
nimmer te vergeten, dat niet de experimenteel-werkende pharmacoloog,
maar de pharmaco-therapeut en de nauwkeurig observerende en critische
clinicus het laatste woord heeft en dat dus eerst de verkregen resultaten
bij het zieke individu, welke niet zelden afwijken van die in het labora-
torium bereikt, een uiteindelijk oordeel zullen kunnen geven.

Aldus bezien, kunnen vele der gegevens, verstrekt door de fabriek,
toch slechts een basis vormen, waarop ten slotte het klinisch oordeel
nog gefundeerd dient te worden.

De veterinair -pharmacoloog bezit bijna algemeen, doordat hij meesten-
tijds clinicus is, in tegenstelling met zijn medischen collega, het onschat-
bare voordeel zijn zelf verworven of uit literatuur verkregen pharma-
cologische laboratoriumkennis betreffende een geneesmiddel aan zijn

patiënten te toetsen, waardoor hij over de pharmaco-therapeutische
werking van vele middelen een gefundeerd en persoonlijk oordeel
verkrijgt. Hij zal meer pharmaco-therapeut dan pharmacoloog moeten
zijn en zich ook in het dierexperiment moeten bezig kunnen houden
met de bestudering der werking, dosering, toxiciteit en verdere eigen-
schappen van middelen bij de verschillende diersoorten. Hij kan daarin
alleen slagen, wanneer hem tijd, personeel, middelen en ruimte ter
beschikking staan. Het behoeft overigens geen betoog, dat de wijd uit-
eenloopende orgaanreacties op geneesmiddelprikkels der in hun physio-
logische functies zo verschillende diersoorten, in hoge mate het onder-
zoek bemoeilijken.

In 1937 werd op een congres van aanstaande medici en pharmaceuten
te Utrecht, door verschillende hoogleraren de fouten der geneesmiddel-
voorziening en -toepassing besproken. Een belangrijke plaats nam
daarbij in het euvel der specialité\'s, die de apotheker tot winkelier ver-
laagden, terwijl de arts ze uit zekere gemakzucht voorschrijft, vaak
zonder behoorlijk de pharmacologische werking te kennen. Ook de
veterinaire geneesmiddelvoorziening wordt sinds enkele jaren door het
spook der specialité\'s bedreigd. De topzware, met veel ongewenste
ballast bezwaarde geneesmiddelmarkt, eist daarom ook te meer van
den veterinairen practicus een rustig en kritisch oordeel bij de keuze
der pharmaceutische preparaten voor zijn patiënten. De dierenarts,
die steeds nieuwe preparaten probeert, zonder dat hij voldoende gegevens
over bewezen bruikbaarheid heeft, bewijst nóch zijn clientèle, nóch zijn
patiënten een dienst. Beter dan het voortdurend proberen van nieuwe
preparaten, daarbij alleen afgaande op fabrieksexperiment of een enkele
publicatie, kan hij zich eigen maken een persoonlijke grondige kennis
der klinische waarnemingen met slechts beproefde geneesmiddelen,
die zich door de jaren heen volkomen hebben gehandhaafd en als het
ware de kerncollectie der apotheek vormen.

Depractiserend dierenarts in ons land verkeert in de bevoorrechte positie,
apotheekhouder te mogen zijn, ter voorziening in de door zijn praktijk
ontstane behoeften. Hij is daardoor in staat persoonlijk de kwaliteit
zijner geneesmiddelen te controleren. Hij dient zich echter ten zeerste
bewust te zijn, dat hij daarmede een verantwoordelijke taak heeft te
vervullen en zich bij voorbeeld moet onthouden van het verstrekken
van geneesmiddelcombinaties, waarvan de receptuur uit pharmaceu-
tisch-chemisch oogpunt niet gedoogd kan worden of pharmaco-thera-
peutisch niet verantwoord is. Ook dient hij zich te realiseren, dat naast
strikt hygiënische behandeling der geneesmiddelen de wijze van be-
waring volgens voorschrift dient plaats te hebben, ten einde de werk-
zaamheid kwalitatief of kwantitatief niet te veranderen. De dierenarts
kan grote steun daarbij ondervinden door het raadplegen, naast zijn
vakliteratuur, van Nederlandse uitgaven, die volkomen betrouwbare
handleidingen kunnen worden genoemd. De JVed. Pharmocopee, de uit-
gave van de, van rijkswege benoemde pharmacopee commissie, waarin

de eigenschappen van de meest gebruikte en belangrijkste geneesmid-
delen en hun bereidingen worden besproken, is een algemeen bekend
werk. Minder voor U bekend is de uitgave van de Ned. Mij. ter bevor-
dering der Pharmacie, de Codex Medicamentorum Neerlandicus, een omvang-
rijk werk, waarin vele andere geneesmiddelen en bereidingen vermeld
zijn. Beide uitgaven maken het mogelijk, vele, voor de veterinaire
practijk te kostbare preparaten, zelf te bereiden of volgens voorschrift voor
belangrijk lagere prijs te doen bereiden. Tenslotte is in dit laatste opzicht
een zeer prijzenswaardige uitgave van luttele centen, het boekje van
dezelfde maatschappij, bevattende „een lijst van namen van specialité\'s,
in de Ned. Pharmacopee en de Codex genoemd, benevens van de daarin
voorkomende geneesmiddelen, die ter vervanging van onder merken-
namen ingeschreven geneesmiddelen worden voorgeschreven."

Dat het uit bedrijfsoogpunt ook voor den dierenarts van belang is de
chemische samenstelling resp. de niet door patent of merk beschutte
naam, van vele preparaten te kennen, blijkt uit het feit, dat eenzelfde
product, onder fabrieksnaam en -verpakking, veelal veel duurder is
dan onder de meer wetenschappelijke benaming. Zo is om met slechts
enkele voorbeelden te besluiten, de prijs van aspirine 22 X die van acid.
acetylo-salicylicum of acetosal; van Lysol 5 X die van Liquor Kresoli
saponatus ; van Yatren 11 X die van Meditrenum ; van Tannoform
3 X die van Methylen-ditanninum ; van Chinosol en van Superol
circa 3 X die van sulfas Ortho-Oxychinolini; van Urotropine 85 X
die van Hexamethylen-tetramine ; van Prontosil album 4 X die van
para-aminobenzol sulfonamide.

De voorgaande beschouwingen mogen U een globaal inzicht hebben
gegeven in de ontzag afdwingende ontwikkeling der geneesmiddel-
industrie der laatste halve eeuw ; zij zal U echter tevens hebben ver-
duidelijkt, door welke fouten de geneesmiddelvoorziening zo zeer te
wensen overlaat ; waardoor de therapeut niet of slechts met grote in-
spanning zich in de pharmaceutische dooltuin een uitweg weet te
verschaffen. Het mag als een belangrijk feit worden beschouwd, dat op
het Internationaal Veeartsenijkundig Congres te Zürich gehouden,
na enige maanden van voorbereiding een internationale vereniging
voor veterinaire pharmacologie werd opgericht, waartoe zich reeds
leden uit alle delen van de wereld hebben opgegeven. Een der punten,
welke in studie zullen worden genomen, is het bevorderen der voor-
lichting der practiserende dierenartsen over geneesmiddelen, ter nor-
malisering en regulering der geneesmiddeltoepassing. Naar mijn over-
tuiging kan daarvan ook voor de bestrijding der dierziekten in ons land
slechts voordeel worden verwacht.

Een prolapsus uteri bij het varken komt betrekkelijk zelden voor. In
onze veterinaire handboeken over verloskunde wordt er in het algemeen
weinig aandacht aan geschonken. Hier volgen enkele meeningen over
dit onderwerp, die ik in de mij ten dienste staande werken vond.

Tapken, Die Praxis des Tierarztes. Repositie is volgens hem in den regel
onmogelijk of doelloos. Amputatie is door hem nooit verricht, omdat
het resultaat hiervan zeer onzeker zou zijn. Hij laat het dier onmiddellijk
slachten.

Harm\'s, Lehrbuch der Tierarztl. Geburtshilfe. Hierin wordt als therapie
zoowel de repositie als de amputatie beschreven, terwijl uit de literatuur
wordt aangehaald, dat door Pante 18 amputaties zijn verricht met
11 genezingen. Omtrent het aantal geslaagde reposities wordt niets
vermeld.

Ook Franck-Albrecht geven als therapie zoowel de repositie als
de amputatie. Wat de prognose betreft zeggen Franck-Albrecht :
,,Beim Schweine müssen wegen des Uterus-vorfalles nicht selten Not-
schlachtungen vorgenommen werden."

Volgens hen is de repositie wel moeilijker dan bij het rund, maar
toch in vele gevallen wel mogelijk.

De Bruin, Geburtshilfe bei den kleineren Haustieren. Indien geen verwon-
dingen of gangreen aanwezig zijn, past de Bruin de repositie toe,
anders de amputatie. Hij geeft een vrij uitvoerige beschrijving zoowel
van de repositie als van de amputatie. De prognose is bij amputatie
vrij gunstig.

Glasser, Die Krankheit des Schweines. Volgens Gl. gelukt een repositie
maar zelden, terwijl een amputatie slechts in 50 % der gevallen een
gunstig verloop zou hebben.

Volgens Lanzilotte-Buonsanti zijn bij het varken van 27 in de
literatuur vermelde amputaties 22 gelukt.

Wat mijn eigen ervaringen betreft, gedurende de laatste 4 jaren
stemt het percentage genezingen van laatstgenoemden vrijwel overeen
met de door mij opgedane ervaring bij 8 amputaties, waarvan 6 met een
gunstig en 2 met een ongunstig verloop. In de 8 gevallen van prol.
uteri, waarbij ik hulp kon verleenen, heb ik steeds onmiddellijk de ampu-
tatie toegepast.

Repositie is steeds, zooal niet onmogelijk, dan toch zeer moeilijk.
De geprolabeerde uterus is een geweldige massa, is steeds sterk gezwollen
en gespannen en moet bij repositie door een betrekkelijk nauwe opening

worden geperst. Verder bestaan er in den regel allerlei contra-indicaties
voor repositie : veelal is de uterus verwond, uitgebreide verwondingen
van de mucosa, maar ook van de diepere lagen met uitgebreide bloed-
uitstortingen. Deze verwondingen worden veroorzaakt, doordat een
varken met een prol. uteri met zijn achterstel langs de wanden van het
hok pleegt te schuren. Zoo ziet men vrijwel steeds een sterk gezwollen,
met bloed en wonden bedekte uterus, waarvan mij de repositie doelloos
schijnt of wel onmogelijk. Bovendien moet bij een prol. uteri bij het
varken snel gehandeld worden, omdat het dier anders door verbloeding
spoedig zal bezwijken. Begint men met een repositie en gelukt deze
niet, dan is daardoor kostbare tijd verloren gegaan.

Bij de amputatie is daarentegen m. i. de prognose vrij gunstig. Zoowel
uit de literatuur als uit het aantal door mij verrichte amputaties blijkt
toch, dat in 75 % der gevallen op een gunstig resultaat mag worden
gerekend.

Voor de praktijk lijkt mij dan ook de amputatie de beste therapie.
De operatie is zeer eenvoudig :

Het varken wordt plat op de zij gelegd, het achterstel iets verhoogd
op een bos stroo ; dit met het oog op eventueel aanwezige ingewanden
in de geprolabeerde uterus. Een paar helpers fixeeren het dier aan de
pooten. Een koord, ter dikte van een griffel, wordt direct achter de vulva
om de uterus gelegd. Twee personen halen het koord met volle kracht
door middel van een paar stokjes flink aan, terwijl de operateur de
uterus naar achteren fixeert en het afbinden controleert. Nadat deze
ligatuur is gelegd, wordt hierover nog een elastisch ligatuur, bestaande
uit een reep van ^ 2 cm breede autobinnenband, gelegd. Een hand-
breedte achter de ligatuur wordt daarna de uterus afgesneden. Uit
de stomp zien wij eenige bloeding, maar deze houdt bij goed afbinden
spoedig op. De stomp wordt daarna flink gedoopt in Ol. olivarum,
waaraan 10 % Citopogeen is toegevoegd en vervolgens gereponeerd.

Sommige varkens zijn na de operatie even onrustig, de meeste blijven
echter vrij indifferent. Andere nemen zelfs direct weer voedsel op of
zoogen de biggen.

Om verbloeding te voorkomen beveelt de Bruin aan het behandelen
met een 2 % aluinoplossing en daarna het bandageeren van de geprola-
beerde uterus. Tevens maakt hij een insnijding in de uterus om te
controleeren of zich ook darmen of vet in de uterus bevinden, waarbij
dan ook kan worden gecontroleerd of het afbinden voldoende heeft
plaats gehad. Deze handelingen worden door mij achterwege gelaten.
Ook de prognose t.o.v. het behoud der biggen is gunstig, hetgeen blijkt
uit de volgende casuïstiek :

Zeug 3e keer gebigd. Een paar uur na de partus een prol. uteri. Amputatie. Vol-
genden dag is het dier nog liggerig, eet weinig en is vrij anaemisch. Hartslag 140.

Injectie van 20 cc. spir. camph. en 20 cc. Sangostop. Volgenden dag is het dier
genezen. Er zijn 9 biggen, welke alle in leven zijn gebleven.

Oude zeug. Paar uur na partus een prol. uteri. Dier is bij mijn komst reeds zeer
anaemisch. Amputatie. Enkele uren na amputatie gestorven.

Oude zeug. Prol. uteri. Amputatie. Een paar dagen is de zeug wat stil en eet wat
minder. Daarna genezen. Alle 7 biggen bleven in leven.

Oude zeug. Prol. uteri. Amputatie. Eerste 2 dagen lijkt de toestand gunstig, daarna
plotseling dood.

Zeug met 13 biggen. Prol. uteri. Amputatie. Na amputatie blijft gezondheids-
toestand volkomen normaal; 10 biggen bleven in leven.

Oude zeug. Prol. uteri. Amputatie. Geen stoornissen in gezondheidstoestand.
10 van de 14 biggen zijn in leven gebleven.

ye geval. Zeug 3e keer biggen geworpen. 7 biggen. Prol. uteri. Amputatie. Geen
stoornissen in gezondheidstoestand. Alle 7 biggen in leven gebleven.

8egeval. Oude zeug. Prol. uteri. 12 biggen. Amputatie. Geen stoornissen in gezond-
heidstoestand. Alle 12 biggen in leven gebleven.

Thie behandelt de vraag of men bij prolapsus uteri van het varken
eerst een repositie moet probeeren, dan wel dadelijk tot amputatie dient
over te gaan. Hij prefereert het laatste. De veelal sterke verwonding van
de uterus maakt de prognose van een repositie ongunstig ; lukt deze
niet, dan kan het te laat zijn geworden voor een amputatie. De amputatie
geschiedt met koord ; over deze ligatuur wordt een tweede van elastisch
weefsel gelegd (reep binnenband auto). Prognose is vrij gunstig : van
8 zeugen, waarbij amputatie werd verricht, genazen er 6, terwijl de
biggen ook vrijwel allen in leven bleven.

Verf. behandelt die Frage, ob man bei einem Prolapsus Uteri des Schweines erst
eine Reposition versuchen oder gleich zur Amputation schreiten soll. Die letztere
Lösung wird vorgezogen. Die häufig starken Verwundungen des Uterus machen
die Prognose einer Reposition ungünstig ; wenn diese nicht gelingt, kann eè für eine
Amputation zu spät geworden sein. Die Amputation geschied mit Schnüren ; über
diese Ligatur wird eine zweite aus elastischen Gewebe gelegt (Streifen Autoschlauch).

Die Prognose ist ziemlich günstig ; von 8 Sauen, bei denen die Amputation vorge-
nommen wurde, genasen 6, während die Ferkel auch alle am Leben blieben.

The author deals with the question whether in prolapsus uteri one first has to
try a reposition, or that the uterus must be amputated at once. He prefers the last.

The as a rule serious injuries of the uterus make the prognosis of a reposition
unfavourable. When the repositon does not succeed it may be to late for an ampu-
tation. The amputation is performed by means of a string ; over this ligature a
second one of elestic material (e.g. a strip of tube of motorcar) is laid.

Prognosis is rather favourable. Of 8 sows in which the amputation was done,
6 recovered, whilst nearly all piglets lived on.

Nu in mijn praktijk na Augustus 1937 tweemaal een invasie van Mond-
en Klauwzeer heeft plaats gehad, waarbij ook thans nog verscheidene
bedrijven worden aangetast, lijkt het mij niet ondienstig enkele indruk-
ken mede te deelen en wel in het bijzonder mijn ervaringen met recon-
valescentenbloed.

Het eerste geval in Overijssel deed zich voor in Aug. van het vorige
jaar in een bedrijfje in de gemeente Borne. De Inspectie vatte het
ernstig op en liet alle runderen, welke in een naastgelegen weiland
hadden geloopen, hoewel zij niet rechtstreeks met zieke dieren in contact
waren geweest (een droge afgerasterde beek tusschen beide) en een km
verder waren gebracht, serum injicieeren ; 23 dagen later werd de
koppel ziek, doch in lichte mate. Het zou interessant zijn te weten,
wanneer de besmetting heeft plaats gehad.

De ziekte breidde zich geleidelijk uit en begon meer en meer een boos-
aardig karakter aan te nemen. In Oct. werd de toestand bij enkele
veehouders zóó ernstig (verscheidene sterfgevallen en noodslachtingen),
dat ik meende mij niet meer uitsluitend te moeten bepalen tot sympto-
matische behandeling der dieren volgens de ons allen bekende en goede
methoden, doch ook de serumtherapie ter hand te moeten nemen.

Ik ben toen begonnen de veehouders te adviseeren onmiddellijk, bij
ontdekking van het eerste geval in hun veestapel, de dieren, speciaal
jongvee, met serum of reconvalescentenbloed (Rb.) te laten inspuiten.

Allengs nam de vraag naar deze behandeling toe, zelfs in die. mate,
dat ik niet meer verzekerd was op tijd voldoende serum te kunnen be-
trekken. Ik ging daarom op Rb. over, paste dit een tijdlang gemengd
met serum toe en daarna zonder toevoeging.

Aan het serum zijn intusschen voordeelen verbonden : het is iets
dunner vloeibaar, wat aangenamer in gebruik, men kan carbol toe-
voegen en daarmede de houdbaarheid verhoogen en misschen bevat

Thie examine la question de savoir, si lors de renversement de la matrice chez
la truie, il faut ou bien essayer d\'abord la réduction, ou bien effectuer d\'emblée
l\'amputation. L\'auteur donne la préférence à la dernière solution. Le fait que d\'ordi-
naire la matrice est gravement lésée influence défavorablement le pronostic lors de
réduction ; quand il est devenu évident que celle-ci est impossible à réaliser, il peut
parfois être trop tard pour procéder à l\'amputation. L\'amputation se fait au moyen
d\'une corde ; audessus de cette ligature, on en fait une seconde au moyen d\'un tissu
élastique (languette de chambre à air d\'automobile). Le pronostic est relativement
favorable ; sur 8 truies traitées de cette façon, 6 guérirent et leurs porcelets restèrent
presque tous en vie.

het serum per liter meer beschuttende kwaliteiten dan bloed, hoewel
mij dit laatste niet is opgevallen.

Een voordeel van het Rb. is echter, dat. het betrokken wordt uit de
naaste omgeving van de bedrijven, waar het moet worden toegepast,
waardoor de kans grooter is, dat wij bij den bloedgever en den ontvanger
met hetzelfde type virus te doen hebben.

In de vorige periode heb ik gepoogd het bloed door toevoeging van
carbol meer houdbaar te maken. Dit gelukte inderdaad, doch het
groote bezwaar was, dat het langzamerhand het karakter van vloeistof
begon te verliezen en drabbig werd, zelfs ontstond na twee maanden
een slappe gelatineuze koek zonder serumafscheiding.

Ik heb deze methode dus laten varen, voeg momenteel geen conser-
veeringsmiddelen meer toe, doch bewaar het Rb. in een electrische
koelcel, waarin het aanzienlijk langer houdbaar blijkt te zijn dan bij
eenvoudige kelderkoeling.

Per koe werd 3 a 4 liter bloed afgetapt en opgevangen in bruine
literflesschen. Ik gebruikte daartoe een aderlaatcanule met slang ; de
flesschen bevatten 20 cc 25 % citraatoplossing en waren evenals het
instrumentarium te voren gesteriliseerd. De flesschen werden onmiddel-
lijk met steriele gummistoppen gesloten, krachtig geschud en later met
paraffine luchtdicht afgesloten. Niet het geringste coagulum komt er
in voor, ook na maanden niet, zoodat het door canules met kleinen
diameter is te injicieeren ; bij pasgeboren biggen heeft dit zijn nut,
daar met dikke canules het injectiewondje te groot wordt en te veel
bloed weer wegvloeit. Enkele flesschen, welke ik in den kelder had
bewaard en daar 3 weken hadden gestaan, heb ik gemeend te moeten
vernietigen, daar in een uitstrijkje per 5 a 7 gezichtsvelden enkele
lange, aan beide einden afgeronde bacillen konden worden aangetoond.
Macroscopisch was het bloed echter niet veranderd noch wat betreft
reuk, kleur of viscositeit.

Tot nu toe heb ik geen Rb. ingespoten, dat ouder dan twee maanden
was. Bij enkele honderden runderen en varkens heb ik het intusschen
toegepast zonder dat ik ooit een ent-absces zag optreden.

Afgaande op de publicaties van Frenkel en Van Waveren, Schmidt
en Waldmann, ben ik van het standpunt uitgegaan, dat 12 tot 14 dagen
na het optreden der ziekteverschijnselen de grootst mogelijke immuniteit
is bereikt ; voor de bloedafname koos ik daarom dieren uit, die o.a.
aan dezen eisch voldeden.

Bij de beoordeeling daarvan moeten wij rekening houden met het
karakter van de ziekte, hetzij boosaardig of goedaardig. De eerste
invasie (Herfst 1937 en volgende maanden) was tamelijk ernstig en
onderscheidde zich door vrij groote sterfte, peracuut of later door
complicaties, terwijl de tweede periode (Zomer 1938 tot heden) in het
algemeen een milder verloop had.

den, werden niet ingespoten, daar ik de ervaring opdeed, daarmede niet
het minste succes te hebben, althans niet met de hoeveelheden Rb.,
welke ik gebruikte en die varieerden tusschen 400 en 600 cc bij runderen
en 50 tot 100 cc bij varkens. Dieren, welke spoedig na de injectie ziek
werden, dus tijdens die behandeling in het incubatiestadium verkeerden,
hadden evenmin voordeel van de serumtherapie. Het was dus gewenscht
deze categorie vóór de injectie te onderkennen en dus nam ik bij alle
dieren temperatuur op. Boven 39.5 entte ik niet ; doch ook nü bleef
teleurstelling niet uit. Het frappeerde mij namelijk, dat koeien met
normale temperaturen en zonder eenig ziekteverschijnsel, den volgenden
dag reeds blaarvorming kunnen vertoonen. De voorafgaande tempera-
tuuropname gaf dus niet voldoenden steun, om welke reden ik deze heb
laten varen. Sindsdien heb ik den veehouder erop attent gemaakt, dat
de dieren, die binnen de 24 uur ziek worden, weinig voordeel van de
injectie zullen hebben.

Als voorbeeld vermeld ik het verloop in een stal met 15 stuks grootvee,
waar ik, uitgezonderd één zieke, alle dieren met 400 cc Rb. inspoot,
nadat de temperaturen normaal bleken te zijn ; 12 uur later waren de
beide, naast den eersten patiënt staande, dieren ziek en nog wel tamelijk
hevig; (een halven dag daarna blaren in mond en om klauwen). Naar
dit tempo oordeelende verwachtte ik een snel doorzieken op den ge-
heelen stal, temeer daar alle dieren kunstmatig werden besmet. Dit was
echter niet het geval ; het ziekteverloop was aarzelend en mild verge-
leken bij de eerste drie. Ik schrijf dit toe aan den beschuttenden invloed
van het Rb.

Dezen gang van zaken heb ik in het overgroote deel van de gevallen,
waar ik geroepen werd groot vee te behandelen, kunnen waarnemen,
hoewel er in de eerste periode ook een stal bij was, waar 7 tot 14 dagen
na het uitbreken der ziekte bij een 6-tal koeien uierafwijkingen vielen
te constateeren. Het waren acute mastitiden (interstitieel of paren-
chymateus?), waarbij in het sediment-uitstrijkpreparaat in het eerste
stadium wel veel leucocyten en enkele lymphocyten werden aangetoond,
doch geen bacteriën zooals streptococcen en pvogencs, soms echter
uiterst fijne granulaties (zeer kleine coccen ?) nauwelijks met olie
immersie en oculair 3 zichtbaar. Vele van deze uierontstekingen genazen,
ook bij met-ingespoten dieren, zonder dat ik in het sediment ooit
bacteriën had kunnen waarnemen ; de melkgift bleef echter meestal
iets lager dan deze voorheen was. Dikwijls traden secundaire infecties
op, waardoor blijvend herstel meermalen uitbleef, ondanks de gebruike-
lijke therapie en de onlangs in dit tijdschrift vermelde uierirrigaties.
Het spreekt vanzelf, dat de betreffende veehouder dan niet tevreden
is over het behaalde succes.

Toch waren in het algemeen de resultaten van de serumtherapie
in de eerste periode, in aanmerking genomen de groote schade in vele
niet behandelde bedrijven, tamelijk gunstig.

kalveren, speciaal bij biggen van 1 dag tot 3 maanden. De dosis voor
pasgeboren biggen was 15 tot 25 cc al naar gelang van de grootte en
50 tot 75 cc bij 2 maanden oude biggen. De mortaliteit in deze groep
was groot, doch tijdig behandelde koppels demonstreerden op overtui-
gende wijze hun meerderen weerstand door geen of slechts geringe
sterfte. Ik schrijf dit o.a. toe aan de groote dosis per kg lichaamsgewicht
(in dezelfde verhouding zou men een rund ongeveer 3 a 4 liter Rb.
moeten toedienen).

De periode van Aug. 1938 tot heden, gekenmerkt dus door een minder
boosaardig verloop der ziekte, heeft mij in het algemeen bij groot vee
nog beter den gunstigen invloed van het Rb. getoond. Nog duidelijker
dan in de vorige periode, wogen de gevallen met goed en soms zeer
goed gevolg sterk op tegen die, welke teleurstellend verliepen.

Het toppunt van succes kan men bereikt achten, wanneer de be-
handelde dieren alle vrij van mond- en klauwzeer blijven. In een koppel
was één koe aangetast ; na de inspuiting met Rb. (dosis 400 cc) werd
nog i dier ziek, doch de andere 11 bleven vrij. Isolatie had niet plaats ;
voorheen hadden de dieren nimmer mond- en klauwzeer doorstaan.
In een tweetal andere bedrijven zag ik een soortgelijk verloop. In één
daarvan vertoonde een koe 14 dagen later nog een lichte blaareruptie.
Ik moet er bij vermelden, dat de zieke niet-behandelde dieren in de be-
doelde 3 koppels niet ernstig aan mond- en klauwzeer hebben geleden.

Kunstmatige besmetting werd steeds toegepast door met een besmetten
doek de tong flink te wrijven. Om de kans van een te rijkelijke besmetting
te verminderen, heb ik tevoren den bezoedelden doek in de zon of in een
open oven laten drogen. In hoeverre dit zijn nut heeft gehad kan ik
niet zeggen, daar tegelijkertijd ook besmetting met onverzwakt virus
mogelijk was.

Enkele veehouders lieten uit finantieele overwegingen alleen de
beste productiedieren met Rb. inspuiten ; meestal bewees dit goede
diensten, soms niet ; een factor, waarmede moet worden rekening ge-
houden is deze, dat de behandelde dieren ook wellicht het meest ge-
handicapt waren juist door hun hooge productie of door den bijzonderen
toestand, waarin zij verkeerden, zooals hoogdrachtigheid of pas-
afgekalfd zijn.

Uit bovenstaande moge blijken, dat alles bij elkaar genomen er nog
geen reden was volkomen tevreden te zijn, hetgeen mij dan ook deed
besluiten de dosis te verhoogen tot het dubbele nl. 800 tot 1200 cc.
Mijn ervaring hierover is nog beperkt tot één bedrijf, dus te gering om
een oordeel over uit te spreken. Toch zijn de feiten vermeldenswaard.
De drie gezonde koeien spoot ik ieder 800 cc Rb. in. De zieke, die niet
werd behandeld, kreeg uitgebreide blaren in mond en aan klauwen,
heeft gedurende een week slecht gegeten, bleef ook nadien enkele dagen
traag, was slecht ter been en ging in de melkgift 75 % terug. De drie Rb.
koeien kregen een halven dag iets verminderden eetlust, herstelden zich

daarop volkomen, terwijl blaarvorming geheel uitbleef; de melkgift
handhaafde zich.

Hoe staan wij nu tegenover den veehouder? De omstandigheden,
welke het voor den dierenarts moeilijk maken al of niet tot serum- of
reconvalescentenbloedinjectie bij grootvee te adviseeren (bij biggen
is het geen vraagstuk meer m. i.) zijn de volgende : Hij is zelf nog niet
geheel over de resultaten tevreden. Hij kan geen garanties geven, doch
slechts zijn ervaring bekend maken (meestal goed, soms matig). Hij moet
een flinke dosis serum of Rb. toedienen en daarmede noodgedwongen
een tamelijk hoogen prijs per rund berekenen, op gevaar af, dat de boer
het te duur vindt. Hij behoort er zich rekenschap van te geven, dat bij
de beoordeeling van de resultaten der enting door den veehouder, deze
praktisch alle fouten en gebreken, in en na de mond- en klauwzeer-
periode bij zijn vee ontstaan, op rekening van deze ziekte stelt, terwijl
de dierenarts weet, dat mastitiden, panaritium, zoolzweren, enz. zelfs
bij zeer geringe mond- en klauwzeeraanvallen en ook zonder die,
kunnen ontstaan. Heeft een buurman niet laten inspuiten (de groote
meerderheid laat het niet doen) en het ziekteverloop is mild, dan heeft
de andere cliënt spijt wel de onkosten van de serumbehandeling te
hebben gemaakt, al kan hij over het resultaat bij zichzelf ruimschoots
tevreden zijn. Dergelijke opvattingen worden nog in de hand gewerkt,
doordat eenige collegae, lichtvaardig, of misschien uit overtuiging,
openlijk verkondigen, dat een seruminjectie overbodige luxe is.

Uit het bovenstaande blijkt, dat, wil een dierenarts zich zoo min
mogelijk besproken weten, ten goede of ten kwade, hij geen serum- of
Rb.-inspuitingen moet toepassen, doch slechts de gebruikelijke maat-
regelen tegen het mond- en klauwzeer treffen moet. Doch hij doet dan
naar mijn overtuiging den veehouder te kort door zijn veestapel iets te
onthouden, waarmede deze gebaat zou zijn geweest.

Het Reconvalescentenbloed geeft bij het volwassen rund, in hoeveel-
heden van 400—600 cc toegediend, een matige tot goede beschutting
tegen mond- en klauwzeer.

Bij jonge biggen en kalveren is, bij een dosis van 15—60 en 200 cc
het effect zeer goed.

Inleiding : De Brucella-infecties bij mensch en dier worden zooals
bekend door drie vertegenwoordigers der Brucella-groep veroor-
zaakt nl. :

1. de Brucella melitensis, in 1887 door David Bruce gevonden als
oorzaak van de abortus bij geiten en schapen en van de Maltakoorts
bij den mensch;

2. de Brucella abortus, dein 1896 door Bang en Stribolt gevonden
verwekker van het besmettelijk verwerpen bij het rund ;

3. de Brucella suis, in 1914 door Jacob Traum in Amerika als de
verwekker van de abortus en steriliteit bij varkens aangewezen.

Bij den mensch kunnen alle drie typen als ziekteverwekkers optreden,
het is de Br. melitensis die de maltakoorts rondom de Middellandsche
zee verwekt, de Br. abortus die bij febris undulans gevonden wordt in
Europa en Amerika, terwijl de Br. suis echter nog alleen in Noord-
Amerika als verwekker van febris undulans is gevonden.

Axel Thomson ^x) nu meent dat er bij den mensch, speciaal in Dene-
marken, nog een vierde type voorkomt. Hij kan anders niet verklaren,
waarom er in dat land zooveel meer gevallen van febris undulans voor-
komen dan in andere landen waar de kansen gelijk zijn, terwijl ze ook
voor 1927 nooit werd gezien, hoewel de Maltakoorts, die zooveel op
deze ziekte gelijkt, toch overal wel bekend was. Hij neemt een tusschen-
type aan en noemt dit het bovine-humane type.

Bij het rund wordt in alle landen vrijwel uitsluitend Br. abortus
gevonden, hoewel in Amerika somtijds ook Br. suis, terwijl Mirri ²)
er op wijst, dat in Italië bv. in Sicilië ook Br. melitensis meermalen bij
het rund wordt gevonden.

Bij de geit wordt steeds Br. melitensis gevonden, bij het schaap ook
meestal, hoewel hier ook Br. abortus voor kan komen. Infecties bij geit
en schaap komen vnl. in de landen rondom de Middellandsche zee voor.

Bij het varken wordt vooral Br. suis gevonden, speciaal in Amerika.
Ook in verschillende Europeesche landen is deze infectie geconstateerd,
waarbij in Hongarije Br. abortus nog al eens als infectie-agens werd
aangetoond.

Bij het paard wordt in alle landen Br. abortus gevonden, in Amerika
somtijds ook Br. suis.

Dit korte overzicht over het voorkomen van de Brucella infecties bij
mensch en dier, hetwelk ontleend is aan een artikel van Axel Thomson ^l),
leek mij gewenscht alvorens over te gaan tot het eigenlijke overzicht
van de in 1938 verschenen literatuur, wat zich eerst zal bepalen tot de

Br. abortus van het rund om daarna nog enkele artikelen over de
Brucellosen van andere diersoorten en ook van den mensch te be-
handelen.

Aetiologie. Hoewel men het er vrijwel algemeen over eens is, dat voor
het optreden van Abortus-Bang in een stal in de eerste plaats besmetting
met den abortusbacil noodig is, gaan er af en toe ook andere stemmen
op. Zoo komt Sachwek ³) tot de conclusie, dat de Abortus-Bang geen
,,Seuche" is, dat de bacil slechts ,,nebenbei" is, geen parasiet doch een
saprophyt is en dat het andere omstandigheden, zooals constitutie,
verpleging en voeding zijn, die de hoofdrol spelen bij het optreden
der ziekte.

Bacteriologie. De abortusbacillen die gewoonlijk in den S.-vorm voor-
komen, kunnen soms ook neiging tot het overgaan in den R.-vorm
vertoonen. Vooral bij oudere laboratoriumstammen komt dit nog al
eens voor. Een goede methode om deze overgangen waar te nemen is
volgens Zylbertal en Soltys ⁴) het inzetten van verschillende agglu-
tinatie proeven. Een stam die den zuiveren R.-vorm heeft, vertoont
n.1. :

3. volledige agglutinatie in 2 °/₀₀ oplossing van trvpaflavine (proef
van Pampana);

vinden, is de agglutinatie met trypaflavine oplossing de gevoeligste proef.
(Dit is van belang bij bereiding van agglutinatie-vloeistof, die vooral
met het oog op de auto-agglutinatie geen stammen mag bevatten die
R.-eigenschappen hebben. Ref.).

Infectie. Als proefdier wordt door Dimitrijevié ⁵) de bergrat (Sper-
mophilus citellus) aangeraden, de agglutinatietiter van het bloedserum
stijgt snel, is met 14 dagen zeer hoog, terwijl de miltcultuur na een week
meestal positiefis. Een bezwaar van dit proefdier lijkt dat ook spontaan
soms agglutinatietiters van 1 : 200 voorkomen.

Hoewel in onze omgeving de besmetting bij het rund steeds tot stand
komt door contact met andere runderen, is in landen als Amerika, waar
vrij veel abortus onder de varkens voorkomt, het niet onmogelijk dat
het varken als smetstofbron voor het rund optreedt. Cotton a.e. ⁶)
zagen bij een achttal drachtige koeien, die zij kunstmatig met Br. suis
besmetten later in drie gevallen uitscheiding van Br. suis. Bij de vijf
andere dieren waren wel tijdelijk agglutininen in het bloedserum aan
te toonen, was echter geen infectie van de uterus tot stand gekomen ;
hetzelfde was het geval met drachtige koeien, die in nauw contact
gebracht werden met geïnfecteerde smetstof-verspreidende varkens n.1.

geen abortus of smetstofverspreicling, wel tijdelijk een positieve agglu-
tinatie-reactie van het bloedserum.

Path. anat. foetus. R. Hoppe ⁷) heeft nagegaan of histologisch ook
veranderingen zijn Waar te nemen aan de organen van door Br. abortus
infectie te vroeg geboren vruchtjes. Hij heeft zich bepaald tot onderzoek
van de nieren en vond daarbij, hoewel macroscopisch geen veranderin-
gen te zien waren, afwijkingen van tweeërlei aard.

Meestal was er vermeerdering van capillair-endotheelcellen, die ge-
zwollen waren en vaak los in het lumen der capillairen lagen ; voornl.
in het interstitium van de schors werd een infiltratie gezien van cellen,
die eendeels als lymphoidcellen werden aangeduid en anderdeels uit
kleine lymphocyten en histiocyten schenen te bestaan. De mate
dezer veranderingen hangt samen met den duur van het ziekteproces.

In andere gevallen waren de veranderingen als een niet etterige
haardvormige interstitieele nephritis te betitelen. De elementen zijn
dezelfde als boven beschreven, ze groepeeren zich in het interstitium
van de schors als infiltratiehaarden van verschillenden vorm en grootte.
Deze vastgestelde veranderingen doen volgens Hoppe sterk denken aan
vroege stadia van de door Lübke in de nieren van kalveren en de door
Bendinger in de nieren van schapen bij Brucella-infecties beschreven
veranderingen, die macroscopisch het beeld der nephritis maculosa
alba geven.

Symptomen. Dat Br. abortusinfectie in vele gevallen bij de kniebuil
van het rund een rol speelt is bekend. Bischoff ⁸) vermeldt dat in een stal,
waar een hevige acute Abortus Banginfectie heerschte, vrij snel achter
elkaar een 5-tal koeien een acute ontsteking aan een carpaalgewricht
kregen, gepaard gaande met sterke zwelling en hevige pijnlijkheid ; de
punctaatvloeistof was grootendecls bloed. Cultureel en serologisch kon
vastgesteld worden, dat de abortusbacil als oorzaak moest worden
aangewezen. Chronische processen in den vorm van kniebuilen kwamen
hier echter niet voor.

Serologie. Verschillende bacteriën, o.a. de Salmoncllagroep, zijn in
het bezit van warmtelabiele en warmtestabiele antigenen. De eersten
zouden bij de immunisatie de hoofdrol spelen, omdat levende bacillen
een goede immuniteit geven in tegenstelling met door hitte gedoode
bacillen. Dit laatste feit is bij de Brucella-groep niet anders.

Priestly ⁹) heeft nu zich de vraag gesteld of bij den abortusbacil ook
een dergelijk warmte-labiel antigeen bestaat ; het is hem echter niet
gelukt verschil in antigeenstructuur bij de levende en de door hitte of
chemicaliën gedoode abortusbacillen te vinden, waaruit hij concludeert,
dat een warmte-labiel antigeen bij den abortusbacil niet aanwezig is.

Voor de diagnostiek is de agglutinatie-proef van de serologische
reacties nog steeds de belangrijkste. Zooals verschillende onderzoekers
reeds hebben aangetoond, is uniformiteit in de uitvoering hiervan een
eerste vereischte. Zagrodzki ¹⁰) wijst hier ook op. Hij vestigt ook nog

eens de aandacht op de noodzakelijkheid om voor de antigeenbereiding
alleen zuivere S.-stammen te gebruiken, (stammen met R.-eigenschap-
pen te vinden door agglutinatie met trypaflavine, zie voren) en geeft
dan een nauwkeurige omschrijving van de agglutinatieproef, zooals
hij die toepast.

Als controle naast de agglutinatieproef wordt de complementbindings-
reactie veelal gebruikt; om haar omslachtigheid is ze minder geschikt
voor onderzoekingen in het groot.

In den laatsten tijd wordt in Duitschland de „Meinicke-Klarungs-
reaktion" nog al toegepast. Deze reactie werd oorspronkelijk uitgevoerd
door antigeen-serum-extractmengsel te centrifugeeren, de vloeistof af
te gieten, de buisjes op den kop te zetten en al naar gelang het meer of
minder naar beneden uitloopen van het sediment de reactie te beoor-
deelen. Bij positieve reactie zit het sediment vast op den bodem. Voor
deze methode geeft Meinicke ⁿ) nog eenige wijzigingen en verbeteringen
aan.

In een volgend artikel ¹²) wijst hij er op, dat deze reactie ook zonder
centrifugeeren is uit te voeren. Laat men de ingezette proeven bij kamer-
temperatuur staan, dan blijft bij negatieve reactie de vloeistof troebel,
bij positieve reactie komt er een duidelijke uitzakking op den bodem
van het antigeen-extract-mengsel. Men krijgt hierbij nog een beter
beeld van de sterkte der reactie dan bij de centrifugeermethode,
terwijl een grootere serie tegelijk ingezet kan worden. Bovendien kan
na goed schudden der buisjes ook altijd nog gecentrifugeerd worden
als controle.

Schellner ¹³) -wijst er op dat deze Meinicke-reactie niet geschikt
is voor het onderzoeken van paardensera, daar hierbij dikwijls een
vrij sterke „Eigenhemmung" optreedt.

Voor het serologisch onderzoek van de melk heeft Ehri.ich ^u) de
gewone agglutinatiemethode van het melkserum vergeleken met de
„snel"-agglutinatie van de versche melk. In f der gevallen was goede
overeenkomst. Schrijver meent dat deze reactie die eenvoudig en snel
toe te passen is, voor de praktijk van nut kan zijn om inzicht in den
toestand van een bedrijf te krijgen. Dat inzicht is echter niet bijster groot
als men de resultaten in een bedrijf van 42 dieren beschouwt. Hier gaven
13 een positieve melkreactie, terwijl er 25 dieren waren die een positieve
bloedserumagglutinatie gaven en 19 die de bacillen met de melk
uitscheidden.

Volgens Fleischhauer ^ls) is de A.B.R. (Abortus-Bang-Ringprobe)
voor het onderzoek van melk even goed als de agglutinatie van het
melkserum en beter dan de snel-agglutinatie van de versche melk.
Zij wordt als volgt uitgevoerd. Van een door Hermann ¹⁶) samengesteld
Abortus-Bang-haematoxylen-antigeen wordt één druppel gedaan bij
i cc. rauwe melk, goed geschud en weggezet bij 37° C. Bij positieve
reactie treedt na 15—40 minuten aan de oppervlakte een enkele milli-
meter breede, violet gekleurde, ringvormige zone op, terwijl de onder-

staande melk weer de witte kleur aanneemt ; bij negatieve reactie blijft
de kleur der melk violet. In een latere publicatie bevelen Fleischhauer
en Hermann ¹⁷) deze methode voor het onderzoek van marktmelk aan
en verkiezen haar boven de gewone agglutinatiemethode. Ook kan deze
proef met ondermelk uitgevoerd worden, men ziet dan na 30 minuten—
2 uur naar gelang de sterkte der reactie de melk van bovenaan wit
worden (daar de room is verwijderd krijgt men hier geen ringreactie).
Deze reactie eischt wat meer tijd, men kan echter door vergelijk met
de gewone agglutinatiemethode de titer van een bepaalde reactie
vaststellen.

Allergie. De laatste jaren werd vooral door onderzoekers uit Frankrijk
en Italië hoog opgegeven over de waarde van het allergisch onderzoek
bij de bestrijding der brucellosen. Speciaal werden dan onderzoekingen
bij schapen en geiten vermeld.

Mirri ²) gebruikt hiervoor een antigeen dat hij bereidt door Br.
melitensis of Br. abortus 20 dagen in bouillon te kweeken, de bouillon
dan op te helderen door toevoeging van sterk positief serum, waarna
nog | % formol aan de vloeistof wordt toegevoegd.

Ingespoten wordt dan in het onderhuidsche weefsel van het onderste
ooglid, bij schaap en geit | cc. bij runderen cc. Bij positieve reactie
treedt een duidelijke zwelling van het onderste ooglid op, die vergeleken
kan worden met het andere ooglid. Ook Mirri beweert met deze
methode bij schapen en geiten veel beter resultaten te hebben dan met
de agglutinatieproef, die bij schapen en geiten zeer inconstant zou zijn
en niet altijd de smetstofdragers aan zou geven. Bij koeien schijnt
hij minder ervaring te hebben, laat althans in het midden wat daar
het beste onderzoek is.

A. Therapie. De oude methode van herhaalde inspuitingen van
carbolopl., in 1884 door Brauer aangegeven en door velen reeds weer
vergeten, wordt in Zwitserland, nadat in 1935 het gebruik van levende
entstoffen practisch verboden is, weer in vrij groote mate toegepast.

Wijssman ¹⁸) acht de waarde van deze inspuitingen uit eigen ervaring
en critische literatuurbeschouwing zeer problematisch. Hij waarschuwt
vooral tegen het subcutaan inspuiten van sterke oplossingen, als 3, 4
en 5 %, daar hij meermalen in aansluiting hierop phlegmonen heeft
zien optreden, een enkele maal zelfs een doodelijk verloopend gas-
oedeem.

Ook Rajcevic en Oklasja ¹⁹) zagen van inspuitingen met 3 %
carboloplossing, 8—20 maal om de 14 dagen uitgevoerd, totaal geen
succes.

Montgomerie ²⁰) heeft het, in den laatsten tijd zoo bekende, sul-
fanylamide bij dieren toegepast, nadat Richardson en Francis hiermede
gunstige resultaten hadden verkregen bij Brucella-infecties van den
mensch. Van de vier kunstmatig besmette cavia\'s, die 12 dagen met
sulfanilamide behandeld waren, werden bij drie na 50 dagen geen

abortusbacillen meer in de organen gevonden, bij de vierde in veel
geringer mate dan bij de contróle-dieren. Een kunstmatig geïnfecteerde
geit, die veel abortusbacillen met de melk uitscheidde had, na 5 dagen
met 10 gram sulfanilamide behandeld te zijn, geen abortusbacillen meer
in de melk. Reïnfectie in den uier gelukte niet. Bij een andere geit, even-
eens kunstmatig geïnfecteerd, die eenmaal 15 gram sulfanilamide was
gegeven, gelukte een latere besmetting in den uier wel, hoewel ook de
eerste poging daartoe faalde.

Vitamine-E-preparaten hebben bij Abortus-infectie geen genezende
werking ; Lange ²¹) zag bij eenmaal geinfecteerde dieren totaal geen
succes.

B. Hygiënische bestrijding. Heck ²²) wijst er op dat over het algemeen
de verwerpers die na drie of vier weken weer tochtig zijn, te spoedig
weer drachtig worden. Immers op die manier krijgen de bacillen weer
gelegenheid zich in de drachtige uterus te nestelen. Hij wil dan ook de
verwerpers minstens zes maanden laten wachten voor ze weer bij den
stier toe te laten. Bij kunstmatig geïnfecteerde dieren is wel gebleken,
dat wanneer de dieren na twee maanden of eerder gedekt worden er
groote kans op abortus bestaat ; wacht men drie maanden met toelating,
dan is de kans op abortus zeer gering (vgl. ook onze enting der jonge
dieren. Ref.). Hier betreft het dan nog gezonde dieren, terwijl de
natuurlijk besmette dieren de gevolgen van drachtigheid met abortus-
infectie eerst nog moeten overwinnen. Heck wil ook de vele ,,I)auer"-
uitscheidcrs met de melk toeschrijven aan het feit, dat de dieren geen
rust gegund wordt en meent dat wanneer zes maanden gewacht wordt,
deze veel minder zouden voorkomen (wanneer deze opvatting juist
was zouden dieren, die, vaarzijnde, door gemolken worden, vrijwel nooit
bacillen uitscheiden; dit klopt echter niet met onze onderzoekingen. Ref.).

Over de abortusbestrijding in Amerika geven Wight²³), Hii.l ²⁴)
en de Fosset ²⁵) enkele gegevens en bijzonderheden. In October 1937
waren onder controle 802.000 bedrijven met 8.200.000 stuks vee of
15.4 % van den geheclen Amerikaanschen veestapel. In sommige staten
was 50 % van het vee onder controle. De dieren worden onderzocht
door middel van de agglutinatieproef van het bloedserum. De positieve
dieren worden zoo mogelijk geslacht, waarvoor de Staat belangrijke
premies betaalt. De opzet van de bestrijding, die in begin 1934 op coöpe-
ratieve basis is begonnen, is om deze streeksgewijs toe te passen (z.g.
area plan). In deze streken worden alle bedrijven den eersten tijd her-
haaldelijk onderzocht om, wanneer de stallen enkele malen vrij zijn
geweest, de tijd tusschen de onderzoekingen langer te doen zijn. De
vorderingen zijn belangrijk; in streken waar men begint wordteen reactie
van 14 % gevonden ; in 40 counties waar de reageerders waren opge-
ruimd werd later een reactie percentage gevonden van 0.6. Van
andere zijde vindt deze bestrijding ook waardeering. Zoo zijn er steden
in Wisconsin die de verkoop van ongepasteuriseerde melk verbieden,
tenzij afkomstig uit abortus vrije stallen en zelfs die de verkoop van

melk uit niet abortus vrije-stallen verbieden. Enkele staten hebben den
invoer van positief agglutineerende dieren verboden.
- Het schijnt echter, dat de veehouders overa) nog niet voldoende
medewerken, dit wordt althans als een der hoofdoorzaken genoemd
voor het niet slagen, ondanks herhaald onderzoek, in bepaalde be-
drijven ; verder worden als voorname oorzaken van slechte vorderingen
genoemd : inkoop van uit andere bedrijven, het niet opruimen van bij
het bloed-onderzoek verdachte dieren en soms ook het feit dat negatieve
dieren korten tijd later toch verwerpen.

Ook in Duitschland wordt de hygiënische bestrijding van de Abortus
Bang in enkele gebieden toegepast. Götze ²⁶) en ook Karsten en Ehr-
lich ²⁷) staan op het standpunt, dat deze methode de eenig juiste is.
In een kort tijdsbestek wordt meermalen bloed- en melkonderzoek
toegepast, waarna een strenge scheiding tusschen positieve en negatieve
dieren wordt doorgevoerd. Indien mogelijk worden de positieve dieren
direct opgeruimd, anders worden ze in ieder geval niet weer toegelaten
en afgemolken. In de open gevallen plaatsen wordt voorzien door
aanfok of door aankoop van J—ij-jarige dieren.

Deze methode die in fokkersgebiedcn met kleine bedrijven (Hannover
6700 bedrijven 70.000 dieren) wordt toegepast geeft daar succes. In
het algemeen leenen ook de kleine bedrijven zich voor een abortus-
bestrijding veel beter dan de groote bedrijven, daar de kansen van een
geregelde smetstofcirculatie zoo veel geringer en de weinig aanwezige
dieren eventueel al spoedig meer of minder immuun zijn.

C. Propkylaxis. Sachweh ³), die de rol van den abortusbacil zeer
ondergeschikt acht bij het besmettelijk verwerpen en meent dat er vele
van nature resistente dieren zijn, wil bij het fokken van deze gegevens
gebruik maken en verder vooral aandacht schenken aan de voeding
met name aan de mineralen.

In denzelfden geest redeneerende heeft destijds Oppermann den weer-
stand van de dieren willen verhoogen door inspuitingen van serobortan,
dat volgens den fabrikant een verbinding is van proteïne met lipoidanti-
geen waaraan mineralen en enkele chemotherapeutica zijn toegevoegd.

Oppermann en zijn leerlingen gaven nogal hoog op van de resultaten
hiermede bij de bestrijding verkregen. Dit heeft Seelf.mans e.a. ²⁸) er
toe bewogen hier ook eens proeven mede te nemen. Zij komen hierbij
tot de voor ons niet verrassende conclusie, dat dit middel ook in com-
binatie met het zg. D.-vaccin totaal geen invloed op het verloop van
een infectie in een stal heeft. De behandelde dieren gedroegen zich in
geen enkel opzicht anders dan de niet behandelde.

Lange ²¹) heeft proeven genomen over de beschuttende werking van
Vitamine-E-inspuitingen bij abortusvrije dieren tegen een infectie.
Uit de proeven krijgt men den indruk, dat er eenige beschutting gegeven
wordt, hoewel niet alle behandelde dieren vrij bleven. De schrijver heeft
zijn proeven echter alle genomen in chronisch geïnfecteerde stallen, de
smetstofverspreiding kan daar zeer ongelijk zijn ; in nieuw geïnfecteerde

bedrijven zouden de proeven meer waarde gehad hebben. Terecht wijst
de schrijver er op, dat de proeven in Frankrijk door Moussu indertijd
genomen niets zeggen, daar deze alleen af gaat op het feit, dat het ver-
werpen tot 2 % is terug gebracht. Datzelfde ziet men ook in stallen
waar na een acute abortusinfectie niets is gedaan.

In het brandpunt van de belangstelling staan in vele landen de
pogingen om de dieren onvatbaar te maken door het toedienen van
entstoffen. Over het algemeen is men het er over eens dat gedoode
entstoffen geen of althans geen voldoende immuniteit geven.

Kretz ²⁹) heeft getracht door formolvaccin-inspuitingen immuniteit
te verwekken, het vaccin werd bereid door aan i 3 weken oude bouillon-
culturen per iooo cc 2 cc formaline 40 % toe te voegen en deze daarna
nog 24 uur in de broedstoof te zetten. Hiermede werden alle dieren,
drachtig of niet, 3 X ingespoten ; reeds ^ 8 weken na de 3e enting
is het bloed weer negatief.

Kretz meent, dat zijn vaccin-inspuitingen succes hebben gegeven,
wanneer men de cijfers nader beschouwt en omrekent over het aantal
drachtige dieren, dan komt men nog tot een abortus-percentage van
15 %, terwijl het allen dieren waren uit bedrijven waar het vorig jaar
of jaren ook al veel abortus-gevallen waren geweest.

Stockmayer ³⁰) zet nog eens het Duitsche standpunt omtrent de
enting met abortuscultuur uiteen. Door de enting, zegt hij, wordt het
aantal abortus-gevallen gedrukt, de ziekte wordt echter niet uitgeroeid.
Naast de uterusinfectie is de laatste jaren de uierinfectie meer in de
belangstelling gekomen. De uierinfectie werd door de enting bij koeien
en geslachtsrijpe dieren, zooals deze in Duitschland werd toegepast, niet
tegengegaan eerder bevorderd. Mede uit een oogpunt van volksgezond-
heid is deze enting daarom in Duitschland verboden. Toch begint er
blijkbaar eenige kentering in de Duitsche opvatting te komen, daar
Stockmayer met groote belangstelling de resultaten van de in Amerika
genomen proeven met „calfhoodvaccination" ³¹), waarbij 4—6 maanden
oude kalveren met levende avirulente culturen („Strain 19") worden
ingespoten, tegemoet ziet. Deze kalveren vormen geen reservoirs en
de bloedtiter daalt weer binnen betrekkelijk korten tijd, terwijl uit de
voorloopige proeven een immuniteit van ongeveer 2 jaar aangenomen
mag worden (vgl. ook Haring en Traum³²).

Stockmayer schijnt onbekend te zijn met het feit, dat een soortgelijke
enting, zij het dan meest bij iets oudere kalveren (liefst 6—8 maanden,
de ie kennismaking met abortusbacillen moet met de ingespoten bacillen
zijn), al jaren in Nederland met goed succes wordt toegepast, zonder
dat smetstofbronnen gecreëerd worden.

In Amerika gaan nu ook af en toe wel stemmen op, die de abortus-
bestrijding met het slachten der positieve dieren vervangen willen
hebben door een andere methode. Andersen ³³) waarschuwt er tegen
om hier al te veel t.e gaan vergelijken met de tuberculosebestrijding,
daar de ziekten niet geheel vergelijkbaar zijn. Hij heeft groote verwach-

ting van de „calfhoodvaccinatie" en wanneer blijkt, dat zooals de
voorloopige onderzoekingen uitwijzen, hiermede geen smetstofdragers
worden gevormd, komt ook de volksgezondheid niet in gevaar.

In het laboratorium der Behringwerke heeft Demnitz ³⁴) sinds 1931
een aantal abortusstammen in bouillon met 50 % gal voortgekweekt.
In een infectieproef bij een drachtig rund bleken deze bacillen nu niet
meer virulent te zijn, terwijl ze dit dier tegen een latere infectie me
virulente bacillen beschutten. Hij wil deze entstof gaarne beproefd
zien in sterk besmette stallen bij het jongvee.

In Frankrijk wordt de laatste jaren veel geënt met levende avirulente
abortusbacillen van het type suis, die met een mengsel van lycopodium-
poeder, vaseline en lanoline ingespoten worden, waardoor de bacillen
niet of althans zeer langzaam geresorbeerd worden. Dubois, die deze
methode voor abortus heeft ingevoerd, geeft hierover in een aantal
artikelen 35), 36), 37), 38) in verschillende tijdschriften nadere bijzon-
derheden en gegevens.

Het vaccin wordt zoowel gebruikt voor runderen, schapen als geiten ;
het kan ook bij drachtige runderen ingespoten worden daar het geen
abortus verwekt. De ingespoten dieren verspreiden geen bacillen, zoodat
ze gerust bij gezonde dieren gehouden kunnen worden. Dit laatste
tracht Dubois te bewijzen door cavia\'s in te spuiten met melk en urine
van ingespoten koeien en van deze cavia\'s dan na 15 en 30 dagen het
bloed te onderzoeken op agglutininen en verder niets, resultaat natuur-
lijk negatief.

Wanneer alle gegevens van Dubois zoo onvolledig zijn als zijn cavia-
onderzoek, moet men ze voorloopig met eenig voorbehoud aannemen.
Meer waarde zou men kunnen hechten aan het feit, dat drachtige koeien
ingespoten met het vaccin tengevolge hiervan niet verwerpen. De inge-
spoten bacillen schijnen dus niet door het lichaam opgenomen te
worden ; wel ontstaan agglutininen in het bloed en worden de dieren
allergisch gedurende ongeveer 11 jaar. Aangenomen wordt ongeveer
een onvatbaarheid van ruim een jaar en hij meent, dat het aanwezig
zijn van een allergische reactie een maatstaf is voor een nog bestaande
immuniteit.

De resultaten van de enting worden alleen aan klinische waarnemin-
gen getoetst, d.w.z. er wordt alleen op het verschijnsel abortus afgegaan,
zelfs bloedonderzoek heeft niet plaats. Contröle\'s ontbreken ook geheel,
zoodat men eigenlijk alleen kan concludeeren, dat met dit vaccin
reeds een groot aantal dieren gevaccineerd is, maar dat er nog geen
enkele nauwkeurige proef is opgezet, zoodat van de waarde van deze
entmethode nog weinig gezegd kan worden.

Uit de literatuurgegevens kunnen wij wel de conclusie trekken, dat
wij in Nederland voorloopig gerust door kunnen gaan met het enten
der kalveren met levende abortusculturen (liefst op den leeftijd van
6—8 maanden) in de sterk besmette bedrijven, terwijl in de minder

sterk geïnfecteerde bedrijven een hygiënische bestrijding, gebaseerd
op bloedonderzoek en naar gelang van de omstandigheden al of niet
gepaard met bovenbedoelde enting, toegepast kan worden.

Vrije stallen moeten door geregeld onderzoek en controle trachten
vrij te blijven.

Frost e.a. ³⁹) beschrijven een geval van gonitis bij een vierjarig
paard waarbij uit de vloeistof van het gezwollen gewricht abortus-
bacillen werden gekweekt.

Storr ⁴⁰) wijst er op dat de titer van de serumagglutinatie geen
indicatie is voor het actief of latent zijn van een infectie, de titer kan
bij oogenschijnlijk normale wel even hoog zijn als bij paarden met
actieve processen. In het algemeen vindt men de abortusinfectie bij
paarden, die met runderen in contact komen en maar heel weinig bij
paarden in de steden. De paarden kunnen soms een factor zijn bij de
verspreiding der ziekte onder het rundvee.

Over de Brucella-melitensisinfecties bij schapen en geiten geven
Taylor e.a. ⁴¹), die bij kunstmatig en natuurlijk besmette dieren onder-
zoekingen hebben gedaan, enkele interessante bijzonderheden. Bij
schapen geneest de ziekte spontaan ; na een abortus is het vaginaal
slijm na drie weken weer vrij van bacillen, terwijl de uitscheiding rnet
de melk ook na een of twee maanden weer ophoudt. Bij geiten duurt de
uitscheiding met de melk als regel aanmerkelijk langer, hoewel meestal
na een jaar ook deze geen bacillen meer bevat.

De ziekte is onder de schapen en geiten vooral sterk verspreid daar
waar het bergweiden in zwang is. Omdat vooral bij de schapen de
ziekte spontaan binnen korten tijd geneest, is bestrijding daar niet
moeilijk. Men moet er voor zorgen dat het lammeren in één bepaalde
maand geschiedt ; er is dan maar een korte besmettingsperiode, ter-
wijl de dieren voor een volgende dekking weer genezen zouden zijn.
Voor het scheiden van zieke en gezonde dieren achten de schrijvers
de agglutinatieproef beter dan het allergisch onderzoek, daar de intra-
dermale reactie ook nog langen tijd na de genezing positief blijft, in
tegenstelling met de agglutinatieproef.

Dit laatste is in tegenspraak met de bewering van mirri ²) die de
inspuiting met zijn brucelline de eenig juiste methode acht, daar de
agglutinatieproef hier volkomen zou falen, omdat zij zoo inconstant is.
Na genezing zegt Mirri hebben wij geen allergie meer, terwijl de
agglutinatieproef nog lang positief blijft.

De laatste tijden komen ook uit Japan ⁴\'-) ⁴³) mededeelingen over
het voorkomen van Br. melitensisinfecties bij schapen. In een groot
sterk geïnfecteerd bedrijf zijn proeven genomen met het inspuiten van
het vaccin van Dubois, in Frankrijk reeds zoo veelvuldig toegepast.

Het succes lijkt wel goed als men leest dat voor de enting van 700 drach-
tige schapen 19 % verwierpen en na de enting van 848 drachtige 6.4 %.
Men vergeet echter deze laatste groep te vergelijken met de groep
waarbij zij behoort vergeleken te worden n.1. met de niet gevaccineer-
den ; van deze kleine groep verwierpen ook slechts 9 %.

Hier spelen de infecties met Br. melitensis in de streken waar deze
bacil voorkomt een veel grooter rol dan die met Br. abortus. In het
hierboven aangehaalde artikel uit Japan wordt gemeld, dat van de zes
veterinairen, die tijdelijk op het bedrijf, waar de schapen zoo sterk met
Br. melitensis waren besmet, werkzaam waren, er vier aan febris undu-
lans ziek werden.

Mirri ²) zegt dat de bestrijding van Maltakoorts begonnen moet
worden met de bestrijding van Br. melitensisinfectie bij schapen en
geiten. Hier moet de ziekte uitgeroeid worden, daar bij den mensch
geen therapeutica bestaan, terwijl evenmin resultaten van vaccinatie
gezien zijn.

Een ander geluid laten Dubois en Sollier ⁴⁴) hooren. Zij staan op
het standpunt, dat de febris undulans en de Maltakoorts alleen bestreden
kunnen worden door vaccinatie. Zij hebben een polyvalent vaccin
bereid uit Br. melitensis en Br. Bang die door verhitting gedood worden.
Het vaccin wordt driemaal ingespoten met 8—10 dagen tusschenruimte,
de immuniteit zou vrij lang zijn ; het vaccin kan ook per os gegeven
worden ; de immuniteit zou dan korter, ongeveer een jaar, zijn. De
resultaten hiermede verkregen bij personen in besmette omgeving
zouden uitstekend zijn, er wordt geen enkele mislukking genoemd
(op zichzelf wel iets verdacht !).

De infecties met Br. melitensis bij den mensch worden over het alge-
meen gedacht te ontstaan door contact en minder door het drinken
der melk. Dubois en Sollier geven aan dat ⁷/₈ deel contactinfecties zijn.

De minder talrijk voorkomende infecties door Br. Bang of Br. suis
worden ook beschouwd als meestal te ontstaan door contact. Opvallend
is, dat bij een zoo groote besmettingskans zoo betrekkelijk weinig
gevallen van febris undulans voorkomen. Thomson en ook Anderson ³³)
wijzen er op, dat deze ziekte onder de menschen meer voorkomt dan
oppervlakkig gedacht wordt, daar veel gevallen met subclinische ver-
schijnselen niet opgemerkt worden (vgl. voor het allergisch huideczeem
bij dierenartsen een in het T. v. D. van 1 Juni 1938 gerefereerd artikel
van Thomson).

De voorbehoeding tegen deze ziekte moet, daar het dier de smetstof-
bron is, hoofdzakelijk ook daar gezocht worden. Een uitroeiing der
ziekte bij dieren ligt nog in het verre verschiet, daarom moeten andere
middelen te hulp geroepen worden. Andersen heeft zijn hoop gevestigd
op vaccinatie der jonge kalveren als bestrijdingsmiddel bij het vee, ter-
wijl hij verder pasteurisatie der melk wenscht. De voorbehoeding tegen
LXV 76

contact-infectie is moeilijker en eischt hygiënische voorlichting van de
betrokkenen. Naast melkpasteurisatie raadt Thomson vaccinatie (met
gedoode Br. Bangculturen) bij bepaalde groepen van personen aan
(b.v. dierenartsen, veeverzorgers, varkensslagers in Amerika).

1. Axei. Thomson : Die Uebertragung der Bruzellosen zwischen dem Tierarten
und dem Mensch. Z. f. Infektionskr.h. der Haustiere. Bd. 52, 4 Heft, 1938,
pg. 282.

2. Adelmo Mirri : Les Brucelloses. Off. Intern, des Epiz., Bulletin, Tome XV,
I93⁸. PS- 986.

3. Paul Sachweh : Ist man berechtigt den Bang-Abort als Seuche zu bezeichnen ?
Tierärztl. Rundschau No. 8, Jg. 44, 1938, pg. 119.

4. Zylbertal & Soltys : La technique de la différenciation des souches S. et R.
du Bacille de Bang. Off. Intern, des Epiz. Bulletin, Tome XV, No. 5, 1938,
pg. 1004.

5. Dimitryevie & Speth : Das Verhalten der Ziesel nach künstlicher Infektion
mit Br. abortus bovis Bang. Zentr.bl. f. Bakt., ie Abt. Orig. Bd. 141, Heft
>/2, 1938. pg- 89.

6. Cotton, Buck and Smith : Communicability of infections abortion between
swine and cattle. Technical Bulletin No. 629, Juli 1938, (U.S. Department of
agriculture Washington D.C.).

7. R. Hoppe : Lésions histologiques des reins chez les foetus des vaches brucelli-
ques. Wiadomosci weterynaryjne. Mrt. 1938, pg. 105. (Duitsch resumé).

8. O. Bischoff : Ueber gehäuftes Auftreten von akuten Gelenkerkrankungen
beim Rinde, verursacht durch Brucella Abortus Bang. D. T. W. 23 April 1938,
pg. 260.

g. A. Priestly : An attempt to demonstrate a labile antigen in Br. abortus.
The Vet. Ree., Febr. 1938, pg. 137.

10. K. Zagrodski : Methode standardisée d\'agglutination en tubes pour le diag-
nostic de la brucellose bovine. Off. Intern, des Epiz. Bulletin, Tome XV, No. 5,
1938, pg. 1043.

11. E. Mf.inickf, : Zur Technik meiner Bruzellose-Flockungsprobe M.B.F. (Zen-
trifugierverfahren) D.T.W. No. 12, 1938, pg. 177.

12. E. Meinicke : Meine Bruzellose-Flockungsprobe (M.B.F.) als Sedimentier-
oder Kuppenmethode. D.T.W. No. 13, 1938, pg. 193.

13. H. Schellner : Zur Serodiagnose der Bruzellose des Pferdes mit besonderer
Berücksichtigung der Meinicke-Klärungs-Reaktion. Tierärztl. Rundsch. No. 12,
1938, pg- 183.

14. Ehrlich : Die Frischmilchschnellagglutination zum Nachweis der Abortus-
Bang-Infektion. Zeitschr. f. Infekt. Krh. etc. der Haustiere. Bd. 52, 2/3 Heft,
Pg- 163.

15. G. Fleischhauer : Die Abortus-Bang-Ringprobe (A.B.R.) zur Feststellung
von Bang-verdächtigen Vollmilchproben. Berl. Tier. Wschr. 1937, Nr. 34,
Pg- 527-

16. G. Hermann : Ueber Herstellung und Erfahrungen mit einer hämatoxylinge-
färbten Abortus Bang-Testflüssigkeit zur Frischmilch-agglutination. Berl.
Tier. Wschr. 1937 Nr. 47, pg. 715.

17. Fleischhauer und Hermann: Ueber weitere Erfahrungen mit der Abortus-
Ringprobe (A.B.R.) bei der Untersuchung von Milchproben auf Abortus-
Bang. Berl. Tier. Wschr., 1938, No. 23, pg. 333.

18. E. Wyssmann : Die parenterale Phenol therapie beim infektiösen Abortus
des Rindes. Schw. Arch. f. Tierhk., Juni 1938, pg. 229.

19. Rajcevic & OklasjÂ: Versuche über den Wert der Methode zur Verhütung
und Heilung der Rinderbrucellose mit Karbolsäurelösung. Veterinarski Archiv.
Juli 1938, pg. 346.

20). Montgomerie : Sulfanilamide in Bruc. Abortus-infection in Animals. The Vet.

Ree. N. 13, 1938, pg. 38.
21. A. E. Lange: Beitrag zur Behandlung des Abortus Bang bei Rindern mit

Weizenkiemöl (Evion). Tier. Rundsch. Nr. 15, 1938, pg. 239.
22- Heck : Ueber die Folgen der Rinder-Bruzellose und deren Bekämpfung.
D.T.W., 1938, Nr. 15, pg. 228.

23. Wight : Accomplishments of federal-state Bang\'s disease project. Journ.
A.V.M.A., 1938, Vol. 45, No. 3, pg. 264.

24. Hill : What does the cattle breeder think about the control of Bang\'s disease ?
Journ.. A.V.M.A., 1938, Vol. 45, pg. 269.

25. De Fosset : Problems arising in the federal-state Bang\'s disease project. Journ.
A.V.M.A., 1938, Vol. 45, Nr. 15, pg. 279.

26. R. Götze : Ueber die Durchführung des Absonderungs und Ausmerzverfahrens
zur Bekämpfung der Rinderbruzellose in verseuchten Bestände. Berl. Tier.
Wschr., 1938, No. 10, pg. 141.

27. Karsten & Ehrlich : Ist die Tilgung der Rinderbruzellose erreichbar ?
Berl. Tier. Wschr., 1938, No. 19, pg. 274.

28. Seeleman, Wolf, & Pfeffer : Versuchung einer Beeinfiüssung der Abortus-
Bang-Infektion mit Hilfe Serobortan und D. Vakzine. Tier. Rsch., 1938,
No. 38, pg. 615.

29. F. Kretz : Ergebnisse der Untersuchungen über die praktische Verwendbar-
keit einer Formolvakzine gegen das seuchenhafte Verwerfen der Rinder.
Zeitschr. f. Infektkr. u.s.w. der Haust., Bd. 52, 4 Heft, pg. 316.

30. Stockmayer : Die Immunisierung im Dienste der Bekämpfung der Rinder-
bruzellose. Arch. Intern, des Brucelloses, Jgr. 1, No. 2, April 1938.

31. Report of the committee on Bang\'s disease. Journ. A.V.M.A., 1938, Vol. 45,
Nr. 15, pg. 279.

32. Haring & Traum ; Observations of pathogenic and antigenic effects of Br.
abortus, U.S. Bureau of Animal Industry Strain 19. Journ. of Agric Research,
Vol. 55, 1937, No. 2.

33. Andersen : Undulant fever and its relation to the public health. Journ. A.V.M.
A., 1938, Vol. 35, Nr. 15, pg. 289.

34. A. Demnitz : Ueber avirulente, durch Züchtung auf Gallenahrboden erhaltene
Abortus-Bang-Kulturen und ihre Verwendungsmöglichkeit zur Immunisierung.
Vet. Med. Nacht. „Behringwerke", Sonderheft Aug. 1938.

35. C. Dubois : Innocuité, chez la Brebis, la Chèvre et la Vache, du vaccin préparé
avec des germes vivants avirulents, de Br. abortus suis, en emulsion dans un
excipient irrésorbable. Bull, de l\'Acad. Vet. de France, Tome XI, 1938, No. 1,
Pg- 42-

36. C. Dubois : Le vaccin en excipient irrésorbable préparé avec des germes vivants,
la Brébis, la Chèvre et la Vache, indennes de cette maladie.

39. Frost, Danks & Zeissig : A case of gonitis of the stifle in the horse caused
by Br. abortus. The Cornell. Vet., Jan. 1938, pg. 75.

41. Taylor, Lisbonne, Vidal & Hazeman : Quelques notes épidémiologiques sur
l\'infection des chèvres et des brébis par Br. mélitensis. Rev. de Med. Vet.,
April 1938, pg. 13.

42. Itabashi, Watanabe, Ito, Tajima & Otaki : Studies on contagious abortion
in sheep II. Journ. of the Jap. Soc. of Vet. Sc., Dec. 1937, pg. 63.

43. Watanabe, Tajima, Ito, Itabaski & Yoda : Studies on contagious abortion
in sheep III. Journ. of the Jap. Soc. of Vet. Sc., Dec. 1937.

44. Dubois & Sollier : Résultats acquins après huit ans de pratique de la vaccina-
tion preventive contre la fièvre ondulante. Arch. Intern, des Brucelloses, jgr. I,
No. 2, 1938, pg. 73.

In 1899 werd in Finland het tuberculosebestrijdingssysteem van Bang ingevoerd.
De subcutane tuberculinatie werd gebruikt. In 1910 werd de intradermale methode
ingevoerd. Het percentage, dat toen 4,4% bedroeg, daalde na 20 jaar t.b.c.-bestrij-
ding echter niet verder, wel werd het aantal gevallen van tuberculose, gevonden bij
de vleeschkeuring, zeer laag, in 1927 bijv. 0,1 %. Er waren boerderijen waar in
den loop der jaren honderden reageerende koeien geslacht waren en waarbij post
mortem slechts zelden iets gevonden werd, zoodat aan de waarde der tuberculinatie
getwijfeld werd.

Een onderzoek naar de oorzaak hiervan werd in 1928 ingesteld op een boerderij
waar veel reageerders voorgekomen waren, maar waar bij het post-mortem onder-
zoek nooit t.b.c. gevonden was.

Begonnen werd met het tuberculineeren van alle dieren ; drie kalveren van -i jaar
Oud bleken te reageeren. Een ervan werd geslacht, macroscopisch werd niets gevon-
den, doch van de 25 caviae ingespoten met lymphkliermateriaal stierven er na drie
maanden drie, nl. de caviae ingespoten met materiaal van de retro-pharyngeale
lymphklier, de lymphklier van de lever en de intestinale lymphklieren. Het kalf had
zich dus klaarblijkelijk geïnfecteerd per os. Uit voortgezette dierproeven (cavia,
konijn) bleek, dat hier het humane type in het spel was. Na onderzoek bleek dat een
man, die ondertusschen aan open long tuberculose gestorven was, deze kalveren
verzorgd had. (Uit het bovenstaande blijkt dus wel, dat men zeer vele caviae dient
in te spuiten met materiaal van een verdacht, macroscopisch negatief dier, alvorens
men dit dier als negatief mag beschouwen. Ref.). Hierna werd de volgende proef
ngesteld : Een 7 maanden oud kalf met negatieve tuberculinatie werd met tuber-
culeus sputum van een mensch per os besmet en 2 maanden later met humane en
bovine tuberculine intradermaal onderzocht. Het kalf kreeg tuberculose, de ge-
kweekte cultuur op Hohn\'s Z-medium was van het humane type. Aansluitend op
het werk van vorige onderzoekers is dus wederom door een spontaan en een experi-
menteel geval, de pathogcniteit van het humane type voor het rund gebleken.

Op een boerderijtje werden twee meisjes met longtuberculose, op verzoek van den
auteur belast met de verzorging van twee negatief reageerende kalveren van een
tuberculosevrij beslag vee. De kalveren werden geïsoleerd gehouden. De meisjes
moesten deze dieren op normale wijze verzorgen ; zij mochten het voedsel niet met
hun sputum besmetten. Na eenigen tijd gingen deze kalveren op humane en bovine
tuberculine reageeren.

Deze bevindingen waren de aanleiding om op 100 boerderijen zoowel het vee
als het personeel le onderzoeken. Het resultaat was dat de volgende feiten aangetoond
konden worden.

Als een tuberculeus persoon eenigen tijd in een t.b.c. vrij veebeslag werkzaam is,
gaan zich bij het vee positieve reacties voordoen. De reactie kan vrij snel komen
doch ook veel later. Soms geschiedt de infectie als kalf doch ontstaat de reactie pas
als het dier volwassen is.

Na verwijdering van den tuberculeuzen persoon nemen de reacties af en verdwij-
nen tenslotte.

*) R. Stenius, Dr. Med. Vet. Differentiation by Tuberculin Testing of Infection in Cattle
due to the Human, Bovin and Avian Types of Tubercle Bacilli. State Veterinary Labo-
ratory. Ministry of Agriculture, Helsingfors, Finland. The Veterinary Record 50,
633. \'93⁸-

gedeelte wordt kaal geknipt en gewassehen met lauw zeepsop, daarna wordt de plek
voor de injectie gedesinfecteerd met 50 % alcohol.

0,1 cc tuberculine voor intradermaal gebruik wordt in de middellaag van de
huid gespoten. Daarna wordt het wondje bevochtigd met 50% alcohol. Drie dagen
later wordt de huiddikte-toename bepaald. Om onspecifieke reacties te kunnen uit-
schakelen, wordt tevens elk dier met bouillon intradermaal onderzocht.

Het feit dat vele reageerende dieren geleidelijk aan negatief gaan worden, wijst
vooral op infectie met humane bacillen. Volgens den schrijver blijkt dit bijv. uit de
volgende waarneming :

In Januari 1932 reageerden op een boerderij zeer veel dieren positief zoodat aan-
vankelijk tuberculose door het bovine type vermoed werd. Daar de boer echter nooit
een dier aan tuberculose verloren had, wantrouwde hij het onderzoek en nam geen
enkelen bestrijdingsmaatregel. Later verdwenen de reacties en in 1932 was het bedrijf
t.b.c. vrij, wat het tot heden gebleven is.

Achteraf bleek dat een tuberculeuze knecht tot 1929 het vee verzorgd had. Hieruit
blijkt, dat het aanvankelijke vermoeden onjuist moet zijn geweest, immers waren
de reacties het gevolg geweest van besmetting met het bovine type dan was het
verloop zeer waarschijnlijk geheel anders geweest. Gevallen van menginfectie n.1.
zoowel besmetting door het bovine als het humane type komen ook voor.

Dieren besmet met het bovine type geven in den regel duidelijker tuberculinatie-
reactie met bovine tuberculine dan die, welke besmet zijn met het humane type.
Aan de tuberculine-reactie van 1 dier is evenwel nooit uit te maken door welk type
het dier besmet is. Wel is de type-diagnose te maken als men alle reacties van een
bedrijf en het verloop der infectie in zoo\'n bedrijf kent. Als de veterinaire dienst
gevallen van infectie door het humane type vindt, worden de medische autoriteiten
daarmede in kennis gesteld, die dan het personeel onderzoeken ; zoo zijn door de
activiteit van den Finschen veterinairen dienst reeds honderden gevallen van tuber-
culeus personeel opgespoord.

Vindt men bij sectie van kalveren duidelijke tuberculeuze processen, dan heeft
men waarschijnlijk niet met het humane type te maken. Vindt men geen verande-
ringen, dan heeft men óf eert bovine infectie in den incubatietijd óf een infectie door
het humane type.

Wat de infectie van runderen met het aviaire type betreft, deelt de schrijver mede
dat dergelijke dieren zoowel op bovine- als op aviaire tuberculine reageeren, meestal
is de reactie met de aviaire tuberculine het duidelijkst.

Indien men twijfelt moet de dosis tuberculine alvorens de reactie te herhalen,
verlaagd worden ; de reactie met bovine tuberculine zal door deze verlaging der
dosis het duidelijkst afnemen.

(In het artikel wordt niet vermeld op welke wijze de gebruikte tuberculine bereid
was. De wijze van bereiding der tuberculine is van invloed op de reacties, het ware
dus nuttig geweest indien vermeld geworden was wat voor tuberculine gebruikt is.
Thans is wel moeilijk te beoordeelen of de wijze van interpretatie der reacties zooals
die in Finland geschiedt, bijv. 1 mm zwelling zou reeds zwak positief zijn, te ver-
dedigen is).

De bestrijding der tuberculose in Denemarken is eigenlijk reeds een halve eeuw
oud. Het was Bernard Bang, die met zijn isolatiemethode besmette bedrijven
binnen enkele jaren t.b.c.-vrij kon maken. Pas in de laatste jaren echter is de be-
strijding op groote schaal energiek aangepakt. Er zijn ongeveer 200.000 boerderijen,
welke verdeeld zijn over 1700 zuivelfabrieken; gemiddeld zijn er 118 bedrijven

^J) F. Woldike Nielsen, Veterinärinspektor. Die Bekämpfung der Rindertuberkulose
in Dänemark. Das Direktorat für Veterinärwesen, Kopenhagen. D.T.W. 46. 513,
1936.

aangesloten bij i zuivelfabriek. Op deze indeeling is de uitvoering der tuberculose-
bestrijding gebaseerd.

De t.b.c.-bestrijding berust in principe op vrijwilligheid doch de Overheid treedt
helpend op door middel van een aantal wetten. Zoo is b.v. sedert 1898 het slachten
van koeien met uier-t.b.c. voorgeschreven en sinds 1928 eveneens die met uterus-
t.b.c. en open long-t.b.c. Sedert 1898 bestaat er pasteurisatiedwang voor alle melk,
die als veevoeding gebruikt wordt.

Sedert 1934 kan iedere veehouder, die zich aan de voorschriften der tuberculose-
bestrijding houdt (o.a. een volgens de bepalingen uitgevoerde afscheiding tusschen
reageerende en niet-reageerende dieren) elk jaar 10 reageerders tegen een behoor-
lijken prijs laten slachten. Van bedrijven met open lijders kunnen meer dieren tegen
dezen prijs geleverd worden, evenwel onder voorwaarde dat alle andere dieren,
behalve niet-reageerende kalveren, binnen zes weken door den eigenaar aan een
abattoir afgeleverd worden. De tuberculinatie geschiedt intradermaal.

De vereeniging van Deensche zuivelfabrieken bezit een opfokcentrale voor tuber-
culose-vrij jongvee. Het ligt in Noord-Jutland ; dit groote stuk weiland behoort
den Staat. Deze centrale is ingesteld vooral voor die bedrijven, waar het moeilijk
doorvoerbaar is, het jongvee te isoleeren. Het jongvee van deze bedrijven gaat 1 £ jaar
naar deze centrale. Elk voorjaar worden 1800 vaarzen uit alle oorden des lands
ingezonden. De veterinaire dienst heeft het toezicht op de gezondheid der dieren.
Op t.b.c.-vrij zijn en op het vrij zijn van abortus Bang-infectie wordt nauwkeurig
gelet. De dieren worden later in drachtigen toestand teruggezonden.

Het aantal dieren dat in de opfokcentrale komt is in verhouding tot den geheelen
veestapel gering, doch het belangrijkste punt is, dat de resultaten de bevolking ervan
overtuigt, hoe belangrijk goede isolatie is.

In het bewustzijn der veehouders dringt zoodoende de waarheid door dat goede
isolatie een zeer voorname factor is bij de tuberculosebestrijding.

Wilcocks ^l) bericht over zijn bevindingen, die verricht zijn in „Tanganyika
Territory" in de jaren 1930 tot 1937. Tanganyika Territory ligt aan de Oostkust
van Afrika. Het is een tropisch gebied. De bevolking bestaat uit 5 millioen inboor-
lingen en eenige Europeesche planters. In deze bevolking is tuberculose een zeer
belangrijke ziekte. In de meest bevolkte deelen is het aantal besmette menschen
gelijk aan dat van Londen, het aantal zieken is er hooger. De zieken sterven in den
regel vrij snel. De tuberculose is er steeds toenemend. De meeste patiënten hebben
longtuberculose veroorzaakt door het humane type van den tubercelbacil. Tuber-
culose onder het vee komt hier en daar wel voor, doch het is waarschijnlijk, dat het
zich niet veelvuldig voordoet. De bestrijding der tuberculose bij den mensch stuit
op moeilijkheden, daar de bevolking dikwijls meer heil verwacht van oude toover-
middelen, dan van de moderne wetenschap. Men zal dus de inboorlingen eenige
kennis over tuberculose moeten trachten bij te brengen, wil men medewerking van
hen in de toekomst kunnen verwachten. Lessen, demonstraties en filmvertooningen
zullen hierbij van groot nut zijn. Jac. Jansen.

Bij de meeste infectieziekten vindt men na het doorstaan van de ziekte een min
of meer duidelijke immuniteit tegenover een latere infectie met denzelfden verwekker.
In tegenstelling tot deze verschijnselen bestaat naar de huidige opvattingen bij de
tuberculose, alsmede bij lues en eenige protozoënziekten slechts zoolang een verhoogde
weerstand als nog levende ziektekiemen in het organisme aanwezig zijn (Infectie-
immuniteit). Na het afsterven van de levende ziektekiemen neemt deze immuniteit
weer af en als de infectiestoffen volledig verdwenen zijn, is de verworven immuniteit
weer verdwenen.

^J) G. Wilcocks. Tuberculosis in East Africa, with suggestions for control. Trop. Dis.
Buil. 35, 641, 1938.

Graub en Zschokkf. \') trachtten de juistheid van deze theorie ten aanzien van
de tuberculose te toetsen op caviae. Wanneer een cavia wordt ingespoten met een
emulsie van virulente tb.-bacillen, dan ontstaat ongeveer op den twaalfden dag
op de injectieplaats een zwelling ter grootte van een erwt; ook de regionnaire lymph-
klier zwelt. In het verdere verloop wordt de entknobbel ten naastebij hazelnootgroot,
terwijl hij tusschen den 3oen en 4oen dag gaat ulcereeren. Ook de lymphklier bereikt
de grootte van een hazelnoot. Na omstreeks 45 dagen sterft de cavia aan gegenerali-
seerde tuberculose. Gedurende het geheele verloop blijft het ulcus op de entplaats
bestaan. .

Zooals bekend is, verloopt het proces, ontstaan door reïnfectie met volvirulente
bacillen, ingespoten omstreeks 4 weken na de eerste injectie, op andere wijze (Pheno-
meen van Koc.h). Reeds spoedig ontstaat op de plaats, waar voor de tweede maal
geïnjiceerd is, een heftige, necrotiseerende ontsteking, die echter snel wordt gede-
markeerd en geneest. Men kan dit als uiting van een zekere immuniteit opvatten.

Schrijvers nu begonnen met caviae te enten met minder virulente tb.-bacillen.
Een groep werd ingespoten met avirulente, op voedingsbodems niet meer groeiende
bacillen van Klimmf.r (Antiphymatol). Er trad geen reactie aan de entplaats op
noch zwelling van de lymphklier. Een andere groep caviae werd geënt met zuur-
vaste bacillen van Friedmann (waarvan het nog steeds de vraag is, of het tuberkel-
bacillen zijn). Hierbij ontstond aan de entplaats een geringe zwelling, na 14 dagen
kleiner wordend en na 30 dagen geheel verdwijnend.

Een derde groep werd ingespoten met bacillen van Calmette-Guérin (B.C.G.)
(levende bacillen, nog uitstekend groeiend op bijv. den bodem van Petragnani).
Ook hierbij was een zwelling aan de entplaats op te merken, resistenter dan die
van de bacillen van Friedmann, doch in het verloop van de vierde week verdwijnend.

Werden dieren uit deze drie groepen, nadat de reacties tengevolge van de eerste
injectie waren verdwenen (waarbij dus mag worden aangenomen, dat dan de bacillen
uit het organisme waren geëlimineerd) ingespoten met virulente bacillen, afkomstig
van culturen uit tuberculeuze melk, dan reageerden de dieren er op, alsof er nog
niets mee was gebeurd (vorming dus van een entknobbel, ulceratie en generalisatie
na ongeveer 6 weken). Van resistentieverhooging, nadat de bacillen van de eerste
injectie uit het organisme waren verdwenen, was dus niets te bespeuren.

Een vierde groep caviae werd voorbehandeld met tb.-bacillen van Vallée (welke
gedurende 178 passages op glycerineaardappelbouillon waren voortgekweekt en die
als eenigszins verzwakt in virulentie mogen worden beschouwd). Hierbij ontstond
aan de entplaats een entknobbel, die, zonder tot ulceratie over te gaan, gedurende
den geheelen waarnemingstijd bleef bestaan ; ook de regionnaire lymphklier toonde
zwelling. Inspuiting, twee maanden na de infectie met de bacillen van Vallée, met
volvirulente tb.-bacillen, gaf de volgende verschijnselen. Op de plaats der reïnfectie
ontstond na 3 weken een rijstkorrelgroot knobbeltje, dat vervolgens iets in grootte
toenam. In de 7e week vormde zich hierin een klein ulcus, dat zich vervolgens met
een droge korst bedekte. Na verloop van 2 maanden was aan de reïnfectieplaats
nog slechts een hard korstje te zien, ter grootte van 2—3 mm. (Pas na verloop van
eenige maanden sterven de dieren tengevolge van de eerste infectie).

Schrijvers komen tot de conclusie, dat er een direct verband bestaat tusschen de
bij de reïnfectie bestaande tuberculeuze veranderingen der eerste infectie en de
resistentie tegen hernieuwde infectie met virulente tb.-bacillen.

Op het Congres in 1934 heeft Zwick gezegd, dat de vleeschkeuring, meer dan
tot toen, dienstbaar gemaakt kon worden aan het opsporen van besmettingshaarden.
Dit gold in de eerste plaats voor tuberculose van kalveren en varkens. Sedert 1933
moeten in Duitschland alle gevallen van kalvertuberculose aan de Kreistierarzte
worden medegedeeld. Ook in Zweden moet de keuringsveearts bij het vinden van

\') Dr. E. Graub en Dr. W. Zschokke, Bern. Schw. Arch. f. Tierheilk., H. 7/8,
1938.

kalvertuberculose de plaats van herkomst trachten op te sporen en hieromtrent de
autoriteiten inlichten.

Voor Zwitserland is gedurende de laatste jaren het aantal gevallen van kalver-
tuberculose vrij constant 5 op 1000. Uitvoerig worden de bevindingen van een
zestal tuberculeuze kalveren beschreven, alsmede wat het onderzoek van de stallen,
waarvan deze kalveren stamden, opleverde. Opgemerkt wordt, dat het uit een weten-
schappelijk oogpunt interessant is, de moederdieren direct na het vinden van een
tuberculeus kalf te doen slachten, doch uit een practisch oogpunt kan het gewenscht
zijn eenigen tijd te wachten, omdat de tuberculeuze veranderingen van de baar-
moeder direct na den partus zoo gering kunnen zijn, dat ze zelfs aan de waarneming
van een geoefenden onderzoeker kunnen ontsnappen.

Van 17 tuberculeuze kalveren waren bij 13 de oudste processen gezeteld in de
klieren aan de leverhylus. Dit geeft grond voor de veronderstelling, dat congenitale
tuberculose veelvuldiger is, dan soms wel wordt aangenomen.

In een stal, waar gedurende 5 jaar 1200 caviae langeren of korteren tijd verblijf
hielden en waar gedurende al dien tijd 1 of 2 caviae met open tuberculose waren,
nam Chaudet \') 11 gevallen van spontane tuberculose waar. Nooit werd een vol-
wassen cavia tuberculeus ; het betrof steeds dieren, die óf in den stal waren geboren
óf die er als pasgeborene in waren gebracht. Aangenomen kan worden, dat 10%
dezer jonge caviae besmet werden. Deze besmettingskans bestaat naar de meening
van den schrijver ook voor kalveren in een stal, waar tuberculose voorkomt.

Oorspronkelijk was Rautmann ¹) van gedachte, dat bij aërogene infectie zes weken
noodig waren om aan de longen macroscopisch gemakkelijk zichtbare laesies te
doen ontstaan. Met Nieberle en Schulz is schrijver thans van meening, dat zulks
reeds in vier weken kan geschieden.

Rautmann onderzocht 174 kalveren beneden den leeftijd van 14 dagen; alle
hierbij gevonden tuberculeuze laesies moeten dus van congenitalen aard zijn geweest.
Beperking tot het levercomplex was hierbij betrekkelijk zelden (n.1. in 35 gevallen).
Betrekkelijk vaak was ook de long aangetast (114 gevallen). Ook in het foetale leven
kunnen tuberculeuze processen in de long tot ontwikkeling komen, hoewel dit orgaan
voor het leven van de vrucht nog geen beteekenis heeft.

De congenitale tuberculose ontstaat door opname van tuberkelbacillen, hetzij met
het navelvenenbloed, hetzij met het vruchtwater per os. Als transportwegen voor
het ontstaan van tuberculeuze processen in de longen (resp. longklieren) gedurende
het foetale leven komt in de eerste plaats in aanmerking de bloedbaan van de lever
uit (óf door de DuctusVenosis Arantii, óf door den achtersten hollen ader of door beide).
Verder kan longklierbesmetting uit de lever ontstaan via lymphbanen, die het
middenrif doorboren en naar de lymphklieren in het mediast leiden. Met de mogelijk-
heid van infectie van het foetus door opname van tuberkelbacillenhoudend vrucht-
water moet rekening gehouden worden. Vergeleken met volwassen runderen wordt een
generalisatie der tuberculose bij dieren met een leeftijd tot 14 dagen tot een zeer hoog
percentage waargenomen (35.63 %). Hiervoor is niet een geringere weerstand van
het jonge dier verantwoordelijk te stellen ; de reden is, dat bij de navelvene-bloed-
infectie de tuberkelbacillen zich reeds bij het begin der infectie in de bloedbaan be-
vinden ; bij de inhalatie- resp. voedingstuberculose kunnen ze pas langs de lymph-
banen en dier natuurlijke filters (lymphklieren) in het bloed geraken.

Het beloop van kunstmatige tuberculeuze besmetting bij gecastreerde
en niet gecastreerde dieren.

De zwangerschapsperiode (evenals de puberteit en het tijdperk van het hoogtepunt
van de geslachtelijke functies) wordt sinds jaren in klinischen zin beschouwd als te
zijn een ongunstige factor bij de tuberculeuze infectie.

Verscheidene onderzoekers trachtten met behulp van dierproeven een verband
vast te stellen tusschen de functies der geslachtsklieren en de tuberculeuze infectie.

Van Bokkem ging bij een groote proefreeks caviae den invloed van castratie
na op de vatbaarheid voor tuberculose. Er werd gebruik gemaakt zoowel van manne-
lijke als van vrouwelijke gecastreerde dieren ; alle waarnemingen werden vergeleken
met die bij ongecastreerde contróledieren. Vijf maanden na de castratie werden de
dieren subcutaan in de lies geïnfecteerd met t/iooo mg humane tuberkelbacillen
(verzameld van een zuivere kweek). Sectie volgde na sterven der dieren. Noch in
overlevingsduur, noch in grofanatomische uitbreiding van het ziekteproces werden
verschillen waargenomen. Er werd geen aanleiding gevonden om het onderscheid
in gevoeligheid tegenover tuberculose op verschillende leeftijden met de geslachts-
klieren in verband te brengen.

Hoewel tuberculose bij in het wild levende reeën betrekkelijk zelden is waarge-
nomen, zijn er sinds 1914 toch een twaalftal gevallen gerapporteerd. Tot 1934 was
in deze publicatiën een stijgende lijn waar te nemen ; wellicht heeft de in dat jaar
in werking getreden ,,Reichsjagdgesetz" hierin een kentering gebracht. Voorheen
was het verboden reegeiten te dooden ; in het algemeen werden slechts bokken met
een zwaar ontwikkeld gewei geschoten, teneinde hiermee als jachttrophee te pronken.
Het gevolg was verzwakking van het reewildbestand, eendeels wegens overbevolking
van sommige revieren, waardoor voedselschaarschte kon ontstaan, anderdeels door
het dooden van de sterkste mannelijke dieren.

Het is thans opgave, het reewildbestand voortdurend nauwgezet te observeeren
en dieren, welke hei vermoeden wekken, docr tuberculose te zijn aangetast, af te
schieten. Walther ¹) heeft getracht in de verschillende publicatiën aanhoudings-
punten te vinden, welke dienstig kunnen zijn voor het opsporen van door tuberculose
aangetaste dieren. In het begin van de ziekte vallen de dieren niet op ; later kunnen
ze gekenmerkt worden door een zekere traagheid van bewegingen, gepaard met
schrikachtigheid ; vooral kan ook de sexueele drift verslapt zijn. In het bijzonder
wijst schrijver op het door hem aangegeven verschijnsel van terugblijvende ontwikke-
ling van het gewei.

Bij een j J 8 jarigen reebok werd een gegeneraliseerde tuberculose van bijna
alle organen alsmede van eenigc beenderen vastgesteld. Op grond der morphologie
der bacillen zoowel als naar den uitslag van aangelegde culturen en van dierproeven
beschouwt Brandt ²) den verwekker als te behooren tot het bovine type. De infectie
is waarschijnlijk tot stand gekomen door het samenweiden met besmette runderen.

In het algemeen werkt, volgens Dreher ³), de rook bactericide op de in de worst
aanwezige microörganismen. Deze invloed is echter bij de verschillende bacterie-
soorten zeer uiteenloopend. Terwijl de eene bacteriesoort, zelfs in het binnenste
van de worst, na een korten berookingstijd van de worst, niet meer virulent is (bacil-
lus mesentericus), is een andere bacteriesoort (coli), zelfs nog na 14 dagen rooken,
geheel en al virulent gebleven. Een tusschenplaats neemt de bac. Proteus in.

De coccen nemen een aparte plaats in, want zij worden tijdens het rookingsproces
slechts weinig of in het geheel niet beïnvloed. Dit is zoowel met coccen, gelegen
nabij den worstrand, als met die gelegen in het binnenste van de worst, het geval.

³) Dreher. Versuche über den Einflusz der Räucherung auf das in der Rohwurst enthaltene
Bakt. Proteus, und Bakt. Koli, sowie den Bazillus Mesenterikus. Dissertatie Berlijn, 1937.

Deze onderzoekingsresultaten mag men niet in het algemeen op elke bacteriesoort
overbrengen, want ten eerste zijn de bacteriën niet alle van dezelfde natuur (ver-
schillende soorten en stammen) ; ten tweede speelt de bereidingswijze van de worst
een rol en ten derde is van belang de voordroging en de wijze van rooken.

Om den invloed van het rooken zoo duidelijk mogelijk te kunnen onderkennen,
werden groote hoeveelheden bacteriën, in ieder geval grootere hoeveelheden dan
in normale omstandigheden in de worst voorkomen, in de worst gebracht.

De algemeene conclusie van Dreher is dan ook, dat het rooken wel een bacterie-
doodende werking uitoefent, echter zeer verschillend tegenover de verschillende
bacteriesoorten.

Door Ulber ^l) werden 50 paar vleknieren onderzocht. In 8 gevallen werden
talrijke coli- en coliachtige bacteriën gekweekt, in 2 gevallen tuberkelbacillen en in
4 gevallen (8%), via de caviaproef, abortus Bangbacteriën. Wat de aetiologie
betreft kan men, volgens Ulber, de bacillen uit de paratyphus-groep wel uitsluiten,
terwijl coli in ongeveer 20 % der gevallen de oorzaak is.

Dat ook wel tuberculeuze veranderingen kunnen worden aangezien als behoorende
tot de z.g. vleknierveranderingen, blijkt uit de 2 positieve gevallen, die Ulber vond.
Wat de Bangbacillen betreft, merkt hij op, dat deze bacteriesoort in het algemeen
bij de verschillende dieren tot nieraandoeningen aanleiding geeft. De mogelijkheid
bestaat, dat de door de Blieck en Lübke beschreven kleine, interstitieele celinfiltra-
ties in de nieren van gezond schijnende kalveren met een Banginfectie in verband
staan en dat eerst bepaalde secundaire factoren tot de vorming van de macroscopisch
bekende vlekken aanleiding geven.

Daar Bang-veranderingen in het algemeen bacterie-arm zijn, zijn foutieve resul-
taten bij het onderzoek te verwachten. Het is waarschijnlijk, dat in een deel van de
vleknieren, ofschoon ze wel door Bangbacillen zijn veroorzaakt, toch niet door de
dierproef deze bacillen zijn aan te toonen, daar het aantal aanwezige bacillen en hun
virulentie onvoldoende is om bij de cavia een besmetting te veroorzaken.

De uitdrukking „witte vleknieren" is een verzamelbegrip voor een afwijking,
door verschillende bacterie-soorten veroorzaakt. In 8 % der gevallen kon Ulber
de abortus-Bangbacillen aantoonen.

Vergelijkende onderzoekingen over den bouw van de dwarsgestreepte
spieren bij warm- en koudbloedige dieren.

Teneinde zoo mogelijk door een histologisch worstonderzoek te kunnen uitmaken
of vleesch van warmbloedige dieren of vleesch van b.v. visschen voor de fabricatie
werd gebruikt, heeft Schubode ²) een nader vergelijkend histologisch onderzoek van
spierweefsel van verschillende dieren verricht.

1) Bij het kalf zijn de spierfibrillen smaller en de spierkernen bijna in tweemaal
zoo groot aantal voorhanden als bij de andere warmbloedige dieren.

Evenzoo vertoonen op dwarsdoorsnede de binnen de Cohnheimsche velden aan
den rand gelegen veelhoekige gedeelten een breede basis.

2) Bij het wilde varken schijnt de dwarsdoorsnede van de aan den rand voorkomende,
binnen de Cohnheimsche velden gelegen veelhoeken donkerder dan van de in het
midden der Cohnheimsche velden gelegen veelhoeken.

3) Bij de haring ziet men bij alle spiervezels op doorsnede een donker schijnend
centrum, daar omheen een lichter gekleurden ring en vervolgens weer aansluitend
een donkere randzone.

*) Ulber. Wird die weisse Fleckniere des Kalbes durch Abortus-Bang-Bakterien hervorge-
rufen? Dissertatie Berlijn, 1937.

^a) Schubode. Vergleichende histologische Untersuchungen über den Bau der quergestreiften
Muskulatur bei Warm- und Kaltblütern.

Schlachthofwesen und Lebensmittelüberwachung, Beilage D. T. W. No. 6 en 7,
pg. 189 en 221, 1938.

4) Bij de kabeljauw blijkt op doorsnede de in het midden gelegen spierfibril grooter
te zijn dan de andere spierfibrillen. Bovendien bevindt zich om elke centraal gelegen,
bijzonder groote fibril een opvallend breede, ringvormige, heldere hof.

5) Op dwarsdoorsnede van spierfibrillen van de warmbloedige dieren bestaan
de veelhoeken van de mozaïkteekening uitsluitend uit scherp gehoekte, rechte zijden
dragende, veelhoeken.

6) In tegenstelling hiermede zijn op dwarsdoorsnede de, binnen de Cohnheimsche
velden gelegen, veelhoeken zoowel scherp als rond van hoeken ; deels vormen de
zijden naar binnen of buiten gebogen cirkelbogen.

7) Op lengtedoorsnede bestaan de continuiteitsstoringen der spierfibrillen bij de
warmbloedige dieren uit recht verloopende of hoogstens iets naar binnen verloopende
lijnen, loodrecht op de lengteas, of deze scheurlijnen loopen in een punt naar elkaar
toe. De op deze wijze gevormde, afgezonderde vezeldeelen schuiven zich tusschen
andere fragmenten in.

8) In tegenstelling hiermede verloopen op lengtedoorsnede bij de visschen deze
scheurlijnen van de spiervezels uitsluitend in schuine richting. De afgescheiden
deelen doen zich voor als parallelogrammen en ze grenzen met hun schuine vlak-
ten tegen die van in de nabijheid gelegen deeltjes.

Door proeven werd vastgesteld, dat de autolytische verandering van vischvleesch
overeenkomt met die bij zoogdierenvleesch ; er treedt n.1. een zuur worden en een
opzwelling van de spiervezelen op. Het optreden van lijkstijfheid hangt van verschil-
lende omstandigheden af, als ouderdom, wijze van dooden en bewaringstemperatuur.
De pH stijgt in den loop van één dag van 6.6 tot 6,8 tot 7,4, waardoor allerlei gun-
stige omstandigheden voor bacteriëelen groei zijn gevormd. Teneinde deze omzet-
tingsprocessen te onderzoeken werden door Schönbf.rg en Wiïdik ¹) het vleesch
van zoetwatervisschen steriel bewaard bij kamertemperatuur (15⁰—20° C.), in de
ijskast (6—8° C.) en in koelkast (o—2° C.). Na 45 dagen waren bij o° C. geen afwij-
kingen met kook- en braadproef waar te nemen, waaruit blijkt, dat de autolyse op
zich zelf niet tot bederf van visch voert. de G.

In verband met de belangrijke taak, welke het cobalt blijkbaar in het dierlijk
organisme vervult — men denke slechts aan de gevolgen van een tekort aan dit
element, zooals deze in Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland bij het rund aan het
licht treden — is het van groot belang te beschikken over een exacte methode voor
de bepaling der uiterst kleine hoeveelheden cobalt, die voorkomen in den grond en
de daarop verbouwde gewassen, zoomede in dierlijke weefsels. Tot dusver wordt
voor dit doel veelal de door Stare en Elvehjem (1932) aangegeven en door Kidson,
Askew en Dixon (1936) gewijzigde methode toegepast.

Deze berust op de vorming van een rood gekleurde, complexe verbinding van
nitroso-R-zout (GjoHj.OH.NO. (S0₃Na₂)) met cobalt. De intensiteit van de kleur
wordt gemeten met behulp van een Lovibond-tintometer. Hoeveelheden van 0.0001
mg Go zouden op deze wijze kunnen worden bepaald. Thans deelen H. T. Macpher-
son en J. Stewart ²) mede, dat het hun gelukt is de intensiteit der bovenbedoelde
kleur met een Pulfrich-photometer te bepalen. Het voordeel van deze wijziging zou
zijn, dat, door het voorschakelen van geschikte kleur-filters, de storende invloed van
niet te groote hoeveelheden van sommige andere elementen — b.v. ijzer en koper —
wordt geëlimineerd. De onderzochte monsters gras bleken zeer weinig Go te bevatten,
in de meeste gevallen minder dan 1 pro millioen (de nauwkeurigheid der bepaling
bedraagt ongeveer 0.1 pro millioen). In verschillende monsters normaal bloed
werd geen Co aangetroffen. Evenmin was dit het geval in een monster gedroogde
schapenlever. Seeklf.s.

¹\') Schönberg en Wiïdik. Ueber weitere Versuche zur Frage der autolytischen Z^rsetzung
des Fischfleisches. Berl. T. W. 1938, pg. 237.

Bij alle waardeering voor de belangrijke mededeelingen van collega Pulles op
het gebied van mond- en klauwzeer-bestrijding met reconvalescentenbloed, werd
ik toch even minder aangenaam getroffen bij het lezen van de volgende zinsnede
op pag. 1149 :

„De filtratie heeft ten doel eventueel toch nog bij het loed gekomen haren of
stof tegen te houden."

De wijze, waarop coll. Pulles het bloed opvangt is toch al te primitief. Haren
en stof behoeven bij deze bewerking geen rol te spelen.

Door mij werd steeds bloed getapt met behulp van canule dikwandige gummi-
slang glazen buis (deze laatste kan ook gemist worden).

De gummislang (of glazen buis) wordt, met een wattenprop omgeven, in den hals
van een groote flesch gebracht, zoodanig, dat het bloed in de flesch loopt, zonder
dat er ook maar eenige kans op verontreiniging van het bloed aanwezig is.

Een helper heeft slechts de flesch vast te houden, terwijl een voortdurend schom-
melende beweging voldoende is, om het natriumcitraat met het bloed te mengen en
stolling te voorkomen.

Het nieuwe Nederlandsche Desinfectans „Citopogeen" onder controle van een
veeartsenijkundigen hoogleeraar is verkrijgbaar bij drogisten.

De heeren vertegenwoordigers van Brocapharm (fabrikant van Mavodi-artikelen)
ontkenden steeds, dat citopogeen bij drogisten verkrijgbaar was, doch mijn tuin-
knechtje liet ik den gden November j.1. een flacon van 250 c.c. bij drogist D. alhier
halen en den volgenden dag een 1 liter busje bij drogist K.

Op het etiket staat o.a. een uitgebreide lijst van toepassingen, zoowel voor humane
als veterinaire praktijk en literatuurlijst: Tijdschr. v. Diergen. i-6-\'34, 15-11 -\'34,
i-i2-\'35-

Rapport No. 2 van de Commissie van Advies, Dienst Kleine Boeren-
bedrijven. (Dienst Kleine Boerenbedrijven, Bezuidenhoutscheweg 83, den Haag)).

Dit rapport is dezer dagen verschenen. De titel : „Een jaar kleine boerenhulp
en enkele andere onderwerpen" dekt den inhoud volkomen.

Van September 1937—September 1938 werd een groot aantal kleine bedrijfjes
geanalyseerd, zoowel wat het landbouwtechnische deel betreft alsook de huishoude-
lijke omstandigheden. Wanneer men de gegevens over voeding en kleeding leest,
blijkt duidelijk dat hulp wel zeer dringend noodig is.

Uit de beschrijving der voorbeeldbedrijfjes (Hoofdstuk III), welke in een groot
aantal plaatsen door den voorlichtingsdienst technisch en ook financieel worden
geholpen, kan de conclusie getrokken worden, dat verschillende wijzigingen en aan-
vullingen vaak de bedrijfsresultaten kunnen verbeteren.

Ik volsta met de eenvoudige aankondiging van dit rapport, daar slechts een studie
van het geheel nut heeft.

Voor collega\'s in streken waar deze kleine bedrijven voorkomen, verdient het
aanbeveling kennis te nemen van den inhoud.

De 4e jaargang van het boekje „Gemengde voedermiddelen" (uitgegeven door
den secretaris van de Commissie van Beheer C.L.O. mengvoeders, Dr. J. Grashuis,
Schothorst, Hoogland (Utr.)) is verschenen.

Dit boekje met zijn tallooze voedersamenstellingen behoeft geen nadere aanbe-
veling. Alle lezers kennen de vorige jaargangen en zullen vermoedelijk ook deze
nieuwe uitgave willen bezitten. v. d. P.

E. Heidegger Pelstierkrankheiten und ihre Bekämpfung. 172 blz. Verlag
F. C. Mayer, München, Sparkassenstrasse No. 11, Geb. 9.50 R.M.

Wederom is een aantrekkelijk werkje verschenen op het gebied der pelsdier-
ziekten. De schrijver heeft daarin op beknopte wijze aandacht besteed aan de belang-
rijkste ziekten en ziekteoorzaken bij de verschillende, in gevangenschap gehouden
pelsdieren, nl. de vos, de nerz en de nutria.

Hij heeft daarbij getoond, goed op de hoogte te zijn van de nieuwere gegevens
in de wereldliteratuur verschenen. Het spreekt vanzelf, dat de infectie- en parasitaire
ziekten verreweg de hoofdschotel van het behandelde vormen ; daarnaast echter zijn
hoofdstukjes gewijd aan deficientieziekten en aan enkele orgaanafwijkingen. De
bespreking is kort en duidelijk, therapie wordt slechts hier en daar aangeduid, zoodat
het boek in handen van de leek geen beteekenis heeft; het geheel is uitgegeven in
smakelijke vorm en voorzien van vele uitstekende foto\'s, grootendeels op patholo-
gisch-anatomisch en op parasitair gebied. Al spreekt vanzelf, dat ik mij niet in alle op-
zichten met het behandelde kan vereenigen, hetgeen b.v. geldt voor de opvatting
over de scabiës-therapie, toch kan het werkje met warmte worden aanbevolen aan
hen, die met pelsdieren in hun practijk te maken krijgen. Klarenbeek.

Fröhner-Zwick. Kompendium der speziellen Pathologie und Therapie
für Tierärzte, bearbeitet von Wirth und Zwick. 5e vermeerderde druk. Uitg.
Ferd. Enkf,, Stuttgart. Prijs: geb. R.M. 27 (— 23% voor Holland).

Dit boek is oorspronkelijk alleen door Fröhner geschreven. Aan den 4en druk
heeft Zwick meegewerkt; aan deze 5e uitgave heeft Fröhner wegens zijn hoogen
leeftijd niet meer geholpen. Van de grootste waardeering voor dezen „Altmeister
auf tierärztlichem klinischem Gebiet" getuigt de voorrede van dezen nieuwen druk :
„sein Name und sein Geist leben und wirken darin fort."

Schrijvers hebben getracht Fröhner\'s oorspronkelijke doel met dit werk te hand-
haven : een beknopt en zoo bevattelijk mogelijk overzicht te geven van de geheele
specieele pathologie en therapie met inbegrip der infectieziekten. Vooral ten dienste
van studenten, maar ook kunnende dienen voor dierenartsen ter snelle oriëntatie
voor een of ander onderwerp. Het is voorwaar geen gemakkelijke opgave deze uit-
gebreide stof in een boek van slechts ruim 400 bladzijden samen te persen. Dat schrij-
vers zich een groote beperking hebben moeten opleggen, spreekt vanzelf. Toch zijn
ze er goed in geslaagd om de hoofdzaken naar voren te brengen en de veterinaire
studenten zullen bij hun bestudeering van bovengenoemde vakken het met succes
als repetitieboek kunnen gebruiken näast de boeken van Wester, Marek en naast
hun aanteekeningen der college\'s.

Voor afgestudeerden zal het in de meeste gevallen te beknopt zijn, want natuurlijk
konden van de meeste orgaan- en infectieziekten slechts de hoofdzaken worden neer-
geschreven. Dit is echter zonder twijfel met groote kundigheid en vaardigheid
gedaan en er is gezorgd, dat aan de voornaamste ziekten ook de grootste plaats is
ingeruimd. De aangegeven behandelings-methoden zijn over het algemeen practisch
en eventueel met de noodige critiek vermeld. Het werk is geheel up to date ; ziekten,
waarvan sedert enkele jaren wat meer bekend is geworden, zooals Ferkelgrippe,
tularaemie, trichomoniasis, psittakosis, Salmonellose bij eenden, etc., zijn behoorlijk
uitvoerig behandeld. Het hoofdstukje over „ondeugden", slechts anderhalve blad-
zijde beslaande, had beter kunnen worden weggelaten. Het hoort in dit boek niet
thuis en aan een dergelijke summiere opsomming heeft niemand iets. Het sluit het

eerste deel af, dat der orgaanziekten, hetwelk is bewerkt door Wirth en 160 pagina\'s
groot is. De rest van het boek, 260 bladzijden, wordt geheel gewijd aan de infectie-
ziekten en is door Zwick geschreven.

Ik acht, zooals reeds gezegd, het boek zeer aanbevelenswaardig voor studenten
naast hun andere studieboeken. Deze kunnen er niet door worden vervangen, daar-
voor is het te beknopt. Als onze studenten niet meer zouden weten van bloedziekten
en bloeddiagnostiek b.v., als in de 5 pagina\'s van Wirth staat (wien het als veterinair-
haematoloog wel zeer moeilijk zal zijn gevallen zich zoo te beperken), dan voorspel
ik hun een onvoldoend cijfer op het examen.

Het heeft geen zin op details in te gaan, ik moge volstaan met mijn waardeering
voor het werk uit te spreken en hoop, dat vele onzer studenten het zullen gebruiken
onder bovenbedoelde voorwaarden. Maar helaas moeten wij telkens weer consta-
teeren, dat de studeerende jeugd (dus heusch niet alleen veterinaire studenten) zoo
min mogelijk aan boekenstudie doet en liever heil zoekt bij dictaten. Er zijn voor
dit algemeen verschijnsel zeker verzachtende omstandigheden aan te voeren, maar
te betreuren blijft het feit. Beijers.

Gedurende de maand November 1938 zijn de volgende vrijwillige bijdragen in
dank ontvangen : afdeeling Gelderland—Overijssel ƒ 73.— ; afdeeling Noord-
Brabant (nazending) ƒ8.—, totaal ƒ81.—.

Zending van een bijdrage kan geschieden door storting op giro No. 173327 van
ondergeteekende of door zenden van een postwissel.

In de notulen van deze vergadering, voorkomende in het Tijdschrift van 15 No-
vember 1938 wordt op blz. 11 77 gezegd, dat er een vergadering had plaats gehad
met de besturen van de Consumptie Melkcentrale (C.M.C.), dit moet zijn : met
afgevaardigden van de drie provinciale vereenigingen, die zich met de bestrijding
van de tuberculose bezig houden. A. v. H.

Op 12 November j.1. hield bovengenoemde groep in de collegezaal van het Patho-
logisch Instituut te Utrecht, welke als gewoonlijk door Prof. Schornagel bereid-
willig ter beschikking was gesteld, haar najaarsvergadering.

Aanwezig waren 25 leden benevens 6 introducé\'s, waaronder Prof. Berger en de
Heeren Quaedvlieg, ten Hoopen en Kirch. Gedurende de vergadering traden
drie nieuwe leden tot de Groep toe.

De voorzitter, Dr. C. df. Graaf om circa kwart na twee de vergadering openende,
heette alle aanwezigen hartelijk welkom, waarbij hij zich in het bijzonder tot Prof.
Berger richtte, die hij tevens gelukwenschte met zijn herstel na het hem overkomen
auto-ongeluk.

Na gewezen te hebben op het groote succes der voorjaarsvergadering, waarop
verschillende sprekers het onderzoek van vleeschwaren behandelden en waarbij
de Groep een winst van 26 nieuwe leden boekte, deelde hij mede, dat de meerderheid
van het Bestuur van meening is, dat het aanbeveling verdient de najaarsvergadering
van de Groep niet meer met de Algemeene Vergadering te doen samenvallen, daar
zulks het bezoek aan de groepsvergadering schaadde.

wegens het periodiek aftreden van Dr. C. de Graaf te Utrecht en Dr. J. Bosma te
Leeuwarden. Laatstgenoemde, die wegens familieomstandigheden niet aanwezig
kon zijn, stelde zich niet herkiesbaar. Dr. C. de Graaf werd bij acclamatie herbe-
noemd, terwijl in de plaats van Dr. J. Bosma de Heer S. Stuurman te Utrecht met
groote meerderheid van stemmen gekozen werd.

Vervolgens hield de Heer J. P. van der Slooten zijn aangekondigde voordracht
over ,,De voorbereiding van strafvervolgingen ter zake van overtredingen der
Vleeschkeuringswet." Hij deed dit zooals hij zeide, met eenigen schroom, omdat
hij als niet-jurist bij de behandeling van bovengenoemd onderwerp zich eigenlijk
schuldig maakte aan kwakzalverij, terwijl hij bovendien niet zulk een hooge belang-
stelling had verwacht. Op zijn bekende, glasheldere wijze behandelde de Heer van
der Slootf.n uitvoerig het opmaken van processen-verbaal, waarbij hij in de gelegen-
heid was op enkele onvolledigheden in de Vleeschkeuringswet te wijzen. Na een
korte pauze werden tenslotte de schriftelijk ingekomen vragen besproken en uit het
groote aantal daarvan bleek de belangstelling, welke dit onderwerp heeft. Het was
zelfs niet mogelijk alle binnengekomen vragen aan een bespreking te onderwerpen.
De discussie na afloop der voordracht was allerlevendigst. Prof. Berger het eerst
het woord verkrijgende, zeide met genoegen de vergadering der Groep, welke steeds
zijn belangstelling heeft gehad, te hebben bijgewoond. Zich tot den Heer van der
Slooten wendende, bracht hij naar voren van den schroom, waarvan de spreker
van heden middag in den aanvang van zijn voordracht gewaagde, niets te hebben
bemerkt. Hij had met groote aandacht naar zijn uiteenzettingen geluisterd.

De voorzitter dankte den Heer van der Slooten voor zijn interessante voordracht
en het was reeds bij vijven toen de zeer geanimeerde vergadering gesloten werd.

Benoemd tot plaatsvervanger van den Inspecteur van den Veeartsenijkundigen
Dienst in het district Gelderland-Oostelijk Utrecht : Gerardus Pieter Gerrit
Dinkelaar van Egmond, te Rheden.

De reorganisatie van den vleeschkeuringsdienst te Weesp. De raad van
die gemeente door de Kroon in het ongelijk gesteld.

Volgens een mededeeling in de Telegraaf heeft de Kroon inzake het geschd,
gerezen tusschen de commissie van toezicht op den gemeenschappelijken vleesch-
keuringsdienst voor de gemeenten Weesp, Weesperkarspel, Muiden, Nigtevecht
en Nederhorst den Berg en den gemeenteraad van Weesp, laatstgenoemd college
in het ongelijk gesteld.

Zooals de Tel. indertijd berichtte, stelde de commissie zich op het standpunt,
dat de dienst topzwaar was belast en dat een éénhoofdige leiding voldoende was.
De raad van Weesp oordeelde, dat het keuringsgebied der 5 gemeenten veel te groot
was voor één keurmeester, i.c. den directeur van den dienst, omdat de functie van
hulpkeurmeester zal komen te vervallen.

Nu de Kroon heeft beslist ten gunste van een éénhoofdige leiding, zal de hulp-
keurmeester op i Dec. op wachtgeld worden gesteld. De directeur was reeds tegen
dien datum eervol ontslagen wegens het bereiken van den pensioengerechtigden
leeftijd.

Naar nader wordt gemeld, hebben B. en VS", tot tijdelijk directeur van den gemeen-
schappelijken dienst voor Weesp en de andere 4 gemeenten benoemd collega vau
Capelle te Hilversum. De hulpkeurmeester, die per 1 Dcc. op wachtgeld gesteld
zou worden, blijft voorloopig in functie. de G.

Het bestuur van bovengenoemden Kring is als volgt samengesteld : B. de Vlas,
ie Voorzitter, H. Barrau, ie secretaris, \\V\'. Hiddema, penningmeester, C. v. d.
Hurk, 2e voorzitter, J. Lanc.eler, 2e secretaris.

(De cijfers tusschen haakjes duiden het aantal vroeger vastgestelde gevallen aan.
die i October niet waren genezen).

Mond- en klauwzeer : bij 39.623 (bij 32.129) eig., waarvan in Groningen bij 1936
(225) eig., Friesland bij 8437 (2553) eig. ; Drenthe bij 2360 (1210) eig. ; Overijssel
bij 4738 (1419) eig. ; Gelderland bij 7765 (3188) eig. ; Utrecht bij 1857 (5151) eig. :
Noord-Holland bij 4726 (3575) eig. ; Zuid-Holland bij 1255 (10.600) eig. ; Zeeland
bij 571 (207) eig. ; Noord-Brabant bij 4721 (3112) eig. ; Limburg bij 1257 (889) eig.

Scabiës (sarcoptes en dermatocoptes) bij paard en schaap : 340 gevallen bij 13 eig. (1275
bij 34 eig.), waarvan in"Groningen (310 bij 4 eig.) ; Friesland 42 bij 2 eig. (246 bij
15 eig.) ; Drenthe (539 bij 3 eig.) ; Overijssel 17 bij 1 eig. (17 bij 2 eig.) ; Gelderland
(9 bij i eig.) ; Utrecht 82 bij 5 eig. (80 bij 5 eig.) ; Noord-Holland (1 paard) ; Zuid-
Holland 199 bij 5 eig. (73 bij 3 eig.).

Rotkreupel bij schapen : 639 gevallen bij 8 eig. (2028 bij 124 eig.), waarvan in Fries-
land 11 bij i eig. (265 bij 21 eig.) ; Drenthe (7 bij 1 eig.) ; Overijssel 6 bij 1 eig,
(21 bij 4 eig.) ; Gelderland (169 bij 18 eig.) ; Utrecht (186 bij 9 eig.) ; Noord-Hol-
land 558 bij 4 eig. (1109 bij 64 eig.) ; Zuid-Holland 64 bij 2 eig. (271 bij 7 eig.).

Anthrax : 9 gevallen bij 8 eig. (1 geval), waarvan in Friesland 3 bij 2 eig. ; Gelder-
land i geval (1 geval) ; Noord-Brabant 4 bij 4 eig. ; Limburg 1 geval (huid en
vleesch van leeuw).

Varkenspest : 1470 gevallen bij 139 eig. (1528 bij 164 eig.), waarvan in Groningen
68 bij 3 eig. (2 bij r eig.) ; Friesland 41 bij 7 eig. (148 bij 19 eig.) ; Drenthe 80 bij
8 eig. ; Overijssel 18 bij 4 eig. (12 bij 2 eig.) ; Gelderland 625 bij 86 eig. (622 bij
103 eig.) ; Utrecht 341 bij 10 eig. (216 bij 14 eig.) ; Noord-Holland (43 bij 3 eig.) ;
Zuid-Holland 276 bij 13 eig. (394 bij 14 eig.) ; Noord-Brabant 21 bij 8 eig. (91 bij
8 eig.). A. v. H.

Bij den Veeartsenijkundigen Dienst kunnen binnenkort wederom
twee veeartsen geplaatst worden als adspirant-Rijkskeurmeester
in tijdelijken dienst, op eene belooning van f 1900.— \'s jaars.
Zij, die hiervoor in aanmerking wenschen te komen, kunnen
zich schriftelijk wenden tot den Directeur van den Veeartsenij-
kundigen Dienst, Bezuidenhoutscheweg 30 te \'s Gravenhage.
Persoonlijk bezoek uitsluitend na oproeping.

Bloedbeelden :
Nr.	R	Hb	Hb e
i	6.04	48	12.09
2	5-93	50	14-59
3	6.01	50	\'4-39
	W	b	e
i	6720	i	\'7$
2	5520	0	\'4

w	b	e	m	j	jst	st	sgm
I 7320	0	\'54	0	0	■H	16	20
					38 4
2 8720	1 2	10 £	0	0	0		32¹
					39
3 8960	i	■3?	0	0	0	17	23i

N°	Datum	R.	Hb	Hb e	Reg.	VV.	b	e	m	j	jst	St	sgm	ly	ni)	abn. c.	Toxische veranderingen	Voedingstoestand enz.	SECTIE
I	13-	6-\'35	6.43	44	li.8		10.200	0	0	0	0	4	11	29i	26Ï	29		1 cel met vacuolen	zeer mager	Uitgebreide T.B.C., vooral van
												44i						tox. gran.	T : 41	het peritoneum. Afgekeurd.
2	27-	7"\'35	5.68	44	13-4	lolly\'s	7.680	0	0	0	2	22	2	8	33	33		tox. gran.	zeer mager. Voor	Zeer uitgebreide algemeene T.B.C
												34							3 dagen kali ver- worpen. Staat met de nageboorte. Diarrhae.	vooral van pleura en perito- neum. Ook baarmoeder tuber- culose.
3	27-	2-\'36	4.26	33	13.6	—	3.120	î	3	0	0	11 i	>35	8i	52i	11	I pl.e.	tox. gran.	mager.	Long- en pleura T.B.C. m l acute
												33							Hoogdrachtig.	uitbreidingen in de longtoppen.
4	2 I -	11-\'36	5-25	42	13.2		4.040	i	17	«	0	■5è	■5	16*	32^	3f		tox. gran.	normale voedings-	T.B.C. in retrohar. lgl.-mesent.
																			toestand	lgl. - longen (acuut).
5	i9-	I -\'36	5-44	36	¹¹ -5	—	3.880	z 3	^IOI	0	«		I I £\|₂o§	35	■9		tox. gran.	mager.	Uitgebreide pleura- en perito- neum tuberculose. Miliair in de nieren.
												34$
6	9"	9-36	4.16	36	15 —	—	4.080	f	9!	0	0	1	\' 7Ï\| 21	39	\'■J	—	tox. gran.	te mager	T.B.C. in borst- en buikorgancn.
												39i								Miliair in de nieren.
7	10-	5-36	5-99	41	11.8		4.400	2f	233-	0	0	•i	85	6	50j	7i		tox. gran. neg.	normale voedings-	Longen, lever, nieren (miliair).
												16							toestand.
8	15-	9"\'3⁶	5-35	49	■ 5-8		9.600	1	\'i	0	0	i	28Ü40Ï	25J	3i		tox. gran.	normale voedings-	Longtubcrculose met acute ver- schijnselen en groote verwee- kingshaarden.
												6gJ							toestand
9	26-	6-\'₃6	598	43	12.4		5.000	I	¹3 i	0	0	0	15	20J	44 è	5§		tox. gran.	mager	Retrophar. lgl. - Longen, lever pleura. Zeer uitgebreide long-pleura. T.B.C. Verder lever - peritone- um retrophar. Igl. tuberculose. Geen acute uitbreidingen.
10	20-	8-\'₃6	5-40	39	\'2-5		2.000	\'è	\'9ä	0	0	35I" 0		36	6è		tox. gran. ^:	zeer mager.
												37							Veel streptoc. in het sputum.
11	30-	I -\'36	4-83	40	14.1		5.440	O	45 i	0	0	0	10	■4i	26i	4		tox. gran. neg.	normale voedings-	Oude, geringe, maar open long-
										24i					toestand.	tuberculose.

12	I I -	9-36	6.11	36	10.2		2.400		\'5	O	0	0	16	2 1	45	\'4
												37
\'3	25-	3"\'3⁶	6.04	48	12.1		6.720	1	\'71	0	0	0	84	275	38	75
14	15-	8 \'36	5.20	40	\'3-3		5-3⁶"	2	28	O	0	35$ 0	23	>8£	254	3
"5	\'7-	8-\'₃6	5-47	46	\'4-5		10.880	0	18*	O	0	4\' 4 0	H \|>34	534	J
												274
i6	23"	io-\'3G	413	37	\'55	Jolly\'s	6.440	0	94	o	0	0	8	17	56f	9
>7	9-	i 2-\'36	5-35	49	,5.8		5.720	\'4	14	O	0	25 0	145I25J	395	4$
18	11 -	i2-\'36	5.16	45	151		3.240	J	74	o	0	4o4 0	9	"4	61J	10J
\'9	17-	4"\'37	5-35	4i	13-3		4.560	4	194	O	0	20J 0	74	14	454	13
												2.4
20	23"	\'-\'37	6.41	50	¹3-5		5.880	<4	44	o	0	0	18J	30	40J	54
21	22-	2-\'37	5-65	43	13.2		5-540		9	O	0	484 0	ro*\|i6f	53	ioi
22	10-	11-\'36	5-84	42	12.4		7.760	<4	9	o	0	27 0	22?	22«	354	84
23	8-	2-\'37	4-56	34	12.9		3-500	1	\'4	0	0	454 0	■ 6j\|20_:\',	35	\'34
24	9"	3"\'37	3-25	4\'	\'3-5		5-56o	4	7 f	0	0	37 0	10	\|6	57$	84
25	21-	4-\'37	5-63	41	12.6		4-950	0	22f	0	0	26 1 0	\|2.	>74	35	4
										384

	CITOPOGEEN		CARBOL
	2 min.	4min.	6 min.		2 min.	4min.	6 min.
QO/ 3 0				1⁰/ i /o
,,0/ 2 /o	—	—	—	Q⁰/ 2 /O	—	—	—
i⁰/ ¹ /o	—	—	—	1°/ ¹ /O

in ye - spoten zo.y.3/.		zz.	23.	Z!/.	25.	26.	zy.	zs.7.37
\\
\\

	\\ \\
	\\


		\\
		\\
		"—_s

	W	b	e	m	j	jst	st	sgm	\'y	mo
i	5880	\'è	4i	0	0	0	18J	3°		5*
						484
2	7200	JL 4		0	0	0	6	36	44*	55
						42
3	8640	i	12	0	0	i	20	22f	4°f	3 i
						43?
4	9640	0	14	0	0	i	12$	23-5	44	5è

	W	b	e	m	j	jst	st	sgm	iy	1110
i	7720	i	28	0	0	4	21	22	26 j	1?
						43 4
2	7480	i	33i	0	0	0	18	10	334	l4i
						co
3	9640	i	\'5	0	0	0	¹3 4	25 4	384	64

59	60	61	63	64	66	69	70	7¹	73	80	82	83	87	92	94	96	97	99	112	"3	121	\'25	126	127	129
	-	—	—	—	—	—	—	—	■	—		—	—	- 1 1 11 1 11	—	—	—	—		—	—		—		—

ff																							—
																						—
	—	—	—	—	—	—	—	—		—		—	—		—	—	—	—		—	—		—		—
1 i i H- H-																			—
											1									—
ff f	—	—	—		—	-	—	—		—		—	—		—	—	—	—		—	—		—		—
																4-			4-		—

		—	—	—	—	—	—	—		—-		—	—		—	—	—	•—•		—	—	—	-	—	-

WINKELMONSTERS.
Aantal	Colibacillen in :
monsters	100 mg	10 mg	i mg
20		4.
4		4-	—
10		—	—
i	—	—
25	—	—	—

GIFTIGE KAASMONSTERS
Aantal monsters	Colibacillen in :
100 mg	10 mg	i mg
2
2	4-		—
7	—	-	—

WINKELMONSTERS
	Oude	kaas		Jonge kaas
Aantal	Colibacillen in :	Aantal	Colibacillen	in :
monsters	100 mg	10 mg	1 mg	monsters	100 mg	10 mg	1 mg
3	4	4	4	¹7	4	4	4
1	4	4	—	3		4	—
3	4	—	—	7		—	—
\'4				1 11	—	—	4

	CITOPOGEEN		C	ARBOL
	2 min.	4min.	6 min.		2 min.	4min.	6 min.
„0 ■ 3,0				3%
0°/ 2 /O	—	—	—	2%	—	—	—
1°/ ¹ / 0	—	—				j-

TABEL I	Aantal be- drijven	Reduct. B	Reduct. C —	Reinh. B.	Reinh. C.	Totaal aantal afwij- kingen i" %
aantal	0 • /O	aantal	0/ /O	aantal	%	aantal	0/ 0
ie premie ..	72	39	2.78 %	3	0.21 %	82	5-8 %	11	0.78 %	9-3 %
ae premie ..	128	57	2-22 %	11	o-43 %	.76	6.8 %	43	i-6 %	U.I %
3e premie ..	224	\'59	3-5 %	15	°-33 %	290	6-4%	59	■•3 %
4e premie ..	287	\'93	3-3 %	27	o-47 %	482	8-4 %	8G	-•5 %	■3-7^:
5e premie ..	170	\'44	4-2 %	\'9	0-56 %	288	8-4 %	59	\'•7 %	\'5 °i
zonder premie	518	479	4-6 %	76	o-73%	1101	\'0.5%	340	3-2 %	■9-4 "d

TABEL 11	Reduct. B.	Reduct. C.	Reinheid B.	Reinheid C.	Totaal aantal afwijk.
100 beste premie- bedrijven (2000 monsters)	2-5 %	0-15%	5-2 %	0.9 %	8.8 %
100 slechtste be- drijven (2000 monsters)	8 %	«•4 %	13-6%	5-4%	28.4 %
518 slechte of ma- tigen ............	4-6 %	0-73 %	>0.5%	3-2 %	\'9-4%

Nr.	R	Hb	Hb/e
i	5-87	49	14 5
2	5-3\'	43	14.—
3	5-78	45	13-5

Ademfre- quentie	Adem- volume	Maskerlucht	Alveolaire lucht

			co₂	o₂	co₂	o₂
	\'5	246	5-21 %	\'4-7t>%	5-23 %	\'4-7i %
	15	250	5-23 %	14.67%	5-24 %	14.64%
	15	244	5-i9%	\'4-65 %	5-21%	>4-63%
	15	222	5-23 %	14.60%	5-22 %	14-58%
	\'4	228	5-26 %	■4-55%	5-24 %	14-58%
	\'3	260	5-34 %	14-89 %	5-33 %	14.88 %
	16	285	5-oi %	15-69%	5-06 %	■5-42%
Gemiddelden	14.71	274.86	5-21 %	14.82 %	5-22 %	14.78%

	Jan.	Nora.	Hector.	Marie.
	1416	"93	780	\'°97
	.368	"93	808	1068
	1321	1202	780	1049
	1345	1221	770	1049
Gemiddelden	1362	1202	784	1066
Max. verschil .. .	1 0/ 7 /o	2*%	5%	5%

	Adem-	Compl.	Suppl.	Vit.	Exspir.	Maxi-	Longven-
						male
	vol.	lucht	lucht	cap.	cap.	cap.	tilatie
Jan........	245	699	418	1362	2283	3227	>0,7%
Hector .	171	344	269	784	935	\'45°	18,3%
Nora......	246	670	286	1202	1290	2206	\'9,i %
Marie ....	206	574	286	1166	748	1528	27,5 %

Soort	Uiterlijk		Reuk	Bij-	Bacterios-
visch	Kieuwen			zonder-	copisch onderzoek
v. d. visch	b. d. kieuwen	heden
schol	blauwgroen	vuilwit	stinkt	iets		v.	b.
schol	grauwzwart	wit	stinkt			z.	v.	b.
schelvisch	\'dof	vuilwit	stinkt		o. i.	z.	v.	b.
schol	blauwzwart	vuilwit	stinkt	iets		v.	b.
schol	blauwzwart	vuilwit	stinkt	iets		v.	b.
geweekte	geel	—	stinkt (het		z.	v.	b.
zoute			visch -
haring			vleesch)
schelvisch	dof	vuilwit	stinkt		o. i.	z.	v.	b.
schelvisch	geelachtig	rose	stinkt		o. i.	v.	b.
schol	grauw	wit	stinkt	iets		v.	b.
heek	dof	vuilwit	stinkt		o. i.	v.	b.
tong	dof	vuilwit	stinkt		vel los	t.	v.	b.
schol	blauwgroen	vuilwit	stinkt iets	o. i.	v.	b.
schol	blauwzwart	vuilwit	stinkt	iets		v.	b.
geweekte	geel	—	stinkt (het		v.	b.
zoute			visch-
haring			vleesch)
schol	blauwzwart	vuilwit	stinkt	iets		v.	b.
poon	groezelig	vuilwit	stinkt			v.	b.
schelvisch	iets dof	lichtrose	stinkt		o. i.	z.	v.	b.
schol	blauwzwart	vuilwit	stinkt	iets		v.	b.
schol	blauwzwart	vuilwit	stinkt			z.	v.	b.
zoute visch			stinkt (het visch- vleesch)		z.	v.	b.
poon	groezelig	vuilwit	stinkt			z.	v.	b.
schol	blauwzwart	vuilwit	stinkt			v.	b.
poon	groezelig	rood	stinkt		v.	b.
schol	blauwzwart	vuilwit	stinkt			z.	v.	b.
schelvisch	dof	vuilrose	stinkt		o. i.	v.	b.
poon	groezelig	lichtrood	stinkt			z.	v.	b.
schelvisch	dof	vuilwit	stinkt		o. i. i.	z.	v.	b.
wijting	dof	vuilrose	stinkt		o. i.	z.	v.	b.
koolvisch	dof	vuilrood	stinkt	iets	o. i.	z.	v.	b.
schelvisch	dof	vuilwit	stinkt		o. i.	v.	b.
wijting	dof	vuilwit	stinkt		o. i.	z.	v.	b.
schol	blauwgrijs	vuilwit	stinkt	iets		z.	v.	b.
schelvisch	dof	rose	stinkt	iets	o. i.	z.	v.	b.
wijting	dof	vuilwit	stinkt		o. i.	z.	v.	b.
schol	blauwgrijs	vuliwit	stinkt	iets		z.	v.	b.
koolvisch	dof en geel	vuilrose	stinkt	iets	o. i.	z.	v.	b.
schelvisch	dof	rose	stinkt	iets	o. i.	z.	v.	b.
schol	blauwgrijs	vuilrose	stinkt	iets		z.	v.	b.
koolvisch	iets dof	vuilrood	stinkt	iets	o. i.	z.	v.	b.
schelvisch	dof	rose	stinkt	iets	o. i.	z.	v.	b.
schol	blauwgrijs	vuilrose	stinkt	iets		z.	v.	b.

Soort visch	Uiterlijk v. d. visch	Kieuwen	Reuk b. d. kieuwen	Bij- zonder- heden	Bacterios- copisch onderzoek
schol	grauwzwart	lichtrood	frisch		w. b.
schol	grauwzwart	vuilwit	frisch		w. b.
schelvisch	glanzend	lichtrood	stinkt iets	oogen	v. b.
				goed
schol	blauwgroen	vuilwit	frisch		w. b.
bot	blauwgroen	rose	frisch		v, U
dichte schol	grijsblauw	lichtrood	frisch		z. v. b.
schol	iets groen bij	vuilwit	stinkt iets		t. v. b.
	kieuwen
schelvisch	iets dof	vuil rose	stinkt iets	o. i. i.	w. b.
schar	glanzend	vuilwit	stinkt iets		w. b.
dichte schol	dof	rose	frisch		v. b.
dichte schol	g"js	lichtrood	frisch		z. v. b.
poon	glanzend	vuilrose	niet frisch	o. i. i.	t. v. b.
poon	glanzend	vuilrose	niet frisch	o. i. i.	t. v. b.
schol	dof	lichtrood	frisch		v. b.
schelvisch	iets dof	rose	niet frisch	o. i. i.	v. b.
schol	blauwzwart	vuilwit	frisch		z. v. b.
schol	iets groen	vuilwit	frisch		w. b.
bot	blauwgroen	rose	frisch		z. v. b.
schelvisch	glanzend	vuilwit	frisch	o. i. i.	z. v. b.
schol	iets groen	vuilwit	frisch		z. v. b.
schar	iets grauw	vuilwit	frisch		w. b.
schol	iets blauw-	lichtrose	stinkt iets		z. v. b.
	zwart
geweekte	geelachtig	—	stinkt iets		v. b.
zoute			(visch-
haring			vleesch)
schol	iets blauw-	lichtrose	stinkt iets		t. v. b.
	zwart
schol	glanzend	vuilwit	frisch		z. v. b.
dichte schol	grijsblauw	rose	frisch		v. b.
poon	iets dof	vuilrose	niet frisch	o. i. i.	z. v. b.
poon	glanzend	vuilrose	nict frisch	o. i. i.	v. b.
schelvisch	iets dof	lichtrood	niet frisch	o. i. i.	t. v. b.
schol	iets blauw-	vuilwit	stinkt iets		w. b.
	zwart
dichte schol	bij kieuwen	lichtrood	frisch		t. v. b.
	grijsblauw
schol	glanzend	vuilwit	frisch		v. b.
poon	glanzend	vuilrose	iets zuur	o. i. i.	v. b.
poon	iets dof	vuilrose	stinkt iets	o. i. i.	z. v. b.
schelvisch	iets dof	rose	niet frisch	o. i. i.	v. b.
schol	iets blauw-	lichtrose	stinkt iets		v. b.
	zwart
geweekte	iets geel	—	stinkt iets
zoute
haring
poon	glanzend	vuilrose	niet frisch	o. i. i.	z. v. b.
schol	iets blauw-	vuilwit	stinkt iets		v. b.
	zwart
schol	blauwzwart	vuilrose	frisch		z. v. b.
dichte schol	grijsblauw	vuilrose	frisch		t. v. b.
schelvisch	iets dof	rose	niet frisch	o. i. i.	z. v. b.
poon	glanzend	vuilrose	iets guur	o. i. i.	t. v. b.
schol	iets blauw-	vuilwit	stinkt iets		t. v. b.
schelvisch	iets dof	lichtrood	niet frisch	o. i. i.	z. v. b.

Soort visch	Uiterlijk v. d. visch	Kieuwen	Reuk v. d. kieuwen	Verdere bijzonderheden	Bacterioscopisch onderzoek	Methode Meerburg (ondeugdelijk, dan zuurstof binnen 4 uur opgebruikt)
wijting	dof	vuilwit	stinkt	oogen ingevallen	zeer	veel bacteriën	direct 8,5	na i uur 2,5 ; na 2 uur 0,	—.
schelvisch	dof	vuilrose	stinkt	oogen ingevallen	zeer	veel bacteriën	direct 6,0 1,0 ; na	na t uur 4,5 ; na 2 uur 2,5 ; 4 uur 0,—■■	na 3 uur
schelvisch	iets dof	liehtrose	niet frisch	oogen iets ingevallen	zeer	veel bacteriën	direct 7,0 ; na 1 uur 6,2 ; na 2 uur 4,0 ; na 3 uur 1,5 (door tijdgebrek niet verder getitreerd).
schol	iets dof	lichtrose	niet frisch		zeer	veel bacteriën	direct 8,5 ; na 1 uur 7,0 ; na 2 uur 6,0 ; na 3 uur 4,0 (door tijdgebrek niet verder getitreerd; aangenomen mag worden dat binnen 4 uur de zuurstof niet was opgebruikt).
koolvisch	dof	vuilrood	stinkt iets	oogen ingevallen	zeer	veel bacteriën	direct 7,3 1,0 ; na	na i uur 5,0 ; na 2 uur 4,0 ; 4 uur 0,—.	na 3 uur
schol	blauwgrijs	vuilwit	stinkt iets		zeer	veel bacteriën	direct 7,0 0,—.	na i uur 6,8 ; na 2 uur 4,0 ;	na 3 uur
schelvisch	iets dof	rose	niet frisch		veel	bacteriën	direct 6,9 2,5; na	na 1 uur 4,0 ; na 2 uur 3,2 ; 4 uur 1,0; na 5 uur 0,—.	na 3 uur
schelvisch	dof	rose	stinkt iets	oogen ingevallen	zeer	veel bacteriën	direct 7,5 0,—.	na I uur 5,0 ; na 2 uur 3,5 ;	na 3 uur
schelvisch	iets dof	rose	niet frisch	oogen iets ingevallen	zeer	veel bacteriën	direct 7,5 \',3 ; ^na	na I uur 5,5 ; na 2 uur 4,0 ; 4 uur 0,—.	na 3 uur

Klasse	1936	1935	gewone kwaliteit-monsters
3de	0-9%	²¹-5%	1.8%
2de	37-3%	49-8%	■8.7%
iste	55-8%	28.7%	79-5%

Inzen-	Onder-
dingen.	zoeken.
\'4	18
89	293
48	48
3	7
\'5	3\'J
77	103
\'9	35
27	55
3	3
6	7
7	9
316	350
109	180
30	3\'
4	26
2	2

	Simmonssubstrat.	Hotlinger bouillon.
	dex- trose	ara- binose	rham- nose	dul- citol	Na- citraat	dex- trose	ara- binose	rham- nose	dul- citol
Vol type . . .					4-
Duiventype .
Eendenlype			—	z				--
Caviatype	-f							--

Maand	serol. reactie	niet be- paald.	Maand	serol.	reactie	niet be- paald.
classiek	canicola	classiek	canicola
Jan.		i		Juli	2	i
Febr.		5		Aug.		2	i
Mrt.		i	2	Sept.	3
April		2		Oct.	2	4
Mei	i	i		Nov.		3
Juni	2	3		Dec.		2	i

Stam	ziekteverschijnselen	seroreactie	Urine-	sectie
	cl.	can.	onderzoek
H. .134.1 (can.)	achterblijven in groei,	0	30	0	iets geel
	icterus.
H. 1341 ( )	,, in groei,	niet bepaald	0	icterus, long-
	icterus,				bloedingen
134¹ ( .. )	steeds gezond gebleven	0	10000	zeer veel	negatief
				lev. lept.
Wirth ( „ )	duidelijke icterus, algemeene	0	300	0	bloedingen.
	ziekteverschijnselen
Wirth ( „ )	duidelijke icterus, algemeene	niet bepaald	0	icterus, orgaan-
	ziekteverschijnselen				bloedingen
big (clas.)	achterblijven in groei, icterus	,,		0	icterus, orgaan-
					bloedingen
. controlediertje	steeds gezond gebleven	0	0	0	negatief

	Aantal gevallen, waarin de deelen bij de
Orgaan	linker	rechter
	< <>mp<ment Merker	ontwikkeld waren.
Hart ............................	1	7
V. cava caud.....................	4	8
Ductus Arantii....................	4	4
Art. umbilicalis...................	2	i
Aorta............................	5	i

								Stollingstijd bloed uit vena jugularis (in min.)	Stollingstijd bloed uit oorvena (in min.)
	Diersoort	Gew. in kg	Aantal uren tusschen injectie en onderzoek	Ingespoten dosis in cm³subcutaan	Sangostop- oplossing in %	Aantal cm¹per kg	voor j na injectie	tijdsv in min.*)	erschil in %	voor j na injectie	tijdsv in min.*)	erschil in %
1.	Koe 652, 1937	550	4\'	3, 2\'/.	3 X 40	1,5	0,22	57..	5	i i.	—	4\' 31	37,.	_ 18 / 3 3	15 °„	1.
2.	Koe P 7	612	6, 3, 1\'/»	3 X 40	1,5	0,20	4\'/.	4\'/.	—	—	3 •/,	3\' .	V 2	—	2.
3.	Koe 672, 1937	512	5,	3\'/., 2\',\'a	3 X 40	1,5	0,23	6\'/,	57.	_ 3 / 4	11 %	5\'/.	4".	_ 7 11	11 "o	3.
4.	Koe 665, 1937	474	6\'	<■ 4\'/., 3\' „ 2	4 x 40	1,5	0,34	6\' „	5\'/..	— IV.	20 "„	3 V,	4\' .	\' / 2	—	4.
5.	Kalf 558, 1937	242	6,	4\'.„ 3\':„ 1\'.,	4 X 40	1,5	0,66	6\'/.	4\'7„	— 1V»	25 "„	4\'/,.	3	— IV.	32 %	5.
6.	558, 1937 8 dagen later	242	67., 47., 3\' „ IV,	4 X 40	1,5	0,66	67.	47,.	— 1¹/.	29 %	4",.	27.»	— 27.	53 "„	6.
7.	Koe 709, 1937	536	4	2 x 80	3	0,3	4\'/.	4\'/.	¹ 8	—	3³ ,	27.	\' 8	23 "„	7.
8.	Koe 676, 1937	516	4\'	3\'/., 2\'/,	3 x 170	3	0,33	5\'/.	4\'/4	_ 3 I	13 °ó	3",	37.	\' 2	—	8.
9.	Koe 697, 1937	408	5\'	3	2 x 80	3	0,39	5\' ,,	5\'/„			3"/,.	3= .	—		9.
10.	P 4	476	4\' ,	2 x 100	3	0,42	57\'.	5\' .		—	4\'/,	2\' ,	— 17.	39 "„	10.
11.	741, 1937	452	6,	5	2 x 100 (10 cc. 1,5 %)	3	0,45	5 7.	4\'/.	— 1	19 %	5	3	— 2	40 %	11.
12.	Kalf 719	210	5	1 x 100 (10cc. 1,5.%)	3	0,5	5	4\'/»	" 1 2	—	3\'/.	37.	— V.	—	12.
13.	750	474	6,	5	130 100	3	0,49	5\'/«	5\'/»	1 8	12 %	47.	3\' \' ! ₂	— 7.	18 %	13.
14.	Kalf 813	284	5,	4	2 x 70	3	0,5	4"/,.	47.	/ 3	—	3" .	2»/.	— 17.	38 %	14.
15.	850, 1937	484	6, 5	2 x 250	3	1,0	5	3"/,,	— 1\'/.	22 %	4Vn	3	— 17..	26 %	15.
16.	861, 1937	348	5,	4	200 150	3	1,0	5\'/,	47.	— 1\'/.	24 %	4\'/.	3	— 17.	38 %	16.

UITGAVEN				Begrooting
				1937
Tijdschrift voor Diergeneeskunde ....	ƒ	9.000	—	ƒ 9.000	—
Acta Velerinaria Neerlandica ........	-	—	—	200	—
Diergeneeskundig Jaarboekje ........	-	840	94	900	—
Reis- en verblijfkosten Hoofdbestuur	-	i .152	42	1.000	—
Verdere onkosten Hoofdbestuur.....	-	23	18	100	—
Honorarium Secretaris.............	-	3.000	—	3.000	—
Onkosten secretariaat................	-	209	62	250	—
Zaalhuur vergaderingen ............	-	144	25	150	—
Verdere onkosten vergaderingen.....	-	75	03	75	—
Telefoon-onkosten ..................	-	57	53	75	—
Bureau-kosten secretaris C R. 1936. . . .	-	299	20	-	—
1937----	-	300	—	—	—
Centrale Raad.....................	-	733	61	500	—
	-	47	4\'	300	—
Commissie post-universitair onderwijs..	-	—	—	50	—
Contributie en vertegenwoordiging ....	-	179	32	150	—
Druk- en typewerk.................	-	553	86	400	—
Incasso-kosten.....................	-	38	58	50	—
Storting Ondersteuningsfonds.......	-	i .000	—	i .000	—
„ Prof. Dr. D. A. de JoNG-Stichting	-	600	—	600	—
Bureau voor plaatsvervanging ........	-	114	34	100	—
Belasting doode hand................	-	24	—	24	—
Onkosten herdenking 75-jarig bestaan. .	-	2.424	80	-	—
Onvoorziene uitgaven................	-	4\'5	32	386	—
	/	21.233	4\'

UITGAVEN	Ontwerp	Ontwerp	U	itkomsten
\'939	1938		\'937
Tijdschrift voor Diergeneeskunde....	ƒ 8.600.—	ƒ 9.000.—	/	9.000.—
Acta Veterinaria Neerlandica......	200.—	200.—		—.—
Diergeneeskundig Jaarboekje.......	700.—	700.—-	-	840.94
Reis-, verblijf- en verdere onkosten
van het Hoofdbestuur...........	I.OOO.--	1.050.—	-	1.173.60
Honorarium Secretaris.............	- 3 000.—	3.000.—	-	3.000.—
Bureaukosten Secretariaat..........	450.—	250.—	-	209.62
Salaris typiste ....................	500.—	—.—	-	—.—
Onkosten vergaderingen............	200.—	200.—	-	219.28
Telefoonkosten ..................	75-—	75-—	-	57-53
Centrale Raad...................	600.—	500.—	-	733-6\'
Toelage secretaris C. R...........	300.—	300.—	-	599-2"
Commissies ......................	150.—	200.—	-	47.41
Contributies en vertegenwoordiging ..	150.—	35°-—	-	\'79-32
Drukwerk........................	200.—	400.—	-	553-86
Incasso-kosten....................	5°-—	50.—		38.58
Ondersteuningsfonds ..............	I.OOO.—	I.OOO.-	-	1.000.—
Bijdrage Prof. Dr. de JoNC-Slichting	600.—■	600.—	-	600.—
Bureau voor plaatsvervanging......	125.—	IOO.—	-	114.34
Belasting "doode hand ............	21.—	24.—	-	24.—
Onvoorziene uitgaven..............	321.—	35¹-	-	4\'5-32
Kapitaalvorming..................	Memorie	Memorie		—•—
Onkosten herdenking 75-jarig bestaan	—.—	—.—	-	2.424.80
Totaal.........	ƒ 18.242.—	ƒ 18.350.—	ƒ	21.233.41
Raming uitgaven 1937 ............			-	18.310.—
Meer uitgegeven dan geraamd......			ƒ	2.923.41
Meer ontvangen dan geraamd......			-	638.38
Nadeelig saldo 1937 ..............			/	2.285.03

ƒ	288	52	Saldo Spaarbank ..............	/	3\'9
-	23	—
-	7	9\'
ƒ	3\'9	43		ƒ	3\'9

	Aant.	Kosten	Ontvangsten	Saldo
Jaar	vellen	Totaal	per vel	v. d. Mij.	v. derden	Batig	Na- deelig
\'933	85»/.	ƒ \'3-034-36	ƒ >53-12	ƒ 10.570.—	ƒ 3-357-92	ƒ893.56
\'934	84	- 12-533-84	- 149.10	- 9.500.--	- 3.278.08	- 114.24
\'935	83%	- 12.076.81	- 144.42	9.000.—	- 3.059.40		ƒ 70.22
\'93⁶	90⁸/e	- ¹2-439-83	- 137.60	9.000.—	- 2.707.86		- 801.82
\'937	93	- 12.516.86	- \'34-95	9.000.--	- 2.665.16		- 918.36

	W	b	e	m	j	jst	st	sgm	\'y	mo abnc
2 April :	i 720	0	4\'	0	0	2	5i	i	36*	14 2
						8i
5 ^AP^{ril :}	2560	0	3 7 i	0	3	4	\'i	\'i	37 i	\'5 4
					10
8 April :	2600	0	\'9è	0	26	8	4	5	27	10 £ i
						43
5 April :	14.160	i	0	0	44 \\	\'9	10	13	7	6 i

District	Omvattende gebied	Districts-leider
Dokkum of Kollum	Dokkum, Westdongeradeel, Oostdongeradeel, Dantumadeel, Ameland, Schiermonnikoog en Kollumerland.	K. v. d. Laan of J. M. Dijkstra
Leeuwarden	Leeuwarden, Leeuwarderadeel, Menalduma- deel, Het Bildt en Ferwerderadeel.	j. vlerzen
Harlingen	Harlingen, Barradeel, Franeker, Franekera- deel, Wonseradeel en Bolsward.	Dr. S. Ferwerda
YVommels of Akkrum	Hennaarderadeel, Baarderadeel, Utingera- deel, Idaarderadeel en Rauwerderhem.	A. M. FIibma of E. W. de Jong
Sneek	Sneek, Wijmbritseradeel, Ijlst, Workum en Hindeloopen.	R. S. Bergsma
Hemelum	Hemelumer-Oldephaert, Stavoren, Lemster- land, Sloten, Doniawerstal en Gaasterland.	O. W. Mulder
Wolvega of Heerenveen	Weststellingwerf, Ooststellingwerf, Hasker- land en Heerenveen.	H. H. ten Have of K. Frik
Drachten	Smallingerland, Tietjerksteradeel, Achtkars- pelen en Opsterland.	D. Rijpkema

		.... 1Q00

			—•—
J500		22>CO
	•				•	IJOC
•				1		i 1 * 1 !
90O .330 O	>JOO	2300	IS 00

			6.
grfc«....			DCC
3b-z^^^oçl
			-•—
	JfOO		2500
	•			9
					2900
•		1			! PH i
3300 D5oo	3900	Zioo	2700

			<L.
©lèar...			5000
Z (p =rj<50_

-V500		5500
				e
: •					•
I900	z, 800	52 50	5-oc

		jfog ... çnoo
.....	b5Q	•
	SSOO		9fCO
	m				«
i • i		1		1		• 1
ïkSC 8 SCO	&fSO	91(00	)0.50C